open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Odin

Dä **Odin** (odde och **Wodan**) es ene Jott van d'r jermaansch Mytholojie, woa hä als Jöttêfader jillt. Zedemm es hä dä Fatte vamm Thor on och van velle angere Jötte on Jöttesche.

## Noam un Etymolojie
Dä Noam Odin kütt vemootlich vamm ahljermaansche Woêt füê Woot, wat zwar em Huhdütsch maa esuvell wie "Sickig sinn" heesch, em ahljermaansch ävve och sujet wie Liggeschaff heesche kann. Dä Noam hätt senge Uêsprongk emm jemeenjermaansche Jöttênoam **wo​ðanaz* (wedderherjestellt), van demm sich o.a. et ahlängelsche *Wōden*, et ahlsässesche *Uuoden*, et ahlneddelängsche *Wuodan* on et ahlnordsche *Oðinn* avliggk.

En d'r *Interpretatio Romana* hann de Römsche denne Odin met denne singe Jott Mercurius verjliche, weßwäje de Meddwooch (en de romaansche Sprooche es d'r Daach noah'm Mercur benanngk) höck denn Noam vamm Odin hätt. Em Huhdütsche kamme dat zwoar net mieh tireck êkenne, ävver z.&nbsp;B. em Engelsch (woa me d'r Daach als *Wednesday* kennt) on em Neddelängsch (doa heesch et Woensdag) fengk mer't noh.

## En d'r Mytholojie
En de Eddas es Odin vüêallem als bövverschte Jott van de Ase-Familisch bekanngk. Et jitt Löck, die denke, dat iehzigge ejentlesch dä Tyr dä bövverschte Jott van de Jermaane woêr, och wenn me sich doarüvve noh net esu seche es. En de ahlnordsche Verzällcher es hä de Fader vamm Thor un rejiert van senge Palast Valaskjalf uss de Jöttewelt Asgard (dat es, woa sich och Walhalla befengk). Senge hellije Speer heesch Gungnir, on wood vanne Zwerje jeschmeed. Dä Odin es övvrijens och bekannt doafüê, dat he maa eckersch een Ooche hätt.

Odin hätt eenije Huusdierche, z.&nbsp;B. seng Pääd Sleipnir, senge Raave Hujin on Munin, esuwie zwej Wölêfe, die Jeri on Freki heesche.

## Literatur
* Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie* (= *Kröners Taschenausgabe.* Band 368). 3., völlig überarbeitete Auflage. Kröner, Stuttgart 2006, ISBN 3-520-36803-X (Erstausgabe: 1984).
*
Ippedörp

**Ippedörp** es ene Stadtdeel em Südde vande Bondesstadt Bonn on ligg töüsche Röttsche on Poppelsdörp. 

## Jeojraafische Lage
Ippedörp ligg töüsche zwej bekannte bönnsche Hüjelche: demm Krötzbersch em Wässte on'm Venusbersch em Osste. Zodemm fleeßt östlisch die Engelsbaach (odde och Melbbach) dorch't Dörp en de Waldau erinn, die me em Südde van Ippedörp fingk. Henger'm Dörp ligg't Naturschotzjebiet Katzelauchbaachdaal. 

Ippedörp weed van vier angere Stadtdeelere van Bonn ömringk. Poppelsdörp, Röttsche, Venusbersch on Öckesdörp.

## Jeschichte

Dä Noam van Ippedörp heesch esuvell wie "Demm Ippo si Dörp", woabej Ippo ene fränkesch Eijenoam es. Dä iêschte uêkondlisch Erwähnung vamm Dörp fengk sech em Joar 1320. 

Em Joar 1627 ließ d'r Ääzbischoff on Kuêfürst Ferdinant van Kölle de Kapell am Krötzbersch erboue, die och höck noh zo d'r bekannteste Woarzejche vamm Oêt jehüürt.

1670 ömfasste Ippedörp ma 29 Huuse on jehüürte bes aan't Engk vamm 18. Joarhondet zem Kuêfürstedom Kölle, woa't een Deel van d'r Häêlichkeet Poppelsdörp bzw. Endenesch woêr. Die iêschte Kapell em Oêt wood dann vemotlich en die zwejde Hälevde van't 18. Joarhondet jebaut, 1908 wood dann de Pfarrkerch St. Barbara fäddischjestellt. 

Onge de Prüüße wood Ippedörp dann ene Deel vande nöüe Börjemeesterei Poppeldörp, woa et och bes 1927 jeblieve es. Doanoah jehüürte et zem Amp Duisdörp, bes et dann 1969 en de Bondesstadt Bonn eenjejliedert wood.

Am 10. Oktober 1986 wood hee dä Diplomat Gerold von Braunmühl van de RAF ömjebraaht. 

## Literatur
* Bernhard Berzheim: *Ippendorf. Vom armen Bauerndorf zum bevorzugten Bonner Wohnort.* Herausgegeben vom Bonner Heimat- und Geschichtsverein. Bonn 1990.

## Verwiese
Schlesch

**Schlesch** (op Huhdütsch kallt me van **Schlich**) es en Dörp en de Jemeende Langêweh, Krees Düre em Bondesland Noordrhing-Wässfaale.

## Övve dat Dörp
Schlesch ligg en d'r Herrschaff Maroêd, zesamme met Jejch, Orrejejch, Doê, Kotzedörp on Ääks. Met onjefähr 2500 Enwonne es et och et jrößte Dörp van d'r ahle Häêschaff. Et ligg töüsche dä Ejfel on demm platte Land vanne Ääkser Lößplatt, die zer Jöllesch-Zöllesche Börde jehüürt.

## Noam
Dä Noam van Schlesch kütt vamm ahlhuhdütsche Woêt füê Schlamm of Schlick on su woê dä Oêt em Meddelahle als *Slige* bekanngk (1309). Dôzo brängk me de Noam och met ene jewisse Johann van Sliche on ene Häê Reynart van Schlych en Vebengong.

## Jescheschte
Den iêschte Nôhwies van Schlesch en de Jescheschtsböchelche fenge mer Aanfang van't 14. Joarhonget, woa ene Regger van Maroêd, dä Schäng van Slige en en Uêkond jenanngk weed. Ävve söns hüürt me net esu vell van demm Dörp.

Zer Zick van dä drießischjoarije Kreesch wodd Schlich ejnije Moale van ongescheedlesche Truppe övvefalle un jeplüngert.

Em Herres/Wänkte 1666/7 wodde Schlich on Maroêd vam schwaatze Duud, d'r Päss, heemjesöök, wôbej ene Jrußdeel van de Enwonneschaff om et Lävve jekumme es. Dröm hätt me hengenoah met Spendejelder en Klock jehollt, de och höck noh en dä Donates-Kapell ze bewongere es.

1799 zällte dä Ort onjefähr 320 Enwonne, van denne de meeschte katholisch woêre.

Nôhem Zweide Weltkreesch wodde Schlesch on Doê zo een nöüe Jemeende zesammejeleesch. 1984 jinge de zwei Dörper dann en de Jemeende Langêweh op.

## Vereine

* Speelmannszoch „Grün-Weiß“ 1949 Schlich e.V.
* Maijesellschaft Schlich – D’horn 1751 e.V.
* Freiwillije Füêwehr, Löschjruppe Schlich-Merode
* Jugendtreff AG
* Karnevalsverein Kreechelberger Funken Schlich e.V
* Fooßballclub FC Viktoria Schlich 1911 e.V.
* Tischtennisclub DJK TTC 1948 Schlich e.V.
* Eifelverein, Ortsgruppe Schlich
* St. Martinus und Donatus Schützenbruderschaft Pfarre D’horn 1628 e.V.
* St. Matthias Bruderschaft Pfarre D’horn
* Kirchenchor St. Martinus – Cäcilia der Pfarre D’horn
* DRK Düren, Bereitschaft Schlich

## Trivia
De Schlesche weede van de Löü uss angere Dörper och "Waggese" jenangk. En Wagges es em Dürener Platt ävve och en Woêd füê ene jrobe Käêl odde ene jruße Stein. Dä Bejreff kann sesch ävve och op de Häêschaff Maroêd betröcke: De Förste van Maroêd sin Beljier, on ene Beljier weed em Platt heezolangk och "Wagges" jenanngk. 

## Literatur
*Günter Breuer (2009): *Die Ortsnamen des Kreises Düren*. Shaker Verlag. Aachen. ISBN 978-3-8322-8475-6

## Verwies
Lengeschdörp

**Lengeschdörp** es ene Stadtdeel van Düren on ligg em Südde, töüsche Rölsdörp, Nedderau on Krockhuuse. Et hätt 3704 Enwonne.

## Jeojrafie on Laje
Lengeschdörp befengk sech em Südde van Düre on jränz em Osste aan Nedderau on Krockhuuse, em Noorde aan Rölsdörp on aan Bäêzbuir em Süd-Wesste. Em Südde ligg zoademm de Jemeende Krötzau on et kleen Dörpche Kofferoêt.

Dorêch Lengeschdörp fleeße zwej Jewäßßerche: de Rur on dä Lengeschdörpe Mölledejch.

## Jeschichte
De iêschte Moal, dat Lengeschdörp uêkondlich jenanngk weed, es em Joêh 1005, als dä Kaiser Drickes II. (Em huhdütsche Heinrich II.) eenije lengeschdörpe Juutshhaufe aan't Adalbertsstift en Oche avjejääve hätt. 1246 hätt dä Kaiser Friedes II. (hd. Friedrich II.) dann de janze freje Richsstadt Düre metsamp Lengeschdörp aan de Häêzööje van Jöllesch vepängk.

Aanfang vamm 17. Joêhondet wood en Lengeschdörp een Ieserehütt jebout. En de zegg vanne Industrialisierong wood em Oêt een van de bekanntste Stoahlhütte en Öropa bedrieve, en d'r fass alle Schiene vamm dütsche Iesebahnnätz jejosse wodde sinn. Em Joar 1820 hant de Bröde Everhard on Willem Hoesch et Werk jekoof on Willem senge Sunn Leopold hätt dann 1871 dä Hoesch-Konzern en Doêtmongk jejröngk. Die Hütt en Lengeschdörp ävve wood en de zwejde Hälevde vamm 20. Joêhondet jeschlosse.

## Boudenkmäle en Lengeschdörp
* Haufanlaje Schmalenburch
* Wonnhuus Hauptstr. 80
* Wonnhuus Hauptstr. 102
* Huus Pimmenesch
* Ehem. Bachemshauf Saint-Hubert-Straße 2
* Wonnhuus Hüttenstr. 17–19
* Weckshauf Schmalenburg 1
* Wonnhuus (Torboje on Bejrenzungsmuur) Hauptstr. 133
* Juppskapellche
* Tünneskapellche
* Hajelkrötz aan de K 27
* Weechkrötz Wolffsgasse/Hauptstr.
* Lengeschdörpe Mölledejch, Bereich Boisdörpe Möll
* Wonnhuus Hauptstr. 135
* Ehem. Pastoratsjebou (Fa. Eberhard Hoesch), Hüttenstr. 27
* Jießereihalle Fa. E. Hoesch, Hüttenstr.
* Huus Bischoff, Hauptstr. 119
* Kath. Kerch St. Mejchel met Benedikt Dreyer Altar
* Weechkrötz Ruudes Krötz
* Huus Hauptstr. 73
* Haufanlaje Hauptstr. 71
* Mölljebou vamm ehem. Everhardshamme met Mölledejch on Flutjrave

## Infrastruktur
Lengeschdörp hätt ene Bahnhauf aan d'r Rurdaalbahn-Linie, die töüsche'm Houpbahnhauf Düre on Heimisch hen on häê fährt.

Zoademm jitt et een Jrongkschüll on drej Kengejaade.

En Lengeschdörp befengk sech och dat Krängkehuus St. Augustinus.

## Museie

En dä Oêt jitt et zwei Museien: de Dürener Fastelovend-Museium on et Füêwehrmuseum.

## Städtefrönkschaffte
Lengeschdörp hätt vanaan 2012 een Stadtfröngschaff met de bayrische Jemeende Lechbruck am See.

## Literatur
*Günter Breuer (2009): *Die Ortsnamen des Kreises Düren*. Shaker Verlag. Aachen. ISBN 978-3-8322-8475-6

## Verwies
Gression

**Jression** (odde och **Gression**) es de Noam van en läjendäre Stadt, van de me säät, dat sej sech vüê lange Zegg em Jrußroom Oche-Düre-Kölle befunge hätt. Me weeß net jenau warömm, ävve erjendwann es de Stadt dann dorch een jruß Katastrophe ongejejange.

## Noam
Gression kennt me och onge de Noam Gressiona, Gressionau of Grasigrone. Me es sech net seche, woa jenau de Stadt jeläje woê, ävver döck weed jesaaht, dat et kleen Dörpche Jressenesch bej Stolbersch d'r Uêsprong van det Noam es.

## Lejende
Övve d'r Stadt verzällt me sech, dat se sehr rich jewäse es. Dat koam vüêallem vamm Avbou van velle vescheedene Mineralie on Ääze, wat wichtesch es, wemme bedengk, dat die Rejion öm Aischwiele on Stolbersch heräm och höck noh füê seng Berschbou bekanngk es. Wäje demm Richdom es de Stadt ävve dann och ongejajange - wie jenau, darövve es me sech net esu seche, ävve et hätt jewiss wat met en Jottesuêdeel ze donn. Et jitt Kwälle, die saache, Jression wöê dorch en Sintflot kapott jejange, angere wedderom saache, dat dat dorch feindliche Truppe jeschähe es.

## Dichtung
Gression kütt en zwej Jedichte vamm Bündgens Pitter (ca. 1920) vüê, ussedämm spellt de Stadt en jruße Rolle en de Romantrilojie "Richarda von Gression", die van Kriegers Jünther uss Langerwehe jeschrivve wood.

## Literatur
* Friedrich Holtz: Von Erzen, Sagen und Geschichten, Stolberg 1992
* Max v. Mallinckrodt: Die versunkene Stadt Gression, Eifelkalender 1930
* H. Hoffmann: Zur Volkskunde des Jülicher Landes II., Sagen aus dem Indegebiet, Echweiler 1914
* A. Voigt: Gressenich und sein Galmei in der Geschichte, Bonner Jahrbücher Band 155/156, 1955/56
* J. Werner: Zur Herkunft und Zeitstellung der Hemmoorer Eimer und der Eimer mit gewellten Kanneluren, Bonner Jahrbücher Jhrg. 1936

## Verwies
Zeeland

**Zeeland** (dt. Seeland, zeeuws Zeêland) es en Provinz van Nedderland on ligk janz deef em Süddwässte vam Land aan de Noordsee. Met 391.000 Enwonne (2023) hätt et de kleenste Bevölêkerong van janz Nedderland. De Hoofstadt van Zeeland es Middelburg, ävver de jrößte Jemeende es Terneuze.

## Jeojrafie
Zeeland bestonn uss velle Inselche on Halêfinsele, esu z.&nbsp;B.:

*Zuid-Beveland
*Walcheren
*Noord-Beveland
*Tholen
*Schouwen-Duiveland
*Sint Philipsland

Zoademm jitt et noh de Rejion Zeeuws-Vlanderen em Südde van de Provinz, die jeng Insel on och jeng Halêfinsel es. Zeeuws-Vlanderen jrenz em Südde aan Beljie on es bluß dorch dä Westerscheldetunnel on per Schiff met de Räß van Zeeland verbonge.

Wichtije Städte van Zeeland sin vüêallem Middelburg, Vlissinge, Terneuze, Goes on Zierikzee.

## Sprooch
En Zeeland spräche de Löü uêspronglich de zeeuwse Mongkaate, die zo denne nedderfrängkische Sprooche jehüüre (wie och Neddelangsch of Kleverlängsch).

## Verwies
Baden-Baden

**Baden-Baden** is inge Schtatt in Bade-Wöötebersch met 55.123 Enwohner (31. Dez. 2018).
Et läät an de Oos em Schwarzwald. Bekannt is de Schtadt duch sin Casino un sin "Festspielhaus".


Baden-Baden-Altstadtblick-24-Neues Schloss-Stiftskirche-Baeder-vom Fremersberg-2014-gje.jpg|Schtatt vum Fremersberg
Baden-Baden-Kurhaus-Casino-18-gje.jpg|Casino
Baden-Baden-Festspielhaus-Alter Bahnhof-68-Suedostseite-gje.jpg|Festspielhaus
Baden-Baden-Kaiserallee-22-Nr 4-2020-gje.jpg|Kaiserallee
Baden-Baden-Augustaplatz-Panorama-07-gje.jpg|Augustaplatz
Baden-Baden-Neues Schloss-228-2016-gje.jpg|Et noei Schloss
Baden-Baden-Lichtental-40-Brahmsplatz-2008-gje.jpg|Brahmsplatz
Baden-Baden-Dernfeldstaffeln-02-2020-gje.jpg|Thermalquell un Treppe
Baden-Baden-Goenneranlage-Josefinenbrunnen-12-gje.jpg|Gönneranlage
Baden-Baden-Lichtentaler Allee-228-Pavillon-2008-gje.jpg|Benazet-Pavillon


## Quellen
Russland

**Russland** (Russian : Россия) es önö Staat ä Asien un Europa. Öt Land hat en Jrüde va 17.125.191km². 2020 wonnde d'r 146.748.590 Mellion Lüüh.

## Websigge

* http://gov.ru/
Brings

Brings ess en kölsche Rockband, die 1990 vun Peter un Stephan Brings jejründt woodt. Die miehste Texte vun Brings sind en kölscher Sproch verfass ävver zick 1995 han se och op Deutsch jesunge. En de 90er wohr Brings en Kölschrock-Band die mit der kölsche Fastelovendszen nix ze dunn hatte, änhlich wie BAP em vörherije Johrzehnt. Peter Brings hät vun dä Zigg jesaht: „Jeder direkte Bezug zu Köln wäre tödlich gewesen. Da hätten wir uns gleich zur Prunksitzung mit Prinz Karneval anmelden können.“. Durch de 90er Johre blevv Brings usser der Karnevalsszen, un woodte ziemlich bekannt. Bekannte Leeder vun dä Zigg sin *Nur mer zwei*, *Katharina, Nix is verjesse, Ehrenfeld* un *Handvoll ze fresse*. 2000 hät sich dat all dramatisch verändert, wie dat Party-Leed *Superjeilezick* zom Karnevalshit vun däm Johr woodt. *Superjeilezick* han se nit avseechlich als Karnevalsleed jeschrevve, et Leed wohr nor als Jebootsdaachsständche för de Band jedaach. Trotzdäm hatten se ene jroße Hit. Flöck han se sich en en Stimmungsband verwandelt un ehr Leeder sin hügg explizit för Fastelovend jedaach. Nohm Erfolch vun *Superjeilezick* woodt Rockmusick em alljemeine en akzeptabel Stil för Karnevalsleeder un vill hüggije Karnevals-Bands wie Kasalla, Lupo un Cat Ballou spille Musick met Rock-Enflöss. Em "neue Stil" woodte Leeder wie *Su lang mer noch am Lääve sin*, *Poppe Kaate Danze, Mer trecken op der Mohnd* un *Su ne Daag, esu schön wie hück* unger andere populär. För de Kölner Haie han se e Leed jeschrevve, die hügg noch wie ehr inoffizielle Hymne jilt (Hoch - höher - Haie!).

## Websigge

* 
* Websigge vun Brings
Universidade Federal de Goiás

D **Universidade Federal de Goiás** es ön Huchschüll, di vam Staat ongerhalde weed. S litt ä Goiânia un domet en dr Staat Goiás, Brasilie.

25486 Studente mööhe sisch he aav. 

## Jätt z Lääse
* Övver d Uni
Maroêd (Adelsjeschläêt)

**Maroêd** is de Noam van ee rhingsch, katholesch Uêadelesjeschläêt, wat zo d'r dütsche Huhadel jehüüre deet. Denne van Maroêd iêh Stammhuus, Kerpe aan de Ärff, weet mem Warnerus de Kerpene et iêsch töüsche 1065 on 1071 êwäänt. De Noam kütt van denne Familie seng iêschte Besetz: Et dörpche Maroâd bej Langerwehe, Krees Düre, wat fröher äckisch Rode jeheesch hätt. Vanaan em 14. Joêhhonget schrivv me de Noam *de Rode* dann bluß *Merode* (of Maroêd op Ripoaresch). 
 
## Jeschicht van et Huus Maroêd
Em Joêh 1473 koame Kaiser Friedes III. on de Häêzoch Karl dä Kööhn van Burschongk in Treier zesamme, wonoah o.a. Schäng op Marôed (hd. Johann auf Merode) zem Frejhäê on Jriet van Maroêd (Margarete von Merode) zer Frejfrau jemaaht wudde es.

Aam 19. Juni 1622 wudde Freijhäê Rikalt van Maroêd op Waroux on senge Sunn zo Richsjrafe ênangk.

## Wappe
Et Stammwappe zeech viêh rude Päälchere op joldene Jrongk.
Armoiries de Merode 2.svg|Wappe van't Huus Merode
Merode-Jean-Philippe-Eugène-de-Mérode-Westerloo-1674-1732.svg|Wappe vamm Jean-Philippe-Eugène de Merode-Westerloo


## Noahwiesere
Maroêd

**Maroêd** (op huhdütsch sääht me **Merode**) es en Dörp en de Jemeende Langêweh em Krees Düre, NRW. Et jehüürt zer aale Häêschaff Maroéd, die doavan och iêh Noam hätt.

## Date on Fakte
Marôed jehüürt zer Jemeende Langêweh on hätt em Joar 2019 onjefähr 690 Enwonne jehott. Et es 7,68&nbsp;km² jruß on ligg 144 m övve de Meeresspeejel.

## Jeschicht
Maroêd es de beröhmteste Oêtschaff en de sujenannte "Häêschaff", die zoademm och uss de Dörpchere Schlesch, Jejch, Orrejejch, Ääks, Kotzedörp on Doê besteeht. Dat Dörp es äng met demm Adelshuus van Marôed verbonge, die desweeje och iêhre Noam hann. Van denne Maroêdsche Fürste dat Schloss steeht noh emme aan de Krözhäêrestroaß, aan de Usslööfer vamm Hüêtschewald.

Em zweide Weltkreech woê Marôed aan de Frongklinie em Hüêtschewald, woa van 1944 bes 1945 en jruße Schlaaht jetovv hätt.

1969 wodd et Dörp noah Dôe eenjemengk, wat ävve selefs wedderom 1972 noah Langêweh eenjemengk wodd.

### Noam
De Noam Marôed kütt vamm ahlhuhdütsche Woêt *Rode,* wat övvesäätz suvell wie Rodung heesch (verjl. Oêtsnoame met -*rath*/*-roa*, wie z.&nbsp;B. Kirchroa of Herzeroa).

## Beröhmte Sünne on Döêtere van Maroêd

* Jean Philippe Eugène de Merode-Westerloo (1674–1732), bäljischer Jeneral
* Bernardus Wettstein (1686–1745), Altarist on Fröhmessner am St. Georgsaltar zu D’horn, Kaplan aan't Kapellche en Jejch, Provisor vamm Spital zo Jejch, Rentmeister van de Jrafe van Marôed, Erbauer van de ahl Vikarie en Schlesch on Initiator van de Wettstein-(Familien-)Stiftung.
* Josef Gerhards (1890–1985), Liêhre, Jrönder vamm Iêhrefreedhauf „Marienbildchen“, Träjer vamm Bondesverdengskröz
* Paolo Enrico Massimo Lancellotti, Principe di Prossedi (1911–2004), italienischer Diplomat, Jeneral-Statthalter vamm Riggeoêde vamm Hellije Jraav zo Jerusalem
* Joseph Krieger (1931–2003), Ohm vam Günter Krieger, Maler
* Günter Krieger (* 1965), Autor van de Maroêd-Trilojie
* Stephan Thiemonds (* 1971), Reiseschrivvsteller, Servicetechniker, Autor van de *Querweltein Unterwegs* Boochrieh

## Noahwiesjere
Doê

**Doê** (em huhdütsch sääht me **D'horn**) es en Dörp en de Jemeende Langêweh, Krees Düre on ligg nävve Maroêd on Schlesch.

## Laje
Doê ligg össlesch van Langêweh, tireck nävve Schlesch on Maroêd am Maroêdsche Böüsch, dä selefs zem Hüêtschewald jehüürt. Et Dörp ligg op d'r Ääkse Löösplatt, onweck van Jejch, Orrejejch on Kotzedörp, die wie Doê selefs ooch zer suj. "Häêschaff Maroêd" ze zälle sinn.

## Noam on Jeschicht
Dä Noam Doê (bzw. D'horn) kütt vermoodelesch vamm ahlhuhdütsch Woêt *dorn*, wat suvell wie "Böusch" heesch. Jenausu wie seng nöhkste Noahbaarsdörpchere Schlesch on Maroêd wodd et Dörp van de Frangke jejröndet, die en de nahejelejene Böüsch jerodet hann.

Fröher stond en Doê de ahl Kerch van de katholesche Jemeende St. Mäêtes Doê, die ävve em Zweide Weltkreech jänzlesch kapott jejange es.

Vanaan 1972 jehüürt et Dörp zer Jemeende Langêweh, doavüê woêret en Deel vamm ahle Amt Ääks - et joav ene Zeck, doa stond sujaar et Rathuus en Doê.

## Noahwiesjere
Rockmusik

Die **Rockmusick**, och koot *Rock,* ess en Zoht vun populäre Musick, die am Engk vun de 60er Johre en de Vereinichte Staate vun Amerika erfunge woot. Et ess der Nohfoljer vum "Rock and Roll" vun de 50er, dat selvs singe Ursprung em Blues un en andere Zohte vun Musick, die de Schwatze spillte, ävver och vum Country, dä de Wieße spillte. Dat ess för amerikanische Musickzohte typisch, dat se en Meschung vun "schwatzer" un "wießer" Musick sin. Der Rock hät sich och vun andere amerikanische Musickzohte beënflosse lohße, wie Elektro-Blues un Folk, späder och noch vum Jazz un vun der klassische Musick. Et zentrale Instrument vun der Rockmusick ess die E-Jitta, wo de miehste Bands er zwei han; en Rhythmus-Jitta, die de Akkohde spillt, un Lead-Jitta (englisch för "Leitungsjitta"), die de Melodie spillt; et kann och Bands jevve, die nor ein Jittaspiller han. Schlaachzeuch un E-Bass sin de zwei andere Instrumente, die am öfteste optauche, un die Band weedt met Jesang vollständich. Wiggere Instrumente kammer en Rockbands och spille; et Keyboard ess besonders populär un mer hööt se en de miehste mudääne Rock-Aufnahme. De Rockmusick ess off för Texte bekannt, die sozialkritisch sin un vill Rockleeder han als "Hymne" vun zallriche Jugendbewäjunge jejolte. Späder hät sich Rock in zallriche kleinere Zohte entweckelt; Heavy-Metal un sing eije wiggere Entweckelunge sin ein vun der jrößte.

## Rockmusick op Kölsch
En de 80er han e paar Bands aanjefange, och en kölscher Sproch Rockmusick ze schrieve. Am Bekanntste ess wahrscheinlich BAP met Leeder wie *Kristalnaach*, *Verdammp lang her*, *Jupp* usw.. Em Kuntrass met de miehste Musick op Kölsch hatt de Kölschrock oft ääntzhafte Texte un wohr vun der Fastelovendszen deutlich jetrannt. 1982 hät BAP e Leed jesunge, die explizit kritisch jäje der kölsche Fastelovend wohr ("Nit für Kooche (bliev ich Karneval hee"). En de 90er woodt de Band Brings jejründt, un se ess flöck populär jewohde. Brings hät domohls noch Texte un Leeder jeschrevve, die för Fastelovend nit jedaach wore; 2001 ävver woodt ehr Partyleed *Superjeilezick* zom Karnevals-Hit vum Johr un domet woodt Brings flöck zo ener Fastelovend-Band. Brings' Erfolch met *Superjeilezick* wohr der Aanfang vun der Mudäänisierung vun der kölsche Fastelovendsmusick, och wenn se damals nit avseechlich ens e Fastelovendleed jeschrevve han. Dat hät de Trennung zwesche de zwei Jruppe vun kölscher Musick etwa kapott jemaht un hück jilt Rock als typische Deil vun der Karnevalsmusick. Och BAP, die domohls sich esu jäje Karneval jestellt hat, spillt hück jään vör enem Fastelovendpublikum.
Langêweh

**Langêweh** (op Huhdüütsch: *Langerwehe*) es en Jemeende em Wesskrees van Düre. Et ligg töüsche de Kreesstadt em Osste on Aischwiele em Wesste, esuwie töüsche de Jemeende Inden on Hüêtschewald en Norde on Süde. De Jemeende ligg aan de Nordusslööfere vamm Hüêtschewald on en Deel och em Naturpark Huhes Venn-Eijfel.

## Dörpe in de Jemeinde

Stand: 31.12.2024

## Jeschiêt vamm Oêt Langerwehe
Dä Haupoêt Langêweh es uss drej angere Dörper entstonnde: Remelsberg (odde och Rymelsberg), Uhles on Wehe. De Jäjend wodd att fröh van de Franken beseedelt on öm et Joar 1000 eröm wodde hee och de iêzte Döppchebäckerej jejgrönget, woafüê dat Dörp och höck noh bekannt es. 

Em Meddelahle jehüürte Langêweh füê lange Zick zom Herzochdom Jöllesch, ävver noahdemm dä Napoleon uss Fronkreich erövve koam, wudde de Jäjend, de me höckzedaach als Langêweh kennt, opjedeelt. Dat Dörp Langêweh selevs, suwie Hamisch, Hestere on Stötschelauch wodde Deel vamm nöüjejröngk Kanton Aischwiele, woahenjäje Schlesch, Maroêd, Doê, Jöngeschdörp, Jejch, Ovejejch on Luchem zem Kanton Düre jekumme sinn. 

Noah de Nedderlaje van Napoleon jäje de hellije Allianz on Jrußbritannie, woê Langêweh av 1815 bzw. 1822 ene Deel vamm Könneschrich Prüüße jewäßß. 
Noah de zwejde Weltkreesch wodde de Dörper en dä Jäjend en offizielle Jemeende vamm nöüjejröngke Bondesland Noodrhing-Wäßßfaale, woa se bes höck och jeblievve sinn. 

Em Joar 2004 koam noh Pier als nöues Dörp zo d'r Jemeende doazo, noahdemm dat ahle Pier en de Jemeende Inden wäje dä Brongkoll avjerisse wodd.

## Stadtfrönkschafte
Langêweh hätt en Stadtfrönkschaf met de englische Stadt Exmouth. 

## Kultur
Langêweh hätt zoademm en bekanntes Döppchebäckerejmuseum, woa me vell övver d'r Döppchebäcke iêh Jeschiêt liêhre on och selefs jet häêstelle kann.. Ussedemm jitt et en Maroêd noh en ahl Wasseschlössje, woa me em Dezember ene schön Wiêhnaatsmaat bezööke kann.

## Literatur
*Günter Breuer (2009): *Die Ortsnamen des Kreises Düren*. Shaker Verlag. Aachen. ISBN 978-3-8322-8475-6

## Wäbbsije

* De Jemeende ier Wepsije (*op [[Hochdeutsch|huhdeutsch]]*)

## Verwies
Waalsche Sprooch

De **Waalsche Sprooch** es en jallo-romansche Rejionalsprooch, die mer zo de Oïl-Sprooche zällt on die en Wallonie (Dat es dä frankophone Deel van Beljie), ävve ooch em Noorde van Frankrich jekallt weed. Et es allerdengs nit de ejnzije Sprooch, die mer en Wallonie spreche deet; em Wässte jittet noh Picardesch, em Südosste Champenois on Lotharingesch, esuwie em Osste ooch noh Dütsch.

Waalsch ongerscheed sech stark vanne Franzusesche Standardsprooch on et hätt övver de Joêre ejnije neddefränkesche on neddelängsche Enflösse jehatt.

Hückzedaach kalle onjefähr 1,2 Mio. Minsche et Waalsch.

## Bejspelle

* Waalsch: *Tos lès-omes vinèt-st-å monde lîbes, èt so-l’minme pîd po çou qu’ènn’èst d’leu dignité èt d’leus dreûts. I n’sont nin foû rêzon èt-z-ont-i leû consyince po zèls, çou qu’èlzès deût miner a s’kidûre onk’ po l’ôte tot come dès frés.*
* Franzusesch: *Tous les êtres humains naissent libres et égaux en dignité et en droits. Ils sont doués de raison et de conscience et doivent agir les uns envers les autres dans un esprit de fraternité.*
* Düütsch: *Alle Menschen sind frei und gleich an Würde und Rechten geboren. Sie sind mit Vernunft und Gewissen begabt und sollen einander im Geiste der Brüderlichkeit begegnen.*
Anime

**Anime** (jap. アニメ, [anime], düütsch döck [ˈanimeː], Plural: *Animes*) es d'r Noam füê Zejschetreckfilmche, die mer en Japan hêstelle deet. En Japan selefs meent mer met demm Bejreff ejentlesch alle Aate van Zejchetreck- on Animationsfilme/serije (also ooch diejenije, die ussehalev van Japan jemaat weede). Anime es et Pendant zem Manga (dat es de japanesche Comic).

## Woêtbestemmung on Häêkonnef
Et Woêt "Anime" kann em Japanesche wie jesaat ejentlesch alle Zejschetreckanimatione meene, janz ejal ov die nu en Japan selefs of em Usslangk häêjestellt wodde - em Jäjesatz doazo jelte en angere Länge ma japanesche Filmchere on Serije als Anime.
Chlodwisch I.

**Chlodwisch I.** (466 - 27. November 511; op Huhdütsch *Chlodwig*, och Chlodowech, romaniseet uss'm Ahlfränksch **Hlūdawīg* of **Hlōdowig)* woê ene fränksche Könnesch uss d'r Dynastie van de Merowinge. Op Engelsch on Franzusesch kennt mer'n stattdesse als *Clovis*. Doa dä Chlodwisch de övrije fränksche Kleenkönneje, suwie och angere jermaansche Häêsche ongerwörpe hätt, sitt mer en döckes als Bejrönge vamm Frankerich (nit ze vewessele mem hückije Frankrich) aan.

## Lävve
Chlodwisch woêd em Joêh 466 als Sunn vam fränksche Kleenkönnesch Childerisch on demm seng thüringsch Fromminsch Bassina en d'r doamals römsche Stadt Doornick (Hückzedaach en Belljie) jeboore. Sing Fatte woê de Aanföhre vanene fränksche *foederati* on stangk zeminst füê ejnije Zick en de Deenste vamm Römsche Rich. Mer es sech zwoar nit esu seche, ävver et weed döckes aanjenomme, dat hä o.a. och met de römsche Jeneräle Aegidius on Paulus zesamme jearbeed hätt. Childerisch kunnt zer Zick van singe Häêschaff een kleen Maahtbasis en Noord-Jallie enriête - de Jrongkllaaje füê de spädere Êövveronge van singem Sunn Chlodwisch. 481/82 hätt d'r Chlodwisch si Papp als Könnesch van de Salfranke beärve künne on rejierte övver Deelchere vannem fränksche Kreejerverbangk.

Öm 486 besiechte hä zesamme met Deele van singe Sippschaff de letzte jallo-römsche Häêföhre Syagrius (dat wôe demm Aegidius singe Sunn). Doadorch kunnt hä si Rich öm jruße, nöördlesch van de Loire jelejene Deeler van Jallie êwiggere. Dä Syagrius hätt zwoar noah zo de Wässjoote fliehe künne, hä wood ävver späder an Chlodwisch ussjeleefert on am Engk dann ooch henjeriêt.

492 hätt dä fränksche Könnesch dann et borgongsch Prinzessin Chrodechild jehiêroad, die sech doaröm bemöht hätt, iêhre Jatte zem kathollesche Christedom ze konvertiere, allerdengs jehüürdene Chlodwisch wie de miêschte *foederati* ehê arianesche Strömunge aan.

En de Schlaach van Zölpesch 496 hätt hä de jermaansche Allemanne zem iêschte, 506 dann zem zwejde Moal besiecht; späder hätt hä dann och de ripoaresche Kleenkönnesch Siechbäêt van Kölle on demm singe Sunn Chloderisch uss'm Wääch jeschaff, esuwie sing eejene Verwangke Chararisch on Ragnachar ömjebraaht. Diese Voêjänge sin ävver zicklesch nit esu janz gesechêt.

Hä es am 5. November 511 en Paris jestoarve, noah singem Duud woêd si Rich onge sing viê Sunne opjedeelt, wie et bej de Franke Tradition woê.

## Literatur

* Hartmann, Martina (2012): Die Merowinger. Erschienen bei C.H. Beck Wissen.
Angelique Rockas

**Angelique Rockas** ass eng südafrikanesch griichesch Schauspillerin, Produzentin an Aktivistin, déi zu London schafft. Si huet d'Internationalist Theaterfirma am Joer 1981 gegrënnt mam Zil grouss europäesch Drame mat multietnesche Besetzungen ze presentéieren. Als Schauspillerin sinn hir bedeitend a grondleeënd Rollen d'Medea, d'Miss Julie an d'Emma am Griselda Gambaro "The Camp". Aner wichteg Rollen sinn d'Carmen am Genet 'The Balcony', d'Lady Macbeth, d'Yvette an der Mamm vum Brecht Courage ', a Miriam am Tennessee Williams' An der Bar ofa Tolkyo Hotel '

## Websiije
* 
*https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Angelique_Rockas Angelique Rockas Wikimedia Commons
* Angelique Rockas Theatricalia
*https://theatricalia.com/company/2fr/internationalist-theatre Internationalist Theatre Theatricalia
Rijel

Dä **Rijel** (op huhdütsch on engelsch *Rigel*; en d'r Bayersche Klassifikation och **β Orionis** jenanngk) es dä helleste Stäê vamm Stäebeld Orion on dä sibbethelleste vamm Naahtshemmel övverhoup. Sing Noam hätt he uss'm arabesch رجل الجوزاء اليسرى *Ridschl Dschauza’ al-Yusri,* wat esuvell wie "D'r Meddlere iêh lenke Fooß" bedöcke deet. Och wenn hä eijentlesch hellere wie Beteijeuze (α Orionis, 0,42 mag) es, weed hä en d'r Stäênekond maa als Beta Orionis bezeechnet, wat ävve doaran liije künnt, dat't Beteijeuze, weil't ene onrejelmäßisch veändelesche ruude Övverees es, on darömm och av on an ens hellere wie dä Rijel schinge kann.

Em ahläjyptesch hätt mer 'n **Seba-en-Sah** jenanngk on hä hätt en d'r äjyptesch Mytholojie en wichtisch Roll jespeelt.

## Beschreevong
Rijel es onjefäê töüsche 650 on 900 Leêhtjoêre van ons Äed entfäêngk on bestond eijentlesch uss mäê wie maa eene Stäe (et jitt och noh Rijel B bes D, ävve die sinn nit esu jruß). Dä Houpstäê vamm System es ävve dä Rijel A, ene blaue Reesestäê van d'r Spektraalklass B8. Hä straalt met onjefäê de 46.000-fache Löüschkraff van d'r Sunn on es doamet, nävve Beteijeuze (135.000-fach) on Antares (90.000-fach) dä dritthelleste Stäê en enem Ömkrees van 1000 Lj.

Rijel A määht jrad de Övvejangk vam blaue Rees zem rude Övverees dorch, weswäjje sing Helleschkeet av on aan Veängeronge opweese deet.

Rijel B on C sinn selefs een eijen Dobbelstäê-System, dat uss zwej Houpreihestäêne (jenau wie ons Sunn) vanne Spektralklass B9 bestond on de 128-fache Löuschkraff vanne Sunn ussstrahle. Rijel D henjäje schingk äckesch schwaach jehüürt zer Spektralklass K.

## Laje am Hemmel

Rijel jehüürt am Naahtshemmel zem Stäênebeld Orion, wat vüê allem em Wengkte jood ze äêkenne es - Hä es doa dä helle Stäê onge räêts, Zesamme met Sirius, Prokyon, Pollux, Aldebaran on Capella es hä en Deel vamm markante Wengktesäächsäck.

Rijel A ligg am Stäênehemmel op en Rektaszension van 05h 14m 32,3s on en Deklination van −8° 12′ 05.9″.

Rijel weed zoademm mem Orionnävvel M42 en Verbengong jebraaht, och wenn dä eijentlesch miêh wie dobbelt su wigk vande Sunn entfäênt es. Vefolcht me ävve demm Rijel sing räumlesch Bewäjong aanhangk van sing Ahle zeröck, kütt mer räêt noa aan d'r Nävvel eraan. Dässwäje weed dä Stäê och jeläjentlesch als entfäêntes Metjleed van d'r Orion-OB-1 Stäêneassoziation aanjesinn, döckere jedauch deet me enn ävve met d'r Taurus-Orion-R1-Assoziation verbenge. 
## Rijel en d'r Fiktion
Em Star-Trek Universom es demm Rijel sing System et am diêteste beseedelte Stäênesystem em janze bekannte Weltroom. Bej de Simpsons kütt en Folje 16 van de 14. Staffel, suwie en Folje 9 van de 23. Staffel ene sujenannte *Rijel 7* vüê.

## Wäêvlenks
Wikimedia Commons - Belde, Videos on Audiodateie övve Rijel

Stäênekondlesche Date zem Rijel

## Noahwiesjere
Drachefäls (Sibbejebirsch)

Dä **Drachefäls** es ene Bersch em Sibbejebirsch töüsche Könneschswenkte on Bad Honnef on likk en d'r Näh van Bonn. Dä Jipfel êhävv sech rongk 270 m övverm Rhing on es opjrongk van senge markante Laje woê hä en bekangk Motiv van d'r dütsche Rhingromantik. Mer kann met en Zangkroadbaan de Drachefäls eropfaare, woa sech ooch en Restaurant befengk.

Dä Bersch es dorch et opsteijend Magma entstonn, die net bes zer Äêdbovveflääch dorchbrääche kunnt on aanplaats doavan dann domaatisch êstarrt es (Vulkanoloje nenne sujet en *Quellkupp*). Uss'm Steen vannem Drachefäls hott mer em Meddelahle jäê jet jebout, o.a. de Dom zo Kölle.

Am nöördlesche Hang vannem Fäls, tirekk övver de Stadt Könneschswenkte stond et 1882-84 jeboute Schlauß Drachebursch.

## Jeojrafesche Date
Van alle Berje vamm Sivvejebirsch rich dä Drachefäls am wiggeste aan d'r Rhing eraan on maêkeet dä Övvejang töüsche Meddelrhing on Nedderhing. Noah Wässte on Süüde, Riêtung Rhinguufe on Rhöndörp, fällt hä stejl av, ävve em Noorde on Noordwässte veliêt hä ma langsam aan Höh. Em Osste es dä Bersch dorch een kleen Ensattelung vannde Wollekebursch (324 m), em Noordosste weed hä dorch't Naahtigalledaal vamm Hiêschbersch (256 m) jetrennt.

## Ooch interessant
Wäêvseck vam Fels: https://www.der-drachenfels.de
Lück (Stadt)

**Lück** (hd. *Lüttich*, frz. *Liège*, ndl. *Luik,* waalsch *Lîdje*) es en Jrußstadt en Beljie on de Houpstadt van de jlichnoamije Provinz. Lück es de zweitjrüßte Stadt en janz Wallonie on zoademm och dä Setz van enem katholesche Bestom. Et liech am Zesammefloss van Maas on Ourthe, onjefäär 25&nbsp;km södlesch van Maastreech on 39&nbsp;km södweßlesch van Oche. De Stadt Lück metsamp iêh Ömlang hätt ca. 600.000 Enwonne, de Stadt selefs ävve ma ca. 197.000.

## Jeschicht

### Meddelahle
De Jäjend öm Lück woê alt zer Zeck van de Röme bewonnt, die de Stadt *Leodicum* jenangk han. Em Joêh 717 wood et ze enem Beschofssetz on woê em Meddelahle en Zentrom füê Kultur on Politik. Späte woêret en Deel vamm Fürstbestom Lück, een Staat vamm Hellije Römesche Rich.

Ooch wenn et quasi vande spanesche bzw. österrichesche Neddeläng ömjäve woê, sin Lück on seng Längereje bes dä Napoleon koam, ene janz eijenständije Territorium jeblievve.

### 18. Joêhhonget
1789 koam et en Frangkrich zer franzusesche Revolution, die ooch en Lück zo Opstände jefüêt han - een Zeck, die me ooch Lücksche Revolution nenne deet. Ävve die wood 1791 van Truppe vamm HRR neddejeschloache.

1795 dann wood Lück van franzusesche Truppe besätz, woamet et Deel van de iêschte Republik van Frangkrich wood. Noahem Stooz vamm Napoleon Bonaparte 1815 koam de Stadt zem Vereijnichten Könnechrich de Neddeläng on av 1830 dann woêret en Deel vamm nöüe Könnechrich Beljie.

### Lück en de iêschte on [[Zweide Weltkresch|zweide Weltkreech]]
1914 wood Lück van de dütsche Armee enjenomme, die övve Belje noah Frangkrich maaschiêt zin. Van 1940 bes 1944 dann woê de Stadt op nöü van de Wehrmaaht besätz on woê ene wichtije Oêt füê de beljesch Réstistance.

## Politik

### Stadtjleederung van Lück

* Amercœur
* Burenville
* Centre
* Cointe
* Guillemins
* Laveu
* Longdoz
* Nord
* Outremeuse
* Saint-Laurent
* Sainte-Marguerite
* Sainte-Walburge
* Thier-à-Liège
* Vennes

## Städtefründschaffte
Lück hätt Partnerstädte en janz Europa, o.a. Kölle, Nancy, Rotterdamm of Pilsen on ooch zwei en Afrika, Lubumbashi on Saint-Louis.

Övve de Euregio Maas-Rhing es et zoadem äng met Oche, Heele, Maastreech on Hasselt vebonge.

## Noahwiesjere
Beteijeuze

**Beteijeuze** (em bayersche Katalog och **α Orionis**) es ene rude Reesestäê em Stäênebeld Orion on weed doa och als Schultestäê vamm Stäênebeld bezeechnet. Och wenn Beteijeuze eijentlesch em Dorchschnigk net heller wie dä Rijel (β Orionis) es, weed hä als α-Stäê vamm Orion jesinn.

## Noam
Dä Stäê weed em Engelsche **Betelgeuse** jenanngk. D'r Beteijeuze iêh Noam kütt uêspronglesch uss'm Arabesche يد الجوزاء *yad al-ǧauzā,* wat esuvell wie "D'r Meddlere iêh Hangk" bedöcke deet. Dorch ene Övvesätzongsfähle wodd dat dann zo Beteijeuze / Betelgeuse en de Europäiesch Sprooch.

Hee e kleene Övvesiêht övve eenije van d'r Beteijeuze si Noame:

* *al-Dhira* / الذراع / *al-Ḏirāʿ* (de Ärm)
* *al-Mankib* / المنكب (de Schulte)
* *al-Yad al-Yamīn* / اليد اليمين (de räête Hangk)
* *Ardra* (Hindi)
* *Bahu* (Sanskrit)
* *Bed Elgueze*
* *Beit Algueze*
* *Besn* (Persesch) (dä Ärm)
* *Beteigeuze*
* *Beteiguex*
* *Betelgeuze* (Bet El-geuze)
* *Бетельгейзе* (Russesch)
* *Betelgez*/*Бетелгез* (Serbesch)
* *Betelgeza* (Slowenesch)
* *Betelguex*
* *Gula* (Euphratisch)
* *Ied Algeuze* (Orion si Hangk)
* *Klaria* (Koptesch) (Ärmche)
* *Yedelgeuse*
* 平家星 (Japanesch) (Dä Stäê vamm Heike-Clan)
* 参宿四 (Shēnxiùsì, Chinesesch: „Vier[te Stern] van de Drie-Stäêne-Konstellation“)

## Eijeschaffte
Dä Reesestäê Betejeuze jehüürt zer Melechstroaß on weed em Hertzsprung-Russell-Diajramm zer Klass "Rude Övvereese" jezällt. Hä hätt onjefäê dä dusendfache Dorchmesse van d'r Sunn on en ca. zehndusend su jruße Löüschkraff em siêtbaar Berejch. D'r Sunn iêh Volumen passt etwa eene Milljarde Moal en dä Beteijeuze erinn. Van ons Äêd uss jesinn, es hä de Zehnthelleste Stäê am Naachhemmel.

Demm Beteijeuze sing Radius schwangk öm ca. 15%, wesswäje och sing Helleschkeet töüsche +0,3 und +0,6m en en halevrejelmäßisch Period van 2070 Daache hen on häê wechsele deet. Nävve Antares, Mira on Altair es hä van de Äêd met Teleskope als en kleen Schiev met enem Winkeldorchmesse van 0,05 Bojesekonde ze sinn.

## Zokonnef als en Supernova

Doa Beteijeuze en rude Övverrees es, weed hä sing Lävve als en Supernova beende. Wanniêh jenau mer ävve doamet rechne künne, es noh nit esu seche (Vleech att en dusend Joêhre, vleech erst en fröhestens Hongetdusend).

Doa de Löüschkraff van solche Stäêne als Supernova ca. 16.000-fach aansteije kann, wööd d'r Beteijeuze op d'r Äêd su hell wie nu dä Halevmongk schinge (Je noah Vermotonge sujar esu hell wie dä Vullmongk). Övver de Jammastraalebletz müsse mer ons hee ävve kee Sorje maache, doa de Rotationsachs van Beteijeuze nit zo ons zeicht.

Noah si Explosion weed doavan dann ene Neutronestäê zeröckblieve.

## Beteijeuze en Literatur on Film
En d'r Romantrilojie "Per Aanhaale dorch de Jalaksis" van Douglas Adams es Beteijeuze et Heemoatsystem van Ford Prefect on Zaphod Beeblebrox.

Op ene Planeet vamm Beteijeuze-System speelt de Handlong van Pierre Boulles "Dä Planeet d'r Aape".

Dä Stäê kütt och en eenije Kuêtjeschischte vamm Sci-Fi-Autor Philip K. Dick vüê.

## Enkelnoahwiesjere
Bellatrix

**Bellatrix** (lat. Kreejerin), em Bayersche Kataloosch als **γ Orionis** (latengiseert ze **Gamma Orionis**, kuêt **Gamma Ori**) bekannt, es d'r van de Äêd uss dritthelleste Stäê em Stäênebeld Orion. Et weed nävve Beteijeuze als demm Orion sing angere Scholtestäê bezeechnet on es dä fünnef-on-zwanzesch-helleste Stäê am Naahtshemmel.

## Noam
Dä traditionelle Noam 'Bellatrix' (vamm lat. *bellātrix,* wat esuvell wie *Kreejerin* heesch) kütt et iêsch en de Werke vamm persesch-islamesche Astroloje Abu Ma'shar al-Balkhi vüê, woamet me ävve uêspronglesch 't Capella, on nit Bellatrix jemeent hätt. Späte, em 15te Joêhhonget, hätt me de Noam ävve dann aan Gamma Orionis övvetraache. 2016 hann sech d'r Internationaale Astronomesche Union iêh Metjleede jetraufe, öm ene standardiseerte Kataloosch füê alle Stäênenoame ze êstelle, woa Bellatrix dann och entjültesch si hückije Noam bekumme hätt.

## Füsikalesche Eijeschaffte
Bellatrix es ene räêt massive Stäê, met onjefäê 8,6-Moal esuvell Mass wie de Sunn. Et is met ca. 25 Mio. Joêhre noh ene relatev jonge Stäê, wat bej su en Mass ävve att ussreech, öm de janze Wassestauf en sing Bennere verbranngk ze hann on de Houprieh ze verlasse. De effektive Temperatur op si öüssere Bovveflääch deet ca. 22.000 K bedraache, wat vejliche met ons Sunn (5.778 K) êhävvlesch hühe es. Wääje deese huhe Temperature, hätt 't Bellatrix och si helle, blau-wisse Färv, die füê B-Typ-Stäêne övlesch es.

Fröher hätt me jedaaht, datt 't Bellatrix zer Orion-OB1-Stäêneassoziation jehüürt (woa z.&nbsp;B. och Alnitak, Alnilam on Mintaka jehüüre), meddlerwiel jlöüv me ävve, dat't eijentlesch vell nähe ligg. Wesseschafftle jonn nit doavan uss, dat Bellatrix irjendwelche Bejleiter hätt.

## Kulturelle Bedöckong
Bellatrix weed als eene van de klassesche Navigationsstäêne jezällt, die füê de Orientierong am Hemmel jenutzt wääde. Dä Stäê hätt zoademm jruße Bedöckong füê't Wardaman-Vollek en Noord-Australie, suwie füe de Inuit, woa Beteijeuze on Bellatrix denn Aanfang vamm Fröhjoê eenleede.

## Enkelnoahwiesjere
Sajittarius A*

**Sajittarius A*** (dat * weed "Stäê" jelässe, kuêt och *Sgr A**) es de Noam van en Radiowelle-Quell en d'r Melechstroaß on me jeiht doavan uss, dat't sech doabej öm e supermasserich Schwaatz Lauch van ca. 4,3 Mio. Sunnemasse handele deet. De Entfäênong zer Äêd beträächt ca. 26.670 Lj on sing Ereichnishorizont es met ca. 22 Mio. Km etwa su jruß wie 20% d'r Ömloofbahn vamm Merkur. Sgr A* es ene sujenannte "Aktive Jalaksiekäê" (AGN) en ons Jalaxie iêh Middelpungk. 

**<u>-- Noh onge Bearbeitung --</u>**
Craigieburn Range

D **Craigieburn Range** es önö Deel van d Neuseeländische Alpe op d Südinsel. D Jäjend litt op öt Südufer van dr Waimakiri Floss, em Süde va Arthur’s Pass un em Weste von d Autobahn 73. Öt jehüüd zo dr Craigieburn Forest Park.

Öt jitt önö Hoov huch Bärch en dr Craigieburn Range:

* Baldy Hill (1834 m)
* Hamilton Peak (1922 m)
* Nervous Knob ( 1820 m)
* Mount Wall (1874 m)
* Mount Cockayne (1874 m)
* Mount Cheeseman (2031 m)
* Mount Olympus (2094 m)
* Mount Izard &nbsp;(2019 m)
* Mount Cloudesley (2107 m)
* Mount Enys (2194 m)
* Carn Brea (2090 m)
* Willis Peak (1962 m)
* Blue Hill (1946 m)

Em Oste va Hamilton Peak litt öt Craigieburn Range Schiijebiid.
Waimakariri Floss

Dä **Waimakariri Floss** es dä jrützde Floss en d Regiun Canterbury op d Südinsel va Neuseeland.

Hä läuvd övver ön Sträck va 151 Kilometere us d Neuseeländische Alpe en dr Pazifik.

Dä Floss entsprengd op d Südsii van d Neuseeländische Alpe, 8 Kilometere va Arthur’s Pass. Övver önö jruße Deel va singe Ovverlouv es dä Floss önö sujenannte vorflochtene Floss, ö Süstem van önö Hoof wähßelndö, metne vorbongene Flossslööf met&nbsp; bree Splittbädder. Op d Hühde va Canterbury stüsst hä dörch önö Jebirjsjödel un pächd sich dörch ön äng Schlucht, d sujenannde Waimakriri Gorge bövör hä dohänger wärm sing vörhärije Form anämmd. Hä münd nördlich va Christchurch beij Kaiapoi en dr Pazifik.

En d Sproch van d Maori bedüüd Waimakariri onger angerem „*Floss us kald, ruschend Wasser*“.

D Geologe könne zeeje, dat dat Flossbädd sich döck bewächd had, deels dörch Christchurch, ön Zitt lang sujar dörch dr Lake Ellesmere südlich van d Banks-Halvinsel geloufe es.

Dr Central Plains Water Trust schleed vöör, a zwei Stelle van dr Floss zösamme 40 Kubik Wasser vöör d Central-Plains-Water-Wasservorsorjung z entnämme.

### Jätt z lääse

* Övver dr Central Plains Water Trust
Mount Cheeseman

**Mount Cheeseman** litt op d Südinsel va Neuseeland, onjeväär 110 Kilometer va Christchurch vott.  Öt es ö bkannd Schniiveld dat 2 Lifte suwi önö Hövvel vöör Lüüh, di noch nie op Schier jestange hand. Benannd wood öt no Thomas Fredric Cheeseman, Hä werkde en öt Auckland Museum un kräät d Linnean Medalisch.

Mount Cheeseman träckd sich va 1570 - 1840 Metere övver dr Meeresspeiel. Anjeboone wäde Strecke, di zo 15 % va Aavänger un zo 50 % va normal Schiivahrer bevahren wäde können. Öm di angere 35 % öraavvahre zu könne moss mo z d Beitzde jehüüre.

Op Mount Cheeseman kann mo och övernahte. Zemmere vöör öm d 100 Persune wäde aajebohne.
Airbus S.A.S

Airbus S.A.S es ene Dochterkumpanei vun Airbus SE. De Kompanei baut Zivilfluchzeusche un es dä Äädjrößte Fluchzeuchbaur. Ehr Setz es en Toulouse. D' jrößte Konkerrenzkompanei es Boening.

## Fluchzeusche
Airbus baute de Fluchzeusche:

* Airbus A220 (A220-100, A220-300, ACJ Two-Twenty)
* Airbus A300 (A300B2-100, A300B2-200, A300B2-300, A300B4, A300B4-100, A300B4-200, A300FFCC, A300B4-600, A300B4-600R, A300B4-600ST ,,Beluga)
* Airbus A310 (A310-200, A310-200C, A310-300, A310-300C)
* Airbus A318 (A318-100, ACJ318)
* Airbus A319 (A319-100, ACJ319, A319 LR, A319neo, ACJ319neo)
* Airbus A320 (A320-100, A320-200, ACJ320, A320neo, ACJ320neo)
* Airbus A321 (A321-100, A321-200, ACJ321, A321neo, A321neo ACF, A321LR, A321XLR)
* Airbus A330 (A330-200, ACJ330, A330-300, A330-300X, A330-300 Reigio, A330-700L ,,Beluga XL, A330-800neo, A330-900neo, A330-600)
* Airbus A340 (A340-200, A340-300, A340-300E, A340-300 Enhanced, A340-400, A340-500, A340-600, A340-500HGW, A340-600HGW
* Airbus A350 (A350-800, A350-900, A350-900URL, ACJ350-900, A350-1000, ACJ350-1000)
* Airbus A380 (A380-800)

All opjezallte Fluchzeuche sin nor de Zivilvariante. D' Kamiß- un Fraachvariante sin net opjezällt. 

## Geschichte
Anjefange hätt d' Geschichte do Airbus Kompanei am 2.7.1965. Noch em jliche Johr föhrte d' Kompanei Gespräche met de zweij Kompaneien Aérospatiale un Hawker Siddeley Aviation. Et eetzte erfolgreiche Fluchzeusch vun Airbus wor d' A330. Donoh hatt Airbus fast nor noch Usschlaachjohre. 

### A380-Bejovung
2006 kom et ze enem Krakiel zweschen dä Werken un de Haupsetz. Hamburg livverte Fluchzeusche met zo stuppen Kabeln. Dodurch brockte Airbus ärch vell vum Schnettche en, d' Kompanei Boeing jewonn op e mol ene fönevdel mieh kuffer. Touluse jäävte Hamburg d' Schold, wäaje Hamburg d' Fluchzeusche nit richtich produzierte, Hamburg wärvte Toulouse vör, nit d' korregkte Vorjääven gejäävt zo han. 

## Websigge
airbus.com

airbuscompany.wiki
Amerigo Vespucci

Amerigo Vespucci [ameˈriːɡo vesˈputtʃi] (* 9. März 1454 in Florenz; † 22. Februar 1512 in Sevilla) es ene italiensche Kuufmann, Meerfohrer un Navigator, dä als eezter ußmaachte, dat Amerika net Indien es, sondern ene Kontinent. Hä reiste noh Süddamerika. Amerika es noh im benannt. 

## Lääve
Hä kummt us Florenz. Hä reiste fiier mol noh Amerika, bei zwaij Reise es mer nit secher, ov hä se brutäns jemaht hät. D' zwaij andere Reise sen:

* D' Reise vun 1499 bes 1500 (spanische Ufftrag)

* D' Reise vun 1501 bes 1502 (portugesische Ufftrag)

D' zwaij Reise, wo mer sich nit secher es, ov Vespucci se brutäns jemaach hät, sin:

* D' Reise vun dä Soderini-Brievve: vun 1497 bes 1498 un vun 1503 bes 1504 (portugesische Ufftrag).

Hä wod *Piloto Mayor* un duffte d' spanische Kaate met alle Neuändäckunge vöwalte. 1507 nannte Martin Waldseemüller uff sing Kaate d' Kontinent *America* en Ehren zo Amerigo Vespucci. Vespucci nippelte 1512 en Sevilla af. 

## Websigge
Vespucci_Nokixel
KVB

D' KVB, ov och ,,Kölner Verkehrs-Betriebe Aktiengesellschaft" es ene Transportkumpanei, de d' ÖPNV en Kölle bedrievt.  

## Geschichte
D' Kumpanei wod 1876 jejründet. Derziggen wor et ene Pädebahn un jehorte Ernst Hardt. D' eezte Bahne jöckten zweschen Düx un Kalk. 1900 wod d' Pädebahn donn elektrifkat. 1963-1968 buute d' Stadt Kölle donn ehre eezte U-Bahn. 1997 wod dat Stroßebahnmuseium en Thielenbruch jebuut. 

## Linnich

### Bahne

### Buss

**D' KVB bedrievt och d' Streckbahn vun Kölle.**

## Jöckzeusche
Et jitt Neder-un Huhflorbahne. D' Nederflorbahne sen K4000 un K4500 Type. D' Huhflorbahne sen K5000 ov K5100/K5200 un d' Stadtbahnwaaje B.. D' Buss sen vun MAN (Lion's City Hybrid, Lion's City un Lion's City G), Mercedes-Benz (O407, O530 *Citaro*, O530 G *Citaro Facelift* un SprinterCity) un VDL (Citea LLE 120, Citea SLF 120, Citea SLFA 180 un Citea SLFA 181).Hf6   

## Websigge
KVB-Websigg: kvb.koeln

Wikpedija op andere Sproche: Wiki.cologne/KVB/ÖPNV

Belder (Commons)
Orrejejch

**Orrejejch** (em huhdütsch kallt me van *Obergeich*) es e Dörp en d'r Jemeende Langêweh, Kries Düre. Et jehüürt met sing Nohberdörpere traditionell zer Häêschaff Maroêd. Orrejejch hätt  348 Enwonne.

## Demm Oêt sing Laaje
Orrejejch ligg töüsche Jöngeschdörp on Stöttchelauch em Wesste, Jejch em Norde on Doê em Südde. Et befengk sech wie och d'r Ress vande Häêschaff Maroêd op d'r Ääksche Lössplatt, die wedderöm ene Deel vanne Jöllesch-Zölpesche Börde es.

## Jeschiêt
Vanaan 1816 bes 1972 hätt Orrejejch zesamme mem Ress vanne ahl Häêschaff Marôed zem Amp Ääks jehüürt, wat ävve wäjerem Öcher Jesätz doanoah opjelöss woade es. Av 1972 koam't Dörp met Jejch on Doê zer Jemeende Langerwehe

Em Joêh 1934 wodd en Orrejejch de nöue Kapelle enjeweeht, die jebout wodd, weil de Kerch en Schlesch met 3&nbsp;km ze wigg wääch jewässe woê.

## Vekiêh
Orrejejch ligg tireck an d'r Langkstroaß B 264 töüsche Düre on Langêweh. Et Dörp es dorch de Buslinie 237 on 297 mem Ress vamm Kries Düre verbonge.

## Enkelnoahwiesjere