open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wellem Busch

**Willelm Busch** (op Huchdütsch heecht dä Wilhelm Busch) (* 15. Aprel 1832 ä Wiedensahl; † 9. Januar1908 ä Mechtshausen) woch önö Dichtr, dä öt vorstäng op drollije Aart un Wiis d Lüü jät klooch z maache. Dozo brudde hä döck Beldr. Völl saate, dat hä d Komics domet ervonge hott.

## Si Lääve
Busch wood als sövvendes Kenk jeboore. Met nüng Jooch kömmerde sich singe Onkl om häm. Dä wooch Pastuch ä Ebengötzen, ö kläng Örtchö bei Jöttinge. Dä braat häm alles dat beij watt moch ösu brütt, öm z övverlääve. Singe Vrönd wood Erich Bachmann. Di Vröndschaft helt öt Lääve lang. Völl Lüü saare dat d Jeschichte di Wilhelm Busch vorzällt dat Lääve van di zwei Känger weerjitt. Su soll d Möllö van *[[Max un Moritz]]* di van Erichs papp jewää se.

Willelm studiirde met 15 Jooch Maschinebau ä Hannover. Ävver dat fluppde net un hä hood op un vong öt Moolö a. Dovöör jäng hä z isch no Düsseldorp, dann no Antwerpe un zm Schluss no Münche. Do tronn hä dr Kunstvorein *Jung Münche* beij. Em Joohr 1865 vorkoofte hä d Rääte van si Stöck *Max un Moritz* vöör &nbsp;Joldmark. 

Ön Zitt lang hat Busch ä Wiedesahl jewonnt, reiste no Italie un no Holland. 1898 trock hä no Mechtshausen. Dat litt em Harz. Do storv hä 1908.

## Sing Werke
Völl van sing ischte Werke vong moch ä Ziidunge, so in d *Vleengende Blääch* övv en dr *Belderbooch va Münche*. Dörch *Max un Moritz* wood hä bekannt. Ävver och *[[Hans Huckebein]]* holp häm dobeij. 
Anger Werke woore:

* D kühn Möllischdootr
* Dr hellije Antonius
* D fromm Helene
* Dr Patr Filizius

Öt joov ävver noch önö Hoof Stöcker, di hä jeschrevve hat. Di kann moch janet all opzälle. Hä hat ävver och övver &nbsp;Beldr jemoold. Völl woode isch no singe Duud bekannt.

## Jätt z lääse
* Die Wilhelm-Busch-Seiten
Oberhausen

**Ovverhouse**, och deutsch **Oberhausen**, es en Shtadt em 
Ruuerjebeet.

Em Dezämbor 2007 wore &nbsp;Minnsche me'm eezte Wunnsetz en Ovverhouse jemeldt.
In Ovverhouse weed unter onderem Borbecksch un Königshardter Platt jeschwaadt.

## Wat mööt Er Üsh do aalooere?
* et CentrO
* dä Gasometer
* et Schloss Ovverhouse
* de König-Pilsener-Arena

## Websigge

* de Websigge fun der Shtadt Ovverhouse (*op [[deutsch (Shprooch)|deutsch]]*)
* et Theater en Ovverhouse (*op [[deutsch (Shprooch)|deutsch]]*)
Steiff

Wä va **Steiff** sprecht, däm valle d Täddybääre en. Ävver Steiff s jo völl mi. Steiff s en Firma ä Giengen an der Brenz, ön Firma, di öt seit 1880 jitt und va Marjarete Steiff jejründ wood. Z isch wood he mä Krom us Velz jemaat. Dat Spellzüsch koom isch spiidr dozo. Hü maad Steiff bo mä noch Plüschdeere. Bes 1970 wood he och Holzspellzüsch jeboud. Ävver och hü maache di bei Steiff noch Kängerkleer.

Wä a Steiffdeere denkt, däm vällt dr Knopp en öt Uhr ä un tatsächlich hat jäddes Stoffspellzüsch va Steiff önö Knopp em Uhr. Dat s öt Markezeeche va Steiff. Ervonge hat dat Franz Steiff em Joohr 1904. Övverings jilt Steiff als dr Ervinder van d Teddybäre un völl Experte jävve Steiff räät. Richard Steiff söll dem ervonge ha.

Bes hü es Steif en d Hand van d Famelie. Insjesamt hand 53 Lüü do jet z kamällö.

## Museum
Em Joohr 2005 maade Steiff ö eeje Museum op, dat sisch „D Welt va Steiff“ nennt.

## Websije
* Websi van d Steiffs
Tata Nano

D indische Firma Tata hat dr **Tata Nano** vörjestalt. Ät es em Moment öt belligste Auto da töt jitt. Dr ischte Warel wood am 10. Januar 2008 ä **' op dr **' vörjestallt. Dr Chef van Tata Motors ** saat, dat dat Auto en d bällichste Art &nbsp;Rupiö dat send ungeväär &nbsp;Euro kosten weed.

Dat Auto kütt em Oktober 2008 op dr Maat un weed en verschiedenö Versiune aajeboone. Met 33&nbsp;PS brutt dat Auto ungeväär 5&nbsp;Liter Sprit un veerd 100&nbsp;Stondekilometr flott.

En d ischte Joohre weed dat Auto bo mä ä Indie vorkoovt. Donoo plant Tata no Europa un och no Asiö un Afrika z vorkoofe.

Wat vöör d Dütsche wichtich es: Bosch levvert dörch sing indische Firma önö jruuße Deel (70 %) van d Deele vör dr Tata Nano.
Monschau

**Monschau** es ö kleng Stättche en d Eefel. Öt litt siihr idüllisch en öt Rurdaal tösche Imgebroch (op Platt: "Imschenbruch") un Höfe. Monschau jehüüd zom Kreis Oche.

Monschau litt en d Nööde va d belgische Jrenz. Dodörch erklärt öt sisch och, dat Monschau at önö Hoof anger Naame hot. Dozo jehüüre Munioy, Monjoje, Monsyoge, Můns Yoia, Munzoyge, Muynzie, Monyou, Moynschawe, Monzwauwe un Monschauwe. Seid 1918 heescht dr Ocht Monschau.

Monschau es ön au Doochmacherstadt un en van di Attraktiune ä Monschau, dat Ruu Huus, es d Wonneg van ene van di Hääre, di damols öt Saare hodde.

Hüü es Monschau ö Stättche, dat nävver jet Industrie meetstens dörch Turissmus jeprächt es. En d Wääch es öt ärch reuhich ä Monschau, ävver dat ändert sisch samstachs und sonndachs. Dann es he dr Bäär loos.

Völl van d Turiste kikke sisch d Mostödtmöllö a. Do weed jezeecht, wi Senf jemaat weed, un mo kann he tösche önö Hoof Zoote wäähle. Ävver och Denger wi Senfpraline jitt öt he.

## Websije

* De Shtadt ier Wepsije (*op [[Hochdeutsch|huhdeutsch]]*)
Edmund Hillary

**Edmund Percival Hillary** (* 20. Januar 1919 ä Auckland; † 11. Januar 2008 ä Auckland) wood als zweides Kenk va drei ä Neuseeland jeboore. Hä woch dr ischte Mensch, dä öt schaffde, dr hüxte Bersch van d Wält, dr Mt. Everest huch z klömme. Dat maade hä zsamme met d Hölp van Tenzing Norgay, önö Mann us Nepal.

## Si Lääve
Nö d Schüllzitt liirde hä öt Klömmö en d Bersch va Neuseeland, di Alpe (Nüüseeland) heesche. Hä jäng 2 Joohr no d Universität ä Auckland bevöör hä wi singe Papp Imker wood. 

En dr Zweide Weltkresch woch hä en d Luftwaffe va Neuseeland.

1948 schaffte hä öt zsamme met Harry Ayres als ischter dr Mont Cook övver d Süüdsii örop z klömme.

Am 29. Mai 1953 schaffte Hillary öt met sing Expeditiun, di 1951 opbroch, dr Mont Everest, da &nbsp;Meter huch es z besteeje. Op d Spetz van dr Berch vong hä ke Zeeche, da töt vreuer öns önö Mensch do jewää woch. Ovve maade hä dat beröhmde Beld va Enzing Norgay, dä onger sisch dr Rest van d Welt hat.

Ö paar Mond donoo wood Hillary va d Könnigin Elizabet II. zm Ritter jeschlaare, Norgay kräät d George Medallich.

Ävver Hillary joov öt Klömme net op. En d 50er un 60er Joohre vong moch häm noch döck en dr Himalaja un op dr Südpol. 1958 woch hä dr Chef van d dreide Südpolexpeditiun, di öt je joov.

Va 1984 bes 1989 woch Hillary Botschafter va Neuseeland ä Indie, Bangladesch un Nepal.

Hillary storv am 11. Januar 2008 en ö Krankehuus ä Auckland op Neuseeland. Hä hott önö Häzzschlaach.

## Websije
* Övver Peter David Mulgrew
Vinzenz Liechtenstein

**Vincenz Liechtenstein** (* 30. Juli 1950 ä Jraaz; † 14. Januar 2008 ä Waldbach en d Steiermark) woch önö Politker us Österreich un jehood d Volkspartei a.

Rischtisch hosch Vinzenz jo Vinzenz Prinz va Liechtenstein un woch dr äldste va 5 Kenger. Singe Papp woch *Heinrich Prinz van un zo Liechtenstein*, sing Mamm öt *Lisbeth va Österreich*.

Vinzenz studiirde Räät an d Universität va Jraaz un maade do singe Doktoch.

Hä hiiroode öt *Leenche va Cossé-Brissac* un di zwei krääte 2 Kenger, öt *Adelheid va Liechtenstein* un öt *Hedwich va Liechtenstein*. Ävver di Ehe heeld net iiwich und donoo hiiroode hä *Roberta Valeri Manesa*.

Vinzenz woch äne van d Jründer van d JES-Studenteninitiative, jehood ävver och der Kattolische Famelienverband a un d Sudetendütsche Landsmannschaft a.

Vinzenz jehood dr Bundesroot va Österreich an un woch tösche 2004 un 2006 Avjeordneter van dr Nationalroot.

Vinzenz Liechtenstein storv am 14. Januar 2008 ä sing Wonnig ä Jraaz.

## Websiije
* Övver Vinzenz Lichtenstein
Bradley Barron Renfro

**Bradley Barron Renfro** (* 25. Juli 1982 ä Knoxville (Tennessee); † 15. Januar 2008 ä Los Angeles) woch önö amerikanische Schauspeller. 

## Öt Lääve
Renfro woss beij sing Oma op. Vöör dr Film wood hä 1994 entdäckt. Hä driinde „Dr Kliänt“ va John Grisham. Spiir soch moch häm ä Filme, die gedriihnt woode, öm domet Jeld z verdeene ävver och en Filme, beij dönö öt Jeld nät ösu wichtisch es. Dozo zallte d Filme „Sliipers“ us öt Joohr 1996 un „Dr Mussterschüller“ va Stiiven King. Dä stammde us öt Joohr 1998. Ävver öt koome noch änö Hoov anger Filme dozo. Singe leitzte Film driihnde hä 2006.

Dreimoll hot hä kromm Denger jedriihnt un mood dovör en öt Jevängnes. 2002 maade hä ön Kuhr jäje Droje, di hä jenomme hott. Jeholpe hod dat ävver net lang, denn 2005 koom hä dovör wärm hänger Jitter.

Am 15. Januar 2008 wood Renfro duud ä sing Wonneg en Los Angeles jevonge.

## Websiij
* Sii Lääve
Jorge de Bagration

**Don Jorge de Bagration y di Costafiorita** (* 22. Februar 1944 ä Rom; † 16. Januar 2008 ä Tiflis hosch ä Werklichkeet *Giorgi Bagration-Muchrani*. Hä hod sisch selbves zm Chef van öt Könnigkrisch Jeorgiö ernannt. Seit 1980 woch hä dörch dr Motorsport bökannt.

## Ö Lääve

Hä woch dr enzije Sohn van der vreuere Fürst va Jeorgie Irakli Bagration-Muchrani un d italiänische Jräfin Maria Antonietta Pasquini dei Conti di Costafiorita, wood ävver jeboore als di at jeflohe woore. Sing Mamm storv bei sing Jeburt. Sing zweide Mann wood d Infantin Maria de las Mercedes va Spanien. 

1959 von hä met dr Motorsport a, voohr Motorrähr un seit 1963 Rennwaarels. Zweimoll voohr hä ösu jaahr ö Formel 1 Auto. Önö Michael Schumacher wood hä net. Änö va sing jruudste Ärfolje hot hä 1970 als hä dr Vizemeester bei dr *COPA BRASIL Championship* ä Braliliö wood.

1982 trock hä sisch us dr Motrosport zröck.

1995 jäng hä no Jeorgie zröck un boude sisch do si Huus. Do storv hä och am 16. Januar 2008.

## Websiij

*Öt Lääve va Jorge de Bagrations (engl.)
*De Bagration un singe Motorsport
José Bello Lasierra

**José Bello Lasierra** (* 13. Mai 1904 ä Huesca; † 11. Januar 2008 ä Madrid), däm s och *Pepín Bello* nannte, wooch önö spanische Intälläktuelle.

Bello hod ön schünn Kenkheed. Hä wox beij sing Äldere un Vrönde op. Met 11 Joohr besood hä ön Schüll vöör aajooende Künstler. Do liirde hä Salvador Dalí, Luis Buñuel und Federico Garcia Lorca ävver och Rafael Alberti känne.

Bello studiirde Medizin, woohl Doktor wääde, wood ävver Intälläktuelle. Hä moolde net völl un de Lüüh saahte va häm, dat hä önl Künster oohne Wärke woch. Bekannt wood hä dörch Kunstvoranstaltunge, die hä orjanisiirde.

Bello storv am 11. Januar 2008 ä Madrid.

## Jätt z lääse
* Öt Lääve va José Bello
Walter Zimper

**Walter Zimper** (* 29. Aprel 1942 ä Markt Piesting; † 13. Januar 2008) woch önö österreichische Politiker van d ÖVP.

Walter studiirde an d Universität va Wien un wood spiir Chefradekteur von öt *Niederösterreischische Volksblatt*.

Va 1970 a woch hä en dr Jemeenderoot va Markt Piesting un tösche 1975 un 2002 dr Börgermeestr. 1980 jäng hä en d övverrejionale Politik un wood vöör 2 Joohr Landesparteisekretäär van d ÖVP. Dürch Kuddelei woch hä jezwonge, si Amt neer z lääje.

Va 1974 bes 1982 woch Zimper Avjeordneter van dr Landtach va Niederösterreich.

## Websiij
* Öt Lääve beschrevve van d ÖVP
Jason MacIntyre

**Jason MacIntyre** (* 20. September 1973 ä Lochgilphead, Schottland; † 15. Januar 2008 ä Fort William, Schottland) woch önö Schottische Rennradvaarer.

MacIntyre liirde als Beroff Druckr un Litograaf.

Met 18 Joohr vong hä öt Radvaare a un met 23 Joohr jewonn hä at d *Tour of the North* ä Irland. Hä maade 3 Joohr Paus ävver dono jewonn hä bo jäddes Joohr irjendwo Jold. Zsamme kräät hä 13 schottische un änglische Titele. 2006 wood hä Meester em änglische Strooßezittvaare. 2007 packde hä d 10 Meile en ön neu Rekordzitt.

MacIntyre woch vorhiirod un hod Zwillinge, di 1999 jeboore woode. Hä storv am 15. Januar 2008 bei önö Unvall.

## Jätt z lääse
* MacIntyres Websiij
Niederoßem

**Niederoßem** (amplisch: **Niederaußem**) es en Veedel vun Bierschem. In Niederoßem läve fas 6000&nbsp;Mintsche.
Dat Dörp litt circa&nbsp;20&nbsp;km. westlich vun Kölle, up en höhe vun 80&nbsp;metern üver NN. Im Norde vum Fürjebirch.
In Niederoßem steht dat jrößte Braunkohlekraftwerk vun janz Deutschland.
Jehöch

E **Jehösch** *(Pl.: Jehöschte)* säät me em Rheinland für e Huus, en Wonnung odde andere Behausunge, en dänne Minsche läwe.
Eurolang

**Eurolang** is ene kleejn Nohreshteajentur, di sėsh op dat Teema Sproocheminderheijte un nazjonale Minderheijte in de Europäəsche Unjon kůnzentreert hät.

Anjefange hät dat mėt Eurolang em Joohr 2000. Dė Idee kohm vun dämm Europäəsch Bürro för de winnijer jebruchte Sprooche.

Eurolang deit vör allen över europäjsch Politik un över de Politik vun de Medjleedßshtaate vun de Europäjesch Unjon berėshte, di_j_enne Ennfloß op de Minderheijte hann. Eurolang will och de Minnerheijten onnerenannder bëßer vernezze un de Minderheijte un de europäjesch Fowalldong en enne bëßere Kůntak brenge.

## Websigge
* Wepsajt vun Eurolang (*op englesch*)
Lėtsche (Donn)

**Letsche** odder **Litsche** dëijt mer wat mer nit esu jood fėngk, oddo wat nit esu jood aankütt. Dat bedügk dann, zem Bëijshpell, dadd_en Oppföhrung dorreschfälld, oddo e Booch nit jekouf weed, oddor_enne Minsch jät schääl aanjeloohrt weed, wëij hä jët jesaat hät.

## Bëijshpell fum Letsche

Wi dä Ostermanns Will noch lääve däät, do wohr en Kölle jood jelėgge, un de Lück mochte sėng Krätzjer un Leedscher. Ävver wi hä jët ällder wohr, do häd et inn enß noh_m Sööde he jetrokke, un hä häd e Kupplee obb_et Zillertal jemaat. Dat hät hä och em kölsche Faßteleer aanjebraat. Do han_se_n jelitsch. Dat kohm bëij de Lügg_en Kölle nėt aan. Dä Ostermann, säät_me, eß dat schwer aanjekomme. Ävve de Kölsche hann_en trotzdämm leev, un sėnge singe Leeder beß hück_ze_daachß.

Dat stemmpt esu niet; et wor der Jupp Schmitz (Schnäuzer) met singem Leed: Der Hirtenknabe von St. Kathrein im Johr 1963, dä se bei dä Sitzung jelischt han wejen däm Kostüm, dat hä anjehat hät.

Enne anndere Fozäll och uß däm kösche Faßteleer wohr et Mottoleed fum Joohr 2004, wo et Marie Luise Nikuta jesonge hät. Dä Zohüürer bemm Höhner_Kunnzäät hädd_et nit jefalle, un se han dat Leed jeletsch, jo, se sulle sujaa jefeffe han. Dämm Marie-Luise hädd_et wieh jedonn, un se häd_e Johr lang mem_Motto_Leed ußjesaz, ävver nu määt_se_t widdo. Et joov och Lück, di mëinte domohlß, dad_em kölsche Faßteleer enß en morërner Aat Mussik joot fö_t Mottoleed wöhr, un woore nit nur jäje da Leed, söndonn och jäje de Sängerėn.

Wi em Hërrbß 2007 et Eva Herman ehr Booch övver da Prinzipp fun de Arsche Noah „**“ fürjeshtallt hatt, do hädd_et em Ėngervjuu donoh jëd:eröm_jeshtammelt, wo mansch Ëijner, dä im su wi su kott woh, mëijnt, dat mer eruß hööre künnt, et däät jët förr_et Drette Räijsh övverish hann. Et hät zwa et Jäjedeil jesaat, un dat och donoh noch minnßdenß drißßish Dousend Mool widerholldt, ävver do NDR un ättlijje Femminißtėnne un Ahle 68_er han_se letsche welle, un han dat och jedonn. Dr NDR hät_se sujaa jeschaßß, un der Kerner hät se uß senge Sendong jeworrfe.
Lėtsche (Rötsche)

**
**Lėtsche**, oddo och **Jletsche**, un su jët wi j **ene Letsch donn''', dat eß wat paßßeere kann, wann jët jlatt un lėtschesch eß, un do dröm onjewolld en Bewäjong küt, wat mer nit hät han welle, oddo woh mer nit met jeräschnet hatt, un och nomaal nit drop jevaß wohr.

Saach, do häss e Shtöck Sëijv en de Baade Bött, Do wells et jriife, ävver et jitsch Der uß de Häng un eß fott. Do jëijt Ëine uss em Huuß, un drußße es Ëijs un Schnii, do letsch dä uß, un sez sejj op dr Brezzel. Auwieh! En Kölle hatte se bes lang en et nüngkßeehne Johonndod erinn en koote Shtrohß, Op der Letsch, di jing fun der Trangkjaßß nohm Domhovv erop, neve dem Dom singe Wäß Pooz. Wann et naaß wohr, un em Winter wohr dadd en woohre Letschbahn.

Wam mer wëijß, dat jët joot flutsch un janß lëijsch un prima löüf, do säät mer och enß „looß letsche!“ för „looß jonn!“, winnischßdenß en Kölle. Lėtsche loohße kann dröm och sin, dat mer jäd affshpoolt, wat bekanntermooße joot fun der Hand jëijt, zem Bëijshpell enne Künnßler si Projamm op dr Büühn. Wann dat dann ävver et Puplikum dëijt, do bedügg edd et Jääjedëijl. 

## Kwälle
Uetersen

**Uetersen** (**gesprochen (**) is en Shtadt an de Floss Pinnau. Et is ovenreshts vun Hammborsh un unte de Kreijsshtadt Pinneberg. Bekannt is de Shtadt duch sin Kloster un de Rosarium (Rosenpark).
Jrovvötsnäähl

**Jrovvötsnäähl** es önö Ußdrock, dem moch selvs en öt Stolberjer Platt mä noch sälde hüüt. Dr Jrund es, dat öt ö ussstervend Wood es, dat mä noch di janz Alde ä Stolberch känne un bruche.

Onger Jrovvötsnäähl vorsteet moch 2 ongerscheedliche Saache. 

Eemoll es dat jätt us d Kösche. Nälke, di moch vöör dr Suurbrone brutt, wääde van d Alde Jrovvötsnäähl jenannt. Vreuer hood moch döck, dat äne saad: „Dönn och 2 Jrovvötsnäähl dozo. Dann schmaad öt bässer“. Hü saare d meetste, dat moch 2 Nälke dozo do söll.

D zweide Saach, di Jrovvötsnäähl see könnö, es dr Soom van dr Vliidr. Manche saate och an dr Vliidr selvs Jrovvötsnäähl. Dat hüüd moch hü och net mi, denn d Lüü, di dat Wood känne, sterve us.
Barack Obama

**Barack Hussein Obama, Jr.** (* 4. Aujust 1961 ä Honolulu, Hawaii) wor de 44. Präsident von d USA. Hä jehüüd d Demokratische Partei a un wor dr Nachvoljer va George W. Bush un dr Vörjänger va Donald Trump.

En öt Joohr 2004 wood hä Senator vöör dr Staat Illineus. D Afraamörikaner es domet dr vönvte schwazze Senator, däm d USA jehatt hand.

Em Februar 2007 joov hä sing Kandidatur bökannt un sing Ärjebnisse beij d Vöörwaahle spräche dovöör, dat hä jo Möjjelichkeete hat, vöör d Demokrate als Präsident z kandideere.

## Sii Lääve
Barack Obama wood ä Honolulu, dat litt op Hawaii, jeboore. Singe Papp koom us Kenija un hä jehood zo dr Stamm van d Luo. Sing Mamm woch ön wisse US-Amörikanerin. Sing Äldere hiirode op Haweij zo ön Zitt, wo Schwazze un Wisse noch nät ä jedde Staaht van d USA hiirode dorfe.

Sing Äldere leete sisch scheede un Barack jäng zsamme met sing Mamm, di töschebee önö Ölmännäjer us Indonesiö jehiirod hott, no Jakarta. 2 va sing Jeschwister woode do jeboore, enn, Maya, hat spiir ä Heidelberg studeert, di anger läävd ä Nairobi, Kenia.

1971 trock Obama no Hawaii zoröck. Sing Om trock häm do op. Hä maade singe Avschloss op d Huchschüll met d beitste Nuute.

Obama studiirde 2 Joohr lang ä Los Angeles un wäähßelde dann no d Columbia University ä New York. Va 1983 a werkde hä ö Joohr lang vöör önö Weetschaftsberooner. 1985 jäng hä no Chicago. Do satz hä sisch vor d Ußbeldung va Lüüh ä ärm Stattveedele än.

Dono studeerde hä 3 Joohr lang Räät an d Räätsschüll va Harword un schloss met „Summa kum Laudö“ aav.

2004 wood Obama ä Illinois zm Senator jewäähld.

## Politiker ä Illineus
Va 1992 a woch hä en d Politik aktiv. Hä orjanisieerde Saache, di sisch met d Rääte van d Afraamörikaner befassde. 2000 verlooch hä beij d Vöörwaahle vöör öt Repräsentantenhuus jäje Bobby Rasch (Bobby Rush). 2002 wood hä en dr Senat va Illinois jewäähld un ongernomm önö Hoov Denger, di Illinois holpe. Obama sproch sisch jäje dr Kresch em Irak uss un held däm vöör önö domme Kresch. Obama jewonn d Vöörwaahle vöör d Senatswaahle em Joohr 2004 met 52 %.

## Em Senat
Beij d Senatswaahle troon hä jäje Jack Ryan a. Am 25. Juni 2004 joov Ryan op un Obama woch dr enzije Kandidat van d Demokrate. Hä troon jäje Alan Keyes a. 

Obama jewonn d Waahl met su jruuße Erfolsch, dat hä selvs Kandidate ä anger Staate ongestötze kutt.

## Demokrätik Nätchional Conväntion
2004 helt Obama d Jrondsatzreed vöör dr Demokrätik Nätchional Conväntion ä Boston. Bekannt wood dä Deel van d Reed, wo hä saat, dat sing Famelisch an dr „American Dream“ jlöövd. Am 4. Januar 2005 wood Obama Senator va Illineus. Am 30. Januar 2007 stallt hä önö Plan op, öm sisch us dr Irak zöröck z träcke.

## D Kandidatur vöör d Präsidentschafft
Am 10. Februar 2007 joov hä bekannt, dat hä Kandidat vöör d Präsidentschaft em Joohr 2008 es. Obama woch siihr ärfolgreich beij die Vöörwaahle un kräät bes zo d Waahle vam 19. Februar 2008 1157 Delejiirdestämme. Hillary Clinton bleed sing jrützde Jeschnörin in d Vöörwaahle. Hä wood em November 2008 zm 44. Präsidente van d USA jewähld un noh vier Johr em November 2012 widdejewähld.

## Websiije
* Barack Obamas Obamas Siij
* Obamas Siij als Senator
Hillary Clinton

**Hillary Diane Rodham Clinton** wood am 26. Oktober 1947 ä Chicago en dr US-Bundesstaat Illineus jeboore. Damols hosch se noch Hillary Diane Rodham. Sei es ön Juristin on Politikörin van d Demokratische Partei. Tösche 2009 un 2013 woch se Usseministerin von dr Vereenichte Staate va Amerika

Tösche 1993 un 2001 woch hörö Mann Bill Clinton dr Präsident von dr Vereenichte Staate va Amerika un Hillary d Först Leidi. Tösche 2001 un 2009 woch Hillary Senatorin van dr Staat Nju Jork.

Hillary kandideert vöör d Demokrate vöör d Präsidentschaft en öt Joohr 2008, joov ävver spiir op. Ooch en öt Joohr 2016 kandidiertse sie vöör de Demokrate vöör d Präsidentschaft, ävver verlor. Donald Trump es dr republikänische Nachvoljer va dr Demokrat Barack Obama.

## Hör Lääve
Hillary woss als *Hillary Rodham* ä Park Ridge en dr Staat Illineus op. Sei jehüüd zo ön methodistisch Famelisch.  Hörö Papp jöhod ön kleng Firma. Hillary jäng no öt Elite-Kolledsch. Dat es enn van d bekanndste van d Sövve-Schwesterö-Schülle. Hörö Doktor schreev Hillary övver „Saul Alinski“.En d Sövvezijer Joohre studiirde Hillary Räät an d Jeil Universität. Do liirde se hörö spiidere Mann Bill känne. Sei hiirode 1975. 1980 wood hör Doohter Tchelsi jeboore.Hillary woch Räätsanwältin beij d Kanzlei Rous ä Little Rock un Professorin an d Rääts Schüll an d Universität va Arkansas ä Fajettvill. Do kräät sei dr ischte Kontakt zo d Politik va Washington.

Als Bill dr Präsident va Amerika wood, trock d Famelisch en öt Wisse Huus no Waschington. Hillary övvernomm d Opjaav d Jesondheetsreform z plaane. Dat fluppde ävver net ösu wi se sisch dat jewönscht hott. Hillary deng völl vöör d Rääte van d Vraue un d Rääte van d Mänsche. Ävver öch d Känger koome net z kott.

Völl Ärjer hott Hillary dörch d Lewinski-Affäre ävver hörö Mann und Hillary braat dat nät usseree.

## Höör Karriär
Em Joohr 2000 kandideerde Hillary vöör öt Amt als Senatorin va New York. Öt fluppde direkt un sei kräät 55 Prozänt van d Stemme. 2006, als noch öns jewäähld wood schaffde Hillary suujar 67 Prozent

## Kandidatur vöör d Präsidentschaft
Am 20. Januar 2007 joov Hillary hör Kandidatur bökannt. D Waahlerjebnisse wore bes zm Schluss net ösu, dat moch entscheede kutt övv Hillary oder Barack als Kandidat vöör d Demokrate aträäne weed. Isch Ängs Vröschjoohr 2008 joov Hillary op.

## Web Siije

* Hillaris Websiij (englisch)
* Sii övver höör Zitt em Senat (englisch)
Heimisch

**Heimisch** (amplisch: **Heimbach**) es en Stadt im Süde vom Krees Düre. Et es die kleenste Stadt in NRW. Et hät öm de 4.800 Eenwonnere un bestejt us de Ortsdeele Bleis, Düdeling, Hasefeld, Heerjade, Heimisch selvs, Huse und Vlatte. En dr Käänstadt selvs lävven 1.200 Lück. Heimisch is ene aanerkannte Luftkurort.

Di Stadt litt in enem enge Daal aan dr Rur. Dä Floß witt op em Stadtjebèt zwejmôl opjeschtout on beldt deswäje zwej Sìe. Dr Rursì Schwammenouel es dr zwejtjrüetsde Schtousì in Dütschland. Di jìhe Bärresch, vun denne Heimisch omjävve es, senn bes zo 525 m hù. Se senn met Böisch bedeck on jehüre zom Deel zom Nazionalpark Eefel, dä vun drej Sigge aan de Stadt jränz.

Medden en dr Stadt litt op enem jìhe Vääls di Burresch Hengebach, di dr historische Kään vun Heimisch es. Öm di Burresch eröm träcke sech di enge Strôße on Jaesse vun dr Altstadt, di nô’m  Zweede Wäältkrèch wedde em aale Faachwärrekstil opjebout wôede es.&nbsp;&nbsp;&nbsp;

Heimisch is an Düre aanjeschlosse met der Bahn. Et verkehrt daachsövve jede Stond die Rurtalbahn. Et jit ooch ene Haalt en Huse un Bleis.

Bekannt is Heimisch evefaals für et Kloschter Mariawald. Dat Klooschter lit zwejsche Heimisch und Jemüngk.

## 

Heimbach-Burg Hengebach-06-2023-gje.jpg|Burresch Hengebach
Heimbach-Burg Hengebach-34-2023-gje.jpg|Burresch Hengebach
Heimbach-St Salvator-02-St Clemens-2023-gje.jpg
Heimbach-St Clemens-22-Altar-2023-gje.jpg
Heimbach-St Salvator-06-2023-gje.jpg
Rurtalsperre-Schwammenauel-16-Yachthafen-2023-gje.jpg|Schwammenouel
Heimbach-Jugendstil-Kraftwerk-14-2023-gje.jpg
Heimbach-Stausee-08-Stauanlage-2023-gje.jpg
Heimbach-Abtei Mariawald-226-Kreuzweg-05-Simon von Cyrene hilft Jesus das Kreuz tragen-2023-gje.jpg
Heimbach-Abtei Mariawald-104-2024-gje.jpg|Kloschter Mariawald


## Websiij
* Övver Heimisch
Donisl

Dr **Donisl** es hü z taachs en van d bökanndste Weetschafte va Münche. Völl jönt do noch lävver hen als no öt Hofbräuhuus.

## Wi öt dozo koom
Em Joohr 1315 stäng do vreuer ö Huus e dem Wing verkoovd wood. Doher kütt och dr Naam Wingstrooß, dem öt hüü noch jitt. Ävver moch kutt do net mä koofe, öt wood och önö Hoof do jödronke. Su wi sisch dat vöör ön Wingweetschaft jehüüd. Dat änderde sisch 1715. Do vonge s öt Zappe va Biir ä Münche a un en dr Donisl stänge s däm ä nüüß no. Damols hosch di Kneip „Zo d alt Hauptwach“. Singe Naam Donsil kräät d Weetschaft dörch Dionysius Haertl. Dat woch önö stattbökannde Weet, dä tösche 1760 un 1775 sing Lüüh ösu jott vorsorchte, dat singe Naam övvernomme wood.

## Wi öt hü woodö es
Hü jitt öt he net mä ö joo Biir. Moch kann och jott eiße. Öt jitt zwar ke Hämmche öv Flönz ävver ön halv Hax söll mo sisch net entjoo losse. Un dozo spellt ovvens och noch immer d Musik. Op önö Balkon setzt ene un spellt dr Quetschbüll.

## Websije
* Sij van dr Donisl
Aujustinuskeller

D Aujustinusbrouwerei es d äldste Brouwerei, di öt noch ä Münche jitt. D Weetschaft dr **Aujustinuskeller** van d Brouwerei litt en d Haupt-e-koofsstrooß, direkt tösche dr Stachus un öt Roothuss. 

## Wi öt dozo koom
Wi ösu döck vonge d Mönsche met öt Biirbrouwe a un onjöväär 1328 laate d Aujustinus-Mönsche ä Münche domet loos. Uss e Biir woode önö janze Hoof. Dat jäng jott bes 1803. Do woode d janze Klustere dörch d Säkolarisirung zo jemaat. Biir wood prevat wiir jebroud. Va 1829 a deng dat d Famelisch Wagner. Hü jehüüd 51 % van d Firma ön Stiftung, d Rest es op önö Hoof Lüüh vordeehlt.

## Wat hüü druss woode es
D Aujustinusbrouwerei maad 8 Zoote Biir. 2005 woode &nbsp;Hektolitr vorkoovd. Öt meedste jäng no Bayere.

En dr Aujustinuskeller kann moch jott eiße un a jo Biir jitt öt och do.

## Websiije
* Sij van öt Aujustinusbräu
Stachus

Dr **Stachus** däm och völl Lüüh als dr *Karlspleij* ä Münche känne es en van d bökanndste Ställä van d Stadt.

Tösche Roothuus un Bahnhoff  am Äng van d Fuußjängerzoon litt d Ställ. Singe Naam hat hä va Eustachius Föderl, dä do va 1755 a ön Weetschaft, dr Stachusjaade, hot.

Dörch d Karlspootz jeet öt derekt dörch d Kaufingerstrooß no dr Mariepleij. Wä jäähr Jeschäfte kikkt, dä es he jenau richtisch. Ävver völl Jeld moss moch metbrenge. Wä emmer noch net all sing Fänije usjejovve hat, da kann dat onger d Ääd do, denn onger dr Stachus send Hömmele va Jeschäfte.

Op d anger Sii jeet öt no dr alde botanische Jaade un dr Justizpalast.

## Jät z Lääse
* Der Stachus – Wo München modern wurde, MünchenVerlag GmbH, ISBN 3-937090-14-2
Justizpalast

Dr **Justizpalast** ä Münche litt en d Nööde van dr Stachus un nävver dr Alde Botanische Jaade. Öt es  ö Jerichts- un Vorwaltungshuus.

Jeboud wood öt en d Joohre tösche 1890 un 1897. Dr Architekt woch dä us Münche stammendö Fritz va Thiersch. D Künstler saare dat öt em Neubarock jemaad wood.

Vreuer stäng an di Ställ ö kleng Schlöößje, dat se Clemensschlöößje jenannt hodde. Ävver dat jitt öt net mi.

Nävver dr Justizpalast wood öt „Neu Justizhuus“ jesatze. Dr Justizpalast wood jo bald z kleen.

En d Nazi-Zitt maade dr Folksjerichtshoff en dr Justizpalast sing Schauprozesse. Jäje d Lüüh van d „Wisse Ruuse“ wood he vorhandelt.

## Websije
* Övver d Justiz ä Bayere
Mutatis mutandis

Dä Ußdrock oddo Wëndong **<span style="font-variant:small-caps"></span>** weed ußjeshproche **mutatīs mutandīs**, allso med lange „i“s, eß Lattëijnėsch.

En jraad_linnije Övversäzong op Kölsch wöhr: „med dä Saache (ald/noch) jeänndott, di_j_et Ännderre nüüdėsh hann.“ E beßje mieh esu jesaat wi de Minsche de Schnüß schwaade, wöhr_et: „met_de nüüdėjje Ännderonge.“ Dobëij eß fö_jewöönlėsh ald jesaat woode, wat dat dann för Ännderonge wöhre, wam_mer dät „mutatis mutandis“ bruche dëët, oddo et es su_wi_su kloh, un mer wëijs_et uss_em Zosammehang. Wat dat sinn soll weed ävver nit ëijnel opjezallt — dat wöhr ze ömshtändlesch — sönde mer wëijs_et em Övverblėk. Wä dä Ußdrock **mutatis mutandis** bruch, dä dëngg_un wëijß dat sing Zohüürer oddo Lësser forschtonn, wat med dä Änderonge em Prėnziip jemëijnd_eß. Et kütt öff enn_ennem Zosammehang för, wo mer draan dëngk, dat mer op enne Aanzahl vun Ongerscheede en dersëllve Aat zwesche däm wat doför jesaat wood, un dämm wat nu jesaat weed, obacht jevve soll — och, oddo wann se janz fill Äntshpreshonge hann.

Dä Ußdrock weed jään en de Wesseschaff, Weetschaff, un bëij de Rääschß Jeliehrte jebruch, öm enne Tëx, ne Affschnet, oddorr_enne Saz op enne nöüje, äänleshe, Zosammehang ömzemoodelle, oddo en Aanzal Ännderonge koot ze benënne, wo Jeedem kloh eß, wi dä jemëind_eß. Dä Ußdrok weed och jebruch, wam_mer sesh // the study of counter-factuals, wherein the requisite change in the factual basis of the past is made and the resulting causalities are followed. 

## Bëijshpell
* Enne Ootsverbannd en ennem Landesverbannd övvonėmmp, **', enne joode Dëijl fun dä [[Sazzong (Foëijn)|Sazzong]] fun dämm Landesverbannd. Dat hëijß dann zem Bëijshpell, wann dä [[Baaß]] fum Landesverbannd „Präsidënnt“ jenannt weed, ävver der Baaß fum Ootsverbannd nënnt mer der „Ootsförshtand“, jedes mohl, woh „Präsidënnt“ en dä Sazzong fum Landesverbannd shtëijt, dat mer sesch „Ootsförshtand“ lißß, wam_mer dä Ootsverbannd amm betraachte eß.<br />Esu jät weed jähn fun ongerjeochtnete [[Ojjanisazjoon]]e un fun [[Nohfolljer]] jemaat, domet mer nid_enne Täx dubbel un drëijfach hann moß, wo ëijentlėsh ald_em övverjeochnette odo em älldere Täx drėn shtunndt, wi Alleß [[Rääjelle|jerääjelld]]_eß.
* „Däm Mann sing Katz“ un „däm Mann singe Möpp“ soll, **', en „dä Frou ier Katz“ un „dä Frou iere Möpp“ ömjetuusch wääde för Pääd, Schoov_un Koh.Dat bedück: uß „Däm Mann sing Pääd“ weed „dä Frou ier Pääd“, Schoof, Koh, un esu wigge.
* „All wat mer övver_et Äädöl_Förderre jesaat hann, paß, **, och förr_et Äädjaß.“
Kaufingerstrooß

Wä no Münche kütt, da well sisch sescher ö paar Ställe jenau akikke. Dozo jehüüd dr Stachus, öt Hofbräuhuus, dr Donisl un sescher och öt Roothuus am Mariepleij. Wat all di Ställe vorbengt es enn Strooß. Öt es d **Kaufingerstrooß**.

D Kaufingerstrooß es enn van de äldste Strooße ä Münche. Singe Naam hat d Strooß van Chunradius Choufringer, dä do ö Huus jehat ha söll. Ävver dat woch öm 1239 un litt at ösu lang zöröck, dat manche net dora jlööve. Alles es voll va Jeschäfter un mo kann koofe, wat töt Häzz bejeehrt un dr Jeldbüll herjitt.

All d jruuße Kaufhüüser vängt moch an d Kaufingerstrooß. Besongisch schünn es öt en d Zitt vöör Weihnachte. Do send völl van d Hüüser met bonte Lampe vorseeh un öt sitt ö su richtisch kuschelisch us.

Enn Attraktiun hat de Ställ wo die Kaufingerstrooß op dr Stachus stüsst. En d Wääche vöör Weihnachte weed do ön jruuße Iisbahn opjeboud un hondede Lüüh send do met Schlittschoon ongerwääß. Äldere met nön Kenger jenau ösu wi Kenger alleen.


  Image:Münchenbilder07-12.jpg|D Kaufingerstrooß en d Vörweihanchtszitt
  Image:Münchenbilder07-11.jpg|Dr Hirmer met Weihnachtslämpcher
  Image:Münchenbilder07-19.jpg|D Schlittschoonbaahn an dr Eck zm Stachus
  Image:Münchenbilder07-27.jpg|Och övverdaach luuhnt sisch öt Schlittschoonloofe
Roothuus (Münche)

Öt **Roothuus** va Münche litt an dr Mariepleij un domet an d Kaufingerstrooß un en d Nööde van öt Hofbräuhuus. Va do us kann moch no öt Donisl speue. Ösu noo es dat. D U-Bahn häld jenau dovöör.

Dr Häär van öt Roothuus es dr Bürjermeester. Dr Stattroot hat och singe Sitz doren.

Jeboud wood dat Roothuus tösche 1867 un 1909 va Hauberissers Schorsch en dr neujotische Stil. Wi mo sitt, hat öt ewisch jeducht, i öt vädisch woch. Em Zweide Weltkresch hand sö dann wärm önö Hoov dovan kapott jemaat, dat dann wärm jefleckt wääde mood.

Ön besongisch Attraktiun es öt Jlockespell en dr 85 Meter huhe Turm. 85 Jlocke spelle, wobeij 43 Fijuure sisch do ovve driine.

## Websije
* muenchen.de: Öt Neu Roothuus
Dütsche Jachtmuseum

Medde en d Kaufingerstrooß ä München litt an önö Eck öt **Dütsche Jacht- un Veschereimuseum**. Wä sisch dat Museum va drusse akikkt, dä hält dat mi vöör ön Kerch. Dat litt dodra, dat do vreuer ön Kerch van d Aujustinermönche woch. Ävver dat es at lang her. 1934 hand sö dat opjemaat.

Wä sisch dovöör enteresseerd, dä kann sich övver 500 Deere bökikke. En dr Zweide Weltkresch hodde sö di jott vorstoche. Wat nett vorstoche woode woch, dat es jeklaut woode. Ävver d Münchener hand noch öns Flupp jehad. Hü luhnd öt sisch önö Bleck örä z wärpe.

## Jätt z lääse
*  Övver öt Museum
John McCain

**John Sidney McCain III** wood am 29. Aujust 1936 ä Coco Solo en d Zoon van dr Panamakanal jeboore. Hä es önö Politiker us d USA. McCain jehüüd zo d Republikanische Partei. Va 1987 a es hä Senator en dr Staat Arisona.

Em Joohr 2000 kandideerde hä vöör öt Präsidenteamt, vorloor ävver jäje George W. Bush. 2008 probeerd hä öt noch ens un desmol hat hä d beidste Schanse onger all de Republikaner.

Hä, önö Pilot us der Viätnam-Kresch, woch ö paar Joohr ä Viätnam en Jevangeschaff.

## Sii Lääve
John McCain es dr Soohn va John S. McCain, Jr. un Roberta Wright McCain (* 1912). Hä woch en d Panamakanalzoon jeboore woode un hat noch zwei Jeschwistere. John besood en de ischte Joohre Schülle van öt Militär. No dr Zweide Weltkresch trock hä met sing Famelisch no Norß Virjinija, dono wärm a paarmoll dörch d USA, dänn singe Papp wood a völl Ställe äjösatze.

### Viätnam-Kresch
Äm Vijetnam-Kresch woch hä Pilot beij d Marine. Am 29. Juli 1967 entjäng jä mä knapp singe Duud. Dörch Explosiune van ön amerikanische Rakeet wood sing Maschiin jetroffe, di dann explodeerde. Beij dat Onjlöck storve 134 Männsche.

Ängs 1967 wood hä aavjeschooße un koom ä Jevangeschaff. Än öt Laajer „Haneu Hilton“ wood hä jefoltert. Isch 1973 wood McCain entlosse. 1981 troon hä us d Mariine us. Hä hot do dr Rang van önö Käptön. McCain wood met önö Hoof Orden usjezeechnet.

John McCain hat viir eeje Kenger, e ajönomme Kengk un zwei us ischter Ehe.

Sing ischte Vrau woch Karol Schepp. Met höör woch hä tösche 1965 un 1980 vorhiirod. D zweide Vrau es Sindi Hänslei McCain.

### Senator
Äm Senat hat McCain önö Hoof va Positiune un es ä völl Ausschüss. Singe Jesätzesentworf zr Behandlong va Jevangene wood ajönomme.

McCain vortreent ön libörale Äwanderungspolitik un ongerstötzt d Politik em Irak. Hä jilt als önö Jeschner van d Avtreibung.

### D Präsidentschaftskandidatur va 2008
Am 4. Määz jitt McCain bekannd, dat hä dr Kandidaat vöör d Prädisentschaft van d Republikaner es. Sing Revaale beij d Demokraate send Hillary Clinton un Barack Obama.

## Jät z Lääse
* Kira Wizner: *John McCain - Profile of a Leading Republican*, 2007, ISBN 978-1-4042-1911-3

## Websije
* Sijn Sii
Dmitri Medwedew

**Dmitri Anatoljewitsch Medwedew**, op Russisch schriivd sisch dat ****, es önö russische Politiker. Hä wood am 14. September 1965 ä Leninjrad jeboore, ön Stadt di hüü weer Sangkt Petersburch heecht. Präsident Putin schlooch häm am 10. Dezember 2007 als singe Nachfoljer vöör watt hä dann och wood.

Dimitri es met Swetlana Medwedewa (* 1965) vorhiirod un hat enne Sohn Ilja (* 1996).

Putin un Medvedev weerkde at ä Sangkt Petersburch zösamme, 
sei kannte sich jott. Ängs 1990 holde Putin häm no Moskau. En de nächste Joohre klomm Medwedew immer mii d Karriäreleer öropp. Su wood hä dr Chef van Gaßprom, d jrützte russische Ölfirma. Bes vör kottem kannte völl Russe häm ävver kom.

## Sii Lääve
Medwedew woss en ön janz normal russische Famelisch en önö klenge Ocht beij Sangkt Petersburch op. En d Universität van d Stad studiirde hä Räät, maade singe Doktoch un werkde dono an d Huchschüll. Nävvebeij woch hä en ö Komitee vöör uswärtije Saache en de Börjermeesterei va St. Petersburch tätich. Dat Amt wood spiir va Putin jeleit.

1999 wähßelde Medwedew no Moskau un övvernoohm dat Amt van dr Vize-Chef van d Rejiirung. 2000 joov öt at wärm önö Wähßel, als hä Vize-Chef van d Präsidentevorwaltung wood. Hä holp Putin beij sing Waahl em Joohr 2000.

Em Juni 2000 wood hä dr Ischte stellvortränende Chef van d Präsidialvorwaltung un vong 2001 a, dr öffentlische Deenst z reformiire.

Ängs Oktober 2003 wood Medwedew Leiter van d Präsidialvorwaltung.

### Öt Werk beij Gaßprom
Van dr Juni 2000 a woch Medwedew en dr Opsichtsroot va Gaßprom. Och do klomm hä op d Karriäreleer örop, denn am 28. Juni 2002 wood hä dr Chef van dr Opsichtsroot.

2004/2005 joov öt Kniiß tösche Medwedew un Ijor Setschin, dr Vize-Chef van d Präsidialvorwaltung. Gaßprom woohl Juganskneftegas övvernämme. Dat fluppde nett ösu, wi öt jeplaant woch.

Am 14. November 2005 maade Putin Medwedew zm Ischte Vize-Menesterpräsident. Hä solld vöör Reformö beij d Vorsorjung va Kranke sorje un sisch öm Ußbeldung kömmere. D Vorsorjung met jenoch Wonnege jehood zosätzlich zo sing Opjaave. Sälvs vöör d Buure woch hä zoständich.

Am 10. Dezember wood Medwedew vöör öt Präsidenteamt nomineerd. Viir Parteie sproche sisch dovöör us. Putin ongerstötzd Medwedew. Dörch d Waahl vam 2. Määz 2008 wood hä dr neue Präsident va Russland.

## Websije
* Medwedews Lääve en d Ziidung „Russland-Aktuell“
Parramännt

De Kirrshelük sare **Parramänt** för de Saache med dänne se en de Mäß un de Kirsh eröm loufe, un di se do bruche, also de Mäßjewänder, Altaa-Dööscher, Sholen, un es en Saache.
Aue Botanische Jaade (Münche)

Dr **Aue Botanische Jaade** litt en d Nöödö van dr Stachus un hänger dr Justizpalast en d Stadt Münche. 

Dä Jaahde wood tösche 1804 un 1814 va önö *Fitze Lu von Scheck* a jölaat. Ö paar Moll hat mo noch vorsooht, dä Jaade z vorschönöre un hat Pavilljons dozo jeboud. Önö schünne Äjang kräät dä och noch ävver als dr „Neue Botanische Jaahde“ entstäng, do vorloohr hä sing Wichtichkeet.

Hü jönt noch völl Lüüh jätt do spazeere. Völl setze an dr Neptunbrunne un losse öt sich jott joo. 

Image:Münchenbilder07-22.jpg|Neptunbrunne
Image:Münchenbilder07-21.jpg|Neptunbrunne
Frittebuud

Jädder kennt dö **Frittebuud** un jädder hat sisch do at öns jett jöhold. Ejal övv öt ön Fritt met Mostöd övv Majonees, ö Wööchje, ön Cürriwooch, Schaschlik övv ö halv Häähnche woch.

Wat sö all jömeinsam hand, es, dat öt do flott jeed un moch sisch öns vöör ö paar Minütte met dö Schäff van dö Buud ongerhalde kann. 

Beld:Currywurst_&_Pommes_frites.jpg|Cürriwooch
Beld:Schaschlik.jpg|Schaschlik
Hennes (Jeißbock)

Dae **Hennes** is eine allt Jeissbock di de F.C. vur 50 Johr jeschenk jekriet haett. Danach wora imma beim Spill dabei un is jez ne Art Masskottche.

## Websiij
*Fotos van Hennes
Christoph Daum

**Christoph Daum** is ene Foossball Träiner, jeboore am 24. Oktober 1953 in Zwickau.

## Speeler
* 1971 aanjefange bei Hamborn 07
* 1972 Eintracht Duisburg
* 1975 1. FC Köln

## Träiner

1981 Träiner vun dä Amatöre vum 1. FC Köln
1985 Co-Träiner 1. FC Köln
1986 - 1990 Träiner 1. FC Köln, 1990 in Kölle eruss jeschmisse
1990 - 1993 Träiner VfB Stuttgart, 1992 Deutscher Meister
1994 - 1996 Träiner Beşiktaş Istanbul, 1994 türkische Pokal jewonne, 1995 türkischer Meister
1996 - 2000 Träiner Bayer 04 Leverkusen, 2000 eruss jeschmisse wäjen Kokain
2001 - 2002 Träiner Beşiktaş Istanbul
2002 - 2003 Träiner Austria Wien, 2003 österreichischer Meister un österreichischer Pokal jewonne
2003 - 2006 Träiner Fenerbahçe Istanbul, 2004 türkischer Meister, 2005 türkischer Meister
2006 - 2009 noh lang Jedööns widder Träiner bei singem ahle Club, dem 1. FC Köln
2009-2010 is hä wigge noh Istanbul zu Fenerbahçe, do hätt hä nämlisch de Kohle für jrosse Spiller
2011 - Träiner Eintracht Frankfurt


## un esöns
Christoph Daum is zum zweite Mohl verhieroot, is Vatter vun 4 Pänz, un wohnt zesamme mit singer zweite Frau Anjelica Camm-Daum in Kölle. Jehieroot hann se im Mittelkreis]] vum Müngerdorfer Stadion.
Forps Liis van d rischste Männsche

D Forps Liis ställt va 1987 a jäddes Joohr d rischste Lüüh op d Wält zsoamme. Könnigshüüser un Diktatore wääde net opjönommö. 

## D rischste 25 Lüüh op d Wält em Joohr 2008

## Websiij
* Orijinaalliis va Forps (änglisch)
Höffje

**Höffje** nennt me de Kloh, weil me fröhe de Plumpskloh em Hoff ode Jaade hatt. Wenn die Lück ussträdde moote, saaten se: "Ich jonn/moss ens op et Höffje!"
Kokokköl

**Kokokkölö** heeche op Huchdütsch *Herbstzeitlose*. Jedde dä jäähr spazeere jeet, dem valle d blau Blööte em Herbst op. S ständ meestens mädde em Bend un send schünn us. Öm di Zitt vleeje jo och noch Hummele öröm un döck bösökke di d Kokokkölö.

Jeet moch ö paar Mond spiidr dörch d sälve Jäjend, dann sitt moch van d Blööte nüüß mi. Mä noch opvallend jrön Bläähr stönd öröm.

Op jätt moss opjöpaaßt wääde. Kokokkölö send jeftisch un söllö net ajöpakt wääde. Dat moch di net eiße darv brutt moch net z saare. Dat Jeff va Kokokkölö voraädert dat Ervjut un kann bösongisch vöör Kenger schlemm see. Doher: Vängere vott va Kokokkölö. Mä öt Oohr darv do dra jo.

## Wäpsie
* Övver d Kokokköl
Kiepekääl

E'ne **Kiepekääl** hätt me fröhe ne Kääl jenannt, dä met e'ner Kiep om Rögge un Köref en d'r Hand öwe et Land jetrocke es, un dä Lück Wäsch, Kleede un andere Saache, die em Haushalt nüdisch wore, verkoofe däät.
Pastur

Unger 'nem **Pastur** von lat. Pastor "Hirte" versteht me en d'r Katholischen Kirch e'ne Mann, dä noh'm Theologiestudium zom Priester jeweiht wudde eß, un sing Schöfje en d'r  Pfarrjemeind leite darf.

En d'r Evangelischen Kirch 'ne Mann ode en Frau, die Theologie studiert hann, un en Kirchenjemeind met ihre Schöfje leite dürfe.
Yousaf Raza Gilani

**Makhdoom Syed Yousaf Raza Gilani** (* 9. Juni 1952), ä Urdu weed dat ** مخدوم سيد يوسف رضا گیلانى ** ) jeschrävve, es dr zwövde Premiemenester va Pakistan. Jä woch vreuer dr Spräächer van d Nazionalvorsammlung. Menester es hä och öns jewääh.

Am 25. Mai wood hä va dr Präsident Musharraf voreidicht. Hä es dr ischte Premiemenester da us ön Jäjend kütt, wo Sareike jesproche weed.

Gilani es och dr zweide Vörsetzende van d Pakistan Piples Parti.

Gilani kütt us ön Famelisch die völl Jeld un Äfloss hat. Hä wood a Karachi jeboore. Hä jäng no ö paar jo Schülle un maade do önö joe Avschloss.

En d Politik werke hä sisch langsam huch un wood tösche 1985 und 1986 Menester. 1988 troon hä d Pakistan Piples Parti beij. En d Zitt van Benazir Bhutto woch hä Menester vöör d Turiste un dono Menester vöör öt Werk. En di Zitt wood hä och dr Sprächer von d Nationalvorsammlung. Dat bleed hä bes Februar 1997.

Em Februar 2001 koom hä en öt Jevängnes. D Militärrejierung worp häm Kuddelei met öt Jeld vöör. Dat söll Pakistan jeddes Joohr 30 Milliun Rupiä jökooßt ha. Völl Lüüh saare dat dat ärvonge es. No 6 Joohr koom hä vrei, 4 Joohr vreuer als s öt erwaad hodde.

Am 22. Määz maade d Pakistan Piples Parti häm zm Premier Menester van öt Land. Öt jitt Lüüh, di saare, dat hä mä vöör ön kotte Zitt dä Poste hat un bald Asif Ali Zardari Platsch maad. Öt weed sisch zeeje.

## Weblinks
* BBC News -- Yusuf Raza Gilani
Juri Alexejewitsch Gagarin

**Juri Alexejewitsch Gagarin**, ä Russisch schriivd sich dat Юрий Алексеевич Гагарин, wood am * 9. Määz 1934 ä Kluschino ä Russland jeboore un hä storv am 27. Määz 1968 ä Nowosolowo. Gagarin woch önö russische Kosmonaut und r ischte Mensch em All.

## Sii Lääve
Juri Gagarin wood en öt kleng Dörp Kluschino jeboore. Singe Papp woch Zemmermann, sing Mamm koom van önö Buurehoff. Hä hott zwei Brööhr un enn Schwester, di alle 3 jözwonge woode, ä Dütschland z werke. S koome wärm jesond no Heem zröck.

Hä liirde en ön Jesserei, studiirde dono ävver Jessereitechnik.

Am 3. Juni 1955 liirde hä ä Saratov öt Vleeje, koom no d russische Soldatö. Do bösoot hä d Schüll vöör Vleejer ä Orenbursch. Zwei Joohr spiidr hiirode hä Valentina Gorjatschowa, 1959 wood sing ischte Dooter Jelena jeboore, 1961 sing zweide, öt Galja.

Tösche 1960 un 1961 wood hä usjebeld, öm Kosmonaut z wääde. Am 12. April 1961 jäng öt loos. Si Raumscheff Wostok 1 vlooch ä 108 Minütte öm d Ääd un koom en öt Woljajebiid wärm örav.

Bes 1963 woch Gagarin dr Kommandant van d russische Kosmonaute un studiirde an d Militärakadömi vöör Injeniöre van d Loffstreitkräfte.

Gagarin voronjlökde selves als hä met ön MIG-15 onjerwääß woch un storv. Hä wood an d Muuch van dr Kreml ä Moskau bjraave.


File:1976 4569.jpg|
File:Stamp of Azerbaijan 595.jpg|
File:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png|
File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|


## Websije
* Juri Gagarin. Si Lääve ä Belder (ä Änglisch)
Kosovo

Dr **Kosovo** s öt neuste Land ä Europa. Dä vreuere Jugoslawische Deelstaat wood dono önö Deel va Serbie. Am 17. Februar 2008 had hä sisch vöör onavhängisch erklärt. Seid di Zitt es dr Kosovo d Republik Kosovo. Serbie hat dat nett a erkannt un nennt dr Kosovo wiir d „Autonome Provinz Kosovo un Metochien“.

Ön Reih va Staate akzepteert d Unavhängigkeit, önö jruuße Deel deet dat nett. D meetste hand sisch noch nett entscheede.

Seid dr Kreesch em Kosovo em Joohr 1999 hot d UNO övver dr Kosovo z saare.

Dr Naam Kosovo weed em Dütsche als Amselfeld, wat Mällebend heecht, övversatze. Ejentlich heescht dat „zo d Mäll jehüürend“.

## Wo litt Kosovo?
Kosovo litt mädde em Balkan un hat kenne Zojang zo öt Meer. Op d en Sii jrenzt dr Kosovo a Albanie, an anger Ecke a Montenejro, Serbie un em Nordoste a Mazedonie. Dr Mällebend woch immer enn vöör d Buure wichtije Regijun. Schnei op d huch Berch rondöröm un dotösche Land vöör d Kööh un d Jeeße, wenn dr Wenkter dovör sorchte, dat en d Berch kenne lääve kutt.

Kosovo hat &nbsp;km² un es domet klenger als manch dütsch Bundesland. Huuch Berch prääje dat Land. Dr hüüxte Berch es dr Djeravica met &nbsp;m. Dr jrüütste Floss s dr Wisse Drin.

## Wä läävd em Kosovo
En öt Land lääve onjeväär 1.9 Milliun Mensche (2014). Völl Lüüh us dr Kosovo lääve ä Düschland, Amerika, Österreich un en d Schweiz. Kikkt moch sisch d Zsammesetzung von d Lüüh a, so sitt moch, dat 88 % Albanier, 7 % Serbe un 5 % us anger Ecke van d Welt komme.

D meetste Albaner send Muslims, d meetste Serbe serbisch-othodox.

## Jätt us d Vorjangenheed

Tösche 1912 un bes zm Aavang vam Zweide Weltkreesch jehood Kosovo z Serbie. Em Zweide Weltkreesch wood öt zo Albanie jeschobe, dat damols va Italie bestemmt wood. 1974 ändernde sisch dat wärm, un Kosovo wood ön onavjängige Provinz va Serbie.

1989 beschloss Slobodan Milošević, dat met d Onavhängigkeet Schluss se soll. Di Laach wood emmer schlemmer, un 1999 komm öt zm Kreesch em Kosovo. D NATO övvernomm un öt sooch no Vreede us.

## D Sproch
Änglisch jilt als offizielle Vorkiihrssproch, ävver en öt Land weed Albanisch un Serbisch jesproche. En ö paar Dörper sprecht moch och Türkisch un Bosnisch.

## Websijje
* UN-Missiun em Kosovo (ä Änglisch)
* Öt Nöueste us dr Kosovon
Johannes Kepler

Dä **Johannes Kepler** wohr enne Weßßeschafflo. Hä hät fum 27. Detßämber 1571 beß aam 15. Novämber 1630 jelääf, en de Houpsaach en dohmohlß Düütschland un wat hück Östrisch eß. Hä hät janß besönders bëijedraare, dat en sing Zick de Ääd em Ovendland nit mieh als_en Schief aanjesinn wohd, un de Planeete sesh nit nur en de Relitäht, söndonn och en en de Köpp fun de Minsche öm de Sonn ze driije aanfenge.

Hä wohr ene Mattemaateker, Aßtronohm, un Aßtroloore.
Em Sibbezeehnte Johungert wohd de Aßtronommie ömjekrämpelt,
un der Keplers Johann hät doh enne jruuße Aandeil draan jehatt.
Noch hück kallt mer fun däm Kepler singe Jesäzmäßeschkäijte fun de Planeete ier Bahne,
di shpääder norr_ens neu nidderjelaat woode sin, ävver opjebout sin op däm Kepler
singem eije Wärrek, dä Bööcher:
*  (de neue Astronomieh), un 
*  (de Wält ier Harmonieje), un 
* …
wat he sällver op Lattein jeschrevve hatt, de Shprooch fun de Weßechaff en singe Zick.
Däm Kepler sing Jesätz fun de Planetebewääjung wohr de Jrundlaach, op dä shpääder Leibnitz un Isaac Newton et alljemäijne Jesätz fun de Jravitazjuhn jefonge un opjeshtallt han.

## Literatur
* Volker Bialas: *Johannes Kepler*. München: C. H. Beck, 2004. ISBN 3-406-51085-X

## Weblinks

* Verzeichnis der Werke Keplers im VD16
* Digitalisate von Werken Keplers bei archive.org
* Keplerbiographie. Johannes Kepler Gymnasium Weil
* Kepler, Johannes – Linkliste (deutsch/englisch)
* Kepler-Museum Weil der Stadt
* Kepler-Gedächtnishaus Regensburg
Faßtelovendßzoch

Enne **Faaßteloovenß-Zoch** geiht em Fasteleer dorrsch der Oot. De Jecke schtohn aan de Sigge näve däm Zoch un sen raderdoll noh Kamälle. Em Zoch siner och Jecke un drare ier Koßtühme op, schpille Mussick, mansche danze, rigge, schwänke un schmihße met Vaahne. 
Och Ware vahre med, un ob däm hüüßde un bontßde Waare es dr Prenz, de Prenzässenn oder wä am Oot am et miehß verääht öß äm Kaanewall.