open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gerhard Romilian von Kalcheim

**Gerhard Romilian von Kalcheim**, gen. Leuchtmar (* 5. 1589 in Spich bei Siehburch; &dagger; 18. 1644 in Berlin) wor ene doitsche Juriß un Diplomat.

## Sing Leve
Kalcheim wor dä Sohn vun Wilhelm vun Kalcheim un singer Ehefrou Agnes, en Dochter vun Wilhelm von Hanf, gen. Spich.

Kalchheim ees en Duisburch en de School jejange un hätt anschließend vun 1607 bes 1609 an de Huhschool vun Kölle Philesophie studeert. Bes 1613 hätt hä am jlische Oort noch eh Studium vun de Rechtweßßeschafte jemaat. Als hä dat jeschaff hat, jing hä bes 1617 op Wanderschaff dorch Frankreich, Italie, Holland un England.

1620 ees de Kalcheim enem Verwandte, däm Oberstleutnant Wilhelm vun Kalcheim, jenannt Lohausen, en de Böhmische Kreech jefollech. Dobei dät hä sich mieh als Diplomat denn als Soldat usszeichne.

Noh'm Kreech dät de Markjraff Johann Georg von Brandenburg dä Kalcheim als Kämmerer zo sich roofe. Noh dessem Duud dät dä Kalcheim als Hoffbeamte noh Berlin wechsele. 1626 dät dann de Prinzessin Chatarina hiiroode, un unser Kalcheim wutt als deren Erzieher un Hoffmeester medt noh Sibbebürje jeschick.

Zwei Joohr späder wor hä äver ad widder en Berlin. Dä Kurfürst Georg Wilhelm von Brandenburg hätt en dann zom Kammerjerichtrat befördert. Kurt donoh wudd hä sujar zum Direktor vun all Kreechssaache. En der jlische Zick hätt de Kalcheim die Jraffschaff Ruppin verwaltet. Noh'm Prager Frieden wudd hä äver wejen singer politischen Einstellung vun Adam vun Schwarzenberg uss_em Amp jedeut.

1636 ees dä Kalcheim en de *Fruchtbringende Jesellschaff* erinn berofe wudde. Zwei Joohr späder hätt dä Pfalzjraff Ludwig Philipp von Simmern dä Kalcheim met enem diplomatische Auftrach noh Paris jeschick. Doch iirzt 1641 wudd hä zom Jeheimrat befördert, öm dann em jlische Summer en Stockholm als Verhandlungsführer ene Waffestillstand met dä Schwede usszehandele.

Em Alter vun 55 Joohr stirv Gerhard Romilian von Kalcheim am 18. Oktober 1644 in Berlin.
Wilhelm Hamacher

Dr. **Wilhelm Hamacher** (* 11. 1883 en Trooßdoorf; † 21. 1951 en Bonn) wor ene doitsche Politiker vun de Zentrumspartei.

Nohdem hä Jeschichte, Äädkund un klassische Sprooche studeert hat, wudd
dä Hamacher 1920 Jeneralsekretär vun dä Zentrumspartei. Vun 1926 bes 1933 hätt hä et Rhingland em Reichsrat vertrodde.

Av 1945 hätt hä sesch an dä Widdervereinijung vum Zentrum beteilicht un wudd 1946 sojar zom Bundesfürsetzende jewählt. Jenauesu wor hä, wenn och nur kuurt, Kultosmenister vun Nord-Rhing-Weßfahle en dä Landesrejierung vun Rudolf Amelunxen. Vun dä iirzten Bundesdaachswahl em Joohr 1949 aan, bes zo singem Duud em Joohr 1951 däät dä Hamacher dem Bundesdaach aanjehüre.
Mer woo sesh doomohlß lang nit ëijnß, ob_mer jäds_en _en ëijene Pattëij fö_jeede krißlishe Konfäßjohn hann wullt, oddor_ob_mer leever_en jemäjnsaame Unnijohnß_Pattëij maache sullt. Dä Hammaacher woh jääje de Unnijohn, wëijl_e daach, dat_e Kattolikke sönß en däm jannze pollitische Explėzier ungerjonn mööte, wo_t su fill mieh Protteßtante wi Kattolikke joof. Ävver hä wulld_och jään_hann, dat_i zwëij Krißßlijje Pattëije äng zosamme jingke.  Met dä Ideeje kunnt_e sesch ävver am Eng jääje dä Konrad Adenauer net dorrəshsäzze.

Hamacher wor sünst noch Rektor vum Jymnasium en Sieshburch un hätt sesch stark dofür enjesetzt, dat die Bürjermeesterei Trooßdoorf Stadträächte erhält. Dat Trooßdoorf Stadt wudd hätt hä ni_mieh miterlevv.

## För Nohzelässe
* Wilhelm Hamacher: **', Bastion-Verlag, Düsseldorf, 1946. (''op [[Hochdeutsch|döütsch]]'')
* Wilhelm Hamacher (Hrsg): **', Verlag F. Schmitt, Siegburg, 1950. (*op döütsch*)

## Websigge
Zuckerröb

De **Zuckerrööp** (*Beta vulgaris*) eß en Kulturplantz un jehüürt zor Familesch vun d'r Fuchsschwanzjewääßse (Amaranthaceae).

Se eßß am Engk vum 18. Jahrhundert dursch Züschtung ußß d'r Runkelrööp entstande, wobei me jezielt Zoorte ussjesöök hätt, die ne huhe Aandeel aan Zucke *(Saccharose)* hatte. Dohdurch kounnt dä Zuckejehalt vun aanfangks 8 % op späder 16 % öm 1800 jesteijert weede. Zuckerrööppe vun hück hann e_ne Zuckerjehalt vun 18 bis 20 %. De Zuckerrööp eß en d'r janzen Welt de wichtischste Plantz, uss dä Zucke jemaat witt. De Rööppezucke määt hück unjefähr 45 % vun d'r Weltproduktion uss.

Weed de Rööp eijjekoch, kritt mer Röbekruck. 

Zockerööpe wääde em janze Vüürjebirsch, dä Kölsche Bucht unn Zülpischer Börde anjebout. 

De Zockerrööp weed off och *Zockerknoll* oder eefach nur Knoll jenannt, un ene Buur, der Zockerknolle aanbout, der es ene Knollebuur.
Fc Schreff

En **fc-Schreff** eß ëĳn fun de *fc-Schreffte*, dat sinn Äwëĳteronge fun de Computer-Modern-Schreffte fö affrikkaanische Shproche. Di Affköözung fc steht für *African Computer Modern*.

## Änntweckelong
En de Joohre 1990 beß 1992 hät dä Jörg Knappen di **fc_Schreffte** jemaat un en Metafont opjebout.
Se folləje do *T4-Kodėerung*, di 256&nbsp;Schreff_Zëĳshe hät. Se ungershtözze all di affrekaanische Shprooche,
die mieh wi en Milljohn Minsche schwaade, un di de *lattëĳnische Schreff* bruche.
Dadd_es, wat_se bëĳem **' fun de [[United States|USA]] de „krittische Sprooche“ nänne.

De **fc_Schreffte** sin en ''frëĳ ßoffwäer'' un sinn unger dä ''GNU General Public Licence'' fun de fsf för Jeeder_ëĳn doo un důnn nix koßte.

== För Nohzelässe ==
* Jörg Knappen: „**'“, TUGboat 14/2, 1993, 104. (*ob_[[Englische Sprache|änglesch]]*)
Romeo un Julia op Kölsch

Dat Thiaterstöck **Romeo und Julia** vum William Shakespeare jitt et och op kölsch. Dä Hermann Hertling es ene Deechter, dä op kölsch schriev. Un he hät och jet zo kamelle bei de Kumede. Dat es e kölsch Thiater. Dä Hermann hät dä ärch bedrövte Verzäll üvver Romeo un Julia vum Shakepeares Will en et Kölsche üvversetz. Dobei spillt dat Stöck hückzedaachs zwesche Kölle un Bonn. Familije Montenjü hät Knies met Familije Kappeslett. Beids sin riche Kappesbuure, die sich jäjesiggich nit usstonn.

Am Engk vun däm Stöck kummen Romeo un Julia en dr Himmel. Un ungen op dr Ääd jit et sujar e *[[Happy End]]*:

 Se dun metenander Fridde schleeße;
 un dat dann öntlich met Kölsch bejeeße.

## För nohzelese
* Hermann Hertling: „Romeo un Julia op kölsch. Ne ärch bedrövte Verzäll vum Shakespeares Will, zesammejepaasch op e paar Sigge“, Freiburg im Breisgau, 2001. ISBN 3-933483-70-0
Sülz (Floss)

De **Sülz** es ene Fluss, dä zwei Quelle hät. Die lijen allebeids em Berjische Land. 
De *Kürtener Sülz* kütt südwesslich vun Wipperfürth us dr Ääd un flüüß donoh an Kürten verbei. 
De *Lindlarer Sülz* kütt vum Hauerberg en dr Nöh vun Marienheide un flüüß an Lindlar verbei. Bei Lindlar-Hommerich kummen die zwei Flussärm zosamme. Dat Flüssje schlängelt sich wigger durch Overath-Untereschbach un Rösrath. Un en Lohmar, koot noh de Autobahnbröck, münd de Sülz en de Agger, die dann späder en de Sieg eren stüss. Insjesamp kummen för de Sülz esu öm die 48 Kilometer zosamme, wammer am Hauerberg aanfängk ze zälle.

## Met de Badebüdd de Sülz erav

Eimol em Johr, em Mai, jitt et en Hoffnungsthal op de Sülz ene siefnaaße Buhei met knatschjecke Lück, die nit Bang sin, dat se öntlich naaß jemaat weede. Nevve orjenal Zinkbadebüdde sin och Büdde met löstijem Aanbau dröm eröm zojelosse. Domet dat Janze kein drüje Aanjeläjenheit bliev, weeden die Metmaacher zosätzlich öntlich naaß jemaat, wie ehr aan demm Beld nevvenaan sinn künnt.
Prummetaat

**Prummetaat** unn **Quetschekooche** sinn rheijnische Spezialitäte, die beij keijnem Kaffeeklatsch em Sommer fähle dörfe. Me kann se och als *"Rheinische [[Pizza]]"* bezeijchne, denn dä Deijsch weed janz ähnlich jemaat. Zonäx määt me uss Mäll, Häff, Milesch, Botte, Zucke un_ne_ner Pries Salz e_ne söße Häffdeijsch, dä me für zirka fuffzehn Minutte jonnlätt. Donoh rollt me dä Deijsch rond uss, dat_e jenau op_e Koocheblech pass. Während dä Deijsch jejange eß, hat mer jenooch Zick Prumme ode Quetsche ze entsteijne, die jetzt, vun ussen aanjefange, kreisförmisch en dä Deijsch jedröck weede. Wäm'mer en d'r Mette aanjekumme eß, lätt me die rüühe Prommetaat noch_ens fönef Minute jonn, un back se dann zirka 20 Minutte em vürjeheizte Backowwe. Noh_em affköhle streut me Zucke gemisch met Zimp doröwer un serveet dat Janze met_e_nem Klätsch stiefer Sahn un_e_ner jooden Tass Kaffee.
Röggelche

Dat **Röggelche** eß e dunkel jebacke Brütsche uss Röggemäll un en kölsche Spezialität.
Et witt em Paar aanjeschobe jebacke, domet me et besser deijle kann. Röggelsche werde nur unzerdeijlt verkouf.

Dä Ursprung vum Röggelsche hängk domet zesamme, dat die Kölsche fröher kee Jeld hatte, öm sich düür Weizemäll ze koufe, un su hätt me die *kölsche Brütsche* uss däm billijere Röggemäll jemaat. Em Jäjensatz ze fröher hann die mietste Röggelsche hückzedaach e_ne kleenere Röggemällaandeel vun 10 bis 20 %.

Röggelsche met ''Ahlem Holländer'', Öllisch un Mosstert kritt me en Kölle als Halver Hahn serveet.
Akademie för uns kölsche Sproch

Bei der **Akademie för uns kölsche Sproch** ka' mer Kölsch liere. Lügg, die sich doför intresseere, künne kölsche Originale, Stadtgeschichte, Literaturkunde, Grammatik un Brauchtum studeere. Am Engk vum Semester gitt et dann Note:
* metgemaht
* ööntlich bestande
* god bestande
* ärg god bestande

De Akademie hät usserdäm en Standard-Orthographie för et Kölsche vörgeschlage, die miestens op die Schrievgewennde vun dä ahle kölsche Deechter wie Willi Ostermann angelehnt es, ävver och jet moderniseet es; för e Beispill schleiht die Akademie nit vör, Wööder wie *es*, *Gass* usw. met ß ze schrieve, wie der Ostermann dät. En Kuntrass met de ander geläufige Schrievwiese för et Kölsche schriev mer dä ahle G-Laut, dä zo andere Laute gewoode es, immer "G", wenn mer si Kölsch an de Regele vun der Akademie anpass: *god* nit *jod*, *Dag* nit *Daach*. Üvver aachzehndausend Endräg gitt et em Mundartwööterboch vun der Akademie. All die kölsche Wööt, die mer hüggzedags gebruch, sin dodren orthographisch opgeschrevve. Die Sprochwesseschaffler han sugar de internationale Lautschreff (IPA) met erengebraht.

De Kootgrammatik vun der Akademie, die *De kölsche Sproch* heiß, liehrt einem, wat richtig es un wat verkeht es em Kölsche, och wenn de Kölsche vun hügg immer mieh tendeere, dat Verkehte ze maache, weil et em Deutsche esu es. För e Beispill ka' mer do liere, dat mer "ich wöödt gän e Kölsch drinke" nit sage kann; et muss "ich **dät** gän e Kölsch drinke" heiße. Noch e Beispill us der Grammatik es, mer kann "Ich saht dat zom Pitter" nit sage, denn et heiß "Ich saht dat **för** der Pitter".

## Böcher
* , Köln, 2005. ISBN 3-7616-1942-1
* Alice Tiling-Herrwegen: „*De kölsche Sproch. *“. , Köln, 2002. ISBN 3-7616-1604-X
* Christa Bhatt: „**'“. . Köln, 2002. ISBN 3-7616-1605-8

==Kick och ens hee==
Dat Mundartwörterboch vun de Akademie es e orthographisch Wörterboch. Däm [[Adam Wrede|Wrede]] singe **' es ald jet älder un es mih en semantische Sammlung vun Usdröck.

## Websigge
*Akademie för uns kölsche Sproch
La Düsseldorf (Bänd)

**La Düsseldorf** is en Bänd in Düsseldorref jewäese.
Ir Jründung woor 1975, zick ättwa 1981 hätt mer nix mieh vun inne jehoot. Mer zäält se en de Neu Deutsch Wäll.

Mer künnt saare dat ir Füürjängere pärsonäll wie mussikaalisch die Bäännz Kraftwerk un Neu! jewääse sinn. Wi di han se jans lang Stöck en dä minnimal music Aat jemaat. Do woore ävver och emmerens widde Rockellmänt met bäj. Op es ennem jevalle, dat se zwa senge dääte ävver winnisch Tex hate. Et wooren öff blohß nur äjnzel Wööt en dorjennäjn vunn Schprooche un Paßasche en jaa käjn Schprooch. Do bäj koohme lang nur inßtrummentaal Paßasche. Wälsche met ööhndlisch Rythmuss un emmer widder jedraarene, allso alles en allem dorren jehüürijje Afwählungk.

:2. **La Düsseldorf (Plaat)** heeß och dä Jonge ir eeßte Plaat.

## Line-Up
* dä *Klaus Dinger* däät senge, de Jitta schpille un en de Tasste jriife.
* dä *Thomas Dinger* woor am Senge un am Klappere.
* dä *Hans Lampe* däät trommelle, dat Klapperzeuch bedeene, un de Elläktrokrohm em jang hallde.

**Führ „La Düsseldorf“ woor:**
* dä *Klaus Dinger* bäj *Kraftwerk*,
* dä *Thomas Dinger* bäj *Neu!*,
* dä *Hans Lampe* bäj *Neu!*.

**Noh „La Düsseldorf“**
*dat möße mer noch erus krije.*

## Denne ihr Plaate
# 1976 - „La Düsseldorf“
# 1978 - „Viva!“ - dat Leed „Cha Cha 2000“ eß knapp 20 Menutte lang
# 1980 - „Individuellos“
Ruhrpott

Dä **Ruhrpott** is e Jebiet in Nordrhein-Wessfale in däm vill jruße Städt op eenem Pleck stonn, un wo bis in_et 20. Jahrhunnert vill jeschuff weede moot. Vür allem in dä jruße Koll-Berschhwerke. Ävver esu allmählisch sin die erschöpff un de Berscharbeijder mooten andere Berofe liehre.

Die jrüßte Städt im *Kollepott* sin Äßße, Dortmund, Duisburch, Bochum, Jelsenkirche, Möln, Ovverhause, Bottrop un Moers.

Di Lück fun doo saare och dä *Pott*, un de huue Doitsche, „*Das Ruhrgebiet*“ do füüer. Di schwaaden en jannß eijen Shprooch, et Ruuer Platt.

## Websigge

* Dämm Regionalverband Ruhrgebiet sing Websigge &nbsp; (*op döütsch*)
* Regionalkunde Ruhrgebiet &nbsp; (*op döütsch*)
* Route Industriekultur &nbsp; (*op döütsch*)
* Dä Unni Bochum ier Lenk_Sammlung &nbsp; (*op döütsch*)
* ''Bibliothek des Ruhrgebiets'' &nbsp; (*op döütsch*)
* Literatur aus dem und über das Ruhrgebiet &nbsp; (*op döütsch*)
Pomp (Maschin)

En **Pump** (**Pomp**) eß en Maschien, wo mer jät met bewäje kann, wat mer sönß och schödde kann, ävver och Luff. Bänzin, Jertraide un Määhl, Bier un Wing, Stöbb, dat weed all met Pumpe bewääsh. Rin in dä Silo, rus us däm Silo, rin en dä Kahn, en der Waaren, en der Tank oder zom Verjaaser, övverall sin Pompe am Werreke.

## Endeilung vun de Pompe
Me kann Pompe noh verschiedener Aarte endeele. Et jebräuchlichste ees die Endeilung noh däm Funktionsprinziip. 

### Verdängunspompe
Dat Funktionsprinzip erkläärt an dem Beishpill vun Wasser en_ener Kolevepomp:

En Kolevepump besteijt us enem Zylinder, enem Koleve, enem Rückschlachventill, eh bischje Rühr un enem Pompeschwengel. Dä Pompeschwengel is vun bouven an dem Koleve befestich un kan dä en enem Rühr erop un eraf bewäje. Jeijt dä Koleve jetz erope, dann widd en däm Roum unger däm Koleve ene Ungerdruck erzeuch. Dodorch widd Wasser dorch eh Rühr anjesauch. Bewäch sich dä Koleve jetz noh unge, widd dat Rückschlachventill opjedröck un dat Wasser kann en dä Roum över däm Koleve jelange. Ändert dä Koleve jetz widder sing Richtung widd dat Wasser över em wigger huhjedeut, weil dat Rückschlachventill zoh jeijt un dat Wasser nit zeröck loufe kann.

En Verdrängerpomp verdrängk also emmer ene bestimpte Roumeenhalt. Dä ees avhängisch vun dä Baujröße vun dä Pomp. Die Pompeaart ees en de Rejel selevesaansauchend. Andere Verdrängerpompe sin:

* Förderschnecke (Archimedische Schruvv) 
* Balechpompe 
* Kolevepompe
* Rotationskolevepompe
* Zahnradpompe 
* Membranpompe 
* Driehschieverpompe 
* Schlauchpompe 
* Äxzänterschnäckepompe 
* Schruvvepompe un Schruvveverdichter 
  
### Strömungspompe
Strömungspompe beschleinije eijentlich nur dat Medium wat se pompe dun. Se sin nit seelevesaansauchend un künnen et ja nit av, wenn se drüch louve. Dann jon se kapott.
Beishpille för Strömungspompe sin:

* Kreiselpomp (widd em Feuerwehrwache eenjesatz)
* Axialpomp 
* Diajonalpomp 
* Radialpomp 

### Andere Funktionsprinzipie
Ene Sunderfall sen die sujenannte Strohlpompe. Dobei widd dorch zem Beishpill ene Wasserstrohl Jaas metjerisse un somit avjesauch. Et jitt do:

* Bloosenpomp 
* Wasserstrohlpomp 
* Dampfstrohlpomp 
* Stoßheber (Hydraulischer Widder) 

## Andere Eendeilungsmöchlichkeite
Meh kann die Pompe natürlich och noh däm eendeele, wat se pompe. Su jitt et dann:

* Luffpompe
* Wasserpompe
* Jüllepompe
* Benzinpompe

Oder meh benennt se noh dä Anwendung wofür se jemaat wudde sin. Wie zem Beishpill:

* Einspritzpomp
* Lenzpomp
* Vakuumpomp

## Usserdämm
* Et jitt noch mieh 
* Et jitt noch mieh 
* un 

## Websigge
Luhme

**Luhme** (amplisch: **Lohmar**) es e Städtche em Rhing-Siech-Kreis. Et lich zwesche Rösrod em Norde on Siechburch em Süde.

## Luhmere Platt
E paa Ongescheede zwesche'm Kölsche on Luhmere Platt:


E Luhmerer Mundartwörterboch jit et noch net. Äve dea Bernhard Walterscheid-Müller hät am Eng von sengem Boch *Lohmarer Mundart in Reim und Prosa* övve 900 Wöd opjeschrevve. 

Kiek och noh de Wenker Säz op Luhmere Platt un de Swadesh Lėßß för et Luhmere Platt.

## Wappe

Dat Wappe hät zwei Deel. Ovve süüt me de Berjische Löwe. Net nue en Luhme vengk me dat Deer em Stadtwappe. Wemme sech de Wappe em Berjische Land beluet, dann jit et dodren dökes ne rude Löwe. Onge süüt me die Stell, wo de Sülz on de Aache zesammekumme.


## Vüe et Böcherschaaf
* Bernhard Walterscheid-Müller: **. Lohmar 1983. ISBN 3-924268-00-2

## Websegge
* Websek vom Städtche
Boverbärjische Kreiß

Em **Boverbärjische Kreiß** wo mer en de älldere Zigge et **Pukkelije Land** för jesaat han, lijen:
* Muschbich
* Waldbröl
* Nümbrecht
* Jummersbach
* Lenkeln
* Wipperfürth
* Radefürmwald
* Hückesware
* Wiehl
* Bärrschneushtadt
* Engelskirche
* Marienheede
* Reichshof
Dä Kriiß hüüert bëĳ de Landschaftsverband Rheinland 
un lidd em Regierungsbezirk Kölle.

Dem Kriiß sing Fowalldong sez en Jummersbach.
Asterix op kölsch

Mer schrieven et Johr fuffzich vör Christus. Üvverall en Jallie han de Römer sich breid jemaat. Üvverall? Enä ... do jitt et e klein Dörpche met luuter widderbööschtije Einjeborene, die denne Römer alle naslang en ööntliche Traach Prüjel verpasse.
Die Rabauke  **[[Asterix und Obelix|Asterix un Obelix]]** dun et leevs Römer vermöbele. Dä wetzije Verzäll üvver die Klopperei vun denne zwei Pooschte met de römische Zaldate jitt et och op kölsch.

## För ze lese un ze laache
* Asterix op Kölsch:
** Nr. 1: *Däm Asterix singe Jung*. (Der Sohn des Asterix). ISBN 3-7704-0468-8
** Nr. 2: *Brut un Spillcher*. (Asterix als Legionär). ISBN 3-7704-0478-5
** Nr. 3: *Asterix un dat Kleo*. (Asterix und Kleopatra). ISBN 3-770-42290-2
Ketteplöck

**Ketteplöck** (*Taraxacum* sect. *Ruderalia*) es en miejöhrige Planz uss d'r Familisch von de Korbblötejewääße (Asteraceae). Die miejöhrige Planz witt zwesche 10 un 30&nbsp;cm huh. Ihr Blädder sehe säjezahnartisch uss, un driewen rond öm_en Poohlwuurzel uss. Aam Engk vom leere met Mileschsaff jefüllte Stengel setz_e'ne jääle Blötekopp, dä nur bei Sonneleesch opjeht. Blöhe deet de Ketteplöck von April bis Oktober. Wenn dä Ketteplöck verblöht es un Sohme jebildt hätt, zeich sich die sujenannte „Pustebloom“ met dä Kinder jään spille, indäm se dä Sohme öwe de Wiss bloose. Ketteplöck es fass öwerall ze finge. Hä wiers op suure Wíese, langs de Wääschränder un en Jäärde in Europa, Asien un Nochtamerika. En de Bersch wiers'e bis zirka 2.800 m öwer NN.

## Esse un net Esse

Die Stängele sen drinne hool, un ed_es en Aat Millesch dren, die jeftisch es. Äwev de Blädder, vür allem, wänn se jung sen, kamme esse un e'ne Schloot druss maache, ode se en de jrööne Schloot donn, öm de Jeschmack jätt aanzehäwe. Dat schmeck jood un es schwer jesond.

## Websigge

* Inhaltsstoffe des Löwenzahns
* Fast alles über den Löwenzahn
* Löwenzahn im Natur-Lexikon
* Foto: Löwenzahnwiese
* Der Löwenzahn
Nomen nominandus

Dat lateinische **<span style="font-variant:small-caps; font-weight:bold"></span>** weed affjekööz med **N.N.** oddo **n.n.** un dat steijt för ene Name, dä noch ze nenne eß, zom Beijshpill wenn enne Poßte bėkannd eß, ävver eß noğ unnbikannd oddor unsėshor, wä dä nu krijje weed, dann steijd en dä Päsonnal-Lėßß, odder em Vüülesungs-Forzäijshniß dä Här, oder de Frou, **n.n.** dren.

## Ußßerdämm
* Ander
4. Meij

Der firte Meij.

## Wat frööer woo
Opstand ä Carúpano em Joohr 1962.

## Minsche
* Abraham de Oliveira wood em Joohr 1889 jeboore.
* Ronald Golias wood em Joohr 1929 jeboore.
Müllem (Rhing)

**Möllem aam Rhing** woor en Stadt aam Rhing, op d'r Schäl Sick aan de Möndung fum Shtrunderbach jelääje. Drömröm woor dä Landkriiß Möllem aam Rhing.
Em Joohr 1914 wood dä opjelööß, un Möllem noh Kölle ennjemëijndt.
Ed_eß zick dämm_e Veedel em Norrde fun Kölle. Noh_m zwëijte Wëlltkreesh wood_et dor Namens_Jäver för dä Shtadtbezörrək Möllem, och der nüngkte jenannt, fun Kölle. Do eß e klëijn Ëkshe fum aale Lanntkriß widdo dren forsammt.

## Websigge
*Müllem is nett (*op [[deutsch (shprooch)|deutsch]]*)
Wilhelm Schäfer (Kölle)

**Wilhelm Schäfer** (* 22. Dezämber 1936 en Kölle; † 11. Juni 2006 doselbs) wor enne Kölsche Buur us Widdersdörp un hät övver fünnefundrissich Johr de Jeißböck vum FC jrußjetrocke un op se opjepass.

Schäfers Willi hät met sing Frouw Hildejard ene Buurehoff en Widdersdörp em Weste von Kölle onderhaale un hät do sick Hennes III. all die Jeißböck vum FC ongejebraat. Wie er gestorve ess, woor et ald Hennes VII., der op sing Hoff gelääf hat.

En all der Johr hät hä der Jeißbock zo alle Heimspille vum FC in Müngersdörp jefahre un em Stadion aam Bändche erömjeführt. Nur 2001 hädder dat für sechs Wooche nit jedurf, weje dä Muul- un Klaueseusche, die zo dä Zick en Deutschland omjingk.

Trotzdämm dat hä et nit esu wirklisch wullt, ess hä vill in de Ziedunge un och en de Flimmerkess jewesse, zom Beispill wor hä beim Raabse Stääf un beim Schmitze Harry, wu hä dä Bock de Lück jezeech hät.

En de letzte Johr hät hä dä Bock mieh deswäje bei sich jehatt, weil hä dat Dier leev jehat hät, un nit so weil hä su ne jruße Fän vum FC wor. Hä hät jesaat dat de Spieler nit mieh noh de Bock jeluurt hann un dat dä Verein och e bessje jät kniepish wor beim bezahle vür et Foder vun däm Dier.

Gestorve ess hä wie hä nüngunsechzich Johr ahl wor, weil sing Hätz et nimmer wollt.

## Sprüchelche
* Er läuft perfekt an der Leine, hat gute Zähne und kann mit dem Ball umgehen." – *Schäfer övver de Kwalitäte vun singe Bock*
* "Also früher haben sich die Spieler mehr um den Bock gekümmert. Die sind auch mal stehen geblieben und haben ihn gestreichelt, heute machen die das nicht mehr."
* "Sepp Maier" – *Schäfer övver dem Jeißbock singe leevste Spieler, dä hät em nämlich immer jään jekrault.*
* "Willi war ein guter Typ, er war ein Stück FC, ein Stück Köln." – *[[Lukas Podolski]] övver Schäfer*

### Wo die Saache herkumme


## Websigge
* 1. FC Köln: „Wilhelm Schäfer gestorben“ (*op [[deutsch (Shprooch)|deutsch]]*)
14. Jannowaa

Dä feezente .

## Kirchejoor (Annus ecclesiae)
## Bürjerlich Joor (Annus civilis)
## Wat frööer woor
### Pollitik
### Fochschung, Weßeschaav_un Täshnigk
### Kulltuur
### Sönß
### Minsche

* Vinzenz Liechtenstein stervd em Joohr 2008.

### Sönß
## Ußßerdämm
## Websigge
*
19. Febrowaa

Dä nüngzente .

## Kulltuur
* „Mir all sin Kölle“ wooh em Joohr 2007 dämm kölsche Ruuse Mondachß Zoch sing Motto.
Vinxbach

Dä **Vinxbach** (*op [[deutsch (Shprooch)|deutsch]]: *****) es ene wesslijje Nävvenfloss fum Rhing. Hä lidd en Rhingland_Pallz.

## Dä Folauf
Dä Vinxbach kütt fum Adert, leuf an Bovver-, Meddel-, Ungervinxt fobëĳ,
dorsch_Schalkemisch un Künnishßfëld, wigger_erraf dorsh Waldorf un Jönnerschdorf un dann em Boren op
Lützing aan, jëĳdt_tann bëĳ_de Bursch Rheineck en dor_Rhing_erinn. Dadd_eß koot ungerhalləf fun Brohl un e jannz Shtöck bovverhalləf fun Breisish.

## En de Römerzick
Wi de Römer noch am Rhing hächshe dääte, woo bem Vinxbach de Jränß zwesche Bovver-Järrmanije, *Germania superior*, wat e Shtöck Nöchtlish fun_de Allpe aanfing, un Niidor_Järrmanije, *Germania infrior*, wat_tann beß an et Meer jingk. Wëjl do et bovvere Järrmanije am Eng woo — op lateinisch , en Engk, en Jrënß — wood dä Bach alld domohls_esu jenanndt, un do kütt och sing Name fun hük her.

## De Sproochjränß
Jäz markeerd_er de Jränßlinnije zwesche de ripuarische oddo meddefränkėsche Shprooche em Norrde,
un em Süüde de muuselfränkėsche Shprooche. Di zvëĳ Shprooche_Jroppe sin fovanndt, se jehüüre beejds_en de meddeldeutsche Shproochejroppe. Fo de Weßßeschaff_fun_de Shprooche hät dä Vinxbach Pate jshtannde, un de su_jenannte *Vinxbach_Linnije* där Name jejovve, di zwesche dä zwëĳ Shprooch_Jebeedte foleuf.
Fronleichnam

**Fronleichnam**, dat aam zweite Donnerschdaach noh Pingste jefiert wierd, es et färweprächtichste Fess von de katholische Kirch un es de Eucharistie jewidmet. Die meddelhuhdeutsche Öwersetzung von "Corpus Christi" met "vron lichnam" för "Liev vom Herr" joff dämm Fess singe Naam. Aan dä traditionelle Fronleichnams-Prozession durch bloomejeschmöckte Stroße nämme Honoratiore, Handwerker un Jemeindemetjlieder deel. En de Mett von dä Prozession jeht unger'nem Baldachin de Pastur met e'ner staazen Monstranz, en dä et Allerhelichste ussjesatz es. Am Engk von dä Prozession wierd de Eucharistische Sääje jejowe un et Te Deum jesunge.

Fronleichnam hätt me ze-iersch em Bistum Lüttich jefiert, en de Nopperschaff em Erzbisdom Kölle es dann späder 1279 de ierschte Fronleichnamsprozession jejange. Hückzedaach es Fronleichnam en dä mietste katholische Länder e'ne jesätzliche Fierdaach.

En Müllem en Kölle jeht aan Fronleichnam die beröhmte Scheffsprozession Mülheimer Gottestracht, bei dä et Allerhelichste op e'nem jeschmöckte Scheef von de *Köln-Düsseldorfer*, bejleit durch kleene Scheffe, bes aan die ahle Stadtjrenz von Kölle jefahre weed. Op dä Scheff un aan dä Ufer vom Rhing weed jebääd un de Herrjott en de Monstranz met Jlockelügge un Böllerschöss jejröß.

Op dä Dörpe em Vürjebirsch schmöcke se de Stroße met Bloometeppiche, die nur vom Pastur met de Monstranz beträdde weerde dürfe.

## Böcher
* Guido Fuchs: **. Regensburg 2006, ISBN 3-7917-1992-0
Nominativus absolutus

Dä **Nominativus absolutus** eßß ejjentlejj en jrammatikalische Konstrukzie vun dä aale Jriische. Datt eßß esuh en Aat Ablativus absolutus wi beij däm Lateiner, äwwer em Nominativ.

Em Öcher Platt eßß et äwwer jätt janz anderet. Et heijß, dat dä Ööscher nid mieh wi eijn Fall kenne doot. Datt eßß dä Nominativ. Hä säät:

*Dor Honk beijß dor Ööscher in dor Beijn*'.

Datt eßß dor Nominativus absolutus en Oche.
Noppeney

Dor **Noppeney** es em Öcher Fastelovvend unn em Öcher Schängsche dor Polizist. Noppeney es ou ene aue Öcher Noom.
UKW (Bänd)

**UKW** wooh en Bänd uß dä Neu Deutsche Wäll (NDW). Medmaacher send Thomas Schütze, Peer Gerlach, Andreas Schwarz-Ruszczynski, Peter Hubert un Andreas Koch.
3. Jannowaa

Der drette Jannowaa.

## Minnsche
* Elisa Bonaparte wood em Joohr 1777 jeboore.
* Franz Reichleitner stervd em Joohr 1944.
* August Macke wood em Joohr 1887 jeboore.1994 kütt noh nüng Uhr ovens op RTL

de irste Folge der Polizeiserie

"Die Wache"

mäid in Kölle
3. Febrowaa

Der drette Febrowaa.

## Kirrshejoo
Dr Blasiusdaach weed jeviird.

## Minnsche
{{*| Serge Tonnar wood em Joohr 1970 jeboore.
4. Jannowaa

Der feete Jannowaa.

## Minnsche
* Bernhard Kohl wood em Joohr 1982 jeboore.
* Kyla wood em Joohr 1981 jeboore.
4. Febrowaa

Der feete Febrowaa.

In Kölle jeht 1951 et irste mol de Schull-un Veedelszösch.

## Minnsche
* Ludwig Erhard weed em Joohr 1897 jeboore.
* Erich Hermann Bauer stervd em Joohr 1980.
5. Jannowaa

Der fönnefte Jannowaa.

## Minnsche
* Konrad Adenauer wood em Joohr 1876 jeboore.
* Michel Velleman wood em Joohr 1895 jeboore.
* Frank-Walter Steinmeier wood em Joohr 1956 jeboore.

## Ußßerdämm
Öt Konzentratiunslajer Vught wood em Joohr 1943 vädisch.
5. Febrowaa

Der fönnefte Febrowaa.

## Minnsche

* Charlotte Rampling wood em Joohr 1946 jeboore.
* Pascal Paoli stervd em Joohr 1807.
10. Jannowaa

Der zehnte Jannowaa.

## Kirrshejoo
## Wat passeed_eß
### Pollitik
### Kulltuur
### Fochshung_un Äntdäckunge
### Wesseshaff un Täshnigk
### Weetshaff
### Minnsche

{{†| Eduard Cave stervd em Joohr 1754.
## Ußßerdämm
## Websigge
*
23. Febrowaa

Der drëĳenzvanzishßte Febrowaa.

## Minnsche
* Alexius II. wood em Joohr 1929 jeboore.
* John Quincy Adams stervd em Joohr 1848.
28. Febrowaa

Der aachunzvanzishßte Febrowaa. Dat is der letzte Daach em Fëëbrowa uußer em Schaltjohr.

## Minnsche
* Elsa Scholten wood em Joohr 1902 jeboore.
* Jean-Denis-François Camus wood em Joohr 1752 jeboore.
* Marie Johanna Erika Glässner wood em Joohr 1890 jeboore.
* Marco Weiss wood em Joohr 1990 jeboore.
22. Febrowaa

Der zvëĳunzvanzishßte Febrowaa.

## Minnsche
* Larissa Mabel Riquelme Frutos wood em Joohr 1985 jeboore.
* George Washington wood em Joohr 1732 jeboore.
* Alexander Petscherski wood em Joohr 1909 jeboore.

## Ußßerdämm
Erdbebe ä Christchurch em Joohr 2011 em Joohr 2011.
Regionalverkehr Köln GmbH

De **Regionalverkehr Köln GmbH**, affjekööz **RVK**, ess en Ungerneeme met Setz en Kölle, wat em VRS en joode Aandëĳl fun de Buß Linnije en de Ömjäävung ußßerhalləf fun de jruuße Shtädt bedeene dëĳt.

Em Joohr 1976 jejründt, entshtundt de **RVK GmbH**, wëĳl de Baan Bußße un de Poßß Bußße zosammejelaat woodte. En de Joohe fun 1978 beß 1995 woo de **RVK** enne Besezz däm Konnzärrn **', affjekööz [[VBG]]. Zigk [[1996]] eß de **RVK** jäz fun divärrse Shtädt un Këĳse övvernumme woode un dänne iere [[ÖPNV]] Ungerneeme han de Aandëĳle krääje. Dröm jehüüert hä hügk — zo jlishe Dëĳle — dä Fokierß Bedriiver:

* de 
* de [[Kreisverkehrsgesellschaft Euskirchen mbH|Kreisverkehrsgesellschaft Euskirchen]]
* de [[Kölner Verkehrs-Betriebe|KVB]]
* de [[Oberbergische Verkehrs-AG|Bovver Bärrjėsche Fokijerß Jesällschaff]]
* dä [[Rheinisch-Bergischer Kreis|Rhing Bärjische Krëĳß]]
* de [[Rhein-Erft-Verkehrsgesellschaft mbH|Rhing Ërrf Fokijerß Jesällschaff]]
* de [[Rhein-Sieg-Verkehrsgesellschaft mbH|Rhing Siish Fokijerß Jesällschaff]]
* de [[SWB Bus und Bahn|SWB Bußß un Baan]]

Mem Joohres Affschloßß fun [[2001]] hät dä **Regionalverkehr Köln** 371&nbsp;Omnibußße sin ëĳen jennanndt, un hät dozo noch 316&nbsp;Bußße fun anndere Besezzer (su jenanndte [[Sub Ungerneemer]]) loufe jehatt.

Dä Houp Aandëĳl fun dä Fobinndunge em **RVK** jonn övver t platte Land, wo nidd esu fill Lügksher wunne. Aanfange un ennde dunn se allodings öff jenooch en de Städt, odder en jrüüßere Ööt. Dat iß öff jenooch och do, wo mer fun de Bußße en de Baan ömshtëĳsh, oddo ömjedriiht.

Dä **Rejjonahl Fokiehr Kölle*' eß täätish en de Landkrëĳß un Städt:


== Websigge ==
* [http://www.rvk.de  Dem RVK sing offizjälle Websigge] (*op deutsch*)
* [http://www.wupper-sieg-bus.de/rvk32.htm Inoffizjäll övver dem RVK sing Bußße] (*op deutsch'')
Türelürelüssje

Et **Tüüürelüürelüssje** dat woor en Määdsche dat wood vunn dän Jonge ußß däm Veedel esuh ärsch jetriezt datt mer de fiese Möpp hück noh verkammesööle möjje wollt. Se hau dat ärm Deng zwesche sesch jenumme unn sinn med verschränkt Ärm um et erömmjestoe unn haue dat Keng ned erußßjeloe. Dat Määdsche hätt mittemangs drinjeseßße unn kunnt ned joe. Do hätt et in de Büx jemaat.

Dovunn verzällt en aues Ööscher Leed: Tüürelüürelüßche ußß dä *Klapperjaßß*, wovör hatt et Kengsche et Büxje esuh naß?

In dä Klapperjaßß en Oche stoht hück en Bronne dä an dat Döneken erennert.

*Tureluurs* es Holländisch un heiß övrijens *Jeck*.
Privat-Brauerei Heinrich Reissdorf

**Reissdorf**, sprich **Rajßdorrf**, jenou jesaat, **Reissdorf Kölsch**, eß en Kölsch Bier, wat en Kölle en dä „**“ jebrout weed. Bes 1998 em Vringsveedel diräg beim Krankehuuß, zick dämm en Ruudekirche. Dat wor ene Schlaach för dat janze Veedel, datt die Brouerei plattjemaaht worde es: die däten all in dä Alteburjer Stroß wonne...

## Websigge
* https://www.reissdorf.de/ — Dem Reissdorf sing Websigg (*op [[deutsch (Shprooch)|deutsch]]*)
Olive Schreiner

**Olive Emilie Albertina Schreiner**
(* 24. Määz 1855 en Wittebergen en Südaffrikka; † 11. Dezember 1920 in Wynberg och en Südaffrikka) 
woor en Schriiveren en Ängland_un Süüdaffrikka.

Sëĳ woor_et sibbente Kinnd vun ennem Mißßjonar_uß Deutschlannd_un Doochter fun enner Doochter fun ennem änglishe Paßtuur.

Em Joohr 1881 trogg_et noh Ängland_un fingk doh et Schriive aan, med joode Äffollje.
Et eetßte Booch „**'“ vun 1883 — op [[Hochdeutsch|deutsch]] med däm Tittel „**'“ erruß_jekumme — jilldt alls_enne halləv_autobijojraafische Roman. Hä kohm unger däm Künßßlo_Nam **' errußß.

En de Joohre zwesche 1907 un 1913 däät se widdo en Südaffrikka lääve, en_De Aar.
Em Joohr 1911 kohm en annder Booch, „**'“, esußß, wat jood opjenůmme woode es.

Olive Schreiner woohr_en Feminißßtin, en Sozjilißßtin, un woohr jääjen de Kirrəsch].
Se wooh orr_en Fruünndin fum Eleanor Marx, däm Karl Marx sing Doochter.
Se woohr_em Füürshtanndt fun de **', enne Sozzjlißßte-Foäĳn, wo shpääder de  **' druß wood, di_jet hügk_noch jitt.

## Web Links
* Werrəke fun Olive Schreiner (*op [[Englische Sprache|ënglėsh]]*)
* Övver et Lääve, et Werrək fun Olive Schreiner, un Böösher drövver (*op ënglėsh*)
Busverkehr Rheinland GmbH

Die Affköözung **BVR** shtëĳt för dat ÖPNV-Ungerneeme *Buß_Fokeer_Rhinglandt* en Dößßeldorrəf, un dat hëĳs_op deutsch **'.

Et hädd_em Joohr 1989 am 1. Oktober singe Betriib_ob_jenumme, noh de Neu_Jrönndong. Et ess_en Doocheterungernämme fun de [[Deutsche Bahn]] un hüüert bëĳ dänne em Konnzärrən dä **' met sezz_en Frankfochd_am_Main. 

De BVR eß en de Fokiehrßforbünde — VRR un VRS — en Nochtrhing-Wäßßfale dren.

## Websigge
* De offizzjälle Websigge fum BVR
Ave Maria

Et **Ave Maria** (Sett jejröß Maria) eß dä lateijnische Aanfangk vun e'nem Jrundjebädd vun d'r katholischen Kirch, öm Maria de Mamm vum Jesus Christus unsem Heijland aanzeroofe.

## Opbau
Dat Jebädd hätt zweij Deel: Dä ierschte Deel besteht uss däm Jroß, dä de Erzengel Gabriel beij de Verkündung vum Herr aan Maria jerisch hätt (Luk. 1,28), suwie uss däm Jroß vum Elisabeth als Maria zo Besöök kom, wie et Elisabeth mem Johannes en Ömständ wor (Luk. 1,42). Dä zweijte Deel eß em 15. Jahrhundert aangehange wudde, öm e'ne Beijstand en d'r Duudesstond zo erflehe. Et *Ave Maria* jehüürt noh em Vatter unser zom mietzjesprochene Jebätt vun dä Christe un eß och Bestanddeijl vum Ruusekranz.

## Vertonunge
Et *Ave Maria* eß vun vell Komponiste zo alle Zigge vertont wudde. Die beröhmteste Melodieë, die jään beij Huhzigge jespillt weede, stamme vum Franz Schubert un Charles Gounod.

Weijl Ripoarisch (*Mittelfränkisch*) un Holländisch (*Niederfränkisch*) vell ählere Sprooche als et Deutsch sen, läss sich dä Täx uss'm Holländische vell besser öwersetze, als dä Täx uss'm Deutsche.

## Sett jejröß Maria
Deci

Dat Wöötsche **deci**… odder **Deci**…, odder **dezi**…, odder **Dezi**…, affjekööz **[[d]]**, shtëĳdt
bäj de Äjnhäijte un Moohße för e zeentel, oddo 10−1.
Centi

Dat Wöötsche **Centi**… odder **Zenti**…, affjekööz **c**, shtëĳdt bäj de Äjnhäijte un Moohße för e hunndotßtel, oddo 10-2.
Micro

Dat Wöötsche **micro**… odder **Micro**…, affjekööz med däm klëĳne jriishishe Boochshtaf **[[µ]]**, shtëĳdt
bäj de Äjnhäijte un Moohße
för e Millohnßtel, oddo 10-6.
Luur do_noh och bëĳ de →&nbsp;SI-Basiseinheite#Multiplikatore
Pico

Dat Wöötsche **pico**…, odder **Pico**…, **piko**…, odder **Piko**…, affjekööz med däm klëĳne lattëĳnische Boochshtaaf **[[p]]**, stëĳdt bäj de Äjnhäijte un Moohße för e Billjoonßtel, oddo 10−12.

Luur do_noh och bëĳ de →&nbsp;SI-Basiseinheite#Multiplikatore
Atto

Dat Wöötsche **atto**…, odder **Atto**…, affjekööz med däm klëĳne lattëĳnische Boochshtaaf **[[a]]**, shtëĳdt
bäj de Äjnhäijte un Moohße
för e Trilljohnßtel, oddo 10-18.
Luur do_noh och bëĳ de →&nbsp;SI-Basiseinheite#Multiplikatore
Yocto

Dat Wöötsche **yocto**…, odder **Yocto**…, odder **yokto**…, odder **Yokto**…, **jocto**…, odder **Jocto**…, odder **jokto**…, odder **Jokto**…, affjekööz med däm klëĳne lattëĳnische Boochshtaaf **[[y]]**, shtëĳdt bäj de Äjnhäijte un Moohße för e Kwadrilljohnßtel, oddo 10-24.

Luur do_noh och bëĳ de →&nbsp;SI-Basiseinheite#Multiplikatore
Femto

Dat Wöötsche **femto**…, odder **Femto**…, affjekööz med däm klëĳne lattëĳnische Boochshtaaf *f*, shtëĳdt bäj de Äjnhäijte un Moohße
för e Billjartßtel, oddo 10−15.
Milli

Dat Wöötsche **milli**… odder **Milli**…, affjekööz med **[[m]]**, shtëĳdt
bäj de Äjnhäijte un Moohße
för e dousenztel, oddo 10−3.
Luur do_noh och bëĳ de →&nbsp;SI-Basiseinheite#Multiplikatore
Deka

Dat Wöötsche **deka**…, odder **Deka**…, affjekööz med dä klëĳne lattëĳnische Boochshtaven *da*, shtëĳdt
bäj de Äjnhäijte un Moohße för et zeenfache.
Hecto

Dat Wöötsche **hecto**…, odder *Hecto*…, oddo *hekto*…, odder *Hekto*'…, affjekööz med däm klëĳne lattëĳnische Boochshtaaf *h*, shtëĳdt
bäj de Äjnhäijte un Moohße
för et Hunndotfache, oddo 102.
Peta

Dat Wöötsche **peta**…, odder **Peta**…, affjekööz med däm jruuße lattëĳnische Boochshtaaf **[[P]]**, shtëĳdt
bäj de Äjnhäijte un Moohße för et Billjardefache, oddo 1015.

Luur do_noh och bëĳ de →&nbsp;SI-Basiseinheite#Multiplikatore
Yotta

Dat Wöötsche **yotta**…, odder **Yotta**…, **jotta**…, odder **Jotta**…, affjekööz med däm jruuße lattëĳnische Boochshtaaf **[[Y]]**, shtëĳdt bäj de Äjnhäijte un Moohße för et Kwadrilljohnfache, oddo 1024.

Luur do_noh och bëĳ de →&nbsp;SI-Basiseinheite#Multiplikatore
Exa

Dat Wöötsche **exa**…, odder **Exa**…, affjekööz med däm jruuße lattëĳnische Boochshtaaf *[E*, shtëĳdt
bäj de Äjnhäijte un Moohße
för et Trilljohnfache, oddo 1018.
Giga

Dat Wöötsche **giga**…, odder **Giga**…, affjekööz med däm jruuße lattëĳnische Boochshtaaf *G*, shtëĳdt
bäj de Äjnhäijte un Moohße
för et Milljardelfache, oddo 109.
Kilo

Dat Wöötsche **kilo**…, odder **Kilo**…, affjekööz med däm klejne lattëĳnische Boochshtaaf **[[k]]**, shtëĳdt
bäj de Äjnhäijte un Moohße
för et Dousendfache, oddo 103.
Luur do_noh och bëĳ de →&nbsp;SI-Basiseinheite#Multiplikatore
Vesuv

Dä **Vesuf** eß enne Wulkahn en Ittalije. Dä Ittalljäner sät do *Vesuvio* für.

Hä lit tiräg näve Nejapel wi mer om Belld süüt un bedroht aktoäll öm de nüng Milljohne Minsche. Et weed domet jeräshnet, datte bahl, zweshe hück un en joot 100 Johr, widder ußbräsche weed. En de meddlere Römerzick hät e ald zwej Städt met dausende Lück un Vieh un alle Schtrooße un Hüüser lebendisch bejraave, Pompeji un Herkulaneum.
Minsh

Dr **Minsh**, op Stolberjer Platt weed van önö **Mänsch** jösproche, es ö Lääveweese, dat zo d Seujödeere jözalld weed un en d Ochtnung Primate välld. Hä weed d Famelisch Hominidae zojöschrävvö un jöhüüd d Aart Homo a. 

Dr Mänsch weed met Homo sapiens jönau bözeechnet, wobeij *Homo* vöör *Mänsch* steehd un *sapiens* dorop häwiißd, dat hä *Jrips (Vorstand)* had.

## Vorwandschaff
Kikkd mo sisch dat Ärvjott van d Mänschö a un vorjlischd öt met anger Läävewese, dann välld op, dat d nökßde Vorwandte van d Mänschö d Aape send. Ävver och do weed ongescheede. Schimpanse, Orang-Utans un Jorillas send nööder vorwandt als anger Aape. 

## Sing Äntwäggälung
Dr Mänsch had sisch ävver net mä van önö Vöörvaar van d Aape äntwäggöld. Hä had sisch och sälvs en d leitzde Dusönd Joohre jöändert. Dat vüürde dozo, dat dor Homo sälvs en Äntwäggälongsrei opstalld. Su entstänge un vorjänge vorschiidene Zootö va Mänsche. Janze Reihö bouwde sisch op, woorö d beitzde, di öt övver Jahrhondöde joov, iih sö wärm va noch bässörö aavjölöst woodö. Sälvs dor Mänsch van öt 21. Jahrhondöt weed erjöndwann net mi jott jönoch see.

Öt weed ongerscheede tösche 
* dö modärne Mänschö — Homo sapiens övv Homo sapiens sapiens
* dä Neandertaler — Homo neanderthalensis övv Homo sapiens neanderthalensis
* dä Homo florensis
* dä Mänsch met önö oprääte Jang — Homo erectus
* dä Homo habilis

## Jätt z lääse
* Övver dor Mänsch
Schörreskaar

En **Schörreskaar** es en Kaar us Holz. Domet ka'mer schörje. Soll heiße: Domet ka'mer schwer Lassde schiebe. Die Kaar hät vürre e Radd un es komplett us Holz jemaat. De Buure han met denne Kaare fröher schwer un sperrije Lassde nohm Maat jebraat. Et soll och ad ens vürjekumme sin, dat se späd ovends ene Besoffski met su en Kaar noh Heim jeschörch han.

Hückzedaach jitt et jecke Lück, die met denne ahle Kaare Weddrenne veraanstalte. Alle naslang triff mer em Berjische Land op en Kirmes met enem Schörreskaarerenne. Dan weed de Stroß för de Autoverkier jesperrt un die Kaare han Vürfaht. Wie flöck die Kaare de Stroß erav jöcke ... dodrop kütt et janit esu aan. Die Kaare weede staats erusjeputz un löstije Fijure un Spröch draan- un dropjebaut. Dat jefällt denne Lück, die om Trottoir stonn un zoluure. Am Engk vun demm Spektakel kritt die schönste Kaar ene Pries.

## Wo jitt et Schörreskaarerenne?
Et Brauchtum vum Schörreskaarerenne fingk mer allemolde em Berjische Land, ävver och dröm eröm. Zom Beispill en: Wahlscheid (Lohmar), Bensberg, Düsseldorf-Urdenbach, Herkenrath, Köln-Rath, Kürten, Langenfeld, Marialinden, und Rösrath.

## För noh ze lese
* Georg Geist: *Rösrath und seine übermütigen Schörreskaar-Jonge - Wie in unserer Zeit eine Idee zur volksnahen Tradition werden kann*, in: Rheinisch-Bergischer Kalender 2000, Heimatjahrbuch für das Bergische Land, 70. Jahrgang, Bergisch Gladbach 1999, Seite 268-272, ISBN 3-87314-344-5

## Websigge
* Mieh üvver et Schörreskaarerenne
Röbekruck

**Röbekruck** eßß en Sirrup ußß eijnjekoochte Zuckerrööbe. Hä mööt 78&nbsp;% drüjje Substanze hann, dä Rääß eßß Wasse. Bei 18&nbsp;°C mööt mer en op dor Bruud schmiere künne.

Röbekruck wääd op dor Bruud jejäßße, met Rievkooche odde och en dä Zauß vumm Suurbroode.
Dä Weßßfaale doot et en sing Pumpernickel. Et eßß vüür allem do beleev wo dä Zuckerrööbe op dä Acker stonn. Äwwer mer krijj_et övverall en Deutschland em Suppemaat.

Fröhe wout dat Krouck doheijm jeprötsch, wat och lecke' wor. Da date se dann och allehand lecke' Zeusch wie Äppel und Birre drinschmiesse, su dat fas jede Mam im Rhingland do e eijen Rezept hot, wat se dann jeheim halte deit. Hück kütt dat Krouck quasi all us dem jleichen Pott em Vüürjebirsch, wat de em Lade als Grafschafter Goldsaft koope kannz.
Grafschafter Goldsaft

Dä **Grafschafter Goldsaft** eßß en Rööbekrouck ußß dä *Grafschafter Krautfabrik Josef Schmitz KG* en Meckem. Hä eßß beleevd vüür allem op dä Vüürjebersch.

Op däm Eijmer, wo dat Krouck drin eßß, süt mer en Bursch. Datt eßß de Tombursch beij Meckeheijm. Leider dörfe mer die he nit zeije, hät de Firma jesät.
Öcher Bösch

Dor **Öscher Bösch** es en &nbsp;ha jruußer Bösch dä zor Stadt Oche jehüürt. Et es dä aue Bösch vunn dä Riischstadt Oche plus dä Bösch vunn Burtscheid, Forst unn sigg 1972 em Süüde dä Mönsterbösch med 750&nbsp;ha.

Dä Öcher Bösch' wood 1882 ömjemoodelet för dat de Öcher Lück heä op Jück joe kunnte. De Bäum sollte 80 beß 100&nbsp;Johr waaße bevüür mer se schlääsch. Domohls woode ou Wäjje, Schutzhütte unn Bänke aanjelejjt. Hück hätt hä 53&nbsp;% Loubbäum unn et sulle mieh wädde.

Dä Ööscher Bösch lijt 220 beß 400&nbsp;m üver NN.

## Watt jitt_et em Öcher Bösch?

* dä Mulleklenkes
* dor Waldfriedhof
* Bildchen unn Köpfchen
* Diepenbenden
* dor Entenpfuhl
* de Hüjeljräber op däm Klausbersch

## Websigge
* [Amplische Websigg op [Hochdeutsch|huhdeutsch]]
Kölner Dom

Dää **Kölner Dom** es dat, wat die Touriste en Kölle aanluure wulle. 

Wäm et doobej nit schlääsch wede kann, dää kann en ejnem von denne Türm (dämm "Südturm") huhklimme. 

Anjefange han se met däm Jebau em Johr 1248. Fäädich jewoode sin se dann 1880.

Di Kerch es 157&nbsp;Meter huh, un bess 1884 joov et kejne Jebau in dää janze Wält, dää hüjer woor. Ääwer dann hann se dann in Ulm noojelaat un dat Ulmer Münster met 161&nbsp;m im Johr 1890 fädischjemaat. Nirjens hann die zigg däm kejn hüjere Kerch jemaat. 

In Spanië hann se dann ooch noch ens noojelaat. Däm Antoni Gaudí (1852-1926) singe Templo Expiatori de la Sagrada Família weed dann, - wenn di dää Jebau 2026 fädischmache -, 170&nbsp;m huh, meet 13 m mii, dää Dom dann op Platz dreij stelle, wenn mer dää Chicago Temple (173 m) und di Hassan-II.-Moschee (210 m) net miträchne dät, ääver dat sin joh kejn Kerche. 

## Em Dom

Dää Dom es 144&nbsp;Meter lang un hät dat hüschste Jewölbe em Meddelscheff meet 43&nbsp;Meter un 35&nbsp;Zentimeter. Et jitt bloß drei op der Ääd, die noch jet hüer sin.

## Dombauhött

Alle naslang jitt et am Dom jet zoo repariere. Dä Schwäfel en de Luff hät ussen eröm die Fijure kapottjemaht. Die Lück vun de Dombauhött han allemolde jet zoo dunn.

## Dombaulotterie
Dat Repariere koss vill Jeld. Öm die Nüsele zesamme ze krije, han se de Dombaulotterie erfunge. Kaufe kammer die Lose em Sommer op dr Domplaat, tirektemang vür em Enjangsportaal.

## Kulturelle Ärv vun d'r Welt
Em Dezember 1996 hät de UNESCO dr Dom en die Liss för et Weltkulturerbe enjedrare. Dobei han se ävver verjesse, en Pufferzone öm dr Dom eröm fesszeläje. Em Määz 1998 hät dä Bernd Droste zu Hülshoff (Tirektor vum Welterbezentrum) noch ens op die Pufferzone hinjewese. Trotzdäm han em November 2003 die Bövverschte vun Kölle (Rat der Stadt Köln) janz en dr Nöh vum Dom, op dr Schäl Sick, dä LVR-Tower (LVR = Landschaftsverband Rheinland) jenehmich. Dä 103&nbsp;Meter huhe Wolkekratzer wor för de UNESCO ze huh. Dat dät de Bleck op die Kathedraal beeinträchtije. Dr Dom kom op de Ruud Liss. Nä wat jov dat ene Knaatsch. Nit nor de Bürjermeister wor us em Hüsje. Och die Bövverschte vun de Kirch woren enjeschnapp. De Dombaumeisterin Barbara Schock-Werner un de Dompropst Norbert Feldhoff reefen: Oh jömmisch - wat för en *Nationale Schande*.

Em Dezember 2005 han die Bövverschte vun Kölle die Plän för noch mieh Wolkekratzer op dr Schäl Sick opjejovve. Nit mieh wie 60 Meter huh darf jetz jebaut weede. Em Juli 2006 hät de UNESCO dr Dom deswäje widder vun de Ruud Liss jestriche.

## Dää dikke Pitter

Dää Daachstohl es nit wie söns us Holz jemaat, sondern us Ieser. Dodrin han se elf Jlocke opjehange. Wann die all lügge, hürt mer dat noch bes wigg op de Schäl Sick. Dää dikke Pitter es de jrößte Jlock vun de Welt, die frei am Schwinge es. 1923 wood se jejosse, hät ene Durchmesser vun jood 3,2&nbsp;m un wooch 24&nbsp;Tunne. Se weed nor jelügg et ovends vör huh Kirchefeste.

## Websigge
* Kölner Dom
* Webcam met Bleck op dr Dom vum WDR singem Ashiiv-Huhous singem Dach
Äßbaa Ongerzeusch

Unger **Äßbaa Ongerzeusch** voschtejt mer Ongerzeusch för zem Äße.

Ehr jleuvt nit, daddet dat jitt? Jiddet:
Di Pluute sen usennem äßbare Mattrijal jemaat, unse sin doför jedaach, dat mer se singem Leevste vum Liev erunger fodere kann, wämmer sesch am nööher kumme eß. 
Esu weed der Fisternöll, ußjetrokke, un et jit jenooch Jelääjehejte, ande schöönßte Schtelle et Bütze, et Nüggelle unnet Lötsche] aanzefange. Dat määt Loss op mieh!

Et jit Lück, die schengke sesch esujet unger sesch. Et sull ävver och Minsche jevve, die maache sejjun Allen Freud drus un donnet, ätwa bej Huuhzicksfiere, künne och jolldene sinn, aan e Paar unger ier Frünnde voschenke.

Die äßbaa Pluute kannsde fö Männer un för Weeschter hann.
Jemaat wääde se övvuß Schellatiin, wo dann Foderfärve dren sinn domet mer jet süüht, un Arroma för der Jeschmak. Daddeß dann esu äänlesch wie Wingjummi. Ävver do kann och Zockerzeusch 'enjeniiht' wääde, un Äßpapier, un Feddere uß fresche Zockewaddeschtökelsche.
De Schnettmußte föht äßbaa Ongerzeusch sen desellve wih föjewöönlisch bej de Ongerwäsch un
bej Reizwäsch üüplisch.
Stolbersch (Rhingland)

**Stolbersch** (amplisch: Stolberg (Rheinland)) es ä Städtsche em Rhingland in de Städterejion Oche.

## Wo litt datt?
Jenauer jesaat litt Stolbersch in dr Städteregion Oche. De Nobbore ringseröm (wenn man no et Ührsche jeht) dat sind d Öcher, de Aischwieler, de Lüh us dr Kreijß Düre, us Simmorraath un di va Rütsche.

Ä Stolbersch jiddet völl Bösch in dr Süüde öm Shpazeere ze jo, öm ze loofe, raadzefahre öf för anger Saache (wo ne anständije Mensch nit drövver sprescht). Völl van die Dänger kasst d en d nöh van der Breenijerberch maache. Mo kann ävver och op Bärsch klömme för eraafzekicke, zem Beijshpill van dr Donnerbersch, wo enne Sendemaaß van dr WDR es.

### Wäer
Wie övverall im Rhingland jiddet och in Stolbersch völl Rän. Ävver de Stolberjer han trotzdämm jo Senn! Dat meeste Wasser op dr Ääd es in dr Vichtbaach.

## Watt möößte aaluure?
In dr „City“, wie man hü esu schünn sädd, kammer de Bursch akicke jo un drej au Kersche: St. Lucia (nävver de Bursch, van de Schwatze) un zwej va de Blaue, de Vauelsangkersch und de Kersch op dr Finkebersch. Donävver kann moch sisch och akicke, wie de Lüü vreuer jewerkt hand. Z nänne wööre he de Kupferhöff ä Ovver-un Unterstolberg. Akikke kann moch sisch dat em Museum Zenkhötter Hoff.

## Shprooch
E Shtolbersch mulle se et Stolberger Platt, wat dem Öcher Platt nit fään eß, ävver — winnijo — mem Kölsch un annder Ripuarisch Shprooche sing Ähnleschkeite hät. Em 20. Joohondot sen er ätlije Ööt noh Stolberg jekumme, di ier eije Plat mötjebraat hänn.

## Firme
* Jröönetal Shimih, hät Contergan jemaaht.

## Wäbbsije

* De Shtadt ier Wepsije (*op [[Hochdeutsch|huhdeutsch]]*)

## Quälle
Rudkäppche op kölsch

Mallich kennt dat Märche vum **Rudkäppche**. Vun däm Verzäll jitt et och en kölsche Parodie. Dat Rudkäppche wonnt dobei met singer Moder en en Eijedumswonnung en Kleineichen.
De Bestemo litt krank em Bedd un ehre Köhlschrank es leddich. Dat Rudkäppche schnapp sich et Mofa un jöck noh'm Supermaat, öm Lambrusco, Brüdche un andere Saache ze besorje. De Jroß läv en dr Nöh vun Hoffnungsdal en enem kleine Hüsje. Om Wäch dohin kütt dä Wolf verbei. Dä Strunzbüggel fäht ene Porsche. Un dann kütt, wat kumme moss: Dä fiese Kääl deiht schleeßlich die Jroß un dat Rudkäppche vernasche.

## För noh ze lese
Johannes Sievers: „*Rutkäppche*“, in: „Der Papp verzällt Märcher“ - **. Kölle 2006. Sigge 27-31. ISBN 3-7616-1996-0