open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Broomfield Kerch

D **Bromfield Kerch**, di och d  *Kerch van d Hellije Maria un all Hellije* jenannt weed, steehd ä Broomfield, Somerset, Jrußbritannie un wood em 15. un 16. Jahrhondöt jebouwd. 

En d Kerch vängd mo d Labordesch va Andrew Crosse, a däm hä sing Vorsuche met Strom made. Usserdäm hand sö do önö Jedenkstee vöör häm opjestald.

## Jätt z lääse
* Övver d Kerch
Slut Walk

Beij dr **Slut walk** jönd d Vraue en d jruuße Städte em Weste op d Stroß, öm z vorlange, dat sö d Kleer draare dörfe, di sö welle. Domet soll dojäje protesteerd wäde, dat Vraue döck onge sexuelle Jewalt opjrond van hön Kleer liije.

## Jätt va vreuer
Dr ischde Slut Walk vong am 3. Aprel 2011 statt. Dat woch en d kanadische Stadt Toronto, nodäm önö Poliss ön Vrau jesaad hod, sö söll sich net wi ön Schlamp aträcke.

Nävver Toronto vonge Slut Walks och ä Ottawa, Miami, Seattle, Melbourne, Amsterdam, Stockholm, London, Paris, Glasgow suwi ä Tegucigalpa un Matagalpa statt. Vöör Dütschland send Slut Walks ä Berlin, Münche, em Ruhrjebiet, ä Frankfurt un Hamburch jeplant. Wann dat see weed, steehd ävver noch net vass.

## Jätt z lääse
* D Siij van dr Slutwalk ä Toronto
3. Apprill

Dä drette Apprill.

## Minsche
* Helmut Kohl wood em Joohr 1930 jeboore.
* John Demjanjuk wood em Joohr 1920 jeboore.
* Georg Karl Emil Petri wood em Joohr 1852 jeboore.
## Sönß
Dr ischde Slut Walk vängt em Joohr 2011 statt.
Guillaume-Charles Brun

**Guillaume-Charles Brun** (* 5. Mai 1825 ä Montpellier, Département Hérault; † 20. Februar 1908 ä Paris) woch önö Möhler us Frankreich.

## Sie Lääve
Brun stammde wi singe Kollech Édouard-Antoine Marsal un singe Liihrer Alexandre Cabanel us Montpellier. Em Alder va 22 Joohr jäng Brun no Paris und wood am 7. April 1847 an d École des Beaux-Arts aajenomme. 

Beij d jruuße Ussställung van d École des Beaux-Arts em Herbst 1847 wood at ö Beld va Brun met ön Medallisch ussjezeechnet. 1851 wood häm jeroohne beij d jäddes Joohr stattvängende Usställung van dr Salon d Paris deel z nämme. Sing beede Belder „Portrait de Mme P...“ un „Jeune femme en prière“ jeveele öt Volk un singe Kritiker siihr jott.

1883 wood Brun zm Präsident van d *Société des artistes français* beroffe.

## Usswahl va sing Belder
* *Jeune femme en prière*. 
* *Portrait de Mme P...*. 
* *La mendiante*. 

## Jätt z lääse
* Emmanuel Bénézit (Hrsg.): *Dictionnaire critique et documentaire des peintres, sculpteurs, dessinateurs et graveurs de tous les temps et de tous les pays*. Neuaufl. Grund, Paris 1999ff. Bd. 2. 

## Jätt z lääse
* Övver Guillaume-Charles Brun
Stanisław Huskowski

**Stanisław Tadeusz Huskowski** (* 24. Aprel 1953 ä Wrocław) es önö Politiker us Pole. Am 25. September 2005 wood hä en dr Sejm jewähld.

Stanisław Huskowski woch tösche 2001 un 2005 Metjlett van dr polnische Senat.

## Jätt z lääse
*Övver Stanisław Tadeusz Huskowski
11. Dezemmber

## Minnsche
### * Jeboore
* Rodolfo Amoedo wood em Joohr 1857 jeboore.
* Elise Aulinger wood em Joohr 1881 jeboore.
* Michaela Tabb wood em Joohr 1967 jeboore.

### † Jeshtorrve
* Olive Schreiner stervd em Joohr 1920.
* Georg Karl Emil Petri stervd em Joohr 1918.

## Websigge
*
Joohr 1857

## Wat_paßßeed_ėß
### Kulltuur
D Oecher Penn wäde opjestalld.

### Faßteloovend
* De Oecher Penn wood bejrönd.

#### Am [[23. Febrowaa]]
* Kölle hät këijne Ruusemoondaachßzoch jehatt.

### Minnsche
5. Meij

Der fönnəfte Meij.

## Minsche
* Guillaume-Charles Brun wood em Joohr 1825 jeboore.
* Ludwig Erhard stervd em Joohr 1977.
Joohr 1908

## Wat jewääse eßß
### Minnsche

### Sönnß
* Öt Melitta Bentz meld dr Kaffeefilter zm Patent a.
* Ä Stolbersch maad d Brouwerei Katerbach zo.
Rodolfo Amoedo

**Rodolfo Amoedo** (* 11. Dezember 1857 ä Salvador da Bahia, Brasilie; † 31. Mai 1941 ä Rio de Janeiro) woch önö Möhler us Brasilie. 

## Si Lääve
Met 16 Joohr besood Amoedo öt *Liceu Imperial de Artes* un jäng beij Victor Meirelles, Costa Miranda un Sousa Lobo en d Liihr. Opjrond van d Ussställung *Academia Imperial de Belas Artes* woode Belder va Amoedo ussjezeechnet. Domet vorbonge woch als Priiß ön Reis no Paris, di hä ee Joohr spiidr aatroon.

Em sälve Joohr liihrde hä an d Académie Julian. Spiidr wäßelnde hä met d Hölp va Paul Baudry, Alexandre Cabanel un Pierre Puvis de Chavannes a d École des Beaux-Arts. S holpe häm och, en d Joohre 1882, 1883 un 1884 an d Ussställunge en dr Salon de Paris met z werke. 

1888 trock öt Amoedo wärm no Brasilie zöröck, un hä leed sich ä Rio de Janeiro neer. Hä maade do ö Atelier op un kräät önö Liihropdrach van d Escola Nacional de Belas Artes.

Em Alder va 84 Joohr storv Rodolfo Amoedo am 31. Mai 1941 ä Rio de Janeiro un wood och do bejraave.

## Jätt z lääse
* C. Calza u. a.: *Analysis of paintings from the 19th century Brazilian painter Rodolfo Amoedo using EDXRF portable system*. In: *X-Ray Spectrometry*, Jg. 38 (2009), Heft 4, S. 327–332, 
* Annette Hulek-Gnärig: *Malerei in Brasilien. 1922 bis 1951; nationale Selbstdefinition und Kunst*. Dissertation, Freie Universität Berlin 1988. 

## Belder bei Commons
Neddekaaßel

**Neddekaaßel** es en Stadt em Rhein-Siesch-Kreis em südlische Nordrhein-Wessfale.

De Stadt Neddekaaßel *(ugs. Kaaßel)* litt op de schääl Sick am Rhing zwesche Kölle un Bonn. Bei Munggep müngk de Siesch en de Rhing.

Zo Kaaßel jehüre Lülsdorp, Ranzel, Kaaßel selvs, Uckendorp, Stockem, Rheed un Munggep.
Gaius Julius Caesar

**Gaius Julius Caesar** (* 13. Juli 100 v. Chr.; † 15. Määz 44 v. Chr. ä Rom) woch önö römische Feldhäär, Staatsmann un Schriiver. Hä werkde an dr Övverjang van d römische Republik en öt Kaiserreich met.

Caesar stammde us d Famelisch van d Julier. Hä woch risch un jedood zo d Patrizier un domet zo d besser jestallde Mensche em au Rom. Hä övvernomm, wi öt damols jemaad wood, Ämter un dörch ö Böndnes met Marcus Licinius Crassus un Gnaeus Pompeius Magnus wood hä em Joohr 59 v. Chr. Konsul. Tösche 58 un 51 v. Chr. jäng Caesar als Proconsul no Illyrien un Gallia Cis- un Transalpina. En d Zitt schaffde hä öt, janz Gallie bes zum Rhing vöör Rom z erobere. Tösche 49 v. Chr. un 45 v. Chr. koom öt ä Rom zm Bürjerkresch, us däm Caesar als Jewenner hervöörjäng. Hä hod alleen öt Saare un wood zm Diktator op Läävenszitt jemaad.
Dörch ö Attentat am 15. Määz em Joohr 44 v. Chr. storv Gaius Julius Caesar un wood va Gaius Octavius, dä spiidre Kaiser Aujustus ersatze.

## Jätt z lääse
* Der Tod Caesars (PDF; 2,1 MB)
* Citizendium: Etymologie und Bedeutung des Namens ''Gaius Iulius Caesar'' (ä Änglisch)
15. Määz

Der fuffzeehnte Määz.

## Kirshejoor
## Wat frööer woo
### Pollitikk
### Weetschaff
### Wesseschaff
### Kulltuur
### Söns
## Minnsche
### * Jeboore
* Andrew Jackson wood em Joohr 1767 jeboore.
* Liberty Hyde Bailey wood em Joohr 1858 jeboore.

### † Jeshtorrve
* Gaius Julius Caesar stervd em Joohr 44 v. Chr..
### Söns
## Ußßodämm
## Websigge
*
Gelenkhüü

**Gelenkhüü**, dä met richtije Naam Khainzangiin Gelenkhüü (*Хайнзангийн Гэлэнхүү*) hosch (* 1877; † 1938), woch och als Gelenkhüü Shükherch (*Гэлэнхүү Шүхэрч*) bekannd. Gelenkhüü es ön Jestalt, di net jenau z packe es. Sö soll em Norde van d Mongolei jeläävd ha. Öt weed völl övver häm vorzalld. Su sätt mo, dat hä met sälvjemaade Vleuele jevloore see.

## Si Lääve
Jeboore em Joohr 1877, woss Gelenkhüü ä Sain Noyon Khan Aimag's Dalai Choinkhor Khoshuu op. At als Kengk veel hä als hell Köppche op. Hä vorbraad ön Zitt en ö Kluster, wo hä öt Vrekkele avong. Em Kluster wood hä bald vöör d Dööhr jesatze. Hä kömmernde sich z winnich um d Relijun. 
Gelenkhüü woch vorhiirod un hod 6 Dööhtich. Dat hä kenne Jong hod, stongk häm ävver ösu, dat hä 2 Joohr dörch öt Land trock, sing Famelisch hänger sich leed un Shamane opsood. Als hä no heem koom, braad hä ön Shamane-Vrau met, di bald schwanger wood un häm wärm zm Papp van Doohter maade. Di had Gelenkhüü ävver bald wärm vorlosse, dä ävver Schess hod, dat dä Shamanespökes häm schade kütt. Hä bouwde dorophen en d Nöhde va si Huuß ö Dengkmol vöör di Vrau. Dat steehd hü z dachs noch.

En d 20er Joohre adopteerde Gelenkhüü önö Jong, dä em Joohr 2000 noch läävde.

## Singe Vluch
Beij dr Opstand van d Mongole tösche 1925 un 1938 soch Gelenkhüü öt ischde Mol Vluchzeuje, di häm ösu jott jeveele, dat hä sich sälv Vleujele bouwde. Schofswoll un Adlervähre brudde hä dozo. Domet vorsood hä van önö 170 m huhe Väls z vleeje. Hä övverläävde dä Sprong.

Dr Gelenkhüü storv em Joohr 1938.
Shintoyone Damm

Dr **Shintoyone Damm** es önö Staudamm ä Japan. Hä litt en d Nöhde va Toyone en d Regiun Archi.

## Övver dr Staudamm
Dr Damm entstäng tösche 1969 un 1972. Hä had ön Hühde va 116,5 m un ön Breede va 311 m. Hänger häm wäde 53,5 Milliun m³ Wasser opjevange. Turbine könne Enerji lävvere. Dobeij entstönd bes z 1,125 MW Strom. Öt Wasser us ca. 136 km² va d Nobberschaff van dr See weed jesammeld. Usserdäm weed öt Wasser van dr Floss Tenryu opjevange.
Justin Cronin

**Justin Cronin** (* 1962) es önö Schriiver us d USA.

## Si Lääve
Justin Cronin woss ä New England op, wobeij hä an d Harvard University un an öt Iowa Writers’ Workshop studiirde. Va 1992 bes 2005 liirde hä öt kreative Schriive un woch "Author in Residence" an d La Salle University ä Philadelphia. Em Joohr 2011 läävd hä met sing Vrau un sing Kenger ä Houston, wo hä och als Huchschüllliihrer vöör d englische Sproch an d Rice University z do had.

## A paar va sing Bösch
* 2002 *Mary un O'Neil* (Hemingway Foundation PEN Award)
* 2010 *Dr Övverjang*

## Jätt z lääse
* Justin Cronin bei der Rice University
Toyone, Aichi

**Toyone** (豊根村|Toyone-mura) es ö Dörp ä Japan. Öt litt en d Regiun Kitashitara, Aichi. 
	
Em Joohr 2003 läävde do onjeväär 1368 Mensche, watt 11,29 Lüüh op d km² send. Toyone had ön Jrüüde va 121,3 km².

Am 27. November 2005 vorschmolz öt Dörp Tomiyama met Toyone 

Dr Shintoyone Damm litt beij Toyone.

## Jätt z lääse
* Toyone sing Websie
Melissa Wolf

**Melissa Wolf** (* 14. Aprel 1964 ä New Westminster, British Columbia, Kanada) wood als *Lisa Ann Taylor* jeboore un es ö Model, dat sich dobeij döck nakß zeechd. Sö werkd och als Schauspellerin.

Opjewaaße ä Vancouver vong sö em Alder va 18 Joohr als Model a. Em Juni 1985 erscheen sö öt ischde Mol en d Ziidung Penthouse.

Melissa wood em September 2008 d Usszeechnung „Hall of Fame“ van d Usjevalle Dänzerin Ongerhaldung vöör Erwaaßene vorlinnt.

Als Schauspellerin troon sö en önö Hoof bellije Horrorfilme op.

Am 3. Januar 2007 koome d Polisse en hör Huuß ä Atlanta, Georgia un nomm sö wäje Prostitutiun un Besetz va Rauschjeff vass. Sö bekannd sisch schöldich un wood zo ön Stroof va 150.000 $ vorurdeeld.

## Jätt z lääse
* Hör Siij
Anastassia Morkovkina

**Anastassia Morkovkina** (* 6. Aprel 1981) es ön Vossballspellerin us Estland.

Morkovkina spelld em Joohr 2011 beij „Pärnu JK“. Usserdäm wood sö mi als all angere Vraue beij Länderspeller äjesatze. Kenn schoss mi Tore.

## Jätt z lääse
* Jätt övver Anastassia Morkovkina
Signy Aarna

**Signy Aarna** (* 4. Oktober 1990 ä Põlva) es ön Vossballspellerin us Estland.

Aarna spelld va 2008 a vöör „Pölva FC Lootus“ en d ischde Lija em estniche Vrauevossball. Hör ischde Spell en d Nationalmannschaff maade sö em Joohr 2009. Seijd di Zitt soch mo sö ä 4 Länderspeller.

## Jätt z lääse
* Övver Signy Aarna
FEMEN

**FEMEN** es ön am 11. Aprel 2008 ä Kiew jejründe Vraueorjanisatiun. Sö well dörch hör Vorhalde opvalle. D Övvichde va FEMEN es Anna Hutsol.

D Orjanisatiun well dovör sorje, dat d Mensche övver sich sälvs bestemme könne. Dobeij jeehd öt besongisch öm d Rääte van d Vraue. Dörch d Press jäng FEMM dodörch, dat di Vraue döck ovve ohne jezeechd wäde. Proteste joov öt jäje Sexturismus, Manupulatiune beij Waahle un Wladimir Putin.

## Jätt z lääse
* 
* femen.info
* FEMEN.tv
11. Apprill

Dä elləffte Apprill.

## Kirrshejoo
## Wat Fröjo woo
### Pollitikk
### Kunnß
### Minsche

* Alessandra Ambrosio wood em Joohr 1981 jeboore.

### Sönß

D Orjanisatiun FEMEN weed em Joohr 2008 jejründ.

## Websigge
*
14. Apprill

Dä feetßeente Apprill.

### Minsche
* Melissa Wolf wood em Joohr 1964 jeboore.
* Ann Forrest wood em Joohr 1895 jeboore.
Anzelika Ahmetšina

**Anzelika Ahmetšina** (* 27. Dezember 1989) es ön Vossbollspellerin us Estland.

Ahmetšina spelld em Joohr 2011 beij FC Levadia Tallinn. Sö woch ä 11 Länderspeller z see. Dreimol schoss sö ö Tor.

## Jätt z lääse
* Övver Anzelika Ahmetšina
Kirow

**Kirow** (Киров), vreuer och *Wjatka*, övv *Chlynow* jenannd, es d Hauptstadt van öt Jebiit Oblast Kirow ä Russland. Em Joohr 2009 läävde do 464.069 Mensche.

## Wo Kirow litt
Kirow litt an d  Transsibirische Iisebaahn. Usserdäm läuvd dr Floss Wjatka dodörch. D Stadt litt onjeväär 900 Kilometer östlich va Moskau. 135 Ochtschafte jehüüre z öt Jebiit va Kirow.

## Jätt va vreuer
Dr Naam Kirow vängd mo ä ald Bösch van öt Joohr 1374. Öt soll önö Usseposte beij Feldzösch va Nischni Nowgorod jäje Städt van d Joldene Horde jewäh see. Dat vührde och dozo, dat Jebäude wi beij dr Kreml va Moskau jebouwd woode.

1920 woode jruuße Deeler van d Stadt kapott jemaad. Dä Jrond loch dorän, dat ö paar Iiserbahnlenie an di Stell zösammekoome. 
Zwei Jevangenelajere vöör Soldate us dr Zweide Weltkresch entstänge en d Nöhde va Kirow.

## Weetschaff un Vorkiihr
Öm d 16.000 Firme hand hörö Setz ä Kirow un mache d Stadt zo ön Weetschafftsmetropol. Bekannd send Spellzüchfijure (Dymkower Tonfijure), di ä Kirow at em 16. Jahrhondöt jemaad wode.
Ön Vorbindung övver Fernstroße suwi d Transsibirische Iisebaahn helpe d Industrie, dö Waar z Jeld z mache.

## Jätt z lääse
* Siij van d Vorwaltung va Kirow (russisch)
* Siij van d Stadt (russisch)
Neddeläng

D **Neddeläng**, em Ripuaresche weed ooch va **Holland** jesproche, es ö Könnigreich ä Westeuropa. Em Norde un Weste jrenzd d Nordsee, em Süde Beljie a Holland, un sing östliche Jrenz beld Dütschland. D Hauptstadt es Amsterdam, dr Setz von d Rejiirung Den Haag. Drei Insele en d Karibik, Bonaire, Sint Eustatius un Saba jehüüre och z d Niederlande.

## D Landschaff
Watt opvälld, es, dat bo d Hälvde va Holland mä knapp önö Meter övver dr Meeresspeiel litt un ö Veedel sujar dronger. Öm dat Land z schötze, woode 3.000 Kilometer Deiche opjeschott. D hükßde Stell va Holland es dr Vaalserberch, dä öt op 322,5 Meter brengd. Dr Rhing, d Maas un d Schelde send d bekanndste Flöss en öt Land.

## D Holländer

Em Jannowaa 2024 läävde 17.948.000 Mensche ä Holland. Holländisch es d Amtsproch. Ä Friesland weed zosätzlich Friesisch jesproche. Em Südoste vängd mo och öt Ripuaresche suwi em Nordoste öt Nedersäkßische. Van öt Holländisch leid sich dat ä Südafrika jesproche Afrikans aav.

## D Weetschaff
Jruuße Lävensmeddelongernehme wi Unilever un Heineken suwi Firme wi Akzo Nobel, Shell un Philips brenge önö Hoov Jeld en öt Land.

## D Konst
Öt Land braad jruuße Könstlere hervör. Dozo jehoote Hieronymus Bosch, Rembrandt van Rijn un Vincent van Gogh. 

## Jätt z lääse
* D Siij van d Rejiirung
* D Siij van öt Könnigshuuß
Lisa Bassenge

**Lisa Bassenge** (*  1974 ä Berlin) es ön dütsche Sängerin, di met Blues, Chanson- un Popmusik z do had.

## Hör Lääve
Lisa Bassenge es d Dohter van önö Dütsche un ön Iranerin. Sö studiirde Jesang ä Berlin. Dobeij liirde sö Paul Kleber kenne, dä sö va do a immer beijstäng. Lisa reisde met hör Musik dörch Europa, Vietnam un Thailand. 

1995 jründe Bassenge ön Dreimannband.

## Jätt z lääse
* Bassengers Siij
Afghanistan

**Afghanistan**, dat och **Islamische Republik Afghanistan** heechd, es ö Land, dat em Süde va Asie litt. Sing Nobbere send Iran, Turkmenistan, Usbekistan, Tadschikistan, China un Pakistan. No di Anschlääch vam 11. September 2001 wood dö damalije Rejiirung aavjesatze. D USA jänge dova us, dat sö Terroriste ongerstötzde, di vöör di Anschläch vorantwortlich wore. Vam Joohr 2004 a es dat Land ön Islamische Republik. Em Joohr 2014 woch Ashraf Ghani dr Präsident van öt Land.

## D Landschaff
Afghanistan litt zm jrützde Deel tösche un op Berch. Dörch dr Norde van öt Land treckd sich dr Hindukusch, ö Jebirje, dat bes op 7.500 Meter Hühde jeehd. Em Alljemeene kann jesaad wäde, dat Kontinentalklima öt Wäähr bestemmd.

## Jruuße Städt
D jrützde Städt send Kabul (4,9 Mill. Bewonner), Kandahar (339.200), Mazar-e-Scharif (239.800), Herat (166.600), Dschalalabad (158.800) un Kunduz (118.000).

## Sproche

Ä Afghanistan wäde 49 Sproche jesproche, wobei Dari un Paschtu d Amtssproche send. 5 va winnijer Lüüh jesproche Sproche wäde ä Provinze als Amtssproche aaerkannd.

## Religiun
99,9 Prozent van d Mensche send Moslem, di zm jrützde Deel Sunite, zm kleenere Deel Schiite send. 

## Jätt va vreuer
Mohammed Sahir Schah woch dr leitzde Könnig va Afghanistan, 1978 wood öt Republek. Em Dezember 1979 koome Soldate us d UdSSR en öt Land, watt zo önö Bürjerkresch vührde. Als 1989 d Russe öt Land wärm vorlosse hodde, trocke d Mudjaheddin en. Dorophen entstäng em Joohr 1992 dr Islamische Staat Afghanistan. Em Land joov öt önö Bürjerkresch, ä däm völl Mensche öt Lääve vorloore. Als Reaktiun op d Anschlääch vam 11. September 2001 marscheerde Soldate, di öt Mandat van d UN hodde, en öt Land en, öm vöör Vreede z sorje.

## Jätt z lääse
* Övver Afghanistan
Frankreich

**Frankreich** (kölsch „Frankreich“, huhdütsch „Frankreich“, frangzösisch „La France“) es önö demokratische Staat ä Westeuropa. Öt jrenzd a Beljie, Luxemburg, Dütschland, d Schweiz, Italie, Monaco, Spanien un Andorra. Usserdäm stüssd öt a d Nordsee, dr Atlantik suwi öt Meddelmeer. Ä Övversee jehüre zo Frankreich o. a. en d Karibik dr Norde van d Insel Saint-Martin un ä Südamerikka öt Jebiit Französisch-Guayana.

## Alljemeenes

Frankreich had ön Jrüüde va 547.026&nbsp;km². 67,6 Milliun Lüüh (2017) wonne en dat Land. Önö jruuße Deel va Frankreich es platt Land. Mä em Südweste stüsse d Pürinäe un em Oste d Alpe un d Vogese en öt Land örenn. Met 4.810 m es dr Mont Blanc dr hükßde Berch van öt Land.

## Städt

Frankreich had met Paris enn Stadt met mi als 1 Milliun Bewonner. Em Januar 2006 läävde do onjeväär 2,6 Milliun Lüüh, en d jrüüßere Ömjevung sujar övver 11 Milliun. D Nommer 2 ä Frankreich es Marseille, vöör Lyon un Toulouse.

## Sproche ä Frankreich
D alleenije Amtssproch ä Frankreich es Frangzösisch. Donävver jitt öt ävver och noch ö paar Rejiunalsproche. Hezo jehüüre: Picardisch, Normannisch, Gallo, Poitevin-Saintongeais, Wallonisch un Champenois. Dozo komme Franko-Provenzalisch, Okzitanisch, Katalanisch, Elsässisch un Lothringisch suwi Baskisch, Bretonisch, Korsisch un Flämisch.

## Jätt z lääse

* france.fr de offezejelle Siij vun de Frangzoose
* diplo.de/Frankreich dütsche Siij övver Frankreich
Annett Louisan

**Annett Louisan** (* 2. Aprel 1977 ä Havelberg) es ön dütsche Sängerin. Met richtije Naam heechd sö *Annett Päge*.

## Hör Lääve
Övver hör Jebortsjohr es mo sich net eenich. Annett sprechd va 1979, anger Quelle saare, dat sö em Joohr 1977 jeboore wood. Hör Kengkheed vorbraad sö beij hör Jruußäldere ä Schönhausen, iih sö met 13 Joohr zösamme met hör Mamm no Hamburch trock. Do studiirde sö an d Konsthuchschüll.

Tösche Dezember 2004 un Juni 2008 woch Annett met Gazi Isikatli vorhiirod, trennde sich ävver dann va häm. Bes 2010 läävde sö met dä us Kanada stammende Musiker *Martin Gallop*. No 2 Joohr woch dat ävver wärm vorbeij, un sö woch wärm alleen.

Annett Louisan wood zr Botschaftlerin va Fairtrade ernannd suwi vöör d Dütsche José Carreras Leukämie-Stiftung.

## Jätt z lääse
* www.annettlouisan.de – Offizielle Website von Annett Louisan
Small planet Airlines

D **small planet Airlines** es ön Vluchjesellschaff us Litaue met Setz ä Vilnius. Sö entstäng us d FlyLAL, wobeij all Vluchzeuje dr Besetzer wäßelnde. 75 Vluchhääfe wääde aajevloore. 

## D Flott
Small planet Airlines had 7 Vluchzeuje. Öt send 2 Airbus A320 un 6 Boeing 737.

## Jätt z lääse

* D Siij va small planet Airlines
Joohrdusend

Onger **Joohrdusend** vorstehd mo önö Zittaavschnett va 1000 Joohre. Döck weed dr Bejreff *Millenium* vöör Joohrdusend jebrudd, aavjeleid va *mille* un *annum*, övversatze us öt Lating met „dusend“ (1000) un „Joohr“.

### Beispell
Met dr 1. Januar 2001 vängd öt 3. Joohrdusend a. Dr leizde Dach van dat Joohrdusend es dr 31. Dezember 3000.
20. Oktoober

Dä **zvantßishßdte [[Oktoober]]**.

## Minnsche
* Stephan Zacharias wood em Joohr 1956 jeboore.
* Luo Yigu wood em Joohr 1889 jeboore.
* Isabelle de Charrière wood em Joohr 1740 jeboore.

## Websigge
*
11. Aujußß

Der ëllefte .

## Kirrshejoo
## Wat passeed_eß
### Pollitik
### Kulltuur
### Fochshung_un Äntdäckunge
### Wesseshaff un Täshnigk
### Weetshaff
### Minnsche

* Hannah Chaplin wood em Joohr 1865 jeboore.

## Ußßerdämm
## Websigge
*
18. Sepptämmber

Dä achzeente 

## Kirrshejoo
## Wat frööer woor
### Pollitik
### Fochschung, Wesseschavv_un Täshnigk
### Kulltuur
### Minsche

* Patrik Meyer wood em Joohr 1968 jeboore.
* söns

### Sönß
## Ußßerdämm
## Websigge
*
Mentempel

Dr **Mentempel** es önö Tempel, dä z Iihre van dr Mondjott Men jebouwd wood. Ön Ruin van önö Mentempel steehd ä Side en d Türkei. 

## Jätt va vreuer
Dä Tempel wood am Äng vam 2 övv am Aavang vam 3. Jahrhondöt jebouwd.

## Opbouw
Dr Ongerbouw woch ö 2,21 m huch Podium, op däm ö halvrond Jebäude stäng, dat ö jeboore Daach hod. D westliche Siij woch 13 m lang un hod önö 5,75 deepe Äjang. Op di Siij woch och ön bree Muur. Ön 14 m lang Trapp vüührde op dr Vöörhoff van dr Tempel.
7. Aujußß

Der sibbente Aujußß.

## Minnsche
* Oliver Hardy stervd em Joohr 1957.
* Elisa Bonaparte stervd em 1820.
Vergil

**Vergil** (* 15. Oktober 70 v. Chr. ä Andes beij Mantua; † 21. September 19 v. Chr. ä Brindisi) hosch eejentlich **Publius Vergilius Maro**. Hä woch enne van d jrützde Dichtere en d römische Zitt. Bes hüü weed van d *[[Aeneis]]* jesproche, di öt Nationalepos van d Römer es.

## Watt mo övver häm weeß
Öt es net völl övver Vergil övverlävverd. Su nämmt mo a, dat hä wi önö Spochtler ussooh. Hä söll schärpe Jesechtszöch jehad ha. Em Alder va 17 Joohr trock hä va Norditalie no Rom un liirde do öt Mulle, d Doktochskonst suwi jätt övver d Stääre. Öt duurde ävver net lang, bes vöör häm d Philosophie ön jrüüßere Roll spelld. Zo di Zitt entstänge d ischde kleen Jedichte.

Tösche 43 un 39 v. Chr. dichte hä d *Bucolica*, di us 10 Hirtejedichte bestäng. En di Zitt wood Vergil am Hoff va Octavian siihr bekannd. Als Octavian dr Antonius beij ön Schlacht jeschlaare hod, schreev hä dozo si bekanndste Stöck, d Aeneis. Hä brudde dozo 10 Joohr.

Vergil storv am 21. September 19 n. Chr., als hä op ön Reis va Jriicheland no Italie woch.

## Jätt z lääse

* Övver Vergil
Joohr 70 füür Krėßtůß

## Wat_paßßeed_ėß
### Kattaßtrofe
### Pollitigk
### Weßßeschaff
### Täshnigk
### Weetschaff
### Kulltuur
### Minsche

### Sönß
Wolfram Grandezka

**Wolfram Grandezka** (* 17. Dezember 1969 ä Saalfeld/Saale) es önö deutscher Schauspeller.

Grandezka liihrde öt Schauspelle ä Berlin, New York un Los Angeles.

Als Schauspeller es hä dörch d Fernsehserich *Vorboone Leevde* bekannd wode, ä di hä seijd Januar 2004 als dr *Ansgar von Lahnstein* ön drachende Roll spelld. Va 1998 bes 2000 spelld hä en d RTL-Seefeoper Onger os, wo hä dr Doktor *Roman Klingenberg* woch. Zövöör kutt mo häm en d RTL-2-Seefeoper Alle zösamme – enne vöör sich en d Roll van dr *Edmund Kerner* seeh.

Tösche 1998 un 2005 woch Grandezka met öt Fotomodell Nadja Auermann vorhiirod. Sö hand zösamme önö Jong.
Nadja Auermann

**Nadja Auermann** (* 19. Määz 1971 ä Berlin) es ö dütsch Fotomodell suwi ön Schauspellerin.

## Hör Lääve
Sö wood no öt Abitur em Joohr 1990 beij Opnahme entdeckt. Em Oktober 1991 stäng sö vöör öt Maganzin Vogue Model un woch ee Joohr spiidr op öt Deckblatt van d amerikanische Ussjaav z see. Anger jruuße Ziidunge schlosse sich a. No Claudia Schiffer, Heidi Klum un Tatjana Patitz es sö ee van d bekanndste Fotomodels, di öt ä Dütschland jitt. Dodörch wood och öt Fernsehe op hör opmerksam.

Als Model met d längßde Bee jäng sö en öt Guiness Boch ee. Sö brengd öt op 112 cm. Dä Rekord bestehd ävver hüü net mi.

Nadja woch tösche 1998 un 2005 met Wolfram Grandezka vorhiirod. Di zwei hand önö jemeinsame Jong. Usserdäm had Nadja ön Dohter va Olaf-Björn Tietz suwi önö Doktor us Bonn.

## Jätt z lääse
* Auermann
* Jätt övver hörEnglischsprachige Fansite
Larissa Riquelme

**Larissa Mabel Riquelme Frutos** ( *22. Februar 1985 ä Paraguay) es ö Fotomodel un ön Schauspellerin, di döck em Theater ä Asunción z see es.

## Hör Lääve
Larissa veel öt ischde Mol beij ö Vossballspell van d FIFA Cup 2010 op, als önö Fotojraf Belder va hör zeechde. Sö viirde jraad d Tore, di beij ö Spell tösche Paraguay un d Slowakei jevalle wore. Dobeij stoch Larissa hör Handy tösche hör Bröss. Va do a resse sich d Fotojrafe op d janze Ääd öm di Vrau, di dr Spetznaam D Vröndin van dr Worldcup vorpaaßd kräät. Opjrond van ö Vorspräche leef sö nakß dörch Asuncion. 

## Jätt z lääse

* Hör Siij
* Jätt övver hör Lääve
* Larissa leef nakß dörch Asuncion
17. Dezemmber

Dä sipzeente Dezemmber.

## Wat fröer wooh
### Weetschaff
### Kulltuur
### Minnsche
#### * Jeboore
* Wolfram Grandezka wood em Joohr 1969 jeboore.
* Joseph Kardinal Frings stervd em Joohr 1978.
#### † Jeshtorrve
## Ußßerdämm
## Websigge
*
19. Määz

Der drüxeente Määz.

## Kirshejoor
Hl. Josef - Namensdaach von Jupp ode Jüppsche

## Minnsche
* Nadja Auermann wood em Joohr 1971 jeboore.
* Waleri Jakowlewitsch Leontjew wood em Joohr 1949 jeboore.
10. Apprill

## Kirrshejoo
## Katastrophe
Dr Vluchzeuchaavsturz ä Smolensk em Joohr 2010.
## Wat Fröjo woo
### Pollitikk
### Kunnß
### Minsche
Heiner Lauterbach wood im Joohr 1953-

füneff Daach noh uustesundaach-jebore.

## Websigge
*
Australien

**Australien**, op Ripuaresch weed va **Australie** jesproche, es ö Land, dat zm Ärddeel Australien jehüüd. Öt es öt sääßjrützde Land van os Ääd. Nävver öt Land op dr Kontinent ömfassd öt noch Tasmanie suwi d pazifische Norfolkinsel, d Kokosinsele, d Weihnachtsinsele, d Ashmore- un Cartierinsele em Indische Ozean. Zo Australie jehüd usserdäm d en d Antarktis, och onger dr Naam Südpol bekannd, liijende Macquarieinsel un Heard und McDonaldinsele. Australie sätt, dat zo si Jebiit och önö Deel van dr Südpol sälvs jehüüd.

## Ö paar Date
Australie es 7,7 Milliun Quadratkilometer jruuß. Va Norde no Süde messd öt 3700 Kilometer, va Weste no Oste send öt 4000 Kilometer. Mi als d Hälvde van öt Land es platt un meeßd Wüste (Große Sandwüste, Gibsonwüste, Große Victoriawüste un Nullarbor-Wüste).

## Öt Wäähr va Australie

Opjrond va d Jrüüde va Australie un sing Laach ongerscheed sich dat. Dr Norde had öt vöchde Klima va d Trope, dat no Süde drüer weed, *jemäßichd*, wi d Meteorolore saare. Südaustralie es knochedrüüh. Do vänge sich d Wüste van öt Land.

Öt Ozonlouch övver d Antarktis weed vöör Australie zo ö jruuß Problem.

## Planze un Deere
Opjrond va sing Isulatiun kutte sich ä Australie Deere un Planze halde un entweggele, di öt sönß op d Ääd net jitt. Heezo jehüüre zm Beispell öt Känguru, dr Koala suwi Säujedeere, di Eier lääje (öt Schnabeldeer un dr Schnabelijel). Zo di komm usserhalb va Australie vörkommende Planze zälle Akazie un Eukalyptus.

## Wä ä Australie läävd
Medde Juli 2006 läävde ä Australie 20,5 Milliun Mensche, wova övver 90 % europäische Orsprong had. Vreuer wood dat Land mä van d Aborigines bewonnd. Australie es enne van d Staate, di zm Kommonwelth jehüüre. Dodörch entstäng ön jruuße Aavhängichkeet zo Ängland.

## Politik
Australie es ön parlamentarische Monarchie. Am 24. Juni 2010 wood Julia Gillard Premiermenesterin.

## Jätt z lääse

* D Siij va Australie
* Jätt övver Australie
Michel Velleman

**Ben Ali Libi** (* 5. Januar 1895 ä Groningen;  † 2. Juli 1943 em Vornichtungslajer Sobibór), dä met richtije Naam **Michel Velleman** hosch, woch önö Jüdd un va Berof Zauberer. Hä wood dörch ö Jedicht bekannd, dat dr holländisch Dichter Willem Wilmink övver häm jeschrävve had.

## Jätt z lääse
* Dat Jedicht ä Holländisch
Manavgat (Floss)

Dr **Manavgat** es önö 90 km lange Floss en d Türkei. Hä läufd en d Provinz Antalya un münd em Südoste van d Stadt Manavgat. 

Dat Wasser van dr Manavgat weed en d Oymapinar-Talsperr suwi der Manavgatstausee opjevange un deend zr Jewännung va Strom suwi als Quell vöör Wasser zm Suffe.

Bekannd es dr Wasservall van dr Manavgat. Je no Johreszitt vührd dä Floss tösche 150 un 500 m³ Wasser pro Sekund. Dodörch kann öt em Vröschjoohr en d Nöhde van dr Manavgat zö Övverschwemmunge en di sönß knouchedrüüh Jäjend komme.

## Jätt z kikke
18. Määz

Der drüxeente Määz.

## Kirshejoor
## Wat frööer woo
### Pollitikk
### Weetschaff
### Wesseschaff
### Kulltuur
### Minnsche

* Joy Fielding wood em Joohr 1945 jeboore.
## Söns
## Websigge
*
Anschläch ä Norwege (2011)

Beij d **Anschläch ä Norwege (2011)** storve am 22. Juli 2011 winnichstens 87 Persune. Dr ischde Anschlach am Nommedaach woch ön Bombeexplosiun em Rejiirungsveedel va Oslo. Do storve winnichstens 8 Mensche. Am vreue Ovend koom öt zo önö zweide Anschlach op d Ferieinsel Utøya, wo winnichstens 69 Lüh storve, doronger 32 Jurendliche, sowie de Arbeidernes Ungdomsfylking (AUF) ier Vorsätzende Tore Eikeland. 

No Informatiune von d Polisse send beede Asnchläch va dem rättsorienteerden Anders Behring Breivik usjevüührd woode. 

## Jätt z lääse un z kikke
* Di ischde Informatiune övver dr Anschlach
22. Juuli

## Minnsche
* Selena Marie Gomez wood em Joohr 1992 jeboore.

## Söns
* Ä Oslo kütt öt öm Joohr 2011 zo d Anschläch ä Norwege (2011)
* Öt Alljemeen Ziidung Namibia entstäng em Joohr 1916 als *Der Kriegsbote*.
URL

Di Affköözung **URL** eß änglijj un shtäijdt för „**'“ — dat ess enne „eijnheijdlijje Ochz Beshriever för Hillfß Meddelle“ —  un beschrief för n paa fun dä Saache, di t em [[Internet]] jtt, wi mer se fingk un op der eijene [[Kompjutor|Räshner]] krijje kann. 

En URL eß jät äänlijjet wi enne →&nbsp;[[Forwieß]].

== Ußßerdämm ==
* [[URI]]
* [[Word Wide Web]], [[http]], [[Link]], [[Permalink]]
* [[Digital Object Identifier]]
* [[Linkresolver]], [[OpenURL]], [[Ex Libris SFX]]
* [[Semacode]]

== Websigge ==
*RFC 1738 - **' (*op [[änglish (Shprooch)|änglish]]*)
*RFC 1808 - ** (*op [[änglish (Shprooch)|änglish]]*)
Juanes

**Juanes** [ˈxu̯anes] (* 9. Aujuß 1972 ä Medellín ä Kolumbien als *Juan Esteban Aristizábal Vásquez*) es önö Sängör us Kolumbie. Hä jöhüüd zo di Sängör, di op d janze Wält bökannd send.
## Jätt z lääse

*Official website (op Spanisch)
Rheinische Dokumenta

De  eß en Schreff di fun de Shproocheweßßeschaffler vum Landschaffßfobannd Rhingland beschrevve wood, un wo mer Shprooche em Rhingland met schriive kann, di zick de Preußenß weßßeschafflesh ungersöök wääde.
Em Süde eß et de Jäjend öm de Nahe un de jannze Mosel,
dä Hunsrück un de Ëijfel, Oßte dä Wëßtowalld_un dat Berjėsche Lanndt, em Oßte di zwëij Lemmbursch un em Norde dä janze ongere Rhing, un alles, wat do zwesche litt.

De Schreff eß aan sesh äänlesch wi Deutsch, äver dobëij noch jët ëijfacho un süßtematescher wi Holländėsch. Se känt këij `ß`, `q`, `x` un `z`, ävo de Ömloute un noch onjeväär 13 Ëkßtra_Boochshtaave, dobei sin dann `ch`, `<u>ch</u>`, `ng`, un `sch`. Di övverije nüng senn:

Se eß jenou foneemesch, jede Bochshtave shtëijt alldemool för därsëlləve Ton.

Di äxtra Zëijsche:
#Med ennem opprääschte Streshje dronger:
#*`E&#809;`,&nbsp;`e&#809;` → et su_jenannte „Murrmel-E“ wi em Kölsche , weed och enß Schwa jenanndt

#Med_ennem Punk dronger:
#*`&#x1EA0;`,&nbsp;`&#x1EA1;` → 
#*`&#x1E5A;`,&nbsp;`&#x1E5B;` → 
#*`&#x1E62;`,&nbsp;`&#x1E63;` → et sujenannte „schtemmhaffte S“ wi_jen däm Woot 
#Med_ennem Höksche dronger:
#*`Ä&#808;`,&nbsp;`ä&#808;` → 
#*`O&#808;`,&nbsp;`o&#808;` → dat sujenannte „offen O“ uß däm Woot 
#*`Ö&#808;`,&nbsp;`ö&#808;` → dat sujenannte „offe Ö“ uß däm Woot 

#Med Böjelsche dronger:
#*`Ch`,&nbsp;`ch` →
#*`Sch`,&nbsp;`sch` →  et sujenannte „schtemmhaffte Sch“ wi_jen däm Woot 

#Med_ennem Pünkshe drövver:
#*`&#x1E58;`,&nbsp;`&#x1E59;` → da „R“, wat e beßje noh_m „ch“ wi en däm Woot „Mache“ jedäut weet, ävver nit janz shtemmloßß eß.

## Bööscho
* Georg Cornelissen, Peter Honnen, Fritz Langensiepen (Hrsg.): **'. [[Rheinland-Verlag]], [[Kölle]] [[1989]], ISBN 3-7927-0689-X
* [[Peter Honnen]] **' Fritz Langensiepen: **', [[Rheinland-Verlag]], [[Kölle]], 2. Opplaach, [[1987]], ISBN 3-7927-0947-3
* [[Leo Braun]]: **': wie me bei os sprich. Eschweiler Geschichtsverein, Eschwieler 2003, ISBN 3-9803354-5-3

## Websigge
* Rheinisches Wörterbuch
* Rheinisches Wörterbuch: Nachtragsband
* Däm LVR sing Amp för Rhëijnėsche Lanndeßkunde, Kompetenz_Fëldt Shprooch
31. Määz

Der einundrißßischßte Määz.

## Minnsche
* Vivian Schmitt wood em Joohr 1978 jeboore.
* Selena Quintanilla-Pérez stervd em Joohr 1995.
Hans Hachenberg

**Hans Hachenberg** (* 11. Juli 1925 in Kölle) ode de „*Doof Noß*“ es eener von de ählste und beliebteste Büttenredner vom kölsche Faasteleer. Hä trick jetz ad zick 60 Johr op un eß immer noch e'ne jruße Stäärn von de Karnevaliste. Levve deijt_e, wann_er nit en Kölle öngerwäähß eß, em Berjesche.
Em Joohr 2003 es hä met de Willy Millowitsch Medallich ußjezëijschnet woode.

## E ne Wetz
En de Scholl hätt de Liehre e Experiment jemaat.
E Jlas met Wasse, e Jlas met Schabau. 
Em Wasse e ne Wurm, em Schabau och e ne Wurm.
Dä Wurm en dämm Wasse wor quecklebendich, dä Wurm en dämm Schabau wor tirek kapott.
Hätt de Liehre uns jefroch: "Was lernen wir daraus?"
Hann ich mich jemeldt un jesaat: "Janz einfach Herr Lehre: Wer süff kritt keen Würm."
Joohr 2003

## Wat_paßßeed_ėß
### Pollitikk
### Fochschungk, Weßßeschaff un Täshnigk
### Kulltuur
D ischde Willy-Millowitsch-Medallich wood vorjovve.
### Minnsche

### Sönnß
Hännesje Tiater

Et **Hännesje Tiater** ees eh Stockpoppetiater en Kölle.

Do danze de Poppe un halde och alle Joohre en Poppesetzung en Knolledorf af.
De Houpfijure sen et Hännesje un et Bärbelsche, de Bestefa un de Bestema.
Wells_de erinnjonn, mos_de Kaate vürbeschtelle.
Et es e klein Tiater un hätt nur Platz für unjefähr jenau 284 Lück.
Mer fingk ed en Kölle am Iisemaat, zwesche nem Hüümaat un em Rodhus.
Spille dunn se zwei odder drei Mool am Daach, nommeddachs för de Pänz un oovens för de Jruuße.

## Jeschichte
Dat Tiater funk singhe Aanfang em Johr 1802 in de Mauthjass. Der Schniider Johann Christoph Winters hätt ed jejründt, öm en de Adventszick eh  Krippespill för de Pänz zeije ze künne. Bis zom Johr 1919 hat dat Poppetiater ene jruuße Erfolch, moot äver dann jeschloßße werde. Ed wutt bees dohin nur von Familliemitjlieder vun de Familich Winters jeführt. Och hätt ed zick 1823 en Avvordnung em Kölsche Ruusemoondaachszoch. 

1925 hätt sich dann de *Kommission för de Widderbelebung vum kölsche Poppespill* jejründt. Die hätt ed dann och ferdichbraat, dat ed Hännesje Tiater am 9. Oktober 1926  
als Puppenspill vun de Shtadt Kölle widder opjemaat wudde ees. 

## Websigge
* http://www.haenneschen.de/
Affköözung (Schriive)

Bëĳm Schriive bruch mer jään_enß **Affköözonge**. Dat sinn e paa winnije Boochshtaave, oddo Zëijshe, di mer nuur ze nottėere bruch, öm e Woot, enne lange Bejreff, enne Saz, en Bezäĳshnung, odder esu jët ze äsäzze. Dat määt_mo för jewöönlesch öm Plaaz om Papier ze shpare, un övv_och aan de Zigk för ze Lësse, uew.

Dat „uew.“ shtëĳdt för „un_esu wigger“ un eß sällvər_e Bëĳshpill för_en Affköözong. Öff weede Ävkörzunge vi „uew.“ uss_em alldääshlishe bedarrəv_eruß jebildt. Anndere wääde med Bedach un Zosammehang opjebout un shtëlle dann Kood_Süßteme daa, wi de Köchzelle för Länder, Iesebaan_Zösh, Floch_Häve, un esu jet.
1. Sepptämmber

Der ierzte Sepptämmber.

## Wat passeed eß
Dr Zweide Weltkresch brecht em Joohr 1939 us.

## Minnsche
* Jacques Cartier stervd em Joohr 1557.
* Alfred Noss weed em Joohr 1855 jebore.

## Websigge
*
Düxer Bahnhoff

Da **Düxer Bahnhoff** es en Bahnhof in Düx (dat is en Veedel fun Kölle. Et litt op de schääl Sick) un wood aam 11. 11. 1913 jeöffnet.

## Baanhoff
Düx hädd enne eijene Bahnhoff. De litt aan de Oßß-Wäßß-Streck nohm Houpbahnhoff vun Kölle, dozwesche es de Hoenzollonbröck un enne joode Killomeeter. Wat dorch de Houpbahnhoff dorsch un wigger fiert, ejal welche Richtung, kütt och dorch Düx. Su hält en Düx baal jede Zoch. För vill Zöch es Düx de letzte Station, befür se nohm Düxerfeld afjeschovve wääde — odder se kumme vun do un Düx es dä eezte Hallt. Ävver zoosäzlich hät dä Düxer Bahnhoff unge norren Jleis en nöötlijje Richtung, meddsen dor jet Messejelände, no Möllem. Zöch vun doo künne net dorch der Houpbahnhoff, un dröm hallde hee de ICE Zöch, di vun Frankfurt/Main, Sieburch övver do Fluchhaven un Kölle noh Düsseldorf fahre. Su jesinn es Düx ene joot versorchte Veedelsbahnhoff.

## Bröck zom Baanhoff
De Hoenzollonbröck eß en Eisebahnbröck, di verbingk dä Houpbahnhoff med dem Düxer Bahnhoff un mer kann an de Süüdsigk och mem Rad un zo Fooß vun dä Domplaat erövver.
30. Dezemmber

Dä drißßishßte Dezemmber.

## Wat frööer woo
* Em Johr 1993 han dä der Paapß un dä Shtaat Ißraëll diplematisch Beziehjunge opjenumme.

## Minnsche
1. Novemmber

Dä eetßte .

## Kirrshejoo
* Bei de Kattolikke es Allerhillije.

### Minnsche
* Ludmilla Radchenko wood em Joohr 1978 jeboore.

## Sönß
Öt es dr Wältvegansdaach.
26. Sepptämmber

Dä säkßuntßvantßishßdte Sepptämmber.

## Wat passeed eß
* Em Joohr 1941 wood aajevange, öt Konzentratiunslajer Auschwitz-Birkenau z bouwe.

## Minnsche
* August Macke stervd em Joohr 1914.

## Websigge
*
9. Aujußß

Der nünngte Aujußß.

### Minnsche
* Juanes wood em Joohr 1972 jeboore.

## Sönß
Jläbbisch wood em Joohr 1895 ön Stadt.
Joohr 2004

## Wat woo en dämm Joohr?
### Politik
Johannes Paul II. kitt am 24. Aprel dr Karlspriiß.
### Täshnigk
D Atbara-Bröck weed vädisch.
## Minnsche
Joohr 1915

## Wat_paßßeed_ėß
### Sönnß
* Dä Film Fräulein Seifenschaum wood öt ischde mol en d Kinos jezeechd.
* Dä Film The Grim Game wood jedriihnd.
* Dä Film Inspiration wood jedriihnt.
Joohr 1917

## Wat_paßßeed_ėß
### Kulltuur
D Film Metjischjong weed jedriihnt.
### Minnsche

### Sönnß
D Wohre Jesus Kerch wood jejründt.
2. Sepptämmber

Der zvëĳte Sepptämmber.

## Minnsche
* Regina Zielinski wood em Joohr 1924 jeboore.
* Karl August Wilhelm Frenzel stervd em Joohr 1996.

## Websigge
*
25. Sepptämmber

Dä fönnevunzwanßishßte Sepptämmber.

## Minshe
### * Jeboore
* Barbara Pierce Bush weed em Joohr 1981 jeboore.
* William Morris Hughes wood em Joohr 1862 jeboore.

### † Jeshtorrve
* Maria Kroiseti stervd em Joohr 1604 op dr Scheiterhoof.

## Websigge
*
Roat von de Friesische Bewäjung

De **Ried fan de Fryske Beweging** (RfdFB) Ripoarisch: Roat von de Friesische Bewäjung es en friesische Stiftung, die sich ensetz für et Friesisch en Sproch un Kultur.

## Jescheesch
Dä Roat von de Friesische Bewäjung es 1945 als Aansprechpartner zwesche de Friese un all andere uss de nidderländische Jesellschaff jejröndt wudde. Die Idee kom kuurt noh'm Kreesch op. Durch e'ne Zosammeschluss von Jruppe wollt me et Friesisch mie en de nidderländische Jesetze verankere, weil de Rejierung bes zo dä Zick wenisch bes nix für et Friesisch jesetzlich jerejelt hatt. Die Jröndung vom Roat joof dä Minsche de Möchlichkeit, öm sich ze orjanisiere. Och einzelne Persone konnte Metjlied vom Roat werde.

## Aktivitäte
En de ierschte 50 Johr hätt dä Roat dodrop Enfluss jenomme, de Jesetze ze verändere. Zick de 90er Johre wierd et Friesisch emme mie bei offizielle Anläss jesproche. Dä Roat ka'me am beste met e'nem Konsumentebond für et Friesisch en Sproch un Kultur verjliche. 

## Böcher
Sjoerd van der Schaaf, De Jescheesch von de Friesische Bewäjung. Leeuwarden (Stadt) 1977.

## Webbsigge
* Friesische Bewäjung
7. Oktoober

Der **sibbente [[Oktoober]]**.

## Wat passeed eß
* Dr Asteroid 2866 Hardy weed em Joohr 1961 entdeckt.
* Melekeok weed em Joohr 2006 d Hauptstadt va Palau.

## Websigge
*
28. Oktoober

Der **aachdunzvanzishßte [[Oktoober]]**.

## Minshe
* William Morris Hughes stervd em Joohr 1952.

## Websigge
*
Joohr 1952

## Wat_paßßeed_ėß

### Pollitikk
* Trooßdoorf krech et Shtadträäch zojesproche.
* Thüringe weed opjelößd.

### Minnsche

### Sönnß
* Dütschland vührd dr Volkstrauertag en.
* Peter Müller schleed am 8. Juni dr Ringrichter k.o..
20. Aujußß

## Wat frööer woo
Spanair Vluch JK 5022 stürzd em Joohr 2008 aav.

### Minsche
* Kalle Pohl wood em Joohr 1951 jeboore.
Bütterand

De Bezeichnung **Bütterand** stamp ursprünglich vun däm unregelmäßig faaserig usgedönnte Rand vun däm handgeschöp Büttepapiers. Späder wohd uch dä wellige, geläägentich jet gezackte Rand vun de Fotos, de Aansechskaate, Urkunde un schünstige Produkte us Papier essu benannt. Esu enne nohgemaate Bütterand kann zom Beispel jestanz wäde. Bei Fotos un Poßkaate wor dä en dä Zick vun öm 1930 bes 1950 ärg in Mode. Dofür git et uch de Bütterandschiere.

## Einzelnachweise
21. Määz

Der drüxeente Määz.

## Minnsche
* Lucien Bonaparte wood em Joohr 1775 jeboore.
* Tij Kools wood em Joohr 1937 jeboore.

## Söns
Öt Vröschjoohr vängd a.
6. Dezemmber

Der sexte Dezemmber

## Kirrshejoo
* Namenßdaach: der hillijje Nikkolaus, Klööß

## Minnsche
* Michaela Schaffrath wood em Joohr 1970 jeboore.
* Yanina González wood em Joohr 1979 jeboore.
Joohr 1888

## Wat_paßßeed_ėß
### Pollitigk
* Düx un Kriel sen noh Kölle äjnjemäjndt.

### Täshnigk
* D Neroberchbahn hät et Fahre aanjevange.

### Kulltuur
* Dä Film Quätschbüllspeller wood jedriihnd.
* Dä Film Roundhay Garden Scene weed jedriihnt.

### Minnsche
Joohr 1970

## Wat_paßßeed_ėß

### Weßßeschaff
* D Raumsond Venera 7 wood am 17. Aujust jestard.
* D Raumsond Venera 7 land am 15. Dezember op d Venus.

### Minnsche
25. Meij

Dä fömmenzvannzishßte Meij.

## Minnsche
* Marie Doro wood em Joohr 1882 jeboore.
* Jürgen Zeltinger wood em Joohr 1949 jeboore.
18. Aujußß

Der achzehnte Aujußß.

## Minsche
{{*| Mohamed Ghannouchi wood em Joohr 1941 jeboore.
* Peter Kreuder wood em Joohr 1905 jeboore.
Sabina Naber

**Sabina Naber** (* 17. Dezember 1965 ä Tulln ä Niederösterreich) es ön Schauspellerin, Regisseurin un Schriiverin va Romane un Krimis.

## Hör Lääve
No hör Studium sammelnde sö Ervahrunge, watt öt Schriive ajeht, beij dr Rundfunk va Österreich. 1987 jäng öt met ö Theater loß, wobeij sö z iisch sälvs op d Bühn stäng, dono ävver Regie vührde. Sälvs Leddcher stänge op hör Projramm. Ävver domet net jenoch. 1996 leed sö sich als Schriiverin va Drihböch usbelde. 2002 wood hörö kotte Krimi „Die Namensvetterin“ vorlaad. Bes zm Joohr 2011 erscheene 6 Krimis. Dörch hör Werk wood sö su bekannd, dat hör dr Friedrich-Glauser-Priiß vorlinnt wood.

## Jätt z lääse
* Hör Siij
Farsta

**Farsta** es ene Stadtbezörk aam Rand vun dr Stadt Stockholm. Et litt em Söde vun dr Stadt un hät ungefähr 45&nbsp;000&nbsp;Enwunner.

Farsta es övverwiegend Wunngebiet. Et Farsta-Centrum es e Enkoufs-Zentrum un wood engeweiht am 23.&nbsp;Oktober em Joohr&nbsp;1960. Et wor tirek planeresch un achitektonesch wiggergemaat noh dem Vällingby-Centrum, wat em Joohr&nbsp;1956 engeweiht woode wohr. Opdraggävver un Achitek woore, wie beim Vällingby-Centrum, de städtesche Wunnungsbougesellschaf Svenska Bostäder un et Achitekturbürro Backström&nbsp;&amp;&nbsp;Reinius. Noh en ömfängleche Neu-Renovierung un de Vergrüßerunge vum Joohr&nbsp;1998 bes en et Joohr&nbsp;1999 es et Farsta-Centrum 2007 et jrüßte Enkoufs-Zentrum en Stockholm.
Österreich

**Österreich** es önö demokratische Staat ä Europa. Seijd 1922 bestehd öt us dr Zösammeschloss van d Bundesländer Burgenland, Kärnten, Niederösterreich, Oberösterreich, Salzburg, Steiermark, Tirol, Vorarlberg und Wien. Wien es zöjlich d Hauptstadt van öt Land.

## Wo Österreich litt
Österreich had Nobberländer. Em Norde jrenzd Dütschland un d Tschechei an öt Land. Em Oste stüssd Österreich an d Slowakei suwi a Unjarn. Slowenie, Italie un d Schweiz vängd mo em Süde. 

## Jruuße Städt
Wien, d Hauptstadt, es d jrüützde Stadt va Österreich. Do läävde em Joohr 2017 öm d 2,6&nbsp;Milliun Lüüh un domet mi als ö Veedel van di 9,1&nbsp;Milliun Persune (2023), di em janze Land lääve. Donävver send Jraz, Linz, Salzburch un Innsbruck d jrützde Städt.

## Jeojrafie

Dat Land weed dörch Berch jeprächd. D Alpe dörchtrecke bo öt janz Österreich, watt dat Land och dr Naaam Alperepublik äbraad. Zm Oste hen välld öt Land ävver flach aav, su dat d hükßde Berch em Weste z vänge send. Österreichs hükßde Berch es met 3798 Meter dr Großglockner. Onger d Flöss, di dörch Österreich loufe, es d Donau d Nommer ee, ävver och Lech, Isar un Inn spelle ön Roll beij d Wasservührung.

## Enklave Kleinwalsertal
Öt Kleinwalsertal spelld ön besongije Roll. Öt jehüd zo Österreich, es ävver, ohne z klömme, mä dörch Dütschland z erreiche. Mo sprechd van d Enklave Kleinwalsertal.

## Jätt z lääse
* Övver öt Land
Demokratie

Onger **Demokratie** vorsteehd mo ön Form van d Rejiirung, di dörch d Meehrheed van d Lüüh bestemmd weed. Met dä Bejreff Demokratie wäde ävver och di dörch vreij Waahle bestemmde politische Systeme jemeent, wobeij Bejreffe wi Oppositiun un Verfassungsmäßichkeet un Grondräte van d Mensche zm Draare komme.

Staate wi Dütschland, Österreich un d Schweiz send Beispeller vöör demokratische Staate ä Europa.

D ischde Demokratie entstäng ä Jriicheland.

## Demokratie ä Staate

Öm önö demokratische Staat z see, mösse ö paar Bedingunge ervülld wäde.
* Öt Volk, dat heechd, di Metjledder van dat Land, entscheede.
* D Entscheedunge, di jetroffe wäde, wäde op ö Jebiit aajewendt.
* Demokratische Staate hand ö Jremium, dat vöör d Entscheedungsvängung zoständich es. Öt kann ö Parlament se, zm Deel wäde ävver och anger Jruppe bevrood, di entscheede.
* Öt darv kenn Jrupp dat Entscheede beäflosse.
* Önö Wääßel kann dörch demokratische Entscheedunge herbeijjevührd wäde. Revolutiune dörfe önö Wääßel net em Wääch stoh.

Onaavdingbar send vöör Demokratie, dat d Menschrääte ääjehalde wäde, dat d 3 Jewalte (Räätssprächung, Jesetzjävvung un d Ussvührung) em Staate jedeehld send. Usserdäm darv net vorboone wäde, d Mull op z mache.

## Jätt z lääse
* Jätt övver d Demokratie
Dütsche Kanal

Dr **Dütsche Kanal** es önö em Joohr 1909 aajelaade Kanal op d Insele va Palau. Hä stelld d Vorbindung tösche d Chelbacheb-Inseln un d em Süde usserhalb van öt Reff liijende Insele do.

Dr Naam va dä mä 1 km lange Kanal stammd van d Dütsche, di damols dä Wasserwäch jesprängd hodde. Dodörch entstäng önö Transpochtwäch, öm Phosphat, dat van d Insel Angaur stammde, flötter vottbrenge z könne.

Hüüh weed hä meeßtens van d Turiste jenotzt, di wäje öt Tauche no Palau komme.
Ooch

Ön **Ooch** es ö Röhr em Liiv, dörch dat dat Blott läufd.

## Zoote va Oore
Beij d Oore ongerscheed mo tösche d Hauptooch, och Aorta jenannt, un d Arterie, di ön Nommer dönner send. Dann komme d Arteriole, dat send kleen Schlachoore. Dönn, mä hooredönn Oore send d Kapillare. Usserdäm jitt öt Venole, Vene un Hohlvene.

## Jätt z lääse
* Övver öt Blott
Neglect

**Neglect** es ön Krankheet van öt Jehirn, beij dör di betroffe Persun enn Siij va si Jesechtsveld net mi wohrnemmt. Sälvs d lenke Hälvde va singe eeje Liiv rejestreert hä net. Neglect kann d rääte un d lenke Siij betreffe.

## Wodörch Neglect ussjelößd weed
Döck send Onväll, ä dönö önö Deel van öt Jehirn önö Schade aavkitt, d Orsach va Neglect. Dobeij wood ön Ooch, d Arteria cerebri media, kapott jemaad. Önö Infarkt kann ävver och Neglect uslöse. 

## Wi sich Neglect zeechd
Dä Mänsch, dä onger Neglect liid, weeß zwar, dat öt ön lenke Siij jitt, rejistriird di ävver net, kann zm Beispell si lenke Bee övv sing lenke Hand mä met stärke Well bewäje, spört sö dojäje net, moss sich zwänge. Denge op d lenke Siij ekßisteere vöör häm net. Eßd enne onger Neglect Liijende van önö Teller, su eßd dä mä enn Hälvde läâch. Häm välld ävver net op, dat di anger Hälvde noch voll es.
Lüüh met Neglect op d lenke Siij hand Schwirichkeete z lääse. Sö vänge dr Aavang van d Zeil net.

## Watt mo dojäje do kann
Je vreuer jätt jäje Neglect jedooh weed, je jrüßer es d Möjelichkeet, da töt besser weed. Ä onjeväär 65 % van d Väll weed öt op enne Schlaach besser. Di vorblävve 35 % hand Neglect hön Lääve lang.

## Jätt z lääse
* Carmen Fehrenbach: ''Neglect- Nur noch die halbe Welt" - Lehrvideo- Institut für den Wissenschaftlichen IWF, Göttingen. https://web.archive.org/web/20131203193726/http://www.iwf.de/iwf/medien/infothek?Signatur=C+13078 (op Huchdütsch)
29. Apprill

Dä nünngenzvanzėshßte Apprill.

## Minsche
* Walter Zimper wood em Joohr 1942 jeboore.
* Alice Ernestine Prin stervd em Joohr 1953.
Joohr 1750

## Wat_paßßeed_ėß
### Minnsche

### Sönnß
* Us dä Kupferhoff Adler Appöthek ä Stolbersch weed ön Appöthek, d Adler Appöthek.
24. Aujußß

Der fiirunzvanzishßte Aujußß.

## Wesseshaff un Täshnigk
Pluto weed em Joohr 2006 zm Zwerchplanet ernannd.

## Minnsche
* Laetitia Ramolino wood em Joohr 1750 jeboore.