open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jacques Cartier

**Jacques Cartier** (* 31. Dezember 1491 ä Rothéneuf beij Saint-Malo (Frankreich); † 1. September 1557) woch önö Äntdäcker un Seevahrer us Frankreich.

## Si Lääve
Könnig Franz I. va Frankreich scheckte Jacques Cartier met zwei Scheffe looß, öm neu Veschjrönd beij Neufundland z vänge. Am 20. Aprel 1534 jäng öt loß, un hä voohr lanß Neufundland dörch d Belle-Isle-Strooß. Am 6. Juli troff hä Indianer *Scheive Schreff* vam Volk Algonkin. Zöröck jäng öt dann dörch dr Sank-Lorenz-Golf un wärm no Neufundland. Völl van di bösoode Stelle kannd mo zo di Zitt noch net, mo joov dönö dä Naam Neufrankreich.

Em Joohr 1935 keck Cartier sisch em Sankt-Lorenz-Strom öm un troff dobeij op Irokese, önö Indianerstamm. Als sisch öruss stald, dat d Matrose onger Zaahnussvall ledde, broch Cartier wärm no Europa op, wo hä em Joohr 1536 akoom.

1540 broch Cartier met 3 Scheffe noch ens op, öm ä Kanada Neerlassunge z jründe. Dat fluppde, un hä övverwengkterde do. 1542 voohr hä wärm no Europa zöröck.

No singe Duud em Joohr 1557 övvernomm öt Samuel de Champlain, Kanada z erforsche.

## Jätt z lääse
* Jacques Cartier
August Emil Enna

**August Emil Enna** (* 13. Mai  1859; † 3. Aujust 1939) woch önö Komponiss us Dänemark.

August Enna wood ä Dänemark jöboore. Sing Famelisch hod ävver singe Orsprong ä Sizilie. Als sö no Dänemark trocke, nomm d Famelisch dr Naam Enna a, öm dora z erinnere, dat sö us öt Örtche Enna op Sizilie stammde. En d Musik maade hä va sisch mulle dörch di Opere, di hä komponeerde, wi zm Beispell *D Häkß*, op Huchdütsch heechd dat *Die Hexe,* us öt Joohr 1892. Ävver och anger Musikstöcker, Lädcher un Sümphonie koome us sing Vähr.

Enna richde sisch beij sing Musik no Richard Wagner, däm hä als Vörbeld sooh. Hä sälvs woch ävver och ö Beispell vöör völl anger Musiker us si Land.

## Jätt z lääse
* Övver häm
Gräfin Donelli

**Gräfin Donelli** es önö dütsche Stommfilm us öt Joohr 1924. Dä Film schingd vorloore jöjange z se. Gräfin Donelli woch ö Werk va Regisseur Georg Wilhelm Pabst.

## Wä metspelld
D Hauptroll en dä Film spellte Paul Hansen, dä öt Kostüm van dr Jraf Donelli atrock. Sing Vrau woch Henny Porten. Hörö Ohm wood va Friedrich Kayßler jöspelld. Usserdäm wore Eberhardt Leithoff un Ferdinand von Alten z see.

## Övver dr Film
Dä Schwazz-un-Wiss-Film wood dörch Jeld va Ebner & Co. bözaahld. Hä jäng vorloore, woch ävver öt ischde Mol am 7. November 1924 ä Berlin z see. Öt Boch, no dem dä 35-mm-Film jömaad wood, stammd va Hans Kyser.

## Jätt z lääse
* Övver dr Film
Alexei Andrejewitsch Tupolew

**Alexei Andrejewitsch Tupolew** (* 20. Mai 1925 ä Moskau; † 12. Mai 2001 konstrueerde en d Sowjetuniun Vluchzeuje.

Tupolew wood zwar ä Moskau jeboore, trock ävver am Äng va singe Schüllaavschloss met sing Äldere no Omsk. Do werkde hä öt ischde Mol met singe Papp zösamme a Vluchzeuje.

Tupolews ischde Opjaav bestäng doruss, Deele van ö Vluchzeuch, d Tupolew-2, us Holz z bouwe. Em Zweide Weltkresch välde öt Metall vöör dr normale Vluchzeuchbouw. Tupolews Ideee wode ömjesatze.

1943 koom Tupolew zöröck no Moskau un werkde va 1949 a mä noch em Bouw va Vluchzeuje. Su entstäng en di Zitt d Tupolew Tu-16. Ävver och d Tupolew-154, öt ischde Övverschallpassajeervluchzeuch stammd us sing Väähr. Sälvs an d Raumfähr Buran had hä mejewerkd.
Nacktheed

**Nacktheed** beschriivd ön Situatiun, beij dör ön Persun ohne Kleer es. Jlichzittich kann dat ävver och op Deere zotreffe, di ohne Vell övv ohne Väähre send.
Mer sät och Nackischkeid do för.

## Wo öt Wood herkütt
Öt Wood Nacktheed es ee van d aldste Wööd, di öt en d dütsche Sproch jitt. Öt es onjöväär 5500 Joohr alt.

## Nacktheed en d Jesellschaff

D Jesellschaff sitt dä Bejreff Nacktheed ongerscheedlich. Öt jitt Völker, di kenn Schwirichkeete domet hand, ohne Kleer z joo, di mä met winnich Klamotte sisch at ajötrocke vööhle. Anger Kulture schriive d Lüüh sujar vör, dat sö suvöll Kleer draare solle, dat mo sö net erkenne kann. D Burka es ö Beispell dovör. En d meetzde Jesellschafte emfänge nackte Lüüh ävver Schaam, sisch ohne Kleer z zeeje.

## Jätt va vreuer
### Nacktheed em alt Testament un em Jüddedom
Nacktheed em alt Testament van d Bibel steeht vöör Onschold. Adam un Eva schamde sisch, isch als sö dä Apfel|Appel]] van dä vorboohne Boohm jesse hodde. Beij d orthodoxe Jüdde es Nacktheed vorbone.

### Nacktheed beij d au Jriiche un Römer
Beij di au Kulture ä Athen un Rom woch Nacktheed vöör dr Mann nüüß Onjöwönnijes. Bösongisch em Sport koom dat döck vöör. Vöör Vraue woch dat ävver vorbone.

### Nacktheed em Neu Testament
Em Neu Testament woch Nacktheed met Keuschheed vorbonge. Sex woch jätt, dat mo ongerdröcke un en d Famelisch bliive solld. Nacktheed woch ön Schwirichkeet, dat d Jesellschaff em Jreff kriije mood. „Jävvd di Nackde Kleer“, es ön Vörjaab, di en di Bibel stehd.

## Nacktheed ä Dütschland em 19. Jahrhondöt
Bes en öt 19. Jahrhondöt bade d Lüüh nackß en d Seee un Flößß. Dat ändernde sisch ävver en d Zitt van dr Biedermeier. Badebotze un Badekleer kome op. Öt scheckde sisch net mi, nackß z bade.
Dat ändernde sisch am Äng vam 19. Jahrhondöt. FKK, d Freikörperkultur koom op. Doronger vorstänge di Mensche ävver mi als mä ohne Kleer dörch d Welt z laufe. Öt sold ön Ästellung zm Lääve vormeddelt wäde. Em 20. Jahrhondöt koom met d 68er-Bewejung ön Jesellschaff op, di onger Nacktheed vorstäng, sisch va ald Konventiune vreij z schwemme, di ald Jesellschaff z zeeje, da töt su net wiir jeehd.

## Nacktheed en d Konst
Nacktheed es önö Deel van d Konst. Dä Bejreff Aktmodel entstäng em 19. Jahrhondöt..

## Jätt z lääse
* Nacktheed en d Konst
D Vreiheet sich sälvs z se

**D Vreiheet sich sälvs z se** es ön Bewäjung, di us öt Joohr 1999 stammd. Vincent Bethel jründe di. Di Jrupp vortreent dat Rääth övverall nakß öröm laufe z dürfe. Dobeij had dat Nackte nüüß met Sex z do. Öm si Rääht, nakß dörch d Jäjend laufe z dörfe, dörch z setze, orjaniseerde di Jrupp Proteste ä Großbritannien un en d USA. 

Am 10. Januar 2001 koom Vincent Bethell vöör si Vorhalde, nakß öröm z laufe, vöör Jericht. Als Ischde vorbraad hä d janze Zitt ohne Kleer en d Jerichtssaal. Hä wood vreijesproche.

Em Joohr 2003 joov sisch di Jrupp dä neue Naam „Stop dr Schess vöör d Hutt van d Mänsche“.

## Jätt z lääse
*D Siij övver d Orjanisatiun
Janusz Ostrogski

**Janusz Ostrogski** (* 1554 ; † 1620) woch önö Prinz us Pole-Lituenie.

Janusz woch dr Jong va Konstanty Wasyl Ostrogski. Hä hod en d Jäjend Volhynian Voivodship z saare un woch Burchhäär va Krakau. Janusz woch dreimol vorhiirod. Öt ischde Mol woch sing Vrau Zuzanna Seredi, dono Katarzyna Lubomirska un am Äng Teofilia Tarło.
Dörch Sex övverdrachbare Krankheete

**Dörch Sex övverdrachbare Krankheete** send di Krankheete, di meeßd bei öt Poppe va enn Persun op di anger övverdraare wäde. Dö Medizin had vassjestalld, dat döck Bakterie, Vire un Pilze di Krankheet uslöse.

## Watt vöör Krankheete jitt öt?
Ön Övversicht met d Naame van d meeßde vörkommende Krankheete un dä suwitt bes hüü bekannde Uslöser stelld di Tabell zösamme. Öt moss dorop häjewesse wäde, dat usser di opjevüührde Krankheete noch önö Hoof angere op dä Wääch övverdraare wäde, die he net opjeliißt send:

## Vörkomme
D Mänsche denke döck, dat Krankheete, di dörch Jeschlechtsvorkiihr övverdraare wäde, komm noch vörkomme. Dat es ävver net ösu. Dä Jlaube, dat z. B. AIDS mä beij Randjruppe optreent, sorchd dövör, dat völl Lüüh ohne Kondom poppe un sich op öt Jlöck vorlosse. Dat ö Kondom net mä dovör schötze soll, kee Kengk en d Wält z setze, dat jeed en di Köpp va manche Lüüh net örenn. Usserdäm entstäng dä Ädrock, dat Krankheete, di dörch Sex övverdraare wäde, en d modern Wält va Europa net mi vörkomme. Zahle, di zeeje, dat manche Krankheete sisch en mä ee Joohr vordubbelt hand, bewiise dat Jäjedeel.

## Schotz
Als Schotz had sisch mä erwässe, dat Kondome, di och als Pariser bezeechnet wäde, jeddesmol bönotzd wäde solle. Mä su lätt sich dat Risiko, ösun Krankheet z kriije, us dr Wääch jo.

## Jätt z lääse
* Övver dörch Sex övverdraare Krankheete
Vanessa Beecroft

**Vanessa Beecroft** (* 25. Aprel 1969 ä Genua) es ön Pörformanz-Könstlerin. 

Vanessa studiirde tösche 1983 un 1987 Architektur ä Genua. Dono, dat heechd tösche 1988 un 1993 liirde sö wi ön Büühn opjebouwd wäde moss ä Mailand. No öt Joohr 1994 vong sö a, nakße Vraue un Männer als Modele als Deele van dr Raum z fotojrafiire. Dobeij maade sö ävver d Belder net sälvs. Sö kroomde d Persune mä.

Hör Wärk kütt däm va Spencer Tunick no. Vanessa maad hör Belder ävver döck ä Räum un net wi Tunick drusse. Usserdäm vordeene di Modele va Vanessa Beecroft Jeld vöör hör Wärk.

## Jätt z lääse
* Vanessa Beecroft Siij
Spencer Tunick

**Spencer Tunick** (* 1. Januar 1967 ä Middletown em US-Bundesstaat New York). Hä es önö bekannde Fotojraf, dä dodörch va sich mulle maad, dat hä döck jruuße Jruppe va nakße Mänsche zösammeröfft un sö op d Belder vasshäld.

Tunick maade 1988 singe Aavschloss an öt Emerson College em Fach Konst. 1992 vong hä a, nakße Lüüh ä New York z fotojrafiire. Sing Opnahme made häm bekannd, wat dozo vührde, dat hä seijd 1990 op d janze Wält sun Fotos made. Bes 2010 send 65 Installatiune, wi hä sing Opnahme nennd, entstange. Tunick sitt sing Belder ävver net als Aktfotos. Hä sprechd va Belder van ön Landschaff.

Watt d Modele va Tunick usszeechnet, es, dat sö kee Jeld vöör hör Werk kriije. Jedde Nackte kitt ee Beld met ön Ongerschreff va Spencer Tunick.

## Jätt z lääse
* Spencer Tucks Siij
Ion C. Brătianu

**Ion C. Brătianu** (* 2. Juni 1821 ä Piteşti, † 16. Mai 1891 ä Florica), woch em Joohr 1867 un dann noch tösche 1876 un 1888 Menesterpräsident va Rumänie.

No ön 15jöhrije Ussbeldung ä Paris kiirde Brătianu em Joohr 1857 no Rumänie zöröck. Ö Joohr vörhen woch dr Krimkresch z Äng jejange un dr "Dreide Vortrach va Paris" jeschlooße wode. Dono hodde d Russe ä Rumänie komm noch jätt z saare. D kleng Fürstedömmer dänge sich zösamme un Brătianu holp dobei. Öt entstäng önö Natiunalstaat Rumänie.
1866 setzde Brătianu d Adelsfamelisch Hohenzollern-Sigmaringen aav. 

Brătianus republikanische Parteij hod em Joohr 1867 un dann noch ens tösche 1876 un 1888 öt Saare un Brătianu wood Menesterpräsident. En di Zitt stäng hä si Land beij dr Serbisch-Osmanische-Kresch va 1877 an d Siij un vortroon Rumänie beij d Vorhandlunge vam Berliner Vortrach, dä 1878 ongerzeechnet wood. Brătianu vüürde si Land va Russland vott un nöder an Dütschland un Österreich öra.

## Jätt z lääse
* Bratianu
Lena Meyer-Landrut

**Lena Meyer-Landrut** (* 23. Mai 1991 ä Hannover) es ön dütsche Sängerin, di onger dr Naam Lena optreent. Sö had em Joohr 2010 dr Eurovision Song Contest 2010 jewonne.

## Hör Lääve
At en d Schüllzitt vang Lena öt Danze a, kräät ävver spiir och Vreud an öt Sänge. Dat vüührde dozo, dat Lena em Joohr 2007 zsamme met önö Schüllvrönd öt Jesangsduo „**'“ jründe. D ischde sälvsjemaade Läddcher entstänge zo di Zitt. 2009 traude sö sich, ö Schriive a [[Unser Star für Oslo|Osö Star vöör Oslo]] aav z schecke. Onger 4500&nbsp;[[Mensch|Lüüh]] woode 20 usjesood, em Fernsehe opträne z dörfe, doronger woch och Lena. No 8&nbsp;Ronde bleed sö övverich. Domet stäng vass, dat Lena Meyer-Landrut am 29. Mai 2010 Dütschland] met öt Läddche „**'“ vorträne weed.

## Lena beij dr Eurovision Song Contest 2010
Am 29. Mai 2010 stäng Lena ä Oslo op d Büühn un song als 22. onger 25&nbsp;angere hör Läddche. 39&nbsp;Länder woode bövrood, Punkte vöör öt eeje Land dorfe net jejävve wäde. Öruss koom, dat Lena d metzde Punkte va sö all kräät. Zösamme koom höt op 246&nbsp;Punkte, sö loch domet vöör d Türkei met 170 un Rumänie met 162&nbsp;Punkte. Dö metzde Punkte sackde Lena va d Länder Dänemark, Estland, Finnland, Lettland, Norweje, Schwede, d Schweiz, d Slowakei un Spanie en. Di joove 12&nbsp;Punkte.

## Jätt z lääse
* Hör Siij
* Beder va Lena Meyer-Landrut zm öraaflaahne
Bikini

**Bikini** heechd ö zm Bade jöbrud zweideelich Kleerstöck va Vraue.

## Jätt va vreuer
At em 4. Jahrhondöt no Christi Jeburt woode Bikinis jedraare, wi Usjravungen op Belder ä Italije zeeje. Watt mo va di ald Belder net aavläse kann, es, övv di Bikinis us di Zitt Kleer wore, di mä beij dr Sport jedraare woode övv övv dat Ongerweich woch.

Am Aavang van öt 19. Jahrhondöt vong mo a, öt Korsett z ändere un öt entstänge Denge, di an dä hüü z Dach bekannde Bikini erinnere dänge. Isch no dr Zweide Weltkresch wore d Maschine ösu witt, dat sö Stoff produzeere kutte, di vöör Bikinis jebrud wäde könne.

Am 5. Juli 1946 woch öt ösu witt, Micheline Bernardini, ön vreuere Striptease-Dänzerin vüührde önö Bikini vöör. Ö paar Dach vörhen hodde d Amerikaner op öt Bikini-Atoll ön Atombomb jezünd. Dat Kleerstöck kräät singe Naam no di Inseljrupp em Pazifik. 
Louis Réard, dä dr Bikini entworpe hod, melde dr Bikini zm Patent a, wobeij hä 4 Dreiecke patenteere leed, zwei di zösamme d Bozz belde un zösammejebonge woode suwi zwei anger Dreiecke, di je enn Bross vordeckde. Di Vraue, di met önö Bikini an dr Strand kome, hodde öt schwoch. Öt kutt paßeere, dat di, di z völl nakße Hutt zeechde, vassjönomme wode. En d 1950er Joohre wood dr Bikini us d Mode vorbannt un koom isch am Äng van d 1950er wärm op dr Maat.

## Zoote va Bikinis
Öt jitt ongerschedliche Aarte va Bikinis. Dozo jehüüre d Monokinis, watt och onger dä Bejreff Ovve oohne bekannd es, dr Trikini, dä us drei Deeler bösteehd. Dann jitt öt och noch dr Trankini, dä sisch ävver van dr Bikini dodörch ongerscheed, dat dat Ovverdeel önö Deel van dr Buch aavdeckt.

## Jätt z lääse
* Badekleer em 20. Jahrhondöt
Micheline Bernardini

**Micheline Bernardini** (* 1927) woch ön Striptease-Dänzerin ä Paris.

Micheline wood dodörch bekannd, dat sö als ischde Vrau am 5. Juli 1946 önö Bikini vöörführde. Dä woch kott dovör va Louis Réard entworpe wode. Dä hod vorsood, ö Model z vänge, dat sisch traude, em Bikini vöör d Lüüh z träne. Mä Micheline woch wellens.

## Jätt z kikke
* Ö Beld va Micheline Bernardini em Bikini us öt Joohr 1946
Louis Réard

**Louis Réard** (* 1897 ä Frankreich; † 16. September 1984 ä Lausanne, Schweiz) woch önö Äntweggeler va Maschine. Hä wood ävver dodörch bekannd, dat hä dr Bikini ervonge hod.

Réard leed sisch dä Opbouw van dr Bikini patenteere, joov dat Kleerstöck singe Naam un woch dr ischde, dä sisch traude, ön Vrau domet opträne z losse. Am 5. Juli 1946 stald dat Model Micheline Bernardini önö Bikini vöör. Dat Volk kräät zövöll un konnd sich komm van d Schräck erholle. Suvöll vorhüllde Nacktheed woch mo net jewännt. 

## Jätt z lääse
* Ö paar Wööd övver häm
* Louis Rárd op ö Beld met ön Popp en önö Bikini dohänger
Laura Berlin

**Laura Berlin** (* 1990 ä Berlin) es ön dütsche Schauspellerin un ö Model.

At als Schüllkengk werkde Laura als Model. Su woch sö op Modeschaue va Boss z see. Met 17 Joohr woch hör Beld öt ischde Mol op d vöschde Siij van ön Ziidung. Em Alder va 19 Joohr stäng Laura vöör dr Märchefilm *Schneewittsche*, däm d ARD produzeerde, vöör d Kamera. 

## Jätt z lääse
* Övver Laura Berlin
* Jätt övver hörö Film
Ralph Hunter Daughton

**Ralph Hunter Daughton** (* 23. September 1885 ä Washington D.C.- † 22. Dezember 1958) woch ö Metjlett van öt US-Repräsentantehuuß va Virginia.

Nodäm hä d Schüll bösood hod, jäng hä ä Maryland zo d Universität, wo hä Räät studiirde, singe Aafschloss made un 1907 op eeje Bee stäng. Kott dono vong hä beij ön Vöörstuf van öt FBI ön Stell. 1912 trock hä no Norfolk ä Virginia un wood bald dr Övvichde van öt FBI va Virginia. Dat joov hä ävver no dr Ischte Weltkresch op. Tösche 1933 un 1940 woch Daughton Aavjöordnete van öt Aavjöordnetehuuß va Virginia. 1940 steech hä en dr Senat va Virginia op, ön Positiun, di hä bes 1944 bekleede.

Als Winder R. Harris em US-Congress zöröcktroon, erjreff Daughton di Möjelichkeet un övvernomm däm sing vreij Stell, wood sujar noch öns weerjewäähld, ön Positiun, di hä bes 1947 enne hod. Ön erneude Weerwahl fluppde ävver net.

Am 22. Dezember 1958 storv Ralph Hunter Daughton un wood op dr Kerchhoff va Mount Olivet ä Washington D.C. bejraave.

## Jätt z lääse
* Övver häm
Nackte, jröön Bläär un Büst

**Nackte, jröön Bläär un Büst** http://www.nytimes.com/imagepages/2010/03/10/arts/10auction_CA0.html es ö Beld va Pablo Picasso us öt Joohr 1932. 2010 wood öt vorsteijert un met 106.482.500 Dollar dr bes dohen hükßde Priiß jözahhld, dä vöör ö Beld opzöbränge woch.

## Watt öt Beld zeechd
Op öt Beld sitt mo ön liijende Vrau, di nüüß a had. Di nackte Persun soll Picassoss Vröndin un Betthässje Marie-Thérèse Walter jöwäh se. Övver hör sitt mo önö wisse Jipskopp, dä op ö Höckerche steehd. Vöör dä Kopp soll Marie-Thérèse och Model jöstange ha. Usserdäm had Picasso drei Äppel am lenke Beldrand jömold. Ovve rääts had Picasso singe Naam jöschrevve.

## Övver öt Beld
Dat Beld “Nackte, jröön Bläär un Büst“ jilt als ee van di winiijer bökannde Belder. Dat litt dora, da töt seijd 1961 Prevatlüüh jöhood un mä eemol op ön Ussställung z see woch. Dat Beld, dat Picasso a enne Daach, öt woch dr 8. Määz 1932 jemold had, koom am 24. Mai 2010 onger dr Hammer. Christies vorsteijerde dat jooh Stöck. Öt braad 106.482.500 Dollar ä, watt mi woch als als bes zo dö Daach vöör ö Beld jözaahld wode es.

## Jätt z lääse
* Christies övver öt Beld
Nude & Natural

**Nude & Natural: The Magazine Of Naturist Living,** dat och dä Naam **("N") Magazine** dräd, es ön FKK-Ziidung, di ä Oshkosh em USA-Bundesstaat Wisconsin öruss jejävve weed. 

## Jätt va vreuer
1970 vong di Ziidung onger dr Naam "the Sun", watt op Ripuaresch met "d Sonn" övversatze weed. Doruss wood 1980 "Clothed With the sun", op Ripuaresch als "Met d Sonn op Du un Du". Zo dä Naam "Nude & Natural: The Magazine Of Naturist Living" koom di Ziidung em Joohr 1989.

## Watt en d Ziidung jeschrävve weed
Nävver Neuichkeete van dr FKK vängd mo en „Nude & Natural: The Magazine Of Naturist Living” Röckblecke un Meenunge va Lüüh, di sich met FKK-Denge örömjeschlaare hand. Belder, di meetzd va Metjledder stamme, beene och jätt vöör öt Oohr. Sälvs Räähtsvroohre wäde ajeschnedde.

Di Ziidung wood en d ischde Joohre ä Schwazz/Wiss jedruckd. Dat ändernde sisch 2005, als bonte Värve optauchde. Em Joohr 2008 wood op rißaikeld Papiir ömjestalld.

## Jätt z lääse
* Övver d Ziidung
Bikini-Atoll

Öt **Bikini-Atoll** es ön Atoll met 23 Insele em Stelle Ozean. Tösche 1940 un 1950 teste d Amerikaner do Atomwaffe. Dr Bikini wood no öt Atoll benannd.

## Land un Wasser
Öt Bikini-Atoll litt 3000 Kilometer nordöstlich va Neuguinea un em Norde van d Marshall-Insele. 23 Insele met mä 6&nbsp;km² Land ömschlösse ön Lagun, di 40 km lang un 24 km breed es, watt 600 km² Wasserfläch entsprecht.

## Wä öp öt Bikini-Atoll läävde
Bes d USA op öt Atoll d Atomwaffetests made, läävde op zwei van di 23 Insele Mänsche, op d jrützde, Bikini, 167 Lüüh un 29 op di klenge Insel Eneu. En d 1970er Joohre wood vorsood, Lüüh wärm op öt Atoll lääve z losse, ävver dat fluppde net, su dat em Joohr 2010 kenn Mänsche op öt Bikini-Atoll wonne.

## Jätt va vreuer
Öt Bikini-Atoll wood van d Spanier äntdeckt, spelte ävver kenn Roll vöör di Seevahrernatiun. 1825 koom Otto von Kotzebue no öt Bikini-Atoll un maade d ischde Kaate. D Jäjend nannd hä z Iihre va Johann Friedrich Eschscholtz d Escholtz-Insele. 1886 maade Dütschland d Insele zo ön dütsche Koloni. Jeld leed sich ävver met öt Bikini-Atoll net vordeene, su dat sich vöör di paar Männeke op di Insele nüüß ändere däng.
1914 wääßelde öt Eejedom un öt Atoll veel an d Japaner. Dat bleed ösu bes 1944 als d Amerikaner em Pazifikkresch di Insele övvernomme.

## Atomwaffetests

Nodäm dr US-Präsident Harry S. Truman bestämmd hod, dat d USA op öt Bikini-Atoll suwi op öt donävver liijende Eniwetol-Atoll Waffe teste sollte, woode 67 Atombombe jezünd. Di Laach van öt Atoll, öt es witt aav van Scheffvahrtswäch, bo onbewonnt un va Wasser ömjävve, made öt zo ö jo Testjebiit. D Mänsche op di zwei bewonnde Insele wode no öt Rongerik-Atoll ömjesiidelt. 

Beij di Tests leev net alles jlatt. Su entstäng ösu völl radioaktive Stöpp, dat dä och op d benobbernde Atolle veel. Dobeij wood mi vorsäuchd als erwaad wood.

## Jätt z lääse
* Övver öt Bikini-Atoll
Jetto Minsk

Dat **Jetto Minsk** woch önö Deel em Nordoste van d Stadt Minsk, däm d Dütsche aavjeriijeld hodde, öm dorän d Jüdde van d Ömwelt aav z trenne. Öm d 75.000 Jüdde wode do äjesperrd un zm jruße Deel ömjebraad. Am 21. Oktober 1943 wood dat Lajer opjelöößd. Mä 5 Mänsche övverläävde.

## Wi öt em Lajer zojäng
Als dat Lajer em Juli 1941 aajelaad wood, wode 60.000 Jüdde op mä 2 km² Land zösammejepächd. Dat entsprechd 1,5 m² vöör enne Mänsch. D Jüdde mote dr Jüddestär draare. Wä werke kutt, wod zm Werke jezwonge. Enne Mond nodäm dat Lajer bestäng, woode en öt Jevängnis d ischde Jüdde erschooße, Aktiune, wi d SS öt nand. A 3 Dach em Aujust storve su 5.000 Persune. Beij anger Aktiune em September braat d SS a 2 Dach 12.000 Jüdde öm. Als Jrond wood jenannd, dat neu Jüdde Platsch em Jetto vänge moote. 2 Zöch met Jüdde us Dütschland braate em November un Dezember 7.000 neu Mänsche en öt Jetto. 

Em Jetto soore di Lüüh, watt hön bevöörstäng, dänge sisch met d Partisane  zösamme un schmuggelnde Waffe dörch di Jrenze. 

Dr Vörsetzende van dr Jüdderot wood van d Dütsche vassjenomme un erschoße. Dono jäng öt ratzfaz: 5.000 Mänsche storve am 2. Määz 1942. Öt Jetto wood vorkleenerd. Di Zahl va Jüdde woch ösu kleng wode, dat sö dat janze Jetto net mi brudde. Dono jachde d SS d Jüdde un mi un mi Mänsche storve em Määz, April un Mai 1942. Em Mai wood ö Huuß met viir Etage ä Brand jestoche un alle Mänsche vorbrannte beij lebendije Liiv.
Em Juli 1942 vonge d Dütsche a, Jaßwajels vöör dr Jüüdemord ä z sätze, wobeij d Mänsche en dä Warel jestoppd wode un doren jeftich Jaß äöhmde. Kranke em Spital woode en d Bedde erschosse. 10.000 Jüdde storve op di Art un Wiiß. Als di Aktiun z Äng woch, viirde d Dütsche op dr Maat va Minsk ö jruuß Fess, wobeij sö am 1. Aujust zosätzlich noch ön jruuße Zahl va Mädscher us Spaß am Kwäle vorjewaltije. Avang 1943 vorbleeve noch 9.000 Jüdde em Jetto Minsk.

Em Februar 1943 wood dr SS-Hauptscharvührer Adolf Rübe no öt Jetto jescheckt, öm di Lüüh dr Jaahrus z mache. Hä woch als Mänsch ohne Jewesse bekannd, dä Lüüh ohne Jrond ömbrengt. Rübe leed all Jüdde em Jevängnis ömbrenge, kott dono all Kenger un ald Mänsche ä Heime. Spiir kome d Zwangsarbeeder dra un am 1. Oktober 1943 vorbleve mä noch 2000 Jüdde em Jetto, di am 21. Oktober 1943 aavjehold un ömbraad wode. 

Mä 5 Mänsche us öt Jetto övverlävde.

## Jätt z läse
* Jetto Minsk
Cléopâtre (1899)

**Cléopâtre** es önö Stommfilm, dä em Joohr 1899 va Georges Méliès jedriihnt wood. Hä jilt als dr ischde Horrorfilm.

## Övver dr Film
Cléopâtre woch lang Joohre vorscholle un mo hod at opjöjovve, dora z jlöve, dat mo dä Film noch ens z se kitt. Ävver em Joohr 2005 wood ön Kopie vonge. Dä Film wood zwar bes hüü noch net mi jezeechd, ävver öt Restaurere duurd noch ön Zitt. Dä 40 m lange Film duurd mä zwei Minütte.

## Woröm öt en dä Film jäng
Watt dä Film zeechd, läd sisch hüü z Dachs noch net jönau saare.

Georges Méliès schreev, dat beij önö Danz öm öt Jraav va Kleopatra zwei Männer dat aastäche un Kleopatra us öt Vüür kütt un vorärchd es, dat hör Duderauh jöstürd woode es.

Ön anger Quell sätt, dat jezeechd weed, wi önö Mann d Lisch va Kleopatra ä Stöcker schniid, öm sö dann wärm zösamme z sätze.

## Jätt z lääse
* Vorloore Film no 106 Joohr wärm opvonge
Wasserväll va Coo

D **Wasserväll va Coo** liije an ön Kurv van dr Floßß Amel ä Beljie.

Di Wasserväll va Coo bestönd us zwei enkele Väll, önö jruße un önö kleene. Dat Wasser välld 15 Meter un es domet enne van d hükßde Wasserväll va Beljie. Anger Ongerlaare spräche mä va 13 m.

Dä klenge Wasservall es at ä ald Ongerlaare us öt 15. Jahrhondöt opjevüürd, dä jruuße wood isch em 15. Jahrhondöt aajelaad. Domet sold dovör jesorchd wäde, dat Huchwasser van dr Amel Petit-Coo net onger Wasser setze kutt.

An d Wasserväll es önö klenge Vreizittpark.

## Ö paar Beldcher
Christian Wulff

**Christian Wilhelm Walter Wulff** (* 19. Juni 1959 ä Osnabrück) es önö dütsche Räätsvordriiner un CDU-Politiker. Hä woch Menesterpräsident van öt Bundesland Niedersachsen un Bundespräsident va 2010 bes 2012.

## Si Lääve
No sing Schöllzitt studiirde Wulff Räät vöör Weetschaftswesseschaff an d Uni va Osnabrück un wood spiir Räätsvordriiner än di Stadt.

Tösche 1988 un 2007 woch hä öt ischde Mol vorhiirod, leed sich scheede und hiirode dono Bettina Wulff (geb. Körner).

1975 troon hä d CDU beij, wo hä sich huchwerkde. 1998 wood hä eene va di viir Bundesvörsetzende van d CDU. 1994 fluppde öt häm, Aavjeordnete em Landdach zu wäde. Nodäm hä öt at zweimol vorsood hod, probiirde hä em Joohr 2003 noch ens, Menesterpräsident va Niedersachsen z wäde. Dat klappde jäje Sigmar Gabriel.

Am 3. Juni 2010 joov d CDU-FPD-Koalitiun bekannd, dat Christian Wulff als Kandidat vöör öt Amt als Bundespräsident aträne weed. Di Wahl es am 30. Juni 2010. Hä wood em 3. Wahljang jewählt. Am 17. Februar 2012 troon hä va si Amt zöröck.

## Jätt z lääse
* Sing Siij
Adolf Rübe

**Adolf Friedrich Wilhelm Rübe** (* 18. Mai 1896 ä Karlsruhe; † 23. Juni 1974 ä Karlsruhe) woch önö dütsche Kriminalsekretär, SS-Hauptscharvührer un vorurdeelde Kreschsvorbrecher.

## Si Lääve
Rübe maade ön Liihr un nomm tösche 1914 un 1918 am Ischde Weltkresch deel. 1920 wood hä Poliss. 1924 hiirode hä, kott nodäm hä no Baden jetrocke woch. Flott stech hä do zm Kriminalsekretär op.

Rübe hod am Avang van dr Zweide Weltkresch di Opjaav ön Kartei övver Wäätsache z vorwalte. Wann hä no Russland vorsatze wode woch, läd sich net jenau saare. Em Sommer 1942 woch hä op jedde Vall ä Minsk. Do erweeß hä sich als Mänsch ohne Jewesse. Dobeij erschoss hä Jüdde ohne Jrond, saat spiir us, dat hä mä Lüüh erschoße had, di jätt ajestalld hodde. Su erschoss hä d Molerin Marion Baruch, di häm jemolt hod. Sö soll häm beklaut ha. 30 Vraue leed hä ömbränge, weil sö schwanger wode wore. Als d Jaswarels net jenoch Lüüh opnämme kutte, entscheed hä, dat di Kranke, di doren ömjebrad wäde sollte, en d Bedder erschoße wöde. 

Als si Werk em Jetto Minsk jedoh woch, werkde hä en Zitt lang beij ö Sonderkommando, dat Lische usjraave mood, di dann vorbrannt wode. Dodörch sollte d Massenmorde vortuscht wäde.

1944 jäng hä zöröck no d Polisse no Baden.

## Anklach
No dr Kresch wood hä anjeklacht dobeij jewäh z se als 436 Mänsche ömbrad wode wore. 26 Lüüh soll hä sälvs ömbrad ha. Rüben wod zo ön lävenslang Jevängnesstrof vorurdeelt un bleed bes 1962 hänger Jittere. Dono lävde hä bes zo singe Duud ä Karlsruhe.

## Jätt z läse
* Heinz Rosenberg vorzällt övver Rübe
Stelle Ozean

Dr **Stelle Ozean**, dä och **Pazifik** jenannd weed, es öt jrützde Meer, da töt op os Ääd jitt.

## Wo hä z vänge es
Em Norde jränzd dr Stelle Ozean an dr Nordpol, em Oste a Nord- un Südamerika. D westliche Jrenz es Asije un d südliche Jrenz stelld dr Südpol do.

## Ö paar Date
Dr Stelle Ozean es onjeväär 181 Mill. km² jruuß. Dat bedüüd, dat dr Pazifik 35 % van d Ääd ussmaad. Onjeväär 50 % va all dat Wasser em Meer schwömmt em Stelle Ozean. Sing deepßde Stell es 11.034 Meter onger dr Wasserspeijel. Kikkt mo sich dä Boohm van dr Ozean a, su sitt mo, dat dä net jlatt wi en Plaat es. Huch Jebirje, di *Röck* jenannd wäde, schiebe sich dörch dä Meeresboohm, Ävvr och Jravens vängd mo. Dr Marianenjraav es dö deepste Stell, di os Ääd opwiise kann. A d Witjadeepe 1 wode 11.034 Meter onger dr Wasserspeijel jemeiße. Dr Vüührring es ön Sträck, wo Vulkane em Meer döck vöör Ärdbebe sorje, wi öt öt Ärdbebe ä Chile am 27. Februar 2010 zeechd.

## Nävvemeere un Insele
Dr Stelle Ozean es mi als mä ö Meer. Jruße Nävvemeere ömfasse dä jruuße Waasserpool. Insele em Stelle Ozean wäde ä Jruppe zösamme, di Melanesie, Polynesie un Mikronesie heeche.

## Häfe am Stelle Ozean
Opjrond va sing Jrüüde vänge sich völl Häfe am Stelle Ozean. Dozo jehüüre Vancouver, Anchorage, Long Beach, Los Angeles, Oakland, Portland, San Diego, San Francisco un Acapulco.

## Jätt z lääse
* Övver dr Stelle Ozean
D Bröss van dr Tiresias

**D Bröss van dr Tiresias** es ön Oper va Francis Poulenc. Guillaume Apollinaire schreev dat, watt jesonge wood, em Joohr 1903. Dörch sing Oper wood dä Bejreff Surrealismus äjevührd.

Am 3. Juni 1941 hote d Lüüh di Oper öt ischde Mol, als sö ä Paris en d Opéra-Comique opjevührd wood. Di Oper, di em Joohr 1930 spelld, wood va Poulenc 1939 jeschrävve. Öt durde ävver bes 1944, iih s vädich woch. Sö spelld, angisch als em Buch va Apollinaire vörjeseeh, en Zanzibar, dat en d Nöhde va Monte-Carlo litt.

## Woröm öt en di Oper jäng
Dat Stöck vängd domet a, dat dr Theatrdirektor d Lüüh vöör d Bühn sätt, dat öt en dat Stöck doröm jeeht, dat di Mänsche völl Kenger mache sölle.

Theresia läävd met hörö Mann jlöcklich en d Stadt Zanzibar. Di Zwei komme op d Idee, d Rolle va Mann un Vrau z tusche. Theresia lätt hör Bröss, zwei kleng Bollongs, platze un weed zo önö Mann. Va do a nennt höt sich Tiresias. Hörö Mann weed zo ön Vrau. Als sich d Mänsche wongere, sätt sö, da töt d Opjaav van d Mänsche es, su völl Kenger z mache wi möjelich. Su brängt Tiresias a enne Dach 40.049 Kenger op d Wält.

Wäje di jruuße Zahl Kenger jeht dr Staat öt Jeld us, un ön Hongersnut brecht us. Als Tiresias jevrood weed, wi mo öt schaffd, ösu völl Kenger dörch z vohre, sätt sö, dat dat net schwoch es, öt jööv ja Lävensmeddelmarke. Zm Deel wöre di Kenger och at ösu jruuß, dat sö vöör sich sälvs sorje kütte.

Am Äng entscheed sich Tiresias, wärm ön Vrau z wäde, un och hörö Mann weed wärm su, wi hä vreuer woch.

## Jätt z läse
* Övver Poulenc
Jaßwarel

Önö **Jaßwarel** wood van Dütsche un va Russe äjesatze, öm Lüüh, di öt Rejim net ha wool, ömzebränge.

## Jaßwarels beij d Nazis
Als Himmler Soldate em Oste besood, veel häm op, dat di Soldate, di völl Lüüh erschoße hodde, öt an d Nerve hodde. Ön anger Art un Wiiß mood jevonge wäde, öm Mänsche ömzöbränge. Arthur Nebe koom op dä Jedanke, dat mo d Opfere en önö jeschloße Warel stoppe kutt, ä däm mo Jaß pompdt. Di Lüüh vorstecke, ohne dat enn Kowel aavjeschoße wäde moss. Als Jaß nomm mo Kohlemonoxid CO , dat us dr Motor van dr Jaßwarel kütt.

Öt zeechde sich, dat Jaßwarels bellijer Lüüh ömbrenge könne als op so z schösse. Öt duurd ävver bes z 20 Minütte, iih all di Lüüh, di en dä Warel jestoppd woode, duud send. In di Zitt mache sö Spektakel, dat drusse jehood wäde kann.

Jaßwarels wode ä vorschiidene Konzentratiunslajer äjesatze. Dat Vorvahre koom ävver meetzd ä Chełmno zm Äsatz.

## Jaßwarels beij d Russe
D Russe satze onger Stalin Jaßwarels en. Isaiah Berg soll di damols ervonge ha. Dobeij woode di Lüüh, di sterve mote, nakß usjetrocke, met Strecke jebonge un en önö wi önö Brudwarel ussehende Lkw jeworpe. Dono wood Jaß en dä jeschloße Raum met di Mänsche jeblose, di dobeij vorsteckde. Di Duude brudde mä noch usjelaahne z wäde. 

Dörch d Äsatz va Jaßwarels omjänge d Russe ön Schwirichkeet, di optroon, wenn zövöll Lüüh op eemol zm Erschösse astänge. D Lüüh mote usjetrocke wäde, bevöör sö ä Massejräver vorschachd övv vorbrannt wode.

## Jätt z lääse
* Övver di Jaßwarels ä Nazi-Konzentratiunslajer
Coo

]
**Coo** es ö kleen Dörpche ä Beljie. Öt litt en d Ardenne an ön Kurv van dr Floßß Amblève, dä op Dütsch Amel heechd. Coo jehüd zo d Stadt Stavelot un litt domet en d Provinz Lüttich en d Wallonie.

Coo es ä zwei Deeler ongerdeeld, öt kleng un öt jruuße Coo. Bekannd es Coo dörch sing Wasserväll suwi önö Vreizittpark en d Nöhde.
Alexander Petscherski

**Alexander Petscherski**  (* 22. Februar 1909 ä Krementschuk, Ukraine; † 19. Januar 1990 ä Rostow am Don) woch önö jüddische Offizier us d Ruuh Armee. Hä orjaniseerde dä Opstand em Vornichtungslajer Sobibór am 14. Oktober 1943.

## Si Lääve
Alexander studiirde Musik un Theatrwesseschaff ä Rostow am Don. Als dat fluppde, werkde hä als Leiter van öt Kulturamt, wo hä völl met Laieschauspeller zu do hod. Als d Dütsche em Zweide Weltkresch Russland övverveele, wood hä äjetrocke un steech no ön kotte Zitt zm Leutnant op. Enne Mond spiidr jeroohnde hä ä Jevangeschaff, vorsood vott z laufe, wood ävver jeschnappd. D Dütsche scheckde häm en ö Lajer no Borissow. Als d Dütsche erkannde, dat hä önö Jüdd woch, wood hä en öt Jetto va Minsk jebraad. D Deportatiun en öt Konzentratiunslajer Sobibór stäng am 23. September 1943 a, wo hä met ca. 1500 angere Jevangene aakoom.

60 Jevangene, doronger hä, woode dörch Selektiun vöör d Jaskammer böwaart. Sö moote als Zwangsarbeeder vöör d Dütsche werke. Di angere storve noch am sälve Dach dörch Jas. Zo di Zitt hod sisch at rondjesproche, dat d Dütsche 6. Armee beij Stalinjrad opjerevve wode woch un dat Heinrich Himmler dr Bevähl erlosse hod, Sobibór zo ö Konzentratiunslajer z mache. Spure us di Zitt als Vornichtungslajer sollte vottjeschafft wäde. D Jevangene jlote, dat all Lüüh, di di Zitt meterläävd un övverläävd hand, ömjebraad wöde. Sö entscheede, dat di enzije Möjelichkeet, dörch z komme, d Flucht wöch.

D Jevangene maade önö Hoof Plän, wat mo do kütt, ävver kenne vorstäng jenoch van öt Militär, öm jätt jäje d SS un d Bewacher us d Ukraine do z könne. Do koom Petscherski jrat zo d richtije Zitt. Hä entworp ä mä 6 Wäche önö Plan, di em Lajer werkende 17 SS-Lüüh öm zö brenge, d Kommunikatiun z ongerbräche un sich jenoch Waffe z beschaffe, damet di em Lajer vassjehalde 600 Jevangene ön Möjelichkeet hand, aav z houwe.

Petscherskis Plan jäng op. 150 van di 600 Mänsche schaffde öt, en dr Bösch d Kouwele van d Jewehre z entkomme. 47 va dönö läävde am Äng vam Zweide Weltkresch noch.

Petscherski fluppde öt, sich no Russland dörchzöschlare, wo hä zösamme met Partisane jäje d Dütsche kämpfde. No ö paar Mond troff hä op russische Soldate un schloss sich dönö a. Als hä em Aujust 1944 schwoch am Bee vorletzt wode woch, scheed hä us d Armee us. 
Zöröck ä Rostow hiirode Petscherski ö zweide Mol. Va sing ischde Vrau hod hä sich vöör dr Kresch scheede losse. Hä noom Kontakt z anger Lajerflüchtlinge op, watt ävver z Stalins Zitt vorbone woch. Dorophen vorloor hä sing Stell als Liihrer un mood sich met Jeläjenheetswerk dörchschlare. Iisch 1953 kutt hä wärm als Musikliihrer werke.

1963 saad hä vöör Jericht jäje Dütsche em Lajer va Sobibór us. Nom Weste dorv hä net reise.

Petscherski storv em Januar 1990 ä Rostow am Don.

## Jätt z lääse
* D Opstand va Sobibór
Ebon-Atoll

Dat **Ebon-Atoll** es önö Deel van d Marshall-Insele un litt em Süde van d Ralik-Kett. Vass Land had dat Atoll mä 5,7 km², wobeij di Lagun 108,4 km² Wasser ömschlössd. 

1999 läävde op Ebon mä 741 Mänsche, ävver völl Veuel.

Em Joohr 1852 kome d ischde Missionare no Ebon.

## Jätt z läse
*Deere op öt  Atoll
Tripper

**Tripper**, dä och dr Naam **Gonorrhoe** drätt, es ön Jeschlechtskrankheet.

## Watt d Krankheet uslößd
Usjelößd weed Tripper dörch ön Bakteriezoot, di sich *Gonokokke* nennt. Dörch di Övverdrachbarkeet tösche Mänsche had sich Tripper op d janze Wält vorbreit. Sö kütt mä beij Mänsche vöör, kann dobeij ävver z. B. van ön kranke Mamm op hör onjebore Kengk övverdrare wäde. Tripper vängd mo net mä beij sujenannde Risikojruppe, woronger mo beispellswiiß Prostituiirde un Lengkße vorstehd. Mo vängd di Krankheet beij all di Jruppe, di öt met wäßelnde Sexualpartnere z do had. Dat kann och ön Persun se, va dör mö öt janet erwaad. Kondome vorhindere ävver öt Övverdrare van di Erreger.

## Wat di Krankheet an dr Liiv maad
Beij dr Mann klääve di Bakterie van dr Tripper an dr Schlimm van d Harnröhr, beij d Vrau an dr Jebährmodderhals. Di Bakterie wäde zm Deel vam Liiv aavjevange un kapott jemaad, ävver zm Deel övverläve sö och un schade di Zelle, a dönö s kläve.

Beij dr Mann zeechd sich di Krankheet dörch ön Entzündung am Pimel. Eiter dröppd do öruss un vorursachd Ping. 
Beij önö kleene Deel van d Männer es di Krankheet net z erkänne, sö kann ävver doch va dönö övverdrare wäde. Tripper kann och dovör sorje, dat d Prostata ajejreffe weed un dä Mann kenn Kenger mi zeuje kann.

Beij d Vraue bövalle d Bakterie d Schlimmhutt van dr Jebärmodderhals. Eiter weed jebälld un da vorklävd dr Eileiter, watt dozo vühre kann, dat di Vrau kenn Kenger mi krije kann.

Beld:Flaccid human penis (Latino), with pubic hair.jpg|Jesonde Pimel
Beld:SOA-gonorroe-male.jpg|Önö dörch Tripper erkrankde Pimel

Beld:SOA-gonorroe-female.jpg|Öt Krankheetsbeld beij d Vrau

Di Bakterie könne ävver och anger Deeler van dr Liiv bevalle. Su kann di Persun Gonokokke an d Vengere ha un sich domet dörch öt Jesech riive. Di Bakterie jeroone en d Oohre un op d Hutt, wo sö sich usbreite un alles entzünde.

Tripper an d Oohre un op d Hutt sitt ösu us:

Beld:Gonococcal ophthalmia neonatorum.jpg|Tripper an d Oohre
Beld:Gonococcal lesion on the skin PHIL 2038 lores.jpg|Tripper op d Hutt


## Watt sich jäje Tripper do lätt
Wä dörch Tripper krank weed, moss no dr Doktor jo, un dä ongersöckd di Persun. Dann weed ö Antibiotikum vorschrävve. Vreuer woch dat meeßd Penicillin, ävver di Bakterie, di Tripper vorursache, hand sich döck dora jewendt un us dä Jrond mösse Kombinatiune va Antibiotika ajewandt wäde. Oppaaße moss mö, dat Mann un Vrau dat Antibiotikum kriije, sonß stäche sö sich jejendseitich wärm a.

## Jätt z lääse
* Övver Tripper
Hamilton (Ohio)

**Hamilton County** es önö Vorwaltungsbezirk van dr US-Bundesstatt Ohio. Cincinnati es d Hauptstadt van dat County.

## Wo öt litt
Hamilton County litt em Südweste va Ohio un jrenzt a d Bundesstaate Kentucky un Indiana. Öm Hamilton liije d Counties Butler County, Warren County, Clermont County, Boone County (Kentucky), Kenton County (Kentucky), Campbell County (Kentucky) un Dearborn County (Indiana).

## Dr Naam
Singe Naam kräät Hamilton no d Politiker Alexander Hamilton, dä em 18. Jahrhondöt jeläävd had. Hä woch dr ischde Finanzmenester van d USA.

## Wä do läävd
Em Joohr 2000 wode d Lüüh äm Hamilton County jezalld. Öruss koom, dat 845.000 Mänsche do wonne. 72 % send Wisse, 23 % Schwazze, 1,6 % send Asiate.

## Jätt z läse
* Hamilton County
Schünnheet

Onger **Schünnheet** vorstehd mo önö Bejreff, dä jätt beschriivd, dat önö anjenehme Ädrock beij önö Mänsch hängerlätt. Dat kann ö schünn Beld, ön anjeneehm Värvzösammestellung övv ön schünn Persun see.

## Alljemeenes övver Schünnheet
Watt Schünnheet meent, hängd döck van d Zitt aav. Ä ee Jahrhondöt es jätt schünn, watt ö Jahrhondöt spiidr net mi als schünn aajeseeh weed. Jott sitt mo dat beij Modeartikele. Su woch dr Minirock ä ee Joohr dr leitzde Schrei un ö paar Joohr dono driihnde sich kenne mi no ön Vrau en dat Kleerstöck öm. Wesseschaffte wi d Soziologie un d Ästhetik, önö Deel van d Psychologie vorsöcke Schünnheet en Aavhängichkeet van d Zitt z ongersöcke. Anger Wesseschaffte werke dönö zo.

Völl Jeneratiune hand sich at met dat Wood Schünnheet örömjeschlaare un vorsoote z beschriive, watt mo doronger vorstooh kann. Bekannde Mänsche, di sich Jedanke dozo jemaad hand, send Alexander Gottlieb Baumgarten, Gottfried Wilhelm Leibniz suwi Immanuel Kant, dä z. B. Schünnheet als Jäjestand van ön Tätichkeet van d Urdeelskrafft beschriivd.

## Schünnheet un Konst
Schünnheet en d Konst es dat schünn jemaade, dat watt d Lüüh vöör schünn halde, dat watt als schünn beschrävve weed. Völl schünn Denger z. B. beij Belder ongerliije önö Wandel un wäde mä vöör schünn jemaad. Dr Wäch zm Kitsch es dann net witt.

Wä sich au Belder akikkt, dä ställd vass, dat z. b. dönn Mänsche zo bestämmde Zitte als schünn ajeseeh wode, zo anger Zitte dojäje iihr decke. Dat Beld van ön schünn Persun ongerlitt önö Wandel. Mo sprechd va wäßelnde Schünnheetsideale.

## Jätt z lääse
* Schünnheet, watt öt och koßd
* Schünnheet
Indiana

**Indiana** es önö Bundesstaat van d USA met d Hauptstadt Indianapolis.

## Wo Indiana z vänge es
Indiana litt em Meddlere Weste van d USA. Sing Nobberstaate send Ohio em Oste un dr Bundesstaat Kentucky em Süde. He send beede Bundesstaate dörch dr Floss Ohio jetrännt. Em Weste stüsst Indiana a Illinois.

## Jätt va vreuer
Bevöör d Wisse no Indiana kome, woch Indiana Indianerland. Do läävde vorschiidene Indianerstämm, doronger d Delaware un d Shawnee-Indianer. Dat ändernde sich 1679 als d Franzuse en öt Land koome. Di jachde d Indianer zm Deuvel, moote ävver 1763 dat Jebiit an d Ängländer aavjävve. 1787 wood us Indiana un sing Nobbere öt Nordwestterritorium, dat 1800 ä Ohio un öt Indiana-Territorium jedeeld wood. 1805 un 1809 veele dann noch öt Michigan- un Illinois-Territorium dova aav un Indiana bleev alleen.

## Wä ä Indiana wonnt
En Indiana lääve 6,3 Milliun Mänsche, wovan 86 % Wisse un 8,7 % Schwazze send. Mä 0,2 % van d Lüüh send Indianer. Völl Mänsche us Asije träcke no Indiana. 800.000 Mänsche jävve a, dat sö kattolisch send.

## D jrüüßde Städt ä Indiana
Indiana jehüüd zo di Bundesstatte van d USA, di meeßd dörch Landweetschaff jeprächd send. Öt jitt winnije jruuße Städt. Indianapolis met knapp 800.000 Äwonner es d Nommer Ee en dä Staat. Dohänger kütt Fort Wayne un Evansville ,di 230.000 un 115.000 Bewonner hand.

## Womet mo ä Indiana Jeld vordeent
D meetzde Mänsche ä Indiana vordeene als Buure hör Jeld. Dobeij bouwe s meeßd Mais, Sojabunne un Weeß a. Völl hand och Renger, Verker un Höhner.

## Jätt z lääse

* Siij va Indiana
Flochhaven Dong Hoi

**Flochhaven Dong Hoi** **', **' ess en Flochhaven en Dong Hoi, Quang Binh, ess_en Provins vun Viätnam. Dä IATA- Kood fö_dä Flochhaven ess VDH.
Arthur (Iowa)

**Arthur**http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Arthur_(Iowa)&language=de&params=42.335277777778_N_95.346666666667_W_dim:25000_region:US-IA_type:city(245) es ö Örtche em US-Bundesstaat Iowa. Öt litt em Bezirk Ida County. 245 Mänsche lääve op di 0,4 km² jruuße Fläch.

D Schnellstrooß Iowa Highway 175 jeet a Arthur vorbeij.

## Jätt z lääse
* Övver Arthur
Knox

**Knox-Atoll**, dat och onger dr Naam **Nadikdik** bekannd es, es ö Atoll van d Ratak-Kett un jehüüd zo d Marshallinsele. 

## Jrüde
Knox es mä knapp 1 km² jruuß un dat Land ömschlösst ön Lagun va 3,4 km². Knox’s jrüützde Insele send *Aelingeo*, *Nadikdik* un *Nariktal*. Ön Sandbank vorbängd Knox met öt Nobber-Atoll Mili

## Jätt z läse
*Jätt övver Knox
Jurk

En **Jurk** is en jröhne, langjewachsene Stöckche Jemöhs. Ma mäht off Schlot druss, ever ma kann en Jurk ooch kleen stiwwele un in ne Dip rin stippe. 
Ma kann dat Jemöhs zuhuss im eijene Jewächshuus anboue, oder man jeht in dä Supermaat, oder op dä Wochemaat und koof sich do en Jurk. Koss en paa Cent, im Winter ooch mieh, weijl de Jurke dann von Spanien kumme, weijl et do wärme is wie he. 
En Jurk schmeck eijentlisch keijne eijene Jeschmack. Ma muss schon jet mit Jeschmack drupp donn, domit et noh jet schmeck.
Basse Santa Su

]
**Basse Santa Su** es önö klenge Ocht em afrikansche Staat Gambia. Hä es och onger dr Naam **Basse** bekannd. Basse Santa Su es d Hauptstadt van d Upper River Division, ön Vorwaltungseenheet.

## Ö paar Zaahle övver Basse Santa Su
Öm d 17.500 Mänsche lääve em Joohr 2010 ä Basse Santa Su un domet dütlich mi als beij d leitzde Zällong em Joohr 1993, als noch 9200 Lüüh dä Ocht als d Heemet aajoove. Bes no Banjul, d Hauptstadt va Gambia send öt 396&nbsp;km. Basse Santa Su es önö Knöpppunkt em Stroßevorkiihr va Gambia.

## Watt dä Naam bedüüht
Övversatze bedüüht Basse Santa Sur op Ripuaresch *Dat Deng, datt op dä Hövvel es*. Jemennt es domet, dat di Hüüser op önö Hövvel liije.

## Ö paar Beldcher

## Jätt z lääse
* Övver Basse Santa Sur
Kondom

Ö **Kondom**, dat och onger Naame wi **Präservativ**, **Jummi** un **Pariser** bekannd es, es ön dönn Hutt, di meeßd us Jummi jemaad weed, öm z vorhindere, dat dr Soohm van dr Mann, öt Sperma, beij d Vrau zo ön Schwangerschaff vüührd. Usserdäm lett sich dörch Kondome ön Övverdrarung va dörch Sex övverdrachbare Krankheete ädämme.

## Jätt va vreuer
Kondome woode z iisch us Stoff jemaad. Dat holp ävver net völl. Schwangerschaffte leete sich su net vorhindere, un Krankheete woode wiir övverdraare. Dat wood iisch bässer, als Kondome us Därm va Deere jemaad wode. Di stallte dä Schotz do, dä va hönö erwaad wood. Iisch als Charles Goodyear öt schaffde, us Kautschuk Jummi z mache, joov öt ö Material, dat su woch, da töt vöör Kondome jott z bruche woch. 1855 woode Kondome noch vorniihnd, ävver dat durde net lang un 1912 entstänge di Denger at su, dat sö ohne Nott usskoome. Watt di ischde Kondome noch net besooße, dat woch en di Spetz ön Plaatsch, öm dä Soohm, dat Ejakulat, opzövange. 

## Norm vöör Kondome
Öm öt schwöder z mache, onsecher Kondome op dr Maat z brenge, jitt ö tön DIN-Norm, di vörschriivd, wi öt Kondom bestalld se moss, öm vorkoovd z wäde. Öt es d DIN-Norm EN 600, di dat alles vörjitt.

## Wi mo ö Kondom drätt

Kondome könne ohne jruuße Omett jenotzt wäde. Automate vängd mo a völl Stelle. Dozo jehüüre Klos vöör Männer un Vraue ä z. B. Weetschaffte. Ävver och vöör Appötheke hange di döck.

Wi mo ö Kondom aläähd, zeechd dat kleng Filmche.

## Wä Kondome notzt
Völl Lüüh notze kenn Kondome. Hönö es zwar kloch, dat sö dodörch ö jrüüßer Risiko äjönnt, ävver öt weed jesaad, dat met Kondome winnijer Vreud am Sex opkütt. Bewesse wood dat bes hüüh net. Ä Dütschland wäde Kondome mä va onjeväär 20 % van d Männer un Vraue jenotzt, bei Persune tösche 20 un 25 Joohr send öt mä 25 %. Dat Krankheete wi Syphilis un Tripper dodörch net op anger Mänsche övverdraare wäde, schingt di Lüüh net en dr Kopp z jo.

## Jätt z läse
* Övver Kondome
Taťána Kuchařová

**Taťána Kuchařová** (* 23. Dezember 1987 ä Tyrnau) es ä Fotomodell us d Tschechoslowakei. Sö wood em Joohr 2006 zor Miss World jewähld un woch domet d ischde Vrau us dat Land, dör dat fluppde.

## Hör Lääve
Taťána woss ä Opotschno en d Nööhde va Königgrätz op un schloss do och d Schüll aav. Kott dono wood sö Miss Tschechoslowakei un em Joohr 2006 beij ön Ussscheedung ä Warschau Miss World.

Kuchařová saad, dat sö at iiwich Model wäde woohl un bald an d Uni studiire well. Taťána speeld jäähr Tennis un riihe deed sö och döck.

## Jätt z lääse
* Övver d Miss World 2006
Sobibór

**Sobibór**http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Sobib%C3%B3r&params=51_29_N_23_39_E_region:PL_type:city es ö Dörp em Oste va Pole. Öt es önö Deel van d Jemeende Włodawa, Powiat Włodawski, un jehüüd zo dr Bezirk Woiwodschaft Lublin. Bes zo d Ukraine send öt onjeväär 10 Kilometer. 350 Mänsche wonne ä Sobibór.

## Vornichtungslajer
Sobibór wood dörch dat do em Zweide Weltkresch van d Dütsch jebouwde Vornichtungslajer Sobibór bekannd. Do storve ca. 250.000 Jüdde.

## Naturschotzjebiit
Em Süde va Sobibór litt dat Naturschotzjebiit Sobiborski Park Krajobrazowy.

## Jätt z lääse
* Ö paar Zaahle
Höfle Telejramm

Dat **Höfle-Telejramm** woch önö Funksproch, däm Hermann Höfle van d SS am 11. Januar 1943 övvermeddelde un van d Ängländer aavjehood wood. Dä Funksproch nannd Zaahle övver di ä Vornichtungslajer ömjebraade Mänsche.

## Watt opjevange wood

Am 11. Januar 1943 woode 2 Funkspröch aavjehood. Dä ischde Sproch kutt mä zm Deel opjevange wäde. Doruss jäng mä hervör, dat dä vöör Adolf Eichmann bestämmd woch. Mä di ischde Reih schnappde d Ängländer op. Domet kutte sö ävver nüüß aavange.

5 Minütte spiidr koom önö zweide Sproch, dä a Franz Heim van d SS ä Krakau bestämmd woch. Dä Funksproch wood janz van d Ängländer opjevange. Mo nämmd a, dat beede dr sälve Text övverdraare hand. En dat Telejramm stäng och dr Naam Höfle, dä dat Dokument spiir dr Naam joov.

## Watt em Telejramm stäng
L&nbsp;&nbsp;(=&nbsp;Konzentratiunslajer Vornichtungslajer Majdanek) 12761,&nbsp;&nbsp;B&nbsp;&nbsp;(=&nbsp;Vornichtungslajer Vornichtungslajer Belzec) 0,&nbsp;&nbsp;S&nbsp;&nbsp;(=&nbsp;Vornichtungslajer Vornichtungslajer Sobibór) 515,&nbsp;&nbsp; T&nbsp;&nbsp;(=&nbsp;Vornichtungslajer&nbsp;Vornichtungslajer Treblinka) 10335
zsammen 23611.
“Stand.... [he vääld jätt: per? ] 31.12.42”
L&nbsp;&nbsp;[=Lublin/Majdanek] 24733, B&nbsp;&nbsp;[=Belzec] 434508, S&nbsp;&nbsp;[=Sobibór] 101370, T&nbsp;&nbsp;[=Treblinka] 71355 [dat moss heeche: 713555]
zusammen 1274166

Schriivd mo di Zaahle en ön Tabell zösamme, sitt dat ösu us:

## Watt di Zaahle ussaare
Di jenannde Zaahle jävve a, wivöll Jüdde bes zo di jenannde Zitte ömbraad wode send. Di Jesamtzaahl stämmd met di Zaahl 1.274.166 övveree, di en önö angere Bericht opjevüührd weed. Di Zaahle, di em Telejramm stönd, paaße siihr jott zo dat, wat us anger Quelle övverlävverd wood.

Zo di damalije Zitt hand di Ängländer net vorstange, watt met dat Telejramm jemend woch. Sö ongernomme nüüß.

## Jätt z lääse
* Övver öt Telejramm