open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pikardesch (Sprooch)

**Pikardesch** es en Sprooch us däm romaanesche Knubbel. Se hät Ähnleschkeijte met Franzüüsesch. Mer kallt se en de Rejoon Pikardih em Norde vun Frankrisch, em Achtowa nevvedraan, em franzüüsesche Deijl vun Flandere, un em Hennejou en Belljie, ußerdämm janz em Wäste vun dä bälljesche Rejohn Wallonih. Dat es alle laans de Jränz zwesche Belljie un Frankrisch, aanjevange e janz Shtöck vum Meer fott, beß knapp der hallve Wääsch noh Luxembursch erop.

En dä Rejjohn Pickardi nänne se se *Pikardesch*. En Flandere un em Achtwa saren se *Chti* und *Chtimi* doför. Öm Lille un Valenciennes erö heijs_et *Rouchi*. Em övverije Flander saare se öff bloß  verwandt, *Patois*. Et es ävver all et sellve.
De Wesseschaff vun de Schprooche nemmp fö jewöhnlesch *Picardisch*.

## Kood
En dä ISO 639-3 hät Pikkardėsch dä alfa-3 Kood `[[PCD|pcd]]`. En dä andere Afdeijlunge vun dä Norrem küüt Pikkardėsch nit für.

## Schtattus
### En Belljie
Em Johr 1990 hät de Franzüüsische Schproochejemeinschaff en Beljie de pikardesche Schprooch als en offizjäll Rejonaalschprooch aanäkannt. Domet schteihd_et zosamme mem Wallonėsch, Lootringsch, Champenois un Frongkick.

### En Frankrisch

Dä Staad_en Frangkrisch hät de Pikardesche Shprooch nid_esu aanäkannt.
Doh han se joh dä Jrundsaz en de Polletek, dat mer kein ander Schprooch wi et janz offizjälle Franzüüsesch em Land han well, esu ähnlesch wi mer et en de Bundesrepublik vun Bonn vör em Zusammejonn met de DDR hatte.

Et jitt ävver och franzüüsesche Joodachte, di saare, dat dat Pikardesch en annder Schprooch es, wi et Franzüüsesch.
De Pikardesch_Schprooch deiht trozdämm vun däm ** vum franzüüsesche Minsteerijum för de Kultuur proffeteere.

## Websigge
* Wikkipedija op picardėsch
* Bööscher övver de Pikardesche Shprooch_en de Düütsche Nazjonahlbööschereij

### Audio
* http://ches.diseux.free.fr/sons/d85.mp3
* http://ches.diseux.free.fr/diri/dir85.htm
* *Centre de Ressources pour la Description de l'Oral* (CRDO) (http://www.language-archives.org/language/pcd)
Salvatorberg

In Oche is direk nevve do Loußbärsh do **Salvatursbärsh** geleeje. Dor Salvatursbärsh is dor klindere van die zwej Bärje in Oche. Ovve op der Bärsch drup is e Kluoster dat in et Johr 996 jebaut wudde is.

Noch hüüt leeve do de Oplaten der makellosen Jungfrau Maria.
Kessenech

**Kessenech** es e Stadtvierdel vun Bonn. Vun de Bonner Innestadt us litt et e bessje nohm Söde, et es do ävve nit wigg vun weg. Zom Beispill ka'me do vum Bahnhoff, wa'me de Linich 62 odde 61 nimmp, en e paar Minutte henfahre. Kessenech jrenz aan de Södstadt, aan Poppelsdörp, aan Dottendörp un aan de Jronau. Wa'me en Kessenich noh Westen deet lure, sitt me de Bösch un de Venusbirch.

En Kessenech jit et vill kleen Weetschafte un Restorangs, aal Jässje un och e paar Siedlunge, un et es ensjesamp janz jemötlich. En Kessenech hann se och ene Foßball-Vereen un dat es Fortuna Bonn. De Fortuna spillt em Wasserland. Dat höt sich zoirz aan wie e Schwemmbad, es et ävve nit, sondern dat wor fröher e Sumpfjebiet, dat hät me drüchjelaat un do steht jetz att lang en jruß Sport-Aanlaach. En Kessenech jit et och en janze Reih Kirche, Schulle un Jeschäftche, wat esu alles zo nem aanständije Veedel dobeijehöt.

De Hans Riegel sen. hät 1922 en Kessenech de Jummibärche erfunge un dann aanjefange, unge däm Nam HARIBO (HAns RIegel BOnn) Sößichkeete herzestelle. De Haupsetz vun dä bekannte Firma es hügg emme noch en Kessenech. Do dunn vill Lügg en Arbeed finge, un fröhe woren et er noch mieh. En de Stroße, die öm de HARIBO erömlijje, kütt et vür, dat et nommedaachs ens e bessje fies noh Lakritz un Schemikalien rüch. Nor wie dat su es: wa'me sich do irz ens draan jewönnt hät, kritt me vun däm Jestank jrad su e deef, hätzlich Jeföhl.

Die Kesseneche senn op alle Fäll stolz op ehr Veedel. Doröm jit et do eene, dä verkööf schwatze Ti-Schörts, wo'r e met Wieß dropjedruck hät: "Kessenich ist Kult!" (Dat heeß op Platt "Kessenech es Kult", ävve dat versteht me jo.)

## Websigge
https://web.archive.org/web/20140605105612/http://www.bonn-kessenich.com/

http://feuerwehr-kessenich.de/

https://web.archive.org/web/20140719205932/http://www.kessenich-tv.de/

http://www.kessenich-ist-kult.de/

https://web.archive.org/web/20140616130836/http://www.kg-weissblau.de/

https://web.archive.org/web/20140610025932/http://www.lindenhof-bonn.info/

https://web.archive.org/web/20141218113524/http://weinstube-alt-kessenich.de/

http://www.markusschaenke.de/
Öcher Kaiserbrunne

**Aachener Kaiserbrunnen** woch dr jängije Naam vöör d **Aachener Thermalwasser Kaiserbrunnen Aktiengesellschaft**. Op Ripuaresch sätt mo dozo d *Öcher Termalwasser Keiserbrunne Aktiejesellschaff*. S hod hörö Setz ä Oche. Dat Ongernehme joov Ängs 2009 d Produktiun op. 

Dr Öcher Kaiserbrunne vüllde seijd 1884 Öcher Wasser aav. Bökannd send d Zoote 

* Kaiserbrunnen
* Granus
* Kaiser-Perle
* St. Quirinus Heilwasser
* Chapelle
* Zisina

Aavangs 2010 stäng en d Ziidung, dat dr Naam Kaiserbrunne an ön anger Firma vorkoovd woode woch. Di vülle bald Wasser en d Bubbele aav, di bes dohen Öcher Quellwasser enthalde hod. Dat betreffd ävver enn Zoot Wasser net. Öt Öcher Kaiserbrunne, dat dat Beld nävveaa zeecht, weed öt mä noch ösu lang jävve, wi Flasche op Lajer stönd, denn mä di Öcher Quell enthäld di Zoot Wasser, di nüdich es, öm dat lecker Wasser z lävvere, watt jebrud weed, öm ösu z schmaache. 

Di angere Sprudel- un Limozoote jitt öt, aavjevülld irjens angisch onger d bekannde Naam wiir.

## Websiije
* Aachener Thermalwasser Kaiserbrunnen Aktiengesellschaft
* Verband Deutscher Mineralbrunnen e. V.
* http://www.an-online.de/sixcms/detail.php?template=an_detail&_wo=mailing&id=969224: Öt Äng van d Produktiun zm 31. Dezember 2009]
* Aachener Thermalwasser Kaiserbrunnen Aktiengesellschaft
* http://www.az-web.de/lokales/euregio-detail-az/1162142?_link=&skip=&_g=Kaiserbrunnen-AG-stellt-nach-150-Jahren-die-Produktion-ein.html
Baad

**Baad** es ö Ortsdeel va Meddelberch un litt am Äng vam Kleinwalsertal und domet ä Österreich.

Dat Ortsdeel bösteed mä us ö paar Hüüser un d kleng Kapäll St. Martin, treckt ävver em Sommer un Wengkter önö Hoof Turiste a. Va Baad us lätt sisch em Sommer jott wandere un äm Wengkter es öt ö Paradiiß vöör Wengktersportler.

Wä met öt Auto no Badd kütt, dä moss sing Kess do stoolosse, dänn wiir kann mo net vaare. Dat Kleinwalsertal deeld sisch he ä drei Dääler, die mö z Voss z dörchwandere send.

En d Nööde va Baad träffe sisch och drei Bääch, di va do a d Breitach belde, di jo dörch d Breitachklamm bkannd woode es.

## Jätt z kikke
* Önö Film övver Baad
Ronald Golias

**Ronald Golias** (* 4. Mai 1929 ä São Carlos; † 27. Sepptämmber 2005 ä São Paulo en Brasilije) woch önö Brasillėje Schauspeller un Komiker.
Badende vöör ö Zäld (Beld)

Dat Beld **Badende vor einem Zelt**, watt op Ripuaresch met **Badende vöör ö Zäld** övversatze weed, es ö Beld van dr Möler Paul Cezanne. Öt jenau Datum, wann hä dr Pinsel dovöör en d Hand jönomme had, es net övvermeddeld. Öt välld ävver en öt Äng van öt 19. Jahrhondöd.

Wä sisch d Belder va Cezanne akikkd, däm välld op, dat öt mä ee va völl Belder es, di hä zo dat Tema Mensch un Liiv jemold had, dr Aavang su z saare. Dat Janze träkkt sisch övver mi als 10 Joohr. Mo kann bo saare, dat hä si Lääve lang vorsood hat, dr Mensch op ön bösongisch Aart un Wiiß do z ställe. Dörch häm koom önö Stee en öt rollo un völl anger Möhler hand sisch a häm ön Schiiv aavjeschnädde.

Dat Beld hängd hü en d Staatsjalleri Stuttjard.

## Websiije
* Övver öt Beld
Wasserscheed

Ön **Wasserscheed** es ön Ställ, wo dat Wasser dat do a kütt d Möjelichkeet had, ä zwei Wassersüsteme aav z laufe.

Öm sisch kloor z mache, watt dat bedüüt, moss mo sisch öns a kikke, wat met Wasser an ön böstimmde Ställ passeerd. Wasser, dat irjendwi no z. B. Stolberch kütt, sei öt dörch Rään, dörch Schnei, dörch d Wasserleitung övv dörch öt Klo, dat läuft dörch dr Kanal en önö Baach, ä Stolberch es dat meeßd d Inde un va do us en d Rur, di irjendwann dat Wasser en dr Ring brengt. Dä münd dann en d Nordsee. Dat Stolberjer Wasser hat also känne zweide Wääch. Angisch sitt dat beij Wasser us, dat an ön Wasserscheed akütt. Kikkt mo sisch z. B. öns dat Wasser op dat kleng Beldche an. Dat kütt us dr Schneij un sammelt sisch en d klenge Pötz. Va he us kann öt no Rääts övv no Lengks loufe. Rääts öröm jeet öt en d Schönbaach, dä si Wasser irjendwann no d Nordsee brengd. Lingks kann dat Wasser ävver och un dann jeed öt dörch d Starzlach, d Breitach, d Iller no d Donau, di dann hör Äng em Schwazze Meer vängd.

## Jätt z kikke
Aktmolerei

Onger **Aktmolerei** vorstehd mo öt Mole van dr onbökleede Liiv, wobeij Aktmodele, dat send Männer övv Vraue, di sisch puddelnakß usträcke, van dr Möler op d Lingwand jebraad wäde.

Dr Naam Akt kütt van öt Wood „act“, watt övversatze us öt Lating ösu völl wi Böwäjung heechd. Damet solld also dö Böwäjung van ön Persun op öt „Papiir gebraad“ wäde. Damet kenn Kleer di Vordäkke kutt, trocke di Modelle d Klamotte us. Su entstäng d Aktmolerei.

Di Aktmolerei jitt öt at iwich. At d au Jriiche hand di als Konst bödrävve. Em Meddelalder had di Molerei ävver mä met d Relijiun z do. Mo moss mä an di Belder va Adam un Eva denke, di nackt em Paradiß önö Appel klaude. Em 19. Jahrhondöt ändernde sisch dat ävver wärm, un puddelrüüh Liiver woode och sonst jemold.

Zo d beidste Möler, di d Aktmolerei bödrävve, jehoote Michelangelo, Albrecht Dürer, Francisco de Goya, Pierre-Auguste Renoir, Pablo Picasso un Henri Matisse.

## Jätt z lääse
* Werner Maier: *Die Kunst-Akademie. Faszination Aktzeichnen. Ausdrucksstark und konzentriert.* Englisch Verlag. Wiesbaden 2007 ISBN 978-3-8241-1382-8 (ä Huchdütsch)

__INHALTSVERZEICHNIS_ERZWINGEN__
__INDEXIEREN__
__NEUER_ABSCHNITTSLINK__
Starzlach

D **Starzlach** es önö Baach em Aljäu. Singe Orsprong hat hä an d Wasserscheed en d Nöhde va Rohrmoos un si Äng vängd di Starzlach hänger d Breitachklamm beijm Älauf en d Breitach.

Dr Naam Starzlach bedüüd ösu völl wi „sisch flott böwäje“ övv „sisch zaue“, watt dorop häwiißt, dat dat Wasser flott dörch öt Baachbätt jaachd.
St. Anna (Rohrmoos)

D **St. Anna Kapelle** va Rohrmoos, watt op Ripuaresch **D Kapäll van öt Hellije Änn** heechd, es d äldste Holzkapäll va Süddütschland. S lid en dr Weiler, wat noch ön Nommer kleener als ö Dörp es, Rohrmoos, jehüüd ävver zo d Pfarr Tiefenbach.

Dat Jrondstöck, op dat hü z Dachs d Kapäll stehd, wood öm 1500 va *Jraf Johann v. Sonnenberg* jekoovd, spiir an önö *Truchsess von Waldburg-Wolfegg* vorärvd. Dat jäng dann ösu wiir un dobeij woss dat Land, dat Eejedomm wood mi un mi, bes dat öt ön Jrüde va onjeväär 4900 Hektar hod. Op dat Stöck Land wood 1586 va *Jakob von Waldburg-Wolfegg* d Kapäll jebouwd. Ee Joohr spiidr, 1587 wood s enne usjemold. Weer zöräät jemaad wood dat Joddeshuuß em Joohr 1901 un öt leitzde Mol 1987.

Jeddem, dä vöör Konst ö Oohr had, däm valle d jömolde Belder op, di övverall an d Wäng z see send. Dat send noch d Belder, di 1587 ajöbraad woode. Opjöpäppeld woode di em Joohr 1901 dörch önö *K. Schleibner*. Dodörch wood d Värv wärm schünn vresch.

Dat Kerchescheff entstäng als önö Blockbouw, ä däm Venstere (1 rätz un 1 lenks op dr Kopp un 2 op jedde Siij) jöschnedde send.
Dat janze Holzhuuß bouwde s damols op önö Brochsteesockel, dä och hüü no do es. Daachpanne brudde d Bouwhääre damols net. Schindele, dat heecht jöschnetzde Holzbräär, di ävver wie Panne ussännt, däkke dat Daach aav.

Belder us öt Lääve va Maria, d 12 Apostele un Wappe van d Besetzer maache d Kerch zo önö Oohreschmaus.

Beld:St Anna Rohrmoos Innenraum1.JPG|St. Anna va enne
Beld:St Anna Rohrmoos Innen.JPG|Önö Bleck op d Wäng


Dr Altar es us öt Joohr 1568 un domet sujar 20 Joohr älder als d janze Kerch.

* Övver d Kapäll
* "Kunstdenkmäler - Landkreis Sonthofen", Petzet, S. 737 ff;Schnell, Kunstführer Nr. 1436, S. 12 f
Breitach

D **Breitach** es önö Baach, dä dürch Österreich un Dütschland läuft.

D Breitach kütt us öt Kleinwalsertal, wo hä dörch d Bääch Derrabach, Durabach un dr Bärgundbach, dä dörch öt Bärgundtal läuft jöbeld weed. Dat passeerd en d Nöhde va Baad. An d Walserschanz kütt hä no Dütschland. Iih hä am Illerorsprong zsamme met d Trettach un d Stillach d Iller belde deed, hat hä sisch noch dr Wäch dörch d Breitachklamm önö Wääch jösood.

## Jätt z lääse

* Breitach-Flussbeschreibung für Kanusportler
* Öt Breitachtal
Breitachklamm

D **Breitachklamm** es ön eng Stell, wo dr Baach Breitach si janz Wasser tösche Velse dörch deut. Si litt en d Nööde va Tiefenbach em Aljäu.

En d leitzde 10.000 Joohr hat sisch d Breitach önö Wääch dörch dr Kalkvels vresse un dat janze Wasser leufd dörch di äng Stell, di an a paar Ställe jrad öns 2 Meter breed es. Völl Turiste kikke sisch dat Spektakel a, em Sommer un em Wengkter, wobei dat jevroore Wasser zo lang Iißzappe vrüsst un Wasserväll us Iiß beld.

Am 23. September 1995 koom öt bo zo ön Katastrof als 50.000 m³ Vels jäje 6 Uhr en d Jraav van d Breitach stürzde. Do joov öt ke vottlaufe. Sälvs dat Wasser koom net mi dörch. Mi als 300.000 m³ Wasser staude sich hänger di Stehen. Am 23. Määz 1996 broch dat Wasser dörch un stald alles op dr Kopp. 300.000 Mark woore nüdisch, öm d Breitachklamm wärm böjoobach z maache. Hüü sitt mo mä noch di Keie en d Klamm liije.


Beld:Breitachklamm 2009-1.JPG|Wasservall us Iiß
Beld: Breitachklamm 2009-2.JPG|Mä 2 Meter breed an d ängste Stell
Beld: Breitachklamm 2009-4.JPG|D Keie send no en d Klamm z venge


## Jätt u kikke un z lääse

* D Siij van d Breitachklamm
Strip-Poker

Strip-Poker es ö Kaatespell, beij däm no d Rejele vam normal Pokerspell vorvaare weed. Vorlüsst enne Speller ävver ö Spell brutt hä ke Jeld z zaahle, hä moss ö Kleerstöck avjävve. Dobeij kikke di anger Speller zo, watt dä Jux vam Strip-Poker usmaad.
Joy Fielding

**Joy Fielding** (* 18. Määz 1945), op Ripuarisch weed dat Jeu Fiilding usjesproche, es en Schriiverin un Schauspellerin us Kanada. Hüü z Daachs läävd s ä Toronto.

## Hör Lääve
JoyBorn bösood d Universität va Toronto un speld isch net met dä Jödanke, Bösch z schriive. Öt hod Vreud an öt Teaterspell. Sälvs än ö paar Filme speld öt met. Erjendwann vong öt a, Stöcker z schriive. Doruss wood dann d Schriiverin Joy, di höre Naam, do z isch Teppermann woch, ä Fileding aavändernde.

Bes zm Joohr 2010 entstänge di Bösch: *The Best of Friends*, *The Transformation*, *Trance*, *Kiss Mommy Goodbye*, *The Other Woman*,*Life Penalty*, *The Deep End*, *Good Intentions*, *See Jane Run*, *Tell Me No Secrets*, *Don't Cry Now*, *Missing Pieces*, *The First Time*, *Grand Avenue*, *Whispers and Lies*, *Lost*, *Puppet*, *Mad River Road*, *Heartstopper*, *Charley's Web* un *Still Life*.

## Jätt z Lääse
* D Siij va Joy Fielding
Bärchpooz

D **Bärchpooz**, op Huchdütsch weed van öt **Bergtor** jösproche, woch ee va 12 Pooze van d au Stadtmuur va Oche.

Va wann bes wann di Pooz böstange had es net jenau övverlävverd. Ö Beld us öt Joohr 1790 zeechd, dat öt zo di Zitt at zm Deel vorvalle woch. Au Ongerlaare zeeje, dat öt mä ön kotte Zitt als Pooz jödeend had. At am Äng vam 17. Jahrhondöt wood dr Dörchjang bes op ö kleen Stöckche zojemuurd. Mä wä zo d Öcher Salvatorkerch jo woohl, da notzde dä Wääch. Öt durde net lang, do wood d Bärchpooz mä noch als Turm jenotzd, öm va do us luure z könne, övv d Stadt Oche Jevaar drohde.

## Jätt z lääse
* Rekonstruktion des Bergtors, Holzschnitt von K. J. Gollrad
Roebling Hängebröck

D **Roebling Hängebröck** övverspannd dr Floss Ohio ä Cincinnati un vorbängd di Stadt met öt ä Kentucky liende Covington.

## Jätt va vreuer
Als Cincinnati en d Medde van öt 19. Jahrhondöt enne van d jrützde Häfe van d USA hod, wood öt nüdisch, dat ön Bröck övver dr Floss Ohio jebouwd wood. Dat duurde 10 Joohr. Dann, dat woch am 1.Dezember 1866, woch d zo d damolije Zitt längste Hängebröck vädisch, di öt damols joov. S hod ön Längde va 322 m. Isch 1883 entstäng met d Brocklyn Bröck ä New York ön noch jrüßere. Di lang Bouwzitt hod domet z do, dat Amerika dörch dr Börjerkresch zerresse woch.

Em Joohr 1896 kräät d Bröck önö blaue Astrech, däm s och hü noch hat. Em Joohr 2007 wood d Roebling Bröck noch öns op Schuss jebraad. Seijd di Zitt dörfe känn Busse mi övver dat Bouwwerk vaare.

## Jätt z lääse
* http://www.bridgestunnels.com/index.php?catid=36&photos=0 D Roebling Bröck
Sabrina (Film)

**Sabrina** es önö Film, dä em Joohr 1954 en d USA van dr Rejisseur Billy Wilder jödriind woode es.

## Woröm jäng öt en dä Film?
D 2 Sööhn Linus un David send jrondvorscheede. Linus es önö Werkessel. Hä had kenn Zitt vöör Vraue un jeehd ä si Werk op. David dojäje läävd mä vöör sing Vreud. Hä viird jäähr un had döck Vröndinne. Sabrina, d Doohter van dr Vaahrer van d Famelisch had ö Oohr op David jeworpe, traud sisch ävver net, dr Mond op z mache. Als David dat opvälld sid öt ösu uss, dat hä och Spass an dat Mädche had. En d leitzde Minüt välld dann ävver David op, dat Sabrina d richtije Vrau vöör häm es.

Beij öt Bösetze van d Rolle joov öt Tuschereie. Jöpland woch, dat Gary Grant d Roll va Linus övvernomm. Dä wood ävver dörch Humphrey Bogard ersätze. William Holden, dä va Anfang a d Roll van David zojöschrävve kräät, kutt ävver Humphrey Bogard net rüsche. Dä woohl net met Audrey Hepburn zösamme spälle. Sing Vrau sold di Roll kriije. Dä Kniiß beij öt Driine van dä Film kann mo sisch vörställe.

## Usszeechnunge
Dä Film jöwonn enne Oscar vöör d beitzde Kostümme un önö Jolden Gloub vöör öt beitzde Driihboch.

## Jätt z lääse
* Övver Audrey Hepburn un hör Filme
Mae Busch

**Mae Busch** (* 18. Juni 1891, † 20. April 1946) woch ön Schauspellerin us Australie, di Stummfilme ä Hollywood jedriihnt had. Su soch mo s döck ä Filme zösamme met Stan Laurel un Oliver Hardy.

Em Joohr 1912 stäng Mae öt ischde Mol vöör d Kamera. Hörö Schef woch damols Meck Sennet, wood ävver bald va Mabel Normand ersatze.

D beitzde Zitt erläävde Mae Aavangs 1920 met d Filme Foolish Wives, watt op Ripuaresch met *Doov Vraue* översatze weed. Als s em Joohr 1926 hörö Vortrach beij öt Studio MGM broch, joov öt önö Broch en hörö Börof als Schauspellerin. 1927 soch öt dann wärm besser us als s aavong met Stan un Olli zösamme z werke. Zösamme driinde s 13 Filme.

Mae hiirode dreimol un storv em Joohr 1946.

## Jätt z Lääse
* Övver Mae Busch
Oberstdorf

**Oberstdorf ** es ön Jemeende em Aljäu. S litt op ön Hüühde va 815 m övver dr Meeresspeiel un hat knapp 10.000 Äwonner.

Önö jruuße Deel va Oberstdorf es op Turiste äjestalld un jäddes Joohr schloffe di he a onjeväär 2,5 Milliun Naate en Bädder va dat Dörp. Wä sisch onger di Lüüh ömhüüd un vroot wisu s no Oberstdorf komme, dä hüüd, dat mo he em Sommer ösu schünn wandere kann, dat d Loff ösu jott es, dat d Berchbaahne op öt Nebelhorn, öt Fellhorn övv öt Söllereck su doll send. Wä em Wengkter kütt, da vorzälld, dat d Leupe he su jott send, dat mo su schünn dörch dr Schneij flaneere kann un dat d Jeschäfte ä nüüß d jruuße Städt wi Münche övv Augsburch nostönd. Sälvs wä jätt vöör d Jösundheed do well, dä vängd ä Oberstdorf alles watt hä nüdisch had. He es dr Kneip jenau ösu vortroone wi öt Moorbad met d jesond Brööh.

Oberstdorf, watt öt am widdste em Süde liihende Dörp va Dütschland es, es va schünn Dääler ömjävve. Hezu jehüre öt Oydal, öt Tal va Birgsau, öt Tal van d Trettach suwie d Täler van d Stillach un van d Iller.

Am Joohresäng kikke sisch völl Lüüh Oberstdorf em Fernseh a, denn öt ischde Spränge van d Viirschanzeturne weed he aavjehalde.

## Jätt z lääse
* Övver Oberstdorf
Oybach

Dr **Oybach** es önö Baach, dä singe Louf dörch öd no häm bönannde Oytal nämmd. Hä münd en d Trettach, önö Baach, dä zsamme met d Breitach un d Stillach am Illerursprong zor Iller weed. Singe Aavang hat hä em Schartenbaach an dr Nordwesthang von dr Berch Jochspetz.

Dä Baach zeechd jätt Besongisch, dat d meetzde Bääch net opwiise könne. Op singe Wääch berchaav vorschwind hä op o jruuß Stöck un kütt spiir wärm us dr Bohm. Dat litt an d Kalkbohm, dä das Wasser ösu jott dörchlässt, dat dr Baach op ö jooh Stück vöör öt Oohr net mi z see es.

D selde Planze un Deere em Tal öm dr Oybaach maache di Jäjend önö Oohreschmauß un trecke völl Turiste a.
Universität va Cincinnati

D **Universität va Cincinnati** es ön Huchschüll, di vam Staat ongerhalde weed. S litt, wi dr Naam at sädd ä Cincinnati un domet en dr Staat Ohio, USA.

35.000 Studente mööhe sisch he aav. Öt es d zweidjrüütze Huchschüll en Ohio un wood em Joohr 1819 jöjründ. Dä Böreich, dä met Musikk z do hat jöhüüd zo d beidste van Amerikka.

## Jätt z Lääse
* Övver d Uni
Cheerleader

Önö **Cheerleader** watt op Ripuaresch **Tschiirliidr** usjesproche weed, es ön Aart Sport, beij dör öt Danze, Fukke un och d Jümnastik zosamme bödrävve wäde.

## Wovör send s do?
D Cheerleader deene dozo ön Mannschaft em Sport Modd z maache. Övver öt es mi als mä dovör do z see, dat d eeje Lüüh net dr Kopp hange losse. Öt jitt sujar Wättkämpf beij dönö d beitzte Cheerleader ermäddelt wäde. Dobeij weed ermäddelt, wä sisch am beitzde böwäje deed, dobeij öt beitzde sängd, wi jott beedes zösamme paaßd. Usserdäm jeed öt doröm, wi jott di Fijure met d Musikk opee aavjöstemmd send.

## Jätt z Lääse

* Voreenijung van d Cheerleader va Dütschland
Holocaust-Jödänkdaach

Dr **Holocaust-Jödänkdaach** en önö Daach, a däm dora erinnert weed, watt em Zweide Weltkresch onger ajöröm d Jüdde passeerd es. Hä weed jäddes Joohr am 27. Januar jöviird.

An dr Holocaust-Jödänkdaach weed d Jüdde, Kriste, Sinti un Roma un all d anger Lüüh jödaahd, di dörch d Vorbräche van d NS ömjöbraad woode send. Ziil es öt, dat sun Belder ni mi z see send.


Beld:Einsatzgruppen murder Jews in Ivanhorod, Ukraine, 1942.jpg| Jüdde wääde en d Ukraine erschooße

Beld:Buchenwald-J-Rouard-15.jpg|Övverläävd?


## Jätt z lääse
* '' Wööd övver dr Holocaust-Jödänkdaach van d UN
Skyline Chili

**Skyline-Chili**, watt op Ripuaresch **Skailain Chilli** usjesproche weed, es ön Kätt va onjeväär 100 Weetschafte, en dönö mo jätt eiße kann. Di Hüüser väng mo meeßtens en d Nööhde va Cincinnati, dat heechd en dr Staat Ohio ävver och en d Nobberstaate Indiana un Kentucky. Sälvs ä Florida hand Hüüser opjemaad. S liije also all en d USA.

Ajövange had öt met dr Jriich Nicholas Lambrinides, dä ö Eiße ervonge hod, dat heechd, eejöntlich had hä dat us sing Heemöt metbraad. Op jädde Vall koom dat beij öt Volk ösu jott a, dat di Zaus, di hä do jöbraud hod, völl Lüüh schmaade. 

Övver dä Orsprong van dr Naam Skyline Chili es mo sisch net janz em Kloore. Mo nämmt ävver a, dat dä van d schünne Bleck her kütt, däm mo van dat huch Huuß hod, ä dem di ischde Weetschaf va Skyline Chili opjömaad wood.

Skyline Chili es ön Zaus, di mo övver Nuddele jävve kann. Worus di zösammenjösatze es, weed bes hü net bökannd jejävve.

Döck jitt öt dat Skyline Chili met anger Sache zösamme. Wööchjer passe jott ävver och völl Sache. 2-, 3-, 4- un 5-Jäng wääde aajöboone.

1998 leev dat Jöschäff net mi ösu jott un Skyline Chili wood vorkoovd. D Neue Eejedömmer vorsproch ävver wiir z maache un an Skyline Chili nüüß z ändere.

## Jätt z lääse
* Skyline Chili
Ops

**Opß**, watt op Huchdütsch met **Obst** övversatze weed, ömschriivd all dat, watt op Bööhm un a Strüch waaßd un jässe wäde kann. 

Zo Opß jehüüre Äppel, Banane, Birre, Prumme, Keesche, ävver och Kruschele, Wimmele, Älbere un Brommele jehüüre dozo.

## Jätt z kikke
Jean Jenniches

Dä **Jean Jenniches** es ene Neppeser jewääs. Hä wood aam 6. Fäbroa em Johr 1894 en Neppes jeboore un es doh och jestorve, aam 25. Määz em Johr 1979. Hä es doh zor Scholl jejange, hät doh Enshtallatör jeliehrt, der Meister jemaat, un bes zor Rent singe eije Bedrief aam Wellemplaz jehatt.

Zweschedren, am 26. Apprell em Johr 1922, hät hä „si Fränzje“ jehiirodt, et Franziska Steingaß, en Tant vum Toni Steingaß. Die zwei hatte sesch ärsch jähn, han ävver kein Kinder krääje. Em Johr 1972 han se noch Jolde Huhzick zesamme jefiehrt, un em Johr 1974 es it jeschtorve, fönnef Johr vüür imm.

Övver Johrzeehnte wohr hä janz eng mem Eifelverein sing Ootsjropp vun Kölle.

Zick der 1930-er Johre hät hä jeschrevve. So joot wi nuur op Platt. Vun imm jidd_et Verzällscher, Rühmscher, Bütterädde, Hüerschpellscher, Poppeschpellscher un Einakter för de Bühn. De miehste Saache jon övver janz nomaale Lück en Kölle, wi se jelääf han un sesch jezängk han un wider verdraare han, sich henge eröm dorsch de Zäng jetrocke un vüre eröm fründlesch der Hoot jetrocke. Ävver och vun dä Äleebneße uß singe Kindheit hät hä jeschrevve. Ald em Johr 1939 hät hä met däm Stöck „Gräfin Wooschtemann“ et Publikum vom Hänneschen beeindruck un sesch ene Name jemaat. Hä hät dann för et Hänneßje, för de Poppesetzung, för dä Sender Kölle un spääder der WDR, för de Kumede, un andere jeschrevve.
Dat Schriive hät hä si Levve lang nit mieh opjehoot, un singe Lässer un Zohüürer vill Spaß und Freud domet jemaat.

Em Johr 1964 hät dä Heimatverein Alt-Köln e Bööschelsche vun em erus jebraat. Et wohr de Nummer 41 en dä Bööscher-Reih vum Verein un hatt dä Tittel: „Der Familjeusflog“. Met singem Verzäll „Et Golde Dömsche“ hät hä em Johr 1972 beij_em Wettbewerb vum Heimatverein Alt-Kölle ene Priiß kräje. Em Johr 2009 hät dä Heimatverein Alt-Kölle noch e Booch vun emm eruß jejovve, dißmool unger dämm Tittel „Foder för Laachduve“, dä hä sesch ald vör sing eetz Booch jewönsch hatt. Et hät de Nommer 65. Et hät e paa mieh Rüümscher un Verzällscher dren, un die uß däm eetste Booch. Sing länger Schtöcke un Poopeschpellscher sin bes hück nit jedrock ze han.

## Bööscher
* Jean Jenniches: „Der Familjeusflog“, met Belder vum Paul Karge, **', 79 Sigge, Greven Verlag, Kölle, 2009. ISBN 978-3-7743-0435-2
* Jean Jenniches: „Foder för Laachduve“, **', 176 Sigge, Greven Verlag, Kölle, 2009. ISBN 978-3-7743-0435-2

## Websigge
* „Dä langen Hals“, e Jedeesch vum  (en dä Kölschakademie ier Schrievwies)
Jüzzenich

Dä beröhmte Danzsaal **Jüzzenich** in Kölle es em 15. Jahrhondert vun dä Herre vun Jüzzenich jebout wudde.
Stüpp

**Stüpp** is im Rheinland dat Wood vüür op deutsch *Werwolf*. De Stüpp ävver deit nit zerfleesche. Hä sätz sisch op de Schullder un läß sisch traare (Su wie et Bahkauv us Oche).
Dom-Esch

**Eisch** is ä Dörpsche bei Öskerche. 
854 is üvver et dat eeschte Mol jeschrieve wurdde. Sick 1954 heeßt et **Dom-Eisch**. Et war anno dozomol ens im Kölsche Dom-Kappitel. Doher hät et och de staatse Kirch, wodrup die Eischer janz stolz sin. De Lück do sage ävver immer noch Eisch zo erem Dorp.
Büdd

Ön **Büdd** es dat watt op Huchdütsch *Badewanne* jönannd weed. Meest es s us Zenk, Plastik, vreuer och us Holz.

## Wi s entstäng
D ischde Büdde wore Pötze. Do wood dr Dräck aavjeschrubbt on vresch Wasser koom dörch dr Rään övv dörch Siife, di örän leefe. Spiir stänge Kübbele en d Buud, meest en d Kösche. Doren wood jöweiche un erjendwann koom enne op d Jödanke, dat mo dodren och baade kann. Heeß Wasser wood en dr Flötekessel jömaad.

Vass en d Wand äjebouwd woode Büdde isch völl spiidr. Öt weed völl dova jömulld, dat en d schläte Zitt isch d Kenger, dann d Mamm un zm Schluss dr Papp en dat sälve Wasser baade mood.&nbsp;Ön Büdd packd hü z daachs onjeväär 150 Liter Wasser. En d leitzde Joohre wäde Büdde mi un mi dörch Dusche ersatze. 

Döck speld och d Büdd en d Konst ön Roll, wi dat Beld Dr Duud van dr Marat un d Büdd va Jean Beuys bewiise.

## Zom Aahüüre
Stüp

Onö **Stüp** es ön Jack,.

Dr Stüp soll jäje dr Äfloss van öt Wäär schötze, dat heechd, hä soll dr Wenk, dr Rään un och d Sonn aavhalde. Önö Stüpp es meetzt ke fing Kleerstöck.
The Grim Game

**The Grim Game**, watt op Ripuaresch met **Öt fiiß Spell** övversatze weed, woch önö Film oohne Tun us öt Joohr 1915, dä en Amerikka jedriihnd wood.

D Hauptrolle spelte Harri Houdini un Ann Forrest. Öt woch och enn van d ischde Rolle va Mae Busch

## Woröm öt en d Film jäng
Jaunere saate beij d Polisse valsch jäje Harri Houdini us. Hä sold enne ömbraad ha, watt ävver net stämmde. Zr jlische Zitt schnappde d Jaunere sisch d zokönftije Vrau va Harri, dä at kott no di Ussach van d Jaunere en öt Kitsche lande. Als hä hüüd, watt sing Vröndin weervaahre es, bökßd hä us öt Jövängnes us un hold sisch dat Mädsche zöröck. Watt jädde, dä dä Film jeseeh had, em Kopp bliive weed, es, dat Önglöck met ö Vluchzeuch. Zwei stüsse zösamme. Mo brutt net z saare, dat Harri dat övverläävd.

## Jätt z lääse
* Övver dr Film
Blasiusdaach

Am 3. Februar fiert de katholische Kirch de Namensdaach vom hl. Blasius von Sebaste, dä de Lejänd noh e'nem Panz et Lävve jerätt hann soll, als dä aan e'ner Feschgrööt bahl versteck wör. Deshalef wierd de hl. Blasius och hück noch bei jede Zort von Hals- un Zandping als eene von dä 14&nbsp;Nuthelefer aanjeroofe.

Dat besondere an dämm Daach eß, dat en de Kirch de Blasisussäje jejovve wierd. Dobei hält de Pastur zwei jekrüxte Kärze en de Hand un deet domet de Hals vom Jläubige sähne, dä vür in jetrodde eß.

## Websigge
Lordi

**Lordi** wooh en Bänd uß Finnlandt.
Se han em Joohr 2006 der **' jewunne.
Optredde don se en koomije [[Kostüm]]e fun Horror- un Fabelweese, woh mer de [[Gesicht|Jeseeschter]] vun dä [[Mensch|Minsche]] doh dren nit süüt.
Se spelle **'.
Jejründt han se sesch em Joohr 1992.

## Medmaacher

* Mr. Lordi
* Kone
* OX
* Hella
* Mana

## Plaate

* **' (2002)
* **' (2004)
* **' (2006)
* **' (2008)
* **' (2010)
* **' (2013)
* **' (2014)
* **' (2016)
* **' (2018)
* **' (2020)
* **' (2021)
* **' (2023)

## Kinno

* **' (2004)
* **' (2008)

## Websigge

* Dä Bänd ier Websigg
Finis Terrae

**Finis Terrae** es önö Stommfilm, däm d Franzuse em Joohr 1928 driinde. Metjöspelld hand Ambroise Rouzic, Francois Morin, Gibois un Jean-Marie Laot. D Kamera bödeende Goesta Kottula un Jean Epstein kömmernde sisch öm d Rejii.

## Woröm öt en d Film jäng
Op di Insel Bannec läävde 3 Mond em Joohr viir Männer, di do mi schlääd als räät dörchkoome. S vaare jädde Daach met hön ald Boot op öt Meer öruss un sammele Tang, ön Wasserplanz, di s met öt Boot a Land brenge. Do weed dat Zeuch jödrüüd, iih öt en zwei Övvend vorbrannd weed. Us di Eisch weed Salz jöwonne, dat s vorkoofe, öm domet Jeld vöör d Famelije z vordeene.

Beij önö Stritt schniid sisch enne van di Viir en dr Venger. No ön Zitt vängd dat a z schwääre un Ambroise, däm dat passerd es, weed schwoch krank un oohne Hölp wööd hä sterve. Ävver op di Insel jitt öt kenne Doktr un sing enzije Schangß es öt, met ö kleen Boot övver öt Meer no d näkßde Insel z komme. Jean-Marie helpd häm dobeij. Ävver och van d anger Sii röcke d Lüüh a. D Vraue van öt Dörp orjaniseere dat.

Finis Terrae es önö bösongere Film. Hä stüssd an d Jrenze, di dr Film Ängß van d Dressijer Joohre erreiche kutt. Finis Terrae zeechd öt rau Lääve van d ärm Söck en d Bretagne. Finis Terrae kann tösche Spell- un Dokumentarfilm äjöochned wääde. Öt välld op, dat d Schauspeller sisch sälvß spelle.

Ö Joohr spiidr jitt Epstein di Zoot Filme op, schubbd hä övver d Avangard un vorsöckd sisch em Realismus.

## Jätt z lääse
Övver dr Film bei ARTE
Varnenum

**Varnenum** woch önö jallo-römische Tempel, dä tösche Mönster un Breenich stäng.

En d Joohre 1907, 1911, 1923 un 1924 wood he jöjraave un opjöschrävve, watt en d Ääd z vänge woch. Önö Ussjräver, dr *Max Schmid-Burgh*, schreev op, dat op d Hüühde övver Mönster drei Tempele jöstange hodde. Di bösooße zm Deel ongerscheedlich Alder. Watt Schmid-Burgh vong, wore nävver Keie ö paar Nolde, Näähl, Mönze un Scherver. Alles wood opjöhovve, jäng ävver em Zweide Weltkresch vorloore, su dat hü z Dachs dat alles mä noch en d Bösch steehd, mo sisch dat ävver bes op di Keie net mi akikke kann. Drei Täfelcher zeeje ävver, wovör die Tempele dowoore. S zeechde dr Jott Varneno un d Jöddin Sunuxal, su dat mo dovan ussjo kann, dat di Tempele vöör beede Jottheete jöbouwd woode. Em Norde van d vreuere Tempele jitt öt noch mi Muure, ävver he wood bes hü net jöjraave.

Em Joohr 1989 vong d Stadt Oche, di Eejödömmer es, a, di Muure, di komm noch z erkänne woore, op ön Hüühde van onjöväär enne Meter op z muure.

## Jätt z lääse
* Övver dr Tempel
Lakinsk

**Lakinsk** es ön Stadt ä Russland. S litt em Bözerk Wladimir. Lakinsk hod em Joohr 2009 onjöväär &nbsp;Äwonner. Op Russesch schrievd mo se „“.

Lakinsk vängd mo op ön Kaad ca. 30&nbsp;Kilometer em Südweste va Wladimir. Dat Städtche litt 120&nbsp;m övver dr Meeresspeiel un lengkß dr Floss Kljasma, dä en d Wolga läuvd.

Singe Orsprong had Lakinsk en öt 15. Joohrhondöt. Do stäng he öt Dörp *Undol*, dat en d Bösch vorzeechnet es. Em 18. Joohrhondöt woch an d Ställ önö jruße Buurehoff. 1869 wood di Ställ dörch ön Wävereij bökannd. Singe Naam kräät Lakinsk ävver isch no d Oktoberrevolutiun als dat Dörp no dr Revolutiunär Michail Lakin Lakinsk jödöövd wood.

Isch 1969 wood Lakinsk ön Stadt.

## Jätt z Kikke

Wä öns no Lakinsk kütt dä soll sisch öns ö paar Minütte Zitt nämme un no d *Kersch von d Ikone van d Joddesmodder va Kazan* jo. Di es us öt Joohr 1693. Öt luund sisch.

## Schüllö
Lakinsk hat 2 Huchschülle, 1 Jümnasium un och ö Weisehuuß.

## Weetschaff
Si Jeld vordeend mo ä Lakinsk och hü z Daachs met öt Werke a Stoffe. Öt es ävver net mä mim d Wäverei, di at em 19. Joohrhondöt vöör Brud op dr Desch sorchde. Och Deschlereie un Lävensmeddele, di he vorwerkd wääde, bränge Jeld en d Teische von d Lüüh.

D Transsibirische Iisebaahn veerd lans Lakinsk, su dat öt dörch d Baahn met dr Rest va Russland vorbonge es. Öt duurd mä 2&nbsp;¾&nbsp;Stond met dr Zoch bes Moskau. Usserdem kann mo met öt Auto övver d Autobaahn M7 vaare, d Moskau met Ufa vorbängd.

## Jätt z lääse
Övver Lakinsk
George Irving

**George Irving** (* 5. Oktober 1874 ä New York, † 11. September 1961 ä Hollywood) woch önö Filmschauspeller un Regisseur us d USA. Hä driinde un spelld ä mi als 200&nbsp;Filme.

Zo d bökanndste Filme va Irving jehüre „**'“, (Abrahm Lincoln ä Illinois), „**'“ (Ön Naahd en d Oper) un „**'“ (Dr Jong va Dracula). Ävver och [[Stummfilm|Stommfilme]] jehüüre zo si Wärk.

Tösche 1914 un 1923 werkde hä als Regisseur. Singe ischde eeje Film entstäng em Joohr 1914 met „The Jungle“ (Dr Urwald), singe leitzde woch „**'“ (Schleusepooze) 1923. 1914 vong hä och sälv at a, en Filme met z spelle. He woch „**“ (Janz bözahhld) singe ischde Film. Öt leitzde mol stäng hä 1954 en dr Film „Omnibus“ vöör d Kamera. 253&nbsp;Rolle ä Filme un 35&nbsp;mol als Regisseur könne sisch see losse.

George Irving hod ön Famelisch, di us ön Vrau un zwei Dööhtisch böstäng.

Am 11. September 1961 storv hä an önö Häzzschlach.

## Jätt z lääse
* Filme va Irving
Preem

Dr **Preem**, ejentlich d *William Prym GmbH & Co. KG*, es öt äldste Famelieongerneeme, dat öt ä Dütschland jitt. Preem had dr Setz ä Stolbersch.

Jöjründ wood Preem em Joohr 1530 dörch William Prym ä Oche. Hä woch önö Joldschmedt, dä öt sisch op öt Werke met Koffer un Messing däng. Als hä Ärjer beij di Öscher kräät, trock hä met Sack un Pack no Stolberch, wo öt häm ösu jott jäng, dat hä jrüßer un jrüßer wood. 

Bösongisch öt Vorwerke van dat vädije Metall zo Halvvädischwach braat häm völl Jeld en d Teisch. 1885 ervong mo beij Preem dö Druckknööf, di dat Werk op d Welt bökannd maade. Ävver och dörch Nolde maade hä va sisch mulle. Zo di Zitt hod Preem ö zweide Werk ö Österreich, dat ävver no dr Zweide Weltkresch net mi zo öt Ongerneeme jöhood. Isch 1955 kutt Preem öt wärm opkoofe. Önö Deel va Preem, dä onger dr Naam Prymmetall leef, wood em Joohr 2002 zösamme met öt Walzwerk va Preem an d Norddütsche Affinerie vorkooft. 

2007 troff öt Preem häll. D EU vorhong ön Strof. Di ä Brüssel mente vassjöstald z ha, dat öt Afsproche övver dr Priiß jöjovve had. 40 Mio. Euro mood Preem zaahle. Preem jäng dojänge a un schaffde öt, dat dat Urdeel va 40 op 27 Milliun Euro avjöänderd wood.

## Jätt z lääse
* Övver dr Preem
Druckknoof

Önö **Druckknoof**, op Huchdütsch weed va *Druckknopf* jösproche, es önö Vorschloss, öm zwei Deeler metönee z vorbäje. Meeßd weed hä vöör Stoffe jöbrud.

## Wi önö Druckknoof werkd
Önö Druckknoof bösteehd us zwei Deeler. Dat ee Deel hat ö kleen Köppche, dat jönau en ö Louch öräpaaßd, dat dat zweide Deel had. Deut mö dat e Deel vass jäje dat zweide Deel, dann schnappe beede änee un könnö mä mät Kraff wärm us öree jötrocke wäde. Spannung ä kleng kläng Väährcher en dat Deel met dat Louch sorje dovör, dat beede vass anee hange bliive.

Druckknööf send meeßd us Metall, säldener us Plastik.

## Wi hä entstäng
Druckknööf send at lang vöör Christi Jeburt bökannd. Su vängd mo di at bei d Terrrakottaarmee va Qin Shihuangdis, watt önjöväär 200 Joohr vöör us Zittrechnung woch. Di os bökannde Druckknööf stamme ävver us öt Joohr 1885, als Heribert Bauer s ervong. Weltwitt bökannd woode s ävver isch dörch dr Preem, dä öt schaffde, s ä jruuße Maschine herzöstelle. Dat woch 1903.
Wengkter

Dr **Wengkter** es nävver öt Vröschjoohr, dr Sommer un dr Herbst enn van d viir Joohreszitte en d jömääßichde Zone van os Ääd. 

Op d Nordhaalvkowel vängd dr Wengkter am 21. Dezember a un weed am 21. Määz van öt Vröschjoohr aavjölöößd. Op d Südhaalvkowel es am 21. Juni Wengkteraavang un am 22. övv 23. September wäßeld dann do d Joohreszitt. 

D Ursaach vöör d Joohreszitte un domet och vöör dr Wengkter es dorä z söcke, dat d Aaß van os Ääd net jönau jraad, dat heechd senkräät zo d Richtung op di s sisch öm d Ääd driind steehd. Domet kritt önö Deel van d Ääd mi Ledd aav met als d anger Siij. Mi Ledd bödüüt mi Wärmde un domet heechd dat Sommer, winnijer Ledd dojäje Kälde un domet Wengkter.

Dat Beld zeechd dat jönau:
Ärdbebe ä Chile am 27. Februar 2010

Am 27. Februar 2010 koom öt zo ö schwoch **Ärdbebe ä Chile.** Öm 6.34 Uhr UTC (d. h. Weltzitt) waggelde en d Regiun del Maule d Ääd. Jömeiße wood dobeij ön Stärkde va 8,8 op d Richterskala. Domet woch öt ee van d stärksde, di Chile en d leitzde 50&nbsp;Joohr ärläävd had.

Dr Schaade es siihr jruuß un öt kann erwaad wäde, dat völl Lüüh jöstorve send. En d ischde 12&nbsp;Stond no öt Bebe woode 11&nbsp;Nobebe jömeiße. Enne Daach no öt Bebe wood dova jösproche, dat mi als 120&nbsp;Mänsche hön Lääve vorloore hand.

## Folje vöör anger Länder
Dörch dat Ärdbebe entstäng önö Tsunami, dat heechd ön huch Well, di met huch Tempo övver öt Meer rast un dobeij alles platt maad, wat öm en dr Wäch kütt. Am 27. Februar öm 18&nbsp;Uhr Weltzitt woch di in d Medde van dr Stelle Ozean akomme. Schäde wääde erwaad.

## Jätt z lääse un z kikke
* Enkelheete övver öt Bebe ä Chile
Herbst

Dr **Herbst** es enn van dö viir Joohreszitte, di mo en dö jömääßichde Zone van os Ääd vängd. Dr Herbst litt tösche dr Sommer un dr Wengkter. 

Dr Aavang van dr Herbst op dö Nordhaalvkowel es am 23. September, si Äng had hä am 21. Dezember. Op dö Südhaalvkowel es dat angisch. Do vängd dr Herbst am 21. Määz a un hüüd am 21. Juni op. 

Wi dö Positiun van dö Ääd un hör Aaß zo dö Joohreszitte vüürd, dat zeechd dat Beldche.
Hans von Aachen

**Hans von Aachen** (* 1552 ä Köllö; † 4. Määz 1615 ä Prag), watt op Ripoaresch met *Hans va Oche* övversatze weed, woch önö Moler. Hä wood ä völl Länder va Europa bökannd, da hä net mä ä Dütschland, sondern och en dr onaavhängige Staat Bayere, ä Italie un de Tschechei läävde. Hä vordeende si Jeld u. a. als Hoffmöler. Övv Hans öns ä Oche jöwää es, weeß mo net.

## Si Lääve
At als Kengkveel op, dat Hans jood zeechne kutt. Spiir kräät hä ön Usbeldung als Moler van önö Mann us Antwerpe. Wä dat woch, wood net övverlävverd.

### Sing Zitt ä Italie
Hä woch jöraad met sing Usbeldung vädich, da trock öt häm no Italie. Sing ischde Tuur jäng no Venedich. Do werkde hä ön kotte Zitt, reisde ävver no knapp ö Joohr wiir no Rom. Do liirde hä anger Künstlere kenne, di häm dozo vorholpe, besser z wääde. Hä vong sing eeje Art, Belder z mole un net mä ösu, wi öt angere Moler vörjoove. Bökannde Künstlere könne och Jeld vordeene uns u fluppde öt Hans, Opdräch a Land z träcke un net mä wi önö ärme Söck z lääve. Dörch önö Opdrach va Francesco I. de’ Medici wood hä zm Hoffmöler.

Sing ischde Belder us Italie zeeje noch döck düstere un bösongisch brung Värve. Dat ändernde sisch ävver en d Joohre un hällere zeechnede sing Belder us. Watt ävver d janze Zitt sing Belder uszeechnede, wore lachende Jösechter. Döck veele dobeij d schlääte Zäng op, di d Lüüh in d Zitt hodde.

### Werke ä Bayere
1588 trock öt Hans no Bayere. Münche wood ön Zitt lang sing Heemöt. Hä werkde vöör d rische Lüüh wi z. B. Wilhelm V. un d Fugger. Ävver och Altarbelder ä Kerche entstänge. Hä verbesserde sing Technik dörch ön Zösammewerke met onger Möler. In di Zitt vong hä och domet a, Kupfersteche z erstelle.

1592 maade dr Kaiser Rudolf II. häm zm Kammermöler, zwei Joohr spiidr, dat heechd 1594 hoff hä Hans en dr Adelsstand. En dat Joohr hiirode Hans un trock kott dono no Prag.

### Hans als Möler ä Prag

Hans moolde völl ä Prag un völl Lüüh saare, dat en di Zitt sing beitzde Belder entstange send. 

Döck scheckde dr Kaiser häm ävver och dörch d Jäjend, wenn öt daröm jäng, ö paar Jömälde vöör d Sammlung aav z stöbbe. Dr Kaiser traude häm dat zo. Sälv als öt doröm jäng, ön Braut z vänge, mood Hans öra. Hä reisde dörch d Hüüser van dr Adel un moolde do paaßende Vraue. Informatiune, watt di op Sack hand, braad hä nävver d Belder och noch met.

Als Rudolf II. storv, bleed Hans ä Prag beij Rudolfs Brooch, Kaiser Matthias.

Hans storv am 4. Määz 1615 ä Prag.

## Jätt z lääse
* 
* Jätt övver Hans va Oche
Sommer

Dr **Sommer** es nävver dr Wengkter, öt Vröschjoohr un dr Herbst enn van d viir Joohreszitte en d jömääßichde Zone van os Ääd.

Op d Nordhaalbkowel vängd dr Sommer am 21. Juni a un hüüd am 23. September op. Op d Südhaalvkowel välld en di Zitt dr Wengkter. Dojäje had d Südhaalvkowel dr Sommeraavang am 21./22. Dezember un weed am [21. Määz vang öt Vröschjjohr aavjölöößd. 

D Längde van dr Nordsommer un dr Südsommer ongerscheed sisch jett. Dä op d Nordhaalvkowel es ö Ideeche länger ävver och jett melder als dä op d Südhaalvkowel. Dat had met d Ussrichtung van d Äädaaß zo d Sonn z do. 

Wi di Joohreszitte zstand komme, zeechd dat Beldche:
Vröschjoohr

Öt **Vröschjoohr** es enn van d Joohreszitte Vröschjoohr, Sommer, Herbst un Wengkter, di mo en d jömääßichde Zone van os Ääd vängd. 

Op d Nordhaalbkowel vängd öt Vröschjoohr am 21. Määz a un hüüd am 21. Juni op. Op d Südhaalvkowel es dat angisch. Do weed dr Wengkter am 22./23. September dörch öt Vröschjjohr aavjölößd un vängd si Äng am 21. Dezember. 

Wi d Positiun van d Ääd un d Richtung van d Äädaaß zo d Joohreszitte vüürd, zeechd dat Beldche:
Allegorie des Friedens, des Wohlstandes und der Künste

Öt Beld **Allegorie des Friedens, des Wohlstandes und der Künste**, watt op Ripoaresch met D** Dostellung van dr Vreede, dr Wollstand un d Könste** övversatze weed, es ö Beld van Hans va Oche us öt Joohr 1602. Öt es ä Öl jömolt.

D Jöddin van dr Vreede litt, önö Mai van önö Ölboom en d Häng, puddelnakß tösche zwei anger Vraue. Dobeij kikkd s us öt Beld öruss no dä, dä sisch dat Beld jraad akikkd. Dodörch weed mo als Akikker en dat, watt op öt Beld jözeechd weed, ä bötrocke.

Enn van di anger Vraue es d Jöräätichkeed. S hat ö Schwärd en d Häng. Di Vrau hänger d Jöddin van dr Vreede es bökleed. Hans va Oche övvermaalde önö Deel van öt Schwärd, dat s en d Häng häld, met önö Jlobus un moolde zösätzlich önö Pinsel un Värvpöddcher en d anger Hand. Dodörch maade hä di Vrau zo ön Persun, di d Wesseschaff en hör Zitt dostelle söll. D Waffe dojäje liije kapott op d Ääd öröm. S wääde net mi jöbrudd.

Di dreide Vrau, s had d Bross öruss, steed vöör dr Wollstand un paaaßd op, dat öt d Konst jott jeed.

Dat Beld solld d Situatiun zo d Zitt van Kaiser Rudolf II. dostelle, en dör öt Vreede joov, Jöräätichkeed Vörrang hod un d Wesseschaff ön jruuße Roll speld.
Mariana Bayon

**Mariana Bayón** (* 1991 ä Torreón, Coahuila) woch d ischde Jöwännerin van Mexicos Top Model. Dodörch had öt Mariana 100.000 US$ als Priiß kräje. Zosätzlich dorv öt beij enn van d beitzde Modelajenture vörspräche. Ön Reiß no London un San Francisco woch och noch vöör Mariana dren. 

## Jätt z lääse un z kikke
* Jätt övver öt Mädche
* FMD – Mi övver Mariana Bayon
Proserpina weed jöklaud

Der **Raub der Proserpina**, watt op Ripoaresch **Proserpina weed jöklaud** heechd, es ö Beld van Hans va Oche. Öt stammd us öt Joohr 1589.

## Watt dat Beld zeechd
Pluto, dr Jott van d Ongerwält, schnappd sich öt Proserpina, d Doohter va Ceres. Jäjä hörö Well brengd hä dat Vrommisch än d Ongerwält. Ceres maad sisch jruuße Sorje öm öt Proserpina un bett Pluto, dat hör Doohter d Hälvde van öt Joohr en d Ovverwält vorlääve darv. Di anger Hälvde vorbrängd Proserpina dann beij Pluto en d Ongerwält. Us Sorch lädt Ceres em Herbst un em Wengkter nüüß waaße. Dat Beld zeechd dä Moment, wo öt Proserpina va Pluto jöschnappd weed. Em vöschde Deel van öt Beld send d Okeanide z see, di beij Proserpina woore.

Dat Vörbeld van Proserpina woch ön Fijur, di dr Beldhower Giambologna ä Florenz opstald.
Sa Calobra

**Sa Calobra** es ö kleen Dörp em Nordweste van d Insel Mallorca, Spanie. Sa Calobra hat mä ö paar Hüssjer. Bökannd wood dat Dörp dörch sing Laach. 

Nävver ön Reijß met öt Scheff jitt öt di Möjölichkeed met öt Auto un dr Bus z vaare. Dann moss mo enn siihr schünn Kurvestrooß vaare. D MA-2141 es 12,5 km lang un vüürd övver Brögge un Kurve, doronger ön 270°-Kurv un 12 Hoohrnoldekurve. Antonio Paretti bowde dat jo Stöck. Dr Aavang had di Strooß op ön Hühde va 780 m. S hüüd ö paar Metere övver dr Wasserspeijel op. Dat leizde Stöck bes no Sa Calobra moss mo dann z Voss jo. 

Wä well, da kann äver och met öt Scheff no Sa Calobra komme. Mo lääd dann an d Bucht va Sa Calobra a. Scheffstuure wääde döck ajöboohne.

## Turiste ä Sa Calobra
Sa Calobra es beij d Turiste siir bökannd. Öt jitt Daach, do komme bes z 30.000 Mänsche en dat Dörp. Dann es he dr Bär loss. D meetzde dränge sisch op d änge Wääch no d Bucht. Dobeij jeed öt sujar dörch Tunnele vöör Vossjänger.
Beldnis va Joseph Heintz

Dat **Beldnis va Joseph Heintz** es ö Beld, dat Hans va Oche zeechd un va Joseph Heintz öm öt Joohr 1584 jömold wood.

Joseph Heintz, önö Moler us d Schweiz troff Hans va Oche öm öt Joohr 1584 ä Rom, wo Heintz ä d Wärkstatt va Hans werkde. Do äntstäng och dat Beld, dat Hans met önö nodänkliche Bleck zeechd. D Zosammearbeed tösche di zwei jäng och ä Prag wiir.

Opvallend an dat Beld es, dat dä övvichde Deel van öt Beld spiir drajösatze woode es.
Pluto (Jott)

**Pluto** woch dr jrieche-römische Jott van d Ongerwält. 

Pluto woch dr Jong van Saturnus, dä ävver va Jupiter öt Räät vorloore hod, övver d Wält z rejiire. Di wood dann onger Neptunus un Pluto opjödeeld. Pluto trock dr Köttöre un mood en d Ongerwält, di ävver schwazz un düster woch. Känn Vrau woohl met häm dohä jo. Su schnappde hä sisch Proserpina, d Doohter va Ceres.

## Jätt z kikke
Ongerwält

D **Ongerwält** es dä Deel van d Wält, wo dr Mänsch, eemal jöstorve, hänkütt.

En d ald Kultuure ongerscheed mo d Hääre van d Ongerwält. Su woch beij d ald Jrieche Hades, däm d Römer dr Naam Pluto jovve, däjännije, dä do z saare hod. Sing Vrau woch Persephone. Önö Möpp met drei Köpp, Kerberos, paaßde op, dat alles met rääte Deng zojäng, dänn Lävende dorfe net en d Ojerwält. Ö Scheff, dat va Charon jövaare wood, braad di Duude op dr leitzde Wääch övver dr Floss Styx.

## D Ongerwält beij d nordische Kultuure
He joov öt d Böjreffe Nifheim un Helheim vöör dö Ongerwält. D Jöddin Hel hod he z saare. Känn Fähre, ön joldö Bröck moss dä Duude övversteeje, öm en d Wält z komme.

## D Ongerwält beij anger Kultuure
Och anger Kultuure kannte d Ongerwält. So jitt öt di beij d Römer, d Äjüpter, en öt Zweistromland un och beij d Kelte. Sälvs d Hinduiste un d Buddhiste suwi d Majas kannte ön Ongerwält.
Hans von Aachen (Beld)

Dat Beld **Selbstbildnis von Hans von Aachen**, op Ripuaresch *Sälvsbeldnes va Hans va Oche*, es ö Beld, dat dr Könstler va sisch sälvs gemold had. Öt entstäng öm öt Joohr 1574 un es ee van di vreue Belder, di Hans va Oche jömold had. Övv dat Beld ä Kölle övv ä Italie entstange es, kann net met Sescherheed jösaad wäde. 

## Watt beij öt Beld opvälld
Opvallend es, dat en öt Beld Kopp un Krach hell bölööd send. Dodörch entsteehd önö jruuße Ongerscheed tösche dr Hengerjrond un dä jemolde Käll. Di Aart un Wiiß, wi Hans sisch molde, paaßd zo di damols vorbreide nederländische Molerei. Dojäje vängd mo em Hängerjrond met dat Ovendruuh jätt, dat zo di Molerei paaßd, di d Könstlere ä Venedich notzde. Doher kann us dat Beld net jöschlooße wäde, övv öt en d dütsche Zitt övv en d Zitt ä Italie entstäng.