open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zochtransporte va Holland en öt Vornichtungslajer Sobibór

**Zochtransporte va Holland en öt Vornichtungslajer Sobibór** sorchde dovör, dat all di Jüdde, di dö Dütsche kwitt wäde wohle, vottbrad wode.

Di Tabell liißd di Daach op, a dönö Zöch no öt Vornichtungslajer aavvohre, suwi di Zaahl va Mänsche, di dorän sooße. Usserdäm zeechd di leitzde Reih, wivöll Lüüh us dä Transport övverläävd hand.

Die 34.313 us Holland no Sobibór braade Jüdde stelle onjeväär 30 % van di depordeerde Persune us dat Land do. Sö koome all övver öt Konzentratiunslajer Vught en öt Vornichtungslajer. Bo alle Jevangene woode am jliche Daach dörch Jaß ömjebraad, ö paar Hondöt woode usjesood, Zwangsarbeed z vorrichte un storve dobeij övv dörch Honger un Schläch. Mä 19 Männer un Vraue övverläävde Lajer un Opstand. Ö paar storve sujar noch bes zm Äng vam Zweide Weltkresch usserhalb van dr Lajerzung.

## Jätt z lääse
* Övver d Transporte
Ovve ohne

Dä Usdrock **Ovve ohne** övv „**Bross öruss**“ beschriivd, wi ön Vrau övv önö Mann ohne Bekleedungsovverdeel met d Bröss öruss öröm leufd. *Ovve ohne* steehd em Jäjesatz zo d FKK, beij dör dr janze Liiv onbekleed, d Persun nakß es.

## Va vreuer
Kikkd mo sich anger Zitte a, su sitt mo, dat beij d Minoer d Vraue met d Bross öruss öröm leefe. Dat sälve joov öt och ön Zitt lang no d Französische Revolutiun suwi em 17. Jahrhondöt ä Ängland. Di Zitt es ävver vorbeij. Hüü z dachs jitt öt *ovve ohne* em normal Lääve mä beij d Bademode. He made dr Amerikaner Rudi Gernreich em Joohr 1964 dr Aavang. Hä entworp ö Badekleed, dat ovve *ohne woch* un op dr Bikini opbouwde. Als sing Entwörp opjevüührd wode, ongerbroche d Polisse dat ävver no ö paar Minütte.

Ä Europa soch dat angisch us. Do stürde öt bo kenne mi, wenn ön Vrau mä met ö Bötzje bekleed, am Strand litt. Frankreich un d Insel Ibiza made he dr Aavang. 

## Ovve ohne em 20. un 21. Jahrhondöt
*Ovve ohne* könne sich d Vraue seijd d 1980er Joohre an völl Stränd un Schwemmbäckens bewäje, ohne dat sö Ärjer kriije. Ön vaste Rejel jitt öt ävver net, wobeij d Vraue als Jrönd vöör hör Vorhalde ajevve, dat sö an dr janze Liiv brung wäde welle.

Ä anger Länder sitt dat ävver angisch us. Su es *ovve ohne* ä Amerika un en völl arabische Staate vorbone.

## Ovve ohne als politisch Meddel

Dat Meddel *ovve ohne* weed aav un zo als Meddel Opseeh z erreeje jenotzd. Domet solle politische Wönsch ongerstötzd un dörchjesatze wäde. Beij d Studenteproteste en d 70er Joohre wood *Ovve ohne* döck äjesatze.

## Ovve ohne Bewejunge
Ä völl Länder es *ovve ohne* net akzepteerd un beij Strof vorboone. Zo di Länder zälle d USA. Dat jliche Rääht vöör Männer un Vraue weed van d Bewejung topless equality vortroone, kann ävver koom dörchjesatze wäde. Ön Ussnahm es dr Bundesstaat New York, wo ö Jericht entscheede had, dat jedde Vrau övverall *ovve ohne* römloufe darf.

Bara Bröst es ön Bewejung us Schwede, di vörsöckt, dat Räät vöör Vraue dörch z setze, *ovve ohne* ä Schwemmbäder schwemme z dörfe.

## Jätt z lääse
* Övver ovve ohne
* Dat Räät ovve ohne se z dörfe
Marianne Faithfull

**Marianne Evelyn Gabriel Faithfull** (* 29. Dezember 1946 ä Hampstead, London) es ön Sängerin un Schauspellerin us Ängland.

## Hör Lääve
En d 60er Joohre wood Marianna Faithfull ä Europa un en d USA bekannd. En d Klatschziidunge wood sö dörch hör Küddelche met **' rondjetraschd. Als dat z Broch jäng, hong Marianne an d Nold, watt sö witt zöröckworp.

1979 vorsood sö neu aazövange, watt bedüüde, dat kenn Droje mi jenomme wode. Dat fluppde ävver iich em Joohr 1985. Usserdäm vorsood sö sich net mä als [[Sängerin]], sö woohl sich och als [[Schauspieler|Schaupellerin]] önö Naam mache. Läddcher wi „}}''[[The Ballad of Lucy Jordan]]“ un „**'“ made sö op d janze Welt bekannd.

Em Joohr 2004 wäßelnde ** hörö Wonnsetz un trock va Dublin, wo sö bes zo di Zitt jeläävd hod, no Paris.

Als sö em September 2006 a Krebs an d Bross erkrankde, vong ön schwoch Zitt vöör hör a. Ävver Marianne schaffde dat un es hüü z Dachs jesond.

## Weblinks
* Hör Siij
Susana Esther Baca de la Colina

**Susana Esther Baca de la Colina** (* 24. Mai 1944 ä Chorillos beij Lima, Peru) es ön Sängerin.

## Hör Lääve
Susana woss en ö kleen Dörp en d Nöhde va Lima op. Sö studiirde Musik un Jesang. Als sö öt ischde Mol vöör Volk song, wood ön angere Sängerin op hör opmerksam un holp hör, wiir z komme. Dodörch fluppde öt hör, em Joohr 1995 övver d Jrenze va Peru bekannd z wäde.

Beij hör Musik notzd Susana Musikinstrumente, di us Afrika un Peru stamme. D Musik weed met modern Tön zösammebraad.

## Usszeechnunge
Em Joohr 2002 wood Susana Colina dr *Latin Grammy* vorlinnt.

## Jätt z lääse
* Susana Baca beij YouTube
Louis Marie Billé

**Louis Marie Billé** (* 18. Februar 1938; † 12. Määz 2002) woch önö Kerchemann us Frankreich. Hä woch vam 6. September 1998 bes zo singe Duud em Joohr 2002 dr Ärzbischoff va Lyon.

## Sii Lääve

Louis Marie Billé studiirde ä 3 vorschiidene Städt kattolische Theolojii un Filosofii, wobeij hä sich op d Theolojii van d Bibel meeßd kömmerde. 

Bes zm 25. Määz 1962 woch hä önö normale Pastur un steech dono en d Orjanisatiun van d Kerch op. Su ongerrichde hä tösche 1966 un 1972 an d Schöll anger Pastür ovv sun Männer, di iisch Pastur wäde welle, en d Stadt Luçon, dono bes 1977 ä La Roche-sur-Yon.

Papßd Johannes Paul II. made Louis Marie Billé zm Bischoff va Laval, dono vorsatz hä häm no Aix. Am 10. Juli 1998 wood hä Ärzbischoff va Lyon. Dat bleed hä bes zo singe Duud em Joohr 2002. Am 21. Februar 2001 wood hä zm Kardinal va San Pietro in Vincoli. Angere Iihrunge koome dozo.

Am 12. Määz 2002 storv hä ä Bordeaux, wood ävver en d Katedral va Lyon bejraave. Philippe Barbarin övvernomm sing Positiun.

## Jätt z lääse
* Övver Louis Marie Billé
* Övver häm als Kardinal
The Ballad of Lucy Jordan

**The Ballad of Lucy Jordan**, watt op Ripuaresch met *Öt Danzläddche va Lucy Jordan* övversatze weed, es ö Läddche, dat dä amerikanische Dechter un Läddchensschriiver Silverstein komponeerd had. 

Dat Läddche wood va *Dr Hook* opjenomme un van d us Ängland stammende Sängerin Marianne Faithfull nojemaad. Em Joohr 1979 joov sö *The Ballad of Lucy Jordan* op ön Plaat öruss. Zosätzlich erscheen öt als Musik en d Filme *Montenegro*, *Tarnation]]* un *Thelma & Louise*.

## Woröm öt beij dat Läddche jeeht
Op d Vroch, öm wat töt en dat Läddche jeeht, saad Marianne Faithfull, da töt dat Lääve van ön Vrau beschriivd, di en önö Vöörocht van ön Stadt läävd un jädde Daach erläävd, wi dr Mann nom Wärk jeeht un d Kenger no d Schüll. Sö stelld sich vöör, dat sö en di Zitt döheem di Möjelichkeet had, z schrubbe övv em Jaade z werke. Sö kütt ävver och nakß dörch d Stadt loufe. Hörö Droom enns dörch Paris en ö jruuß wiss Auto z vaare, schingd net woohr z wäde. Erjendwann klömmt sö ävver op öt Dach von ö huch Huuß un weed van d Hand van önö Mann jerett, dä sö en ö wiss Auto, watt önö Krankewarel es, no ö Huuß, ö Jäckes, väärt.

Nävver dat va Marianne Faithfull jesonge Läddche jitt öt och noch di, di va anger Sänger op dr Maat jebraad wode. Bekannd es dat bei Youtube äjestalde va Wiwa.

## Jätt z lääse
* Text van d Ballad
* Öt Läddche jesonge van WIWA
Alfred Ittner

**Alfred Jakob Ittner** (* 13. Januar 1907 ä Kulmbach; † 3. November 1976 och ä Kulmbach) woch önö Oberscharvührer van d SS, dä beij d Aktiun T4 un d Aktiun Reinhardt metmaade.

## Si Lääve
Ittner, önö Bürokraat troon em Februar 1926 d NSDAP beij, vorleed sö em Sommer 1927 wärm un troon di Partei 1936 wärm beij. Singe Berof vührde hä va 1934 a beij d NSDAP us, zm Deel werkde hä och als Bürokraat beij d Aktiun T4-Zentralstell, önö Poste, däm hä iisch em Vröschjoohr 1942 opjoov.

Em Määz koom dr Beveehl, no Lublin z träcke. Hä werkde tösche Ängß April un Ängß Juli 1942 em Vornichtungslajer Sobibór. Hä notiirde, watt d Jüdde op dr Wäch no d Jaaßkammer aavlävvernde. Ittner hod sing Platsch hänger ön Jlaßschiiv kott vöör d Jaaßkammer, wo di nakße Mänsch vorbeij jo moote. Nävver häm sooß önö jonge Jüdd, däm sö Joldjüdd övv kleene Max nannde un mä di Opjaav hod, Vortraue beij di ö paar Minütte spiidr stervende Lüüh z erwäcke.

Als Ittner Krach met dr Lajerövvichde Franz Stangel hod, scheckde dä häm zr Stroof en öt Lajer III, wo hä d jüddische Jevangene övverwache solld, di Massejrääver ushävve moote. Isch als dr Övvichde van öt Hauptweetschaftsamt van d Aktiun T4 sich vöör häm äsatz, dorf hä wärm als Bürokraat en d Hauptstell van d Aktiun T-4 zöröck.

Beij dr Sobibór-Prozess saat hä us, dat hä ni zojekekke hod, wenn Jüdde erschooße wode. Hä had sich jeddes Mol ömjedriihnt, su dat hä nüüß övver di Schötze ussaare kütt. Hä wood zo 4 Joohr Jevängnis wäje Beihölp zom Mord a 68.000 Mänsche vorurdeeld.

Ittner storv 1976 ä Kulmbach.

## Jätt z lääse
* Jules Schelvis: Vernichtungslager Sobibór. Unrast-Verlag. Hamburg/Münster 2003. ISBN 3-89771-814-6
Trawniki

**Trawniki**http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Trawniki&language=de&params=51.133055555556_N_22.995833333333_E_dim:10000_region:PL-LU_type:city es ö Dörp än dr polnische Bezirk Lublin. Ä Trawniki lääve 9169 Mänsche.

## D Laach ä Poole
Trawniki litt onjeväär 32 km südöstlich va Lublin am Floßß Wieprz, dä do met dr Gielczew zösammekütt. Dat Örtche ömfasst ön Fläch va 84 km², wobeij bo alles van d Buure jenotzd weed. 7 % send Bösch.

Ön Baahnlenisch vorbängd Trawniki met Warschau un Lemberg en d Ukraine.

## Jätt va vreuer
Trawniki wood dörch öt Zwangsarbeederlajer bekannd, dat d SS em Joohr 1941 do alaad. Öt wood em Joohr 1943 wärm opjelößd un all 6.000 vorblävve Jevangene wode ömjebraad.

Weetschaftlich berchop jäng öt met Trawniki em Joohr 1954, als ö Lajer vöör Koor ä Betriib jenomme wood.

Dat ald Schloss va Trawniki wood 1960 aavjeresse.

### Jätt z lääse

* D Siij va Trawniki
Hermann Michel

**Hermann Michel** (* 23. Aprel 1912) woch ön Oberscharvührer bei d SS un enne va d SS-Männer, di em Vornichtungslajer Sobibór vöör öt Vorjase van d Jüdde em Rame van d Aktiun Reinhard zoständich wore. Singe Spetznaam woch *Prädijer*.

## Si Lääve
Dä us Holzheim ä Bayere stammende Hermann Michel werkde en d 1930 Joohre als Krankeflejer en ö Spital ä Berlin. Am Äng van dat Johrzeent koom hä zösamme met Franz Stangl un Christian Wirth no öt Schloss Hartheim, wo sö em Raahme van d Aktiun T4 kranke Mänsche ömbraad.

Als Franz Stangl zm Övvichde van öt Lajer va Sobibór ernannd wood, made dä Hermann Michel zo singe zweide Mann, weil hä kenne Schröppel mi hod, Lüüh ömzöbränge. 
Michel weed als ön Persun beschrevve, di ön schünn Stemm hod, watt häm singe Spetznaam *Prädijer* äbraad. Öt woch Hermann Michels Opjaav, di aakommende Lüüh dörch ön Reed z bejrösse un sö z bereuije. Dat maade hä ösu jott, dat manchmol sujar jeklatschd un jedanzd wood, wenn hä vorzalld, dat sö sich mä noch dusche möte, bevör önö schünne Deel van hän neu Lääve aavöng. Hä erklärde, dat sö no d Ukraine jebraad wöde un dat öt Dusche nüdich wör, damet kenn Krankheete en öt Lajer jeschleefd wöde. Kott no Michels Reed joove d Jüdde alle Saaache aav, trocke sich us, d Hoore woode aavjeschnedde un dann storve sö en d Jaaßkammer.

No dr Opstand va Sobibór wood öt Lajer opjelößd, un all di SS-Männer wode us öt Lajer aavjetrocke. Sö koome no Triest un sollte jäje Partisane kämpfe, wobeij jehoffd wood, dat sö dobeij öt Lääve vorleere. Züjje va Sobibór solld öt net jävve.

Franz Stangl saad em Joohr 1971, dat hä jlöövd, Hermann Michel kutt no dr Zweide Weltkresch no Äjypte aavhouwe.

## Jätt z lääse
* Övver Sobibór
Franz Reichleitner

**Franz Reichleitner**http://stichtingsobibor.nl/wp-content/Gustav%20Wagner.gif (* 2. Dezember 1906 ä Ried im Traunkreis / Österreich; † 3. Januar 1944 beij Rijeka / Istrien) woch Metjlett van d Kripo suwi d NSDAP. D Hauptstormvührer van d SS woch dr Övvichde van öt Vornichtungslajer Sobibór.

## Si Lääve
Reichsleitner woch beij d Kripo un liirde at zo di Zitt Franz Stangl kenne, dä Kommandant van öt Vornichtungslajer ä Sobibór un Vornichtungslajer Treblinka woch. Beede werkde beij d Aktiun T4, öt Ömbränge van kranke Mänsche ä Hartheim met.

Reichleitner wood dr zweide Mann hänger Stangl em Büro va Hartheim, wobeij hä dä janze Schreftkroom erledije mood. 

Dörch Stangl liirde Reichleitner Anna Baumgartner, sing spiidere Vrau kenne.

Als Stangl singe Poste ä Sobibór opjoov un no Treblinka jäng, övvernomm Reichleither sing Ställ un wood Övvichde van öt Lajer ä Sobibór.

No dr Opstand va Sobibór wood Reichleitner no Italije jescheckd, öm do jäje d Partisane z kämpfe. Usserdäm woch öt sing Opjaav, di do läävende Jüdde ömzöbrenge, jätt dat met dr Naam Aktiun R bezeechnet wood.

Reichleitner wood am 3. Januar 1944 beij Rijeka va Partisane erschooße.

## Jätt z lääse
* Ernst Klee: *Was sie taten, was sie wurden.* Fischer Taschenbuch, Frankfurt am Main 1986, ISBN 3-596-24364-5. (huchdütsch)
* Eugen Kogon, Hermann Langbein, Adalbert Rückerl: *Nationalsozialistische Massentötungen durch Giftgas.* Fischer Taschenbuch, Frankfurt am Main 1986, ISBN 3-596-24353-X. (Huchdütsch)
Zelda Metz-Kelbermann

**Zelda Metz-Kelbermann** (* 1. Mai 1925) hosch met Mädschenaam "Metz" un wood ä Siedliszcze ä Pole jeboore. Di Vrau, di enn van mä 7 övverläävende Vraue us öt Vornichtungslajer Sobibór woch, storv 1980 en d USA.

## Hör Lääve ä Sobibór
Zelda koom am 20. Dezember 1942 zösamme met hör Kusin, di em Lajer ömkoom un Estera Raab op ön Päädskach em Lajer va Sobibór a. Sö woch enn va 800 Persune, di an dä Daach ätroff.

Zelda wood em Lajer dozo jebrudd, öm em Streckzemmer Socke z strecke. Spiir werkde sö em Büjelzemmer, wo öt hör Opjaav woch, dr Weisch van di Lüüh, di en d Jaßkammer ömkomme wore, z kroome. Kott vöör dr Usbroch us öt Lajer mood sö helpe, Lajerdeel 4, dä ävver ni vädisch wood, z bouwe.

Zelda jelong dä Usbroch zösamme met Estera Raab un Hela Felenbaum-Weiss. Bes zm Äng vam Zweide Weltkresch werkde sö ä Lemberg. Öm net opzövalle, nomm sö dr Naam Janina a.

1946 wandernde sö no d USA us.
Franz Wolf

**Franz Wolf** (* 9. April 1907 ä Krummau, Böhmen; † net bekannd) woch önö Scharvührer bei d dütsche SS. Opjrond va Vorbräche em Vornichtungslajer Sobibór, vöör di hä vorantwortlich jemaad wood, wood hä em Vöchter jeliird, vong ävver ke Werk und vordeende bes 1939 si ischde Jeld em Lade van önö Fotojraf. 1936 troon hä d Sudetendütsche Partei beij. Als öt Sudeteland an öt Dütsche Reich veehl, wood hä zo d Wehrmacht äjetrocke un kämpfde ä Poole un an d Westfront.

Em Januar 1940 wood Wolf no Berlin jeroffe un mood kott dono ä Hadamar kranke Mänsche vöör d Vorjasung fotojrafeere, ö Werk, däm hä bes zm Vröschjoohr 1943 nojäng. Si Werk ändernde sisch em Määz 1943, als hä övver Lublin no Sobibór koom, wo dö Dütsche ö Vornichtungslajer opjebouwd hodde. Em Vornichtungslajer Sobibór bestäng sing Opjaav doren, dovör z sorje, dat di Kleer, di di Jüdde vöör d Jaßkammer aavjelaad hodde, opjesammeld un no Jeld dörchsood wode. 

Va Wolf wood övverlävverd, dat hä sisch övver di Persune, di ö paar Minütte spiidr sterve wöde, löstich jemaad had. Önö Sproch, däm hä döck brudde, woch: „Flott, flott, leev Vraue, Werk maad öt Lääve söss.“

Dat Wolf beij öt Böschkommando jewerkd had, es jeseschert, övv hä beij öt Erschösse va Mänsche metjemaad had övv mä zöjekekke had, kann net bewesse wäde. Secher es ävver, dat hä met d Peitsch döck Lüüh jeschlaare had.

Als no dr Opstand va Sobibór öt Lajer opjelößd wood, vorsatz mo häm no Italije, wo hä beij öt Sonderabteilung Einsatz R, önö Äsatz zo d Vornichtung va Jüdde benotzd wood un jäje Partisane kämpfe mood.

Am Äng vam Zweide Weltkresch maade Wolf sisch us dr Stöpp un vorstoch sisch ä Österreich, wo hä ävver van Soldate us d USA jevonge un en ö Lajer no Weiden jebraad wood. Als hä entlosse wood, werkde Wolf bes zm Mai 1946 als Fotojraf vöör d US-Armee.

1960 wood hä ä Eppenheim vassjenomme un em Sobibór-Prozess aajeklachd un vöör schöldich jesproche, winnichstens 39.000 Mänsche ömjebraad z ha. 8 Joohr mood hä aavsetze.

## Jätt z lääse
* Övver d Persune em Sobibór Prozess
Zwangsarbeederlajer Trawniki

Dat **Zwangsarbeederlajer Trawniki** wood em Joohr 1941 als Zwangsarbeederlajer un SS-Ausbildungslajer van d SS en dat polnische Örtche Trawniki aajelaad un 1943 wärm opjelößd.

## Wisu dat Lajer aajelaad wood
Em Lajer, dat en ön ald Zuckerfabrek aajelaad woode woch, solld „Freiwillije“ zo SS-Jehölpe maache, damet sö spiir bei dr Holocaus metmache kutte. Sö sollte kenne Schröppel ha, Jüdde, besongich di us öt besatze Poole, ömzöbrenge. Meeßd wore em Lajer Männer us d Ukraine, Estland, Litauen, us Poole suwie Volksdütsche us Russland. Usserdäm woch jeplant, dat sö Stötzpunkte en di van d Dütsche besatze Jebiite Russlands opbouwde.

Dat Lajer ongerstäng d janze Zitt d SS, wobeij z iich Hermann Höfle, dono Karl Streiber, öt Saare hod. D meetzde Lüüh wore Jevangene us Russland, wobeij am Aavang Freiwillije koome, spiir wode di Männer us d Jäjend jezwonge. Mo schätzd, dat tösche 4000 un 5000 Mänsche em Alder va 18 – 22 Joohr em Lajer wore un Leerjäng maade, di meetzd 2 – 3 Mond duurde. Wä vöör d Aktiun Reinhard vörjeseeh woch, dä brudde net ösu lang.

## Trawnikimänner
Di Opjave van d Trawniki-Männer wore dr Kampf jäje Partisane suwi öt Oppaaße op Sache van d Armeee. Spiir, dat heechd no 1943, paaßde sö och em KZ Auschwitz un en anger Konzentratiunslajere op. Usserdäm brudde d SS sö vöör öt Wärk en d Vornichtungslajer wi z. B. öt Vornichtungslajer Sobibór. Beij d Aktiun Reinhard wore Trawiniki-Männer an d Jaaßkammere zoständich, vorbrannde Lische un paaßde op di Jevangene usserhalb van d Lajerzung op. 
Öt Rümme van Jettos woch zosätzlich ön Opjaav, di Trawniki-Männer övvernämme moote.

## Öt Äng van öt Zwangsarbeederlajer Trawniki
Kott no dr Opstand va Sobibór entscheed Heinrich Himmler em Raahme van d Aktiun Erntefess alle Lajer en dr Bezirk Lublin opzölöse. 
Am 3. November 1943 wood dat Lajer van d SS ömstald un alle Jevangene zösammejedrävve. Sö moote sisch nakß usträcke un wode ä Jraavens erschooße. Als di voll met Lische wore, dreev mo d Mänsche zo ön Kisskull un braad di Vorblävve och noch öm. 6000 Jüdde vorloore su öt Lääve. 14 Daach spiidr wode di Lische vorbrannd, watt öm d 3 Wäche duurde. D Ukrainer us öt Lajer paaßde dorop op. Di Jüdde, di di Lische vorbrannd hodde, wode am Äng sälvs erschooße.

## Am Äng vam Kresch
Am Äng vam Zweide Weltkresch koome öm d Duzend Trawniki-Männer vöör Jericht, völl wode zm Duud vorurdeeld. Ä Dütschland wood winnich jäje Trawniki-Männer ongernomme. Sälvs dä Övvichde van öt Lajer koom met ö blau Oohr vott. John Demjanjuk wood em Joohr 2009 ä Münche aajeklachd.
Selena Quintanilla-Pérez

**Selena Quintanilla-Pérez** (* 6. Aprel 1971; † 31. Määz 1995) woch ön Sängerin, Läddcherschriiverin, Model, Dänzerin suwi Schauspellerin. Usserdäm had di us Mexiko-Amerikanicher Aavstammung stammende Vrau Plaate produzeerd. Völl Priise wode a hör vorjävve. Selena wood besongisch onger d spanisch sprächende Lüüh bekannd. Sö wood em Alder va 23 Joohr van d Präsidentin van hörö Fanklub ömjebraad, watt sö och em Rest van d Wält bekannd made.

## Wi öt aavong
Selena wood ä Lake Jackson, Texas jeboore un vong öt Sänge met 6 Joohr, wobeij sö van hör Äldere ongerstötzd wood. Als hör Famelisch all hör Jeld vorloor, moote sö öt Huuß vorlosse un tingelnde dörch d Jäjend, öm z vorsöcke erjens Jeld opzedriive. Als Selena 14 Joohr ald wood, schingde alles op z joo, denn hör ischde Plaat wood opjenomme. Jeld braad dat ävver net, denn koofe kutt mo dat joo Stöck nerjens, dr Papp koovde alle Plaate op.

Selena, jott en d Schüll, wood dörch dat Örömreise schläter. Önö Deel van d Schüllzitt vorbraad Selena em Bus, met däm sö dörch d Wältjeschichte tingelnde.

## Hör Erfolje
En d 1990er Joohre jäng öt met Selena loss, wobeij *Baila esta cumbia* hör dozo vorholp, en d Mull van all d Lüüh z see. Coca Cola noohm hör onger Vordrach un driihnde Werbefilme, wobeij sö di Jesellschaff helpe sold, dr Sprong no Latingamerika z schaffe. ''Grammy Awards” wore dat, watt sö noch enne Schrett wiir braad.

Em Astrodom va Houston koome 67.000&nbsp;Mänsche, öm sich di Vrau azehüüre. 

## Hör Prevatlääve
Selena hiirode am 2. Aprel 1992 Chris Perez, önö Mann, däm hörö Papp net rüsche kutt.

## Selena weed ömjebraad
Yolanda Saldivar werkde sisch em Kreis van Selenas Vrönde huch un wood dr Övvichde van dr Fanklub. Hä woch ävver net iihrlich un ongerschloch Jeld. Dat koom öruss. Völl leete Saldivar valle, mä Selena held zo hör. Als sisch d zwei am 31. Määz 1995 troffe, koom öt zm Stritt. Dobeij schoss Yolanda Saldivar hör Vröndin Selena en dr Röck. Di schaffde öt, noch bes zo d Rezeptiun van öt Hotel z komme, broch ävver do zösamme, saad ävver no, wä op hör jeschooße hod un wo dat passeerd woch. Ö paar Stond spiidr storv Selena en ö Spital.

Yolanda Salvidar wood van ö Jericht zo levenslänglich Jevängnis vorurdeeld.

## Jätt z lääse
* Hör Siij
Wiwa

**Wiwa** es ön Musikjrupp us Schwede. Sö besteehd us *Pernilla Wallette* un *Michael Winton*.

## Wo dr Naam Wiwa herkütt
Dr Naam Wiwa es d Kombinatiun us d leitzde beede Bochstabe van d Familiename va Michael Winton (=Wi) un Pernilla Wallette (=Wa).

## Jätt övver d Metjledder
Pernilla Wallette un Michael Winton lääve em Süde va Schwede, onjeväär 2 Kilometer va Vaxja vott un dat bedüüd medde em Bösch. Bevöör sö d Läddcher onger dr Naam Wiwa örussjoove, spellte sö als Flashback.

## Övver d Musik un Videos va Wiwa
Wiwa had völl van hör Läddcher op youtube huchjelaahne. Dodörch wode Pernilla Wallette un Michael Winton bekannd. Su jehüd "Ballad of Lucy Jordon" zo d bekanndste Musikstöcker, di Wiwa z beene had.

Öt Huchlaahne va Videos broch di zwei ävver bo at öns öt Jeneck. Dat Läddche „A beautful lovesong“, watt op Ripuaresch met "Ö schünn Läddche van d Leevde" övversatze weed, sold beij ö Musikfess ä Schwede vörjestalld wäde. Dobeij koom öruss, dat sö "A beautifuf lovesong" at als Video en öt Netz jestalld hodde, watt vorboone woch, su dat sö dat jemeld Läddche zoröckträcke moote.

Pernilla sitt mo en ö paar Videos nakß. Dat es ävver ösu jott dojestalld, dat va Konst jesproche weed.

## Jätt z lääse
* Övver Wiwa
* Dr Youtube-Kanal va Wiwa
Copernicium

**Copernicium** es ö chemisches Element. Öt drätt dat Zeeche *Cn* un had d Ordnungszaahl 112. Domet jehüüd öt zo d Transactinoide. Am 10. Juni 2009 wood dat bekannd jejovve. Singe vreuere Naam *Ununbium* es domet hänvällich. Bes zm Juli 2010 es Copernicium öt schwödzte anerkannd Element.

## Wi öt jemaad weed
Dat Element Copernicium wood am 9. Februar 1996 ä Darmstadt dörch öt Beschösse va (70Zn) met 208Pb jewonne. Watt vöör ön Reaktiun dobeij aavleef, weed he jezeechd:

: \,^{70}_{30}\mathrm{Zn} +  \,^{208}_{\ 82}\mathrm{Pb} \to \,^{278}_{112}\mathrm{Cn} ^{*} \to \,^{277}_{112}\mathrm{Cn} + \,^{1}_{0}\mathrm{n}

Öt jitt ävver och noch anger Möjelichkeete, Copernicium her z stelle.

## Watt mo övver Copernicium weeß
Öt es schwoch, jätt övver Copernicium z saare, da mo mä 2 Atome dovan jemaad had. Doruss erjoov sich ävver, dat öt sich wi Queckselver vorhäld, wobeij di 2 Atome dörch Beschoss va Plutonium met Calcium entstange send un ön Halvwertszitt va 4 Sekonde hodde. 
## Jätt z lääse
* Övver öt Element 112
* Nuklidkaat em Internet
Isidore Goudeket

**Isidore Goudeket** (* 1. Aujust 1883 ä Amsterdam; † 9. Juli 1943 äm Vornichtungslajer Sobibór) woch önö Spochtler us Holland, dä 1908 beij d Olympische Sommerspelle metjemaad had.

Isidore Goudeket woch Metjlett van öt holländische Jymnastikteam, dat d 7. Platsch beij d Sommerspelle em Joohr 1908 jewonne had. Em Enkel schaffde Isidore Goudeket d 62. Platsch.

Isidore Goudeket storv em Vornichtungslajer Sobibór.
Helena Lea Nordheim

**Helena Lea Nordheim** (* 1. August 1903 ä Amsterdam; † 2. Juli 1943 em Vornichtungslajer Sobibór) woch ön Spochtlerin us Holland. Sö holde 1928 beij d Olympische Sommerspelle d Joldmedallich ä Jymnastik.

Helena wood ä Amsterdam jeboore un storv em Vornichtungslajer ä Sobibór. Dä Zochtransport, dä sö van öt Konzentratiunslajer Herzogenbusch no Sobibór braad transporteerde och hörö Mann Abraham un d zehnjöhrije Doohter Rebecca, di beede och vorjaßd wode.

## Jätt z lääse
* Övver hör beij d Olympische Spelle
* Helena Lea Nordheim op dr Sigg van Yad Vashem
Thermenmuseum

Öt **Thermenmuseum** ä Heerlen es ö Museum, dat em Joohr 1977 opjemaad wood un öm ö usjejraave römisch Badehuuß öröm jebouwd wood.

## Jätt va vreuer

Am 18. Juni 1940 bleev önö Buur, dä ö Veld do hod, wo hüü d Medde va Heerlen es, met singe Ploch ä jätt hange. Öt stald sich öruss, dat dat Reste van ö römisch Badehuuß wore un zo d Siedlung Coriovallum jehood. Als mo sich dat jenauer akekk un a z buddele vong, stoss mo op d jrützde Ussjrabungsvelder va Holland. Damols had mo dat mä opjeschrevve un di Ussjravung sälvs met Dreck zojeworpe. Em Joohr 1975 wood alles wärm ussjejrave un ö Museum doröm jebouwd. Dat maade 1977 öt ischde Mol op. He wäde ävver net mä di Ussjravungsstöcker van öt Badehuuß jezeechd, mo vängd och anger Denger, di di Römer en d Jäjend övverich jelosse hand.

Öt välld net schwoch, sich vörzestelle, wi dat Badehuuß vreuer ussjeseeh had. Öt woch ö ömmuurd Stöck Land met ö Badehuuß, dat Mosse ca. 50 * 50 Meter hod. Dörch ön Säulejalleri koom mo en ö Ömtreckzemmer, ö zweid Zemmer, zwei Dampbäder, ö Massajezemmer un ö Wärmwasserbad. Usse woch noch ö Bad an d vresche Loff. usserdäm joov öt do och ö Klo.

Dat Badehuuß wood em 2. Jahrhondöt no Christi Jeburt jebouwd un wood bes zm viirde Jahrhondöt jenotzt.

## Jätt z läse
Websiij van öt museum
Bara Bröst

**Bara Bröst** es ö Vraueböndnes, dat em Joohr 2007 entstange es un sich ä Schwede dovör äsetzd, dat d Vraue dat jliche Räät kriije, dat d Männer hand, ovve ohne z. B. ä Schwemmbäder jo z könne.

## Watt Bara Bröst dörchsetze well
Bara Broest meent, dat beede Jeschlechter d sälve Rääte ha mösse un dat dat noch net ömjesatze wode es. Usserdäm wiißd Bara Broest dorop hen, dat dr Liiv van d Vrau en d Jesellschaff meeßd met Sex z do had, beij dr Mann dojäje net. Di Situatiune mööte jeändert wäde. Völl saare ävver, da tön Orjanisatiun wi Bäre Broest net mä dörchsetze moss, da tön Vrau ovve ohne baden jo darf, öt mööd dörchjesatze wäde, dat Männer un Vraue nakß bade dörfe.

## Jätt va vreuer
Öt vong em September 2007 a, als 2 Studentinne us ö Schwemmbad en d Stadt Upsala vorwesse wode. Sö hodde ovve ohne jeschwomme. Dorophen wandte sö sich an d Rejiirung va Schwede. Dorophen jäje völl Vraue ä schwedische Schwemmbäder un schwomme do ovve ohne. Jäddes Mol woode sö us d Schwemmhall jeworpe un als Jrönd jenannd, dat Sauberkeet un Anstand liije wöd.

Em Januar 2008 erlaubde d Stadt Sundsval d Vraue öt ovve-ohne-Bade, sulang kenn anger Persune dodörch jestürd wäde.

## Jätt z lääse
* D Siij va Bara Bröst
Helga Deen

**Helga Deen** (* 6. April 1925 ä Stettin; + 16. Juli 1943 äm Vornichtungslajer Sobibór) schreev ö Tareboch, dat iisch em Joohr 2004 vonge wode es un hör Zitt em Konzentratiunslajer Vught beschriivd.

Helga Deen had önö Papp us Holland un ön Mamm us Dütschland. Di ischde Zitt läävde sö ä Dütschland, ävver als d Jüdde öt immer schwöder hodde, trocke sö no Holland. Als sö jezwonge wode, en öt Konzentratiunslajer Vught z joo, werkde Helgas Mamm do em Spital. Sö entscheed sich met d Famelisch z joo, als dr Zoch sö no Sobibór braad.

Dat Tareboch, dat sö vöör hörö Vrönd Kees jeschrevve had, wood va häm bes zo singe Duud vorstoche. Iisch öt Kengk va Kees zeechd öt ö Museum. Öt beschriivd öt Lääve em Lajer un zeechd, dat Helga Deen jlöövd, dörch Wärk hör Lääve rette z könne. Aavangs Juli 1943 steechd sö en önö Zoch, dä sö no öt Vornichtungslajer va Sobibór brängd. Di 18 Joohr ald Vrau stirvd en d Jaßkammer van öt Lajer.

## Jedächtnisstee ä Sobibór
An dr Hemmelsvahrtswäch wood önö Stee aajebraad, dä a Helga un hör Famelisch erinnere soll. 

## Jätt z lääse
* Övver öt Tareboch
Else Feldmann

**Else Feldmann** (* 25. Februar 1884 ä Wien - † 1942 em Vornichtungslajer Sobibór) woch ön Schriiverin, Ziidungsschriiverin suwi Schriiverin va Bühnestöcker.

Else woss als Kengk va ärm Jüdde ä Leopoldstadt beij Wien op un jäng zo ön hüder Schüll, moot di ävver wärm vorlosse, als hörö Papp öt Wärk vorloor. Van öt Joohr 1908 a werkde sö vöör ön Ziidung van d Sozialiste. Bald jründe Else ön Voreenijung van sozialistische Schriiver, dör bekannde Lüüh beijtrone.

Else Feldmann maade us d Ziidungsartikele Jeschichte, di holpe, ö breer Publikum azespräche. 1934 wood vorbone vöör di Ziidung, vöör di Else schreev, z werke. 

Am 14 Juni 1942 nomm d Gestapo Else Feldmann vass un braad hör no Sobibór en öt Vornichtungslajer, wo sö en d Jaßkammer storv.
Jakob van Hoddis

Hans Davidson (* 16. Mai 1887 ä Berlin; † 1942 em Vornichtungslajer Sobibór), dä Jedichte onger dä Naam **Jakob van Hoddis** schreev, woch önö jüddische dütsche Expressionest. Hä wood dörch Jedichte wi *Der Demokrat* bekannd.

## Si Lääve
Jakob wood als Zwillingskengk jeboore. Nävver singe Broohr, dä beij d Jeburt storv, hod hä 4 Jeschwister. Zösamme met önö Vrönd jründe Jakob em Joohr 1909 „Dr neue Klub“, spiir öt „Neopathetische Kabarett“. Dobeij wode döck vöör Hondede Lüüh Jedichte vörjedraare. Em Joohr 1912, di Voranstaltunge wore ussjeloufe, jäng öt häm siihr schläät. Hä kräät önö Nervezesammebroch. Hä wood van d Uni jeworpe, singe Papp storv un zosätzlich zwei va sing beidzde Vrönde. Öm jeholpe z wäde, jäng hä us vreije Well en ö Jäckes un wood no ön Zitt als jeheelt entlosse. Drusse jäng öt net lang jott. Hä jreff sing Mamm a un mood wärm zöröck. Va do a jäng öt berchaav met sing Jesondheet, su dat hä onger Opsecht läävde.

1933 emijriirde d Famelisch va Jakob no Israel, wo sing Mann ävver ö paar Mond spiir storv. Vöör Jakob joov öt kenn Möjelichkeet, Dütschland z vorlosse. Alleen wäje sing Krankheet nomm häm kee Land op. Usserdäm jalt dr Expressionesmus als vorboone un völl Mänsche, di däm ongerstötzde, lande ä Konzentratiunslajer. Vöör Jakob van Hoddis wood öt dörch sing Krankheet noch jevährlicher. Völl Kranke storve dr „Jnadeduud“ dörch Jaaßkammere ä Spitale. Am 30. April 1942 braad önö Zoch van Hoddis zesamme met 500 anger Kranke no Sobibór, wo hä un all di angere em Vornichtungslajer Vornichtungslajer Sobibór storv.

## Jätt z lääse
* Övver öt Wärk „Welterbe“ va van Hoddis (German)
Gertrude Poppert

**Gertrude Poppert** (* 29. Juni 1914 ä Dortmund), jeboore als **Gertrude Schönborn**, vorbraad ön Zitt em Vornichtungslajer Sobibór. Hörö Naam *Luka* kräät sö va Alexander Petscherski, dä dr Opstand va Sobibór leide. Völl Lüüh kenne sö us dr Film Escape from Sobibor, wo hör Lääve em Lajer ävver angisch dojestalld wood, als öt ä Werklichkeet vorleef. Sö sorv am  31. Oktober 1943.

## Hör Lääve
Gertrude Schönborn wood dö Vrau va Walter Poppert un beede trocke en d 1930er Joohre no Amsterdam. Am 18. Mai 1943 braad sö önö Zochtransport en öt Lajer va Sobibór.

Gertrude werkde em Lajer 2 un hör Opjaav woch öt, op d Kning op z paaße, Walter woch Vöörarbeeder beij öt Waldkommando. Beede dorfe Kaate a Vorwandte schriive, di bes hüü erhalde send. Domet sollt dä Ädrock vormeddeld wäde, dat öt Deporteerde jott jäng.

Alexander Petscherski, dä met Leon Feldhendler dr Opstand va Sobibór plande, troff sisch met däm em Vrauelajer. Damet dat d SS övv d Trawniki-Männer net klöchtich vöörkoom, däng hä ösu, als hött hä ö Küddelche met Gertrude Poppert, önö Naam, däm hä ävver komm ussprääche kutt, su dat hä hör dr Naam *Luka* joov.

Petscherski saad spiir, dat hä sisch ä Luka vorleevde, hör ävver us Schess, öt kütt vorroone wäde, nüüß van dä jeplande Opstand vorzalld.  Önö Schlepp, däm Gertrude Alexander enne Daach vöör dr Opstand schenkde, es erhalde blevve un weed en ö Museum ussjestalld.

Gertrude Poppert övverläävde dr Opstand va Sobibór net un hörö Mann wood am 31. Oktober 1943 em Lajer Sobibór ömjebraad.

## Jedächtnisstätte
Jedächtnisstätte ä Sobibór suwi ä Dortmund sorje dovöör, dat hör Lääve net vorjeiße weed.

## Jätt z lääse
* Jules Schelvis: *Vernichtungslager Sobibór.* Unrast, Hamburg, Münster 2003, ISBN 3-89771-814-6.

## Enkele Stelle
Abraham de Oliveira

**Abraham de Oliveira** (* 4. Mai 1889 ä Amsterdam; † 26. Määz 1943 em Vornichtungslajer Sobibór) woch önö Spochtler, dä vöör Holland an d Olympische Sommerspelle ä Jymnastik em Joohr 1908 deelnomm.
Reaktor (Bänd)

**Reaktor** is en Bänd us em Saaland. Jejründt han se sesch em Johr 1997. Se spille janz vorschiedene Musickrischtunge wie Jazz, Funk odda Täschno. De Tromla, der dat Schlaachzeusch spillt, hät 3 Johr in Kölle jelääv un e bissje Musick jemaat.

## Medmacher
* *Flo:Pee* singk un spillt E-Bass
* Tromla singk un spillt Schlaachzeusch
* *Goldfinger* singk un spillt Keyboards

## Plaate
* 2000: elektrosuperstars
* 2004: Hyperdimension

## Websigge
* Dä Bänd ier Websigg
Flochhaven Ca Mau

Dä **Flochhaven Ca Mau** heiß op Vijätnameesesch **, un op Änglesch *Ca Mau Airport*. Dat ess ene Flochhaven en de Nöhde vun dä Shtadt Ca Mau en Ca Mau, de Provins janz em Sööde vun Viätnam. 

Dä IATA Kood fö_dä Flochhaven ess *CAH*. Dä ICAO Kood fö_dä Flochhaven ess *VVCM*.
Kuletschhoot

Ene **Kuletschhoot** es en Zoot Helm, met däm zem Beijshpell de Pullizei vun de Preuße ongerwähß wor, un di de Pullzei en Bälliin noch noh em Zweite Wältkreesch opjedraare hät.

## Weblinks
* Övver dr Kutetschhoot
Rescheid

**Rescheid** eß e klee Dorp en Noodrhing-Wäßfaale met ener Kirsch van der *Hilije Bärb*. Et jehüürt en de Verwalldung bei Hellenthal.
Keri Lynn Hilson

**Keri Lynn Hilson** (* 5. Dezember 1982 ä Decatur, Georgia) es ön US-amerikanische Sängerin un Schriiverin va Läddcher.

## Hör Lääve
Hilson wood em Joohr 2004 dodörch bekannd, dat so d zweide Stemm beij Xzibit Musikstöck „Hey Now“ woch. Bes dohen kannd mo sö als Schriiverin va Läddcher vöör Usher, Ciara övv Toni Braxton. Öt ischde Dubbelalbum erscheen am 25. Määz 2009 un droch dr Naam „In a Perfect World“. Usserdäm werkde sö zösamme met Bridney Spears. 

Em Joohr 2010 wood Keri Lynn Hilson zweimol vöör dr Grammy nomineerd.

## Jätt z lääse
* Hör Siij (änglische)
Adenau

**Adenau** es en klen Stadt metze en de Efel.
Et leit direkt am Ring - ewe net am Ring der dorch Kölle flest, sondern am Nürburchring.
Et jehüürt bei dä Landkriis Aawiehler.
Kluster va Mönster

Öt **Kluster va Mönster** lit ön Mönster, önöm Stadtdeel va Oche sidd 1972.

Önö Nachfoljer va Karl dr Jruuße, öt woch Ludwich dr Fromme, hat dovöör jesorscht, dat dat Städtche un öt Kluster em Joohr 814 jejründt es woode.

Em 9. Jahrhondöt koome d Hellichdömmer no Mönster, di och hüü noch bei d Hellichdomsfahrt usjestallt wääde. Zo di Zitt waahst dat Kluster stärk un kitt völl Land zojesproche.

1802 es öt met d jruuße Zitt van dat Kluster vorbei, denn d Franzuse löse öt op. Isch 1906 weed dat Kluster weer neu jejründ. D Benediktiner kömmere sisch doröm.

## Quälle
Süüdoß-Limburjesch (Shprooch)

**Zuidoost-Limburgs**, alsu **Süüdoß-Limburjesch** sare se en Holland och för e paa Platt Shprooche uß däm Dreiländereck zwesche Deutschland, Belljie un Holland.

## Sprooche un Ööt
Bei de mieh nederfängkesche söödoßlimburjesche Shprooche sin
* et Eupener en Eupe, de hoofsjtad van de Duutsjtalige Gemeensjap en Beljie
* et Heëlesj en dä Shtadt Heële (Heerlen) en Södoßlemborsh en der Nederläng 
* et Oos-Voeres en S'n Maeëte, un S'n Pieëter, unTäöves, un Rimmezjdels en Voeres en Södlemborsh
* er Sjeter
* et Vèlbedersch en Velbert (wo de Uerdinger und e Einheisplurallinie sich treffe)
* et Vieleter en Viele (Vijlen) en de Gemingde Vols (Vaals) en Södlemborsh
* et Voeres (Voerens)
* et Waobigs en Waobig (Waubach)en Södlemborsh
* et Wieldesj us Wielder (Wijlre) en Södlemborsh en der Nederläng

Bei de ripoaresche  söödoßlimburjesche Shprooche jehüre
* et Bóchezer en Bocholz en Södlemborsh en de Nederläng
* et Kirchröadsj en Kirchroa (Kerkrade) en Södlemborsh en de Nederläng
* et Völzer en Vols (Vaals) en Södlemborsh en de Nederläng

## Vörbìld [[Kerkraads]] (Kirchröädsj) en der Nederläng

(Nld-Deu: oe=u, ie=i, z=s, i=ì, uu=ü, eë=ae, ui=~ei)

Wie d'r opa d'r janse nommedaag in d'r jaad hauw jebutteld en óp heem aa wool joa, zoog heë dat d'r klinge al an 't pöatsje óp hem sjtong tse wade.

Dat dong deë wie zoenne truie Emiel jiddes kier, den e wós, dat heë dan wie jewend e lekker eppelsje oes de mangel kroog.

'Mensje broechet dan óch nit noa heem tse lofe, den e woeët bij d'r opa hingenóp de fiets heem aafjezatsd.

Vuur 't Èse hoosj 't da waal ummer ieësj óprümme, sjun henker wèsje en beëne alier de middaag woeët ópjedusjd.

't Woar inne jemekkelieje jas, den al wat de mam 'm vuurzats oos heë, va sjlaat en sjpienaat, sjapeng en wölle boeëne bis kómpes of knöpjer.

## Literatur
*Georg Cornelissen 2003: *Kleine niederrheinische Sprachgeschichte (1300-1900) : eine regionale Sprachgeschichte für das deutsch-niederländische Grenzgebiet zwischen Arnheim und Krefeld* [with an introduction in Dutch]. Geldern / Venray: Stichting Historie Peel-Maas-Niersgebied, ISBN 978-90-807292-2-3
Öcher Puttes

Dä **Öcher Puttes** eßß Öcher Blotwoosch med Speck, ned wi en Kölle wo mer fröher Puttes för de Blootwoosch ohne Späck jesaat hätt. Woröm hann di Ööscher dann en eijjen Noom doför? Wejl dor Ööscher säät: Lejjv Kenk hant vööl Name.

Mer eßß dä Puttes em Stomp of en jebroen Schievje än Wachelter, med Kompes of eijfach esuh. An dä jebroen Puttes säät mer ou *Öcher Kaviar*.

## Schrievwies
De Öcher Fleijschereije schrieve et *Öcher*, mer säät äwwer *Ööscher*.
Oecher Penn

De **Oecher Penn** of eefach **Penn** sinn de Stadtzaldaate vun Oche - so wi en Kölle de Funke. 

De Oecher Penn wood 1857 opjestellt (doröm weed et ou esuh alltmodisch med "oe" jeschrieve). Se hätt jrad 450 Mann unger Waffe. Et Houpkwartier eßß en deä Marschierpooetz. Dä Kommandant eßß Hauptmann Jürgen Brammertz, *Jürgen va Marschierpooetz*. 

Penn hejß se ned wejl se penne doot sonden weijl fröher de ääschte Stadtzeldaate nevve dä Aarbejt kleij Pinnsche jeschnitz unn verkouf hänn för mieh Jeld ze krijje. Da hätt mer se Pinn-Zeldaate jenannt.

## Weblink
* Oecherpenn
Mullefluppet

Dor **Mullefluppet** eßß en Oche wer dä ärsch vill mullt. Esuh en Aat Waschwiev. En dor Aachener Zeitung jitt et en Kolumm vumm Mullefluppet wo hä jädde Daach mulle doot wi hä well.
Bahkauv

Et **Bahkauv** ėßß en fieset Onjeheuer ußß Oche. Des Naachz jang et op Jück unn määt dän Mannslückscher di zevill jedronke hänn en Riesendrißß. Froue unn Pänz loßß_et en Roh.

Dat Bahkauv sieht ußß wi_en jrooßet Kauv mėd enem schuppijje Fäll unn Kralle wi_en Katz. Also, eijjentlisch sieht_et nėt jraad ußß wi_en Kauv, äwwer et heijß evve_suh. Wenn_t donkel ėßß trekk_et dorsch de Stadt unn sätz sisch dä besoffene Manner op de Schullder. Di mööt_et dann mit sisch traare. Wann se dann bedde donn däut et noh_mieh op de Schullder. Däsderwejje mööt ma fluuche unn dä Düüvel maache, dann ėss_et jet leishter noh Hußß ze jonn. Wann dann dat Wiiv fraare doot *Wo bėßß do jesinn? Weijß do eijentlisch wivill Uhr et ad ėßß?*, dann ka dä Mann saare, *Wie, wivill Uhr? Paß op, Wiiv, isch hänn dä Bakhauv dorsch de halve Stadt jetrekk, weijß do eijentlisch wi schwär dat dat Ding ėßß?!*

Dat Bahkauv hätt en Huuß am Büschel, et wohnt in_enem Bronne. Hückzedaach jitt_et och en Dänkmaal ußß Brongse, jleisch nevve_m Kreiswährersatzamp unn däm Paarkhußß, damet de Turiste weßße wi dat Ding ußßseht watt se dann später beläßtijje doot. Da speijt_et Wasser, äwwer nit ußß_m Muul sondern ußß komische Drüüse am Schwaanz.
Judikje Simons

**Judikje Simons** (20. August 1904 ä Den Haag; † 3. Määz 1943 em Vornichtungslajer Sobibór) woch Metjlett van dö holländische Olympia-Mannschaff  em Joohr 1928. Sö jehood zo dö Jymnastikgrupp.

Beij d Olympische Spelle va 1928 hod Judikje ön Joldmedallesch jewonne.

No dr Transpochd no Sobibór wood Judikje zösamme met hörö Mann Bernard un hör vönfjöhrije Doohter Sonja suwi dr dreijöhrije Jong Leon ömjebraad.

## Jätt z lääse
* Övver hör
* Judikje Simons op dr Sigg van Yad Vashem
Han Hollander

**Hartog** "**Han**" **Hollander** (* 5. Oktober 1886 ä Deventer; † 9. Juli 1943 ä Sobibór) woch dr ischde Radio Sportreporter us Holland. Hä storv en d Jaßkammer van öt Vornichtungslajer Sobibór.

## Jätt z lääse
*Övver Han Hollander
Riesflam

**Riesflam** eßß en Aat Koche, dä in Belje un in Oche un Aischwiele jään jejesse weed.

Riisflaade sinn ejentlish Flaade (suh wie Persesch-Flaade) met ene Füllung uss Milschries, dat iss Milsch, Vanillje, Ries, Zucker unn Eiwiiß. Dat allet weed dann in ene Tarte-Form jebacke.

Se kumme vunn Belje öwwa de Ostkantone noh Oche.
Printe

**Printe** sinn ene süüße Spezjalität uss Oche. Lück voh ußwääz donn se jään mit Lääwkooch verjleishe, wejl se en ähnliche Färv han unn jewisse Ähnlishkejte in dä Konsistänz. Awwä dä Jeschmack ess komplettemang angers. Printe wääde mit Sirup jesööß (Lääwkooch mit Honish), unn dä Jewöözmishung is angers, se besteht uss Anis, Kardamon, Nelke, Orangshat, Ingwa, Korijanda unn suh wigger, de jenaue Zesammesätzung is jehejm. Ußßer dä Sirop sinn kejenerlej flössije Zodote dobeij. Ma loss dä Tejsh för e paar Doch lijje, dann weed hä wie Koujummi. Ääshte Printe sinn haat ("Haatprinte"), unn man doot se jään inn dä Kaffee stippe. Äwwer et jitt och wäjshe Printe ("Wäjshprinte"), vüür allem föör Turiste op dä Wiehnochßmaakt, unn dä sinn dänn Lääwkooch, sarish, jet ähnlicher. Die jitt et dann och mit Schokkolaat, Zuckäjlasuur und Haaselnööt.

Dä ääßte Printe wurde vermutlish im beljishe Dinant jemaat. Äwwer de Öcher Saareschatz säät, dat en Öcher Bäckerjesell dat Rezept mit dä Hilf vom Düüvel us dä Jruft Karls des Jrooßen gekläut hätt. Dä hätt doföör de Seel von dä Jong wolle. Äwwä da lüeße Öcher Jong hätt ihm et Bläsh Printe ze esse jejewwe, unn dä jecke Düüvel hätt et Bläsh mitvershlonge. Vüür Buuchwääh hätt hä de Seel nit mäh nemme könne. Diese Sare is baseet op dä Dombouw- und dä Loußbärchsaare, wo dat Motto is: "Dä Öcher is dä Düüvel ze lüeß."

## Websigge
D Bärchkatz

**D Bärchkatz** es önö löstije dütsche Stommfilm ä viir Akte us öt Joohr 1921. Jedriihnt wood dä va Ernst Lubitsch. Di Hauptrolle spelte Paul Heidemann, Pola Negri, Edith Meller un Hermann Thimig.

## Woröm öt beij d Film jäng
### Der ischde Akt
Öt es deepe Wengkter op d Festung Tossenstee. Do jeeht öt konterbont zo. D Soldate schloffe jäähr lang, ävver sö dönt meeßd net dat, watt bevoole weed. Usserdäm kitt dr Kommandant van Tossenstee bo jrau Hoore, do sing Vrau häm dr Vräck a deed. Als önö Breef akütt, dat Alexis, dr Droom va all Vraue, no Tassenstee kütt, driine all di Wiiver vöör Vreud dörch.

Op singe Wääch no Tossenstee weed Alexis ävver övvervalle un van d Räubersdoohter Rischka bes op d Ongerbotz usjetrocke.

### Dr zweide Akt
Als Alexis en sing Ongerbotz op Tossenstee akütt, send d Vraue bo net mit z halde. Dozo jehüüre och Vrau un Doohter van der Kommandant, dä Alexis ävver säd, dat hä d Vängere van di zwei losse söll. Dat häld häm ävver net dova aav, öröm z schäkere.

Rischka had en di Zitt ö Beld un di jeklaude Botz van Alexis ä hör Zelt opjehange. Hörö Papp dojäje ärchd sich, dat Rischka net och noch d Ongerbotz metbraad had. Di höd hä jott bruche könne.

Va Tossestee röcke d Soldate us, öm jätt jäje d Räuber z ongernämme.

### Dr dreide Akt
D Räuber jaare d Soldate zm Deuvel, watt janet schwoch välld. Schniibäll un Uurviije send at jenoch. Op Tossenstee weed erwaad, dat d Soldate jewänne, un ä Fess jeviird, wobeij Alexis us Dank vöör si joo Werk Lilli, d Doohter van der Kommandant zr Vrau kitt.

En di Zitt bräche d Räubere en d Festung en un rümme d Räum lääch. Rischka werpt d Kleer va Lilli us öt Venster un di anger Räuber verkleere sisch, damet si metviire könne. Alexis sitt ävver Rischka un schlösst sö ä Lillis Zemmer en. Do bökßd sö ävver met d Hölp va Lilli us.

### Dr viirde Akt
Rischka, wärm zöröck en öt Lajer van d Räuber, söll no dr Well van hörö Papp vorhiirod wäde. Als Rischka ävver hüüd, dat Alexis dr näkßde Daach sälv hiirode weed, schleed sö d eeje Plän en dr Wenk un haud aav.

Alexis jeed öt jenausu un hä besüffd sisch. Ä singe besoffe Kopp treffd hä vöör d Döör Rischka. Sö jönd zösamme no öt Huuß va Alexis, wo kott dono och Lilli akütt. Beede Vraue welle us Sorch opee Alexis opjävve. Als sö spiir zösamme eiße, benämmt sisch Rischka ävver donävver un Alexis schleed sisch wärm op d Siij va Lilli. Rischka trefft op dr Wääch no öt Lajer dä Mann, däm öt hiirode solld. Dörch ö Bützje besejjele sö dr Bund vöör öt Lääve.

## Jätt z lääse
* Övver dr Film
D Popp

**D Popp** es önö dütsche Stommfilm us öt Joohr 1919. Jedriihnt wood dä va Ernst Lubitsch. D Hauptrolle spellte Ossi Oswalda, Victor Janson un Hermann Thimig

## Woröm öt en dä Film jäng
Baron de Chanterelle völd, dat si Lääve bo z Äng jeht, un lätt all di Jongfraue us si Land zösammeroffe, damet singe Neffe Lancelot sisch ön schünn Vrau ussöcke kann. Di Vraue send janz jäck dorop, ävver Lancelot well nüüß dova wesse un haud aav. Hä kütt no ö Kluster, wo dö Mönche suffe un vrässe un dobeij all öt Jeld öt Venster öruss werpe. Ön kotte Zitt spiidr hüüd Lancelot, dat dr Baron häm 300.000 Franke jävve well, wenn hä hiirode deed. D Mönche rede op häm en un övverzeuge häm, da töt jott jenoch wöch, ön Popp z hiirode.

Lancelot jeehd no önö Poopemaacher, dä jeraad ön Popp no öt Vörbeld va sing *Doohter* Ossi maad. Bald weed Popp un Doohter vortuschd, a di Lancelot si Häzz vorlüssd.

At weed jehiirod, ohne dat Lancelot d Naaß dora kitt, dat di Popp ja kenn Popp es. Iisch en d Huchzittsnaahd kütt Lancelot op d Treeter, dat hä ön Vrau us Vleesch un Blott jehiirod had.

## Jätt z lääse
* D Popp
Ossi Oswalda

**Ossi Oswalda** (* 2. Februar 1897 ä Niederschönhausen - † 17. Juli 1947 ä Prag) wood onger dr Naam *Oswalda Stäglich* jeboore und woch ön Schauspellerin us d Stommfilmzitt.

## Hör Lääve
Oswalda woch d Doohter van ön Liihrer us Niederschönhausen, dä ävver storv, als dat Mäddche viir Joohr ald woch. Hör Mamm kutt weder spräche noch hüüre. Dat Kengk liirde danze un jäng spiir an öt Theatr no Berlin. Dodörch wood öt bekannd un jeroohnde a Ernst Lubitsch, dä hör d ischde Rolle ä Filme em Joohr 1916 vorschaffde. D meetzde dova jänge vorloore. Hör Filme, di sö och onger anger Regisseure driihnde, woode ösu bekannd, dat d Dütsche van d „Dütsche Mary Pickford“ sproche.

Em Joohr 1921 maade Ossi Oswalda hör eeje Filmjesellschaff, maade ävver bes 1930 vöör d Ufa öm d 50 Stommfilme. Als dr Tunfilm dr Stommfilm vordrängde, hood d Filmzitt vöör Ossi Oswalda op. Öt entstänge noch 2 Filme, ävver di koome beij öt Volk net a.

Ossi Oswalda storv 1947 ä Prag.

## Jätt z lääse
* lost-films.eu 
* Filmographie und Biographie auf film-zeit.de
D Naat van d Rach

**D Naat van d Rach**, (em Orijinal heechd dat *HÆvnens Nat*) es önö Film us Dänemark, däm Benjamin Christensen em Joohr 1916 jedriihnt had. D Hauptrolle spelde Benjamin Christensen, Karen Sandberg, Peter Fjeldstrup un Ion Iversen. 

## Woröm öt en d Film jäng
Önö Mann weed, onö jätt vorbroche z ha, zo 15 Joohr Jevängniss vorurdeeld. Hä well sisch dat net jevalle losse un well Vorjältung.

## Watt dä Film uszeechnet
HÆvnens Nat välld dodörch us d Reih van d Filme, dat Benjamin Christensen neu Technike nötzd. Su wäde völl Deeler van dä Film bo em Düstere jedriihnt. 

## Alljemeenes övver dr Film
Dä Film brängd öt op ön Spellzitt va 94 Minütte. Hä es 1938 m lang.

## Jätt z lääse
* Övver dr Film
Lya Mara

**Lya Mara** (* 1. August 1897 in Riga, Lettland; † net övverlävverd) wood als *Alexandra Gudowitsch* jeboore un woch ön dütsche Schauspellerin us d Stommfilmzitt.

Öt Lya schaffde d Schöll net, liirde Ballettdanze un jäng va Riga us no Warschau, wo öt Ballerina wood. 1916 krääd Lya dr ischde Kontakt zo dr Film, wobeij zwei Filme met Pola Negri entstänge.

Dörch d Filme wood Lya su bekannd, dat Friedrich Zelnik sö no Berlin hollde un sö ä Filme opträäne leed. Beede vorstänge sisch su jott, dat sö bald hiirode. Bes 1920 veele hör Filme komm op. Sö paaßde zo dr 0-8-15-Film van d Zitt. En d 20er-Joohre koome ö paar Filme met Hans Albers dozo, dä zo di Zitt ävver net winnich bekannd wor.

1925 ändernde Lyo Mara hör Filme. Sö spelld ä Stommfilmoperette met. Dat maade Lyo Mara su bekannd, dat Jroschensheftcher onge dr Naam „Lya“ op dr Maad kome. Usserdäm entstäng em Joohr 1931 als enzije Tunfilm „Jedder vrood no Erika“.

Öt es övverlävverd, dat Lyo zösamme met hörö Mann em Joohr 1933 no d Machtövvernaam va Adolf Hitler no London en öt Ekßil jejange es. 1950 soll sö no d Schweiz jetrocke se. Anger Quelle spräche dovan, dat sö at em Zweide Weltkresch jestorve es.

## Jätt z lääse
* Lya Mara