open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
EUREGIO

De **EUREGIO** — oohne enne besönnerre Name — wood 1958 jejröndt, un eß de eezte Euregio, di_jet_joov. Di shpääder koohme hann_dann ëkßtra Naame krääje, esu wi di nöüre *Euregio Rhein-Maas-Nord* un de *Euregio Rhein-Waal*, di sesh med_te 'EUREGIO zem Dëijl övvorlappe.

En de EUREGIO' fundte sesh övver 130 Körrposchaffte uss_em nöchtlijje Wäßßte fun däm Fäßßland fun Europa
zesamme un sėnn do fotrodde. Ed_ess_en Jränzrejon fun Shtaate, Bunndeßlänndor_un Profinnße un mieh,
nämmlijj_enne janz aale Weetschaffsroum un Shproocheroum — onjevääo_de Jääjend, wo me fröjo et Deutschnederlängsche jeschwaadt hät, ävvo orr_e beßßje mieh, unn_e beßßje winnijor.

Wä dobëij eß , es uss 
* d Deutschland, (Niidosaxe, Noodrhing-Wëßßfale)
* d Nederläng

## Wëbb_Sigge
* Ofizjäl Wëbsigge fun de EUREGIO ierem döütsche Aandëijl (*op [[Hochdeutsch|döütsch]]*)
* Ofizjäl Wëbsigge fun de EUREGIO ierem needoländesche Aandëijl (*op [[Niederländisch|neederlands]]*)
Frömmich

**Frömmiche** (och *Frauminsche*) sin Fraue, Minsche vum weifliche Jeschlääch. Et kann och ene Panz sinn. Frömmiche sin dat Jejedeel va Männ. Mit Frauminsch is immer eine allein jemeint. Will mer jet alljemeines üvver en Schmölzje vun „Frauminsche“ sare, dann säht mer nit „Frauminsche“ sondern *Fraulück*. Der een o´r angere, sät mar *Frau-Lue*, odder och *Frollüüd* doavür.

Frömmiche sin mar jot, für et Huus in Oddnung te haute, öm Sakes eedejelle, un für Kenger de kreje.
Mit die Frömmiche spellze als Put fonge, mar laater jüt´se met se frije, en irjeswann trut´se se mar.
Een jrutte Deel va die Männ seggt mar det et en crux is mit die Frömmichs. "Truu dich mar neet", segge se, wenn de in het dörp anne Thek sats un huers demm kalle.
Juuni (Moohndt)

Dä **Juuni** oddo **Juni**, oddo och **Juuno**, eß dä sëkßte Moohnd em Joohr em krißßlijje Kalländo,
dä mijo fö jewöönlėsh bruche.

*Juno*, *Juuno* säät mer öff am Tellefon, em Funkfäkehr un wänn_et loud eß, wo mer schlääch hüre kann, domet mer t bäßßer fersteijhd un dä Juni net esu läjsh mem Juuli ferwääßelle kann, wo di zwäĳ dorr_esu äänlish klinge. Dröm säät mer för dä Juuli en so ne Fälle och dä *Julai*.
Moohnd (Kalländo)

Ene **Moohnd** esse_n Zigk fun ëttwa em zwölleftell fun ennem Joohr oddo öm de 30 Dääch eröm, oddo joot 4 Woche. De 12 Moohnde em Joohr sin bëij_onß ungescheedlish lang.

Dä Name kütt fum Moond dä mer des oovens am Hemmel sinn künne — jeede Moohnd leuf dä dorresh all sing Fase, avver zemmlesch ůnnjenou.

Mir bruche zig 1582 dä su jenannte jregorjanesche Kalänndo, un en dä joodt 1500 Joohre do füüer dä Julijanesche Kalländo — di zwëij ungeschëijde sesh koum — do sinn de Moohnde:
Bier (en de Lamp)

E **Jlühbier** es ne wigk verbreitete Lööshtkwäll. Et weed jebroch in de mieste Lampe, in de Shingwerfer vun Autos un Zöch.

## Wie jäät dat?
In ne Jlaskolben befindet sish ne Lööshtdroht us Wolfram-Metall. Wenn do elektrishe Strom doosh fließe däät, erhitzt sish dr Droht, und däät esu lööshte.
Kraftverkehr Wupper-Sieg AG

De **Kraffvokehr Wupper-Siesh**, avjekööt **wupsi** oder **KWS**, es e Busongernemme dat im Jebiet Levverkuse un Berjish Jlabbach ungerwäjs es. Et bedriejv de Linienvokehr in der beijde Shtädt un teijlwies em berjishe Land. E poor Linie vun dänne fahre och no Kölle erin un en de Ööt aan de Siish un aan de Wupper suwisu.

## Wëbsigge
* de KWS AG ijo Homepage (*op [[Hochdeutsch|döütsch]]*)
Höhner (Bänd)

De **Höhner** sin e kölsche Bänd. 

Mitjlieder sin:
* Henning Krautmacher (* 5. Määz 1957 in Lävverkuuse) singk un spillt Jitarr
* Peter Werner (* 3. Novemmber 1949 in Lindethal, *Peter Werner-Jates*) spillt Keyboards, Trompeet, Akkordeon un singk
* Janus Fröhlich (* 12. Oktoober 1950 in Ierefeld, *Jan Peter Fröhlich*) spillt Schlaachzeuch, Percussion un singk
* Hannes Schöner (* 24. Juuni 1953 in Beckedörp, *Johannes Schulte-Ontrop*) spillt Bass, E-Bass, un singk
* Jens Streifling (* 30. Apprill 1966 in Borna bëij Leipzig) spillt Klarinette, Jitarr, Klawier, Bluesharp, Saxophon, Bass, Schlaachzeuch
* John Parsons (* 25. Apprill 1954 in Wäjelß) spillt Jitarr
Äx-Höhner sin enzwesche:
* Ralle Rudnik (* 12. Aujußß 1959 in Duisburch, *Ralf Rudnik*) hät de Jitarr jespillt beß 2007.

## För der Bööscherschaaf
* Dodo Hey: Höhner – **. Bachem Verlag, Kölle 2000, ISBN 3-7616-1443-8

## Jrösste Hits
* Viva Colonia
* Die Karavane zieht weiter

## Weblinks

* D Höhner
Shof

E **Shof** es landweetschaffleshe Dier. Singe Nutze litt huopsäshlesh dorin dat et Woll jitt. Et jitt ävver och Millesh, wo me dann Kies druss maache kann odo me drink se esu wie se erus kütt. Me kann e Shof och esse, zom Beijspill in ne Döner.
Silberling (Baan)

**Silberlinge** sin ne Jattung vun Personewaare bei de DBAG.
Mannshe sare och ned_janz_äänß **Selvofesch** do_för.
Se woote et eetste mol engs de fuffzijjer jebaut. Ursprönllish wore se för de Fäänvokehr vürjesinn, ävver schon baal woote se och an Rejionalzösh jehängk, wo mer se bes hück fingk, allerdings för jewöönlesh ömlackiert in ruut. E poor eijnzelne Waare fahre ävver och noch in silber oder jrön-wieß, de Färv vun de späte 80er bei de DB. De Silberlinge sulle noch bes 2010 fahre. Et joov/jitt Silberlinge vun de eetste und zweite Klass, met Avdeijle un ohne, met Stüürköpp un ohne. Silberlingzösh wääde höck för jewöhnlesh vun de BR110, BR111, BR143 oder de BR218 jetrokke.
Shröppsüffor

Ne **Shröppsüffer** es ne Minsh dä sesh ne zimmlesh dreijste Aat aajeeijshnet hät, för lau aan singe Bier zo kumme. Dat funktioneet esu: Wenn sibbe Kääls aan dr Teek stonn, stellt dr Schröppsüffor sesh an de letzte Stell. Nu jävve de andere einor noh dem anndere e Rond us, also jeder sibbe Bier. Wenn de Schröppsüffer eijentlesh an de Reijh wör, säät he „Ach du leeven Jott minge Bus kütt un dat es de letzte höck ovend“ oder irjend en andere usjedaachte Jrund und schon is hä fott doosh de Pooz. Och en jängije Methoe isset, nom sässte Kölsch op et Lokus zo jonn und sesh wemmer widder küüt an de dritte Stell odder esu zo stelle.
Hämmche

E **Hämmche** eß e jepökelt un jekoch Fößje von_e_nem Firke. Me kann et en Metzjereië koofe, wenn jrad jeschlaach wudde eß. Hämmche deet me wärm ode kalt met Mostert, Brut ode suurem Kappes eiße.

Dat Woord Hämmche eß vermutlich mem englische "Ham" (Schinken) verwandt. "Ham" der jruße Schinke un Hämmche der kleene Schinke, der am Firke direk dodrunge setz.

Weil se fröher ärm wore un beijm Firke nix wegjeworfe hann, jitt et manchmol och noch Schweine-Stezje ze koofe.
Shtüürkopp

Ne **Stüürkopp** es ne Führerstannt dä an ne Waare (meistens Personewaare) vun de Iesebaan jebaut es. Vun de Stüürkopp us kann de Lockomotif am andere Eng vum Zoch jestüürt weede. Deshalb nennt mo Waare met Stüürkopp Stüürwaare. Stüüwaare weede sowohl im Noh alls och em Fäänvokehr innjesätz. Mo daaf se ävver net verwääßele met Triebwaare oder Schienebusse. Die han och ne Motor, wat mer en nem Stüürwaare net fingk.
Menutt

En **Menutt** eß en Zigk. Di ß jenou esu lang, wi do Sekunde Zëijor op do Ur bruch öm ëijmool janns erömm ze loufe. 

För enne Minsch kann dat ald reshtėsh lang sinn, ävvo och jantß koot. Dat küdd op de mommënntane Fofaßong drob aan.

En Menutt weed ennjedëijld en säxsh Sekůnnde, un säxėsh Menutte jelld alls en Shtund. Enne Daach häd em Schnett 1440 Menutte — jenou jenumme sen et 1440.00001667 en de läzde 1000 Johr, wa sch mesch nit fodon.

Dat Woot un och de Menutt han unß de Römer aan do Rhing jebraat. Jenou faßjelaat, wi lang dann en Menutt sinn sull, un och dafö jesorresh, dat övver der Daach alle Menutte ejal lang senn, hät mo ävver eez lang noh däm et këij Römisch Rëijsh mieh joov.
Buz

Ene **Buz** odore *Bützje* määt mer met de Leppe op ennem anndere Minsch singem Muul, am leevste eene de mer jään hat.
Ävver kamer och ever op jed anndorres drop dröke.
Klüngel

**Klüngel** es wat dä Kölsche määt, wann hä jet op de Bein stelle moss. Hä kann nix und deit nix, ävver hät krit dat hen. E besje spät, e besje vill ze düer, un och nit janz reschtesch, süüd et us wie wenn et dann doch noch fluppe däät, weil et enne Knubbel andere hen krit. Di krijje natürlisch wat doför. Ävver mer weis et natürlesch och nit, also keiner weiß jet, vür allem die nit, die zevür dovun jewoß han sulle, han jar nix met ze krijje. Es jan vun sellver esu jekumme. Also Klüngel fingk in uns Stadt nit statt! Dat kennt mer hee jaa nit!

## Websiij
* Övver dr Klüngel
Woosch

En **Woosch** es jet för ze esse us Fleisch, Speck, Salz un Jewöze, mänchmol och met Blot un Jebötts. Dat weed vum Metzjer vermangt  un in en Därm jedäut, mänchmol och in en Jlas.

Woosch es
* **rüh**: mihtstendeils jeräuch oder jedrüch, zem Beispill Salami
* **jebröht**: de Woosch weed wann se fädich es jebröht
* **jekoch**: de Woosch weed us jekoch Brät jemaat un met Blot oder Gelee jebunge. Wann se fädich es, weed se noch ens jekoch, jebröht oder jeräuch

Manche Tünnesse meene, Schinke wör uch enne Woosch, dat is ävvä Kappes.

Beleevte Wösch em Rhingland sin:

* us Blot: Flönz, Blotwoosch, Öcher Puttes
* Levverwoosch

## Websigge
Fesch

En **Fesch** läv em Wasser, es en Wirbeldier un dät üvver Kieme odeme. Die Hälvte vun dä bekannte Wirbeldierarte sin Fesch. Die ältste Fischfossilie sin 450 Millionen Johr ahl. Haie un Roche sin Knorpelfesch, dä Reß sin Knochefesch. Och Wale weede mänchmol Fesch jenannt, sin äwwer Säugediere. Fische hän Kive, dröm es dat bekannte Nüngauch wat en de Flöß läv kei Fisch zundern ene Kivelose. 

Fische em Rhing sin dä Lachs un dä Zander. (Dä Walfisch kütt, angersch wie oft jedaach wedd, em Rhing nur zu jannz seltener Jelejenheiten vühr.) In d'r Noodsee läv dä Hirring.
Kösch

De **Kösch** eß dä Plaz em Huß wo jekoch weed. Ärm Lück dun och en der Kösch fodere, un öff es em Winte de Kösch de wärremßde Roum em Huß, wämer en de Kamere un de Zemmer nit schtoche well, weijlet zo vill koßß.
Pief

En **Pief** eß dat Rüühr, wadd ussem Ovve ruß küt, wo do heijße Quallem dorsch trick un de Buud och noch jet wärremp.

Die Pief jeijt fö jwöönlesch en de Wannd errinn. Do jeijt se en en annde Pief.
Die Piefe en de Wäng jonn noh unger beß en der Keller eraf. Do unge sammt sesch dä Dräk un Ruß. Noh bovve zu jon se jraad ussem Daach eruß, un sen do offe, do jeijd dä Qualem fun der Övve eruß en de Luff un deijt unß de Schadtluff fopäßte, jedenfallsem Winnte.
Minsche hann och noch af un ann Piefe em Muul. Do dunn se et sellve wi de Övve, qualleme. Der Mische dun Tabbak en der Piefekopp stuppe. Dann zonde se dä aan un piefe sesch eijn. Wät maach.

Em Orscheßto hann se och Piefe, ävver di maach emussik, keijne quallem. Em Fasteloovend, do hann se Piefe un Trommelle, die maach esch besöndors jään.


Beld:Westwall oven.jpg|Pief
Beld:Baffvolcano.jpg|Pief en d Mull


## Weblinks
* Piefe
* Övver Piefe
John F. Kennedy

**John Fitzgerald Kennedy** (* 29. Mai 1917 en Brookline, Massachusetts; † 22. November 1963 en Dallas, Texas, durch e Attentat) wor d'r 35. Präsident vun d'r Vereijnischte Staate vun Amerika (1961 – 1963) un Metjlied vun d'r Demokratische Partei. Hä wor ne Soun vum Joseph P. Kennedy un Rose Kennedy, dä Dochter vum fröhere Bürjermeester vun Boston. Em Zweite Weltkreesch hät'e beij de US-Marine em Pazifische Ozean als Kommandant vum Schnellboot PT 109 gedeent. Am 12. September 1953 hät'e et Jacqueline Lee Bouvier jehierot. Bis hück kumme us dämm jruße Kennedy-Clan vel beröhmte Politicker.

Kennedy hat vel Fisterenölsche am loofe, vun dänne och sing Frau woss. Me säät em och eens mem Marilyn Monroe noh.

Wäjen dämm spektakuläre Attentat, singer beröhmten Rätt für_em Schöneberjer Rothuus en Berlin, d'r Kubakries, un singer Aankündijung vun d'r ierschten Landung om Moond zällt_e trotz singer kuurten Ampszick zo de bekannteste Minsche un als eener vun d'r populärste US-Präsidente vum 20. Johrhundert.

## Websigge
*
Spruut

**Spruut** (us de Aat *Brassica oleracea*) es, wann mer et biologisch anluurt, ene Broder vum Kappes. Hä süht och us wie janz kleine Kappesköppe, esuh deck wie ene Dume oder och zwei. 
 
De Sprutekühl es jrön un de Blatt-Adere sin jälwieß. Waaße dunn die op Stengele, die sin esuh deck wie en Fenger oder jet mieh. Do setze se dann esu spiralförmich eröm, un mer kann se afplöcke. Bovve drüvver hätt die Planz noch en paar jroße jröne Blätter. Die mösse jot stonn, söns hätt die Planz nit jenüjend Wasser. Die janze Planz weed nit janz kniehuh.

De **Sprutekühl** kütt us de Jejend von Brüssel en Beljie. Et jitt se sick dem eezte Drittel vum 19. Johrhungert. Vun do han se sich flöck üvver janz Europa usjebreitet.

Ungerm Johr kritt mer Sprütche nur selden ze koufe. Se weede noh de Ieshelije em Mai jeplanz un nohm eezte Frost em November jeärnt. 
En Deutschland ensjesamt weede nit esuh vill Spruute jeärnt, em Rhingland ävver deutlich mieh. 

Schprütsche kann mer esse, dofür weede se eets ens jekoch. Do schmieß mer brunge, welke, un drüjje jäle Deile fott, schnigg dä Fooß jlatt un schnigg en krüzwies en. Dann af en et Salzwasser. Serviere dot mer de Sprütche met ene Bechamelzauß us de Spruutebröh, met Botter oder Speck, Milch, Salz, Peffer un Muskat.
Schavur

**Schavu** (och **Schavuur**, vun *[[Savoy]]er [[Kappes (Planz)|Kappes]]* un us dä Art *Brassica oleracea*) op Hochdeutsch: Wirsing) es vumm biolorische Standpunk en Brooder vumm Kappes. Hä hätt jewellte bzw. kruse Blädde, sunz es hä jröön-blou.

Schavuur kütt vumm Mittelmeer unn et jivvt hä sick däm 18. Johrhungert em Rhingland unn övverall op dä Äd. De Blädde vumm Schavuur sinn fing unn däswäjje flöck mangs jekoch. Ma broucht hä föör Roulade, Zupp oder als Biilooch.

Schavuur kritt ma ėm janze Joor, em Fröhjoor jet milder, em Härbst jet fester. In Deutschland wääde jedet Johr esuh öm 50.000&nbsp;t jeärntet.
Schepp (Köch)

En **Schepp**, oder wann et nit esuh jroß es, en **Scheppche**, es ene Aat Pott met ene Stiel wie en Pann. Mehschtens hätt mer noh en Deckel för drop ze donn.

Mer kann et jot zem Brode un Schmore bruche. Waröm dat dann ävver besser sinn soll wie en Pott, nur weil et en Stiel hätt? Weil mer mer et met ein Hand faßhalde kann un beßje schüddele beim Brode unn esuh.
Opel

**Wilhelm Opel**, aff 1917 von Opel, (* 15. Mai Joohr 1871; † 2. Mai Joohr 1948) wor eijner vun dä Jründer vun dä Autofabrik Opel en Rüsselsheim beij Frankfurt am Main.

E Zweigwerk is Anfang d'r 60er Johre en Bochum jebaut wudde, öm em Ruhrjebiet dä Opel Kadett ze baue. Noh dämm de Konjunktur net mi fluppe däät, hätt dat Werk off in de Zeidung jeshtande met Oppständ vun de Belegschaff, weilset zomaache wullte. Se boue hück dä Opel Zafira un dä Opel Astra en däm Werk, un dä hät sisch nit jot verkauf, en ziklang. Jez jeiht et.

Bej Opel en Bochum ärbede se zik 1962 un et sin wal öm de 6000 Minsche noch do.

## Websigge
* Opel Club
* Opel News
Kerpen

**Kerpen** (och **Kerpe**) es e Stadt ca. 20 km wesslish vun Kölle un 40 km össlish vun Oche, wo de  un de  sish krütze.

Kerpe selvs wor ald em fröhe Meddelaltor bekannt (871 in en Urkund „villa Kerpinna“ jenannt). Dozo jehüürt och noch et Dörp Langenich elans dä Neffelbach (dä jitz en Kerpe ungerrührt eß, zewäjens däm Jerüsh un däm Huhwassor). Jet össlish vun Kerpe fleess dä Neffelbach en de Erf, su kammer Kerpen/Erft vun Kerpen/Eifel (bei Gerolstein) ungerscheide.

Kerpe wood derzicks och **Künningskerpe** jeheeße, wal dr en Oche jekröönt Künning op dr Reis vun Oche noh Kölle hee en Palz hat. De Häre vun Kerpe sin er ald dovör kaisertreu jeblevve.

Noh dä Schlaach bei Worringe 1288 eß Kerpe brabantsch jewoode un kom esu 1522 ungor de Herrschaff vun Spanie.

1712 (noh däm Spansche Ervfoljekreesh) wood et en eijene Herrschaff (Kerpen-Lommersum) met singe eijene Rejierung, beß 1794 de Franzuse kome. 1814/15 wood et preußish.
1941 hät Kerpe et Stadträäsh kräje.

De Jesellevattor Adolf Kolping eß en Kerpe jeboore, am 8. 12. 1813. http://de.wikipedia.org/wiki/Kolping

Wie 1975 die Jebeetsreform kom, sin er och noch andere Stadtteil dozojekumme:
* Senndörp (Sindorf)
* Horrem (met däm jröößte Bahnhoff) un Neu-Bottebrooch (et ahle Bottebrooch wood affjebaggert för dä Tagebau Frejshem)
* Bloozem (Blatzheim) un Berjerhuse (Bergerhausen)
* Mannem (Manheim), wo die Bröder Schumacher op dr Kaatbahn et Renne ahnjefange han
* Buir (weed "Bühr" ussjesproche)
* Türnich met Balkes (Balkhausen) un Brüjje (Brüggen)
* Mödroth (Mödrath) - eß 1958 ömjesiedelt woode, för de Tagebau Frejshem. Op däm Jebeet, wo fröher dä Tagebau wor, eß jetz och et Marijefeld, wo dä Paaps Benedikt XVI 2005 die jruße Mess afjehaale hät.

Kerpe hät jitz de mietzte Inwohnor vum Rhing-Erf-Kreis un eß drop un drahn op &nbsp;Inwohnor ze kumme.

## Websigge
* www.stadt-kerpen.de
* Jümnasijum Kerpe dääsde anklicke: Fächer&Projekte: 2007: Kerpen für Jugendliche - Do fingk mer wishtije Informazijone! 
* kerpen.exsudo.de Wi vill Lück wonne doh?
Maaß Rhingländesch

Et **Maaß_Rhingländesche** oddo **Rhing_Maaßländesche** ess_en Shprooche- oddo Dijaläk_Jebeed en däm su jenannte Rhing_Maaß_Drëijeck un betrik sesch op de Söd_Oßß_Nederfränkesch Shprooche zwesche däm ungere Rhing un däm Maaß.

## Literatur
* Georg Cornelissen 2003: *Kleine niederrheinische Sprachgeschichte (1300-1900) : eine regionale Sprachgeschichte für das deutsch-niederländische Grenzgebiet zwischen Arnheim und Krefeld* : met een Nederlandstalige inleiding. Geldern/Venray: Stichting Historie Peel-Maas-Niersgebied, ISBN 90-807292-2-1
Andreas (Apostel)

De **Andreas-Daach** am 30. November es de letzte Daach vom Kirchejohr. Fröhe wor hä och Zahldaach bei de Buure.
Noh ahlem Volksjlaube soll die Naach op de 30. November en wichtige Losnaach sen, weil alles wat me en dä Naach dröme deet em nächste Johr en Erfüllung jonn soll.

De Apostel Andreas, dä Broder vom hl. Petrus, hätt de Lejend noh en Kleijnasieë un Jriecheland missioneet. En Patras soll hä em Johr 60 n. Chr. de Märtyrerduud aan e'nem Krüx met querjestallte Baleke jestorwe sen, deshalef wierd su e Krüx och Andreas-Krüx jenannt.

## Andreas-Krüx
Andreas-Krüxe stonn als Verkehrszeiche vür jedem Bahnöwerjang un komme en Wappe un Fahne vür.


Datei:Zeichen 201.svg|Bahnöwerjang
Datei:WappenRuengsdorf.svg|Bonn-Röngsdörp
Datei:Flag of the United Kingdom.svg|Jrußbrtiannië
Datei:Flag of Scotland.svg|Schottland
Datei:Naval ensign of Russia.svg|De Marin von Russland
Pott (Köch)

Ene **Pott** es jet, wo de jet eren dun kanns. Jewöhnlich bruch mer ene Pott för ze esse ze maache, zom Beispill för ze koche, ze brode udder ze schmore. Avver mer sät Pott och för ander Jedöns, wie dr Blomepott udder dr Pott vum Auspuff (Luur och: Pott (Wat es dat?).

Ene Pott för ze koche hät zwei Jriffe an de Sigge. Hät hä nor eine, dann es et en Pann udder e Schäppche. Hä es us Stohl, Kupfer, Iese udder och us Jlas jemaat. Met däm Deckel kannste en zo maache. Enne dren hät hä hück ze Dach mihts en Schich us Teflon udder su enem Jedöns, domet dat Jemös, wat de kochs, nit anbrennt.

Pött jitt et zick de Brongsezick. Domols hät mer se us Brongse jemaat.

Jet Besonders es dr Römerpott. Dä es us Ton jemaat för en dr Ovve ze dun.
Hausmeister Krause

De ****, is en Fernsehn-Fijur us Kölle.

In jeder Follje mäht'e lustije Saache un säht lustije Sprüch wie: „Um Jottes Wille!“ oder „Hörnse mal, is doppelt esu laut!“
En dämm Spell „Hausmeister Krause – Ordnung muss sein“ op Sat.1 jitt dä *Tom Gerhard* uß Ovveroth en dousende Follje der Flappmann. He shpelld ene Huusmeißter en Kalk em moderne Neubou uß der 60jer/70jer Johre, Famillijevatter med en vo'hiiroht Frouminsh un zwei Pänz em Allder zwesche koot füür... un nit jannz äwaahße. Hä eß em Dackelverein, met jröhne Unniforme wie de Schöze odder en Faßtelooventßjarrd, met shtramm shtonn, un noh onge tredde un noh bovve pukkelle, ävver schweer övverdrėvve höflesch.
Schneider Wibbel

Die Jeschecht vom **Schneider Wibbel** spellt en die Ziet, wie dä Napoleon sech et Großherzogtum Berg onger dr Naal jeresse hät. Dä Schneidermeister Anton Wibbel kunnt de Franzose nit ligge. Un eines Owens hätte em besoffe Kopp janz laut öwer dä Napoleon herjetrocke. Dat hatt ne französesche Offizier metjekrett. Dä Wibbel moht för vier Woche em Kaschott. Hä hatt äwer kin Loss, die Strof afzesetze. Anstell von demm Wibbel es dann sinne Jesell Zimpel nohm Kaschott jejange. Dä Wibbel dorf sech för vier Woche nit blecke losse.

Un dann kom et angers wie jeplant: Dä Jesell sturv em Kaschott. Un all die Lütt jlöften, dä Wibbel wör dot. Dat Wonder von dr Auferstehung vom Wibbel kunnt sin Frau erkläre: „Dat es ne Wibbel, äwer nit dä Anton selech, sonders demm sinne Broder Schambaptist us Hamburg. Un domet ehr dat och weßt, mr zwei wolle hierode!“.

## För noh ze lese
Heinz Jürgens: Schneider Wibbel, **, in: Met eene Penning dörch Düsseldorf, hrsg. von Rainer Hartmann u. a., Düsseldorf 1994, S. 65-68, ISBN 3-928234-18-8
Kurköln

Dat Land **Kurköln** (och: *Erzstiff un Kurfürstentum Köln*) wor eent von dä sibbe Kurfürstentümer vom Hellije Römische Reich Deutscher Nation. Et wor dat weltliche Herrschaffsjebiet von de Erzbischöff von Kölle un eß vom vell jrüßere Erzbistum Köln ze ungerscheide.

Dat Kurfürstentum bestond vom 10. Jahrhundert beß zom Reichsdeputationshauptschluss em Johr 1803 un däät von 1512 aan zom Kurrheinische Reichskreis jehüüre. Sing Käänjebiet looch links vom Rhing zwesche Rheinberg em Norde un Andernach em Südde.

Kurkölle däät aan et Herzogtum Berg, Herzogtum Jülich, Herzogtum Geldern un Herzogtum Kleve jrenze. Sing prachvolle Residenzstadt met jrußem Schloss wor zick 1597, für fass 200 Johr, Bonn. Die Minsche, die en Kurkölle lävve dääte, woren Kölsche, dronke Kölsch un sproche Kölsch. Die Färwe vom Land wore ruut un jrön, die beß hück em kölsche Fastelovend ze finge sinn.

Et nordöslich jelägene Vest Recklinghausen wor'en Exklav vom Kurfürstentum. Et Herzogtum Westfalen haupsächlich et Sauerland däät och zom Herrschaffsjebiet vom Kurfürs jehüre, doch konnt dat Jebiet sing Eejenständigkeit un e paar Sonderrechte bewahre.

## Luurt och
*Erzbistum Köln
*Herzogtum Berg
*Herzogtum Geldern
*Herzogtum Jülich
*Herzogtum Kleve
*Grafschaft Mark
*Herzogtum Westfalen
*Vest Recklinghausen
Altenberger Dom

D'r **Ahleberjer Dom** es'en fröhere Kluhsterkirch unn jehührte zo ner Apteij von demm Zisterzienserurden. De Kirch leht omm Ahleberch, nitt wigg fott von demm Platz, wo im Fröhmiddelalter de Stammburch vun den Jraafen vun Berch jestangen hätt, mit denn singen Steenen d'r Ahleberjer Dom uch deelwies mitjebout wuurden is. Ahleberch selver is enn Ue'tsdeel vun d'r Jemeend Odenthal em Berjische. De Kirch würd zwar hück Dom jenannt, is äver kinne Bischofskirche unn jehührt zum  Erzbistum vum huhhillijen Kölle, äver jenausu zo d'r Rheinischen Landeskirche, weil ett hück enn Simultansakralbou is.

## De Historie vun demm Dom
Em Joahr 1259, jenau jenommen am 3. Mährz 1259 wuurd unger demm Jraaf Adolf IV. vun Berch doamit aanjefangen, de Kirch, de mer hück *Berjische Dom* nennen dunnt, ze boue.

Wä sisch denn Dom aanluuren deht, dä ställt fast, dat häh im jotische Stil jeboud wuurden is. Em Chor sinn de äldesten Finster ze fingen. Watt doabäi uppfällt, is, datt de äldeste Finster noch kinne Färven hannt, datt äver mit fallend Alder de Finster immer bunkter un kräftijer jemoahlt sinn.

Em Joahr 1803 koom ett zo d'r Säkularisierung, datt däht heeßen, datt d'r Besitz vun denn Klühstern verkooft wuurd. Su is'ett uch demm Ahleberjer Dom erjangen. D'r *Pleunissens Juhann Hinrich*, d'r enn Koofmann woar, koofte de janze Apteij unn de Chemiker *Johann Goffried Wöllner* unn *Friedrich Mannes* dähten dat Jelände pachten. Su koahm ett, datt doa enn Fabrik entstangen is. Durch enn Fühjer em Joahr 1815 jing bahl alles kapott, unn datt, watt överich blivv vom Kluhster, verfeel immer mie. Em Joahr 1834 koofte d'r Franz Ejon vun Fürstenberch-Stammheem de Kirch unn braht wichtije Deele widder in Schuss. D'r Preußenkünnich Friedrich Wilhelm III. joahv uch noch enn Hoofen Jeld doabäi. Äver doaföhr moahten emm äver versprächen, dat de Kirch uch vun de Evangjillsche jenutzt werden durf. De ierschte evangjillische Mess wuurd am 13. Aujust 1857 aavjehahlen.

De janzen Ärbeeden runk ümm de Widderherstellung vom Ahleberjer Dom jingen noch innet 1894, 1912 unn uch noch inz' in denn 1960er Joahren wigger.

Vill Ärbeed feel 1987 aan. De Brasseläi duherte bes zum Summer 2005, unn am 25. Aujust 2006 fieherte de Kirchenjemeende de ierschte Mess in d'r Kirch.

## Jätt z läße
* **; Bergisch Gladbach, 1969 (*ä [[Hochdeutsch|Huchdütsch]]*)

## Websick
* Dr Ahleberjer Dom-Verein
Schabau

**Schabau** (och **Schnaps**) es jet för ze drenke, dat us verjoren Jesumms jebrannt weed. 

Schabau hätt normal zwesche 36% un 42% Alkohol. Hä kann us Obs (z. B. Prumme, Quetsche, Mirabell oder Äppel), Beere, Jetreide, Trester oder Woozele jemaat weede. Mer kann de Schabau och us diverse Schabausoote zesammemixe, zem Beispill Appelkorn, Bessen Jenever, oder zem Beispill och wat dä Weßfälinger jän drink, dat es dä *Saure Paul*. Wenn dä Schabau kei Färv hätt es et ene Klore, zem Beispill Koon oder Quetsch.

Et jitt Schabau för ze kippe un för ze nippe. Rungerschlotze moss mer de Koon, langsam drinke doot mer en Marc. 

Wat ene Schabau es, rejelt hück de *EWG-Verordnung Nr. 1576/89 des Rates vom 29. Mai 1989 zur Festlegung der allgemeinen Regeln für die Begriffsbestimmung, Bezeichnung und Aufmachung von Spirituosen*. Die jitt et leider nit op Kölsch.  
 
## Wo kütt dat Woot he
Schabau kütt vum lateinische *vinum sabaudum* (Savoyer Wing). Sigg em 18. Johrhungert säät mer en Kölle och **Schnaps**.

## Beispill för Schabau
* us Ops:
** us de Maische: Quetsch, Mirabell, Keesch 
** vum Saff: Calvados
* us Druve:
** vum Trester: Trester, Grappa, Marc, Ouzo
** vum fädije Wing: Mariacron, Cognac, Asbach
* us Koon:
** met Adäppel: Aquavit, Wodka, Jenever un Gin
** nur us Koon: Koon unn Dubbelkoon, Whisky un Whiskey
* us Zuckerrohr: Rum
* us Agave: Tequila
Pouppelsdörp

**Poppelsdörp** es e Stadtdeil, wat zemmesch mittesch en Bonn jeläjen es. Et jrenz aan Kessenesch, Ippedörp, Endenesch, de Wesstadt un de Södstadt. En Poppelsdörp jit et en janze Reih vun Jeschäftscher un Restorangs. De Autobahn jeit drek doosch Poppelsdörp doosch un em Sommer ka'me sesch em Melpad de Sunn op et Heenz schinge losse.

## Websigge
Endenesch

**Endenesch** (Huchdütsch: *Endenich*) litt zemmesch wigg boven. Wa'me do ropwell, muss me zoeesch ne janze Wääsch beeschop hinger sesch läje. En Endenesch jitt et ääsch vill klein Jässjer un me kütt sesch do vür, wie op em Dorp. Et jesellschafflesch Levve spillt sesch vür allem aan un op em Foßballplatz av. Dä *FVE* es janz jruß.
Poppe (Důnn)

Dat Woot **poppe** steit för en Saach, wo nen anständije Mensch nit drövver sprisch. Dodröm jo'me do och nit wigger drop en. Et enzije, wat noch ze sare bliiv, es, dat dat Woot us'm Kölsche kütt un sesch jetz att en dä janze Bundesreppeblik usjebreit hät, sudat dat jeder versteit un och selvs benötz.

Poppe don Mann un Frou, miihßdenß jedenvallß, wann se sesch janz besönndeß jään han. Vörher un hengerheer un zweschedren weed öff jeknuutsch un jebütz. Dobëij kritt dä Mann enne Shtiive un dä kütt en dä Frou ier Funz. Wann hä dobëij affshprez, ävver och sönß, han di zwëij en Schangß, dat se e Kinnk bemm Poppe zeuje. Wä dat net well, nemmp de Pill, ene Pariser, odder de ůnfrůchbaare Dääsh.
Vatter unser

Et **Vatter unser** eß et wichtigste Jrundjebätt von de Christe, dat von Jesus Christus persönlich vürjesproche wudde eß, wie me bädde soll:


Uuse Vatte em Himmel
jehellisch soll Ühre Naam sin.
Ühr Köningkreich soll komme,
Ühre Will soll passere, em Himmel wie op d'r Äärd.
Jätt uus jeden Daach uus Brut.
Un verjätt uus uus Schuld, suwie me dänne verjäwe, die uus jätt jedonn hann.
Un stellt uus net op de Pröfung,
äwe erlüüst uus von dämm Öwel.

(Denn von Üsch eß et Köningkreich, die Kraff un die Praach, en Iwichkeet.)

Amen.


----

Et „Vatter unser“ en e nem andere ripoarische Dialek:   


Vatter User, dä Do beß boven em Hemmel,
Dinge Nam es hillisch!
Ding Risch sull zo uns kumme!
Dinge Welle es Jesetz, em Hemmel un up de Äed.
Et dääschlesch Bruud jev ons och hück widder.
Un vorjiv ons ons Scholde,
esu wie mier och ons Scholdije verjeve donn.
Dunn ons nit en Vorsoochong brenge,
söndorn nemm dat Übel fun ons fott.

Do bes dä Här, et es Ding Risch, un Ding Maach, un Ding Härleschkeid en Ieweschkeid, Ame.


## Loor och hee

* Et „Vatter unser“ op Borbecksch Platt

## Websigk
* Et „Vatter unser“ en divärse Sprooche
Herzogtum Geldern

Et **Herzogtum Geldern** wor e Jebiet vum Helije Römische Reich deutscher Nation.

## Laach
Et däät em Norde aan de Zuiderzee, em Oste aan et Fürstbistum Münster, et Kurfürstentum Köln suwie de Herzogtümer Kleve un Jülich jrenze, un em Südde aan et Herzogtum Limburg, em Weste aan et Herzogtum Brabant un de Vereinigte Nidderlande.
Heiliges Römisches Reich deutscher Nation

**Heiliges Römisches Reich** wor die offiziell Bezeechnung von däm Herrschaffsjebiet von dä Römisch-deutsche Kaiser vom Meddelalder beß zom Johr 1806. Dä Naam von däm Reich hätt me em Meddelalder dovon affjeleit, dat me sich op die Tradition vom antike Römische Reich beroofe wollt. Dat Helije Römische Reich eß d'r Ursprung dä jetzije Nationalstaate Deutschland un Österreich. Zor Ungerscheidung von däm 1871 jejröndete Deutsche Reich säät mer en d'r historischen Forschung och *Altes Reich.*

Dat Reich hätt sich em 10. Johrhundert unger dä Dynastië von d'r Ottone uss dämm ahle karolingische Ostfrankenreich erussjebildt. Dä Naam *Sacrum Imperium* eß schon 1157 un dä Tittel *Sacrum Romanum Imperium* 1254 ierschmols urkundlich beläsch. Zick em 15. Johrhundert däät sich allmählich dä Zosatz *Deutscher Nation* entwickele.

Weil dat Reich ene övvernationale Charakter hatt, konnt et sich nie zo'nem moderne Nationalstaat, wie m'r en hück kennt, entwickele, sondern eß immer e monarchisch, ständejebungenet System uss Kaiser, Reichsständ un wenije jemeinsame Reichsinstitutione jeblevve.

Schon aff d'r fröhen Neuzick wor dat Reich politisch nimmie fähich sing Maach un Jebiet durch Kreesch ze verjrößere. Doher hätt me dä Rääschsschutz un de Vriddenswahrung als eijentliche Zweck vom Reich betraach. Dat Reich sollt für Ruh, Stabilität un d'r friedlichen Oplüsung von Konflikte sorge, endämm et dämm Maachstrebe Enhalt jebeede däät. Ungerdahne sollt et von d'r Willkür von d'r Landeshääre un kleenere Reichsständ vür Rääschsverletzunge stärkerer Ständ un dämm Kaiser schötze. Weil zick 1648 och Nohpere als Reichsständ singer Verfassungsordnung beijetrodde wore, hätt dat Bestohn vom Reich och noch d'r Vridde en Europa jesechert.

Dat sich dat Reich zick Mette vom 18. Johrhundert immer wenijer jäjen innere un äußere Määchte schötze un wehre konnt, wor singe jrüßte Nohdeel un eene von dä Grönd, dat et letzendlich ungerjejange eß. Durch die Besetzunge vom Napoleon un dä Gröndung vom Rheinbund wor'et fass handlungsunfähig jewudde. Et *Heilige Römische Reich Deutscher Nation* eß aam 6. August 1806 met d'r Hinläjung von d'r Reichskron durch Kaiser Franz II. ungerjejange. Die övverich jeblevvene Reichskleinodië wie zom Beispell de Reichskron, d'r Reichsappel un esu wigger, kamme hück en Wien em Museum bewundere.

## Wäbblinks

* Kaat: Et Hillije Römesch Reich fun de dütsche Nazjohn öm et Johr 1580
* Vorlesung online: Das Alte Reich 1495–1806, en schön Sick, met Quelle un ussführliche Bibliographië.
Viktor Dyk

**Viktor Dyk** wo ene tschechische Deeshter, Prosaschrriver, Dramatiker, Politiker, un Rääshßanwallt. Hä wood am 31. Dezember em Johr 1877 in Pšovka bei Mělník jeboore un es aam † 14. Mai em Johr 1931 op de Ensel Lopud en Jugoslawien jeshtorve.
Elsa Scholten

Et **Elsa Scholten** (* 28. Febrowaa 1902 in Homberg (hück e Veedel vun Duisburch), † 14. Oktoober 1981 in Kölle) wor en Schauspillerin un dät zo d'r Stammbesetzung vum Millowitsch-Theater jehüre.

Besonders belieb wor se bei de Lück wäjen ihrem esch kölsche Humor. En dä Stöcksche beim Millowitsch dät se mietstens die Roll vun dä Fraue met Hoor op de Zäng, äwer jrußem Hätz, verkörpere. 

Wer wesse will, wie et fröher en der ahl kölsche Veedele zojejange eß, der sollt sich unbedingk dat Stöck „Em Nachtjackenveedel“ anluure.
 
## Theater
* „Et Fussig Julche“
* „Em Nachtjackenveedel“

## Websigge
* Beröhmte Kölsche op Meloote
Jesus Christus

**Jesus Christus** (griechisch Ἰησούς Χριστός (*Iēsous Christos*, *Jesus, dä Jesalefte*)) dat es unsere Härjott. Hä wod vun singer Mutter, dä Maria, jebore, obwohl die noch jar nit met enem Mann zesamme jewäse wor. Nen Engel wor dä Maria erscheene un hatt ehr jesat, dat se e Kind op de Welt brenge wöd un dat dat dä Messias un de Küning vun Israel wör. Wie dä Jesus jebore wor, moote singe Vatter un sing Mutter met em flöchte, weil dä Küning vun Israel vürhatt, all Pänz ömzebringe, domet dä Jesus nit Küning wäde künnt. Wie e su drissisch Johr aal wör, hät dä Jesus aanjefange, dä Minsche ze predije. Hä sat enne, dat et enzichwichtije em Levve de Leev wör: de Leev zo Jott, de Leev zo dä andere Minsche un och de Leev zo sich sellevs. Vill Lügg hann em Jesus jejläuv un sinn dä neue Liehr jefollech, ävver mänche vun dä Jode hät die Liehr nit jefalle un se hann sich zesammejedonn, dä Jesus aan de Römer verrode un me hät en jequält un aam Eng dutjekrüzich. Nohdäm wat mir Christe jläuve, es dä Jesus för unser Sönde jestoove un aam dretten Daach widder vun dä Duten operstande. Keesche hann sich jebild, die sich op en berofe hann, un Konfessione sinn entstande, die sich öm en jezank hann, un bes hügg es Jesus Christe einer, vun däm all Minsche att et ein of andre jehöt hann.

## Webbsigge
Vings (Kölle)

**Vings** (ofijzell: **Köln-Vingst**) es e Veedel vun Kölle, dat op de Schäl Sick em Oste vum aachte Stadtbezirk vun Kölle lidd. Zur Zigg wunne övver &nbsp;Minsche in Vings.

## Wo litt dat?
Vings es op dä Schäl Sick jeleje un jrenz an Kalk, Hühebirch, Uustem un Jrembirch; markante Jrenze sin hee de Bahnstrecke un dä Vingster Ring.

## Geschichte
In ner Schenkungsurkund vum Etzbishof Heribäät vun Kölle wood Vings als *Vinhem*  et etze Mol im Johr 1003 erwäähnt, ävver et jitt Vermutunge, dat et schon zur Römerzigg bestund un d´r Name sich vun dem lateinische Wood  für „Winzer“ avvleit. Och sprich dofür dat die heutije Kuthstrooß schon in d´r Römerzigg als Deil vum Handelswääch Frankfurt noh Antwerpe bestund.

Övver Jahrhunderte woor Vings e ländlich Dorf mit vier Buurehöff, vun dänne hück nur noch dä Vingster Hoff als Eijentumswohnanlage besteht. Dä Otsmittelpunk wor dä heutije Heßhofplatz, dä direk am Vingster Pool (dämm Dorfteich) looch. Im Johr 1825 hann 275&nbsp;Lück in Vings jelääv, durch de zoonemmende Industrialisierung im benachbaarte Kalek öm de Jahrhundertwend schon 3300. Vun 1867 bess 1900 jehüürte Vings zo Kalk, 1900 wood dat Dorf dann für zehn Johr zur eijenständije Jemeind. Der etzte un einziste Bürjermeister vun Vings wor Aloys Kuth. 1910 wood Vings dann zesamme mit Kalk noh Kölle injemeind.

Nohm Zweite Weltkrech wooden schnellstmöchlich neu Wunnunge für de Arbeider vunn dä Fabrike in Kalek un Müllem jebruch. Do et in Vings vill Freifläche joov, woode drei jrooße Wunnsiedlunge jebaut. Die zuetsjebaute Siedlung an d´r Wöötzburjer Strooß bestund us Övverjangsbaute  - die widder avjerisse weede sullte, wenn jenoch andere Wunnraum vorhande wor. Do in d´r 60er un 70er-Johr ävver immermieh Jastarbeider in die billije Wunnunge injetrocke sinn, hätt mer die Laubejäng nit affjerisse. In dä 70er-Johr sinn in die Hüüser zosätzlich noch vill Kraade injetrocke, su datt Vings zick demm als eins dä schlemste Kraadeveedel vun Kölle jilt. Etz mit umfangreiche Sanierungsmaßnahme aff 1995 wood dämm schlächte Roof jätt entjääjejewirk. Im Johr 2010 woore fass all Sanierungsmaßnahme in Vings affjeschlosse, nur noch e paar Hüüser an der Lustheider Strooß sinn noch nitt fäädisch.


## Referäänze


## Weblinks
Pongk

E **Pongk**, **Punk**, hallef offezjäl **Pfund** es e hallef Killo, e Jeweech. Jraad om Maat kriß de vun de Buure et Zeuch en Ponk on nid en Killo afjewoore.
Worringe

**Worringe** (offizjel: **Köln-Worringen**) es dat Veedel em allerhüühste Norde vun Kölle, et jrenz aan de Rhing un häd do enne Have, et jrenz aan de Stadt Dormare, e beßje aan Hackebroich un aan die kölsche Veedelle Roggedörp-Thenhove (ofizjel: Roggendorf-Thenhoven), Fühlinge (offizjel: Köln-Fühlingen) un Langel un es med dänne em sechste Stadtbezirrk vun Kölle, dä em Weste vum Rhing jelääje es.

Worringe es berüühmp bei de Kölsche zig dä Schlaach vun Worringe, wo de Kölsche met Hüllp vun ußerhallef, dä widderölijje Ääzbischhoff Siechfried vun Westerbursch loss woote, dat wor aam 5. Juni em Johr 1288.

Worringe häd enne eijene Autobahn-Aanschloß. Et häd och enne Haldestell fun der S-Bahn un enne Haldestell fun der Bahn, di_sen ävver zosamme jelaat.

Worringe häd och üvver 70 Fastelovensvereine un häd Köllens drittjrößten Sportverein, de SG-Köln Worringe.

In Worringe jibt et mehrere Kinderjaade, zwei Grundschoole und ein Hauptschool.

De mießte Lück wissen jar nitt, dat Worringe eins zu Frankrish gehöt hätt, dat wor zo de Französische Revulotion, dat wor um 1794.

Worringe wor ens äh Fischerdörp, heugzudach hätt et enne resege Chemiepark vör de Döör stonn.

In Worringe is jedes Johr zur selve Zick a Kirmes, wu se all hin jonn, wenn se nichts zo donn hann, dat is imma in da zweiten Woche im September.

Worringe hätt enne eijene Fastelovends-Zoch, dä och aam Rusemondach jeid.

En Worringe kallt mer et Wurringer Platt.
ISO 639-6

**ISO 639-6** ess_enne ingenazjonale Shtanndat dä jraad_opjebout weed. Hä jehüüert en de Rëij fun de ISO 639 Schtanndatß, di sesch all med de Minsche ier Sprooche beschäfftejje, di_jet eesu jitt. 

De ISO 639-6 eß besönndoß jood zem Aanwënnde, wann_et öm jëtt_jëijt, wat automaatesch löüf. Domet, dat_te Kompjuterre emmo mih enjesazz weede, eß do Bedarrəf am waahße, dat mor de Shproochejroppe, Shprooche, Dijaläkte — de su jenannte Sprochweßßeschafflijje_Jäjeshtänndt — joot, reshtesh, un jenou, äkänne un zotėere kann. Dat weet ėmmo weshtijjo.

De ISO 639-6 weed op de Stanndads_op_boue, di alld_do sinn. Dat hëijß, Kënnzeijshe, oddo Affköözonge uß de älldere Norrme weede övvonůmme un ennjebout. Förr_e Bëijshpell, de ISO 639-3 schriif `eng` för Ënglesh, de ISO 639-6 weed, wi_de ISO 639-1, `en` schriive.

The ISO 639-6 eß aan am Pëijle, dat se winnishßdenß öm de 25&nbsp;Dousend fun unsere 'Sprochweßßeschafflijje_Jäjeshtänndt' affbellde kann, wat_schunn_enß enne_jruße Fochtschredd_eß, jäjeöver bloß 7643 Shprooche un Shproochejroppe uß dä ISO 639-3 ier Lėßß. Öm domet joot hantėere ze künne, well mer di_jenn_en sujenannt hirarscheshe Shtroktuho daashtälle. Di_weed am ëijne Äng de Shprooche_Famillėje ënthallde, unn_am anndere Ängk Dijalägkte, di_mer nur schwaade dëijt, un di nidd_enß Ëijne op_schriif.
Ußdrock

Ene **Ussdrock** ess ene Bezejschnong för en Woot. Et weed jään bej Saachen vowändt, die esu ene Aat Laboaat ess, nor dat et mejß ej woot es.
Colonius

Dä nöüje Fernsetorrem fun Kölle wood aanfangß der 80er Johre fun de Minnsche en Kölle ned esu aanjenumme. Mer saat, hä däät dem Dom en der Seesh shtonn, der Hemmel zostëlle, et Shtadtbelld foschengliere, un wat nid_all. „D'r Pimmel vun der Poss“ han de Bläck Fööss övver inn jesonge. Ävver de Poßß un en kölsche Zëijdong hann enne Wettbewerreb ußjeschrevve för enne schöne Name för dat dönne Denge un enne Prëijß ußjesazz. Su kohm dann dä Name *Colonius* obb_et Tappee, hät de Waal jewunne; un dä eß beß hück janz sëbbsfoshtänndlesch jewoode, un Jede kännd_un brurr_en.
Esperanto

**Esperanto** es de am wiggesten verbrejt intonationaal Plansprooch. Ihr Noom lejt sisch vum Pseudonym af, unger dämmm Ludwik Lejzer Zamenhof (im Düggschen manschmool: Ludwig Lazarus Samenhof) 1887 de Jrondlaache vun d'r Sprooch veröffentlischte. Sing Absesch wor et, ene lejsch erlierbaare, nüütraale Sprooch för de ingernationaale Kommunikation ze entwickole, die äwwo anndere Sprooche nit äsätze sulld. Zamehoff hätt ene ingonationaal Sproochjemejnschaff jemaat, die dat Esperanto sigghär för ville Zwäcke anwändt: Vür allem för Rejse, Breefrüngkschaffto, ingonationaale Träffo on kulterällen Usdousch (Literatuur, Mussik u. a.). Bald fand diss Sprooch uch Verwänndong in Radiosendongen un spätter im Ingonet.

## Websigge
* Wikipedia op Esperanto
* Sigg opp Esperanto öwer de Ripoaresche Sprooche
Grafschafter Krautfabrik

Van d **Graafschafter Krautfabrik Josef Schmitz KG** en Meckenheim kütt dä *Grafschafter Goldsaft*, es en Röbekruck un weed vür allem op dem Vörjeberch jejesse.

Op däm Eimer, wo dat Kruck drin es, süht mer ene Burch. Dat es de Tomburg bei Meckenheim.
Aijelstein

Dä **Aijelstain** oddo **Ëijelstëijn** (offizjäll op Deutsch ****) 
* ess_en Shtrohß en Kölle 
* un dat Veedel dröm_röm,
* un di Poods_an der irem Ëngk →&nbsp; Ëijelshtëijnßpooz.

Di Shtrohß litt hük zwesche em wääßlijje Ëngk fum Houpbaanhoff, oddo Zint Urrsella, un de Ëijelshtëijnßpooz. 
Se eß ëijn fun de ählßte kölsche Shtrohße, do sinn ald de ahle Römer drövver noh Nüüß jetalləp, un zerröck, wobëij_se dann ier Shtadtmoere ald tiräk füer sesch soohche.
## De Shtrohß
En de römesche Zigk looch der Aijelstain ußerhalləf fun de Shtadt un woh de Heershtroohß noh_m Norde fum Rhingland beß aan_et Meer. 
De Römer hatte do en Süül med ennem römesche Legions_Oodler shtonn, di bleev beß lang noh 1200 do aam Plaz. Fun däm Stëijn med däm , wi_mer op Lattëijn fö_dä Oodler säät, küdd_och dä Name *Ëijelshtëijn* her.

Em Meddelalldo woohte de nöüje Shtadtmoere jebout, di beß 1881 shtundte, un doh woh dä *eygelsten* oddo *Eigylstein* dann jraad zwesche dä ahle un dä neuje Moore. Em drüxeente Johondot hees_et dann alld *eigelstein* un och *egelstein*. En dä Zick loche drömröm wall en de Houpsaach noch de kölsche Boore ier Felldere. Em feezeente Johondot däät mer *eygilsteyn* schriive un em sëxeente Johondot *am&nbsp;Igelstein*.  häd_em sibbezeente Johondot op Lattëijnėsh *<span style="font-variant:small-caps"></span>*' jenanndt. Am 1. Januar 1813 kohme dann dem Napoleon sing Lügg_un hann_en en de **, op kölsch, de *Oodler_Shtroohß*, ömjedeuf; koot fü_em Johresbejėnn fun 1871 woh domet alld widdo Schloß, un et wohr widdo do *Eijelstein*. Do moß di Jäjend schonn deesh foll med Hüüso jeshtannde sinn.

Hügg_eß dä Ëijelshtëijn_en zėmmlesch schmale Shtroohß. Der Fokeer eß fott op de nöüje „Turiner Shtrohß“ jenannte Affschned fun_de jruuße Nord-Süd-Fahrt.

## Kwälle
Öskerche

**Öskerche** (amplisch: **Euskirchen**) ös dat Stättsche, wo all Löck sare, dat se am Fohs von de Eefel wonne dääte, weil se kenn Eefele senn wolle on die jebirjische Landschaft iersch hönge Öskirche ahnfängk.
Dat Städtsche ös at siehr alt. Stadtrechte hann se zöngk 1302, on die hann se von Walram dämm Rude jekräje, der wor Jraf von Montjoeu (Monschau). Jedes Johr dorschten se ne Maaht afhahle, der heesch Semme-Jödde-Maht (Simon-Juda-Markt) on wied bös höck am letzte Waucheengk em Oktober afjehahle.
Die ahle Stadtmuue ös och noch möt e paar kuerte Stöcke erhahle, on Tüernche jitt et och noch ze sehn von domols. Ussedämm jitt et e schön Stadtmuseum möt vell interessante Saache von domols em decke Tuern, tireck növve de Määteskirch. **Öskerche** litt aam Veybach su schön wie Kölle am Rhing, su vezällt os Fastelovendsleedche, wat he in jedem Saal jesonge wied. Selevsveständlich litt Öskerche och ahn de Ereff, ävve die flüss usseneröm on ös deshalev net su wichtich, ausse für bestembte Betriebe, die jenau aan der Baach jebaut hann.

Öskerche ös en Kreisstadt, woanoah de Kreis Öskerche esou heis, wi'e heis.
Dier

E **Dier** es ene Hungk, en Katz oder söns jet, wo Levve dren es un wat sich vun allein bewäje un erömhöppe kann. Planze künne dat nit: sich vun dr Stell bewäje. Wa'mer dat esu well, dann es och dr Minsch e Dier.

## Usdröck
* Jedem Dierche sing Pläsierche (Och et kleinste Dierche soll singe Spass han.)
* Et ärm Dier krije (Wann einer e bedröv Jeseech mäht.)
Nohkaate

**Nohkaate** es jet, wo mer hingerher, wann en Saach avjeschlosse es, noch ens vun vürre aanfängk. Beim Kaatespille jitt et en Rejel: "Nohkaate jilt nit".

## För nohzelese
***nohkaate** in: Adam Wrede: *Neuer Kölnischer Wortschatz*, Zweiter Band, K-R, S. 235
Rita

**Rita** ös ne Naam von ene Hellije us Meddelitalije. Die hätt en Cascia, 150 Kilomete nordösslich von Rom, em 14.Johrhondert jewonnt on jelövv. Jebore ös se 1367 als Doete von Antonio on Amata Lottius, die at net mieh jong woere, wie se dat Mädsche kräsche. Ejentlich ös se op der Naam Margerita jedööf. Rita ös en Afkürzung von dem Naam. Se wor ald als kleen Mädsche e onjewöhnlisch Köngk. Et wied vezallt, dat ihr als Bäbi e paar Beje en de Mongk jeflore senn on nix schlömmes dobei passiert ös. Se wollt jäen en et Klueste john, ävve die Äldere hann se em Alte von 14 Johr möt enem Kähl us Roccaporena naamens Ferdinando Mancini vehierod, der e fies Jemöht hatt on off onbeherrsch on wöhdisch woer. Böss dat et 18 woer, dorsch se noch deheem blieve. Donnoh hätt dann et bej öm jewonnt on jeliert, ön jern ze hann. Och häe ös möt de Johre röjije jewohre. Se hätt möt dem dann zwei Fente jekräje. Em Johr 1401 hann se ihr de Mann dann duet heemjebraht, on keene woss, wie et passiert woer.
Die Fente wohre jenausu krakelisch wie ihre Pap on wollten Blootrache hann. Die Mördere hatte von ihre Johtheed jehuet on hann jefroht, of se sich bej ihr vesteiche könnte vür de Polizej. Dat hätt die och möttjemaht on denne jehollepe. Für Ihr Fente hätt de hellije Rita jebött, dat der Herrjott vehendere soll, dat se su en jrueße Söngk wie die Blootrache bejohn.
Se senn dann och alle beetz ahn enne Seusch jestorve, ieh wat se jett ongenemme konnte.
Nu woer se wedde alleen on wollt entlisch en et Klueste john, ävve die wollten se net, weil se Angks hatte, dat se en die Blootrach veweckelt wüere. Drejmol hätt se et vesoht ohne Erfollech. Dat hätt ihr Ärsch jedohn, on se hätt vell jebött, on do senn ihr em Drohm de hellije Johannes, de Täufe, Aujustinus on Nikolaus von Tolentino erschenge on hann se en et Klueste jebraht. Des Morjens hann die Nonne se jefonge, on weil dat net ze erkläre woer, wie se erenjekomme woer en de Naaht, hann se se dobehahle.
Se hätt dann en Dörnewongk von de Dörnekruen vom Herrjott kreje, on su wied se och darjestellt: als Nonn möt Wongkmole on Ruese, weil se om Stervebett ene Vewandte jesaht hätt, se soll ihr us em Jahde von deheem en Rues brenge mezze em Wöngkte. Ejentlich net müejelich, ävve se woere am blöhe.
Dröm wäere jetz noch jedes Johr bei denne Aujustinere am 22. Maj Ruese jesähnt on als Höllep jäje Krankheete denne Kranke opjelaaht.
Worfmatrial

Et **Worfmatrial** em Kaanevall sen eez ens Kamelle. Ävver och:
* Kamelle,
*kamelle,
* Strüüßjer
* Keujomie
* Lotscher
* Keubongbongs
* Schokkeläädsche
* Pralineschaschtele
* Liebesperle
* Nüggelle
* Bäbi-Fläsche
* Plastikbeschersche
* Bällsche
* Spaaschweinsche
* Tütsche me Jummibärsche
* Pafömmfläschelsche
* Kaate
* Papiersche
* Kofetti
* Loff-Schlange
* Klopapierrolle
* Spreewaldjurrke
* Bützje
* un noch mieh ...
un dat küd all vom Zoch up de Löck un en de Finstere jefloore.
Wä et fäng hät jlöck jehatt.
Die Fastelovendsjecke bezahle ihr Worfmatrial sellver us de eijene Täsch. Tonne vun Worfmatrijal weede jedeß Johr op der Zochwääsch jefahre un ferdeijlt. 
Am Eng hät dann de Shtadtrejnijung dä Spaß möt dämm wat övverisch blievt.
Klempe

En Bëijshpell för en Addrëss_em Ingernet:
 http://ksh.wikipedia.org/index.html
Affstände noh de Punkte dääte se kapott maache!
**Klempe** oddo **Klämmpe** dëijt mer, wäm_mer bëijm Schriive fojeßß, Zwescheröüm ze loohße. Dat paßßėd_Ėijnem besöndoß lëijsch noh Saz Zëijshe, allsu Pungk un Komma, un wäm_mer et fun de Maschine Schriiverëij esu jevënnd_eß. Et eß ävve fun de Tüppojrafi hä jesinn nit reshtesch, un süüt och nid_esu jood_uß. Nu künnte moderne Kompjuto- un Saz Süßteme dat outomatesch wido fott maache, un mannsche donn dat och, ävver lang nit alle, besöndoß nit em Ömfeld fum Internet, woh jo öff Adresse jeschrevve wääde mößße, wo Pungkte dren sin, wo këijne Affshtannd do henger jehüürt.

## Bëijshpöll

 HAN DISH JO SU LE
 EV.BESÖCK MISH BA
 HL.DING KALLIMÜSJ
Klëmmpe bëijm SMS Schriive. Mer kritt mieh enn_et Dißpläj.

## Süsch och
* Et Plëngke
Ajuja

**Ajuja** eß e ne ahle kölsche Ussrof als Zeiche, dat me Spass hätt Fastelovend ze fiere.

**Ajuja, Ajuja,**

**Jetz geiht et widder Ajuja,**

**Jetz geiht et loss.**

**Treck em en paar, treck em en paar**

**Treck em en paar mi'm Riemen,**

**Isch han dem Mädche nix gedonn,**

**Et wor ze ärg am räne.**

**Mir lappe, mir pappe, haun kräftig op die Trumm**

**Wo mag er sein, wo mag er bleiben,**

**Wo mag mein Herz-**

**Allerliebster sein? – Henger d'r Britz**

**Er ist gewiss bei einer anderen**

**Und lässt mich hier so ganz allein.**

**So ganz, so ganz so ganz allein,**

**So ganz, so ganz so ganz allein,**

**Und lässt mich hier so ganz allein.**