open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rhingland

Et **Rhingland** eßß:
# dä Deijl vumm Rhing wu ma en Ripoarisch Sprooch schwaadt. Et jeijht vunn unjefähr Andernach beßß eruff noh Düsseldorf, unn inn_et Vüürjebersch beßß Oche, unn op dä schääl Sigg beßß Bergisch Gladbach, un em södlijje Bërjėsche fun knapp Jummersbach beß henger Waldbröl aan de Sii.
# dä Dëijl vum Rhing woh mer och der Niėderrhing for säät, un och esu schwaadt, dad_es onjeväär vun Heenßbersh beß Düsseldorf un fun doh noh Xannte un beß aan de Maaß erran.
# dat Stöck fum Rhing un drömröm, esu ätwa, woh me de Muuselfrängkesche Shprooche schwaade dëijt. Dat fängk bëijem Opshtėėsh en der Westerwald aan, un henger Aawieler un jëijd em Sööde bez noch Luxemborrsch un Trier un Kovvelenz.
Dä Bejriff eßß äwwer ned kloor deffeneet. Jeedenvalls_eß fill winnijer jemëijndt, wi dat jannze Land, wat laans_em Rhing litt — esu jesinn ess_et enne koomijje Bejreff fö_Jeede, dä_sish do_met nid_esu_jood_ußßkänndt.

## Fröher
De lenke Sigg vumm Rhing wood als eäztes vunn dä Römer besiddelt. Däswäjje sinn noch hück de mießte Städt im Rhingland up dä Sigg (en Ousnahm eßß Düsseldorf).

Dat Rhingland als zesamme jehüürendet Jebiet eßß eäz dorsch de Proiße jemaat woode. Noh däm Wiener Kongreß hänn se de aale Förstedömer, Jrafschafte unn all dä Drißß in en Rhingprovinz zesamme jedäut. Do hätt noh Bingen, Kleve unn Wetzlar zojehöört, äwwer im Jroße unn Janze eßß dat ad et Rhingland jewässe. Frööjer hät mer dä Bejreff „Rhingland“ esu jaa net jekannt, wi mier dä hügk hann.

## Hück

Noh däm Zweijte Weldkrisch eßß dat Jebiet jedeild un de nöchtlijje zweij Drettelle med de Wääßfaale in en Land zesamme jesteck woode, un et süüdlijje Drettel met dä Pällzer. Dat hätt dä Rhingländer natürlisch nid_esuh jään jehatt. Et hätt äwwer nit jehulfe.

## Fastelovend
Mansch Ëine süüd_et Rhingland alß dė Jääjend, woh de Minsche aam Rhing laanß un räähs_on_lingx drömm_erröm der Faasteleer fiere. Dat wööhr dann fum Jränß_Shtriife fun 20 beß 30&nbsp;Killomeeter en Holland bëij Emmerich, der jannze Rhing erop beß övver der Bodde See eruß, un wigg_en_de Schwëijds_erinn. Ävver dadd_essen Aat Minderhëijte Mëijnong.

## Looer och
*
Rieswaffel

En **Rieswaffel** eß jet för ze Eßße.


Rieswaffele wääde uß Ries jemaat un kumme in Schieve. Se sin ene Zenntimeeter huh un quer rövver jemesse sinn_et unjeväär nüng. Weeje dunn se faßß nix. So 6½ Jramm röm.

Dovüür kannß_de se, met un oone Zokker, met un oone Sallz, met un oone Sesam, met un oone Kackau odder Schokelaad drin han. En der Houpsach isset ävver einfach Puffriis.

Krißß_e em Biolaade un em Reformhuus ävver jeede beßßere Suppermaat hät hück och e paa_Riißwaffele zwesche dämm Knäckebrud un däm Nullbruud shtonn.
Ruusemoondaach

**Ruusemoondaach** saare de Minnsche am Rhing för dä Moondaach füür_emm Äschermeddvoch. Zick 1823 jilld hä alß Höhepunk vum Faßteloovend, un do jëĳht bëĳ dënne em Dörrəbb_odder em Shtädtshe ne wunderschöne Faßteloovendszoch.

Vür 1823 wuud Fastelovend am Ovend för em Faaste am Karnevalsdinnsdach jefiert. Weijl noh der Fierereij in Kölle miestens de Besoffene op de Stroß looche, hann Honoratiore et Kölner Karnevals Komitee jejrönd un öwerlaat, wie m'r die Sauerei met dä Besoffene un Schläjereie en jeoodnete Bahne lenke könnt.

Dat Komitee troof sich in der Faastezick am Sunndach Laetare, dä och Ruusesundaach jenannt weed, weil hä jenau in de Mette vun de Faastezick litt. Et Resultat vun dämm Treffe wor, dat me em nächste Johr am Daach för Fastelovend ne Zoch durch Kölle veranstallte wollt. Un su es 1823 de ierschte Karnevalszoch am Moondach für Fastelovend durch Kölle jetrocke.

Weijl dat Komitee sich am Ruusesunndach jetroffe hat, bekom der Moondach für Äschermettwoch schnell dä Naam Ruusemondaach, un och die andere Karnevalsdäsch krääten schnell ne Blömschesnaam: Veilchendinnsdaach usw.
Rämmel

Ene **Rämmel** es ene **Remmel** es ene Decke Ballke odder e riisisch Schääf. Dä weed jebruch öm en jruuße odder schwääre Pooz zozemacche, dat mer se vun usse un inne nit mieh opdäue kann.

Dä Rämmel läät mer kveer rövver övver di jannze Pooz fun de ejne Muur noh de Muur op de annder Sik vun dä Pooz. Dröm sinn mansche Rämmele en meddsen vun dä Pooz fass jemaat un künne jedrieht wääde. Wänn se schäijf jedrieht sinn, da es di Pooz vräij un jäihjd op, ävver wemmer se jraad drieht, da jriiefen se hinger de Wäng un hallden die Pooz zo. Esu äänlisch funkzjoniiere Remmele di mer en Hooke hinger die Pooz erinn litt. Di jonn och nit unbedingk övver di jannze pooz erüvver. Et rigk, wämmer balleke hät di nuur jät längor sinn wi di dä Pooz ior Flüüjele. Di sin nammlijj och billijor.
Norren anndere Bouwaat Rämmele sin och an dä Pooz draan, un jonn dermiiz met dä Pooz odder ior Flüüjelle op un zoo. Janz sellde sinn se och wi e Schääfje aan de Wand nävve dä Pooz und janz un jaa sellde bovve drövver. En Ußnoohn hätt mer bäij Pooze en Schtadtmuure un ens bäij aale Burrje, wo esu en Dinge jlisch en Aat Jedder uß fille Böüm es, di mer vun Bovve falle loohße kann. Jedenfalls kammer di Aat emme nuur aan Schtälle brusche, wooh nit de Angele setze un woo nit hen jetrodde weed.
Rénmínbì

**Rénmínbì** (schinesisch 人民币 rénmínbì, wötlisch *Volkswährung*) is dat Jeld vun dä Schineesen in dä Volxrepublik Schina.

Noh der ISO 4217 weed et mėt „CNY“ affjekööz. In China selvs bruchen se ävver „RMB“ dovür. Dat Sümmbol för Rénmínbì eß ¥.

Jezällt weed dat Jeld in Schina in *Yuán* (formell: 圆, dat eß *Einheit*, söns jewöönlish: 元). Ene *Yuán* sin 10 *Jiǎo* (角) un dat sin widder 100 *Fēn* (分).

Wäm_mer janz jewöhnlish de Schlabberschnüßß schwadt säät mer fö_dä *Yuán* öff *Kuāi* (块, dat es *Stöck*) un fö_de *Jiǎo* dann *Máo* (毛).

## Wat de Aanpacke kannß
Et jitt Sching för 100, 50, 20, 10, 5, 2 un 1 *Yuán*; Sching vun 5, 2 un 1 *Jiǎo*; dozoo 5, 2 un 1 *Fēn*.

Et Mönnzjeld eß 1 *Yuán*; 5, 2 un 1 *Jiǎo*; un zolez 5 un 1 *Fēn*-Shtöck.

Dat janze *Fēn*-Jeshräppel — Metall- wi Papierjelld — weed winnish jebruch un mer kridd_et bloß noch sellten ėn de Finger.

## Beschänkunge
Rénmínbì jidd_et bloß in Shina. Anderswo darf mer se nit hinbrenge oder metnemme un dröm kammer se och nit kriije. Wenn de Jelld noh Shina metnemme schecke odder övverviese wells, mußte en andere Wäerung nemme. Dat jeiht.

## Ömwääßele

Zick 1994 es dat Shinesische Jeld met der Ammis ihre Dollaars verbonge.

## Falsch_Jellt
Nohjemaate Sching jiddet öffter. Besönderß de neüe 50 un 100 *Yuán* Rénmínbì hannet der Fällscher aanjedonn. Wann ene Frembde domet aankütt, dann luuren de Schineesen janz besönders joot drop — Mißßtraue. Och ėn der Spaarkaßß kannß_De ėn Schina nit sicher sinn, dat_De kein verkierte Sching aanjedrieht krißß. Extra oder Doofheijt, dat weet mer nit weßße.

## Websigge
* 
* People's Bank of China — Nazjonaalbank vun der Volxrepublick China *(op schinesisch un [[Englische Sprache|änglisch]])*
* de Sching fum Yuán Rénmínbì (CNY / RMB) 1953-2019 *(op [[Hochdeutsch|dütsch]] un [[Englische Sprache|änglisch]])*
* de Sching fum Yuán FEC (FEC) 1980-1994 *(op [[Hochdeutsch|dütsch]] un [[Englische Sprache|änglisch]])*
Roncalli Plaz (Kölle)

Dä **Roncalli** eß enne Plaz en Kölle, dä litt zwesche em Süüt Pottaal fum Dom unn em Dom Hotel un em Heijnzelmännshe Bronne, Herder unn em Römisch Jërrmanische Musejum. Dä Naame **Roncalli Plaz** eß no nit besöneß allt, hä wood em 1971 offizzjäll jejovve, wi dä röömėsche Nunnzėjuß uß Parrißß Kölle besöök hätt, dat woo dä Angelo Guiseppe Roncalli, dä dann spääder dä Papß Johannes XXIII jewooden eß. Do füür hätt dä Plaz offizjäll këĳne name jehatt.

Esu riisesch wi hügk eßß e och no nii jewääse, hä wood eetß em zweijte Wällt Kreesh fun de Alliierte freij jebomp. Do für woor et för etlijje honndot Joo dää Plaz med däm Ennjangk en dä Dom. Dat wat mer hügk känndt, dä Ennjang dorrəsh de Wäßß Pooze un unger dä Törrəm dorsch, dä joov et jo nit, esulang wi do sibbehundot Joo lang beß 1863 Boushtäll woo.

Om **Ronkalli** shteijt hügk de Kölsche Klaremuur, die de Kirrəsh nit ligge well, un dat beijnaa doo, wo frööer de Hacht woo. Un sönß sin de kölsche Juurend met de Roll Brädder ungerwäähß.

Et weeden er äver och Foanshtalldunge jemaat op däm Plaz. Zem Beijshpill dä WDR hädd e riisish open Äär Konnsächt medd em Gianna Nannini jemaat.
Rubbedidupp

Em **Rubbedidupp** jemaat eß jet wat janz flöck fäädish wid.

Dat säät mer_esu: Dad_eß em Rubbedidupp jedonn, do bruchß_De nit ze waade. Odder: Mer maache jez eez enß dat hee, dat jeejd_em Rubbedidupp, un dann eß de Hällvde fun unß Kunndschaff ad_widder uß de Düüer. Dat koss_unß jaa keijn Zick.
SI-Basiseinheite

De **SI-Basiseinheite** jehüren all zom **Internationale Einheitesystem**. Do drine sin de Jrundjrösse von dä Physik fessjelääch. Dat **SI-System** ees et weitverbreitetste System op de Ääd. 

## Welche Einheite sin SI Einheite
Et jitt sibbe **Basiseinheite** die em SI fessjelääch sin.

### Läng
De Läng witt in Meter jemesse. Et Formelzeiche ees dat *l* un dat Einheitezeiche ees dat *m*.

### Masse
De Masse witt in Kilojramm jemesse. Et Formelzeiche ees dat *m* un dat Einheitezeiche ees *kg*.
### Zick
De Zick witt in Sekunde jemesse. Et Formelzeiche ees dat *t* un dat Einheitezeiche ees dat *s*.
### Stromstärke
De Stromstärke witt in Ampere jemesse. Et Formelzeiche ees dat *I* un dat Einheitezeiche ees dat *A*.
### Temperatur
De Temperatur witt in Kelvin jemesse. Et Formelzeiche ees dat *T* un dat Einheitezeiche ees *°K*.
### Stoffmeng
De Stoffmeng witt in Mol jemesse. Et Formelzeiche ees dat *n* un dat Einheitezeiche ees *mol*.
### Leechstäärke
De Leechstärke witt in Candela jemesse. Et Formelzeiche ees dat *I<small>V</small>* un dat Einheitezeiche ees dat *cd*.

## Wie kütt me op die andere Einheite
All hee nit jenannte Einheite künnen us oven dä sibbe herjeleitet werde. Do ees zem Beishpill de Kraff. Die witt jemesse en Newton und witt esu fessjeleech: (kg × m) /s².

## Multiplikatore

All de SI-Ëĳnhëĳte künne med ennem Mutiplikator-Sümbohl do_für jeschrevve wääde. De Mutiplikatore sinn ëĳnfach Zaale (Faktoore zom Moolnämme), di_jen Jrüüßen_Ochtnung ußmaache donn, de Sümboole wäde med iere Name jelässe, un sin — ußßer „µ“ (shpresh: *[[micro]]*) un „da“ (schwaadt: *[[deka]]*) — ëĳnfach latteinische Boochshtaaven, wobëĳ_et wishtish eß, un enne ungescheed määt, ov_se jruuß oddo klëĳn jeschrėvve sinn. He sinn se:
Saar enz „Flönz“

Wie ijj e janz janz klein Dizje woo,  do hät ming Opi  „**Saach enz „[[Flönz (Woosch)|Flönz]]“**“ för mish jesaat. Ish kunnt do koum ad shpreshe, dröm künnt sish ming Antwoot villejsh esu äenlish wi  „vlömff“ aanjehüürt hann. Do hätt dä Oppi drövver jelaach un ish han metjelaach un mir hatten shpaßß middeneejn. Dat hätt hä no ėmmer enz widder jefrooch — ish jleuven ish hann em dann „Flönz“ widderjesaat  — un hä hätt e beßßje halv äänz der Kopp jeschöddelt un „Hnng, nää, Do beß keijne rishtije Kölsche“ jesaat un debei jelaach un mer hatten Freud. Dat Spėll jing esu lang beß ish „Blootwoosch“ sare kunnt. Ävver vill spääder,  wie ijj em Kinderjaade wo, un noch wo ijj inn de Shull jejange ben, do hätteret alle paa Juubljohr norrens widder mėd mier jeshpillt.

Shpäder han ish dann jehoot wie dat zostande jekumme es. Washejnlish be eijne sunne Jelääjenhejte.

Dat kom su. Ėmmer noh dä Welltkreeje koome Lück vun anderswo noh Kölle, die uns waarhaff Jöttlijje Sprooch eetß noch liehre moote. Un Jellt han di och kejn jehatt, dat wooren Flüshlinge, di wooren ußjebomb, un miehtßdenß ärme Deuvel. Wann se üvverhaup Woosch jekouf han, dann han se de bėllije Flönz jenumme. Dat woor och ejnfacher uß ze shpreche. Blotwoosch kunnte se all nit sare  un se fundten se ėmmer noch düür, nit nur e zimmlish shwiirish Woot. Un ußßerdämm eijn Woot för zwei Zoote Woosch die zimmlijj ejaal sin dat däät ene eetß enß jenööje. Sellevs *wenn* se dann donoh aanjevange hatte,  de Kölsche Sproch jet mieh ze künne. Dröm kunnt mer se met „**Sarr enz „Blotwoosch“**“ jet foppe. Se saaten äevenß leever „Flönz.“

Ömjedrieht däät dann och ene Schoh druß wääde dä mer sish aantrekke kunnt — „**Sarr enz „Flönz“**“ — wä „Blotwoosch“ sare kunnt odder se koufe kunnt, jo do woo Kölsch un Kölle ad däm sing zuhuß jewoode.

Säät mer.

## Websigge
Die Flönz
Sankt Vith

**Sankt Vith** iss_en Stadt ėm Ossdejl vun dä Belljische Provinz Lüttish (Luik, Liège) unn litt im Süde vun däm Jebeet vun der Jemeinschaff vun denne, die Deutsch schwaade dunn. Di Gruuß Jemejnde **St. Vith** hätt im Johr 2004 öm 9090 Bewunner eröm jehatt, dä iir Jebeed_eß 146,93&nbsp;km² jruuß.

## Wat frööjer woo
Vum zwüllefte Joorhundert aan woo dat ene wischtijje Maatsoot för_t Ömlant.

Bes na_m zwejte Welltkreesh woo he en wischtijje Werrekstatt för de Deutsch Iisebahn un spääder fö de Belljische. De Lox un de Wääjens woote do widder haijl jemaat.

Dorweil de "Aadennen-Offensive" im Jang woo, hätt der Kammißß noch öm Weihnachte 1944 nüng vun zeen Hüüser, un di_jannze Shiene do, kapottjeschmesse.
Medd_enem fürreschterlijje Teppijj_us Bombe.

## Weetschafflish
De wishtishste Weetschaftsberejshe vun dä Stadt sinn der Handel, der Turißmuß, un Fabrikke, die Hollz verärbejde dunn.

## Minsche
* Silvio Gesell

## Websigge
* Aanfangß_sigg vun dä Stadt Sankt Vith
Saturn

Dä **Saturn**  (Symbol: ) ees dä sechste Planneet in uns Sunnesystem. Hä is och dä zweitjrüzte Planneet nohm Juppitter. Sing Nopperre sin op dä eeijne Sick dä Juppitter un op dä andere Sick dä Urranuß.

Dä Saturn ees em Middel 1,43&nbsp;Milliarde&nbsp;Kilometere vun de Sunn enfäärnt. Hä bruch 29,457 Joor üm de Sunn ze ömkreise. Domit hä sich eijmol öm sich selever driit broch dä Saturn 10 Stund un 45 Minutte. 

Dä Saturn hätt öm sich eröm eh ziemlisch jruss Ringsystem, deshalev witt hä och Ringplanneet jenannt. Im Fäernröehr sieht hä deshalb sehr imposant us. Och andere Planneete han Ring öm sich eröm, dä **Saturn** hätt äver et jrösste. 

Dä Saturn hätt 48&nbsp;Moonde. Vun dänne sin äver nur sächs jrüsser als 200&nbsp;km im Doorchmesser. Dä Jrützte Saturnmoond ees dä Titan un mit 5150&nbsp;km Doorchmesser is dä jrüsser als dä Merrkuur.
Sauerstoff

**Sauerstoff** ess eh schemisch Element met dä Oochtnungszaahl 8 un däm Symbol *O*. Dat O kütt vum Grieschische **. Et steeijt em Periodesüßteem in dä sächszehnte Hauppjrupp. Singe Keern besteijt us 8 Protone un jenau_esu_veel Neutrone. Öm dä Keern eröm schwirren 8 Elektrone dovun 6 en dä äussere Schal.

## Wo fink me dä Sauerstoff
Dä Sauerstoff ees dat häufischste Element op de Ääd. Hä kütt zo 21 Prozent en de Luff für die mir ödeme. Em Weltall ees hä dat dritt häufischste Element. 

## Andere Elemente
Schluff (Bahn)

**Dä Schluff** eß en ahle Iesebaan en Kriewel un direk drömeröm. Hä eß bei de äählßte privaate Baahne in jannz Deutshland.

Dä Schluff es jez en Museumsbahn. För dä Bedriev zoshtänndish ess ene Vereijn, dä „**Schluff und historische Verkehrsmittel Krefeld e.&nbsp;V.**“ en Kriiwel.

Der Name „Schluff“ kütt vun „schluffe“ wie mer sish denke kann, unn dat hätt zweijelej Sinn. Wänn dä Schluff aanjedamp kütt, do kannß de n schun vun wigk her piefe hüüre, un wenn e dann nööer kütt, da hüürt sish dat aan, wie wenn jaannnz laaanngsaahm eine met singe Schluffe övver de Ääd jeschluff köhm&mdash; nuur dat dat jet louder weet, wänn hä noh eß. Ish han et selver jehoot. Dat zweijte es, dä Schluff es nit jraad flöck. Dä *schluff* so zo saare durrəsh de Landschaff. Ish han et nit ußßprobeet, ävver ish jleuv, nääven däm Schluff kannz e mi m Faarat jemöötlish nevven heer faare.

## Wat fööjer woo
Em Johr 1868 wood de„*Crefeld-Kreis-Kempener Industrie-Eisenbahn-Gesellschaft*“ (*CKKIE*') et eetß jejründt. Em Johr 1874 hätt se widde zo jemaat. Se woo Pleite. Em Johr 1880 dann hätt de „*Crefelder Eisenbahn-Gesellschaft*“ (*CEG*) dä Laade, un de Shiene, un wat söns noch övverish woo, üvvernumme. De CEG hann se shpääder med dä neue deutsche Shriefwieß för di Stadt dann och enz en „*Krefelder Eisenbahn-Gesellschaft*'“ (*KEG*') ömjenannt.

Em Johr 1914 hät de CEG jenau:

jehatt. 
Domet hätt de KEG beß ėnn t Johr 1985 Minsche un Zeush jefaare. Dat Netz vun dä Baahn eß ävver in dä Zick jet jeschrummf woode.

Zick 1980 fiert vun Mai bes Oktoober et Sonndaachß un Fierdaachß en Musejumßbaahn op dä Verbindung zwesche St. Tönis övver Nochtbaanhoff und Hüllß noo m Außfluchßjebeet am Hülser Bersh. De Zöch sin voll. De Lück brenge ihr Faarääder met, manchmool sin di zweij Waare för de Faarääder knubbelßvoll.

Övverish eß hück, em Johr 2005, noch jenau de eijn Verbindung, prakijj alle anndere Schiene sin fott.

Em Joohr 1995 is dä Schluff ėn di Lėßß med de „Beweeshlish Dëngkmohle“ opjenůmme voode.

## Websigge
* Plaan met däm Schluff singem Wääch un singe Baahnhöff
* de Schluff-Homepage fun de SWK MOBIL
Schmetterlingsjaade

Ene **Schmetterlingsjaade** ees eh Huus en däm Schmetterling un frembländische Planze ussjestellt werde. Ed jitt mehrere dovun en Europa.

## Schmetterlingsjaade en Bendorf Syan

Dä Schmetterlingsjaade em Schlossjaade vun de Bursch Sayn en Bendorf bei Neuwidd zeech op ener Fläch vun över 200 m² Schmetterling vun de verschiedenste Aarte. Anschaulisch witt die Entwicklung un dat Levve vun dä Fladderdier jezeech. Jleichziggisch ees dä Jaade met frembländische Bloome un Bööm volljestellt, weil die Schmetterlinge eemmer bestimmte Plantze bruuche op dänne se levve künne. Nit nur Daachfalter fladdern do öm eeijne eröm sundern en enem avjetrennte Raoum sin Naachfalter un däm singe Nachwuchs ungerjebraad.
Zusätzlisch zo all dä Schmetterling sin och noch fremdländische Vüüjel, Insekte un Schildkröte zo beobachte.

## Einije dä Schmetterlingsaarte die meh beobachte kann sin:

* Bananefalter och "Ühl" jenannt
* Blaue Morpho
* Fackel
* Jeschweifte Eichelhäher
* Japanische Schwaleveschwanz
* Jijantische Atlasfalter

## Loor och
* Schmetterlingsjaade am Schloss Sayn
* Schmetterlingsjaade en Friedrichsruh
Schmölzje

E **Schmölzje** oddo **Schmöllzje** säät mer för enne Knubbel Lück dijenne Klüngel sin, oddo nen Klüngel am Louufe han. Wann mer Schmöllzje fö'se sääht, do häiß dat och dat mer se nit ligge kann, oddo dat mer jlöif demidsde finge dat fleijsch neddesu jood wat dei don. Mer schprisch och ald enß fun do Forwandschav esu vännse äinem op do sak jäit. Nätt eß dat nit ävvor ierlisch.

E Schmölze hätt enne Zosammehallt. Do'ohne wöö't käj. E schmöllze es bäinah emmer jet wo mer vun ußße dropluuert. Wämmer nämlisch sellevo do bäj eß, säät mer 'Ming Fründe' oddoh 'Ming Famillisch' un fingk dat joot.

En de Pollitik jiddet haimlijje Schmölzje angmas un do säät mer nojodinkß zig de DDR och Siielschaff dofüer. Filläijsch vail dä Pollitiker baal sing Siel fokoufe däijt?

Am Rannt fun dä Kirrmeß eß naakß, ööhndlisch jetangk, eß sisch de Dorrefjuurent am zorschlonn. Flüsch äine meddsen op de Schtrohß, baal füren Auto. Dä Auto wiisch em uß un fürenne Boum. Auto verblötsch, dä Faare eß noch janz. Ävver Jottsäidangk. Wä eß Schuld? Dä Faare eß nit fum Dörrep, hät käine widdejekannt. Un dat janze Schmöllze hält zosamme. Hät jaa nix jesinn. Wo jo esuh duuster.

Esu eß dat.

## Loor och ens hee
*Schmolz
Schwängel

Ne **Schwengel** und ennen **Schwängel** es jet, wo met mer jet bewääsch, driht, en Jangk säzz.

Ne Pompeschwängel es dat lange eng vun dä Pomp, wo mer met de Häng aanpack un erop un erunger schöckele moss do met di Pomp Wasse jitt.

Beijene Hanndmüll, Kaffemöll un esu nimmp mer och dä Schwengel un dä moßß mer driehje do met di Möll moohle dääit. Frööjer wo mer noch kei eläkktrisch Aanlassere för et Auto jehatt hätt, do moot mer dä Auuto mem Schwängel aanschmiiße, wammer ajn jehatt hätt. Selvs hück fiert noch de ein odder andere Ent eröm, die kannß_te immer noch **aanschwengele**. Och enne Waarehävve hät am Eng ene Schwängel wo mer bewääje moss öm dat Dinge ze bewääje datt et sing Ärrbäijt dääht un de Waare noh bovve bewääje däät.

Usserdämm säät mer en do Werrkschtadd_och noch Schwengel föör en janz lange Schtang, woh mo e koot Eng un e lang Eng hätt. Dat koote Eng schtäiht övver un weed zom_bäischpill unger_e Auto jeschtoche, un an däm lange Eng paa Meeter fott do_fun hange sesch dann zwäi Minsche draan, un däue dat erraf bes_op de Ääd, un der Auto jäiht jäd_in de Hüüh.

Bäĳ_ennemm Zochjescherr, wo der Buur hinger sing Pääd, Oohße oddor do Träkker schpannt, do eß dä Schwängel dä lange kweer_Balləken_am_Eng. An däm Schwängel sing Hooke määt_ä_Buur sing Ägge, Heuwändere, Schnitto, sing Flöösh un_esu Zeush_miih faßß, wat_i Diere odder dä Träkker_esu övver_et Fälldt trik. Bäjem Dräsche vun_Handt, bruch dä Buur oddo singe Drescher oğ_en _Aat Schwengel, di häijße ävvor Fleejelle, wäijel se dorsh de Luff fleeje bäĳəm Dräsche.

Mansch Äiner säät och enß 'Schwängel' wänn eeindlijj_ene Püngel odder_ene Knubbel jemäind eß. Füo_allem_jung Lück finge_dat Kuuhəl. Hen_un_widder sääd_äĳne nit_janz_äänz 'Schwengel' wo_e och 'Oschi' sare künnd.

## Luur och enß bäij
* Pompeschwängel
* Kupplungkßschwängel
* Possauneschwängel
* Hawvaijschwängel
* de&nbsp;Baasello Fäere
* et&nbsp;Schwängelrääsh
Schwängelrääsh

Dat **Schwängelrääsh** jidd et en op äĳn oddo anndere Wiiß ald jannz lang, un en fille Länndo. Et hillef de Buure bäĳem Ärrebäĳde o m Fäldt. Domet hä singe Akko bes aan do Rannd eraan nuzze kann, zom Bäĳshpill bäĳem Flööje un Sääje, mußß e bäĳm Driije met singem Akko Jeräät, e Shtöck wigk dorsh de Luff övver et Nohberslandt künne. Manschmol häjs et met äĳnem Radt] darf e rövver, odder hä kann 1 Äll, odder ne hallve Meeter, odder 2 Älle, odeer sujaa ene jannze Meeter, met däm Schwängel hinger singe Zochdiiere, odder hinger em Träkker övver et Fäldt nevve draan odder övver enne Wääsh schwenge. Dat kam mer imm nit vobeede. Un do darref mer imm och nix en do Wääsh lääje. Dat häijß, et darref do nix hüüter sinn alß wie dat dä Schwängel noch drövver paßß. Do darref mer nix hen boue, un käĳn Beum plannze. Dröm sinn Zeun, wann dä Nohber etwa Fii hälldt, emmer enne Schrett odder zwäĳ vun dä Jränze fott. Su vriß dat Fii nit fum Nohers Akko, sellfß wännet dä Kopp dorsh do Zaun stisch, un dä Nohber hät Plaz för singe Träkko se wände.
Schaaf

E'ne **Schaaf** es e Möbelstöck, dat usssüüd wie e'ne Kaste met Düre, wo de Minsche iiere Kroom dren opbewahre donn, wat mer esu bruch un nüdisch hät: Kleeder, Bööcher, Hööt, de Posstelling, de Freimarkesammlung, Nippes, Brud odde ander Esse, un wat nit all.
Session

De **Session** dat eßß de Zick zwesche dem 11.11. unn Fastelovend. Dat eßß wann de Fastelovendsitzunge aanfange, manschma och schon jet dafüür, so öm der 1. November eröm. Von däm Momang an mööt dä joote Vereinskarnevalist zweij dreijma di Wuch sisch de Jeckekapp aantrecke unn op sä Sitzung jonn. Jitt äwwer och vill Lück di saare, nää dat marisch nit. Di jang nur eijmool am 11.11. föör ze fieere unn denn ääz widder an Fastelovend.
Schiffje (Köch)

Wenn de ne aale Herd in de Kösch häß, dä met Klütte odder met Holz jestoch weed, dann hätt dä villeijsh och e **Schiffje**. Dat es en Aat Pott för heijß Waßßer un ene Deeijl vun däm Ovve. Dat sizz enn ennem Fach vun dä Bovversick vun däm Ovve drin, so dat dat vun unge och schöön Wärm kritt. Mer hätt es mießtenß der jannze Daach aan der Sick setze, wo t nit tireck o m Füür es, ävver de Hetz vum füür drunger vobeij trick om Wääch na m Kammiin. Wänn der Herd dofür jebaud eß, ann kannsd t och woanders hindunn, do mußß de blooß en Plaat ömlääje un me m Shiffje tuusche. So kannß de t och för Wasse rishtish ze koche nemme. Et kütt ävver op de Bauaat drop aan, obb et dat ußßhallde kann.

So e Shiffje eß nomaalerwieß viereckish met affjerundete Ecke, et eß natüürlijj uß Iese un jlännz schöön, wam mer et ööndlish jepuzz hätt. Innedren eß Wasser, na klaar. Bovvendrup hädd et ne decke Deckel. De Wäng un dä Deckel sin mießtenß innendrinn isoleet, dat dat Wasser och schöön wärrm bliev.

Off häßß de aan der Vördersick e Kräänshe, wo Do der dat Wasser zappe kannß. Manch Schiffjen es der oone, dann moßß mer der Deckel opmaache un sish dat Wasser met der Kell holle. Oder mer schnapp dat jannze Scheffje un schödd et, ejal wie uss em Pott. Bei jruuße Scheffje wöör dat jet schweer, un mer wööt och jet vill Qualm uss em Ovveloch en de Buud krijje, ävver bei kleijne Sheffje is dat övv esu jemaa, dat doh dat Loch besönder klein eß, un vill vun däm Liev vum Shiffje o m Rand opsez. Die han dann och ad ens aan jeeder Sick Jreffe draan, dat mer se beßßer jriefe un schödde kann. Ish han och Eijn jesinn dat hädd en rishtijje Schnuut för ze Schödde jehatt.
Shmėkk

En **Shmėkk** eß enne dönne Stekk medd enem Jreff am eijn Eng un ennem Siiel odder enne dönne Shnuur am anndere Eng draan. Di zwäij sin unjefääer ejaal lang. Dä Jreff nemmp mer en de hand, un dann kam mer med dämm Siiel en do Luvv enne Knall maache, wem mer en plözzlijje Bewääjung määt — di moßß nuur flökk jenooch sinn. Dat weed jebruch zom Bäijshpiiel öm Pääd aanzedriive. Kam mer och Lück met äshräkke, odder bäij Prozeßßjoohne dä Lücksher en Freud maache. De Pänz bruche en **Shmikk** för iir Dilldöpp aanzedriive. Wemmer net oppaß un triff ene Minsch domet odder e Diier, do kam mer di shweer voläzze.

Schmecke jedd et en jruß un kläijn, en lang un koot, en schweer un läijsh un och in en fiilfälltije Varijannte, di nit unbedingk för de nommaale Forwänndung jemäijndt sinn. Zom Beijshpill frööer för de Follter, met viile Ledder Schnüür draan, odder met Hooke un Stäijn for et Jäijßßelle oder om wäm de Reßß ze jävve. Et jitt extra jruuße dekke shweere för em Zirrkuß odder op de Shtrooße zom Show Maache un förr et Wärreffe. Mannsch **Schmėk** wälle de Lück als e Shippzeush bäij em Knuutsche un esu jät hann. Natüürlich wed e jannz Däijl Shmikke för Diiere ze Dirrijiiere un ze Läijte enjesaz. Raupdiiere Dreßßiiere wöör oohne Stek odder **Shmek** waashäijnlish zimmlish shwiierish.
Shtäzz

Ne **Stez** ist dat wat hinge erus Hängk. 

Bovve em Norde saren se *Stert* dozo.

Dä Hunk hät enne Stez un wiggelt domet. De Katz bruch ihre Stez öm jrad loufe ze künne. En Koh jach mem Stez de Fleeje fott. 

Noh'm Prinz Karneval küt dä Stez vum [Rosenmontagszug|[Ruusemoondachszoch]], un hinger däm Stez küt de „Stadtreinijung“ un määd dä Driß vun der Pääd widder fott. De Pääd han Stetze met schöne lange Hoohr dran. Avver och Ellifante un Fesch han ene Stäz. Di bruche se, öm beim Wandere ihre Fördermann ze kenne un faßzehallde. 

Em Stez vum Flochzäusch sez et Leitwerk un dä Funk. De Füjjel han de schönste Feddere em Stätz, un der bruche se och öm ze Lenke beim Fleeje. Wenn de ne Pattevuul bauß un vorjiß däm singe Stez, dann flüch dä nit. Em Kinno un em Thiater jiddet och enne Stez. Wenn nohm Fillem de Name övver de Leinwand loufe, da es dä Stez am Jang. Wenn et Spill röm es un de Metspiller dunn sich verbeuje un krijje jeklatsch, un norrens un norrens rus op de Bühn, jo da kannste och jonn un der der Stez schenke wenn det ielig häß un em Parrekhus der Stau vermeide wells.
Shwatzleesh

Dat su jenanndte **Shwatzleesh** ess_enn Leesh, booß do Minsch süch_dat nit dirägk, vill Diiere künne dat ävver met iire Oure sinn.
Et jidd_en jannze Aanzal Saache, di wenn se met der Shwatzleech_Lamp aanjeleuch weede,
enn anndere Färve zerögkleushte, su dadd_mer_et doch sozesare öm_de Egg_eröm sinn kann, dadd_es miiß enne undeutlish dunkel_lillane Shėmmor. Wi mer in de Dißkoteeke soch, wo dat Shwatzleesh en Zick_lang en Moode woo, eß de Welldt fůll do_fun: Hůgk, Kleeijder uß Kunnßfaser, Kleeijder di met optische Ophäller jewäsche woodte, dä eijn odder anndere Kunnßshtoff, un_esu. Täshnish jesinn es dat *Schwatzleech* eijnfach Ultra_Violädd_un weed_met Kwäksillver Damf Lammpe jemaat.
Schääl Sick

De eijn oder andere Sick beij enem Floßß eß de **Schäal Sick**. Beim Rhing lijje Köönißwinnter, Beuel, Wahn, Pochz, Düx, Müllem un Müllem &mdash; alle beejtß &mdash; Läwerkuuhse, Düsseldorf un eso op dä Shääl Sick.

Op dat räächß odder links iß, kütt drop aan, wie mer looht. Wenn mer sish op en Bröck stallt, oddo om Böötshe steiht, un doo henn looht, wo dat Wasse henn läuff, dann iss et rääß un offiziäll richtisch. Wann mer ävver esuu steiht, datt mer et Wasser op sich zoo louuffe süüt, dann iss et links. Doo woo de Schääl Sick es.

Dat met dä Schäl Sick kütt uss dä Zick, als Pääd de Scheff noch de Rhing eroppjetrocke hann. Weil de Soun em Osste opp un em Wesste ungerjeht, dääten die Pääd, die flussopwääts leefe, met enem Ooch emmer en de Soun luure un wutten dodurch op eenem Ooch schäl. Dat nohmen die Kölsche zom Anlass die Lück uss Düx, als Lück vun d'r schäl Sigck ze veräppele. Un dä Spruch: "Die sin vun d'r Schäl Sigck!" hätt sich bes hück jehalde. Die Lück vun d'r schäl Sigck woren äwer och net doof, un nennen ihr Sigck vum Rhing: "De Sounnesigck vun d'r Stadt."
Sibbejebirsch

Ed **Sibbejebirsch** ees eh Jebirsch dat op de räschte, odder ößlije, Sick vum Rhing beij Köningckswinte un Bad Honnef litt. Ed ömfass circa 40 Bersch un Höwele. Dä hüchste Bersch eß dä Öölbersch met 461 m.

## Leeß met dä Bersch

De sibbe jruße Bersh sin:
*Öölbersch (461 m)
*Löwebursch (455 m) 
*Loohrbersch (435 m) 
*Nunnestrombersch (335 m) 
*Piitersbersch (331 m, im frööhe Middelalder noch Strombersch, Jästehuus vun de Bundesrepoblikk Deutschland) 
*Wullekebursch (324 m) 
*Drachefels (321 m)

Andere kleenere Bersh sin:
*Himmerich och Rieseschißß jenannt (366 m) 
*Trenkebersch (430m) 
*Weilbersch (297m) 
*Stenzelbersch (287 m) 
*Broderkonsbersch (378 m) 
*Middelbersch (353 m) 
*Leybersch (359 m) 
*Jungfernhardt (320 m) 
*Jeisbersch (324 m) 
*Schallebersch (310 m) 
*Jruuse Breibersch (313 m) 
*Kleene Breibersch (288 m) 
*Wasserfall (338 m) 
*Kleene Ööllbersch (332 m) 
*Limperichsbersch 
*Scharfebersch

## Wie ees dat Sibbejebirsch entstande ?
Wesseschafflich eß et Sibbejebirsch durch *Vulkanismus* enstande, äwer schöner sen die Legende.

## Wie witt ed jenootz ?
Die zahlreische Jesteensaarte us däm **Sibbejebirje** wutten ad vun dä Römer en Steenbrüsch avvjebaut un für dä Bau vun Jebäude benutz. Dä nohjelejene Rhing dät dobei als Transportstroß deene. Av däm 11. Joorhundert wutten die Steenbrüsch dann wedder eröffnet. Se woren noh dä Römer lang nitt jenutzt wudde. Em Rhingland wutten en dä Zick etlische Kirche jebaut un do wor dat Jesteen us däm Sibbejebirje am nööchste. Ed berühmteste Beishpill für en Kirch met Jesteen us em Sibbejebirje ees dä Kölner Dom. Für däh wudd över 300 Joor Steen em Sibbejebirje jebrooche un dann mem Scheeff noh Kölle jebraat. En Kölle sin och sönß noch ettlijje Kirche un anndere Hüüser met Sibbejebirshß_Shtejn gebout woode. En andere Kirch met Steen us em Sibbejebirje ees dat Kloster Heisterbach. 
Dä Avvbau vun Jesteen ees bes en ed 20. Joorhundert wigger bedrivve wudde un iirz am 7 Juuni 1922 wudd ed Sibbejebirje zom Naturschotzjebiet erkläät. Äver iirz doorch en Verordnung us däm Joor 1930 wudd dä Avvbau vun Jesteen endjülltisch ungersaaht un die Steenbrüsch wutten jeschlosse.

## Watt jitt ed ze sehe ?

## Lejende öm ed Sibbejebirsch
*D'r Lejend noh soll et Sibbejebirsch aan dä Stell enstande sen, wo sibbe Riese en Pauß jemaat hann, un ihr Kiddele met Dreck ussjeklopp hann, als se dämm Rhing singe Wääsch noh Norde jejraawe hann. Un dä Rieseschißß heß esu, weil dä Riesen do, nu jo, Se wessen et schoh...
*Aam Drachefels soll d'r Siegfried (dä us dä Jeschisch mem Lohngrin) e_ne Drache kapottjestoche hann un en Bloot jebaad hann.
*Em Kluuster Heijsterbaach soll e_ne Mönch dausend Johr ungerwääs jewääs sen, un als_e zoröck jekomme es, nur eene Daach fott jewääse sen.
Shprösh

He kütt em Leßß mit **Spröch**, die mer_esu säät em Lääve.

Mer han zweierlei Zoote dovun, die ein sin mießtens jannze Sätz un sin son Aart Zittate oder ene fäädije Oßshproch, die andere sin mieh wat der Sprochweßßeschaffler ene „idiomatische Ußdrock“ nennt, also sun paa Wööt, die mer immer esu säät wammer dat sare well wat jemejnt es, ävver ejner der dat nit kennt un nuur wejß wat die ejnzellne Wööt för sish bedügge dunn, dä vershtejht dat nit, der vershtejht nur Baanhoff. Jo un die Zoot weet nit als_ene janze Satz jesaat, die weed inn_ene Satz enjebout un kann doröm och schunn_ens e beßßje  ungesheedlijj_ußßfalle. Natüürlich jidd_et he wi övverall och Zweshetöön.

## Janze Sätz <small><small> — Luur och ens bej de [[Shprishwööt]]</small></small>
# „Jedem Dierche sing Pläsierche.“
# „Jede Jeck eß anderß.“
# „Saar enz „Flönz“!“
# „Do rede_ma noch_ens_dröver.“
# „Annemie, ish_kann_nie_mih!“
# „Marie, ming Droppe!“
# „De Haupsaach is, et Hätz is jot.“
# „Mädche, di fleute, un Höhner, di krihje, soll mer bei Zigge der Hals eröm_driehje.“
# „Vüjjelscher, di fröh fleute, kritt de Katz.“
# „De Minsche weße mieh vun ehrem Rääsch, wi vun ehrer Flich.“
# „Jeck, lohß Jecke lahns.“
# „Fließ brängk Bruht, Fuulheit Nuud.“
# „Des Oovens wääde_de Fuule fließesch.“
# la Pääd, la Fott, la Finnßter
# Do sääß_De nix mieh
# Do määhß de nix draan
# Wer_et maach
# Wat däm Ejn sing Uhl eß däm Anndere sing Nachtijall

## Ußßdröck för in Sätz
# „nuur Baanhoff verstonn“
# „di Eurasische Steppe“
# „dii Jöttlijje Sprooch“
# „der Mussuliini maache“
# „dä Nirmer Tunnel“
# „dä Kappesbuur“
# „e Uur affkeue“
# „en X föör e U (füür)maache“
# „blau maache“
# „övver jebühr“
# „öm der Baat jonn“
# ene „Ratsch em Kappes han“
# ene „Katsch em Rappes han“
# „op der Schullder lijje“
# „op der Täsch lijje“
# „Bückling he un Bückling doo“
# döresh der Kakkau trekke
# under der Desch drinke
# stief ömfalle
# dorsh de Kood jonn
# sish dorsh de Kood maache
# fies för sinn
# ens drövver rieve
# enß jään hann künne
# der Mollie maache
# för blööd ferkoufe
# op der Wecker jonn
# uss_em Wööbshe shprenge
# em Büggel hann
# sijj_ene Deu aandunn

## Ußßerdämm
Shprishwööt, Dijalekkußßdröck, Dijalekkwööt, Shprooch
Shtrunz

Enne **Shtrunz** eß en Minsch, dä jän zäĳsj_un vozällt, wi joot_e doğ_eß, odder wi joot singe Voäĳn eß, odder sing Häĳmat, odder wadd_och emmo.

**Strunnze** eß dat wat dä Shtrunz määt. Mer kann jo esu zimmlish met allemm un jeedem strunze. Mir hann alß Pänz domet jestrunz, wää de dexte Brėll hät. Häß_de shlääsh jesinn, wooß_de do_King.
Sikkenß

Dä **Sikkenß** ėßß wo ma hinjang wenn ma_sikke moot. Ma fingk hä vüür allem op dä öffentlische Herrentoilette.

Dä Sikkenß ėßß kwaasi de ziwwelisatorische Wiggerentwicklung vunn dä Pißßrinn. Dä Pißßrinn ėßß föör ville Lück, am Sikkenß äwwer kann nur enger stonn, wat joot ėßß föör de Lück di jet schamhaft sinn. Hückzedaach sieht ma sojaar Wänd zwesche de Sikkenßen damet ma sish nit jäjjeseijtish zoluure kann beijm sikken. Ma kann saare dat de Pißßrinn de jesellschaftlische Klasseungerscheed verwische doot (zem Beijspill singk BAP: *Unn ob nu eijner Krimsekt drenk oder nur noh Wermut stenk ėßß an dä Pißßrinn spätestens ejaal*  Eins im Vertraue vunn Für Usszeschnigge). Beijm Sikkens ėßß dat nit_esuh dä Fall. Trotzdämm hänn se sish weijtestjähend dorshjesäätz.
Stickstoff

**Stickstoff** ees eh Schemisch Element mit dä Oochtnungszahl 7. Ed steeijt em Periodesüßteem in der fuffzehnte Haupjrupp. Singe Keern besteijt us sibbe Protone un sibbe Neutrone. Öm dä Keern eröm flehjen sibbe Elektrone.

## Wofür witt dä Stickstoff jebruch ?

Stickstoff witt zum eeijne als Schutzjaas beijm Schweesse jebruch. Zom andere witt hä zor künstlischen Herstellung vun Amoniak verwendt. 
En de Autoindustrie jitt ed Firme die behaupte, dat dä Stickstoff als Füllung en de Reefe dofür sorje deijt, dat Kraffstoff enjespart witt un die Reefe nit esu schnell de Luff verliere. Dat ees äver alles noch nitt weßßenschaftlisch nohjewisse.
Weme äver jett janz kalt krieje will, dann ees och meistens Stickstoff em Shpill]. Doorsch singe niddrieje Siedepunk un dat reaktionsträäje Verhale ees hä optimal öm alles möchlije kalt ze krieje. Hee eh paar Beishpille:
* Köhlmiddel in de Kryonik (Källdeteschigk)
* Köhlmiddel bei Supraleitere
* Vereisungsmiddel bei dä Boddemvereisung em Tiefbau

Do drüvver hinuss witt dä Stickstoff och noch beim Verpacke vun Leevensmiddel enjesatz. Dobei witt zem Beishpill en Chipstütt met Stickstoff opjebloose un dann kumme de Chips erinn. Dat hätt dä Jrund dat die Chips sich dann länger halde.

## Wo fink me dä Stickstoff en de Natur ?

Stickstoff kütt am häufischste en de Luff für. 78,7 % vun dä Luff sin nämlisch Stickstoff.
Hä ees äver och en Eiweiße un Nukleinsäure ze finge. 

## Andere Elemente
Stėlle Poßß

De **Stėlle Poßß** oder **Stille Poß** es eijentlich en Shpill uß em Kėnderjade.

Alle Medmaacher maachen en lange Rei ode ene Krieß oder sėzzen öm der Desch eröm oder sujet. Do weet einer ußjeloort un määt der Aanfang, oder hä eß ad am Aanfang vun der Rei. Dä Eezde säät singem Nohber jet innet Uhr. Wat ės ejal. Däm eezte singe Nohber moß dat dann vershtonn un säät singem andere Nohber ėn d Uhr, watt hä vershtande hätt; un dä sääd et däm Näxdn ėn d Uhr. Unn esu wigger. &mdash; Janz am Eng, der Lezde, säät dann janz loud, dad et alle hüüre künne, wat bei im aanjekumme eß. Nomalerwieß eß dat nid esu janz dat, wat am Aanfang shtund und de Eez jesaad hätt.

Manchmool, wenn de Pänz jett ähler sin, dann maachen se sij ene Shpaß do drußß, jet andorß wigger ze sare, alß wie se jehoot han. Ävver selvs wenn se janz opmerksam bei der Saach sinn un janz räuish un leiß un sich Möh jevven, et all jenau richtich zo maache, dann kütt ėmmer widder enß jet Verdriehtes am Eng aan.

Dat jiddet och ėm normale Lääve, nit bloß ėm Shpill. Do säät mer och der Stėlle-Poss-Effek för, wann einem jewaar wėėd, dat sujet bėm janz jewöönlije Wiggerverzälle paßßeed ėß.
Sunnesystem

Eh **Sunnesystem** is eh Dinge us em Weltall. Et besteht in de Rejel us ener Sunn un Planete.
Et bekannteste Sunnesystem is dat unsere, indem mir mit unserer Ääd üm de Sunn kreise.
Su eh Sunnesystem ensteht immer dann, wenn en neue Sunn jebore witt un üm dä neue Steern noch jede Menge Dreck erüm kreis. Dä Dreck klummp dann almählich zesamme un et enstonn zuerst eh Planetesimal un dann de Planete. Un noh_m selve Prinzipp krijje mansche Planete och Moonde.

## Unser Sunnesystem
Unser Sunnesystem besteht us eener Sunn un 8 Planete un die heeßen esu:

* Merrkuur
* Veenuß
* Ääd
* Mars
* Juppitter
* Saturn
* Uranus
* Nepptuun

Pluuto wor joohrelang ene Planeet, äver de Weßßenschafler han sisch am 24. Aujust 2006 dorop jeeinich, dat hä keeijne mieh ees. Statt dessen witt hä jetzt zo de Zwerchplaneete jezällt.

Ansunnste jehüren noch eh paar andere Dinge zo unserem Sunnesystem. Do is noch dä Asteroidejüddel, etliche Moonde üm de Planete dromerüm, jede Menge Komete un janz wick drusse de Ortsche Wulk us dä de Komete kumme.

## Andere Sunnesysteme
Lang han de Wissenschaftler jeglööv et jööv nur unser Sunnesystem, äver füür eh paar Joor han se ene Planet usserhalb vun unserem Sunnesystem enddeck. Sick dem han se at etliche andere enddeck äver noch keene, dä su is wie uns jode ahlle Ääd.

## Luur och
Süüdpool

Dä **Süüdpool** eßß dä südlijje Deijl vunn dä Ääd unn dä Ääddeijl dä da lijjt.


File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg


## Dä Pool vunn dä Äädaxx

Dä Süüdpool eßß sozesaare wo de Äädaxx em Süüde ußß dä Ääd erußßluuret. Woröm se sisch drejjt. Dä Punkt wood ed eäßßte Mool vunn Roald Amundsen unn Robert Falcon Scott erreijscht.

## Dä Pool vumm Kompaßß

Dä Kompaß zeijjt op en Punkt im Meer, dä sisch von Daach ze Daach beweere doot.

## Dä Pool als Ääddeijl

Dä Süüdpool eßß 13,2 Milljuhne Kwadraatkillomeeter jrooß unn hätt 1000 (Winter) beßß 4000 (Summer) Eijnwuhner, di op dänn 80 Forschungsstazjuhne lävve. Nuur 2% sinn ohne Ies, dä Rääßß eßß vun en decke Iißscheesch bedeckt, di hätt beßß ze 4500 m.

En singer Medde eß dat Land fum Pool unger_em Meereß_Shpeejel, ävver dat Iiß eß do esu deck, dadd_et beß unge dorresh reëĳsh, ed_eß allsu nimmoohlß Waße zwesche däm Iies un dä Ääed. Dadd_eß jefeeolish. Wänn nnammlish de Meereß_shpejel wiggo shtëĳsh, wi_jerret em Momang dëĳdt, dann weed_et jo och wärremer op de Ääd, wi_jedd_et em Momang dëĳdt, un dat künnt zosamme in dä Zigk zwesche de Joohre 2080 un 2250 dozo füüere, dat dat Meer_Waßo unger dat Iieß fum Süütpool kütt. Wänn dad_esu eß, dann weed dä jannze Iieß_Pannze, washëĳnlėjj_en jannz koote Zigk et schwemme aanfange. Dä jitsch dann sozesaare uß singem Loch noh bovve un dat jannze Wasso jöck drunge un hivvd_en en de Hüh — fill mieh, wi wenn_e ëĳnfarr_ald am schwömme wööh, un dann weed_e widder_eraf_falle, un norrenß en de Hüh jonn, un esu wiggo, beßß_e endlijj_en Rouh kütt. Dobëĳ künnte Welle ëntschtonn, di öm der jannze Jlobuß loufe, sesch henger_em Äqwaator widder zesammedrängelle. Wänn dih zwesche Ängland un Frankrish_op unß aankumme, dann eß ävver Belljie, Holland un Döütschland_en Nuut, do künnt en Wäll öm_de 100&nbsp;m huh de Elbe erop loufe. Di endt dann eetß aan de Allepe, un määd_alles platt, wat dozweschen_eß.
The .tv Corporation

**The .tv Corporation** uß däm US Konnzärrn *VeriSign* bedrief för de nic.tv unger däm Minißtor för Finannze un Turrißmuß fun Tuvalu dänne ier Top Level Domain em Internet, dat eß .tv.

## Websigge
* De Sigg för .tv bäĳ de iana
* De Sajt fum .tv sing nic
Silber

Seleve is dat chemische Elementdingens mit de Oednungszahl 47. Et wörd affjekürz Ag vun Lateinisch .
Et is en edles Metall, wat hees, dat es nit jern mit der andere Elemente reajiere dut un in de Natur och jediege vörkütt. Miißentdehls küt et ewwer sulfidisch üe oxidisch vör is ewwer leeschder vun de Schwävel üe Suestoff ze trenne als en unedlet Metall. 
Seleve wörd jenutz vör Jeschirr, Münze un Schmuck.
Weil et esu schön jlänzt (et ene huhe Refexionsfähichkeit hätt) jebraut man et och vör Spiegele un och in der Optik. Eläkrtisch Strom dät es bässe leite als wie irjendwat sunnst so dat et och in de Elektroteschnik nit wechzedenke is.
Wil Lischt Selevefolie schwarz färbe dät is et och die jrundlage vör de Fotojrafie zig ca. 1850. Weil viele Bakterie kene Enzyme vör Seleveabbau han is et och in de Medizin als Antibiotikum bekannt. Vun diese Eijenschaft kütt och de averjlaube, dat Münze in de brunnen ze schmiesse Jlück bringe dät, weil Seleve- esu wie Koffe-Münze den Bakterie de Duut bringt und wenn de Lück emmer jesund bliev, dann is dat schon als jlück ze bewerte, ne?

## Andere Elemente
Steern

Ene **Steern** is ene jrusse Feuerball dä em Weltall ze finge is. Et jitt över 70 Trilliarden Steerne odder noch mieh. Dat schätze de Weßßeschaftler zemindest, weil jezällt hätt se noch keeiner.

## Nooperschaff
Dä Steern der uns am nöchste is, is us Sunn. Die is circa 150&nbsp;Millione&nbsp;km vun dä Ääd entfeernt. Et Leech bruch etwa aach Minutte bis et bei uns ankütt. Dä nächste Steern is dann 4 1/2 Leechjoor entfeernt. Dat heeß et Leech vun dem Steern bruch etwa 4 1/2 Joor bis et bei uns ankütt.

## Jröösseverjleich
Uns Sunn hätt ene Durchmesser vun 1,3925 Millione km dat is dä 109fache Ääddurchmesser.
Uns Sunn is ene Mittelmässije Steern wat sing Jröösse aanbelank. Et jitt also noch jrüüsere Steerne. Do is zom Beispeel dä Steern Beteijeuze em Steernbild Orion dä is 276,6 mol jrüsser als uns Sunn un dat es noch nitt dä jrüüzte.

## Wie funkrioneert su ene Steern eijentlich ??
Die **Steerne** bestonn haupsächlich us Wasserstoff un dä hätt die Eijenschaff, dat hä unger jrussem Druck en Verbindung mit sich seleves injeit. Dä Vojang nennt de Weßßenschaff *[[Kernfusion]]*. Dobei ensteht zom eene Helium un zom andere jede Menge Enerjie. Die Enerjie witt dann in Form vun Leech un Wärme in et Weltall jebloohse.

## Mileschstrooß
De Mileschstrooß is die Jalaxi in dä mier wunne. Me kann se in dunkele Näächte als Band am Himmel erkenne. Mier befinge uns mit unser Ääd in eenem vun dä Spiraalärme vun dä Mileschstrooß. Die is nämlich en Spiraaljalaxi. In de Midde vun de Mileschstrooß knubbelle sich jede Menge Steerne oppenannder, su dat dat vun ussen beööch ussitt wie ene löchtende Ball.

## andere [[Jalaxie]]
Usser unser Mileschstrooß jit et noch över 100 Milliarde andere Jalaxie. Et jeven Spiraaljalaxie, Balekejalaxie, Elyptische Jalaxie un unrejelmäässije Jalaxie.

## besundere Steerne
Die hee jenannte Steerne sin alles Endpodukkte vun enem normale Steern. Dat heeß, wenn dä Wasserstoff verbruch is dann fänk dä Stern an ze sterve.

### Wiiße Zwerch
Die Wiiße Zwerch sin usjebrannte Steerne die noch jlöhe. De Kernfusion hätt opjehört ze brenne un der Steern köhllt dann langsam av. Wenn hä janz kalt es, witt hä Schwaze Zwerch jenannt.

### Neutronesteerne
Ene Steern der 1,4 bis 3 mol suveel weech wie unser Sunn der endet in ener jrussen Explosion, en sujenannte Suppernova un witt dann Neutronesteern jenannt. Ene Neutronesteern is ziemlich kleen. Typischerwies han se ne Dorchmesser vun circa 20&nbsp;[km. Dobei wejen die Neutronesteern äver zemlich veel. Ene Stecknadelkopp vun dä Materie weech esu veel wie ene Würfel met Wasser dä 100 Meter Kanteläng hätt.

### Schwaz Loch
Eh Schwaz Loch ensteht och us enener Suppernova. Dä explodierende Steern hätt eh Jeweech vun mieh als 3 Sunnemasse. De Materie sack unger dä Jravitation su dich zesamme, dat de Anziehungskraff esu jruß is, dat nitt ens mieh Leech dovun weck kann. Et witt vermutet, dat in de Midde vun de Jalaxie jeweils eh Schwaz Loch sin künt.
Tomburch

De **Tomburch** (aamplish: *Tomburg*) iss enn aale Ritterburch bej Rheenbach. Dä Tomberch iss enn vulkanisches Terziärjebilde uss Basalt. Hä iss avv dämm 4. Johrhungert besiddelt jewess unn um 900 is de Tomburch jebaut woode. Zuääz hätt dä Pfalzjraf  Ezzo do jewonnt, späte de Jraafe vun Kleve, vun Müllemark un vun Tomburch. Dä Hääzoch von Jülish hätt die Burch injenomme unn 1473 jeschpräänk. Donoh wor se ne Steenbruch för die Umjevung.

De Pänz kenne de Tomburch wejl se jään Kruug esse. Un op dä Packung vun ener bekannte Firma (Grafschafter Goldsaft) ka ma de Tomburch bewundere.

Woröm heiß et *Tom*burch? Dat is ja nit jrad ne tüppische Nome he sondern en englische Aavkürzung vunn *Thomas*. Ävvä ma weiß nit, wo dä Nome heäkütt.
Trooßdoorfer Platt

**Trooßdoorfer Platt** witt wie dä Name ad säät in Troosdoorf jesproche. Dobei muß me allerdingens sage, dat dat reine **Trooßdoorfer Platt** och nur en Trooßdoorf Midde jesproche witt. Die andere Shtadtdeeil han zum Deeil en mieh oder weenijer avvjewandelte Version dovun. Dat häät natürlich historische Jründ.

Wen_me su durchzällt kütt meh op fönef Hauptdialekte:

* **Trooßdoorfer Platt**
* Sieshloorer Platt 
* Berchemer Platt
* Höttener Platt
* Aalerödder Platt

Die vier sin wie ad jesaat us dä Jeschich vun Trooßdoorf entstande. Ever eent nom andere.

## Trooßdoorfer Platt
Dat Trooßdoorfer Platt ees eng verwandt met däm Sieshburjer Platt. Dat kütt doher, dat die zwei, Trooßdoorf un Sieshburch, su eng beienander lieje. Do han fröher die Trooßdoorfer Buure met dä Sieshburjer Mönche vun dä Abtei om Michelsberch gehandelt. Dat hätt die zwei Sprooche natürlich beeinfluss.

## Sieshloorer Platt
Sieshloor wor fröhter en eijenständige Jemeend un su hatten die och ihr eijene Ussprooch. Irzt 1969 met dä komunale Neuordnung dätten Trooßdoorf un Sieshloor zesammekumme. Vun do aan han sich die Sprooche dann wohl anjenöhert. Zo Sieshloor däten domols och Ovverloor, Spich, Berchem, Müllekove, und Eischem jehüüre.

## Berchemer Platt
Berchem, Müllekove, und Eischem däten zwar zo Sieshloor jehüüre han äver en eijene Sproochentwicklung jemaat. Doorch di Nöh vun Berchem un Müllekove zo Mondoorf un Nidderkaassel woren do och die Berührungspunkte jrüsser als met Sieshloor. Dat heeß dat och die Sprooch sich eher en die Richtung entwickelt hätt. Dat ees hück noch ze hüüre. Die Lück in dä Dörfer rollen dat **R** veel mieh als die andere Trooßdoorfer.

## Höttener Platt
De Hött oder Friedrichs Wilhelms Hütte wie et richtich heeß ees öm de Joorhundertwend jeründ wudde un wor en Arbeedersiedlung. Die Arbeeder kommen zom jrossteil us Kölle. Jenaujenomme us Köln-Kalk. Su hätt dat Höttener Platt ene unheimliche Kölsche Eenfluß jekriech. Nohm Kreech dät de Hött dann zo St. Aujustin jehööre un die spreche och wedder jet anders.

## Aalerödder Platt
Aaleroth litt wick em Noorde vun Trooßdoorf en de Wahner Heed. Et hätt für 1969 zo Luhmer jehüürt. Ees doch klar dat och die Aalerödder anders kalle als die Trooßdoorfer.

## Et Platt verschwind
Trooßdoorf hätt en de letzte Joore en jrusses Wachstoom erlev. Dat ees leider für de Sprooch net esu joot. Veel Zojezochene spreche nur Huhdeutsch oder andere deutsche Sprooche. Et sin äver och noch andere Europäische Sprooche met der Zojezochene dobeijekumme. Dat alles hätt leider zur Folje dat et Plattspreche noh un noh verkümmert un sich zo enem Kauderwelsch entwickelt wat met dem ursprüngliche Trooßdoorfer Platt nix mieh ze donn hätt (Rheinischer Regiolekt).

## Süch och
* de Swadesh Lėßß förr_et Trooßdorfer Platt
* de Wenker Säz op Trooßdorfer Platt
* de Wenker Säz op Sieshloorer Platt
* de Wenker Säz op Berchemer Platt
* de Wenker Säz op Höttener Platt
* de Wenker Säz op Aalerödder Platt
* de Sigge op Trooßdorver Platt
UKW (Funk)

**UKW** eß en Affköözung fö de Ulltra Kuchz Wäll wo et Radijo un et Färrenseen drövver kütt!
Na jood et Radio kütt och övver KW, MW un LW, ävver wäer hüüert sesh
hück dat jekwiitsche, zwitscherre un jepiife norr aan? Wänn t nit sinn moß.