open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ahr

D **Ahr** es önö Nävvefloss van dr Rhing. Sö had ön Längde va 89 km un läuvd 12 Kilometer dörch dat dütsche Bundesland Nordrhein-Westfalen suwi 68 Kilometer dörch Rhingland-Pfalz.

## Hörö Wäch
D Quell van d Ahr vängd mo en önö Keller van ö Huuß ä Blankenheim. Do komme öm d 700 Liter Wasser pro Minütt us d Ääd. Op hörö Wäch dörchläufd sö Antweiler, Schuld, Altenahr, Dernau un Bad Neuenahr-Ahrweiler, bevöör sö em zo Remage jehüürende Stadtdeel Kripp en dr Rhing münd.

## Wingbouw
D Weetschaff van öt öm d Ahr liijende Land weed zm jruuße Deel dörch Wingaabouw jeprächd. Besongisch ruhe Wing weed aajebouwd. Turiste besöcke z Dusende dr Ruhwingwanderwäch, dä dörch d Wingberch vührd un d Lüüh dörch d bekannste Wingochte vührd.

## Jätt z lääse
* AW-Wiki: Ahr
* Arbeitsjemeenschaff zm Schotz van d Ahr
* Dr Ruhwingwanderwäch un anger Wanderwäch
Yanina González

**Yanina González** (* 6. Dezember 1979 ä Asunción, Paraguay) vortroon hör Land beij d Miss Universe 2004 Usscheedung, di ä Quito, Ecuador, am 1. Juni 2004 stattvong suwi beij dr Miss Earth 2004 Wättbewerb ä Quezon City, Philippine, am 24. Oktober. Ä beede Väll belaad sö d 3. Platsch.

## Jätt z lääse
* Övver Yanina González
Nina Mercedez

**Nina Mercedez** (* 10. November 1977 ä Corpus Christi, USA es ön Pornodostellerin.

Nina wood zwar en d USA jeboore, hör Famelisch stammde ävver us Mexico. Sö vorzälld, dat sö als Mäddche schro jewäh woch un kenne no hör keck. Sö hod d Schüll häjeworpe un werkde ön Zitt an d Thek un och als Model vöör Bikinis suwi als Kalendermodel, wobeij sö dörch hör Bröss un hörö Liiv opveel.

Em Joohr 2006 wood Nina vöör dr AVN Award nomineerd un kräät va do a ön Reih va Usszeechnunge.

## Jätt z lääse
* Ninas Siij
10. Novemmber

Dä zeente Novemmber.

## Kirshejoor
## Fojangenhëĳdt
### Wunder
### Weetshaff
### Wesseschaff
### Minnsche

* Nina Mercedez wood em Joohr 1977 jeboore.

## Websigge
*
Lesotho

**Lesotho** es ö kleen Land em Süde va Afrika. 2.135.000 Lüüh lääve do (2015).

D Hauptstadt va Lesotho heeschd Maseru.

## Övver d Jäjend
Lesotho had kenn Köst an ö Meer un och kenne See. Beij dat Land sprechd mo van ö Benneland, watt bedüüh, dat dat Land mä va Land ömjävve es. Dr janze Handel met Lesotho moss met Vluchzeuch dörch d Loot övv övver Land aavloufe. 

Kikkd mo sich ön Landkaat va Lesotho a, so sitt mo jätt Onjewöngeliches: Öt es janz va Südafrika ömjävve un had kenn Jrenze zo anger Länder. Mo sprechd dobeij van ön „Enklave“. Sun Länder komme selde vöör, ävver Lesotho jehüd dozo. Dat bedüüd dat Lesethos Vorhältnis zu Südafrika vöör beede Länder ön jruuße Roll spelld.

Lesotho had völl Berch un es sujar ee van d Länger op d Ääd met d meetzde Berch. Lesotho litt winnichstens 1.400 m övver dr Meeresspeijel. D Lüüh reise dohen, öm em Wengkter do Ski z vaahre. Dö völl Berch ä Lesotho bedüühe ävver och, da töt völl rähnd. Lesotho brudd önö Deel va si Wasser dozo, öm Strom z maache, dä dann no Südafrika vorkoovd weed.

## Jätt va vreuer
Em Joohr 1818 wood Lesotho ö sälvständich Land, dat damols aver noch “Basutoland” jenannd wood. Önö Mann, dä dr Naam Moshoeshoe droch, braad völl Jruppe va Mensche zösamme. Hä belde ö neu Land un maade sich zm Könnig. Dat neu Land wood va anger Länder aajejreffe, un Moshoeshoe vroode em Joohr 1868 Queen Victoria va Ängland vöör Hölp. D Ängländer maade dat, joove ävver vöör, dat Lesotho Deel van öt änglische Reich wood.

Am 4. Oktober 1966 wood Lesotho onaavhängich. Hüü z dachs es öt ö Metjlett van dr Commonwealth. King Letsie es dr Könnig va Lesotho.
Anna Schnidenwind

**Anna Schnidenwind**, geborene **Trutt** (* öm öt Joohr 1688 ä Wyhl am Kaiserstuhl; † am 24. Aprel 1751 ä Endingen am Kaiserstuhl) woch en van d leitzde Vraue, di ä Dütschland als Hex ömbraad wood.

Sö wood am 24. Aprel 1751 ä Endingen am Kaiserstuhl em Breisgau vorbrannd (nodäm sö vörhen erdrosseld woode woch). D 63jöhrije Burrevrau wood önö Düvelsbond suwi Brandsteftung vörjeworpe. Mo worp hör vöör, vöör önö Brand am 7. Määz 1751 vorantwochtlich z se, dä möjelicherwiiß beij öt Röche usjelößd woode woch. Dat Vüühr maade önö jruuße Deel van öt Dörp kapott.

## Z lääse
* *Anna Schnidenwind geborene Trutt* (Broschüre), Endingen, 2001
* Archiv der Mailingliste Hexenforschung Dt. Forschungsnetz
Joohr 1688

## Wat_paßßeed_ėß
### Kulltuur
Dr Kupfermeesterkerchhoff wood aajelaad.

### Minnsche

### Sönnß
D Burch Schwartzenburch wood van d Franzuse kapott jemaad.
Hex

Öt Volk jlöövd, da tön **Hex** zaubere kann un met dr Düüvel önö Bond jeschlooße had. Döck send Hexe Vraue, Persune, di Schlätes brenge un nohm chrestliche Jlaube vorfolchd wäde mösse. Männer, die Hexe send, draare dä Naam „Hexemeester“.

## Watt Hexe usszeechnet
Öt wood jejlood, dat Hexe sisch va normal Mänsche dörch vorschiedene Denge ongerscheede. Hezo jehüüre:

* Hexe könne op Stecke, Deere, met d Hölp va Dämone suwie met Vlochsalve vleeje.
* Am Hexesabbat treffe sisch all Hexe.
* Hexe stäche met dr Düüvel onger enne Hot.
* Hexe poppe met dr Düüvel.
* Hexe könne zaubere.

## Hexevorfoljung
Övver Joohrhondöde woode d Hexe vorfolchd. Hexeprozesse vührde döck dozo, dat Hexe öt Lääve vorloore. D leitzde Hex, di no önö Hexeprozess ä Dütschland öt Lääve vorloor, woch Anna Schnidenwind.

## Hexe ä Märcher
Ee van d bekanndste Märcher, ä däm ön Hex metspellt, es Hänsel und Gretel, ävver och d Hexe vam Blocksberch send övverlävverd. Wä hüü z dachs öt Boch Harry Potter opschleed, dä vängd do och Hexe.

## Jätt z lääse

* Hexewaahn
Rafael Correa Delgado

**Rafael Correa Delgado** (* 6. Aprel 1963 ä Guayaquil, önö Bezirk va Ecuador). Hä es em Joohr 2011 Präsident va Ecuador.
Jemätzel va Łomazy

Zo öt **Jemätzel va Łomazy** ä Ost-Pole koom öt em Zweide Weltkresch am 17. Aujust 1942 en d Stadt Łomazy. 1.650 Jüdde wode dobeij ömjebraad.

## Watt passeerde
D Wonnege van d Jüdde en d Stadt Łomazy woode van öt 101. Polisse-Reserviste-Batalliun onger Major Wilhelm Trapp ömschlooße. Onjeväär 1.650 Persune woode vassjenomme un moote sisch op dr Schüllhoff opstelle. Öt woch ösu heeß a dä Daach, dat völl Lüüh zösammejebroche send. D Polisse hand ön Jrupp Männer örussjesood, di en önö Bösch önö Jraav usshävve moote. En di Zitt hand di Lüüh van öt 101. Battaliun sisch met ö Spell ön Vreud jemaad. Sö worpe ön läch Flasch en d Jrupp va Mänsche op dr Schüllhoff. Dijenije, di jetroffe woode, woode örussjetrocke un vöör d Oohre va di angere erschooße. 
Als d Jraav usjehoove woch, vong öt Erschösse a. D Mänsche moote sisch ussträcke un woode va Polisse met Külle dörch d Strooß no dä Jraav jejachd. Völl wore am bloode un at halv duud. En d öt met Wasser jevüllde Jraav moote sisch di nakße Mänsche kneee un krääte önö Schoss en d Kopp. Neu Mänsche moote sisch op di Duude läje, un d Polisse stänge kneedeep em Blod.

Am Äng vam Daach wood Łomazy vöör jüddevreij erklärd.

## Jätt z lääse
* Övver d Massakere em 2. Weltkresch
Łomazy

**Łomazy**http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=%C5%81omazy&params=51_54_N_23_10_E_type:city(1700)_region:PL es ö Dörp em Bözirk *Biała Podlaska* ä Ost-Pole. Łomazy litt onjeväär 16 km südlich va *Biała Podlaska* un 84 km nordwestlich va Lublin. 

Ä Łomazy lääve 1.700 Mänsche. 

Dat Dörp wood dörch dat am 17. Aujust 1942 stattjevongene Jemätzel va Lomazy bekannd.

## Jätt z lääse
Christopher Browning: Ordinary Men, 1992, p. 80
Ludmilla Radchenko

**Ludmilla Radchenko** (Людмила Радченко) (1. November 1978 ä Omsk, Sowjetuniun es ö Model, Könstlerin un Schauspellerin. sö wood besongisch bekannd ä Italie un em änglisch Sprocheraum.

## Hör Lääve
Jeboore ä Omsk, studiirde so em Joohr 1999 Mode ä Omsk. Em Joohr 1997 wood so Miss Charm beij dr Wettkampf zo d Miss Russland. Söä sammelnd Fernsehärvahrung ä Moskau un St. Petersburch.

Nodäm sö no Italie jäng troon sö do em Fernsehe op, su em Projramm Paparissima. Em Joohr 2001 woch sö ön Dänzerin em TW-Kwiss Passaparola.

Em Joohr 2003 woch sö beij Spicy Tg op Antenna 3 z see. En d Töschezitt presenteerde sö sisch als Model ä Modeschows, 2004 woch sö önö Star beij dr Kalender va Fox. 2005 woch sö en d Realityschouw „la Talpa“ z see, wo sö ävver vreuer usscheed.

2206 woch sö önö Hauptdosteller beij “On the Road”, di ä Miami opjenomme wood, aver vöör öt italienische Fernsehe “Italia 1”. Öt Joohr dono koome “Tuning and fantasy” un “Sky” suwi “Reality Game” dozo.

Dä Venstermaacher "Fapim" sood Ludmilla als Model vöör hörö Erotikkalender us.

Als Schauspellerin woch sö ä “Il viaggio” em Joohr 2005 un 2 Filme van d Serisch „RIS – Delitti imperfetti“ z see. Kleener Rolle koome dozo.

## Weblengks
* Hör Siij
Schottland

**Schottland** (Schottèsches Jäälèsch: Alba ([ˈalˠ̪apə])) is_e Land dat_zem Vrejnischden Künneschrejsch jehoot. Et befingk sèsch om nördlèsche Dreddel vun dr Insel Jrußbritannie unn jrentz im Sööde aan England. Im Osste jrentz_et aan de Noohdsee, im Noorde un Weste aan_en Attlandèsche Ohzejan unn_em Söödweste ann_et Irische Meer. Niwwen_em Fässlandt jidd_ed in Schottland öwwer 790 Insele, zm Bejspill de Nöödlischen Inselen unn_de Hèbriden.
Sommezick

**Sommezick** es de jesetzliche Uhrzick (MESZ), noh dä em Somme de Uhre jonn. Dat hees, dat de Uhr jäjenöwe de Normalzick (MEZ), die me och Wintezick nennt, en Stond vürjesatz wierd. 

En de Europäische Union jilt de Sommezick vom letzte Sonndaach em Määrz bes zom letzte Sonndaach em Oktober. 

Em Somme jeht de Sonn morjens su fröh op, dat et ad hell es, wenn de mietste Minsche noch schlofe. En dämm me de Uhr en Stond noh vörre setz, jeht de Sonn morjens en Stond späde op un ovends en Stond späde unge. Dodurch blief et morgens länge dunkel un ovends länge hell. Weil et ovends länge hell blief, ka'me et Sonneleesch besse ussnötze un bruch keen Lampe aanzemaache, wodurch me anjeblich Strom spare soll. 

Ungefähr 70 Staate setze momentan zweimol em Johr de Uhr öm.

**De Meddeleuropäische Sommezick (MESZ) jilt:**

* 2010: vom 28. Määrz bes 31. Oktober
* 2011: vom 27. Määrz bes 30. Oktober
* 2012: vom 25. Määrz bes 28. Oktober
* 2013: vom 31. Määrz bes 27. Oktober
* 2014: vom 30. Määrz bes 26. Oktober
11-Trappe-Jesesch

**11-Trappe-Jesesch** es önö Ussdrock, dä ä Oche jebrud weed, öm domet dä bedröppelde Jeseschsussdrock van ön Persun z ömschriive.

## Wo dä Ussdrock herkütt
Op dr Öcher Maat, vöör öt Rothuus had vreuer önö Pohl jestange. Wo dä en d Ääd vassjemaad wood, kann mo hüü noch erkenne. Em 18. Jahrhondöt woode dora Lüüh vassjebonge, di jätt vorbroche hodde. Vöör dö Pohl jäng ön Trapp met 11 Stufe no öt Rothuus örop. Op di 11. Stuf stäng önö Richter, dä di Persun vorurdeelde. Dä ärme Deuvel an d Pohl erwaade döck nüüß Jotts un hod önö bedröppelde Jeseschsussdrock. Hä maade ö 11-Trappe Jesesch.
Brahma

**Brahma** es dr Naam va enne van d Hauptjödder, di dr Hinduismus had. Zösamme met Vishnu un Shiva stelle sö d Dreijottheed Trimurti do. Besongisch ä Länder met önö huue Andeel va Hinduiste wie zm Beispell Indie weed hä voriihrd.

Brahma steehd vöör d Schöpfung, so weed hä als dr Schöpfer van d Pastürch aajeseeh. Hüüh z dachs weed Brahma winnijer voriihrd, da dr Vishnuismus, dr Shivaismus un dr Shaktismus vöör dr Hinduist mi bedüühe dönt.

## Wi Brahma dojestalld weed
Brahma weed meeßd met 4 Jesechter un 4 Ärm dojestalld. Usserdäm drätt hä önö Jebättskranz un Veden, ön Sammlung va au indische Böch. Ön Jans weed döck nävver häm jezeechd, di soll häm helpe, flott no jädde Stell z komme.

## Jätt z lääse
* [''Brahma un d Brahmane.''  Önö Vördraach ä [Hochdeutsch|Huchdütsch]]
Peffer

Dä **Peffer** (oddo **Pëffo**, **Peffe**) ess et Jewöz.

De schwazze Peffer odde de ehnfache Peffer (*Piper nigrum*) iss_enn Planz uss de Famillisch fun de Pefferjewäässe (Piperaceae), dämm sing Früschte don scharref schmäcke alldiweijl dat Allkalloid Piperin drenn ess.

## Websigge
Elise Aulinger

**Elise Aulinger** (* 11. Dezember 1881 ä Münche; † 12. Februar 1965 ä Münche) woch ön Volksschauspellerin.

## Hör Lääve
Elise stäng met 22 Joohr öt ischde Mol op d Büühn. Spiir speld sö döck klassische Rolle en öt Theater, su ä Stöcke va Ibsen un Joethe.
Em Joohr 1924 hood mo Elises Stemm em Radio, dat woch janz neu vöör Dütschland.
3 Joohr vörhen driihnde Elise Aulinger hörö ischde Film, dä onger dä Naam „Fest auf Hederlevhuus“ em Joohr 1921 en dö Kinos z seeh woch. Bes 1965 braad sö öt op 70 Rolle, doronger Rolle ä Heimatfilme, ävver och Propajandafilme wie SA-Mann Brand.
Op dr Viktualiemaat wood vöör hör ö Dengkmol opjestald. Usserdäm jitt öt ä Ramersdorf-Perlbach ön Strooß, di no hör benannd wood.
Elise woch met Max Sommer vorhiirod. Bejraave wood sö ä Münche.

## Jätt z lääse
* Elise Aulinger’s Lääve
SA-Mann Brand

SA-Mann-Brand es önö Film, dä ä Dütschland en d Zitt van dr Nationalsozialismus jedriihnt woode es.

Dä Film jilt als Propajandafilm. En d Kinos koom dä 94 Minütte lange Film em Juni 1933. Jezeechd wäde Dänge, di bes zm Määz 1933 passerd send.

## Wä metspelld
Heinz Klingenberg un Wera Liesem spellte d Hauptrolle, ävver och Elise Aulinger wooch z see.

## Jätt z lääse un z kikke
*övver dr Film
Johann Chrysostom Wolfgang Amadeus Mozart

Dä **Johann Chrysostom Wolfgang Amadeus Mozart**, dermiehtß nur der **Wolfjang Amadeus Mozart**  jenanndt, es am 27. Jannewaa 1756 en Salzbursh aam Inn jeboore woode un ald am 5. Dezëmbo 1791 en Wiin schwer krangk jeshtůrve. Hä wohr eijne vun de fleißeschßte un produktiifßte Kůmponeßte en singe Zigk, un jelt hügk on_noch alls eijne med_ennem beaachlesche Enfloß op sing mussėkaalesche Nohwelt, de su jenannte Klassėk. Hä hät vill miih wi &nbsp;Kůmpesezjůhne hengerlohße. Do drunger sin nit winnije, di mer unger de beßte en iere Aat en de Wëlt enzottere deiht.

## Quälle
De Groote Peel

**De Groote Peel** es ö tösche Eindhove un Venlo liijend Hochmoor, Deel van ö orsprönglich 30.000 Hektar jruuß Moorjebiit, va däm ävver mä zwei Reste övverich blävve send. Em Norde es dat de Verheven Peel. 
De Groote Peel es ä Holland önö Nationalpark, wobeij dä Naam ävver net zo dat paaßd, watt sönß op d Welt doronger vorstange weed.
Van öt Joohr 1956 a es de Groote Peel ö Naturschotzjebiit, em Joohr 1993 wood öt önö holländische Nationalpark. Jäddes Joohr komme öm d 100.000 Lüüh en dr Nationalpark un kikke sisch dö Planze un Deere a.

## Watt de Groote Peel uszeechnet
De Groote Peel woch vreuer ö Jebiit, ä däm Torf jestoche wood. Donävver jitt öt ävver och Ecke, wo Piifejraas waaßd. Vöchte un naaße Ecke vängd mo en de Groote Peel noch z Hoov, su dat do völl Veujel, doronger Kraniche, Jäns un och noch dr Brachvouwel suwi dr Rotschenkel önö Lävensraum vonge hand. Damet dat ösu bliid, send jruuße Deeler van öt Moor vöör Mensche zo bestemmde Zitte jesperrd.
Ö Informatiunszentrum am Rand van dr Park es öt janze Joohr op.

### Jätt z lääse
* Ingmar Gorissen: *Die Großen Hochmoore und Heidelandschaften in Mitteleuropa*, Verlag Ingmar Gorissen, Siegburg 1998, ISBN 3-00-003890-6
Gin

**Gin** (eß änglisch, holl. **') eßß en [[Wacholder]]-[[Schabau]] för de ëijne, un weed fun de [[Beer]]e fum [[Machandel]]_Booum jemaat, för de anndere. Wänn_e uß em [[Norde]] kütt oddo uß [[Holland]] un [[Belljie]] säät mer **Jenever''', em Rheinland Wacholderkoon doför.
Susanne Abbuehl

**Susanne Abbuehl** (* 30. Juli 1970 ä Bern) es ön Sängerin us d Schweiz.

Als Kengk liihrde sö dörch öt Cembalospelle d Barockmusik kenne. Em Alder va 17 Joohr jäng sö no Los Angeles on nohm do an d Huchschüll wiihr Ongerecht. Domet hood öt ävver net op, denn öt jäng an öt Konservatorium va Den Haag suwi ä Basel un Luzern wiir, wo hör Stemm vöör dr Jässjesang usjebeld wood. Ö paar Mond em Joohr vorbraad sö zosätzlich ä Indie, öm Musik z studiire.
1997 koohm hör ischde Plaat öruss, di ävver kom änä opveehl. Dat ändernde sisch ävver em Joohr 2001, als EMC ön Plaat met dr Naam „April“ (op Ripuaresch heechd dat „Aprel“) örussjoov. Va do a reisd sö dörch janz Europa un sengd Läddcher.

## Jätt z lääse
*  Homepage von S. Abbuehl
Dr Klänge Stowasser

**Dr Klänge Stowasser**, op Huchdütsch weed von *Der Kleine Stowasser* jesproche, es ö lateinischisch-dütsch Wörterboch, dat 1913 va Michael Petschenig no öt Model van dr *Stowasser* va *Joseph Maria Stowasser* bearbeed un örussjejovve wood. D Äleitung un Etymologie stamme va Franz Skutsch.

Z iisch en Frakturschreff jedrockd, wood *Dr klänge Stowasser* em Joohr 1979 neu bearbeed un ä rond Schreff (Antiqua) jesatze.

Noch eemol bearbeed wood *Dr klänge Stowasser* va Fritz Losek em Joohr 1994. Dr värvije Äband wood va Friedensreich Hundertwasser jestalld, dä met bürjerliche Naam *Friedrich Stowasser* önö Namensvetter van dr Örussjävver van öt Wörterboch woch.

## Jätt z lääse
* D Siij van dr Stowasser (ä Huchdütsch)
Wall Street

D **Wall Street** es ön Stroß ä New York. Sö es dr Setz va völl Banke. Usserdäm had d New York Stock Exchange hörö Setz do, d jrüüzde Börse van d Wält. Sö had ön Längde va 600 Meter.

## Jätt va vreuer
Em 17. Jahrhondöt, als New York noch dr Naam Neu-Amsterdam droch un Indianerövverväll ön Jevaahr vöör d do wonnende Mensche dostallde, entscheed sich dr Jouverneur, önö Wall zm Schotz z erbouwe. Dä vorleev entlang va d Wall Street un braad di Stroß hörö Naam en.

## D Wall Street em 21. Jahrhondöt
D Wall Street es dr Meddelpunkt van d Finanzwält, un d janz jruuße Banke, di öt op d Wält jitt, send do vortroone.
D Bewäjung Occupy Wall Street kämpfd jäje dat, wat töt Jeld un di, di sisch doröm kömmere, astelld.

## Jätt z lääse

* Övver d Börse an d Wall Street
Joohr 316

## Wat_paßßeed_ėß
### Kattaßtrofe
### Pollitigk
### Weßßeschaff
### Täshnigk
### Weetschaff
### Kulltuur
### Minnsche

### Sönnß
8. Novemmber

## Minnsche
### * Jeboore
* Bram Stoker wood em Joohr 1847 jeboore.

### † Jestorrve
* Sankt Martin, och Martin von Tours jenannd, stervd em Joohr 397.
Annemarie Eilfeld

**Annemarie Eilfeld** (* 2. Mai 1990 ä Lutherstadt Wittenberg) es ön Sängerin us Dütschland.

## Hör Lääve
Annemarie woch öt Kengk van önö Liihrer us Dessau un vong at met 7 Joohr a, Musikk z mache. Öt duurde net lang, do maade sö beij Musikkwettbewerbe met. Su vorsood sö em Joohr 2004 bei „Star Search 2“ z jewenne un maade bes zm Äng met, jewonn ävver net. Kott dono koom hör ischde Plaat öruss, beij dör sö ävver onge dr Naam *Anne Marie* opjeliißd woch. Tösche 2005 un 2008 tingelnde sö met ongerscheedliche Musikkjruppe dörch öt Land. Hörö Optrett bei „Deutschland sucht den Superstar“, dä va RTL usjestrahld wood un sö als Nommer 3 bo jewenne leed, maade Annemarie bekannd. Neu Plaate kome örus. Och em Fernsehe soch mo sö, su beij „Gute Zeiten, schlechte Zeiten“, watt op Stolberjer Platt met „Joo Zitte, schläte Zitte“ övversatze weed.

## Weblinks
* Annemarie Eilfelds Siij
Nordsee

D **Nordsee** es ö Nävvermeer van dr Atlantik. Dr Ärmelkanal un öt Skagerak un Kattegat vorbänge sö.

## D Jrenze
Bejrenzt es öt em Weste va d änglische Insele suwie em Süde un Oste vam europäisch Vassland met d Länder Norweje, Dänemark, Dütschland, Holland, Beljie un Frankreich. 

## Insele en d Nordsee

En d Nöhde van d Köst vänge sich ön jruße Zahl va Insele. Mo ongerscheed tösche d Ostfriesische un d Nordfriesische Insele. D Huchseeinsel Helgoland jehüd z Dütschland.

## Watt d Nordsee usszeechnet
D Nordsee hat ön dörchschnettliche Deepde va 94 m. Ebbe un Flut sorje dovör, dat an d Küste ö Wattemeer entstehd, dat zm Deel zm Naturpark wode es. D jruße Flöss Rhing, Themse un Elbe brenge Süsswasser en d Nordsee, könne ävver dat Salzwasser net vordränge, su dat dä Salzjehalt öm d 3,5 % litt un domet völl hühder als dä van d Ostsee es.

## Weetschaff
D Nordsee es önö wichtije Transportwäch. Ävver och vöör dr Vischvang spelld dat Meer ön jruuße Roll. Su wäde völl Heregge do jevange. Onger dr Boom van d Nordsee wood zosätzlich Öl vonge, su dat met Plattforme Öl jepompd weed.

## Jätt z lääse

* Övver d Nordsee
München

**München**, op Ripuaresch weed va **Münche** jesprochen, es d Hauptstadt va Bayere. 1,3 Milliun Mensche lääve do un mache Münche zo d dreidjrützde Stadt va Dütschland. Em Jrußraum va Münche lääve sujar knapp 3 Milliun Mensche.

## Jätt va vreuer
Münche wood em Joohr 1158 va Heinrich dr Löw jejründ, nodäm dä d Bröck vam Bischoff va Freising beij Oberföhring ajezünd had. Dodörch woohl hä sälvs ön Hand en dr Salzhandel kriije. Knapp 400 Joohr spiidr, em Joohr 1506 es Münche d Hauptstadt va Bayere woode. Em 30 jöhrije Kresch wood Münche van d Schwede besatze. Nodäm Napoleon öt Hellije Römische Reich Dütscher Natiun opjelößd hod, wood Bayere Könnigrich. Noom Ischde Weltkresch un d Revolutiun dankde dr Könnig aav, Münche bleed ävver d Hauptstadt. Önö schlemme Dach erläävde Münche dodörch, dat am 24. Februar 1920 em Hofbräuhaus d NSDAP jejründ wood. Dreij Joohr spiidr, em November 1923, vong ä Münche dr Hitlerputsch statt. Em Zweide Weltkresch send jruuße Deeler va Münche kapott jemaad woode. D XX. Olympische Speller woode em Joohr 1972 ä Münche uusjedraare.

## Watt sisch z kikke luuhnd
D bekanndste Stelle an va völl Turiste besoode Stelle send d Liebfrauenkirche, öt Au Rothuuß, öt Hofbräuhuus, dr Donisl, dr Aue Botanische Jaade, d Asamkerch, dr Justizpalast, dr Aujustinuskeller, öt Dütsche Jachtmuseum, dr Stachus suwi d Kaufingerstrooß.

## Jätt z lääse
* D Siij va Münche
Göttingen

**Göttingen** (Platt *Chöttingen*) ess e Städtche met jod 120.000 Inwohne en Niedersachsen onjefähr om halve Wäch zweschen Hannover on Kassel. Göttingen ess die Haupstadt vom *Landkreis Göttingen*, jehürt ävve selevs jar nit richtich derbei. (Dat hängk met enem komplizierte Jesetz zesamme, wat me do 1964 injeführt hät, däm sujenannte *Göttingen-Jesetz*.) 

En Göttingen jit et en jruße on bekannte Uni, *Georg-August-Universität* jenannt, on me sitt mieschtendeels övverall Studenten en de Stroße; et sei denn et Semester ess am Eng, dann ess en de Stadt nit vill loss. Doröm sät me för Göttingen och als Witz, dat wör keen Stadt met Uni sondern en Uni met Stadt. 

Göttingen hät en kleen, jemötlich City met vill Fachwerkhüse on kleene Jässje, on ess bekannt för et *Gänse-Liesel*. Dat ess e Bronne om Rothusplatz met ene kleene Fijur von enem Mädche met ne Jans om Ärm. Noh de Stadtordnung ess et verbodde, dat Mädche ze bütze. Nor bei jonge Minsche, die jrad Dokte jewudde sinn, widd alljemeen en Usnahm jemat. Do ess et nämmich Tradition, dat me met Fründe nohm Gänse-Liesel lööf on im e Bützje opdröck. Wobei, „loofe“ ess nit janz richtich: Dä neu jeboorene Dokte widd en ene Holzware jesatz, kritt en Fläsch Bier en de Hand jedröck on widd henjefahre. Dat Spillche kamme emme widde en de Stadt belure.

En Göttingen wudd orjinal e norddüggsch Platt jeschwad (Niederdeutsch). Leider ess dat en däre Jäjend ävve fass komplett usjestorve, sudat me dervon nix metkritt. Mieh odde winijer et Eenzije, wo me hüggzedaach vom Göttinger Platt noch jet merk, ess dat en Reih Lügg dat *g* wie *j* usspreche, su wie mir am Rhing dat och maache.

Söns wör noch ze sare, dat et do ne jode Basketball-Vereen jit, namens BG 74. En de Sesong 2011/12 sinn die allerdings jäjen de Afsteech us de irschte Lija am kämfe. Ne Foßballvereen jit et och: Göttingen 05. Dä hät zwar vill Fäns on Tradition, deet ävve en de Oberlija römkrööse.
28. Sepptämmber

Der aachdunzvanzishßte Sepptämmber.

## Minnsche
* Stojan Župljanin wood em Joohr 1951 jeboore.
* Naomi Watts wood em Joohr 1968 jeboore.

## Websigge
*
(308635) 2005 YU55

**2005 YU<sub>55</sub>** es ön Asteroid, dä d Ääd no komme kann. 2005 YU55 wood am 28. Dezember 2005 va Robert S. McMillan entdeckd. 2005 YU55 had önö Dörchmesser va öm d 400 m. Am 8. November 2011 öm 23:28 Uhr koom hä dö Ääd ösu no wi seijd öt Joohr 1976 kenne Astroid net mi. Zo di Zitt woch 2005 YU55 nöder als dr Mond.

## Jevaahre vöör d Ääd beij dr Vorbeijvloch

At em Februar 2010 wood vassjestalld, dat 2005 YU55 känn Jevahr vöör d Ääd dostelle solld. 2 Mond spiidr, em April 2010, bestätichde sisch dat. Öt leed sisch sujar zeeje, dat en d näßde 100 Joohr op d Ääd nüüß passeere kann. Öt zeechde sisch, dat 2005 YU55 d Ääd net nöhder als 239.000&nbsp;km koom. Dat woch ösu noh, dat mo häm met kleen Teleskope see kutt.

## Jätt z lääse
* Jätt övver 2005 YU<sub>55</sub>
Euklid va Alexandria

**Euklid va Alexandria** (* 360 v. Chr., † 280 v. Chr.) woch önö Mathematiker us Jricheland. 

Euklids Werke ömfasse all di Denge, di d au Jriche va öt Rechne vorstonge, dat heechd Jeometrie un öt Rechne sälvs. Ävver och d Theori van d Musikk woch häm net vremd. 

Euklids bekanndste Werk heechd „D Elemente“.

## Si Lääve
Övver Euklids Lääve es winnich bkannd. Mo nämmd a, dat hä öm öt Joohr 360 v. Chr. ä Athen jeboore wood. Jesecherd es, dat hä 13 Böch schreev, worän hä alles dat opschreev, wat bes dohen övver öt Rechne bekannd woch. Aavschrefde va di Böch woode, övversatze en öt Änglische, noch em 19. Jahrhondöt ä Ängland als Schüllboch jebrud.

## Woröm öt en d Böch va Euklid jäng
D Böch ömfasse, nävver öt Rechne no dr Pythagoras, dr Aavang van d Zaahletheorie un och Rejele övver öt Deele va Zaahle. Euklid kutt zeeje, da tön ön onendliche Zaahl va Premzaahle, dat heechd, Zaahle, di mä dörch sich sälvs un dörch 1 jedeeld wäde könne, jitt. D Euklidische Jeometri drätt bes hüü singe Naam.

## Jätt z lääse
* Övver Euklid
* D Elemente van dr Euklid
Li Si

**Li Si** (* ca. 280 v. Chr.; † 208 v. Chr.) woch dr Kanzler va Qin Shi Huang, dr ischde Kaiser va China, suwi va singe Nohvoljer (Qin-Dynastie).

Dä vreuere Sekretär koom 247 v. Chr. us dr Staat Chu no Qin un ersatz em Joohr 237 v. Chr. Lü Buwei, dä no Sichuan vorbannd wode woch. No dr Duud va Qin Shi Huang hod hä dä „Zweide Kaiser“ ä sing Hand, vorloor ävver dat Jrangel öm d Macht met dr Eunuch Zhao Gao un wood em Aujust 209 v. Chr. zösamme met singe Jong ömjebraad. Zo di Zitt broch dä va häm jeschaffe Staat dörch Opständ (seijd September 208 v. Chr.) usseree.

Li Si vorboohn Böcher z lääse, un vöör d Böchervorbrennung us öt Joohr 213 v. Chr. woch hä och vorantwoodlich. Li Si deehnde öt Vorwaltungssystem va Qin op di angere Reiche us, maade d Vorwaltung paaßend un noohm d Riche hör Rääte. Mosse, Jeweete un Norme woode aajepaaßd. Dat jold vöör Mönze, Waffe övv Warels. Prevatlüüh wood vorboone, Waffe z ha, Jrenzmuure woode neerjeresse. Dovör wood d Chinesische Muur jebouwd. Ö Netz va Stroße entstäng. Poststatiune woode äjerichd un Kanäl voor d Bewässerung jejraave.

Dr Kanzler ongerstötze dr Legalismus. Dat heechd, hä ongerstötzde öt, dat dr Herrscher alle Macht en d Häng hod, wobeij öt kenn Roll speld, öv dä fähich woch öv net. Dr Kaiser reeajeerde dörch Jesetze un d Kontroll (watt d Philosophie och hörö Naam äbraad), ejal wi börukratisch un dröckend d Staatsmaad wood, Moral leehnde mo dobeij als „net nüdich“ aav, mo propajeerde dojäje Luhn un Stroof. Dat Ärvräät solld aavjeschaffd un nüüß äbrängende Jeschäfte (dr Handel, Denge, di met öt Dänke z do hodde) usjelöschd wäde. Mo kütt saare, dat Li Si’s eeje Philosophie häm z Vall braad, dänn si Volk kutt sing Rejiierungswiiß net mi erdraare.

Önö angere Lejalist, Han Fei met Naam, önö vreuere Kollech va Li Si, wood va häm jezwonge, sich sälvs ömzöbrenge.
Klenkes

Öt **Klenkes** es ö hüü z Dachs kom noch jebrud Erkennungszeeche van d Öcher. Öt wood als Jross jebrud. Öt es dä no ovve jereckde kleene Venger van d rääte Hand. Va 1970 a erinnerd ö Denkmol van dr Öcher Könstler Hubert Löneke am Holzjraav an öt Klenkes.

Oche woch vreuer vöör sing Dochmacherindustrie un domet och vöör sing Noldefabrike bekannd. D Arbeeder, meest wore dat Kenger, nötzde vöör öt Ussorteere van d Nolde dr rääte Vänger. Dat Werk, dat Usklenke va schlääte Nolde an ö Band, vührde bei d Mensche zo scheeve kleen Vängere. Doher kutte sisch d (normale) Öcher at va Wiids un ohne Wööd an d scheeve kleene Vänger erkenne. Met d Zitt vorloor d Dochindustrie mi un mi d jruuße Roll en dö Regiun Oche. Dat Wohrzeeche „Klenkes“ bleed.

No öt Klenkes es seijd 30 Joohr och ön Öcher Stadtziidung benannd, en dör Rotschläch övver Oche jejovve wäde. Entstange es di Ziidung als sujenannde Stattziidung zo d Erhöhung van d Priise van d ASEAG ä Oche. Öt Vörbeld woch dat „Kölner Volksblatt“.

## Jätt z lääse
* Klenkes – D Ziidung Klenkes
Chrisboom

E'ne **Chrisboom** es e'ne Tanneboom, dä me Weihnachte met Kääze, Kuurle, Lametta un andere Saache schmöcke deet.

Chrisbööm met Lichterkette stonn en d'r Adventszick om Weihnachtsmaat, vür Roathüüse, Kirche un op su manchem andere Platz.

Rheinländer, die de Kreesch erlääf hann, saaren äwe och für Leuchkuurle Chrisbööm, die de Amis un Engländer Naax am Hemmel jesetz hann, bevür se de Städt suja am Helichovend bombardiere dääte.     

## Websigge
Stroß

En **Stroß** litt em Land zwesche Ööt un heiß Landstroß, en de Stadt zwesche de Häuser kann et en Wunnstroß sinn.
24. Dezemmber

Dä firunzvanzishßte Dezemmber weedt fun de Krißte och dä Hillije Ovendt odder Hillish Ovendt jenanndt.

## Minnsche
* Johannes Heesters stervd em Joohr 2011.
Flochhaven Pleiku

**Flochhaven Pleiku ** **', **' ess en Flochhaven en Pleiku , Gia Lai, ess_en Provins vun Viätnam. Dä IATA Kood fö_dä Flochhaven ess PXU.
Lila Downs

**Ana Lila Downs Sánchez** (19. Sepptämmber 1968 ä Oaxaka, Mexiko) es ön Sängörin us *Mexikobien*.

Mi als 2&nbsp;Milliun Plaate woode van hör Leddcher vorkoovd. Dr Naam Lila Downs bödüüd *D Dankbare*.

## Jätt z lääse
* Lila Downs Siij
19. Sepptämmber

Dä nüngzente Sepptämmber.

## Minsche
* Lila Downs wood em Joohr 1968 jeboore.
* Ben Turpin wood em Joohr 1869 jeboore.

## Websigge
*
Joohr 50

## Wat_paßßeed_ėß
### Kattaßtrofe
### Pollitigk
### Weßßeschaff
### Täshnigk
### Weetschaff
### Kulltuur
### Minsche

### Sönß
D Römer lääje dr Jrondstee vöör d Stadt London.
Friedrich II. von Preußen

**Frederich II.**, och **Frederich de Jruße** ode de **Ahle Fritz** jenannt (* 24. Januar 1712 en Berlin ; † 17. August 1786 en Potsdam), wor aff 1740 Köning *en* un aff 1772 Köning *von* Preuße suwie Kurfürsch von Brandebursch. 

Durch singe Seesch em letzte Schlesische Kreesch, em Sibbejöhrije Kreesch von 1756 bes 1763, wor Preuße de fünefte europäische Jrußmaach näwe Frankreich, Jrußbritannie, Österreich un Russland.

Frederich jilt als e'ne Repräsentant vom opjeklärte Absolutismus. Su däät'e sich seleve als "Ierschte Deener vom Staat" bezeichne.

Weil sing Ungerdahne off Hunger ligge dääte, hätt'e per Jesetz verfüsch, dat en janz Preuße Äärdäppel aanjeplantz werde moote. Weil et dodurch keen Hungersnut mie jof, es et Volek imm bis hück dofür dankbar.

Frederich II. wor net nur e'ne jruße Feldherr, sondern och e'ne „Schönjeis“. Su däät'e sich m'em Voltaire schriewe, un klassische Musikkonzäärte komponiere.
24. Jannowaa

Der fiirunzvanzishßte Jannowaa eß och dä fiirunzwanzishßte Daach em Joohr.

## Minnsche
* Friedrich II. von Preußen wood em Joohr 1712 jeboore.
* Thomas A. Curran stervd em Joohr 1941.
London

**London** es d Hauptstadt va Jrußbritannie. Öm d 7.5 Mio. Lüüh lääve do. Zösamme met d nöhdere Ömjevung brengd öt dat Jebiit sujar op mi als 12 Milliune. D Themse läuvd dörch d Stadt.

## Jätt va vreuer
Öt vong öm öt Joohr 50 a, als d au Römer öt Lajer Londinium aalaate. Va do jäng bald dr Handel us, un domet trocke Mensche dohän. Öt duurde ävver bes zm 12. Jahrhondöt, iih London d Hauptstadt van öt Land wood. Em Joohr 1666 brand önö jruuße Deel van d Stadt aav, watt dora loch, dat di us Holz jebouwde Hüüser wi Fönkelholz brannde.

## Watt sisch z kikke luhnd
Ä London vängd mo önö Hoof va wichtije Jebäude. Dozo jehüüd dr Big Ben, d Tower va London, öt Parlament, öt London Eye, d Westminster Abbey un Trafalgar Square.

## Jätt z lääse

* D Siij va London
Jöört

**Jöört** is die Aal, die denge Kopp över dat Dööfbecke hält. Die männliche Form dovon es ne *Pätche*.
28. Aujußß

Der aachunzvanzishßte Aujußß.

## Minnsche
* Karl August Wilhelm Frenzel wood em Joohr 1911 jeboore.
* Hannah Chaplin stervd em Joohr 1928.
Burch Schwartzenburch

**Burch Schwartzenburch** woch ön Wasserburch, di en d Nöhde va Stolbersch stäng. Hüü z Daachs jehüüd sö zo öt Stadtdeel Dorp.
 
## Jätt va vreuer
Jebouwd wood d Burch Schwartzenburch öm öt Joohr 1400 va *Reinhard Soldener va Schwartenbergh*. Hä woch önö Liihnsmann van öt Kluster va Mönster, di benobberd es un zo Mönster jehüüd. 
Nodäm *Margareta va Schwartzenburch* dr *Franz Voss* hiirode, koom öt zo önö Wääßel van dr Nahm. *Adrian von der Bylandt zu Holtheide* woch dr leitzde Eejedömmer van d Burch. Dr Jrond woch dorä z söcke, dat d Franzuse d Burch belajerde un em Joohr 1688 kapott made. Völl Lüüh, doronger dr Eejedömmer, vorloore dobeij öt Lääve.
Völl Deeler va di kapotte Burch woode van d Dorper als Steebroch jenotzd un Keije vöör dr Bouw van d Hüüser doruss jehold. Iisch em 18. Jahrhondöt krääd d Keijehoov önö neue Eejedömmer, als ön Famelisch Lieven alles opkoovde. Hüü jehüd alles d Famelije Gatz, von Agris un von Hoegen.

## Övver d Bouwwiiß
D Burch wood us Brochstee jebouwd un besoß nävver önö Wasserjraav viir Türm. Hüü es van d Schwartzenburch mä noch d Pooz erhalde blevve.

## Jätt z lääse
* Paul Idon, Alfons Reichert:''Schwazermesch'' ä Huchdütsch
* Burg Schwartzenburg bei alleburgen.de ä Huchdütsch
Burch Alsdörp

D **Burch Alsdörp** es ön Wasserburch us öt 14. Jahrhondöt, di en d Medde va Alsdörp stäng.
## Watt van d Burch blevve es
Va di au Burch es net völl övverich blävve. Dr Süd- und r Westvleuel suwi dä Deel met öt Jevängnis had di Zitt övverstange. Su weed klooch, dat öt sich öm ön dunkelruuhe Burch jehandeld had. En d Nöhde van dr Ussjang em Süde stönd noch Deeler van di au Kerch, di em Joohr 1894 aavjeresse woode woch. Usserdäm kann mo sich noch d Jruft, wo di Burchhääre bejraave woode, em Park aakikke. A di Stell wood öm 1925 ön Kapell jebouwd. 1935 had d Stadt Alsdörp d Burch jekoovd.

## Jätt va vreuer
En ald Böch us öt Joohr 1150 vängd mo önö Gottfried va Lovenburg, dä zösamme met sing Kenger bes 1405 dr Häähr va Alsdörp woch. Dono övvernommbes 1478  vöör 2 Jahrhondöde d Famelisch von Harff. Jeneratiune „von Blankart“ koome dono un bleete bes zm 20. Jahrhondöt. 

## Jätt z lääse

*  Va vreuer suwi Belder
*  Alsdörp met sing Burch
Wohre Jesus Kerch

D **Wohre Jesus Kerch** es ön onaavhängije Kerch, di ä Peking, d Hauptstadt va China, em Joohr 1917 jejründt wood. Hüü jitt öt onjeväär 2,5 Milliun Metjledder ä 53 Länder un op 6 Äärddeeler. D Kerch jehüüd zo d ävangjelische Jrupp van d Chreste, di em vreuje zwanzichste Jahrhondöt ä Amerika entstange es. Vam Joohr 1985 a jitt öt di Kerch ä Dütschland. Sö had öt Ziil, öt Evangjelium vöör d zweide Akonft va Jesus all Natiune metzödeele. D zehn Jrondsätz van d Kerch send:
#D Hellije Jeist
#Öt Dööfe
#Öt Vossweische
#D Hellije Kommuniun
#Dr Sonndach
#Jesus Christus
#D Bibel
#D Erlösung
#D Kerch
#Öt Urdeel am Äng
Norde

Der Norde ess_en Hemmelsreshtung. Litt beejuns emmer bover op der Landkaat.

Der Norde eß orren jääjend. Wem_mier sare mer faare en der Norde en feerije, dann eß dat Scandinaavije, ov Nordtfriesland, Oßßfriißland un sing Inselle, de Moore em Emsland, Kämping en de Lüneburjer Heed, Hambursh, do Teutoburjer Walld, et Mönnsterland. Wemmer noh Holland faare, sage mer nit dat dat der Norde wöör. Komisch, ne, sellvs wännt noh Täschälling odder noh Delfzijl jeiht, un dat lit_tiregg nevven unsem Norde, zem_beishpill Emde un Borkum.

,Em Norde' säät mer jans öff, un wäm_mer dobeej_sacht, fun wooh uß mer loore deejt, dann eß dadd_en rischtung. Allso der Baahnhoff liddem Norde fum Dom, en Kölle. Odder Ihsland liddem Norde fun Irrland. Stimp nit jenau, esävver jenau jenoohch. Mir lijje em Norde fum Äquator. Och joot. Ales op de Ääd litt em Norde fum Süüdpoohl, nur nit dä Süüdpoohl sellver, dän_fun_do kann_ze sönß nööhnds_wo hinjon.

Isch ben dat am Norde' säät mer och wemmer en Kaat rischtisch hinnlääht, enne Kommpass_am uußreschte eß, odder met de Uhr un de Sunn am_jangeß, öm de Rischtung fum Norde enn_et Jelände ze brenge, odder suh me_dä Kaat zosamme ze brenge, dat emr jez weejß wo Norde eß.
Ida Corr

**Ida Corr** eß enne Sengerin vun Kopenhagen, Dänemarrek, jeboore en Aarhus am 12. Määz 1977.
Se eß e bėkannte däänisch Popsengerin, de op änglesch un däänisch singe tut. Ida hatt vier Studioalbe erusjebraht. Se tritt oft bei vile Konzerte en Dänemarrek op. Se wor och schoh oft dat Rhingland un dat Ruhrjebiet besuche, Shtädte wie Kowelenz, Kölle, Esse, Moers oder Dortmund, um en Diskos up zu tredde.
Ire bėkannßte Leeder sinn „Let Me Think About It“ un „Ride My Tempo“.

## Platte
* 2005 *Street Diva*
* 2006 *Robosoul*
* 2009 *One*
* 2010 *Under The Sun*

## Websigge
* Offizjälle Websigge op änglesch
* Offizjälle Fänsigge op änglesch
People for the Ethical Treatment of Animals

**People for the Ethical Treatment of Animals** es ön Orjanisatiun, di sisch vöör d Rääte va Deere äsätzd. Sö wood em Joohr 1980 va Ingrid Newkirk jejründ un hod Ängß 2009 öm d 2 Milliun Metjledder. Öt Ziihl va PETA es öt, sisch jäje dr Äsatz va Veller un Vleesch äzösätze. Usserdäm solle Deere net vöör d Vreud jebrudd övv us Spass ömjebraad wäde. Ongerstötzd weed PETA va Schauspeller wi Pemela Anderson un Joaquin Phoenix.

## Jätt z lääse
* D Siij va PETA
Nopper

Dä **Nopper** (dat eß Trooßdoorver Platt) odder dä **Noohber** (dat eß Kölsch) essenne Minsch, dä nävven draan vunnt. Do jäjß bäj Dior uß dä Pooz erruß, un dann es dä **Nohper** jäjenövver ovver rääß odder linkßeröm hinger dä näxte Pooz ze finge. Wo mööshlijoch drövver odder drunger.
Je nohdämm wi me sesh met dänne vorshtäjt, jeedet ejm jood oddor schlääsh. Unger Nobere jiddet de dekkßte Frünndshaffte un de allorshlemmßte Kniiß — un jede Mänge Zweschetön.

Dä Bejreff weed ävver och övverdrare jebuch, för anndere Saache als wi Minsche. En dämm Senn jiddet da **Nober**-Shtaate, Nopper-Städt, **Nohber**-Länndere, un natüülisch dä beröömpde Nohbers-Jade, wo de Kiersche besöndoß joot schmeckke sulle. Uß näxter Nopper em Wälltroum eß dä Moohnd, un e Shtökshe wigger han mer och noch Planeete, di uß Noppere sin.
Ävver nit nuur dat, och uns Sunnesystem hät Nohbere, un unß Milleschschtroohß hät anndere Jallaxiije aß Nobere, un villejsh hammer sujaa onnore Noper-Unnivärsum. Wäjß meret?
Panker

**Panker** och **Punker** ess denglisch orinijal **Punk**.

Ene Minsch dä Karwall mäet un met Bier-Fläsche un Büxe wirref, de Polente opmesch de Lüg aan schimmf un bunt met kette un Irokese om Kobb erüm läuf.

## Weblink

* Punk
Rütsche

**Roetgen**, op Ripuaresch weed och va *Rütsche* jesproche, es ön Jemeende ä Noodrhing-Wäßßfaale. Sö litt en d Städteregiun Oche un hod Ängß 2024 öm d 8.786 Äwonner.

## Jätt va vreuer

Rütsche litt an d Kreuzung va au Römerstroße. Öt Vorhötte va Iiser es at us di Zitt belaad. Övv och at Lüüh do wonnde, es net jesechert. En d neuer Zitt zeechd ön Urkund us öt Joohr 1430, dat ä Rütsche Iiser vorhött wood. Ön Liiß en ald Böch us Monschau us öt Joohr 1551 wiißd op Siedler ä Rütsche. Tösche 1636 un 1660 entstäng em Ocht d ischde Kerch. Em Joohr 1909 wood en d Nöhde va Rütsche d Dreilägerbachtalsperre jebouwd. Nodäm Rütsche tösche 1815 un 1971 zo Monschau jehood, koom öt am 1. Juli 1972 zo Oche.

## D Jemeende Rütsche
Zo d Jemeende Rütsche jehüüre nävver Rütsche och Rott un Mullartshött. 

## D Rütsche-Therm
Onger Vrönde vam FKK suwie van d Sauna es d Rütsche Therm bekannd, ön Saunalandschaff, wie sö em Belderboch stehd.

## Watt sisch z kikke luhnd
* D Mariekapell (1636 – 1660) als vorblävve Deel van d ischde Kerch.
* D Charliers-Mölle, ön vreuere Wassermölle.

## Weblinks

* De Jemeende ier Wepsije (*op [[Hochdeutsch|huhdeutsch]]*)
Rott

**Rott** es ö Ochtsdeel van d Jemeende Rütsche. Öt litt en d Städteregiun Oche un domet ä Nordrhing-Westfale. 

Em Oste läufd dr Lensbach, dä em Norde va Rott en dr Vichtbach münd.

## Jätt va vreuer
Em Joohr 1815 koom Rott zo Preuße. Ee Joohr spiidr schlosse sich Rott un Rütsche zo ön Börjermeesterei zösamme. 1934 vörändernde sisch dat noch ens als Rütsche, Rott un dr Zwivöll met Mullartshött öt Amt Rütsche belde. Am  1. Juli 1969 schlosse sö sisch zo ön Jemeende zösamme.

## Jätt z lääse un z kikke
Mulartshütte

**Mulartshütte**, op Ripuaresch weed va **Mullartshött** jesproche, es önö Ocht en d Eefel. Hä jehüüd zo Rütsche un es nävver Rott öt zweide Ortsdeel va Rütsche. Öm d 300 Mensche lääve en dä am Vichtbach liijende Ocht. De Nobberochte va Mullartshött send Rott, Venwääje, dr Zwivöll suwi Lammersdörp. 

## Jätt va vreuer
Us ald Böch weeß mo, dat at em Joohr 1504 ä Mulartshött ön Iiserhött jestange had. Dat Wasser van dr Vichtbach voholp dozo. Domet es Mulartshött dr äldste Deel van d Jemeende Rütsche. Seijd öt 19. Jahrhondöt vordeene d Lüüh us Mulartshött öt Jeld mä dörch d Landweetschaff.

Va 1934 a jehüüd Mulartshött zo dr Zwivöll, veel ävver 1969 a Rütsche. 

## Watt sisch z kikke luhnt
Watt Mulartshött usszeechnet, send sing Hüüser us Brochstee, wobeij döt „Ald Jäjerhuuß“ zo di Jebäude jehüüre, di en öt Oohr valle.

## Jätt z lääse
* D Siij va Mulartshött
29. Sepptämmber

Der nüngunzvannzishßte Sepptämmber.

## Minsche
* Julia Gillard wood em Joohr 1961 jeboore.
* Wolfgang Overath wood em Joohr 1943 jeboore.

## Websigge
*
Joohr 734

## Wat_paßßeed_ėß
### Kattaßtrofe
### Pollitigk
### Weßßeschaff
### Täshnigk
### Weetschaff
### Kulltuur
### Minnsche

### Sönnß
Friedrich Gaulstich

**Friedrich Gaulstich** (* net överlävverd; † 14. Oktober 1943 em Konzentratiunslajer Sobibór). Hä werkde am Aavang en d Zentrale van d Aktiun T4. Dono bekleede hä dr Rang van önö SS Scharvührer. Ö paar Wäche vöör dr Opstand va Sobibór wood hä no Sobibór vorsatze. Beij dä Opstand wood hä va Schlomo Lajtman en d Dechlerwerkstatt met ö Beijel erschlare. Mi es net övver öt Lääve va Gaulstich bekannd.
Öt es sujar möjelich, dat hä Paul Stich hosch.

## Jätt z lääse
* Barbara Distel: *Sobibor*. S. 376 ff. In: Wolfgang Benz, Barbara Diestel: Der Ort des Terrors. Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager. 8.Bd. Beck. München 2008. ISBN 3406572375
* Jules Schelvis: *Vernichtungslager Sobibór.* Unrast-Verlag. Hamburg/Münster 2003. ISBN 3-89771-814-6
Hirringsschlot

Dä Rheinische **Hirringsschlot** es en Schlot us Hirring, Fleisch, Ädäppel, Rude Beete, un ander Saach. Fröher wor en Hirring jet för ärm Lück för ze esse. Ävver hückzedach es dä Hirringsschloot e Leckerbesse för Schmecklecker. Et es en ahl rheinisch Esse, dat vun Jeneration zo Jeneration wiggerjejovve weed.

Traditionsjemäß ess mer dä Hirringschloot met sibbe Zotate, die Jlöck brenge solle, em Hellije Kölle am Hellije Ovend. Weil dä Hellije Ovend zällt noch zem Advent, un dä Advent wor fröher en Faastezick.

Hirringschloot weed överall jejesse wo et Hirring jitt. Dat es vör allem am Meer, en Skandinavie, Holland unn nit esuh wick vonn dä Köste wech. Et jitt dusenderlei Aate en ze maache, dä rheinische Hirringsschlot es nur eine vun ville Zorte. Hä weed ävver nit nur em Rhingland jejesse sondern och in Jejende die kei eijene Hirrings-Tradition hän. 

## Wie määt mer en?
Wat en dä Hirringsschlot erinn muß:
* Hirring (jesalze unn jewässert) oder Bismarkhirring us em Jlas
* Fleisch (Rind)
* Ädäppel (Quallmanner)
* Rude Beete
* Wallnöß
* Jürksche
* Öllich
* Eier (haatjekoch)
* Zauß med Sahne un Mayonaise
* Salz, Zucker, Peffer, Essich

## Loor och nohh
* Hirrings-Stip (jet ähnlich, ävver nit et jleiche)
Kochpott

Ene **Pott** es jet, wo de jet eren dun kanns. För jewöhnlich bruch mer ene Pott för et Esse ze maache, zom Beispill för ze Koche, zem Broode odder zem Schmore. Avver mer säät "Pott" och för ander Jedöhnß, wie beim Blomepott odder för der Pott vum Uußpuff. Dowääje luur der och "Pott (Wat es dat?)" aan.

Kochpött jitt et zick de Brongsezick. Domols hät mer se us Brongs jemaat. Schpääder us Kopper, un dann Iese, zolez us Schtoohl odder och janz neu us Jlaaß. 

Ene Pott för dodren ze Koche hät zwei Jreff aan de Sigge. Hät hä bloß eine, dann häß de n Pann odder en Schäpp. Jede jode Pott häd ene Deckel. Met däm Deckel kannß de n zo maache. Düüre Pött han hückzedachß alld enß en Scheesch us Tefflonn odder su e Jedöhns, domet dat Jemöhß, wat de dren kochß, der nid aanbrennt.

Jet Besonders es der Römerpott. Dä es us Ton jemaat för en der Backovve ze don.
Äschermettwoch

Am **Äschermettwoch** es de Fastelovend vorbei un de Fastezick vür Ostere, die vierzich Daach lang duurt, fängk aan. De Sonndääsch werde dobei net metjezallt. De Fastezick deent dozo, sich innerlich op Ostere vürzebereide.

Am Äschermettwoch wierd en katholische Kirche et Äschekrüx ussgedeelt. Dobei nimmp de Pastur jätt Äsch von ahle verbrannte Palemzweich, un mohlt domet e Krüx op de Stiern von de Jläubije. Dobei säät hä: "Denk doran Minsch, weil de uss Stöbb bes, wiers de widde ze Stöbb werde." (Lateinisch: „Memento homo, quia pulvis es, et in pulverem reverteris“).

Für Katholike es de Äschermettwoch näwe em Karfriedaach ne strenge Fastedaach aan dämm se nur een Mohlzick un kee Fleesch eiße dürfe.

Et Datum vom Äschermettwoch hängk wie bei velle Feste vom Ostersonndaach aff. Donoh es de Äschermettwoch de 45. Daach vür'em Ostersonndaach. Hä kann fröhstens op de 4. Februar un spädestens op de 10. Määrz falle.

* 2011: 9. Määrz
* 2012: 22. Februar
* 2013: 13. Februar 
* 2014: 5. Määrz 
* 2015: 18. Februar
Anastacia

**Anastacia** (17. September 1968 ä Chicago) es ön Sängerin, Musikschriiverin un Stailestin.

## Hör Plaate
* 1999 - *Not That Kind* 
* 2001 - *Freak of Nature*
* 2004 - *Anastacia* 
* 2005 - *Pieces of a Dream* 
* 2008 - *Heavy Rotation*
* 2012 - *It's A Man's World*
* 2014 - *Resurrection*
* 2015 - *Ultimate Collection*

* 1993: One More Chance
* 1993: Forever Luv (duet with David Morales)
* 1998: Mi Negra, Tu Bombón (duet with Omar Sosa)
* 1998: Not That Kind
* 1999: Tienes Un Solo (duet with Omar Sosa)
* 1999: I'm Outta Love
* 2000: Saturday Night's Alright for Fighting (duet with Elton John)
* 2001: Let It Be (duet with Paul McCartney, Anastacia other artists)
* 2001: I Ask of You (duet with Luciano Pavarotti)
* 2001: What More Can I Give (duet with Michael Jackson and other artists)
* 2001: Love Is Alive (duet with Vonda Shepard)
* 2001: 911 (duet with Wyclef Jean)
* 2001: Cowboys And Kisses
* 2001: Made For Lovin' You
* 2001: Paid My Dues
* 2002: One Day in Your Life
* 2002: Boom
* 2002: Why'd You Lie To Me
* 2002: You'll Never Be Alone
* 2002: I Thought I Told You That (duet with Faith Evans)
* 2002: You Shook Me All Night Long (duet with Celine Dion)
* 2002: Bad Girls (duet with Jamiroquai)
* 2003: Love Is a Crime
* 2003: We Are the Champions, We Will Rock You, Amandla (duet with Queen, Beyoncé, Bono, Cast and David A. Stewart)
* 2004: Left Outside Alone
* 2004: Sick And Tired
* 2004: Welcome To My Truth
* 2004: Heavy On My Heart
* 2004: I Do (duet with Sonny Sandoval)
* 2005: Everything Burns (duet with Ben Moody)
* 2005: Pieces Of A Dream
* 2006: I Belong To You (duet with Eros Ramazzotti)
* 2007: Sing (duet with Annie Lennox and other artists)
* 2008: I Can Feel You
* 2008: Absolutely Positively
* 2009: Holding Back the Years (duet with Simply Red)
* 2009: Defeated
* 2009: Stalemate (duet with Ben's Brothers)
* 2010: Safety (duet with Dima Bilan)
* 2010: Burning Star (duet with Natalia Druyts)
* 2011: What Can We Do (A Deeper Love) (duet with Tiësto)
* 2012: If I Was Your Boyfriend (duet with Tony Moran)
* 2012: Best Of You
* 2012: Dream On
* 2014: Stupid Little Things
* 2014: Staring at the Sun
* 2014: Lifeline
* 2015: Take This Chance

## Jätt z lääse un z kikke
* Hör Siij