open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tok Pisin

**Tok Pisin** es ön Sproch, di op Papua Neuguinea jösproche weed. Ä dat Land es öt dö Amtssproch. Sö weed och *Pidgin Englisch* jönannd.

## Wä Tok Pisin sprechd
Tok Pisin weed van onjöväär 120.000 Lüüh als ischde Sproch, als Moddersproch jösproche. Dozo komme noch 3 – 4 Milliun Mänsche, di öt als Zweidsproche mulle.

## Entwäggelung van d Sproch
Tok Pisin es ön Sproch, di sisch us änglische, melanesische un dütsche Wööd zösamme setzt. Vorscheedene Dialekte zeeje dütlische Ongerscheede tösche dö Zösammesetzung van di Sproch. Tok Pisin zeechd ön Vorwandschaff zo d Sproche Pijin op d Salomone un Bislama op Vanuatu.

## Jätt va vreuer
Dr Orsprong van di Sproch es en ön Zitt z sökke, als Walvänger em Stelle Ozean ongerwääß wore, un sisch met dat Volk, dat op dö Insele läävde, ongerhalde mood. Öt joov önö Mischmasch, dä us Änglisch un dö Lokalsproche zösammejesatze woch. Ängß van öt 19. Jahrhondöt wood di Sproch ön Handelssproch op di Scheffe, di met Kopra handele dänge. Öt zeechd sisch, dat Tok Pisin sisch flott ändere deed un sälvs tösche zwei Jeneratiune dütlische Ongerscheede en d Sproch z vänge send. Och tösche d Bure op öt Land un öt Volk en d Städte zeeje sisch Ongerscheede beij öt Spräche.

## Jätt z lääse
* Övver d Sproch  (Dütsch un Änglisch)
Urranuß (Planneet)

Dä **Urranuß** (Symbol: ) ees dä siebte Planneet in uns Sunnesystem. Sing Noppere sin op dä eeijne Sick dä Satturrən un op dä andere Sick dä Nepptuun.

Dä **Urranuß** ees em Middel 2,87 Miliarde Kilometere vunn de Sunn entfärnt. Hä bruch 84 Joor öm eeijnmol öm de Sunn eröm ze wandere. Hä driit sich äver in 17 Stund un 14 Minute eeijnmol öm sich seleves. 

Dä **Urranuß** hätt en Besunderheijt bei singer Achseneijung. Die es su jeneich, dat eeijne Urranuß Daach och 84 Joor duurt. 

Dä **Urranuß** hätt 27 Moonde, wobei dä jrützte dä Titania ees met en_em Doorchmesser vun 1578&nbsp;km. Nur noch drei andere sin noch jrüüsser als 200 Kilometere em Doorchmesser.
Veenuß (Planneet)

De **Veenuß**  (Symbol: ) is vun de Sunn uss jesehen dä zweite Planneet in uns Sunnesystem. Sie is fass jenau esu jruß wie de Ääd un kütt där och am nöchste. Ihr Noppere sinn op dä ene Sick dä Merrkuur un op dä nadere Sick uns Ääd. Noom Moond is de Veenuß de hellste Hemmelskörper dä ze sehe ess. Se is em Middel 108,21 Millione Kilometere vun de Sunn entfärnt.

De Veenuß broch 224,7 Daach öm eeijnmol öm de Sunn ze rotiere. Allerdingens broch se och 163 Daach öm sich eeijmol öm sich seleves ze driie. Dobei driit se sich jenau endjejenjesetz ze alle andere Planneete. Dat heeß op dä **Veenuß** jeit de Sunn im Wääste opp un jeit em Osste unger.

De Veenuß hätt keijne Moond.
Weesch

E **Weesch** (Huchdütsch: Weib) es e Fraunsminsch. No weet mer nit för jeedß Fraunsminsch **Veesch** sare. Et möß schunn jet draan sinn, also möösch se minnstens forhiirohdt sin oddo Vittve, odder e jood Jeschäff hann, odder ne Hoff, un enne Knubbel Pänz eß och nit fokiijot.

Weeschter han Kraff un sinn nit bang fürm Lävve. Se weßße met de Männe ömzejonn. Se han ir Weetschaff en d'r hannd zigk dreßisch Joo, dänne kannßde nix füürmaache. Do kannßde disch drop foloohße.

Freusche di irem Mann nuur noo do schnüßß schwaade un Määdsche di jraad eez aanfange sin jät andoß. Di kannßde nit Veechto nänne.
Vrängel

Ne **Vrängel** oder **Wrengel** odder **Frängel** säät mer för jet, wat jröößer jewoode wi dat nomaal wööhr. Wenn er Botteramme schmiere well, un dä Buur sij jen paar Schieve fum Bruud runger schnigg, unn ed eß ein dobei e janz Schtöck decker wi di andere, do säät däm sing Frau: „Jung. Do häss De ävver ne **Wrängel** jemaat.“

## Luur Och
**Äänlisch:**
* Oschi
* Apparillo
* Kawännzmann
**Unn et Jääjedeijl:**
* Shtümpshe
Vüürwaal

De **Vüürwahl** eßß watt de beijm Telefoniire vüür de Nummer wähle mööts wann do in en anner Stadt aanroofs. Vüürwahle woode jemaat weijl fröher hätt_et pro Ochtschaaff nur ej Netz jejävve. Hück eßß dat ni_mieh esuh, trotzdämm hätt ma de Vüürwaale behallde. In Dütschland wählt ma en *Null* am Aanfang vunn dä Vüürwahl. Internazjonaal mööt ma zweij Nulle wähle.
Wahn (Hümmling)

**Wahn** woo ene Jemeijnde ėm Hümmling ėn Needersaxe.

Dä Oot Wahn woot ėm Joohr 1941, medden_em Kreesh, vumm Kommißß platt jemaat. Di hann do ene Üübunxplaaz för de Truppe hėnjelaat. De Lück uß Wahn woodte noh Rastdorf zwanx_'ömjesaz'. Do hätt sish beß ennet johr 2005 errinn nix jeänndert, unn et süüt och nit dernoo uß, dat dat jeänndert wööt. Dä Üübungkßplaatß weed — so säät mer 2005 beijm Kammißß  — emmer noch jebruch.

Wahn hätt ene Dom jehatt. Dä Dom woo eijne vunn de jröötße Kirrshe en dämm jannze Nochtweßßte vun Deutschlandt. Hä woot doomols met kappott_jemaat. De Jrunntmauere sinn ävver noch ze sinn.
Wallonesch Brabant (Provinß)

Met **Wallonesch Brabant** (ob flämish u nederländisch: , op franzüüsish: , op wallonish: , op deutsch: ) es en Provinß en dä Regijon Valloni en däm Shtaat Bellji en Europa jemejndt.

De Houpshtadt fun wallonesch Brabant eß Waffere (ob flämijj u nederländisch: , op franzüüsish: , op wallonish: , op deutsch: )

De Provinß wallonesch Brabant jehüert komplättemang bej de Jemäjnschaff di franzüüsish schwade dejt un de Affköözung noh dä Norm ISO 3166-2 för di Jääjendt eß BE-WBR.
Wasser

**Wasser** is en Bezeischnung für eh Moleköhl, wat us Wasserstoff un Sauerstoff bestonn deet. Me säät äver nur Wasser dozoo, wenn et flüssich is. Wenn et kähler wie 0&nbsp;Jeraad Celsius is säät me Iis udder Schnie un wenn et heeßer wie 100&nbsp;Jeraad Celsius is, dann säät me Dampf dozoo. 

**Wasser** jiet et zeemlich veel op dä Ääd. Dat mieste dovun is Salzwasser. Nur 2,53% vum janze Wasser op dä Ääd is Sööswasser un dovuun sin och noch ens mii als zwei Dreidel als Iis in dä Pole jebunge. Dat bedök, dat Wasser janz schön wertvoll un führ alle Dinge selten is.

Besondererlei Wässer emm Rheinland sann Kölnisch Wasser unn "dat Wasser vunn Kölle ess joot", watt zweierlei ongerscheedlijje Saache sinn, die mer nitt väwechsele därf.
Wasserstoff

**Wasserstoff** ees eh Schemisch Element mit dä Oochtnungszahl 1. Ed steeijt em Periodesüßteem in der iirzte Haupjrupp. Singe Keern besteijt us eeijnem Proton un keeijnem Neutron. Öm dä Keern eröm flüch eeijn Elektron.

## Wofür witt dä Wasserstoff jebruch
Dä Wasserstoff kütt sehr häufich en de Natur für. Ed ees sujar dat häufischste Element dat ed jitt. All Sunne em Weltall bestonn zo nem jrusse Deel us Wasserstoff. De Weßeschaftler versöken en de Labors de Reaktion die ne Steern zom löchte brink nohzemache. Dat nennt me dann Kernverschmelzung. Dofür witt reine Wasserstoff jebruch.
En andere Nutzung vum Wasserstoff witt en de Autoindustrie ussprobeert. Einije Hersteller han Versöcksautos am fahre, die met enem Wasserstoffantrieb ussjerüß sinn. Dat klapp äver noch nitt esu rischtisch.

## Wo fink meh Wasserstoff en de Natur
Wasserstoff en reiner Form kütt en de Natur nur en de Steerne für. Op unserer Ääd ees et am häufischste em Wasser ze finge. Met dä sujenannte Elektrolyse kame dat Wasser en Wasserstoff un Sauerstoff opspalte.
Wienges

**Wienges** es_ene kläjne Broueräj em Zänntrumm fun Krievel, di bräue allordingß zigg_e paa Joohre nit mieh selleve, un loohße noh_m Orrijinaal_Rezäpp ier Bier annderswo bräue.

De Wienges sinn_orr_en aale Bierbräuer_Famillish en Krieevel. Dä Brou_Meeßto Aujußß Jleumeß woo alld zig 1893 med_em Maria Wienges verhiirodt, wi hä 1896 sing äijen Huuß_Broueräj em Norde fum Wiengeß opmaat →&nbsp;Gleumes (Krievel)

## Websigge
* Brauerei Gleumes (*op [[Hochdeutsch|deutsch]]*)
* Informatiune övver öt Wienges (op Huchdütsch)
Wodka

**Wodka** es dä Schabau vun de Russe un de Pole, dä us Ääpele jemaat weed. Die hann dä schun jebranndt, da wosst noch kinn Minsch in Deutschland, wie dat jeht. Dä schmäck ooch vill bässe als oose Kloore odder Korn un määt och nit enne su decke Kopp, wennmer e bißje zevill dovunn jesoffe hätt. Un die Russe maache ene ächte Kolt us ehrem Wodka-Suffe, die ässe noch ächt läkker Häppche dozo: jerööcherte Fesch, Kaviar (dä ächte, net dä Kölsche), un noch mieh so Läkkerbesse. Die nenne datt Sakusska odde su. Op jedde Fall kannste dann noch vill mieh Wodka suffe, wennde dat met_ässe dehs.
Wooch

En **Wooch** oder och **Wagge** ees eh Jerät öm de Masse vun irjendjet fess ze stelle. Et jitt zwei jrundsätzlich ungerschiedliche Aarte.

## Verjleichsmessung
Für en Verjleichsmessung bruch me zem Beishpill en Balekewooch. Domit ka me dann die ze messende Masse vun e nem Körper mit e ner bekannte Mass vun e nem Verjleichsjeweech verjlische. Dozoo witt an e enem wajerechte Stab, dä in de Midde jelachert ees an beide Sigge en Woochschal anjehange. Dä Avvstand vum Middelpunk muß op beede Sigge jlisch sin. En die ene Schaal witt dat ze wejende Objekt errinjeläch un in die andere Schall kommen de Verjleichsjewichte. Die jitt et vun 0,1 mg für Apotheke bis zo 10 kg für de Wooch om Wochemaat. Wenn dä Baleke dann in de wajerechte ees dann sin die zwei Masse jlich. Wichtich ees dat die zwei Woochschale em jlische Schwerkrafbereich lieje müsse.

Et jitt noch andere Möchlichkeeijte als en Balekewooch. Die beruhen äver all op däm Hebeljesetz.

* Zeijerwooch wie zem Beishpill en Breefwooch
* Schnellwooch dat ees die Wooch beim Aarz met dä verschiebbare Jeweechte
* Dezimalwooch ees esu ähnlich wie en Schnellwooch me kann nur jrüssere Jeweechte domit bestimme 

## Jeweechsmessung
We me et Jeweech vun e enem Körper messe will un keeijn Verjleichsmessung maache kann. Muß me unbedink wisse in watt für nem Schwerkrafffeld me sich befink. Me miss nämlich die Kraff mit der die Masse op dä Bodem drück. Op dä Ääd ees dat fass üverall jlisch. Dann ka me zem Beishpill en Fedderwooch nemme un dä Körper do dran hänge. Jenachdem wie wick die Fedder dann ussenander jetrooke witt, öm so schwerer ees dä. Nachdeel vun dä Wooch ees, dat se jeeich werde muß. Dat heeß met e enm Verjleichsjeweech muß die Skala eenjemesse werde. Öm et Jeweech ze messe jitt et noch andere Möchlichkeite, die äver all op dä verformung vun ener Fedder, Membran oder nem Kraftsensor basiere. Dat sin:

* En Haushaltswooch kann bis zo 10 kg messe.
* En Babywooch miss och bis unjefähr 10 kg.
* Op ener Personewooch kann eh Jeweech vun bis zo 150 kg anjezeeich werde. 
* Dat Barometer ees och en Wooch un miss die Luff die op die injebaute Membran drück. Dat ees dann dä sujenannte Luffdruck.

Et Jeweech witt in dä Rejel och in Kilojramm anjejowe, watt äver eijentlich verkiiert ees. Et mött eijentlich in Newton anjejowe werde. Dat bedöck: Ene Minsch dä op de Ääd  80 kg Masse hätt weech he 800 N. Om Moond hätt he zwar emmer noch 80 kg, hä weech do äver nur knapp 130 N watt op de Ääd 13 kg entspreche dät.
Zoot Woman

**Zootwoman** eßß en brittische Bänd di spillt en electroclash Musick datt höört sisch beßßje aan wi dä aale 80er Sinti-Popp. *Stuart Price* eßß dä Kopp vunn dä Bänd un hä spillt och in joot en Hangkvull aandere Projekte.

## Wä spillt da?
* Stuart Price: Jesaang, Bass
* Johnny Blake: Jesaang
* Adam Blake: Taaßde

### Aalbe
* 2003 - *Zoot Woman* 
* 2001 - *Living In A Magazine*

### Singels
* 2004 - *Taken It All* 
* 2003 - *Grey Day* 
* 2003 - *Gem*

## Websigge
*D Website
Zoppe

**Zoppe** es jet enn_et Wasser erinn donn un widder eruß holle.
Also jenou jenumme moß dat keij Wasser sinn, Kaffe un öönds_en annder flößish Zeüsh dääd_et och.
Houpsach erin un tireg widder eruß oone dat sisch fill jedonn hät.

*Äänlijje Wööd:* Tunke un Shtippe.

Em chwemmbad kannß de jruuße Pänz de Kleeijne zoppe sinn.

De Omma deijt de aale Brüütsche zoppe, en de kaffe_taß, weil se se sönß net biiße kann. Ävver Seij säät Schtippe doh füüer. Se kritt jo nidd e janz Brüütsche en di kaffe_taß erinn.

Wenn de Omma en Hänn hätt, die jluckisch am weede es, dann zopp se dat Diier, unn hoff, dat hüert baal widder op.
Erzquell-Brouwerei

D **Erzquell-Brouwerei** es ö Brouwereiongernehme met Setz ä Bielstee em  Ovverberjische Kreis ä  Nordrhein-Westfale un ä  Niederschelderhütte em  Landkreis Altenkirchen beij  Siege.

## Jätt va vreuer
D Erzquell-Brouwerei, wi mo sö hüü kennd, entstäng em Joohr 1976 au dr Zösammeschloss van d Bielsteener (bie uss Billstingern säht mà Billsting daför) Brouwerei met d Siegtal-Brouwerei.

D Erzquell-Brouwerei Bielstee wood em Joohr 1900 van dr Urjrußpapp *Ernst Kind* van dr jeschäftsvührende Jesellschafter Axel Haas onger dr Naam *Adler Bouwerei* jejründ. Ernst Kind hod ön Spennerei un Riißerei ä Bielstee. Di koom ävver komm rond un su vorsood Ernst em Alder va 50 Joohr önö Neuaavang. Hä liirde ä Bayere beij Weihenstephan öt Biirbrouwe. Nodäm ö Wasserröhr jelaad wode woch, dat bes hüü z dachs weech Quellwasser vöör öt Biir us Beilstee lävverd, koom am 5. Februar 1900 öt ischde Biir us öt Suudhuuß. 1936 ändernde Kinds Schweijersohn Carl Haas dr Naam van d Brouwerei ä Bielsteener Brouwerei, weil öt ö Köllö at ön Adler Brouwerei joov.
1976 schloss sich d Bielsteener Brouwerei met d Siegtal-Brouwerei us Mudersbach-Niederschelderhütte zo d Erzquell-Brouwerei zösamme. Dobeij wood noch ens dä Naam ä Erzquell-Brouwerei jeändert. En d Brouwerei werke 90 Arbeeder, doronger viir Brouwmestere.

D Erzquell Brouwerei Siegtal wood em Joohr 1885 va Hermann Burgmann un Heinrich Wildenberg als Siegtal-Brouwerei jejründ.
Dat Jeschäff leev en d ischde Joohre ösu jott, dat Jeld vöör dr Usbouw jebrud wood. Su wandelnde d Jründer hör Brouwerei en ön Aktiejesellschaff öm Malzlävverunge van d damalije Bielsteener-Brouwerei woode met Aktie bezahld, su dat em Joohr 1930 d Bielsteener Brouwerei öt saare beij d Siegtal-Brouwerei AG hod.1976 schlosse sich d Siegtal-Brouwerei un d Bielsteener Brouwerei zo d Erzquell-Brouwerei zösamme.
Vorkoovd weed dat Biir en d Jebiite Ovverberjische Kreis - Rheinberjische Kreis - Rhein-Sieg-Kreis - Kreis Siegen-Wittgenstee -  Landkreis Altenkirche - Westerwald - Berlin

Jebrouwd weed hüü z dachs ä Beilstee un Mudersbach-Niederschelderhütte.

Di Liiß enthäld d Zoote va Biir, di jebrouwd wäde:
* Erzquell Pils
* Zunft Kölsch
* Black 
* Erzquell Radler
* Golden Malz
* Kupfer Alt
* Zunft-Kölsch Alkoholfrei
* Zunft Radler
* Landbier

Usserdäm maad dat Ongernehme onger Luuhnbrouw vöör d Dom-Brouwerei ä Köllö och d Kölsch-Zoote Dom, Rats un Giesler.


Datei:Erzquell Brauerei Bielstein Firmenschild.JPG|Ö Firmescheld van d  Erzquell-Brouwerei ä Beilstee
Datei:Erzquell Brauerei Bielstein Braukessel.JPG|Brouwkessel ä Bielstein
Datei:Bierkranz Zunft-Kölsch.jpg|Önö Biirkranz met Zunft-Kölsch


## Jätt z lääse
* D Siij van d Brouwrei
* Jätt övver d Zunft – Kölsch Bouwerei
Willy Millowitsch (Dengkmool)

Dat **Millowitsch_Dengkmool** shtäĳt in Kölle am Iisemaat in do_Nöh fum kölsch Hännesje Tijaater. Et wood em Joohr 1992 däm Willy Millowitsch ze Iihre do hen jesatz. Hä hät en de Joohre 1909 beß 1999 en Kölle jelääf un jewirrək. Et shtellt dä Willy en Orijinaaljrüüße daa, wi hä op dä Bank sez.
Wieß (För ze Drinke)

**Wieß** eßß en overjäärish Bier, datt ußß Bayern kütt unn vumm Weizemalz jebrout weed oder ußß Berlin unn jet suur eßß. Beije heijße wiiß.

## Wieß vunn dä Bayern

Datt Wieß ußß Bayern mööt zer Hällefte ußß Weijzemalz jemaat sinn. Et hätt noh Hefe (*Hefeweijze*) oda et eßß kloor (*Kristallweizje*). Et kann hell sinn oder dunkel.

## Berliner Wiiß

Dat Wieß vunn Bäliin eßß nit ußß Weijze. Et eßß jet suur, alldiweijl in dä Hefe och Milschsäurebakterien in Sümmbijoose lävve. Dadorsch ka_mer et och besunders lang laagere, nämlij poor Johr. Ma drenk et met Sirrupp, zem Beijspill Waldmeijster oder Himbeer.

## Wieß am Rhing

Am Rhing drenk mer koum Wieß. Et weed ävver dovun jebrout. Di äälßte Alt-Broureij di_t noch jitt, datt sinn Boltens, die broue ou_noch Wiiß no_m aale Rezepp in Korschenbroich nit wigg von Nüüß, ävver jannz winnich.  Am Rhing drenk mer näämlich iir Kölsch, Bönnsch, Alt oder Degraa. Prost.
Zweschestaatlije Unterschäjdungkszäjsche op Autos un Aanhängere

De ** Zweschestaatlije Unterschäjdungkszäjsche op Autos un Aanhängere** mösse hinge lingks op Autos (KFZ) un iier Aanhängerre aanjepapp oddor opjeschruuv sinn, wäm mer domet en t Ußlandt faare well. Dat Schildt sellver ess en Ovaal, kweerfommaatisch, wiiß, mem dönne schwazz Rannd un meddsen dren enne Boochstaave odder zwäj oddor dräj.

Säpsvostänndlisch nattüürlisch ess dat ingernazjonaal jereejeldt, hügg em „ *Wiener Übereinkommen über den Straßenverkehr* “ vum 8. Novemmber 1968 em Atikkel 37 unn em Aanhang 3. Dat ess enne Nohfolljor vum „ *Internationalen Abkommen über Kraftfahrzeugverkehr* “ vum 24. Appril 1926 singem Atikkel 5 un Aanhang C. Di zwäj jellden en Döütschlandt alle beejts, un mer kann sijj ußsööke, wo mer sisch dran hallde well. Enne rääschte Ungeschejd määt dat ävver nit.
Ärm Deer

Et **ärm Deer** ess en koote Faase vunn jrundlooser Druurischkeijt. Jründe könne sinn:

* zevill jesoffe am Ahmd vüürhär
* dä Faado
* en Depression

Mer säät do och „*dä hät et ärme Dier*,“ wann t ejnem su jeijt, odder „*dä kritt et ärme Dier*,“ wam mer et erwaadt, dat dä Zostannd övver inn kütt.
Ääd (Planeet)

Dä Planet up däm mir levve heeß **Ääd** (Symbol: ). Hä is de dritte Planet vun aach in unserem Sunnesystem. Hä is im Middel rund 150 Millione Kilometere vun de Sunn entfeernt un broch 365 Daach un eh paar Stund bis hä eijmool drömeröm is. 

Sing Nooppere im Weltall sin op dä ene Sick de Venus un op dä andere Sick dä Mars. Öm de Ääd eröm kreis unser Moond. Mir han nur eene davun nit su wie andere Planete.

De Ääd is der einziste bekannte Planet op däm et Levve jitt. Et levven üver 7&nbsp;Milliarde Minsche op ihr.
Ääpel

**Ääpel**, **Ärpel** oder **Äädäppel** un **Ädäppelle** () sinn en Planz ußß dä Jattung Naachtschatte, Fammillisch Naachtschattejewääße. Zu dä Fammillisch jehüüre och Tomätscher, Paprika unn dor Tabak, äwwer ned dä Topinambur, di och Süßkatoffel jenannt weed unn esuh äähnlisch ußsieht. 

De Äärpelplanz hätt Beere, di mer äwwer nit eßße ka, se sinn föör de jeschlääschlijje Vermäärung zoständisch. Med dä Knolle di mer och ißt kann se sisch kwaasi unjeschlääschlisch vermehre. All Deijl vunn dä Planz di bovve vun dä Ääd waaße sinn jiftisch weijl se Alkaloide enthaalde. 

In Meddeleuropa eßß dä Ärpel dat wischtischste Foder. Op dä Ääd weede pro Joohr 300 Mio. t jeerntet. Dobeij woor se fröher beij üüß övverhoup ned bekannt, se kütt nämmlij ußß Südamerika. Von do hätt se wer alß Zierplanz mitjebraacht. Eääß im 18. Johrhungert hätt mer se aajefange föör landwertschaaflisch ze brouche. In Proiße hätt vüür allem dä aale Fritz medjehulfe datt se hückzedaach dat eßß watt mer am Sunndaach zem Broode eßße.

## Watt kammer domet aafange?
* Ääpelschloot
* Himmel un Ääd
* Döppekooche
* Riivkooche
* Fritte

## Websigge
Ömmerjöözje

En **Ömmerjöözje** säät mer för esu en ömmelish kleejn Leeshje, wad enn enner Kirresh odder om Frihdhovv eröm shteejt un keij rishtish Leesh jitt, do fö brännd et ävver lanng. So Kääzje sinn er övv en ruude odder wiiß]e Besher]she, domet do Wind se nid ußßblööt. Se sulle för de Sile fun de Duude un Jeshtorvene leushte, un för di norr em Fäjefüür sinn, dat ße t läijshtor hann. Mer jleuve dat äät hällve. Öff süüht at Leesh ärmer uß wi mer unß di Fordammpten em Jeensäjz füürshtälle, für allem en Wind un Rään, em Duußtern om Kirreshhovv et naakß. Wem mer do esu e Ömmerjöözge süüd, do künnt mer jraad et ärme Dier krijje för di Siel wo t för am leushte eß.
„Otto dä Behejzbare“

Dä frej erfungene Naame **„Otto der Beheijzbare“** kritt alle naaßlangß en anndere Fijuur ennenem anndere Zesammehang. Et kütt drop aan wää jraad övver wat am qwatsche eß. Nommaal eß dat nit jannß äänz jemejnd, wann **„Otto dä Beheizbare“** zitteet weed, ävver jannz offekunndish iß hä eijne vun de Ottoone wann och jet jeheimnißfoll, in keijne Aanelėßß ze finge.

Woo hä opdouch, do:
* eß de Reed vun enner rishtish aale Zick:(„*Dat määt mer doch zick de Zigge vun * Otto däm Behäjzbaare  *esu — un nit anndeß*“)
* odder et weed ürrjennd ene aale Otto jebruch, dä mer ävver jaa nit känne kann:(„*Wää denne [[Sölz]]er de [[Shtaadträäshde]] jejovve hätt, jo dat mööt * Otto dä Behäjzbaare  *em Joohre [[Piifendekkel (Johr)|Piifendekkel]] [[Johre füür Chrißti Jebuurt|füür]] jewääse sinn.*“)weijel et dää Otto nii jejovve hätt. Jenauesu winnich, wi Shtadträäsh för Sölz, övverijjenß.
* Odder ejne dä mer eejntlish kenne künnt, ävver mer kennd en nit, wejl mer d net bäßßer weejß:(„*Dat mer hück noch, op de rääshte Strooßesigk faare, un nuur dä Jääjefekääer moßß noo lingkß ußwiishe, dat hätt dan wall frööo * Otto dä Behejezbaare  *esu ennjerish un et iß unß beß hück erhallde jeblevve*&hellip;“)Stimmp ävve su nit, dä aale Fritz ess et, et läz, jewääase.
Rheinromantik

De **Rheinromantik** beschrief en Jeisteshaltung, die en alle Kunsjattunge zom Ussdröck kom. Se entstond en d'r Zigck vun d'r Romantik, die et Engk vum 18. un_et janze 19. Jahrhundert ömfass. De Aanfang wutt vür allem durch Schriffsteller un Künsler jepräsch. Em Aangeseesch d'r waasenden Industrialisierung met all dä schläschte Bejleiterscheinunge, hätt me sich d'r Natur un d'r Verjangenheijt zojewandt. Friedrich Schlegel (1802 em Mittelrheintal) hätt joot beschriewe woröm_et dobeij jing:

*...für mich sen nur die Jäjende schön, die m'r jewööhnlich rauh un wild nenne deet; nur die sin erhabe, nur erhabene Jäjende köunne schön sen, nur die errääje de Jedanke vun d'r Natur. [...] Nix äwer kann dä Endruck su verschönere un verstärke als die Spure vun menschlichem Moot aan de Ruine un d'r Natur. Stoulze Burje op wildem Felse, Denkmohle uss d'r menschliche Heldezigck, sich anschlüüßend aan die hühtere uss dä Heldenzigge d'r Natur.*

Et Mittelrheintal wutt Engk vum 18. Jahrhundert vun Reisende wie dämm Italiener Giorgio Bartoli un dämm Engländer John Gardnor em Johr 1787 bereis. 1802 hätt Clemens Brentano un Achim von Arnim et Tal bereis. Lord Byron (1812–1818) hätt e Reisejedisch "Childe Harold's pilgrimage" jemaat. William Turner kom wäjen singer op dänne Reise jemohlte Bildere vür allem beij de Engländer en de Schlaachzeile. Dodurch hätt sich et Rheintal vun_e_ner *Durchreiseregion* op d'r klassischen Bildungsreis noh Italie zo'ner *touristischen* Adress vum ierschte Rang entwickelt. Noh d'r Schweiz met ihre rauhe Aleppetäler wutt et felsije overe Mittelrheintal met singe velle Burjschruine zom "touristische" Moss.

Veel Fürste un rische Privatlück hann me'm Widderoppbau vun dä Burje bejounne. Allen vüruss et preußische Köningshuus, dat glich aan mietere Stelle tätisch wor. Als schönstes Bauwerk vun d'r Rheinromatik jilt dat vun Köning Friedrich Wilhelm IV. jebaute Schloss Stolzenfels beij Kowelenz. Suja einfache Tunnelzojäng hätt me während dä Zigck vun d'r Romantik neujotisch ode neoromanisch jebaut.

Un selefs hückzedaach werde die Burje am Rhing vun de Prominente wie zom Beijspill em Thomas Gottschalk noch jekoof.

## Luurt och em Wäbb unger
* https://web.archive.org/web/20060104001511/http://www.rheinromantik.de/
Pindakaas

Unger **Pindakaas** verstejht me nix anderes als holländische **Ädnossmus**, dat och jään met Äädnossbotte forwääßelldt wierd.

Dat
eß jet för ze esse, kann bäm Broode un Koche jenumme weede, kam_mo sesh op et Brut shmiijere, kütt sujaa en do Koche erinn.
Keufß_De em Jlas un kütt uß Holland.
Doo kütt och dä Naame her.

Pindakaaß weed uß Ääotnöss jemaat. Dofüer weede di platt jeqwätsh un fäijn jemoohle, dat määt alld 90% beß 95% vun däm fäädijje Pindakaaß uß, dann kütt jet Ööl, Zokker un e beßje Sallz do bäij, un dat jannze weed norr_enz mangs jerüot beß dat dat schöön jladd_eß. Dann kütt_e en et Jlaaß un en do Suppermaat un bäij uns_op do_Desch.

Schmekke däijt_e noo Äotnöss, ävver föölt sish wäijsh aan, baal vie e Krugk, odder fass_esu wi_ene wäijshe Kieß.
Schmägg_och joot_ßesamme met Kaamenbäer o_m Bruudt. Dat Zeush eß nattüülish schwer fättish un litt och jet em Maare,
allso kam_mer_fun zoonämme, wem_mer fill_fun_ißß.

En de Kösh ka_mer_et joot bruche. Bäij Rüüräij kannß_de e Löffelshe draandonn, wann't jood hallev dorsj_eß, dofür jet winnijjer Sallz. Riißnuudelle met Shärrəf un ööhndlish Pinndakaaß en dä zauß dat ess_e jedeesh, un dann assijaatish Jemööß dorbäij. Wenn Der kläijn Ääpel jet jeshmakklohß jewoode sinn, un Do häß_der kin Zauß, jet Pindakaaß en der Pann wärrəm jemaat, di Ääpelsche durrəschjeshwänngk, un schoon schmegg_et. Och bäij_m Koochebakke kam_mer met Pinndakaaß did_un_dat aanfange. Wennß De en Bottekrääm häss_un määß en Taat druß, důnn jet Pindakaaß en dä Dääjsh fö_de Bißkwidd_erinn — do häß_De zwa no_jet_mieh Kalloriije dren, ävver wääje däm Sallz uß dä Nöß beß Do lang nidd_esu flöck satt vun däm Kooche, un kanns_en mieh jeneeße.

Dä miißte Pindakaaß weed woll op Botteramme lannde un domet rüü jejäßße weede.

Äfonge hätt dat Zeush ennen Ammi, dä , dä als_Aaz noh jedd_am sööke woo, wat hä an Lückk oohne Zäng foföddere kunnt. Et sult ne joode äijene Jeschmak hann, bellish ze maache, un moot onn_och naahaff sinn.

Pindakaaß hät fill Fätt, fill kalloriije, un Fittamiin E un H en sish.
Äänlish wi bäij Schokkelaad weed_em enne huue Suchtfakktor noohjesaat.
Öllich

**Öllich** (och: **Zwiwwel**, **Look** un **Loek**) (*Allium cepa*) is scharf, brennt wi jeck in de Ouge, unn schmääck joot. Dä Öllischplaanze kann zweij Johr stonn, dänn jäht se vutt. Am bääßste schmääck se met Kölsche Kaviar, klaar.

Dä Öllisch is eijne vunn dä rishtish aale Saache die dä Mänsch hätt. Vüür 5000 Johr hätt ma_se ad jejesse, se dän Jöttern jeopferet unn zem betaale jebrouch. Arschäoloore hänn Öllisch im Jraab vumm Tutt-Ensch-Amuun jefunge, unn da Kodäx Hammuraabi schwaadt davunn. Orjinaal kütt dä Öllisch uss dä eurasische Steppe, dä aale Römer hätt se dann noh_m Rhing jehollt. Hück jitt et ville verschiddene Aate vunn Öllisch, di ma jroob eijteijle ka in Summer- unn Winteröllisch. Aanjebout wääde se vür allem in Süddeutschland.

## Etymologie

Dä Noom kütt vum dä aale Römer (lateinisch , Öllischjewäächs). Nohm Adam Wrede kütt et nit direkk vun *Allium*, sondern es en Mischform vun *ünne* (lateinisch , ein Öllich) un *louch* (lateinisch ). En dä Westeifel säät mer für Öllich drum och hückzedach noh **Ünne**.

## Websigge
Flönz

**Flönz** es en kölsche Woosch.

## Ungerschied Flönz - Blotwoosch
De Flönz es jet Ähnliches wie de Blotwoosch un weed och us Blot unn Würfelcher vum Sauspeck gemaht. Ävver Flönz weed gekoch un Blotwoosch geräuch. Un deswäge es Flönz wabbelig un Blotwoosch bliev och in dä Pann stiev wie en Kummelionskääz.

Fröher em nüngzehnte Johrhundert wore Flönz de billigste Wooschste, alsu alles Möögliche, nit nor Blotwoosch. Dat wor dat, wat mer för da Hungk gekauf hätt, de ärm Lügg och för sich selvs. Nohm Adam Wrede hät mer in de Metzgereie mänchmol gehoot: *För zwei Grosche Flönz för der Hungk, ävver kein Fleischwoosch dobei, die iß minge Vatter nit.*

Met der Zigg hät mer Flönz för de billige Blotwoosch gesaht. Un hügg weiß kaum einer, wat dä Ungerschied es zwesche Flönz und Blotwoosch.

Flönz ka' mer esse als Kölsche Kaviar oder gebrode met Himmel un Ääd. Dozu drink mer e Kölsch, normal.

## Uns kölsche Schibboleth
Wenn ene Kölsche einer för ene Imi häld, weed dem suspekteete Imi gefrog: "Sag ens Blotwoosch!". Ene Imi versök dann, et Wood *Blotwoosch* lautgetreu nohzespreche, wobei hä off keine Erfolg hät, ävver der Kölsche weiß, dat de richtige Antwood *Flönz* es. Dat hät der Jupp Schlösser 1948 en e schön Leedche geschrevve; doher kütt och et Wood "Imi".

## Süch Och
* Kölsche Kaviar‎
* Himmel un Äd

## Quelle
Rund öm Kölle

Jedes Johr am Ostermondaach jitt et öm Kölle eröm dä Radklassiker **Rund um Köln**. 

Dobei stemp dat eijentlich jaanitt met dem *Rund um Köln*. Dat Radrenne jeiht haupsächlich dorch et Berjische Land. Et jeiht loss en Leverkusen, alsu op dr Schäl Sick. Üvverall em Rheinisch-Berjische Kreis stonn die Lück an dr Stroß und luuren sich das Spektaakel aan: En Burscheid, Wermelskirchen, Odenthal, Kürten, Bergisch Gladbach, Rösrath un Overath. Am Bänsberjer Schloss jeiht die Streck piel de Berch erop. Bei däm Koppsteinflaster mösse die Pedaalspezialiste oppasse, dat se nit usrötsche un fies op et Fötsche falle. Dan driehe se noch en Rond em Berjische un klimmen donoh noch ens dä Bänsberjer Berch erop. Do stonn allemolde vill Lück, die dat Radschmölzje aanfeuere. 

Am Engk vun dä 200 Kilometer jeiht et üvver de Düxer Bröck tirektemang noh Kölle erinn. Dat Ziel es am Rhingufer en dr Nöh vun dr Zoobröck. 2006 wor dat allt et 91. Mol, dat se mem Rädche rund öm Kölle jejöck sin.

## Websigge
* de offizjëlle Websaijt fun „Rund öm Kölle“ (*Op [[Hochdeutsch|döütsch]]*)
Nüsser Platt

Dat **Nüsser Platt** wöd jekallt in dr Stadt Nüss am Rhing. Et jid Quelle, die behaupte, datt de Nüsser Sproch utsterve det in e paar Johr. De junge Lütt kalle nämlich ki Platt mi. Datt is kaum verwunderlich, wenn se dänne doch ald in de Scholl statt_dem jode alde Platt et Hochdöitsche beibringe. Nit zulätz is dat esu, weijl völle Lierer hückzoodaach nit mi uss_em Rhingland, sondern vun sonswoher komme.

## Kiek och noh
* de Swadesh Lėßß förr_et Nüsser Platt
* de Wenker Säz op Nüsser Platt
* de Sigge op Nüsser Platt
Schloss Bänsberch

**Schloss Bänsberch** litt em Veedel vun Bänsberch vun dä Stadt Berjisch Jladbach em Berjische Land.

Johann Wilhelm II. wor Herzooch vun Jülich un Berch vun 1679 bes 1716. He es bei dänne Lück als *Jan Wellem* en Erennerung jeblevve. Sing Residenz hatt'e en Düsseldorf. Noh Bänsberch kom he allemolde em Hervs. Em benohberte Könichsfors jing he et leevs op Jach. Sing Frau, dat Anna Maria Luisa, wor janz bejeistert vun däm herrliche Bleck op et hüjelije Berjische Land. Die Aussich dät se an ehr Heimat, de Toskana, erinnere.

Nit zoletz öm singer Frau en Freud zo maache, hät dä Jan Wellem dat neue Bänsberjer Schloss baue losse. Singe Architek Jraaf Matteo d'Alberti hät dat Barockschloss jenau op dr Kölner Dom usjerich, su dat dä Jan Wellem vun Bänsberch us en prima Aussich op dr Dom hatt. 1711 woren de Wäng un et Daach fäädich. För dat Interieur ze sorje hatte renommeete Künsler wie Antonio Belluci, Antonio Pellegrini, Jan Weenix un Dornenico Zanetti.

Jan Wellen es 1716 jestorve. Do wor dat Schloss noch nit fäädich. Die Monarche, die hinger em kome, hät dat Schloss nit besonders interesseet.

Alle naslang jov et dan andere Lück, die en däm Schloss sich breid jemaat han. Dat Jebäude wor Lazarett, Apotheek, Preußische Kadettenanstalt, Kasern, Schull un Internaat.

1997 han se dat Schloss renoveet un e Hotel druss jemaat. Dat es hückzedaachs en janz fing Adress, wo mer fürslich esse un drinke un üvvernaachte kann.

Vun 2002 bes 2005 wood em Schloss Bänsberch dä *[[Grimme Online Award]]* verjovve. Bei de Foßballweltmeisterschaff 2006 wor de Foßballmannschaff vun Südkorea em Schloss ungerjebraat.

## Websigge
* Neues Schloss Bensberg (*op [[Hochdeutsch|deutsch]]*)
* Grand Hotel Schloss Bensberg (*op deutsch un [[Englische Sprache|englisch]]*)
Et Wilhelmus

**Wilhelmus van Nassouwe** (*Willem vun Nassau*) es de Nationalhümm vun de Niederlande, affjeküürz *Het Wilhelmus*.

Dä Tex vum *Wilhelmus* es zwesche 1568 un 1572 ze Iihre vum Willem vun Oranije-Nassau beij e_nem Opstand jään die Spanijer jeschriwe wudde, och bekannt als de Achzischjöhrige Kreesch.

Dä janze Tex met 15 Strophe bildt e Akrostichon, weil me uss dä Aanfangksbuchstabe vun dä 15 Strophe dä Naam *Willem van Nassov* läse kann.

Aan dämm Tex ka_me äwe och joot erkenne, wie zweschen em Rhing un d'r Maas en *Lautverschiebung* vum *Mittelfränkisch* (Ripoarisch) en et *Nidderfränkisch* (Holländisch) stattfingk.
 

Hee dä Tex vun d'r ierschten un d'r sechsten Stroph, die miestens jesunge wääde:

## Wäbbsigge
* „Het Wilhelmus“ (MP3)
* Tex un Melodie vum Wilhelmus (un mie) en Holländisch.
Nederlandse Taalunie

De Neederläng un Bëlljie hann am 9. Sëpptëmmbo 1980 enne Fodraach jeshloßße, de **Nederlandse Taalunie**.
Dämm eß Sürrinam am 12. Dezzämmbo em Joohr 2003 bëĳetrodde.

Dä Sėnn funn_et Jannze eß dat mer för de Jääjende wo Nederlängsh Dijaläkkte jeschwaadt wääde, dorr_en ëĳnhëĳdlije Rääsh Shriivungk unn_en jemëĳnsame Jrammatik_Shtandadd_hann well.

De Nederlandse Taalünie rääjeldt nuur de Schreff Shprooch,
un well net de Ungescheede zwesche de flëhmishe, seeüfsje, un de holländishe
Aate ze schwaade fottbüüjelle.

Dė ärm Franzuuse, di en de Profinß Nord-Pas de Calais enn Wäßß_Flëhmishe Shprooch schwaade, sen_nit dorbëĳ.

## Websigge
*  (Op Nederlands)
*  (Nederlands)
Schloss Eulenbroich

**Schloss Eulenbroich** litt em Städtche Rösrod em Berjische Land. Die nobel Adress es de *Jot Stuff* vum Städtche.

## Wä hät hee jewonnt?
En eeschte Burch jov et allt em 13. Johrhondert. Ene kleine Ress dovon han se beim Buddele en de Ääd jefunge. Üvver die Lück, die domols hee jeleev han, wesse mer nix.

En en ahl Urkund vun 1401 es dä Name *Stael von Holstein* dokumenteet. Die Famillich *Stael von Holstein* hät en zweite Burch met Wasser dröm eröm jebout. Bes 1762 hät die Famillich en Eulenbroich jewonnt.

Dan kom Johann Werner Freiherr von Francken un hät us dä ahle Burch usem Meddelalder e schön Barockschlössje jemaat.

Vun 1851 aan wor Schloss Eulenbroich zickwielich et Bürjermeisteramp vun Rösrod. Dä Bürjermeister Robert Rohr kom us Kölle. He hott do en Fabrik.

1908 es Emil Biedermann en Eulenbroich enjetrokke. Tirek nevvenaan hätte dan en Ledderfabrik jebout. Demm kölsche Architek Hermann Pflaume (d.J.) hätte dä Auftrach jejovve, dat Schlössje ömzeboue. Erusjekumme es dobei en staatse Villa för ze strunze.

Nom Zweite Weltkreech wonnten en demm Jebäude beljische Mädche. Die jinge em benohberte *Haus Venauen* en dr Schull.

Vun 1955 aan hät för en lang Zigg keiner en demm Huus jewonnt. Dobei es dä Bou ärsch erungerjekumme. En düür Renovierung wor nüdisch, domet Schloss Eulenbroich 1984 för de Rösroder Bürjer zojänglich jemaat weede kunnt.

## Die Pooz

Die Pooz vum Schloss Eulenbroich es quasi dat Wohrzeeche vun Rösrod. Wann de Rösroder Bürjermeister ene Bref schriev, dan es en demm Brefkopp dat Logo vun dä Pooz avjebild. Die Pooz fingk mer och allewähs op Plakate udder Fessschreffde. Och op de Websigg vum Städtche es die Pooz ze sinn.

## Hückzodaach

Hückzodaach kamer en Eulenbroich standesamplich hierode un donoh em Schloss met alle Mann öntlich Huhzigg fiere. Alle naslang weede kulturelle Veraanstaltunge aanjebodde. Kunsausstellunge, Thiaterstöckelche, Literaturovende un Musik jitt et ze basch. De Musikschull Rösrath/Overath es en Eulenbroich zo Hus. Usserdemm jitt et noch en richtije Zauberschull em Schloss. En dä Pooz hät de Jeschichtsverein si Bürro.

## För et Böcherschaaf
* 

## Websigge
*De offizielle Websigg vum Städtche
*Schloss Eulenbroich - Wat es do loss?
*Belder vun dä Pooz
Bir

De **Bir** (Opß) (Pl. *Birre*) (*Pyrus*) es en Planntzejattung, die zor Ungerfamelisch vun dä Käärnoppsjewäärse (Maloideae) jehüürt, uss dä Famelisch vun de Ruusejewäärse (Rosaceae). Birre bruche köhle Temperature, öm_e_ne Fruchtaansatz ze bilde. Wejl Birrebööm fröher als Äppelbööm blöhe, sen se met Äppel vergliche (wat me eijentlich net darf) jätt empfindlicher.

## Birrezoorte

* Alexander Lucas
* Conference
* Frühe von Trévoux
* Gellerts Butterbirne
* Großer Katzenkopf
* Gute Luise
* Karcherbirne
* Knausbirne
* Mostbirne
* Packhams
* Palmischbirne
* Schweizer Wasserbirne
* Williams Christ

## Weblinks

* Obst: Birne - ''Pyrus communis'' (*op [[Hochdeutsch|deutsch]]*)
* Deutschlands Obstsorten  (*op deutsch*) — e Fach_Booch, en dämm für joot 100 Johr mieh_wih 300 Äppel-, Birre-, Prumme-, Äädbäre-, Apprikose-, un Wing_Zoote beshrivve un affjebildt woode sinn.
Milesch

**Milesch** es_en Flössigkeet, die weibliche Säujedier uss Drüse] (Mileschdrüse) affjäwe un met dä se zonäx ihr Jungdiere föödere. Milesch es_en Emulsion uss Fett-Dröppsche un Wasser. De Mottemilesch es för Säuschlinge et wichtischste Fooder en de ierschte Levenswoche, weijl se met ihrer Nährstoffe zom Oppbau vum Immunsystem beiträsch. 

En Meddeleuropa versteht me unger Milesch haupsächlich Kohmilesch. Em Handel darf als „Milesch“ nur Milesch vun Köh bezeichnet wäärde. Beij Milesch vun andere Säugedier moss die Dierart (Jeese, Schööf, Päärd, Büffel etc.) zosätzlich aanjejoffe wäärde.
Suure Bounne

**Soore Bunne** sen jröne Bunne, die jenau wie Soore Kappes und Salzjurke durch Mileschsäurejärung haltbar jemaat weede. Se jehüren zom Suurjemööß.

Em Rhingland ka_me Suure Bounne ferdisch enjelaat em Lade koofe, en andere Regione vun Deutschland kennt me se jaanitt, un se soullen laut dä Jemößfabrikante doh och jaanitt ze verkoufe sen.

Di kleij gefitschte Boune wääde koot jekoch unn dann med Salz in ennen Pott jestampf. Nach en paar Wuch ess de Järung fäddijj.

Traditionell määt me *Suure Bounne unger_e_nander* miestens em Winter als defftige rheinische Stampp-Pott, wie me die och en Holland kennt. Dohzo koch me die Bounne met jepökeltem Fleesch, wie durchwaasenem Speck, Kasseler ode Mettwoosch, un schött die Bröh en_en Kump aff. Nevenbeij hätt me Ädäppele jekooch, stampp se ze Püree un mengk die Bounne dohrunge. Anschließend jitt me suvell Ääpelsbröh jemisch met Suure-Bounne-Bröh dobeij, bes dat Janze ne mangse Püree es, dä net ze salzig schmecke darf. Dann läät me die Kasseler ode dat andere Fleesch dohropp, un hätt e defftisch Winteresse.
Maijlöcksche

Et **Maijlöcksche** (*Convallaria majalis*) es en kleene 15 centimeter huhe Plantz, die wild em Bösch ze fingen es, äwer och als Jaadeplantz gehalde weede kann. Em Boddem breed se sich met_e_nem krüschendem Wuurzelstock uss. Zwei breede parallellnervije Blädder stonn aam Foß vum Blöhtestill. Et Maijlöcksche es schwaach jeftig.

### Blööht
Die Blööhte vum Maijlöcksche sin wiieß, jlockevörmig un rüsche joot. Een Blöht weed circa 8&nbsp;Millimeter lang.

### Froucht
Uss dä verblöhte Blöhte waasen em Sommer ruude Beere met kleenem jäälem Soome.

## Websigge
 zo .
Pils (för ze drinke)

En **Pils** datt ėßß en Bier dat schwer noh Hoppe schmäckt unn unngerjäärisch jebrout ėßß. Et hätt sing Nohm vunn dä tschäschische Stadt Pilsen (Plzeň).

Frööer woor dat Pilsener Bier esuh fiiß dat mer än beijrische Broumeijster noh Pilsen jehollt hätt för en besseret Bier ze broue. Datt woor dä Josef Groll ußß Vilshofen. Dä hätt 1842 en schön sampftet Mallez jenomme, vill Hoppe unn dat Bier lang unn kööhl jelaarert. Vunn dämm Momang woor das Pilsener datt beleevdesde Bier op dä Ääd unn heijß överall **Pils**. Nuur in dä Schwejz moot mer *Spezialbier* saare weijl doföör de Schäscheij dat Woot *Emmentaaler* nėt brouch däät.

Ė Rhingland weed faaß keij Pils jemaat. Et jivvt äwwer Lambertus Pils ėnn Linnich unn Landfürst-Pils ėnn Kriewel. De jröößte Brouereije in dä Näh vumm Rhingland datt sė Könisbacher en Kowwelenz unn Bitburger (*Bitte ein Bit*) ėnn Bitbursch. 

Pils brouch sibbe Minute för jezapp ze wääde. Mer drėnk_et ußß_enor Tulpe.
Maibrauchtum

Et ***'Maibrauchtum***' em Rheinland es wie andere lokale Brauchtümer sehr speziell un deet sich von Dörp ze Dörp ungerscheede.

## Maiboom
En de Naach zom ierschte Mai trecke Jungjeselle zesamme en de Bösch, fälle junge Birke, un schmöcke die Bööm met bontem Krepppapier för ihr Leevje. Dä Maiboom witt dann noch en d'r sälewen Naach met veel Kraach un Jedöns för et Finster von dämm Mädche jesatz. Wer als Mädche keene Maiboom gesaatz kritt, jilt em Dörp als "verdrüsch".

## Maiaansinge
För de Haupplatz em Dörp wierd en besonders jruße Birk jeschmöck, unger dä de Männerjesangverein am ierschte Mai de Mai un de Fröhling met Fröhlingsleedsche bejröße deet.

## Maiaandach
En de Kirch fiert me Maiaandachte aam met Fröhlingsbloome jeschmöckte Maialtar, un deet de Modderjoddes veriehre, dä de Mai jeweiht es un die och "Maienkönigin" jenannt wierd.

## Versteijerung von de Maibräut
En veel Dörpe fingk en Versteijerung von de Maibräut statt. Dobei werde all "Jungfraue", alsu die unverhieroate Mädche aff 16 Johr, unger de Junggeselle vom Dörp versteijert. Su witt de Maikönijin ermittelt. Dä hüüxbeedende Jungjesell, dä dat Mädche ersteijert hätt, es dann bes zom nächste Johr de Maiköning vum Dörp. Ze Iiehre vom Maiköningspaar fieren se dann et Maifess met e'nem Fesszoch durch et Dörp un e'nem Krönungsball.

## Eiekroon
En **[[Eiekroon]]** witt em Mai von de Junggeselle vom Dörp jemaat un näwe, ode am Maiboom opjehange. Dat wor ursprünglich e'ne Fruchtbarkeitsbrauch von de Heide, dä wie su veel andere Bräuch christianiseert un op Pingste verläsch wudde es.
De Eijekroon bleff fröhe su lang hange bes de ierschte Äärntewaare drungerherjefahre wor.

## Websigge
* Eiekroon von Lahnstein
Vla

**Vla** (em Rhingland och *Vlipjevla*) datt es en orijinaal holländisch Esse, jet söößet för zem Dessert. 
Vla weed us Millesch un Weizestärk jekoch, hä es fass esuh deck unn mangs wie Jogurt. Kannze *blank*, allsu ohne spezijellem Jeschmack koufe, oder med verschiddene Arome. Dä jitt et zem Beijspill en Vanille, Schokolad, Pistazie oder med diversem Oopß. Oder med zweij Jeschmäkker, datt es dä *Dubbel-Vla*.

Weed och jään en Oche jejesse. Am leevsten med Hagelslag.

Uss Vla weed och dä *Vlaflip* jemaat, jet för ze drinke uss Limmo, Jogurt unn Vla.
Hagelslag

**Hagelslag** ėßß en holländischer Bruudbelaach ußß Schokolaad ode Harelzucke. Dat ėßß wi Schokoflokke ode Perle, äwwer jet länglisch. Et heiß esuh weijl wann et vun dä Packung op dor Brood fällt ka_mer an Harel denke. E beßßche, wenijjstens. 

Hagelslag weed op de Butter eropjeströjt, oder op dä *Vla* jeklekkert. Mer kann_en och brouch om Kooche ze verziere. Hagelslag ėßß broun wie Schokolad odde bunt.

Hagelslag kannze ėn Holland oder Jrenzland unn ėn Oche en jruße Päcksche koufe. Im Rhingland eßße en kleene Päcksche im Suppermaat beij de Backzutate ze finge.

En Holland eßß dä Hagelslag su beliepp, weijl en Botteram met Botte un jätt Sößem drop billisch eßß. Ußßerdämm eß_et en Holland su kalt und windisch, dat die mieste Früchte, die mer zom Marmelaadekoche bruch, att net mie waaße.
Christusmonogramm

Et **Christusmonogramm**, *ΧΡ*', och *Chi-Rho* ode *Konstantinisch Krüx*' jenannt, eß noh em Krüx un dämm Fesch (griechisch: ICHTHYS ]]) dat am mießte jebruchte Symbol för Jesus Christus, besonders en d'r Spätantike.

Zom chrissliche Symbol wutt dat Christusmonogramm, weijl die Ligatur ΧΡ de ierschte zweij Buchstabe vum Woord  („Christus“) sin.

Die Laute „Ch“ un „R“ weede em griechische Alphabett met dä Buchstabe Χ (Chi) un Ρ (Rho) jeschriwe, die jenau su ußsehe wie em lateijnische Alphabett et X (Ix) un et P (Pe).

Et Christusmonogramm witt zick em 2.&nbsp;Jahrhundert n.&nbsp;Chr. vun de Christe jebruch, öm ihre Glaube aan Jesus Christus zo bekenne, un öm sich unger_enander zo erkenne.
Albert Einstein

**Albert Einstein** (* 14. März 1879 in Ulm; † 18. April 1955 in Princeton, USA) wor eener vun dä bedeutendste Füsiker vum 20. Jahrhundert. Sing wessenschaffliche Arbeijde zor Theoretischen Füsik hätt die füsikalische Weltaanschauung vollkommen jeändert un op d'r Kopp gestallt.

Dat Haupwerk vum Einstein is de Relativitätstheorie, die et Verständnis vun Raum un Zick revolutioniert hätt. 1905 hätt_e sing Arbeijt *"Zur Elektrodynamik bewegter Körper"* erussjebratt, die hück *Spezielle Relativitätstheorie* jenannt weed. Ellef Johr späder 1916 hätt_e dan de *Allgemeine Relativitätstheorie* veröffentlich.

Och zor Quantenfüsik hätt_e wichtije Beijdräsch jeliffwert. För sing Erklärung vum Photoelektrische Effek hätt_e 1921 d'r Nobelpreis för Füsik jekrääje. Sing theoretische Arbeijde hann äwer em Jäjensatz zor Meinung em Volek beij d'r Entwicklung vun d'r Käärnenergie un Atombomp keen gruße Roll jespillt.

Albert Einstein jilt hückzedaach för die mieste als Inbegriff vum Forscher un Jenie.
Fluchzeuch

E **Fluchzeusch** es e lenkbar Lufffahrzeusch, dat die Eijenaarte vum Wind ussnötz, öm fleeje ze köunne.

Em Jägensatz zo de Lufffahrzeusch wie Ballons ode Luffscheffe (Zeppeline), die vun alleen vun d'r Äärd affhäwe, kann e Fluchzeusch iersch fleeje, wenn de Luff met_e_ner bestimmten Jeschwindischkeijt sing Flüjele ömströmp. En d'r Wesseschaff nennt me dat *aerodynamischer Flug*. Et jibbt verscheedene Typs vun Fluchzeuschen, zoom Bäispiel Jachdfluchzeusche, Passajierflieger, Propellernfluchzeusche et Seiglfluchzeusche.
Kalle Pohl

**Kalle Pohl** es en Witzcheverzäller und Jittariss, jeboore en Mäerzenich bei Düre am 20. Ojuss 1951.

## Bevüür dat hä mim Witzcheverzälle aanjefange hät

Bevüür Kalle mim Witzcheverzälle aanjefange hät, hät hä iersch ens:
* en Lier als Koch aanjefange
* en Lier als Kaufmann fäadischjebraat
* als Pulizess jearbeid
* als Breefdräjer jearbeid

Donooch hät hä Musik Jitarr un Singe) aan dä Hochschull en Kölle studeet un hät dann angere Lück dat Jitarrespille beijebraat. Weil dat esu joot jeflupp hät, hät er jleich en paar Bööcher övver et Jirarrespille jeschrivve.

Schpäder isser dann zom WDR jejange un hät Radio jemaat.

## Wat passeet ist, noh däm hä mim Witzcheverzälle anjefange hät

1978 hädder met en paar angere Lück dat Atelier-Theater in Kölle opjemaat. Ne janze Zick hät hä och Kabarett jemaat. Sing Sproche sin Huhdütsch un Platt, wobei dat Platt en Mischung us Kölsch un Dürener Platt es. 

Sing iertzte Fernsehshow hät er 1996 op *tm3* jehatt, „**'“. Ein Johr späder wor hä dann bei [[RTL]] bei „**'“ dobei. Zick däm isser och widder Musik am maache.

## För nohzelässe
* Kalle Pohl: „**“, 1. Opplaach vgs, Kölle 2004. ISBN 3-8025-3326-7 (*op [[Hochdeutsch|deutsch]]*)

## Websigge
* Däm Pohlse Kalle sing eijen Sick em Netz
*
Lief

Enne **Lief** es dat, wat Minsch, Dier un Bruudt_jemeinsamm hann. Mer säät, wän d'r Lief de Sihl jonn lööht, dann es dadd_et Äng_fum Lääve. Allso Minsch un Dier beschtonn nit uß dämm Ballsch allein. Je nohdämm wi mer_t belooert, es öm d'r Liev_eröm noch d'r Kopp, de Ärrem, Beeijn, Hängkscher un de Fööß - ävver wo angersch weede die widder beij d'r Lief allsenne Beschtanddeeijl beij jennomme. För d'r Liev_em_Schoss ze hallde, jeijt mer nahm Dokter, wämmer jet draan hät, dä kännt sesch domet uss.
Rievkoche

**Rievkooche** sen e traditionell Esse. Se bstonn vür allem uss jeschällte, jeriwene Ääpel, die met Eije, Mäll, Ölisch, Salz, Peffer und Muskat zo_nem Rievkoochedeijsch vermengk, un en_ner_ner Pann met heeßem Ööl ussjebacke weede. E bißje Klatschkies em Deijsch dräät dozo beij, dat die Rievkooche net ze schwer em Maare lieë.

Miestens weede Rievkooche met Appelputsch jejässe, em Rhingland äwer och op_en traditionelle Aat: Op_e_ner Schief Schwazbruut met Röbekruck. Dat kütt doher, weil die Rööpe em Vüürjebirsch un em Berjische ävve och hingerem Sibbejebirje un sonzwo präschtisch jedeihe.

Rievkooche ka_me em Rheinland fass an jedem Imbiss-Büdsche koufe, op d'r Kermes dürfen se beijm Fröhschobbe näwen 'nem frischjezapp Kölsch oder Larerbier net fäähle. Och de Bläck Fööss hann e Leed öwer de Rievkooche jemaat: "Mamm, Mamm, schnapp d'r de Pann, mir woulle Rievkooche hann“.
Woot (Kalle)

En **Woot** es wu sesch de Sprooche druss opbouwe. En Woot beschtejt us Sillbe. Et künnt nur ejn sinn: Bej däm Woot "et" un däm Woot "Woot" zom Bejschpill. Et künne och mih sinn: En däm Woot "Kanalljemöschtijall" ätva. Un en Et künne och jannz fill sinn: wi en dä Wööter "Kanarijefüjescheszüngelscheszüppsche" un "Bovverrhingdammfschiffaatskappitähnsfisternöllscheshöötsche". An dänne kammer och lihjere, dat mer Wööt zesamme säzze kann, öm neu Wööter ze krijje. Dä Bovverrhing, de Damfschiffaat un dat Kappitähnsfisternöll jidd et jeede och för sijj allejn. Met un oohne Höötsche. 

Et jit ettlijje Aate fun Wööt:

1. **[[Houpwoot]].**
Di Houpwööt han e Jeschlääsch. Et hejß "Dä Rhing", "Di Kirresch", un "Dat Fisternöll". Do kammer dat Jeschlääsch drann äkkänne. Dä Rhing es männlesch, dat Fisternöll en Saach, ävver blooß en de Jrammatig. Em rischtije Lääve kann dat Fisternöll enne Kääl sin, un e Määdsche, un jenauesu jood en Saach, odder en Zick unn enne Plaz.

2. **[[Donnwoot]],** och **[[Zickwoot]]** jenannd.
Di Wööter saare wat paßeet, un wann et paßßeet, fun däm mommänd uß jesinn, wo mer dat Woot en enne Saz beusch.

3. **Sönß.** 
Die sönßtijje Wööt sin zem Bejschpill de Füüerwööt. „Misch“, „Ding“, „Dä“, „Däm sing“, un esu.

Wämmer ettlijje Wööter zosamme dejt, do küt entvede Keu ruß, odde me kridd enne Saz. Wämmert rischtisch määt, sull heijße, wämmer de Sprooch schwaade kann, weed et ne Saz.

Wööter sin ungerscheedlesch zwesche de Schprooche. Se jehüüere dormiehtß en ejn Schprooch. Nemm etva dä „Kühl“ da'se Woot wat mier bruche, ävver de Buure en Holland saare op holländesch "Boerenkool" för de sellve saach, un op englisch heijset "Kale". Di zwej Wööt kumme jäz en unse Schprooch nit füür.
Woot

Di **Woot** es enne Zoschtand, fun Minsch un Dier un Nattuer.
Wänn et Wedder en Woot hät, wänn Storrm un Haarel de Fällder platt läät un decke Äßß fun de Böüm krache lööt, dann süüd et drußße do noh uß wi drenne wänn enne Minsch de Woot krääje hät un met Tällor un Taßße jeschmeßße hät un fellejsch nor et Mobilaa zor drosche, wejl hä nit mih bej sesch wooh.