open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Famelisch

Ön **Famelisch** es ön Jömeenschaff va Mänsche, di dörch Vröndschaff, Hiirod övv Vorwandschaff vorbonge send.

## Wovör ön Famelisch do es
Dörch dö Famelisch kütt öt ischde soziale Ömveld zöstange, dat önö Mänsch, ö sozial Weese, su erträckd, dat ä en si Ömveld zörääd kütt. Böstimmde Jövööhlö, wi z. B. Jöborjöheed, weed vormeddeld. Mo kann och saare, dat dr Mänsch hee ertrokkö weed. Dö Famelisch brengd öt Kengk beij, sisch sozial opzövüühre. En ön Famelisch wädä ävver och Jrondzösch va Religiun un Räät vormeddeld.

Dö Famelisch kikkd, dat jönoch Bruud op dr Desch kütt, sö helpd, zö övverlääve, sorchd dovör, dat schwoch Zitte övverstange wäde könnö.

Kenger, di en ön Famelisch jöboore wädä, krijö dodörch önö Status, ön Positiun, di sö en ön Jösellschaff plazeere.

## Jätt va vreuer
Watt em 21. Jahrhondöt onger ön Famelisch vorstange weed, woch net emmer dat, wat töt Volk doronger vörstäng. Wä dörch ald Bösch bläächd, dä vängd dat Wood *Jruußfamelisch*, onger dat net ma Papp, Mamm un Kengk vorstange wäde. Do veel och d Omm un dr Opp dronger, sälv Tant un Onkel woode dozo jözalld. Öt joov sujar Zitte, do worp mo d Deenerschaff met en dä Pott Famelisch.

Em 20. Jahrhondöt had sisch dä Böjreff Famelisch noch ens vorändört. Öt äntstänge Jömeenschaffte, di Partnere bötroff, di z. B. öt jliche Jöschlächd hodde. Öt entstäng en Famelisch us 2 Vraue övv 2 Mannslüüh. Ävver och dörch öt Wärk woode neu Forme va Famelie zösammöjöschustert, di öt vreuer net joov. Ön Famelisch, di sisch mä samstös un sonndös see kutt.

## Jätt z lääse
* Övver d Famelisch
Billie Piper

**Billie Piper** (* 22. September 1982 ä Swindon, Ängland) es ön Schauspellerin.

Billie, dat eejentlich **' heechd, vong als Sängerin a, koom dobeij sujar ä Ängland met hör Leddsche **' (Ripuaresch: *Weil wer welle*) en d Charts op d ischde Platsch.

Als Schauspellerin woch sö als **' en d Serisch **' zö see.

## Jätt z lääse
* Övver Billie Pipers Filme
Bacchus, Ceres und Amor

**Bacchus, Ceres und Amor** es ö Beld, dat Hans va Oche em Joohr 1598 jomold had. 

Dr Jott van dr Wing es Bacchus. Hä werpd Ceres, d Jöddin van dr Landbouw, önö vorleevde Bleck zo. Dat hä ösu kikkd, wood net va Hans va Oche ärvonge. Hä had dat us ö ald Sprechwood us ön ald löstije Vorzäll. Dat sätt: “Oohne Ceres un Bacchus vrüssd Venus“. Dat kann en hüü z Dachs Dütsch met „Oohne Eiße un Drenke weed d Leevde net wärm“ övversatze wäde. Op öt Beld sälvs es Venus net z see, ävver dä klenge Jong, dä dr Jott van d Leevde, Amor see soll, kitt önö Körv Opß. 

Dat Beld es ö kloor Zeeche, dat Hans va Oche sing beitzde Siije do zeeje kann, wo öt öm öt jönau Zeechne jeet.
Jupiter, Antiope un Amor

**Jupiter, Antiope un Amor** es ö Jömälde van Hans va Oche

## Övver öt Beld
Dat Beld entstäng em Joohr 1597. Öt wood op Koffer jömold. Jupiter, Antiope un Amor send en di Aart un Wiiß jömold, wi öt dä italiänische Moler Corregio vöörmaade. Hans va Oches Jeldjävver Kaiser Rudolf II. kutt däm jott liije. Di Aart ö Beld z mole ongerscheed sisch ävver va dat, watt dä ä Venedich läävende Moler Hans Rottenhammer, däm Rudolf II. och jott vong, vöörmaade.
Rüstbach

Dr **Rüstbach**, op Ripuaresch weed dat **Rüstbaach** usjösproche, es önö Siif en öt Jöbiit va Stolbersch.

Dr Rüstbaach kütt us dö Jäjend van dr Breenijerberch un leuft va do us ä Richtung Naturschotzjebiit Op d Rüst. Do söckd hä sisch singe Wääch dörch zwei jruuße Pötze un vängd si Eng en d Nööhde van dr vreuere Kupferhoff Binsfeldhammer, wo hä zosätzlich Wasser zo dr jrüüßere Vichtbaach brengt.

Dat Wasser van dr Rüstbaach es döck net jott. Öt kütt mä an d Klass III, watt dorop hädüühd, dat irjendwo Dreck övv Jeff äleufd. Mo vängd komm Lääve en dä Siif.

## Jätt z lääse
* Övver öt Wasser van dr Rüstbaach
Michaela Schaffrath

**Michaela Schaffrath** (6. Dezember 1970 ä Nuthberch) es ön dütsche Moderatorin un Schauspellerin. Völl Lüüh kenne Michaela och als dr Pornodorstellerin *Gina Wild*.

## Hör Lääve
Michaela Schaffrath wood als *Michaela Jancke* ä Nuthberch jöboore un liirde no d Schüll Kengerkrankeschwester. Nävvebeij werkde sö als Hölp op Erotikmesse. Michaela deng völl dovör, öm als Pornostar jöbrud wäde zö könnö. Dozo jöhoote jrüüßer Bröss un blau Kontaktlinse, ö paar Pond winnijer braad Michaela och op d Wooch.

Öt ischde Mol stäng Michaela em Joohr 1997 vöör d Kamera, troon ävver noch net onger dr Naam *Gina Wild* op. Di ischde Filme woore ävver schlääch en öt Wasser un hand Michaela mi jökooßd, als sö vordeend hod. Ee Joohr spiidr soch dat ävver at angisch us. Filme (hörö Dörchbroch als Gina Wild koom met dä Film *Gina Wild – Jetzt wird es schmutzig* op Ripuaresch heechd dat *Gina Wild - jetz weed öt dreckich*) un Artikele en Sex-Ziidunge braate sö jruuß öruss. 

Em Joohr 1999 un 2000 övverreichde sö Michaela dr Priiß Venus Award, eemol als beitzde neu Pornodarstellerin un eemol als beitzde Pornostar övverhaupd.

Öt Eng em Pornojöschäff woch en dat Joohr, als Michaela dr Priiß kräät. Sö entscheed sisch opzöhüre un werkde seijd di Zitt als normal Schauspellerin vöör d Kinos un öt Fernsehe.

Michaela schreev och ö Boch, dat onger dr Naam *Ich, Gina Wild* völl Kööfer vong.

D Ehe met hörö ischde Mann Axel wood 2008 jöscheede, ee Joohr spiidr hiroode Michaela dr Michael Wanhoff un läävd als Michaela Schaffrath-Wanhoff en d Nööhdö va Frankfurt.

## Jätt z lääse
* Michaela Schaffraths Siij
* Gina Wild Siij
Mars (Jott)

**Mars** woch önö Jott beij d au Römer un nävver Jupiter dö Nommer Zwei onger dörö Jödder. Beij d alde Jriiche joov öt önö Jott Ares, dä Mars vorjlichbar woch.

Mars woch dr Jott van dr Kresch un hä wood ä Rom voriird. Su jänge em Määz un Oktober jäddes Joohr Prozessiune övver öt Marsveld. Zösätzlich joov öt Spelle zo Iihre va Mars am 12. Mai un am 1. Aujust.

## Öt Zeeche va Mars
Dat Zeeche va Mars es sing Lanz. Öt weed jöbrud, öm Männlichkeet van ön Persun klooch do zö stelle. 

## Jätt z lääse
* Övver Mars beij d au Römer
Mann

Önö **Mann**, op Ripuaresch weed beij mi als enne och va *Mannslüüh* jösproche, es önö Mänsch met ö männlich Jöschlecht.

## Ongerscheed zo ön Vrau
Kikkd mo sisch dat Ärvjott van önö Mann a, dann välld op, dat dä ee X- un ee Y-Kromosom had, ön Vrau dojäje zwei X-Kromosome. Dä Kromosomeongerscheed vüürd dozo, dat önö Mann angisch usssitt als ön Vrau. Su hat önö Mann önö Penis, di Vrau dojäje ön Funz. Usserdäm waaßt dr Mann önö Bart, hä kitt no dr Stemmbroch ön deepe Stemm un sing Beckeknouche send völl änger als di van ön Vrau. Önö Mann es döck stärker jöbouwd als si Jäjöstöck, dö Vrau.

En d Jösellschaff had döck dr Mann zö sarre, mo sprechd van ö Patriaschaat. Önö Jrond dovör es schwoch zö bönenne. Völl Lüüh denke, da töt met d Religiun zö do had, di vöörjitt, dat dr Mann mi Rääte als d Vrau ha soll. 

Mi Jripß em Kopp had op jädde Vall kenne va beede. Do send sö jlich. Sälv onger di Mänsche, di bösongisch schlau send, komme jönau ösu völl Männer wi Vraue vöör.

## Ongerscheed tösche Mann un Jong
Mo sprechd van önö Jong, sulang dä sisch vöör d Pubertät bövängd. Dono weed us dat männlich Kengk, dr Jong, önö Mann. Völl Jösellschaffte viire dä Daach bösongisch, an däm us dr Jong önö Mann weed. Öt Beschniie va Jonge jöhüüd dozo, ävver och z. B. d Jugendweihe, di en d vreuer DDR jöviird wood, kann ä dä Pott jöworpe wäde.

## Jätt z lääse
* Övver dr Mann
Die erleuchteten Lüste

**Die erleuchteten Lüste** es ö Beld va Salvador Dali us öt Joohr 1929.

Dat Beld entstäng op ön bösongisch Aar tun Wiiß. Öt wood als Collage jömaad, dat heechd, öt woode enkele Stückcher op önö Ongerjrond jökläävd, su dat alles zösamme ö janz Beld erjoov. Usserdäm wood önö Deel van öt Beld met Ölvärv jömold. Dä Ongerjrond es ön Holzplaat va 24&nbsp;*&nbsp;34,5 cm.

Dalli braad op si Beld önö Hoof Denge zösamme. Su zeechd öt Jöburt, Erotik, Droom un Jaunerei, di zm Deel dörch Raahme ömfassd send. Dali saad dozo, dat hä bei dat Beld a Avvtreckbelder jödaahd had.

Di Aart un Wiiß, Belder z maache, wood kott vörhen va Magritte entweggeld.

Dali notz dä Molstil, öm sing Kendheetserinnerunge vass zö halde.
Joohreszitt

Öt Vröschjoohr, dr Sommer, dr Herbst un dr Wengkter senn d viir Joohreszitte en d jömääßichde Zone van os Ääd.

Je noh däm, wann ö Schaltjoohr es, vällt dr Aavang van de Joohreszitte jeddes Joohr onjevähr op dat selbe Datum:

D Ursaach vöör d Joohreszitte es dorä z söcke, dat d Aaß van os Ääd net jönau jraad, dat heechd senkräät zo d Richtung op di s sisch öm d Ääd driind, steehd. Domet kritt önö Deel van d Ääd mi Ledd aav  als d anger Siij. Mi Ledd bödüüt mi Wärmde un domet heechd dat Sommer, winnijer Ledd dojäje Kälde un domet Wengkter.

Dat Beld zeechd dat jönau:
Nuthberch

]
**Nuthberch**, op Huchdütsch weed va **Nothberg** jösproche, es önö Ocht ä Nordrhein-Westfale. Nuthberch jöhüüd zo Eischwiller. Öt es önö Wallfahrtsocht.

## Jätt va vreuer
Tösche 1800 un 1815 jöhood Nuthberch zo Eischwiller un domet zo van dö Franzuse vorwald Jöbiit, koom dono ävver zo Düüre. 1932 veel öt zöröck a Eischwiller. 

Di au Kerch va Nuthberch wood bauvällisch un em Joohr 1970 aavjöresse.

## Verkiir
Nuthberch es an d Euregiobaahn aajöschlooße. Anger Zösch halde do seijd öt Joohr 2009 net mi.

## Watt sisch z kikke luuhnt
Wä no Nuthberch kütt, da sold sisch di Zitt nämme, öm sisch d Nuthberjer Burch azökikke. Och dö Kerch St. Cäcilia solld mo jöseeh ha. Sö enthälld ön Pieta us öt 15. Jahrhondöt.

## Bökannde Persune
* Öt Michaela Schaffrath wood ä Nuthberch jöboore.

## Jätt z lääse
* Övver Eischwiller un Nuthberch
D Ädäppelseißer

Dat Beld **D Ädäppelseißer** molde Vincent van Gogh em Joohr 1885 ä Nuenen. 

## Wi öt zo dat Beld koom
Vincent van Gogh hod en di Zitt at hondöde Belder un Zeechnunge jömaad. Völl zeeje Bure bei öt Werk. Meeßd send dobeij enkele Persune aavjöbeld. Jruppebelder jitt öt winnije. A enne Ovend em Februar övv Määz koom van Gogh zovällich en öt Huuß van d Famelisch *de Groot*, Vrönde, di em Dörp wonnde un va dönö hä at döck Belder jömaad hod. Famelisch de Groot woch jraad dobeij, zö ovvend z eiße. Öt joov Ädäppel un all sooße sö öm di Pann öröm, di op dr Desch stäng. Viir Persune, dat woore *Cornelia de Groot*, höör zwei Brööhr un d erwaaße Doohter. Vincent jöveehl ävver net, dat op dat Beld ön lääch Ställ woch, di stüürde häm. Su satz hä noch ö kläng Mäddche (met dr Rück zo dr Bötrachter) dozo, dat öt janet jöjovve had.

Vincent joov sisch völl Mööhte met dat Beld. Önö ischde Entworf maade hä noch an dr Desch, als sö all doröm sooße. Önö zweide entstäng us singe Kopp en öt Moolzemmer. Öm dat Beld, dat hüü em *Rijksmuseum Vincent van Gogh* ä Amsterdam hängd, zö mole, brudde Vincent ö paar Wääche. Dat es lang vöör ön Persun, di döck ee övv zwei Belder ö enne Daach väädisch kräät.

## Watt dat Beld ussaare solld
Vincent woohl met dat Beld zeeje, dat di Lüüh, di op dat Beld z see send, vöör hör Eiße brassölö moote, dö Scholl sälvs böställä moote. Dat Beld solld – no dö Wööd va van Gogh – öt Werk va dö Häng un öt Eiße, dat sö jöschaffe hand, priise. Öt soll dovör sorje, dat d Lüüh nodenke, sisch kloor maache, dat dat Lääve op öt Land jätt janz angisch es als dat, watt dä Mänsch en d Stadt erläävd. Vöör Vincent spelld öt kenn Roll, övv dat Beld dö Lüüh jott jöveel övv net.

## Watt us dat Beld wood
Vincents Broohr Theo vorsood dat Beld zö vorkoofe. Hä vong ävver kenne, dä öt ha woohl. Hüüh zelld dat Beld zo dö bökanndste va van Gogh.

## Jätt z lääse
Titel: Van Gogh, Autor: D.M. Field, XXL Edition
Sorch (van Gogh)

Dat Beld **Sorch** molde Vincent van Gogh em Joohr 1882. Öt Model woch sing damalije Vröndin Sien. 

Di Zeechnung wood met Bleisteff, Väähr un Tent jömaad. Dat Beld met Mosse va 44,5 * 27 cm kann mo sisch en d *Walsall Art Gallery* ä Ängland akikke.

Van Gogh molde dat Beld, kott nodämm hä ä London beij öt Kees aavjöbletzt woch. Mo kann annämme, dat hä beij ö paar Prostituiirde woch un dobeij och zo *Clasina Hoornik*, di sisch *Sien* nannd, kommö woch. Sien woch d enzije Vrau, met dör hä ön Zitt zösamme woch un sujar vorsood, ön Famelisch z jründe. Sien woch drei Joohr älder als hä un hod ön vönfjöhrisch Doohter. Als sö Vincent troff, erwaade sö ö zweide Kengk, woss ävver net, va wäm dat see kutt. Di Vrau, di sisch dörch Prostitutiun Jeld vordeende, woch ni ön nette Vrau jöwääh, ävver Vincent hod Metleed met hör un noom sö als Model. Hä vorsood sujar Sien z hiirode.

Sien woch kee joo Model. Hör väälde dö Rauh, lang reuisch setze zö bliive. Di Zeechnung *Kummer* maade van Gogh met jruuße Jönauichkeet un völl Jövööl vöör Sien. Öt es öt bökanndste Beld van di Vrau, dat öt jitt un zeechd, dat dä Vörworp va Tersteeg, van Gogh kütt net jott zeechne, Keu es.

Watt beij dat Beld opvälld, es, dat Vincent van Gogh dä Naam van öt Beld *Sorrow* sälvs dronger jöschrävve had.
Bee

Onger ö **Bee ** vorsteehd mo dö öngischte Äkßtremität. En d Ömjangssproch dänkd mo, dat öt Bee am Hängischte aavängd un am Voss ophüüd, ävver vöör d Medizin es dat angisch. Beij dr Mänsch un völl Läävewese setzt sisch dat Bee us vorschiidönö Deeler zösamme.

* dr Hängischte
* öt Höffjölenk
* dr Ovverschänkel
* öt Knee
* dr Ongerschenkel
* dr Voss met d Vosswotzel, dr Meddelvoss un d Ziine
Hängischte

Dr **Hängischte**, op Ripuaresch weed och vam *Arsch* övv *Vott* jenannd, op Huchdütsch heechd dat mä *Gesäß*, es dat Körperdeel, op dat dr Mänsch setzt. Mo vängd öt ävver och bei Aape.

## Opbouw
Dr Hängischte es us zwei halvrond Deeler, d Arschbacke opjöbouwd. Di Knouche, di dodörch vorkleed wäde, send öt Becken. Stärke Muskele sorje dovör, dat dä Körper dorövver jraad jöhalde weed. Usserdäm sorje Vettpolster dovör, dat di Persun setze kann.

## Vorkammesoole
Döck wäde Strofe dörch öt Verkammesoole, dat heechd dörch Schlääch op dr Hängischte, usjövüürd. 


Studio Jean Jacques Lequeu.jpg|Jean-Jacques Lequeu (c. 1785).
Étude de fesses.jpg|Félix Vallotton (c. 1884).


## Jätt z lääse
* Övver dr Hängischte
Kerch va Nuenen

D **Kerch va Nuenen** es ö Beld, dat Vincent van Gogh em Joohr 1884 molde.

Vincent woch no ön lang Zitt wärm öns no sing Äldere komme un stäng do wi önö ärme Söck vöör d Döör. Singe Ädröck op sing Mann un singe Papp moss net jott jöwääh see. Hä soch wi önö Schlubbejupp us. Hä kutt beij hön wonne, ävver öt zeechde sisch at no kotte Zitt, dat hä dä sälve Jäck woch, däm sö va vreuer kannde. Sing Äldere hoffde, dat dä Bösöck net lang duurde. Önö klenge Schopp maade Vincent sisch zm Atelier, zm Molzemmer. Watt sing Äldere erwaade, troon en. Hä woch dä alde Deckkopp, dä hönö at vörhen öt Lääve schwoch jömaad hod, woch jäje d Kerch un vong Stritt met dr Papp a. Erjendwann wood öt jätt besser tösche Kengk un Äldere.

Em Januar 1884 broch sisch Vincents Mamm ö Bee un Vincent kömmernde sisch öm hör. All sing Molerei wood op Siij jölaad. Mo kann aanämme, dat hä en di Zitt spüürde, wi siihr hä doch a sing Mamn hong. En di Zitt entstäng dat Beld *D Kerch va Nuenen met Kerchjänger*.

Vincent saad dozo, dat dat enn van di Klengichkeete woch, di hä vöör sing Mamm jömold hod.

Dat Beld wood ä Ölvärv op Lingwand jömold un had ön Jrüüde va 41,5 * 32 cm. Öt hängd em *Rijksmuseum Vincent van Gogh* ä Amsterdam.
Nuenen

]
**Nuenen** es ö kleen Dörp ä Nordbrabant, Holland. Hüü lääve do knapp 20.000 Mänsche.

Singe Naam kräät Nuenen van Nuenhem, watt ösu wi *neu Heem* heechd.

Nuenen wood dodörch bökannd, dat hee Vincent van Gogh zwei Joohr lang jöläävd had un öm d 180 Belder molde.

## Jätt z lääse
* Nuenen em Internet
Amy Acker

**Amy Louise Acker** (* 5. Dezember 1976 ä Dallas, Texas) es ön Schauspellerin us d USA.

Amy, d Doohter van önö Jurist, studiirde öt Schauspelle ä Dallas un maade do och hörö Aavschloss. Nävvebei spelld sö och at an öt Teatr.

Em Joohr 2001 wood Amy dörch di Serisch Angel – Jäger der Finsternis bökannd, watt op Ripuaresch met *Angel – Jäjer em Düstere* övversatze weed. Zwei Joohr spiidr, em Joohr 2003 wood hör dr Saturn Award övverreichd. Als mo Angel – Jäger der Finsternis us öt Projramm jönomme hod, spelld Amy Louise Acker noch en ö paar anger Filme met.

Acker es met *James Carpinello* vorhiirod, sö hand zwei Kenger.

## Jätt z lääse
* Amy Ackers Siij
Vluchzeuchaavsturz ä Smolensk

Am 10. Aprel 2010 stürzde öt polnische Präsendentenvluchzeuch ä Smolensk aav. 88 Passajeere un 8 Metjledder van d Kru, also zösamme 96 Mänsche, doronger dr polnische Präsident Lech Kaczyński un ön huchrangije Delegatiun, koomö öm öt Lääve.

## Watt passeerd woch
Dat Fluchzeuch vam Typ Tupolew-154, dat 1990 öt ischde Mol jövloore woch, koom va Warschau un solld op dr Militärfluchhafe Smolensk-Nord lande. Do woch ävver dichte Nävvel un mo boon dö Pilote a, statt ä Smolensk, ä Moskau övv ä Minsk zö lande, ävver dat wood van d Pilote aavjöleehnd. 

Dö Tupolew vorsood viirmol zö lande. Beij dr leitzde Anvluch streevde dä Jet dö Bööhm un stürzde aav. All Lüüh, di zo ön Jödächtsnissfeier van öt Massaker va Katyn aareisde, koomö öm öt Lääve.

## Jätt z lääse
* Övver dr Aavsturz
Verkammesoole

Onger **Vorkammesoole** vorsteehd mo ön Stroof, bei dör ön Persun dörch Schlääch op dr Hängischte Ping erdölde moss.
## Wisu verkammesoold weed
Vorkammesoole soll dozo deene, ön Persun zö ändere, hör kloor zö maache, dat sö önö Väähler jömaad had. Döck wäde Lüüh ävver och vorkammesoold, öm hönö Angß zö maache. En d Kolonialzitt woch öt Vorkammesoole ön döck ussjövüürde Stroof. Öt had sisch ävver jözeechd, dat dörch Vorkammesoole dö Mänsch net jöändert wood.
## Vorkammersoole ä Dütschland
Bes en d 70er Joohre woch öt Vorkammesoole en dö dütsche Schülle dörch Liihrer normal. Met dö Hand övv enne dönnö Stäck wood op d Hängisch van öt Kengk jökloppd. Dat es hüü z Daachs ä Dütschland vorboone. Seijd öt Joohr 2000 dörfe dat och d Äldere beij dö eeje Kenger net mi.
## Anger Länder ä Europa

Kikkd mo sisch di Situatiun ä Europa a, su sitt dat ösu us. All Länder, di jrön jözeechnet send, vorbeene öt Vorkammesoole en d Schüll un doheem. Blau bödüüd, da töt en d Schüll vorboone es, döheem dojäje dörfe di Äldere dat. Kenger ä Länder, di ä ruuh jözeechnede Länder lääve, könnö en dö Schüll un doheem vorkammesoold wäde.

## D Situatiun en d USA

Kikkd mo sisch di Situation en d USA a, dann välld op, da töt do Ongerscheede tösche d Bundesstaate jitt. Di Kaat zeechd, dat ä all ruuh jözeechnede Staate van d USA öt Vorkammesolle ä Schülle möjelich es, en di angere dojäje net.

## Jätt z lääse
* Vorkammesoole va Kenger en d EU
* D Situatiun en d USA
Metzjischjong (1917)

Dr **Metzjischjong**, em Änglische heechd dat **The Butcher Boy**, es önö Stommfilm, dä en d USA em Joohr 1917 jödriihnd wood.

## Woröm öt en dä Film jäng
Arbuckle werkde op öt Land en ö Jöschäff. Do had hä ö Ööjölche op dö Doohter van dr Eejödömmer jöworpe. Dä Papp had ävver jätt dojäje, dat sisch tösche di zwei jätt deehd. Ävver Arbuckle jitt net op un leuftd sing Vröndin bes no ön Mäddcheschüll no. Hä vorkleed sisch als Mäddche, watt önö Hoov Dörjee jitt.

## Wä metjöspelld had
Di Rolle woode va Fatty Arbuckle, Buster Keaton, Al St. John un Josephine Stevens bösatze.

## Wat bösongisch woch
Dä Film woch dr ischde Film va Buster Keaton un dr ischde en ön Reih va Filme, di Arbuckle driinde.

## Jätt z lääse
* Övver dr Film
* Dr janze Film
Ziin

Dr **Ziin** es önö Deel van dr Voss.

D Ziine send Knouche, di öt Äng van dr Voss send. Dr decke Ziin bösteehd us zwei Knouche, di angere hand all drei. 

Dr Mänsch had a jedde Voss vönf Ziine, wobeij dö jrüützde enne, dö kleenzde usse send. Jädde Ziin had önö Naahl us Hoor. 

Beij d meetzde Lüüh es dr decke Ziin och dr längßde (44 %). Bei 36 % van d Mänsche es dr donävver liijende Ziin länger un beij 20 % send beede Ziine jlich lang.

## Jätt z lääse
* Övver d Ziine
Palau

]
**Palau** es ön Republik em Stelle Ozean. Di mi als 200 Insele liije onjöväär 800 km östlich van d Filippine. Öt es enne van d jöngßde Staate, di öt op d Wält jitt.

## Jätt va vreuer
Wi dö ischde Mänsche op di Insele komme send, weeß mo net. Övv öt sisch öm Lüüh va Asie övv us d Südsee handele däng, kutt net vassjöstalld wäde.

Övver Dusende va Joohre hodde dö Vraue op Palau öt Saare. Dörch Vraue wood alles vorärvd un sei böstämmde och, wo öt lang jäng.

Övver d ischde Joohre va Palau weeß mo net völl. Sälv övv 1543 dä us Spanie dörch d Wält reisende Ruy López de Villalobos di Insele vonge had, es unsecher. Secher es, dat em Joohr 1783 önö Ängländer, Henry Wilson, beij önö Scheffsongerjang, op enn van di Insele a Land jäng. Hä joov d Insele och dr Naam *Palau*.

Em 19. Jahrhondöt resse sisch d Spanier, d Ängländer un dö Dütsche Palau onger dr Naahl. Als öt zo jäck zojäng, solld dr Papst entscheede, wäm Palau jöhüüre soll. Hä joov öt d Spanier, di angere dorfe öt ävver notze. 1898 vorloore d Spanier di Insele ävver wärm a dö Dütsche, di dat Land bes zm Äng vam Ischde Weltkresch bösooße. Japan övvernomm di Insele bes zm Äng vam Zweide Weltkresch. D UN woore dono di, di vöör Palau zoständich wore. 1994 entscheede sisch d Lüüh op Palau dovör, önö onaavhängije Staat z belde. Seijd di Zitt es Palau ön Demokrati met önö jöwäählde Präsident. Öt jitt ävver ön äng Zösammöarbeed met d USA.

Em Joohr 2009 wood övver Palau jömuld, öt hod 17 Jövangene us Guantanamo opjönomme.

## Öt Staatsjöbiit
Palau weed ä 18 enkele Vorwaltungsjöbiite ongerdeeld. Öt jrüützde es Koror, ä däm 2/3 van d Lüüh lääve.

## D Natur op Palau
D Natur op Palau es noch meeßd onjöstürd. Sälde weed jömäld, dat Lüüh met Dünamit Visch vange. Dr ischde Natiunalpark vöör Haivesche wood op Palau jöjründ.

## Weetschaff
Öt Jeld weed op Palau dörch d Turiste un dr Veschvang vordeend, wobeij d Reffe un d jösonke Scheffe us dr Zweide Weltkresch d Deere atrekke. Schnorchele un Tauche maad he völl Vreud.

## Jätt z lääse
* D Siij va Palau
Hollywood

**Hollywood** litt en d Nobberschaff va Los Angeles ä Kalifornie en d USA. 

## Jätt va vreuer
Di Jäjend öm Hollywood hosch vreuer *Cahuenga*. 1866 vorjoov *Harvey J. Whitley* dä Naam Hollywood. 1910 entscheede sisch di Lüü va Hollywood, dat sö zo Los Angeles jöhüüre woohle. Dat sescherde dönö Wasser un Strom zo, dänn dat woch knapp.

En dat Joohr, dat heechd 1910, koom David Wark Griffith no Hollywood, öm do önö Film zö driihne. Dat schünn Wäähr un di lang Daach wore vöör di Filmlüüh öt beitzde, watt sö venge kutte, denn öt joov noch kenn Lampe, öm ön Platsch vöör öt Filme uszölööhte. Ä Hollywood woch dat kee Problem. At 1911 koom d ischde, 1912 koome övver 10 Filmjösellschaffte, öm ä Hollywood Studios opzömaache. 1915 woode bo all Filme ä Hollywood jödriihnt.

Nävver dö Studios entstänge jruuße Kinos, di d janze Stadt vorändernde.

## Watt mo jöseeh ha moss
Als Turist moss mo ens övver öt Hollywood Boulevard jöjange se. An d Vine Street litt dat va Welton Becket jöplande Capitol Records Building, dat us öt Joohr 1956 stammd. Önö Bleckvang es dat 15 m huhe un 137 m lang Hollywood-Zeeche övver d Stadt. Öt brengd 220 Tonne op d Wooch. Wä Vreud an di Stärche had, di Hollywood örussbraad had, dä moss övver der Hollywood Walk of Fame jo un kann sisch do all di bökannde Schauspeller öruss sökke, di do hörö Stär en d Stroß äjölosse hand.

## Jätt z lääse
* Övver Hollywood
Model

Ö **Model** es önö Berof, dä dozo deend, singe Liiv zo zeeje, öm dodörch Reklame zö maache, mi zö vorkloppe övv dö Schünnheed hervörzöhävve.

## Zoote va Models

### Mannekön
Ö Mannekön es ön Persun, di hööre Liiv zeechd, öm z. B. Kleer z zeeje, öt Volk kloor z mache, wi di neu Saache aajötrocke ussend. Dobeij spelld öt kenn Roll, övv dat Mannekön vöör d Kamera steehd, öm dat watt öt do söll, op Belder övv op önö Laufsteech zö zeeje.

### Fotomodel
Onger dä Böjreff Fotomodel välld jädde Persun, di sisch fotojrafiire lädd, öm met dat Beld Werbung z maache, jeld dödörch z vordeene övv dr Omsatz z erhühe.

### Modele en d Kunst
 
A sisch valle Modele en d Kunst net onger dä Böjreff Model. Sö deene net dozo, Werbung z maache övv mi zö vorkloppe. Seij send mä dozo do, öm d Kunst z deene, dä Künstler di Möjelichkeet z beene, dat zö mole, watt hä vöör si Beld, sing Idee brutt. Su es vöör d Aktmolerei ön Persun, öt Aktmodel, nüdisch, di reuisch stoh kann.

### Nackt- un Erotikmodel
Nackt- un Erotikmodels koome dörch Ziidunge wi dr Playboy op, di nackte Persune zeechde, öm domet dr Leser azöträcke. Hä solld Spass an di jözeechde nackße Persune vänge, di Ziidung dodörch koofe un Werbung, di en di Ziidung vorstoche es, zosätzlich lääse.

## Supermodel
Dr Naam va Modele kennd mo döck janett. Weed ö Model ävver su bökannd, dat van hem jömuld weed, dat dä Naam zo enne Böjreff weed, dann sprechd mo beij önö huhe Bökanndheetsjrad van öt Supermodel. Zo di Jrupp jehüüre Persune wi Alessandra Ambrosio, Heidi Klum un Gisele Bündchen.

## Öt Äkomme
Jooh Modele wääde siihr jott bözaahld. Öt had sisch ävver jözeechd, dat en dä Berof, angisch als ä völl anger Berofe, dö Vraue besser bäzaahld wäde als dö Männer.

## Watt öt Modele schwoch maad
Wä als Model, Modele en d Kunst send do usjönomme, werke well, dä moss schünn usseeh. Dat bödüüt, dat sö net deck se dörfe. Öm d beitzdmöjeliche Fijur z kriije, dönt Modele öff mi als nüüdisch. Aavnämme, aavnämme un wärm aavnämme, dat vüürd döck dozo, dat sö krank wäde, majersüchtig, wi d Wesseschaff sätt.

## Jätt z lääse
* Wi öt zöm Modele koom
Anna Petrowna

** Anna Petrowna** (* 27. Januar 1708 ä Moskau; † 15. Mai 1728 ä Kiel) woch d Doohter va Peter dr Jruuße un d Mamm va Zar Peter II.

Anna woch d äldste Doohter va Zar Peter dr Jruuße un Katharina I. Vorhiirod woch sö met Friedrich Karl von Holstein. Als äldste Doohter höd sö Zarin wäde solle, ävver Katharina I. böstämmde dorop, dat Peter II. di Positiun bökleede sölld. Seij wood jözwonge, Russland zö vorlosse.

Anna hod ee Kengk. Hä wood 1762 zm Zar Peter III.

Anna storv 1728 ä Kiel.

## Jätt z lääse
* Övver Anna
Michele Merkin

**Michele Merkin** (* 25. Juni 1975 ä Santa Clara County, Kalifornien) es ö Model. Michele es och Schauspellerin un Moderatorin.

## Hör Lääve
Met 15 Joohr vong Michele a, als Model zö werke. Belder vöör Ziidunge woode jömaad. Beij Wettbewerbe wood sö zo dö 100 nettzde Vraue jöwäähld.

Em Joohr 1990 spelld sö Nävverolle ä Filme. 2003 vong Michele a, em US-Fernsehe dö Lüüh zö ongerhalde.

## Jätt z lääse
* Övver Michele Merkin
D Werkslüüh vorlosse öt Werk van Lumières

**D Werkslüüh vorlosse öt Werk van Lumières**, em Orijinal ä Französisch hosch dä Film *La Sortie de l'usine Lumière à Lyon*, woch dr ischde Stommfilm, dä je jedriihnd woode es. Hä jilld als dr Aavang van dr Film.

## Jätt va vreuer
Dä Film entstäng em Joohr 1895 un wood van d  Brööhr Lumière sälvs jedriihnt. Öt es önö schwaz un wiss-Film, dä oohne Tun jömaad wood, önö Stommfilm. Hä had ön Längde va 46 Sekunde.

## Watt dä Film zeechd
Dä Film, dä vöör dr Ussjang van öt Lumière-Werk ä Lyon jödriihnt wood, zeechd Lüüh, di öt Werk vorlosse. Meeßd send Vraue z see. Van dä Film jitt öt drei Versiune, di sisch dodörch ongerscheede, dat dö Mänsche ongerscheedlich jökleed send. Dat düühd dorop hen, dat di Opnahme a vörschiidene Daach opjönomme woode. Öm sö zö ongerscheede, sprechd mo van d „Ee Pääd“- „Zwei Pääder“- un „Kee Pääd“-Versiun. Di ongerscheedliche Zaahl va Pääder es op di Filmversiune z see.

## Wann dä Film jözeechd wood
Dä Film wood, öm di Aart un Wiiß van d Opnahme zö patenteere, an ö paar Stelle vörjövüürd. Öt ischde Mol woch öt am 22. Määz 1895. Dat widderholde sisch em Laufe van öt Joohr 1895. Isch am 28. Dezember 1895 kutt öt Volk dä Film zösamme met 9 anger Filme em Grand Café op dr Boulevard des Capucines ä Paris see.

## Jätt z lääse
* Övver dr Film
* D Werkslüüh vorlosse öt Werk van Lumières YouTube
Stillleben mit Bierkrug und Obst

Dat Beld **Stillleben mit Bierkrug und Obst**, watt op Ripuaresch met *Stilllääve met Bierkruch un [[Obst|Opß]]* övversatze weed, stammd van önö onbekannde Möler. Lang Zitt wood jejlood dat öt va Vincent van Gogh un us öt Joohr 1881 stammde, öt domet zo sing vreue Werke jemaad höd. Mo es sisch hüü ävver secher, dat hä nüüß met dat Beld z do had.

Dat Beld, öt had Mosse va 44,5 * 57,5 cm, vängd mo hüü en öt Von-der-Heydt-Museum ä Wuppertal.

Dat Beld zeechd völl düster Värve. Brung un Schwazz böstämme dat Jösamtbeld. Opvallend send di onschärpe Kontore, di mo jott beij di Äppel sitt.
Walk of Fame zo Filme

Di Persune us dr Böreich Film, di önö Stär op dr Walk of Fame ä Hollywood hand:

## A

## B

## C

## D

## E

## F

## G

## H

## I

## J

## K

## L

## M

## N

## O

## P

## Q

## R

## S

## T

## V

## W

## Y

## Z

## Weblinks
* D Siij van dr ''Walk of Fame''
* [Adresse van d Stäre ä [Hollywood]]
Kyla

**Kyla** (* 4. Januar 1981 als **Melanie Hernandez Calumpad**) es ön bökannde Sängerin van dö Philippine. 

## Hör Lääve
Kyla wood als dreide Kengk va viir jöboore un vong at met 10&nbsp;Joohr a zö senge. Met 19&nbsp;Joohr nomm sö hör ischde Album op. Anger Albe koomö no. 

Hüü z dachs kann mö sö och en öt Fernsehe see. Di ischde Oprejung, di beij hörö Optrett em Joohr 2004 do woch, es beij dö *Party Pilipinas*, wo sö 2010 z see woch, net mi zö vänge.

Kyla had völl Priise vöör hörö Jösang krääje.

Kyla es net vorhiirod, ävver met Rich Alvarez bövrönd.

## Jätt z lääse
* Övver Kyla
Manneken Pis

]
Öt **Manneken Pis**, op Ripuaresch sätt mo dora **Pessend Männsche**, es önö klenge Springbrunne ä Brüssel. Öt es öt Woohrzeeche van d Stadt.

## Jätt va vreuer
Öt Manneken Pis wood em Joohr 1619 van *Hieronimus Duquesnoy* jömaad. Di 61 cm huch Fijur es us Bronße jöjooße un an d Eck *Rue de l'Etuve* un *Rue des Grands Carmes* opjöstald. Öt Manneken Pis wood at döck jöklaud. Damet dat net wärm passeere kann, koom di Orijinalfijur en öt *Maison du Roi*, dat och *Broodhuis* jönannd weed. Watt drusse an dr Brunne z se es, dat es ön em Joohr 1965 nojömaade Fijur us öt Joohr 1965.

Em Joohr 1450 wood öt Manneken Pis öt ischde Mol en di ald Bösch jönannd, dat heechd, onjöväär 150 Joohr bevöör di Fijur öt ischde Mol jöjooße wood.

## Jäjestöck zo öt Manneken Pis
Em Joohr 1985 wood öt Jäjestöck zo öt Manneken Pis, öt Janneken Pis, ä Brüssel opjöstald.

## Vorkleed Fijur
Wä a bösongisch Daach no Brüssel kütt, dä sitt manchmol öt Manneken Pis met Kleer a. Su drätt dat Fijürche at öns öt Triko van d belgische Vossball-Natiunalmannschaff. An dr Welt-Aids-Daach deed öt vorhüte.

## Schünn vöör Turiste un Fotojrafe
Öt Manneken Pis es öt Woohrzeeche va Brüssel, dat treckd völl Turiste a, di sisch vöör dä Brunne fotojrafiire losse welle. Ävver och Modele wäde aav un zo vöör öt Manneken Pis fotojrafiirt.

## Jätt z lääse
* Övver öt Manneken Pis
Janneken Pis

]

**Janneken Pis** es ön Brunnefijur ä Brüssel, di ö pessend Mäddche zeechd, dat Janneke heechd. Sö es öt Jäjestöck zo öt Manneken Pis, öt Woohrzeeche van d Stadt.

Dat Fijürche wood em Joohr 1985 an d *Impasse de la Fidélité* opjöstald. Sö had ön Hüüde va 50 cm. *Denis-Adrien Debouvrie* († 2008) had öt Janneken Pis 1985 jöjooße. 1987 wood sö äjöweid.

## Jätt z lääse
* Övver öt Janneken Pis
Alindao

]
**Alindao** es ö kleen Städtche en d Zentralafrikanische Republik. Öt jöhüüd zo dr Bözirk *Basse-Kotto*.

## Watt Alindao z beene had
10532 Äwonner läävde ä Alindao em Joohr 2000, un öt es Beschoffssetz. Usserdäm had öt önö kleene Vluchhafe.

## Enerjivorsorjung
Singe Strom böträckd Alindao van öt Wasserkraftwerk ä Mobaye, dat zo d Demokr. Republik Kongo jöhüüd.

## Weetschaff
D Mänsche ä Alindao lääve dova, Planze a zö bouwe. Meeßd es dat Kaffee, dä hee waaßd. Ävver och dörch Veschvang un öt Jaare kütt Jeld en öt Huuß.

## Jätt z lääse
* Jätt övver Alindao
* Övver d Kerch ä Alindao
Eriesee

Dr **Eriesee** es dr viirdjrützde van di vönf jruuße Seee ä Nordamerikka.

## Wo hä litt
Dr Eriesee ställd ee Stöck van d Jrenz tösche Kanada un d USA do. Si Wasser kitt hä dörch dr Detroit River, övver d Niagaraväll weed öt Wasser en dr Ontariosee aavloufe jölosse. 

Em Norde van dr See litt dö zo Kanada jöhüürdende Provinz Ontario, em Süüde send öt d US-Staate Ohio, Pennsylvania un New York. 

D jruuße Städt Cleveland, Buffolo, Erie un Toledo liije a si Ufer.

## Jätt övver dr See
Dr See hat ön Jrüüde va 25.745 km², hä es 388 km lang un had ön Breede va bes zo 92 km. D deepste Stell es 64 m, em Dörchschnett send öt 19 m.

## Jätt z lääse
* Övver d Insele em Eriesee
Ovid

**Publius Ovidius Naso** (* 20. Määz 43 v. Chr. ä Sulmo; † 17 n. Chr. ä Tomis) wood kott **Ovid** jönannd. Hä woch önö Dichter em au Rom.

## Sii Lääve
Ovids Papp, önö huhe Häähr, dä zo d Ritter zalld, woohl, dat Ovid Beamte wood. Ovid vong en dä Berof zwar a, broch ävver aav un wood Dichter. At zo di Zitt leed sisch met Jedichte alleen net jönoch Jeld vordeene, öm zö övverlääve. Hä vong önö Jeldjevver ä Messala Corvinus.

Ovid hiirode dreimol, di ischte beede Ehe woode jöscheede. Us di zweide stammde enn Doohter. Isch sing dreide Ehe held bes zo Ovids Duud. 8 n. Chr. wood hä op Böschloss va Kaiser Augustus no Tomis, watt hü Constanţa heechd, aavjöschobe. Önö Jrond dovöör wood häm net jönannd. Hä noom ävver a, dat ö Jedicht, dat hä jöschrävve hod un dä Naam *carmen et error* drooch (op Ripuaresch *Ö Jedicht un önö Vähler*), dozo vüührde. Aujustus hod vorstange, dat Ovid sisch övver dä Bejreff Famelisch löstisch jömaad höd. Zosätzlich es öt möjelich, dat Ovid jätt van ö Küddelche ervaahre hod, dat öt Enkelkengk va Aujustus jöhad hod.

Ovid vorsood si Lääve lang, no Rom zöröck z komme, ävver Aujustus un och singe Nachfoljer Tiberius leete dat net zo. 

Ovid es öm öt Joohr 17 n. Chr jöstorve. Ä enne van sing leitzde Breefe, di övverlävverd send, sprechd hä dovan, schwoch krank zö se.

## Ovids bökanndste Jedichte
* erotische Jedichte van d Leevde (Amores)
* usjödaahde Breefe van önö Helde (Heroides)
* D Kunst van d Leevde

## Jätt z lääse
* Bösch övver Ovid
Lisa del Giocondo

**Lisa del Giocondo** (* 15. Juni 1479 ä Florenz als *Lisa Gherardini*; † 15. Juli 1542 en ö Kluster) woch dö Vrau van önö Koofmann.

Lisas Papp *Antonio de Gherardini* handelnde met Woll. Hör Mamm woch *Caterina Rucellai*. Met 16 Joohr hiirode Lisa em Joohr 1495 *Francesco del Giocondo* un wood däm sing dreide Vrau. 

Lisa del Giocondo es di Vrau, di Leonardo da Vinci als Mona Lisa jömold had.

## Jätt z lääse
* Wi böwese wood, dat Lisa del Giocondo dö Mona Lisa es
Oohr

Öt **Oohr** deent dozo, öm jätt z see.

Oohre könnö elektromagnetische Straahle su ömwandele, dat ö Läävewese doruss Närveimpulse kitt, di dä Orjanismus vorstooh kann. Dat bödüühd net onbödingt, dat ö Beld entstoh moss. Dat passeerd beij di hüüder entweggelde Läävewese, angere schaffe öt mä hell un düster z ongerscheede.

D Oohre send Deel van öt Jesesch un liije jot jöschötzd tösche Knouche.

## Wi ö Oohr werkd
Ledd, dat op öt Oohr välld, moss dörch d Hoorhutt un d Lins op dö Netzhutt valle, öm jöseeh wäde z könne. Dobei deent d Hoorhutt zm Schotz, d Lins lett mi övv winnijer Ledd dörch. Hat dat Ledd ön Welleläng, di tösche 380 nm un 780 nm litt, had dat Oohr van dr Mänsch ön Schangß, vam Oohr erkannd z wäde.

Värve wäde em Oohr van sujönannde *Zapfen* (Ripuaresch: *Zappe*) erkannd, vöör öt Hell un Düster send d *Stäbchen* (Ripuaresch: *Stippe*) em Oohr do.
Al St. John

**Al St. John** (* 10. September 1893 ä Santa Ana, Kalifornie, USA; † 21. Januar 1963 ä Lyons, Georgia, USA) woch önö bökannde Schauspeller us d Stomm- un Tonfilmzitt ä Hollywood. 

## Sii Lääve
Al St. John woch dr Neffe va Roscoe Arbuckle. Hä wood dörch sing Roll als Fuzzy, dö Roll van önö löstije, döck schusselije Cowboy, bökannd. Hä spelld Fuzzy at ä B-Westere.

Al St. John vong em Joohr 1912 onger Mack Sennett a z spelle, övvernomm do zöisch mä Nävverolle. Dat ändernde sisch, als hä met Roscoe Arbuckle un Buster Keaton zösamme spelld. Hä wood bökannd un bouwde ä Hollywood d Weldwestfilme op. 

Tösche 1912 un 1952 spelld hä ä 346 Filme met.

## Jätt z lääse
* Al St. Johns Lääve
Salomone

D **Solomone** send önö Inselstaat em Stelle Ozean.

## Wo d Solomone liije
D Solomone vängd mo op ön Kaad em Oste va Neuguinea. Di onjöväär 29.000 km² vordeele sisch op knapp 1000 Insele. Zm Deel jöhüüre sö zo d *Salomon Insele*, zm Deel ävver och zo d* Rennell*-, d *Ontang-Java*- övv d *Santa-Cruz-Insele*.

D Nobbere send Kiribati, Tuvalu, Vanuatu un Fidschi.

D Salomone jöhüüre zo dr Commonwealth.

## Övver di Insele

Di Insele send vreuere Vulkane. Dr hükßde Berch es dr 2.335 m huhe *Mount Popomanaseu*, dä op d Insel Guadalcanal litt. Dat Klima op d Salomone es wärm un weed dörch dat Wasser van dr Stelle Ozean böäflossd. D Insele send meeßd jrün va Strüsch.

## Jätt va vreuer
Dä Spanijer *Mendanas* entdeckde d Salomone em Joohr 1568, ön Insel, di bes dohen at van d Melanesier böwond woode woch. No singe Duud jängö ävver all di Ongerlaare vorloore, di hä erstald hod un di Insele woode wärm vorjeiße. 
Isch 1767 koome d Ängländer wärm no d Salomone. Di wosse ävver janet, dat d Spanijer sisch dat Land at onger dr Naahl jöresse hodde un kekke sisch op di Insele öm. Övverall stäng dö Vaahn va Ängland, ö Zeeche, dat di Insele hönö jöhood. 

Avangs van öt 19. Jahrhondöt koome d Dütsche un bösatze dr Norde van di Insele, maade sö zo Deutsch-Neuguinea (op Ripuaresch: Dütsch-Neuguinea). Dat ändernde sisch isch no dr Ischde Weltkresch als di Insele Dütschland wärm aavjönomme wode un d Australier dat Jöbiid zojösproche krääte.

Em Zweide Weltkresch koome d Japaner, vorloore di Insele ävver spiir an d USA. No öt Eng van dr Kresch woode dö Salomone d Ängländer zojösproche. 

1978 woode dö Salomone önö onaavhängije Staat, dä ävver Metjledd em Commonwealth es.

## Politik
D Salomone hand ö jöwäähld Parlament. Öt jitt ävver kenn jruuße Parteie, di z saare hand. Bökannde Persune van d Salomone maache dat onger sisch us.

## Sproche
Änglisch es di Sproch, di övverall jösproche un vorstange weed, ävver op d Stroß weed meeßd Pijin jömulld.

## Weetschaff
Jeld op d Salomone z vordeene es schwoch. Dat Volk es ärm un had mä di Möjelichkeet, dörch Avbouw va Jold, Koffer un anger Ääz Jeld en d Teisch z kriije. Veschvang jöhüüd och zo dat, watt dö Lüüh nötze, öm Bruud op dr Desch z kriije.

En dö leitzde Joohre braate och völl Turiste Jeld no dö Salomone.

## Jätt z lääse
* Jätt övver dö Salomone
Meritaton

**Meritaton** woch ön Doohter van dr Pharao Echnaton un d Könnigin Nofretete.

Meritaton hod ön Schwester, Maketaton, di met 10 Joohr storv. Beede wosse ä Theben op, spiir trock Meritaton no Acheton, di Stadt, di hörö Papp zo Iihr van dr Jott Aton opbouwe leed. 

Us ald Ongerlare nämmd mo a, dat Meritaton d Vrau van däjännije wood, d Echnaton novolschde, Semenchkare. Net sescher es, dat Meritaton ön Doohter jöhad hod, Meritatontascherit. 

## Jätt z lääse
* Aidan Dodson, Dyan Hilton: *The Complete Royal Families of Ancient Egypt.* Thames & Hudson 2004, ISBN 0-500-05128-3
Dänemarkstrooß

]
D **Dänemarkstrooß** es ön äng Stell em Atlantik tösche Jrönland un Ißland.

Di mä 290 km breede un 480 km lang Dänemarkstrooß stelld ön Vorbindung tösche öt Polarmeer un dr Atlantik do. Kald Polarwasser leufd an di Stell van d Polarzoon en dat wärmere Wasser van dr Atlantik. Wä sisch dat op öt Ongerwasserradar akikkd, däm välld op, dat he önö Ongerwasser-Wasservall es, beij dem Wasser 3400 m en d Deepde välld.

En d Dänemarkstrooß koom öt em Zweide Weltkresch zo d Schlacht en d Dänemarkstrooß, beij dör öt dütsche Scheff Bismarck dat änglische Scheff Hood vorsängkde.
Maketaton

**Maketaton** woch dö zweidäldzde Doohter van dr Pharao Echnaton un d Könnijin Nofretete. Hörö Namm bedüüd „Jöschötzd va Aton“. Maketaton storv em Alder va 10 Joohr.

## Hör Lääve
Em dreide övv viirde Joohr van d Rejiirungszitt va hörö Papp wood dat Mäddche jöboore. Ön Enschreff us öt 13. Joohr en Echnatons Rejiirungszitt wiißd dorop hen, dat sö do noch jöläävd hod. Ee Joohr spiidr woch sö duud. Wora sö jöstorve es, wood net övverlävverd.

## Jätt z lääse
* Wolfram Grajetzki: Die Töchter Echnatons. In: Kemet. 1/2002, S. 17–18.
Alice Lake

**Alice Lake** (* 12. September 1895 ä Brooklyn, New York; † 15. November 1967 ä Hollywood, Kalifornie) woch ön Schauspellerin us d Stommfilmzitt en d USA.

Alice vong als Dänzerin a un stäng öt ischde Mol em Joohr 1912 vöör d Kamera. Mack Sennett saad hör z Aavang, wo öt lang jäng. Spiir spelld sö döck met Roscoe Fatty Arbuckle un Buster Keaton. Sö vorsood och hör Jlöck ä traurije Stöcker, ävver koom domet beij öt Volk net ösu jott a. Als dr Tunfilm opkoom, jäng hörö Stär onger, un sö spelld mä noch Nävverolle. Zösamme driihnde Alice Lake 98 Filme.

Alice woch ee Joohr lang met Robert Williams vorhiirod. Sö trennde sisch, koome ävver immer wärm öns zösamme, iih öt janetmi fluppde un sö em Krach ussöree jänge.

Alice storv am 15. November 1967 ä Hollywood an önö Häzzschlach. Sö had önö Stär op dr Walk of Fame.

## Jätt z lääse
* Hör Filme
* Övver Alice Lake
Heidi Klum

**Heidi Klum** (* 1. Juni 1973 in Bergisch Gladbach) es ö dütsch Model un ön Moderatorin. Seijd öt Joohr 2008 had öt Heide d Staatsanjöhörichkeet van d USA.

## Hör Lääve
Heidi Klums Äldere wore eefach Lüüh. Heidi vordeende sisch em Joohr 1992 jätt an d Thek van ön Discothek ä Düsseldörp. Dobei wood sö usjösood beij önö Wettbewerb vöör Modele metzömaache. Em sälve Joohr stäng sö at met Thomas Gottschalk vöör d Kamera. Sö wood d beitzde va 25.000 jong Vraue un jöwonn 300.000 Dollar Priißjeld. Sö schloss d Schüll aav un wood Model. 1993 trock Heidi janz in d USA. Sö werkde do als huchbözaald Model un wooch op bökannde Ziidung wi z. B. Vogue z see.

Em Joohr 2004 kutt mo Heidi öt ischde Mol em US-Fernsehe see. Zosätzlich es sö och Schauspellerin un spelld z. B. ä Filme wi *Sex in the City* un *Über kurz und lang* met.

1997 hiirode Heidi dr *Ric Pipino*, dä 17 Joohr älder es als sö sälvs. Di zwei wonnde ä New York, leete sisch ävver em Joohr 2003 scheede. Us ä Küddelche met Flavio Briatore soll ö Kengk entstange se. Flavio böstriid ävver, dr Papp z se.

Am 10. Mai 2005 hiirode Heide dä ä Mexiko läävende Ängländer *Seal Henry Olusegun Olumide Adeola Samuel*. Met häm had sö enn Doohter un zwei Jonge. Sö lääve ä Beverly Hills. 2009 nomm Heidi dr Naam *Heidi Samuel* a.

## Jätt z lääse
* Hör Siij
Pijin

**Pijin** es ön Sproch, di op d Salomone jösproche weed.

## Wä sprechd Pijin?
Pijin weed mä va onjöväär 15.000 Mänsche als ischde Sproch jömulld, ävver mi als 300.000 Lüüh könnö Pijin als zweide Sproch.

## Vorwandte Sproche
Pijin vängd en öt Tok Pisin va Papua Neuguinea, öt Bislama va Vanuatu un öt Torres Strait Creole va Australie sing vorwandte Sproche.

## Jätt va vreuer

Am Aavang van öt 19. Jahrhondöt entstäng em Stelle Ozean (Pazifik) ön Sproch, di zm Deel van d Walvänger opjöbraad wood. Sö holp d Änglander, sisch met dat Volk, dat di Inselwält böwonnde, z ongerhalde. Öm d Medde van öt 19. Jahrhondöt woode völl Persune jöbrud, öm Zuckerrohr a z bouwe. Dozo schnappde sisch d Wisse Männer un Vraue van d Insele. *Blackbirding* wood dat jönannd. Zo di ärm Söck jöhoote och öm d 13.000 van d Salomone. Op di Zuckerrohrplantaje wood di Sproch, di vörhen at beij d Walvänger jöholpe hod, bönötzd, öm tösche Kreole un Wisse öt Vorständije z ermöjeliche. Als d Lüüh van d Solomone no Heem koome, braate sö di Sproch Pijin met. Di enkel Sproche Pijin, Tok Pisin un Bislama entstänge dodörch, dat sisch di Handelswääch un domet di Aar tun Wiiß, wi di Sproch jöbrud wood, ongerscheede.

## Ö paar Tüün ä Pijin
* Ö paar Pijin Sätz

## Övver d Sproch
* Jätt övver dr Orsprong van d Sproch
Karakaya-Talsperr

]
D **Karakaya-Talsperr** litt en d Türkei un staud öt Wasser van dr Euphrat. Dö jöhüüd zo dat Güneydogu Anadolu Projäkt.

Di Muur wood tösche 1976 un 1987 jöbout. Övver dr Boohm jömeiße kütt sö op ön Hüüde va 173 m. Vam Euphrat-Bätt us meeßd mo 158 m. Di Staumuur wood jöbouwd, öm met dat Wasser Strom z jöwänne. Dat ajöschlooße Kraftwärk brängd öt op 1800 MW, watt op öt Joohr öm di 7400 GW es.

Dat Wasser van dr Euphrat vorsorchd önö jruuße Deel van d Länder Sürie un Irak. Beede maache sisch jruuße Sorch, dat dörch dat jöstaud Wasser beij hönö alles drüüh weed. Doröm wood önö Vordrach jöschlooße, dat sescherställe söll, dat winnichstenß 500 m³ Wasser dörchjölooße weed.

## Jätt z lääse
* Övver dr Damm
Michaela Tabb

**Michaela Tapp** (* 11. Dezember 1967 ä Bath, Ängland) es ön Schiidsrichterin em Puulbillard un Snuuker. Sö es vorhiirod un had zwei Kenger.

## Billardspellerin
Michaela spelld sälvs Poolbillard un jöwonn domet och d Vraue-WM em Joohr 1999. Va 1997 a woch sö Schiidsrichterin.

## Schiidsrichterin
Hörö ischde Äsatz beij ö Spell öm önö Wältrang hod Michaela em Joohr 2002, öt Joohr drop woch sö Schiidsrichterin beij ö WM-Spell. 2007 woch hörö Äsatz dr ischde van ön Vrau als Schiidsrichterin beij ö Snookerturnier öm önö Wältrang. 2009 leide Michaela als ischde Vrau ö Ängspell van ön Snooker-WM.

## Jätt z lääse
* Websiij va Michaela Tabb
Gisele Bündchen

**Gisele Caroline Bündchen** (* 20. Juli 1980 ä Horizontina, Brasilie) es ö Model un ön Schauspellerin.

## Hör Prevatlääve
Gisele wood als dreide va sääß Mäddcher en ön Famelisch dütscher Aavstammung jöboore. 

Seijd öt Joohr 2009 es Gisele met Tom Brady vorhiirod. Am 8. Dezember 2009 wood hörö Jong Benjamin jöboore.

## Amborio als Model
Gisele veel dobeij op, als sö önö Laade va McDonalds bösood. Önö Chef van ön Modelajentur sooß do un daahd sisch, dat us di jong Vrau jätt z maache wöch. Ö paar Mond spiidr stäng Gisele at ä Paris vöör d Kamera. Va do a jäng öt steil berchop un 1999 wood sö öt Model van öt Joohr. 

Bökannd wood Gisele dodörch, dat sö en d USA Ongerweisch vöör d Firma Victorias’s Secrets vöörfüührde. Di Zösammearbeed hood ävver em Mai 2007 op. Gisele kräät dr Hals net voll. Sö woohl statt 5 nu 8,7 Milliun Dollar ha. 

Gisele Bündchen soll öt beitzd bözaahlde Model op d Wält se.

## Jätt z lääse

* Giseles Siij 
* Gisele Bündchen
Joan Collins

**Joan Henrietta Collins** (* 23. Mai 1933 ä London) es ö Model, ön Schauspellerin un Moderatorin us Änglandt.

## Hör Lääve
Joan es ee va drei Kenger van dr us Südafrika stammende *Joseph William* Collins. An d Schauspellschüll *Royal Academy of Dramatic Art* liirde sö öt Schauspelle. Bökannd wood Joan Collins ävver dörch dr Film. Zö isch spelld Joan ä Softporno-Filme met. Hör bökanndste Zitt koom ävver als Schauspellerin en d Serisch Denver-Clan, wo sö d Roll van d *Alexis Morell Carrington* speld. Ä 50 Filme kutt mo sö see. Angere wi Raumscheff Enterprise un Hart aber herzlich koome dono.

Met Männer hod Joan Collins net ösu völl Jlöck. Em Joohr 2002 hiirode sö öt vönfde Mol, desmol dä 33 Jooh r jöngere *Percy Gibson*. 

Em Mai 2010 spelld Joan Collins ön kleng Roll en d Serisch Vorboone Leevde.

Joan had völl Priise un Usszechnunge krääje.

## Jätt z lääse
* Hör Siij
Alessandra Ambrosio

**Alessandra Corine Ambrósio** (* 11. Aprel 1981 ä Erechim, Brasilie) es ö Model.

## Hör Prevatlääve
Alessandra Ambrósio wood 1981 ä Erechim, ön kleng Stadt ä Brasilie jöboore. Hör Äldere, di sälv Ussländer woore, jöhood ön Tankstell. Em Alder va 8 Joohr entscheed sö vöör sisch, Model wääde z wälle. Met 12 vong sö a, sisch dörch ön Modelklass op öt Modellääve vör zö böreite. 

Alessandra es net vorhiirod, ävver sö had önö Vorlobte. Met häm had sö ee Kengk, Anja Louise Ambrosio.

## Ambrosio als Model
Em Alder va 15 Joohr vong Alessandra als Model a, Jeld z vordeene. Va do a werkde sö vöör jruuße Modehüüser un bökannde Modemaacher. Här Belder wore op mi als 50 Titelsiije va bökannde Ziidunge z see.

Alessandra wood zo enn van d 100 schünnste Mänsche op d Wält jöwäählt.

## Jätt z lääse
* Alessandras Siij
Poulnabrone Dolmen

**Poulnabrone Dolmen** es ö Jraav us d Jongsteenzitt, dat ä Irland vonge woode es. Öt litt 8 Kilometer südlich va Ballyvaughan.

## Va wann öt stammd
Poulnabrone Dolmen, dat och dr Naam *Louch van d Sorje* drätt, vängd mo en ön steenije, ööd Jäjend em County Clare. Öt wood tösche 4200 un 2900 vöör Christi Jöburt erstalld.

## Watt vonge wood
Dat Jraav wood 1985 vonge un ee Joohr spiidr usjöjraave. Öt woch onger Dräck jott vorstoche. Em Ennere vong mo d Knouche va 16 – 22 unjöwaaße Lüüh suwi 16 Kenger. Jöräte had mo zo di Duude jölaad, wozo Ääß us Stee un Poschölei jöhood. Jätt van dat Jraav vott woode och Knouche van ö kleng Kengk vonge, dat öm 1700 v. Christi Jöburt jöstorve woch.

Als mo sisch di usjöjraave Steehn akekk, veel op, dat zm Deel Resse en di Plaate woore, su dat mo enne Stee neu mache mod u nenne zösätzlich en dat Jraav äsätze mood. Sonß wöör öt ömjövalle .

Mo ka dova ussjo, dat an di Ställ bes en d Keltezitt hen jöbäähnd woode es.

## Wi öt Jraav opjöbouwd es
Dat Jraav had ön Hüüde va onjöväär 2 Meter, sije Däckelstee d Mosse va 3,5 * 2 Meter.

## Jätt z lääse
* Övver öt Jraav