open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pasquale Paoli

**Filippo Antonio Pasquale de' Paoli** (*Pascal Paoli*) (* 6. Aprel 1725 ä Stretta/Morosaglia; † 5. Februar 1807 ä London) woch önö korsische Revulutionär.

## Sii Lääve

Dr Papp va Paoli woch önö Art Rejierungschef op Korsika als dat noch onger dr Könnig Theodor I. ön Monarschii woch. Wä d Jeschicht va Korsika kennt, dä weeß dat d Insel nät lang on Monarschii woch un als Paoli 1755 us Neapel no Korsika zöröck koom, da wooch öt met d Monarschii at vorbei. Paoli kämpfte als Aaführer van d Girilla jäje Jenua, dat do öt Saahre hott. Heebei hott hä övverraschönd völl Erfolsch.

Paolo versoot ön Demokratie ä Korsika äzöfüüre. Heebei holp häm Carlo Buonaparte. Hä wooch Paolis rääte Hand un versoot, ä Rom vöör Korsika z spräche.

Singe Jechner änderde sisch als Jenua am 5. Mai 1768 Korsika an d Franzuuse vorkoovde. Paoli kämpfde va do a jäje Frankreich. Isch al  Mann van dr Graaf Vaux akoome moot hä opjävve. Am 9. Mai 1769 joov hä op un jäng en öt Exil no Ängland. Ä London storv hä am 5. Februar 1807.

## Websigge
*Biojrafie op öt corsica.net (*ä [[änglisch (Shprooch)|änglisch]]*)
Ajaccio

**Ajaccio** es d Hauptstadt van d Insel Korsika. Em Joohr 1999 wonnde ä Ajaccio onjöväär 52.800 Lüüh. Öt jehüüd zo Frankreisch. Ajaccio litt em Weste va Korsika.

## Jeschichte

Em Joohr 1492 wood Ajaccio van Lüüh us Jenua jejrönd. Ävver öt duurde bes en öt 17. Jahrhondöt un 18. Jahrhondöt, bes moch övver Ajaccio avong z mulle. Dat hott met de Franzuuse z do. 1768 övvernomm Frankreisch d Insel un Ajaccio wood ön wischtije Statt, 1811 ön Art Hauptstadt.

Napoleon wood ä Ajaccio 1769 jeboore.

Va 1982 a es he öt korsische Parlament.

## Fooßball
En de Stadt Ajaccio jidd_et ene Fooßballverein, dä AC Ajaccio.

## Websiije
* Office Municipal du Tourisme d'Ajaccio – vöör Turistö ä franz. un änglisch
Laetitia Ramolino

**Maria Laetitia Ramolino**, völl saahre och statt Laetitia **Letizia** (24. Aujust 1750 ä Ajaccio op Korsika; † 2. Februar 1836 ä Rom). Sö woch d Mamm va Napoleon. 

## Hö Lääve
Laetitias Papp woch änö van d Rische of Korsika un woch ön Zitt lang Chef van d Jarnisuun ä Ajaccio. Als hä storv, do hiirode Laetitias Mamm ö zweide Moll, desmoll Franz Fesch, dä us d Schweiz koom.

Laetitia Ramolino hiroode am 2. Juni 1764 ä Korsika Carlo Buonaparte. Sei helt immer zo häm selvs als hä met Pascal Paoli jäje Frankreich kämpfde. Laetitia bleed su lang öt jäng op Korsika. Dobei holp hör dr zweitäldste Sohn Napoleon, dä d Famelisch Jeld scheckte. Als Frankreisch Korsika verloor mood Laetitia d Insel vorlosse.

Laetitia kreet 13 Kenger, 8 övverläävde ävver mä. Öt woore öt Alder no:

Joseph Bonaparte, Napoléon Bonaparte, Lucien Bonaparte, Elisa Bonaparte, Louis Bonaparte, Pauline Bonaparte, Caroline Bonaparte un Jérôme Bonaparte.

Laetitia vorstäng sich net jott met her Schweierdooter Josephine un koom doher och net no d Krönung van hörre Sohn zom Kaiser. 

Letitizia storv am 2. Februar 1836 ä Rom.
Genua

**Jenua** amptlich heecht dat *Genua*, es ön Statt ä Italien un hat onjeväär 650.000 Lüüh em Centrum un knapp 800.000 en d Nöö wonne. Ävver öt jitt och ön Provinz met dr selbe Naam. Jenua litt em Nordwesten va Italie en d Regiun Ligurien.

Dr Hafen va Jenua es ene van d jrüütze an öt Meddelmeer un wä ön Kreutzvaart maad, da vängt di meetstöns em Hafen va Jenua a. Ävver och völl Contäner wäde he vorlaane.

Wä öns no Jenua kütt, dä soll sich d Altstatt akicke. Öt es zwar völl vorvalle ävver d Altstatt es en van d jrüütze am Mittelmeer un öne Besökk wäät.

## Jätt z lääse
* Offizielle Siij van öt Fremdenverkehrsamt us Jenua (*Op Ėtalljänėsch*)
Ingmar Bergman

**Ernst Ingmar Bergman** (* 14. Juli 1918) ä Uppsala; † 30. Juli 2007 op Fårö) woch önö Regisseur us Schweede.

### Si Lääve
Ingmar Bergmans Papp woch dr Pastuur Erik Berman, sing Mamm hosch Karin Bergman. Met 19 Joohr jäng hä no Stockholm un studiirde Literatuur. Dat leev ävver net wi hä sisch dat vörjestallt hot un hä maade dat net bes zum Äng.

Ingmar hot at immer Spass an öt Theatr un jehood zo ön Studentejrupp, di Theatr maade. Hä woch do d ischte Hölp van dr Rejissör. Än di Zitt koom dr Film op un hä vong och domet a. 

Nävver si Wärk met Filme werkte hä völl an öt Theatr, wobei hä besongisch ä sing Heemöt Helsingborg un och ä Göteborg un Malmö völl werkte. Va 1963 bes 1966 woch hä dr Chef van öt Theatr ä Stockholm. Tösche Joohr un 1985 woch Bergman am Residenztheatr ä Münche. 1995 trock hä sisch janz vam Theatr zoröck.

Ingmar woch vönfmoll vorhiirod un hott nüng Kenger. 

Bermans driinde övver 35 Filmö un schreev och Driiböch zo 6. Ä Dütschland wood hä bekannt dörch Filme wii Weld Älbörö *(Smultronstället)* un Krach en d Ehe *(Scener ur ett äktenskap)*. Vöör sii Wärk kräät hä 58 Filmpriise.

Ingmar Bergman storve am 30. Juli 2007 met 89 Joohr op d Insel Fårö.

## Jätt z lääse
* 
* 
* 
* Sii van d Ingmar-Bergman-Stiftung (*ä [[Englische Sprache|Änglisch]]*)
Suurbroone

**Suurbroone** es ö Eiße, dat öt öm Rhingland dökk jitt un janz einfach z maache ess. Watt brutt moch dozo? 1&nbsp;Kilo Päädfleesch, jätt Essisch, 2&nbsp;Lorrbeerbläär, 2&nbsp;Nelke, 2&nbsp;Öcher Prente, 1&nbsp;Ölsch, jätt Botter, Appelkrutt övv Röbbekrutt, Peffer un Salz.

Dat Päädfleesch weed zösamme met önö joe Schoss Essisch, 2&nbsp;Lorrbeerbläär, 2&nbsp;Nelke un ösuvöll Wasser vör önjöväär 3&nbsp;Daach kööl jehalde, dat dat Fleesch emmer janz en di Brööh steht. Aaf un zo moss moch öt at öns driine.

No di 3&nbsp;Daach weed jebroone.

En önö Pott weed Botter ußjölosse un dat Ölsch ajebroone. Dozo jitt moch dat Fleesch op dat moch jät Peffer jitt. Salz kütt isch spiidr dorop. Moch broont öt so lang bes dat öt jätt värv kitt. Dono jitt moch ön joo Tass van di Brööh dozo un vüllt dann asu völl Wasser dozo, dat moch jönoch Zaus kitt. Di Lorrbeerbläär un di Nelke komme och dozo. Dann bröckelt moch di 2 Öcher Prente en de Pott un unjeväär 1,5&nbsp;jruuße Läffel Appelkrutt. Wä wäll, da kann och noch ö paar Rosinge dozojävve. Dat brutt ävver net.

Dat janze weet dann jebroone bes dat Fleesch jaar es. Moch nämmt dat Fleesch aruss un di Brööh weed jesiibt un dann jebonge. Dat Fleesch kann moch en di Zitt at schniiö.

Dozo paaße Nuddele. Moch kann ävver och Knödele of Äddäpple eiße. Appelkompott darf och nät väähle.
Jérôme Bonaparte

**Jérôme Bonaparte** wood am 15. November 1784) ä  Ajaccio jeboore un storv am 24. Juni 1860 ä Paris. Jérôme woch dr jöngste Brooch va Napoléon Bonaparte. 

## Sii Lääve
Hä jöhood zo d französische Marine, jäng dann ävver no Amärika, wo hä ä Baltimore sing Vrau kännelierde. Öt woch Elizabeth Patterson. Sei krääte ö Kengk Jérôme Bonaparte-Patterson, dä ävver spiir Jérôme Napoléon Bonaparte jönannt wood. Napoléon Bonaparte akzeptierde di Hiirood net un annulierde se.

Dörch Frankreischs Politik öm 1800 entstäng ö Könnigrich Westphale neu, dat öt bes dohen noch net jjejovve hott. Jérôme wood dr Könnig. Em Laufe van d Zitt mood hä ömträcke, wora ö Vüür Schold wooch. Sii Schloss brannt aav. 

Dr Könnig hott önö komische Spetznaam. Öt Volk nannt häm „Könnig Lostisch“. Dr Jrond woch dä, dat hä mä ännä dütsche Satz saare kutt und ä wooch: „Morje wärm löstisch“.

Jérôme hott en di Zitt 3 Kenger met sing Vrau Katharina va Württembersch. 

No d Völkerschlacht va Leipzisch em Joohr 1813 wood öt Könnigrich Westphale opjölöst

Als sing Vrau storv hiirode Jérôme ä Italie Giustina Pecori-Suárez. Prenz Louis Napoleon, dr Neffe va Jérôme maade hä häm zom  Gouverneur van dr  Invalidendom. Spiir, onger Napoléon III. wood hä och noch Marschall va Frankreisch un kräät noch anger Titele. 

Jérôme Bonaparte sorve ä Villegenis. Dat litt ä Frankreisch un heescht hü Massy un litt en d Essonne. Sii Jraav es em Invalidendom ä  Paris.

## Websigge

* 
* Jätt övver Jérôme Bonaparte
* Hessische Landesausstellung 2008 "König Lustik!? Jérôme Bonaparte un öt Könnigrich Westphale
Invalidendom

Dr **Invalidendom** wood tösche 1679 un 1708 va Jules Hardouin-Mansart jeboud. Dr Könnig va Frankreich hod dä Opdraach jejovve, Vorletzde us dr Kresch ä Heime ongerzöbrenge. Dr Invalidendom jöhood zo di Hüüser un Kersche, di dozoo entstange send.

Ävver öt sollt net mä ön normal Kersch wääde. Dr Könnig woohl och ha, dat he d Helde us dr Kresch jeiirt woode. Us dä Jrond joov öt Böreiche vöör öt normale Volk un vöör d besser jestallde Lüü.

En dr Invalidendom woode völl bekannde Lüü bögraave. Su litt Napoléon Bonaparte en d Kersch. No singe Duud op St. Helena  ärlaupde d Ängländer d Franzuuse isch 1840 Napoleon en dr Invalidendom z begraave, 19 Joohr no singe Duud. Ävver och noch angere us d Famelisch Napoléon send he begraave. Su litt Napoléons Brooch Joseph un och Jérôme he.

1940 wood dr Sohn va Napoléons I., Napoléon II. och he begraave. Adolf Hitler soll dovöör jesorcht ha, öm singe jooe Well vöör d Franzuuse z zeeje.
Zo d Famelisch va Napoléon komme noch völl anger Persönlichkeete, di he begraave woode.
St. Helena

**St. Helena** es ön Insel un litt em Südatlantik. Im Joohr 2016 hod öt 4.534 Äwohner.

St. Helena jehüüd zo d änglische Jebiite ä Övversee, weed ävver zösamme met Ascensoin un Tristan de Cunha verwalt. D Insele liie öf Dusende Kilometr usseree.

Wenn moch övver St. Helena spreecht, dann moss moch bedänke, dat d Insel mä 122 km² jruuß es un entstange es dörch vulkanische Aktiviteit.

St. Helena speelt an sisch komm ön Roll ävver eemoll hand d Lüü övver d kleng Insel jesproche. Napoléon Bonaparte wood 1815 van d Alliierde heehänn en öt Exil jescheckt. Em Joohr 1821 storv hä och op d Insel.

St. Helena wood van d Portujiise entdeckt jehüüd ävver seijd 1833 zo Ängland.

## Weblinks
* D Sii van d Rejiirung ä Änglisch
Christine Charlotte

**Christine Charlotte** wood am 21. Oktober 1645) ä Stuttjart jeboore un storv am 16. Mai 1699) ä Bruchhausen. Dat litt än d Grafschaft Hoya. Se rejiirde Ostfriesland no dr Duud van höre Mann övver 25 Joohr un jallt als kenn joo Herrschörin. Christine wool immer mee Macht ha, mo kutt met her net vernönftisch mulle un sei joove z völl Jeld us.

## Her Lääve
Met 17 Joohr hiirode Christine am 10. Mai 1662 *Georg Friedrich von Ostfriesland*. No 3 Joohr storv Georg ävver. 3 Kenger kräät Christine van häm en di kotte Zitt. Di 2 Mädscher storve, ävver dr Christian Eberhard wood ö paar Mond no dr Duud va singe Papp jeboore.

Christine vorsoot Ostfriesland wi önö klänge Tyrann z rejiere. Dabei koom öt bo zo önö Bürjerkresch. Als dr Kaiser dat merkte sorchte hä dovöör, dat Christian Eberhard flötter an d Rejierung koom.

Dörch d joldene Linisch, amptlich sprecht moch van d „Goldene Linie“, wood d Jrenz tösche Ostfriesland un Oldenbursch neu jetrocke ävver öt holp och, neu Land an öt Meer zu jewänne.

## Jätt z lääse
* Ö Nokikksel övver  Ostfriesland
Nahtijällche

Öt Nahtijällche, ejentlich heescht dat jo *Nachtigällchen*, kennt ä Stolbersch jedder. Öt wooch seit Iwichkeete ö Restorang, looch ävver ön Zitt läch.

Wä öt sökkt, da moss no d Kreuzung van d L 12, di van dr Breenijerberch no Muusböch jeet, un d Strooß, dii d Veet met Stolbersch verbängt, komme. Dat es d L 238. Jedau do litt öt. Ävver wä no Veet Dreiäck vroot, dä weet richtisch jescheckt.

Dä Besetzer van öt Nahtijällche hat en d leitzte Zitt a paar Moll jewääßelt. Ön Zitt lang, su saate völl Lüü, joov öt he dr beitste Suurbroone va Stolbersch. Hüü kann moch öt Nahtijällche miite, wenn jätt z viire es.
Muusböch (Stolbersch)

**Muusböch**, amptlich heecht dat Stadtdeel va Stolbersch *Mausbach*, jehüüd seid 1816 zom Kreijß Oche un hott Ängs 2005 insjesamt 4.700 Äwohner. Öt litt tösche Jressenich un Veet Dreieck, dö Kreuzung am Nahtijällche.

Mo weeß, dat Muusböch us ön fränkische Siedlung entstange es. Spiir had öt zo Mönster jehood. D Kupfermeestere notzde dr Jalmei em Boom un hand do jejraave. Tösche 1809 un 1919 entstäng d jrüütze Kull, Diepenlinchen jenannt.

Wä no Muusböch kütt, da sollt öns an dr Muusbier Hoff vorbeijoo. Dä äntstäng öm öt Joohr 1000 dörch dr Apt va Mönster. Dr Hoff wood zwar 1689 kapott jemaat, ävver 1730 va Alfons Suys, önö angere Apt, wärm opjebout. Dürch singe Wappestee kräät dr Hoff dr Naam *Bursch va Muusböch*.

## Jätt z kikke
Jenua (Provinz)

D Provinz Jenua litt än d Regiun Legurien. D bekanntste Stadt es sescherlich Jenua selves ävver di anger jruuße Städte send Rapallo (30.000 Äwohner), Chiavari (25.000 Äwohner), Sestri Levante (20.000 Äwohner), Lavagna (13.000 Äwohner) un noch a paar klennere. Met övver 600.000 Lüü es d Stadt Jenua d wichtigste Stadt van d Provinz un d Houpstadt.
Joldene Linnisch

D **Joldene Linisch**, amptlich heecht di *Goldene Linie* vam 22. Dezember 1666 wooch ön Jrenz tösche Ostfriesland un Oldenbursch. Sei entstong em 17. Jahrhondöt un besteht hüü noch als Jrenz tösche d Kreijse Wittmund un Friesland.

Dr Jrund vöör di Jrenz wooch, dat öt bei öt Ädeische kenne Stritt tösche Christine Charlotte va Ostfriesland un Graf Anton Günther va Oldenbursch jävve sollt. D Jrenz leef jenau van d Aavang van dr Deisch tösche d Insele Spiekeroog un Wangeroog.

Trotz di Jrenz hat öt noch ön Zitt lang Stritt tösche di 2 Städte jejovve. Dä wood isch Joohr 1743 beänd als Oldenbursch &nbsp;Taler a Friesland zahlde.

D Laach van d Insele hat sich verschobe un de Joldene Linnisch läufd hüü dörch Spiekeroog.

## Websigge
*Museumswäsch Carolinensiel (*ä [[Hochdeutsch|Huchdütsch]]*)
*Dütsche Sielhafenmuseum  ä Carolinensiel (*ä Huchdütsch*)
Schomet

D **Schomet** es ee va 19 Naturschutzjebiet en d Nöö va Breenisch. Öt litt em Kreijß Ooche bei Stolbersch (Rhingland).

Vreuer woore dat 4 Steebröch. En di janze Jäjend hand s vreuer Blaustee jebroche. Däm brudde s vöör d Hüüser, ävver och öm Kalk z bränne. Enn van di Kulle hat moch janz zojeworpe, un moch erkännt nüüß mi dovan. Ävver die angere send noch jott z see. Ä änn van di Steebröch es hüüzödach önö See. Vreuer jänge d Kenger dorän schwömme, ävver hüü hat Stolbersch jo ö Schwömmbad.

En di Kulle stönd selde Planze, un Orchidee jitt öt do och. A manche Stelle vängt moch och Fossilie.
Weeth (Stolbersch)

**Weeth**, amptlich heecht dat Stadtdeel va Stolbersch **Werth**, jehüüd va 1972 a zom Kreijß Öche. Dat Dörpche hat unjöväär 1.000 Äwohner.

Weeth litt tösche Gressenich, Muusböch und dr Donnerberch.

Bes Joohr 1794 jehood Weeth zu Nuthberch. Op Huchdütsch heecht dö Ort Nothberg. Donoo koom öt bes 1815 zu Jressenisch. 1816 ändende sich dat wärm. Weeth wood dr preußische Landkreijs Oche zojeschlaare. Va 1972aa jehood öt dann zo Stolberg.

An d Hauptstroßß litt Medde en öt Örtche de Kerch St. Josef, die 1949 entstange es un ön Notkerch ersatze hat, di us öt Joohr 1918 ersatze hat, die 1944 dörch dr Kresch kapott jemaat woode woch. Seid 1953 es Weeth ön eeje Jemeinde.

## Jät z Kikke
Caroline Bonaparte

**Caroline Bonaparte** wood am 25. Määz 1782) ä Ajaccio op Korsika jeboore un storv am 18. Mai 1839) ä Florenz. Caroline hosch eejentlich *Maria Nunziata Carolina Buonaparte*. Dä volle Naam wood ävver säldö jebrutt. Caroline wooch d jüngste Schwester va Napoléon Bonaparte.

Van Ajaccio us jäng se 1793 no Frankreich un hiirode 1800 Joachim Murat. 

1806 wood se de Jruußherzogin va Kleve un och va Berg, 1808 Könnigin va Neapel.

Caroline vorstäng sich jott met Clemens va Metternich, önö Feind va Napoléon Bonaparte. Dat woch d Rache dovöör, dat hörre Sohn Napoleon Achille Murat net dr Nachfoljer va Napoléon wääde kutt. Napoleon II. woch jeboore woode.

Carolines Mann wood, su wi öt dr Könnig Ferdinand IV. ajeordnet hott, erschooße. Caroline ress us un jäng no Österreich. Sei läävde do als Jräfin von Lipona un trok spiir no Tries, storv ävver  am 18. Mai 1839 ä Triest.
Shpeznaame

Enne **Shpeznaame** eß ene Name för Minsche, die alld jedäuf wohre, udder förren Saach, wo sesch Andere spääder doför ußjedaach han. Janz öff maach mer dä Speznaam besser känne, wie dä Deufnaam.

## En Kölle
En Kölle jiddet de Lanxess-Arena. Ävver frooch ens noh'm Henkelmännsche. Loor et aan, un do weeß wesse, worüm se et esu jennannt han. „Henkelmännsche“ es enne Spetznaame för die Hall.

En Kölle hät die Müllers Aap jellääev. Ävver wie hät dä reschtesch jeheiße? Peter Müller. „Müllers Aap“ es däm singe Spetznaam jewääse.

Em Vrings-Veedel lääf dä Schang Jülich. En singem Paß steiht „Jean“. Dat is ähnlich, evver nit et selve. 

Böckderök Wau Wau han de Päntz ene Frou nohjeroofe, die evver Anna Maria Zaudig jeheiße hät, un ald zick 1876 dud es. An dä eijentlesche Name er-ennert sesch kein Sou mieh, evver „Böckderök Wau Wau“ un dä Furrel kennt der Kölsche höck nooch.

## En de Mussiker-Szene
De Mussiker, die Hip-Hop un Rap maache, do sen Spetznaame janz jeläufig. Mar es dä Jan Philipp Eißfeldt vell bekannter unger dämm Name „Jan Delay“, evver och als „Eizi Eiz“ un „Boba Ffett“. Dä bikannte düütsche Rapper „Samy Deluxe“ heeis mem börjerlesche Name Samuel Sorge. Bekannt es he evver bloß unger singe Spetznaame Samy Deluxe, WickedaMC un SamSemilia. Bei de Bläck Fööß spellt eine, dä es als dä „Bömmel“ bekannt. Datte ens op dä Name Antonius jedeuf wohd, un Lückeroth heiß, wä et weiß.

## Kein Künslername
Ene Spetznam es keine Künslername.
Dä jäve sich de Künsler selver, udder dä ier Mänatscher deit en ußdenke.
Et künnt sin, dat vun dä Hip-Hopper un Räper bover der ein udder andere Name kein Spez- söndisch ene Künslername wohr. Wä weiß dat esu jenau ze saage?

## Zom Ungerscheide
Manch Mol bruch mer ene Spezname, öm zwei Minsche ze ungerscheide, die am sellve Plaaz udder em sellve Veedel zohus sin, un die eeifach mem selve Name erüm loofe. Peter Müller, Jupp Schmitz, un Pütze Änn un Kätt hammer ze baasch em Tellefoonbooch. Wat well mer maache? Mer moß se „Müllers Plaat“, „Schmitze Lang“, et „schääle Änn“ un „Kätt vun dr Kett“ roofe, domet mer wesse kann, wä jemeint es.

## Wä ene Spezname nit maach
Och en Kölle, do han se en Zick lang dä Läärer am Gumminasium aan de Eck vom Katthäuser-Wall noh bei de Waisehus-Jaß Spezname nohm Förname jejovve, evver nit alldemohle. Doof, dat eine mem Noname „Ludwig“ heeß. Hä kräät dä Speznam „Lui“ o „Louis“ verpaß. Emm sellver wohr et ejal, hä woß jo, dat em sing Schöler enn gähn hatte un enn reschpekteere dähte. Ävver dä Schulleider, övverijjens mem Spetzname „Bello“, hät ene fiese Braß op die Kender, weil hä jedaach hät, dat se en ene Lui schempfe dähte. Hät nit jestemmp, un die Puute han sesch och der Muul nit verbeede lohße. Se han dä Name dann noch extra jebruch, un enn met Krigg druße aan de Schollwand jeschrevve, för dä „Bello“ en Roosch ze brenge. Dat hät jeflup, un eine dä „Lui“ aan de Wand jemohlt hat, es jeflooge un wohd doför jeschaß.
Aotearoa

**Aotearoa** es dr Naam van Neuseeland en d Sproch va d Maori op Neuseeland. Öt es ävver kenne offizielle Naam dovöör.

## Watt bödüüt dat Wood?
Jätt jenaues weeß moch net. Ävver öt jitt a paar Theorie, dönen moch no jo kann. Donoo steht dat Wood vöör „Dat Land van d wisse Wolkö“.

No ön Lejend soll dr Naam su entstange see: Ä Mädsche, d Dooter van dr Entdäkker Kupe söll an dr Horizont jätt Wisses jesee ha. Sei reef: „“ Dat bödüüt „Ön Wolk!“ Dörch dat watt se jesee hott, wood d Insel van öt Great-Barier entdäkkt. Bes hüü heescht di en d Sproch van d Maori „“, watt „Wisse Wolk“ heecht. Als d Maori speer noch ö jrüüßer Stöck Land vong, do nannte s dat „“.

Ön anger Theorie kütt van d Wolkö, di övver d Bersch op d Nord- un Südinsel va Neuseeland z see send. Di sitt moch döck iidr als dat Land selvs. Dr Naam kööm van d Wolkö.

D dreide Theorie kütt van dr Schnei op d hoch Bersch. D Äwanderer van Polynesie, di jo vöör d Europäer do woore, kannte kenne Schnei un moch ka annemme, dat Schnei vöör dr Naam vorantwortlich es.

Weer ön anger Theorie sätt, dat dat Wood „Land met d lang und hell Daach“ bedüüt. Ön lang Dämmerung kannte d Polynesier jo nett, do sei nooh an dr Äquator wonnde.

En d leitzte 25 Joohr weed d Naam immer dökker jebruut. Su nennen sisch d Jröhne of Neuseeland „Green Party of Aotearoa New Zealand”.

## För aanzehüüre
Esu klengk  — wä dat nit hüre kann, hee es de Luutschreff: 

## Websiije
* Ö Nokixel övver Neuseeland (*ä [[Änglisch (Shprooch)|Änglisch]]*)
Wallhegge

**Wallhegge**, op Huchdütsch heeche di jo *Wallhecken*, woode vöör mii als 2.000 Joohr ä Ostfriesland at jevonge. Do maade de Lüü zom Schotz jääje weld Deere jruuße Züng öm d Hüüser. Di woore zwar mä us Stäcke, di zösammejestoche woode, ävver di Dänger woore bes zu 10 Meter huch. 

Hüü jitt öt en un öm Ostfriesland unjeväär 6.000 Kilometer Wallhegge. D meetste send us Eesche un anger Strüch. Dorän vängt moch Hömmele Insekte un Väuel. 

Wallhegge stönt op kläng Wäll us Ääd, Steen öff Torf. Dat es dr Jrund, dat s jeschötzt send un öt vöör öt Aafhaue no § 33 van öt Naturschotzjesätz us Niedersachsen Stroofe jitt.

Moch vorsöckt sujaar, wärm mi Wallhegge anzöplanze. Dat Land Niedersachsen hat övver 7 Joohr 2,75 Milliune € vöör di Buure jejovve, di de Wallhegge besser pfleje un neue anplanze. 

## Jätt z lääse
*Ön Sii övver Wallhegge (*a [[dütsch (Shprooch)|dütsch]]*)
Oliver Hardy

**Oliver Norvell Hardy** wood am 8. Januar 1892 ä Harlem en dr Staat Georgia en d USA jeboore un storv am 7. Aujust 1957 ä Hollywood. Hä woch önö Schauspieler, dä zösamme met Stan Laurel ä Dütschland als “Dick un Doof” bekannt wood.

## Sii Lääve
Met 10 Mond storv Olivers Papp un hä läävde met sing Mamm zösamme, di en ö Hotel ä Milledgeville werkde. Oliver hott Spass an öt Sänge un noom spiir Ongericht an öt Konservatoriom ä Atlanta.

1910 kräät hä dr ischte Kontakt zo dr Film, da jo do isch opkoom un versoot ä Filme opzöträäne, watt ävver isch 1914 fluppde. Singe ischte Film, dem hä ä Jacksonville driihnde, woch *Outwitting Dad*. Töschebee hott hä sing ischte Vrau Madelyn Saloshin kennejeliirt un jehiirod.

1921 liirde hä Stan Laurel kenne un driihnde met hem dr Film *The Lucky Dog*. Bes 1927 maade hä övver 270 Filme. D meetste send dovan verloore jejange.

1927 maade Oliver met dr Produzent Hal Roach önö Vortrach un werkte va do a met Stan Laurel zösamme. Met häm entstonge noch öns 106 Filme.

Oliver Hardy kräät 1956 önö Schlaach un wooch bo janz jeläähmt. Hä storve am 7. Aujust 1957 un wood äm Valhalla Memorial Park bei d Freimaurer begraave.

Dr Asteroid 2866 Hardy hat singe Naam no Oliver Hardy.

## Websigge
* jät övver Oliver Hardy (*ä [[dütsch (Shprooch)|dütsch]]*)
2866 Hardy

**2866 Hardy** es önö Asteroid, dat heecht önö klenge Planet, dä öm d Sonn vlütt. Hö jehüüd zo Asteroide, di sich en önö Bereisch bövänge, wozo völl Asteroide jehüüre. Dem nännt moch doher och dr Hauptjüüdl. 2866 Hardy wood am  (7. Oktober 1961) van dr beljische Stäärekikker Sylvain Julien Victor Arend us Ukkel entdäckt. Hardy vlütt ä 4,97 Joohr eemoll öm d Sonn. Dr angere Naam vöör *(2866) Hardy* es  *1961 TA,1973 AR<sub>3</sub>, 1981 RR<sub>2</sub>*.

Singe Naam kräät dr Asteroid van dr Schauspieler Oliver Hardy.
Breenijerheed

**Breenijerheed**, di amptlich *Breinigerheide* jenannt weed,  es ö Ortsdeel va Breenisch un jehüüd domet zo Stolbersch. Öt litt en d Nööh va Vänwääje, Mönster un Dorp. Breenijerheed litt em Kreijs Oche. Öt weed zo Breenisch jezallt.

En d leitzde Monde wood övver d Breenijerheed völl jesproche, do önö Steebroch en d Nööh va Mönster verjrüüßert wääde soll un direkt a d Jrenz van d Breenijerheed kütt. D Lüü, di do wonne, maache sisch Sorsch, dat dörch di Explosiune di Hüüseer kapott jönnt. Et es ävver noch net entscheede, wi jruuß dat Louch van dä Steebroch wääde weed.

Angisch als dat Breenijer Ortsdeel Breenijerberch zällt öt net alleen.
Köpper

Enne **Köpper** eß enne Shprong en et Wasser, woh bëij der Minsch mem Kopp föraan un lang ußjeshtrëk — fö_jewööhnlesh de Ärm och, un de Häng övver em Kopp zosamme jelaat, platt wi bem Bedde — en_t Naßß enndouch. Dat määt me dermiihtß em Schwömmbad, kam_mer ävver em Prizip och övverall donn. Oohne Bademëijsto un Shprongtorrem eß dat allodengß och jevääolesh. Jenou_esu, wam_mer de Ärrm aan de Sig_vum Körrper läät, un de Häng net et eetß et Wasser dëijle.

För de miihßte Schwemmprööfonge sen Köper jefordot, un Rettongßschwömmer un Bademëijster mößße se künne. Bëij_em Rëte ess_et joot, med Aanlouf esu wigk wi mööschlesh ze kumme, wëijl me do met flöcker eß wi met Schwemme.

Bëijem Wettschwömme weede de allomiihtßte Wëtbewärrbe med ennem Köpper als Shtachtshprong bejonne. Och dobëij eß wigk föraankomme un dan donoh tirëk_loß_schwemme könne en joode Saach.

Et jit jannze Mëijstoschaffte em Torremsprenge, woh Köpper en alle Warijazjohne jezëijsh un bewertət wääde. En de miihßte Fäll es et dobëij besönndoß joot, wam_mer besönder jlat un jraad en et Warrer erinn jitsh un et winnish oddo jaa nit spretz.

Dr Weitköpper_Olümpia_Rekocht lett bei 19,05&nbsp;m un jehööod_ennem Ammi, demm W. E. Dickey.

**Opjepaß!** Köpper fun 10&nbsp;Meter un hüüter sen jefäärlesh, do kam_mer sesch de Ärm, Schollder, de Schlößelbëijn, un de Hallswerrbel wieh donn un kappott maache; Sprenge uß mieh wie 20&nbsp;Meter eß oohne Training en Jefaa för_t Levve!

**Opjepaß!** Ih dat De enne Köpper määhß, fööhl noh, dat Wasser em Bassäng eß! Beß sesher, dat dat Wasser och deef jenooch för Dinge Köpper eß. Do bruchß alt mieh Plaz onger Wasser wi De jrooß beß, wann_de bloß enne Köpper med Rongerplompse fum Rand määhß, un dä Rand_op Waßßer_Nivoh eß! Fom Aanloore kanns_de net weßße, wi deef et eß! Wann de dat Waßßer aan dä Shtell nit alls fum Schwemme un Douche kennß, maach do aan dä Shtell niih em Lääve enne Köpper. Et künnt sönß Dinge Letzte sinn!
Wikkitex

**Wikkitex** nännt mer en ennem Wikki dat Forrmaat fun däm Qwälltäx fun de Sigge un der Qwëlltëx selləfß.
Wann en Sigg_em Wikki aanjezëijsh weed, als_en Sigg_en_dä Wëpßaijt, dann süüht mer nit dä Wikkitäx, sönndon dat html, wat de Wikki_ßoffwäer druß määt.


E Bëijshpell förr_enne Wikkitëx.


Koot jesaad_eß dä Wikkitäx süühd_onjefäär_esu simpel uß, wi_j_e_Shtök Papier med de Schriifmaschin jeschrevve. Dojääje süüd_en Wäpsigk iihr_esu uß, wi_j_e Booch med ongerscheedlijje Tüppe fun Schreffte, on Belldscher, un esu_n Schöönhëijte. Di shtonn zwa em Wikkitëx med dren, ävver als Kloortëxt_Kommandoß, un nit ußßjefööhrt, wi en_de Wëbsigk.

## Kommandoß em Wikkitëx

De ongerscheedlijje Wikkis — jenoujenomme dänne ier ßoffwäer — hann_e beßßje ongerscheedlijje Kommandos för_en_de Wikkitëx. E paa Bëijshpell för tüppėsche Kommandß, di_de_miihßte kėnne donn, senn di_hee:

;Am Aanfang fun_enne Rëihj
* `` — määhd en Övverschreff, de Aanzahl fun dä `=`-Zëijsche sääht, wi klëijn dat_se eß.
* `` — määhd enne Affschnedt med_ennem Punkt do_föer.
* `` — määhd enne Affschnedt med Nümmosche do_föer.
* `` — määhd enne ennjeröckte Affschnedt.

;Meddsen em Täx
* `` — määht en fëtte Schreff.
* `` — määht en schëijve Schreff, esu jenannt Korsiif Schreff
* `` — määhd_enne Lengk em Wikki.
* `` — määhd_en Lengk noh http://example.com/ ußßerhallef_fum Wikki.
Norderney

**Norderney** es änn van d sövve Ostfriesische Insele un jehüüd zom Kreijs Aurich. Zösätzlisch es Norderney och ön Stadt, di op d Insel litt. Norderney hat unjeväär &nbsp;Äwohner. Met öt Boot kütt moch va d Norddeich Mole in ön joo Stond op d Insel. D nöödste Nobberinsele send Baltrum un Juist.

Norderney es 15 Kilometer lang un an d breedste Stell 2,5 Kilometer breed. 

Vöör völl Tuuriste es dr 14 Kilometer lange Sandstrand dr Jrond, op d Insel z komme. D Süden und dr Oste va Norderney jehüüre zom „**“.

## Wie Norderney entstäng

Norderney entstäng isch em 16. Jahrhondöt. Öt weed ajenomme, dat em Joohr 1362 d Insel Buise, di an di Stell looch, bei ön Flut ussöree broch. Ee Deel, d Insel Buise, wood immer kleener un löösde sich irjendwann janz op. Zo d selbe Zitt wochs dä zweide Deel Insel, die spiier Norderney wood. 1550 tauchte dr Naam öt ischte Moll als „Norder neye Oog“ än d Bösch op.

Am Aavang läävde d Lüü op d Insel van öt Vange va Vesche, spiier koom d Scheffvaart dozo. Hüü kütt önö Hoof Jeld durch d Tuuriste op d Insel. At 1797 wood Norderney ö Heilbad un va 1946 a es Norderney och ön eeje Stadt.

## Wä op d Insel well

Wä mät öt Auto op d Insel vaare well, dä ka dat do, moss öt ävver op Parkplätz aafstelle. Völl Deele van d Insel dörfe mä z Voss betroone wääde. Selvs Vaahrrähr send vorboohne. Heezo jehüüre d Naturschutzjebiite op d Ostsii.
Wä jenoch Knöpp hat, da kann och met dr Fliejer op Norderney lande. D Landebahn es &nbsp;Meter lang.

## Jott z wesse
Op Norderney jitt öt d „Badeziidung“. Dat es d kleenste sälvständije Ziidung va Dütschland.
Öt jitt och önö eeje Radiosender, dä Radio SWS (Sturmwellesende) heecht.

## Jätt z lääse
* Jätt övver d Zitt wi Norderney entstäng
* Norderney
Oberbergische Volkszeitung

De **Oberbergische Volkszeitung** — affjekööz **OVZ** — iss_en Dareß Zëijdong föer der Bovverberjesche Kriiß. Se eß och de Lokalußjoov fun de Kölnische Rundschau för_t Bovverberjesche. De Houp_Redaxjohn fun de Bovverberjesche Follks_Zëijdong sez en Jummersbach, un se hann norr_en Uuße_Redaxjohn en Waldbröl. Der Folaach sez en Kölle, dad_eß der Heinen-Verlag, dä_t, wie de Zëijdong, zig 1949 jitt. No jehööt dä Folaach, dä lang ëijeshtänndesch woohr, enzwesche dem DuMont Schauberg, dä och der Shtadtanzeijer un der Express määht. Dröm livvot de Bovverberjesche Follks_Zëijdong jez zig 2004 och Atikkelle för der Shtaddanzëijer övver_t Bovverbërrjesche, un der Shtaddanzëijer med singem Bovverbërjesche Aanzëijer hät këij Lokalredaxjohn mih.

## Websigge
* de Bovverberjesche Volkszeidung Onlain (*op [[deutsch (Shprooch)|deutsch]]*)
Elisa Bonaparte

**Élisa Bonaparte** wood am 3. Januar 1771 ä Ajaccio op d Insel Korsika jeboore un storv am 7. Aujust 1820 en d italiänische Stadt St. Andrea bei Triest.

Elisa, di met volle Naam * Maria Anna Elisa Buonaparte* hosch, woch d äldste Schwester va Napoléon Bonaparte, di övverläävde.

Elisa wood am 1. Mai 1797 d Vrau va Félix Baciocchi, önö korsische Aristokrat, va däm Elisa sisch ävver spiir trennde, em Joohr 1805 d Prinzessin va Piombino un Lucca, 4 Joohr spiidr Jruußherzogin van d Toskana wood.
Lucien Bonaparte

**Lucien Bonaparte** (* 21. Määz 1775 ä Ajaccio op Korsika; † 29. Juni 1840 ä Viterbo, Italie) hosch ejentlich *Luciano Buonaparte*. Hä woch dr Brooch van Napoléon Bonaparte.

## Sii Lääve
Lucien wood ä Frankreich usjebeld. Als hä no Ajaccio zöröckkoom, ongerstötzte hä d Jakobiner un wood änä van döörö Chefs. Hä jäng ösu witt, dat hä suujaar singe Vöörnaam va Lucien ä *Brutus* ändörde.

Do hä Robespierre ongerstötzte, koom Lucien am 27. Juli 1794 än öt Jevängnis. Bo hödde se häm jököppt, ävver met d Hölp va Napoléon bleed öm dat erspaart. 

Lucien hiirode Christine Boyer, di zwei Kenger kräät, ävver 1801 storv. 1799 woch hä Enneminister un va 1800 a Botschafter ä Spanie. Lucien sorchde dovöör, dat en dr Appelsine-Kresch Portujal ajejreffe wood. Dodörch wood Lucien önö rische Mann, watt singe Brooch Napoléon vöör öt Vräcke ärchde.

1803 hiirode hä ö zweide Moll, desmoll *Alexandrine de Bleschamp*. Met hör kräät hä 10 Kenger.

Als hä met Napoléon Krach kräät, jäng Lucien no Italie, hott sich ävver en dr Kopp jesatze, no Amärika z joo. Dobei wood hä ävver van d Ängländer jevange jenomme un läävde bes 1814 ä Worcestershire. Vreijelosse, kömmerde sisch dr Papst öm häm un maade Lucien zm *Prince de Canino*.

Lucien ongerstütze Napoléon em Joohr 1815 bei öt Reisch van d Hondöt Daach. No Waterloo wood hä va dr Könnig va Sardinie vassjenomme un koom isch wärm met d Hölp van Papst Pius VII. vrei. Lucien wood us Frankreich vorbannt un bleed dr Rest va sii Lääve ä Italie. Hä storv am 29. Juni 1840.

## Websigge
* övver öt Lääve va Lucien Bonaparte (ä Französisch)
* Lucien Bonaparte en ö paar Wööd(ä Änglisch)
Mildred va Minster

**Mildred va Minster** † 13. Juli 734 weed en d Bösch och *Mildrith* öff *Mildryth* jenannt. Sö es ön änglische Hellije.

### Hör Lääve
Mildred, hör Jeburtsdatum es net bekannt, woch d Dootr van Könnig Merowald va Magonset un d Prenzessin Ermenburga von Kent. Mo nämmt a, dat sei en d zweide Hälfde van öt Sövvende Jahrhondöt jeboore wood. 

Dat Kluster va Minster hodde d Äldere va höör op d Insel Thanet ä Kent jöjrünt. Mildred wood Nonn en dat Kluster, hör Mamm woch do d Abtissin.  Em Joohr 735 övvernomm Mildred dat Amt.

Mildred storv am 13. Juli 734 un hör Reliquiö woode övver 300 Joohr en öt Kluster opbewahrt, spiir no Canterbury jebraat, wo sö irjendwann kapott öff vorloore jänge. Dr Jeburtsdach va Mildred, dr 13.7. es en d katholische Kerch dr Jedänkdach va Mildred va Minster.

## Websigge
* Öt Lääve va Mildred
Pauline Bonaparte

**Pauline Bonaparte** (* 20. Oktober 1780; † 9. Juni 1825 ä Florenz, Italie) woch ön Schwester va Napoléon Bonaparte.

Met 13 Joohr woch Pauline jezwonge, met hör Mamm un hör Jeschwistere no Frankreich zo jo. Pauline hirode dr Jeneral Charles Leclerc d'Ostin. Di zwei jänge no Haiti, öm önö Sklavenopstand neer z schlaare. Charles wood siihr krank un storv a Jelbfieber.

1803 hiirode Pauline noch enz, desmoll Camillo Borghese. 

Met 44 Joohr storv Pauline Bonapart a Krebs. Seij wood in d Jruft van d Famelisch Borghese begraave.
Scheevhött

**Scheevhött**, dat jo amptlich *Schevenhütte* heecht, es seijd 1972  ö Stadtdeel van Stolbersch un jehüüd zom Kreijs Oche. Dr nächste Ort es Gressenich zo dem öt vreuer ön Zitt jehood. Hamisch un Jürzenisch jehüüre op Dürener Sii zo d Nobbere.
788 Lüü wonde Ängs 2005 än dr Ort.

## D Laach
Scheevhött litt em Tal van dr Baach Wehe, dä a paar Kilometer dovöör us d Wehebachtalsperr kütt. Dr Ort litt bo janz em Bösch, watt öm vöör völl Lüü asu schünn maat un zm Spazeere älaant.

## Wi dat asu woch?
Ä Scheevhött hat moch at us d Iiserzitt Denge jevonge ävver och d Römer hand jeläävt. Övvend us di Zitt woode damals bei dr Bau van d Talsperr nojewesse.

En ö Schriive vam 28. Oktober 1525 weed ö itschte Moll jeschrävve, dat ä Scheevhött ön Iiserhött steht. Dr Naam hat sich a paar Moll jeändert un es isch seit d Medde van öt 18. Jahrhondöt so wi öt jetzt es. Ängst 19. Jahrhondöt jäng öt Höttewerk ä Scheevhött z Äng. Dat looch doraa, da töt Holz usjäng un öt Transporteere van öt Iiser z düür woch. 
1888/89 kräät Scheevhött ön eeje Kersch, St. Josef. Di hat ön Kapell us öt Joohr 1699 ersatze.

## Websigge
* Ausführliche Informationen zu Schevenhütte
* Reiner Sauers Geschichte von Schevenhütte
* Alte Ansichten von Schevenhütte
Ävangjellische Stadtkerch va Jever

D **Ävangelische Stadtkerch va Jever** jehüüd zo d Denge, di mo sisch als Tuurist va Friesland akikke moss. Sei steht op dr Kerchplei medde en d Altstadt.

Op dr ischte Bleck merkt moch, dat di Kerch en a paar Stilrischtungen jebout woode es: Modern, altjotisch un neujotisch valle direkt op. Dat litt doraa, dat d Kerch ö paar Moll aafjebrannt es: 1382, 1532, 1738 un 1959. Jeddes Moll wood d Kerch wärm neu opjebout, un zwar en di Art, di zo di Zitt modern woch. Jlöcklicherwiis hat dat Dengkmool va Edo-Wiemken di janze Femperei, dat heescht 2 Bränd, unbeschaad övverstange un bleed erhalde.

## Jätt z lääse
*Övver d Kerch
Edo Wiemken-Denkmal

**Edo Wiemken** dr Äldere storv em Joohr 1415. Wann hä jeboore wood, dat es nett bekannt. 1350 schaffde hä öt als ischde Häuptling, di 3 Jäjende Wangerland, Östringen un Rüstringen onger änä Hott z brenge. Öm dat sescher z maache, befästichte hä Jever.

En d *[[Evangelische Stadtkirche von Jever|Ävangjellische Stadtkerch va Jever]]* hat dr Ururenkel sing Doohter, Maria va Jever, ö Dengkmool vöör hööre Papp boue losse. Öt steht en d Verlängerung van d Kerch un hat 2 Bränd övverstange. Völl Lüü halde dat vöör ö Wundr.

## Websigge:
*Övver öt Denkmool va Edo Wiemken dr Jöngere-
Rur

D **Rur** es önö Floßß, dä dörch di 3 Länder Bäljö, Holland un Dütschland läuft. Van d Quell bes no d Mündung bei Roermond es d Rur 170 Kilometer lang. 

Zom Ongerscheed van dä Floßß met derselbe Naam em Ruhrjebiit hat d Rur, di us de Eefel kütt, kee „h“ en dr Naam. Völl Lüü saahre och doraa d Eefel-Rur. Ävver mo moss bedänke, dat sisch d Naam isch öm 1900 va Ruhr no Rur ändernde. Ö paar Örtcher draare in dr Naam emmer noch dat „h“. Dozo jehüüre Einruhr un Erkensruhr.

## Wii läuft d Rur?
D Quell van d Rur es op d beljische Sii van öt Venn bei Sourbrodt, ävver at no onjeväär 15 Kilometer läuft se övver d Jrenz un kütt no Monschau. 25 Kilometer wiir weed dat Wasser en dr Rursee, dr zweitjrützte Stausee va Dütschland jesammelt. Zo d Stauseen jehüüre d Oleftalsperre, dr Urftstausee, d Rurtalsperre und dr See va Obermaubach.

Dat Rurwasser läuft dann dörch d Städteregiun Oche, Düüre un Heinsberch. Donoo vorlässt öt Dütschland un läuft ä Roermond en d Maas. 

Op d Sträck van d Quell bes Roermond hat dat Wasser önö Höhenongerscheed va 630 Meter hänger sisch. D Mäng a Wasser steecht, watt dora litt, dat d Urft, d Inde un d Wurm Wasser in d Rur brenge.

Op sing 170 Kilometer passeert d Rur d Städte 

* Malmedy, 
* Monschau, 
* Heimbach, 
* Nideggen, 
* Kreuzau, 
* Dühre, 
* Linnesch, 
* Hükelhove, 
* Waßebärrsch un 
* Ruhrmund en Holland.

## Weblinks

* Wat moch met dat Wasser maat
* Tuure met öt Kajak op d Rur
Kupferhoff Ruusedahl

Dr Kupferhoff **Ruusedahl**, da op Huchdütsch *Rosenthal* vängt moch zämlisch jenau en d Medde va Stolbersch. Hä litt an d Rothuusstrooß en önö klenge Park nävver d Stadthall. 

D Hoof *Ruusedahl* wood em Joohr 1724 jeboud. Dr Opdrach koom va Kupfermeester Lennad Schleicher, enne va d bekanndste Kupfermeester, di Stolbersch  hott. Baumeester woch Rilmann Roland us Mönster. 

Roland sollt met d Kupferhoff suu jät richtig jruußes op d Bee ställe, womet dr Lennard ajävve kutt. Op dä Plei vöör d Kupferhoff stäng d Fabrike, die, so kutt moch en ald Ongerlaare nokikke, wiss jestreche woore.

*Ruusedahl* wooch en d leitzte Joohre zämlich vorvalle, wood 2006 verkoovt un wärm ä Ordnung jebraat. Hä es hüü änä van d schünnste Kupferhöff, di öt ä Stolbersch jitt.
Gaffel Kölsch

Dat **Gaffel** ov *Jaffel* is e lecker Kölsch. Die vun Jaffel spunsore de FC Kölle. Jaffel is e superjeilet Kölsch. De Firmefärv vun Gaffel is wieß un bloo, äver dat mät nix.  Dä Naam Gaffel kütt fellëijsh fun der ahle Jaffelle, di_j_en Kölle zigg_em Meddelalldo met forwalld_on rejiert hann; angerschwoh hät mer do_fö de Zünff jehatt, di_sen_jannz äänlesch.
Grolsch

**Grolsch** heechd ejentlich **Koninklijke Grolsch N.V.** un es ön Brouwerei ä Holland. S litt en d Nööde va Enschede. Grolsch es d 21. jrützde Brouwerei van d Wält un öt Biir weed ä 70 Länder vorkoovd.

Dat Grolsch Biir es bekannd dörch sing jrön Büjelflasch, en di öt vorkoovd weed.

## Jätt va vreuer

Janz vreuer, dat woch em Joohr 1615, brouwde Willem Neerfeldt si Grolsch-Biir ä *Groenlo*, dä och onger d Naam *Grol* bekannd es, wo hä öt ischde Jebäude häsatz. Grol joov dann och öt Biir singe Naam. Dat Jeschäff leev ösu jott, dat em Laufe van d Zitt ön zweide Brouwerei-Huuß en d Nööde va Enschede entstäng.

No ön Explosiun am 13. Mai 2000 wood d janze Brouwerei an di Plaatsch, wo s hü steehd, vorlajert un der Aavangsstandochd Groenlo opjejovve.

Dat Biir weed no öt dütsche Reinheitsjebot jebrouwd. Domet es Grolsch d enzije holländische Brouwerei, di dat maad.

## Eejedömmer
D zweidjrützde Brouwerei va Holland wood am 20. Määz 2008 dörch SABMiller övvernomme.

## Biirzohte
D Hauptbiire va Grolsch send öt Pils, öt Altbier un öt Bockbiir, dat ävver mä zm Joohresäng jebrouwd weed.

Dr Maad vorlangde zosätzlich ä Weizebiir un Grolsch entscheed sisch, och dat a z beene. Seijd öt Joohr 2007 jitt öt dat och als ö dunkel Biir.

Nävver d normal Biire ställd Grolsch och Malzbiire en d Rejale. Usserdäm wääde Jemische us Biir un Limo an dr Mann jebraad.

## Priißaavsproche
Em Joohr 2007 vorhängde d EU-Kommissiun ön Strohv va 32 Milliun Euro övver Grolsch. Öt söll Aavsproche beij d Biirpriise jejovve ha.

## Quelle


## Websiij
* Di Siij va Grolsch
* Grolsch vöör d Welt
Hexe-Köbes

**Hexe-Köbes** is ene Fijuor uß Bronngse en Jläbbisch bouve-n-op-e Houp-shtrohß shteiht e. Un orr-en Wehtschaff do en de Nöhde dräht dä sällve Nahme. Do könn-der-em jraduut en-et jeseeish keike.
College Rolduc

**College Rolduc** woar ing sjoeëlejemeensjaf i Kirchroa mit gymnasium, atheneum, havo en vmbo. De jemeensjaf tselde ónjeveer 2.400 lierlinge, versjpreid uvver versjillende locaties i Kirchroa, nemliech 't Tsentroem (Hoots en Rolduc) en Kirchroa-Wes (d'r Campus en 't Elbereveld). Vanaaf 2001 vele alle sjoeële vuur ’t voortjezats ongerwies i Kirchroa onger College Rolduc. Vruijer woare ze versjpreid uvver zieëve versjiedene sjoeële. In 2009 woeëd de sjoeël ópjeheëve en same mit 't Eijkhhagen College oet Lankjraaf ópjejange in 't Charlemagne College.

## Óngerwies
College Rolduc is ing van de aodste óngerwiesinsjtellinge i Nederland. Óp Rolduc woeëd al vanaaf 't 12e joarhónged les jejoave.

Vuur lierlinge die e zoeë ruum meujeliech aabod va sjproache wille, is d’r 't gymnasium, dat ziech van ‘t atheneum óngersjied durch de lesse Jrieks en Latien en doaneëver de lesse uvver d’r Jrieks-Romeinse koeltoer. Umdat ’t Latien zoeë wiechtiech is vuur ’t liere va vreëm sjproache, weëd ’t óp de brugklas vuur ’t janse vwo (gymnasium en atheneum) aajeboane. Jraat wie wiskunde vroage de klassieke sjproache e jroeës analietiesj vermeuje. Uvverijens zunt de meujeliegheete vuur ’t vervolgongerwies vuur gymnasium en atheneum ’t zelfde.

Óp de locatie Elbereveld vingt me de toepassingsjerichte havo. Went me dis riechtóg volgt, kriet me e normaal havo-diploma, mer durchdat inne praktiesje komponent heij aa weëd tsouwjevogd is d’r ing nóg bessere ansjloes op ’t hoëjer beroepsongerwies.

Óch wat vmbo betruft ken me óp College Rolduc tsereët vuur alle richtinge. Zoeë legt d’r theoretisje lierwèg d’r noadruk op de theorievakke en sjpieëder eventuel anschloes óp 4 havo. In d’r jemiesjde lierwèg volgt me neëver de theorievakke óch ee praktijkvak, terwijl in de kader- en beroepsjerichte lierweëje de praktijkvakke centraal sjtunt. Durch dizze praktisje jerichtheet sjpreche vuur da och van ing vmbo-plus opleiding, die lierlinge nóg besser vuurbereid op ing mbo-opleiding aan ing van de Regionaal Opleidings-Centra (ROC’s) in de noabersjaf.

## Biezongerhede

College Rolduc kenmerkt ziech durch ing lang jesjiechte in ’t óngerwies, ’t historische abdijjebouw en de klingsjaaligheed. Óch woare d’r inkele extra-curriculair activiteite op College Rolduc, zowie tswai sjoeëlkrante (Vox Rodenses en Stopwatch!), Showtime, LOIS sjilderijen en d’r *Avond der Muzen* (inge culturele oavend vuur en durch lierlinge). Óch woar d’r e samewerkingsverband tusje Roda JC en aasjtormend voetbaltalent op College Rolduc en hat College Rolduc e eeje sjoeëlorkest: ‘t Schoolorkest College Rolduc.

## Referentie
Sinus

Onger **Sinus** vorsteht moch dat Vorhältnis va 2 Siihe en ö rechtwenklisch Dreieck. Un zwar weet beim Sinus dat Vorhältnis van d Jejenkathete (di litt dr Wenkel jäjenövver) zo d Hypothenuse (dat es dat lang Stöck en öt Dreieck dat dr rääte Wenkel jäjenövver litt) bestemmt.

Wä ävver met d Mattematik z do hat, dä weeß dat do völl met Formele jewerkt weed un wenn moch dat en ön Formel schriivd, dann sitt dat su uss:

:\mbox{Sinus van dr Wenkel} 
= \frac{\mbox{Jejenkathete van dr Wenkel}}{\mbox{Hypotenuse}}

Dat nächste Beldche zeecht noch öns de Wenkele en dat Dreieck un de betroffe Siihe. 

Rächnet moch nun d janze möjjelije Wenkel dörch, dat heecht alles van 0° bis 360° un zeechnet sisch dat op ö Stöck Zeechenpapier op, dan sitt dat su us wi op dat nächste Beldche:

Mo kann jott erkänne, dat bei dat Vorhältnis immer jätt tösche 1 und -1 öruss kütt. Dat janze leevrd ön Kurv, dö Sinuskurv.

## Websigge
* Interaktive Animation zur Definition von Sinus, Kosinus und Tangens am Einheitskreis
* Dynamischer Graph der allgemeinen Sinus-Funktion
Alkalimetall

En sojenanntes **Alkalimetall** es en Zoot fun scheemėsch Ellemännt, wad en jeweße Ähnlėshkëijt med der Metalle hät, ävver för jewööhnlesch fill rejakßjohnfreudijer eß. Dröm kumme Alkalimetalle en de Natuur nörjentwo onnjebonge vöör, ävver mer fengk se aan rëijshlesch Stëlle en scheemėsche Fobendonge.

Jebruch wääde se en dô Ėnndůßtrii en fillfälltijje Wëijse, zum Bëishpell määt mor Battriije un Akkuß druß.

De miihßte Alkailmetalle sinn metallesch uß, sin avver wëijsch, noh wëijscho wi Blëij, un loohße sesh joot schnigge.

Wäm_mer e Shtöck Alkalimetall puur hät, un lööht dat en_et Waßßer falle, dann oppjepaßß, flöck de Oure zoo, un fott_rënne. Dat Zeuch fäng op der Momënnd aan wi jeck op dämm Wasser eröm ze titsche, ze brënne un jefftisch Jaaß ze bellde.

De Alkalimetalle sin:
* Natrium
* Kalium
* Rubidium
* Cäsium 
* Francium (doll radioaktiv)
* Beryllium
* Magnesium
* Calcium
* Strontium 
* Barium 
* Radium (doll radioaktiv)

## De Ellemënnte uß dr Shėmii
Luciano Pavarotti

**Luciano Pavarotti** (* 12. Oktober 1935 ä Modena;  † 6. September 2007 ä Modena). Hä woch änä van d beitste Tenöör, di öt joov.

## Si Lääve
Pavarotti koom us normale Vorhältnesse. Sing Äldere woore Bäckerslüü un hä wood z’isch Liihrer, ongerichte ävver mä 2 Joohr. Do singe Papp och ön joo Stemm hott, braat hä Luciano öt Sänge beij. 1956 entscheed hä sisch, met öt Sänge Jeld z vordeene un woohl öt zo singe Beroff maache. Hä studierde ä Modena un spiir ä Mantua Jesang. Dat Studium woch ävver ö suu düür, dat hä övver 6 Joohr nävvebeij Versescherungen verkoovde. Sons hött hä net studiere könne.

1961 jewonn hä dr ischte Priiß en önö Jesangswettbewerb. Dä bestäng doruss, d Roll van dr Rodolfo ä Puccinis Oper [La [Bohème än öt Theater va Modena z spälle. D Opführung woch önö jruuße Erfolsch un hä wood ä völl Opernhüser äjölaahne. Su koom hä no Amsterdam, Wien un no Zürich.

Lucianos Stemm entweggelnde sisch em Laufe van d Zitt. Us dr lyrische Tenor wood önö Sänger vöör dramatische Stöcke.

Jö mii hä song, jö bekannder wood hä un so duurde öt net lang, bes dat hä och än Amerika un Australie song. Sälvs Opere wi d Scala ä Mailand övv d *Met* ä New York bleete häm net vorschlooße. Mo kann saare, dat 1965 dr Avang van sing Karriere bejonn.

Ä Philadelphia vong hä a, jong Sänger dörch önö Wettbewerb z fördere.

1990 koome 3 Tenöre z’samme. Hä, Jose Carreras un Placido Domingo maade d *Drei Tenöre* op un woode domit weltbökannt.

2001 kräät Pavarotti dr *World Social Aword*, wat ön jruuße Auszeischnung woch.

Pavarotti hiirode 2002 sing Sekrätärin Nicoletta Mantovani. Sei bekoome Zwillinge, wovan ävver mä e Kengk övverläävde. 3 Döötisch hot Pavarotti at us d ischte Ehe met *Adua Pavarotti*.

Bei önö Optritt en d Metropoltion Opera ä New York joov hä 2004 öt Äng van sing Bühnenkarriere bökannt. Konzerte woohl hä ävver immer noch jävve.

Em Juli 2006 stallte s bei Pavarotti Krebs vass un hä wood opereerd. Onjeväär 1 Joohr spiidr, em Aujust 2007 wood hä wääje ön Lungenentzündung en öt Spitaal äjölävvert un am 4. September entlosse. Am 6. September storv Pavarotti d’heem em Aldr va 71 Joohr.

## Jätt z lääse
* Ön Biografii 
* D offiziäll Siij va Luciano Pavarotti
Hundsangen

**Hundsangen**, det is en Ort im Wesderwald. Hier wohne übber &nbsp;Leut.

## Lenks
* Hundsangen Hompätsch
Donnerbersch (Stolbersch)

Dr **Donnerbersch**, op Huchdütsch weed vam *Donnerberg* jesproche, es ö Stadtdeel va Stolbersch un hat onjeväär 5.600 Äwohner. Hä litt em Nordoste va Stolbersch un litt onjeväär 260 m övver dr Meeresspeijel.

Dr Donnerbersch jehood bes 1935 zo Aischwiele un koom do iisch z Stolbersch.

Dodörch dat dr Donnerbersch em Zweide Weltkresch stratejisch wischtisch woch, wood do och völl jeschooße un kapott jemaat. Su mood d Kersch St. Josef janz neu jeboud wääde. Änst van d 40er Joohr boude Flüchtlinge d Siedlung Donnerbersch op.

Wä ä Stolberch an dr Donnerbersch denkt, däm vällt dr Sändr van dr WDR än. Em Joohr 1993 wood d alde van önö neue Sändr ersatze, dä 231 m huch d WDR-Projramme usstrahlt.
Roma-Dengkmool

Dat **Roma-Dengkmool** steht an dr Hauptbahnhoff va Stolbersch un soll doraa erinnere, dat am 2. März 1943 va di Ställ us, dat heescht van dr Hauptbahnhoff, 5 Zijeunerfamelie en öt Konzentratiunslajer Auschwitz-Birkenau gebraat woode send.

Öt woore d Famelie Laschisch, Markowitsch, Todorowitsch, Wassikowitsch un Todorowitsch.

Alle 37 Persuune woode do ömjebraat. Känne övverläävde.