open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Klütt

En **Klütt** es e schwatz Dinge, wat mer en der Ovve dejd för doh ze bränne, wem mer et wärm hann well. 

En Klüdd es etwa hallv esu fill wi enne jevöönlijje Muurziijel, wi mer se fum Boue kännd. Klütte weede heezolandt beij Rhingbraun jemaat. Do betrigg dä Klüttemann sing Klütte, un di schött e oddo drääht e beij uns en der Käller wäm mier de Klütte krijje. Dad es fö jevöönlisch eij Mool em Jooh, un mir hoffe, dat mer em Frööjooh no jädd övverisch hann, weijl em Winnte Klüüte kooufe fill düürter es wi em Summer. Esu lang wi mer der Ovve aan hann, jeijt de Mamm der Daach övver ens en de Källor un deijt doh de Klütte fum jruuße Houfe en enne Klütteschtändo stivvelle, un dä weed dann doh unge praat jestalldt. Dat määt se esu fill, wi se läddijje hätt. Wänn dann der Papp des Oovens fum Deens heijm kütt, un och di jruuße Pänz, wi se fun der Ärbeijd un fun der Schull kumme, joh doh nimmp jeede esu enne Stänndo med erop, su lang noch eijne doh schteijd, un brängk en nävve der Ovve. Esu ham mer emmer jenooch Klütte för ze schtoche doh.

Di Klütte weede wi jesaat en der Braunkoole jemaat. Doh dunn riisijje Maschiine de Ääd fottbaggere, un doh drunge es en schwarz brunge Lare, di weed och fottjebaggod, un watt dohfun nit jlisch noh'm RWE jeijd för Schtroohm druß ze maache, dat weed zo Klütte jepräß. Di senn ußße eröm jladd un jlänze, un op dä zweij anndere Sigge es dat nidd esu, un doh weed 'em Präßwerk sing Siejel henjemaat. Esu wesse mir, wat dat för Klütte senn. Wischtijj es o noch, dat dat Klüttemattrijaal nedd naß eß. Je mieh Feuschtischkeijd en dä Klütte nämlisch dren es, öm esu schlääschter dunn se bränne, un öm esu mieh dunn se kwallme. Un dat künne de Minsche jaa nit ligge, wänn ed uss'em Ovve kwallmb un schtingk! Dröm dunn se och beijm Klütte Präße öff nuur janz kleijne Bruch nämme fun däm, wat dä Baggor livvert, weijl mer dä jood drüsch kridd un beijm Präße weet e o noch jood wärm. Dat driev de Feuschteschkeijd erus.
Johannes Paul II.

**Johannes Paul&nbsp;II.**, bürjerliche Naam **Karol Józef Wojtyła** (* 18. Mai 1920 en Wadowice bei Krakau, Pole; † 2. April 2005 em Vatikan) es am 16. Oktober 1978 zom 264. Paps von de Römisch-Katholische Kirch jewählt wudde. Sing Pontifikat vom 16. Oktober 1978 bes zom 2.&nbsp;April 2005 hätt net nur die Endphas vom Kaale Kreesch enjeleit, sondern och die Zick donoh stärk jepräsch. Su ka'&nbsp;me hück dovon ussjonn, dat am Daach von singer Wahl dat Engk vom Kommunismus un de Widdevereinijung vom ahle Europa vürjezeichnet wor. Johannes Paul&nbsp;II. wor dä Paps met de längste historisch beläschbare Ambszick noh em Pius IX. Singe Vürjänger wor Johannes Paul I., dämm sing Pontifikat nur 33&nbsp;Daach jeduurt hätt. Singe Opfolger es Benedikt XVI.

Am 1.&nbsp;Mai 2011, em *Barmherzigkeitssonndaach*, es Johannes Paul&nbsp;II., och „John Paul the Great“, „Johannes Paul dä Jruße“ ode en Ahnlehnung aan Karl dä Jruße (* 2.&nbsp;April 947) „Karol dä Jruße“ jenannt, en Rom sellisch jesproche wudde, wat et Volek ad bei singe Dudemiss om Petersplatz am 8.&nbsp;April 2005 met dä Wöörd „Santo subito!“ („Hellisch, äwe plötzlich!“) jeroofe hatt. Von jetz aff kann Paps Johannes Paul&nbsp;II. beim Bädde aanjeroofe werde.

Paps Johannes Paul&nbsp;II. hätt och dreimol Deutschland un dobei zweimol Kölle besöök, am 15.&nbsp;November 1980 zom&nbsp;700. Dudesdaach vom Albertus Magnus un am 1.&nbsp;Mai 1987, öm et Edith Stein sellisch ze spreche, jenau am Daach aan dämm'e 24&nbsp;Johr späde seleve sellisch jesproche werde sollt.

## Böcher
* Luigi Accattoli, Heinz-Joachim Fischer, Arthur Hertzberg: Johannes Paul&nbsp;II - Ein Papst für die Menschen, 2004, ISBN 3-89660-171-7
* Johannes Dörmann: *Der theologische Weg Johannes Pauls II. zum Weltgebetstag der Religionen in Assisi*, Senden/Westfalen 1990-1998, Gesamt-ISBN 3-9802444-0-7
* Andreas Englisch: *Johannes Paul&nbsp;II. - Das Geheimnis des Karol Wojtyła*, München 2003 ISBN 3-550-07576-6
* J.R.Grigulevic: "Die Päpste des XX.&nbsp;Jahrhunderts", Urania-Verlag Leipzig-Jena-Berlin 1984
* Horst Herrmann: *Johannes Paul&nbsp;II. Wahrer Mensch und wahrer Papst*, Berlin 2005 ISBN 3-351-02605-6
* Hubertus Mynarek: *Der polnische Papst. Bilanz eines Pontifikats*, Freiburg 2005 ISBN 3-89484-602-X
* Hermann Rieke-Benninghaus: *Johannes Paul&nbsp;II.*, Dinklage 2005 ISBN 3-938929-04-9
* Wigand Siebel: *Philosophie und Theologie Karol Wojtylas*, Basel 1986
* George Weigel: *Zeuge der Hoffnung. Johannes Paul&nbsp;II., Eine Biographie*, Paderborn, München, Wien, Zürich 2002 ISBN 3-506-79723-9

## Websigge

* Webcam von singem Jraaf em Petersdom en Rom
* Offiziell Websigg zor Sellischsprechung
* Die wichtigsten von Papst Johannes Paul II. verfassten Enzykliken, Schriften, Briefe und Ansprachen, zum Teil auf Deutsch
* Katholische Kirche in Deutschland: Stationen im Leben von Papst Johannes Paul II.
* Texte von Papst Johannes Paul II. zu den Naturwissenschaften, darunter fides et ratio mit Kommentaren von Walter Kasper, Friedrich Cramer, Alexandre Ganoczy, Richard Schaeffler
* Das Testament von Papst Johannes Paul II. 
* Ökumenisches Heiligenlexikon
* Zitate von Papst Johannes Paul II. zu verschiedenen Themen
*
1. Määz

Der eezte Määz.

Em Joohr 1700 hatten de Shveden noch dä julijanishe Kallendo un wullte no m jregorijanishe Kalläno wääßelle.
Do fü feel dä Shalltdaach uß, dat häijß, et joov in däm Joohr in Shveede käjne 29. Febrowaa un do für jlish dä eezde Määz. En Finnlandt unn ennem Däĳl vun wat hück
Norrveejen eß woo dat orr esu, di shtundten doomools onn och unger em shveedische Künning singem rejimäng.

### Söns
* Leßß met Sönderfäll bem Dattum
.au Domain Administration

Di  (affjekööz: auDA) forwaldt .au — fun Außtraalije di Top Level Domain.

Do hinger stish jez dat  (affjekööz: AUNIC) alß nic un bedrief dat jannze Shpill met dä Domäĳns.

## Websigge
* De Sigg för .au bäĳ de iana
* De Sajt fum .AUNIC
1. Jannowaa

Der Eezte Jannowaa eß och dä Neujooßdaach.

## Dä Sproch fö dä Daach

## Minnsche
* Spencer Tunick wood em Joohr 1967 jeboore.
* Hermann-Josef Kaltenborn wood em Joohr 1921 jeboore.

## Sönß
* Öt Flöppe wood ä Dütschland em Joohr 2008 vorboone.
* 1972 wid noh de "Ooche-Jesetz" de Landkreise
* Ooche, Düre un Heinsbersch nühjestaltet:
** Kornelimünster an Stadt Ooche,
** Monschau an Kreis Ooche,
** Arnoldwelere, Bezbuir-Kufferath, Birjel, Birkesdorp, Echsz-Konzedorp, Hove, Jürzenich, Lengesschdorp, Melwilre, Merke un Needeau an Stadt Düre,
** Jülesch mit Linnich an Kreis Düre
* 1973 kumme de Brite un Däne in de EG
* 1975 wid Kölle mit de Einjemendunge von Porz, Rodekirche un Wesseling für angethalf Joar (18 Mond) zur Millionestadt.
*  Rheydt kütt an Mönchegladbach.
* Jläbbesch un Bensbersch kumme zusamme.
* 1977 kütt de Jemende Kettenis an de Stadt Eupen in Ostbeljie.
* 1986 war de Nühjoarsansproch vum Kanzler Kohl nit orijinal, sunde vum lertzte Joar.
* 1988 jeht RTL-plus zom irste mol vum Kölle us op Sendung.
11. Novemmber

Der elvte November.

## Kirchejoor (Annus ecclesiae)
## Bürjerlich Joor (Annus civilis)
* Öm 11 Uhr 11 weed de Karnvelssessjoon fum Fastelovend äöffnedt.
### Minnsche
* Johann Altfuldisch wood em Joohr 1911 jeboore.
* Fred Niblo stervd em Joohr 1948.

## Sönß
Dr Düxer Bahnhoff wood em Joohr 1913 opjemaad.

## Websigge
*
12. Febrowaa

Der zvöllefte Febrowaa eß och dä drëĳenfeezishßte Daach em Joohr.

## Kirshejoor
## Wat frööer woo
### Pollitikk
### Weetschaff
### Wesseschaff
### Kulltuur
### Söns
### Minnsche
* Anna Povlova weed em Joohr 1881 jeboore.
* Adolf von Egmond wood em Joohr 1438 jeboore.
* Elise Aulinger stervd em Joohr 1965.
* Mae Marsh stervd em Joohr 1968.

## Websigge
*
12. Jannowaa

Dä zwöllevde 

## Minshe
* Cornelis Harold Riedewald wood em Joohr 1933 jeboore.
* Melanie C wood em Joohr 1974 jeboore.
13. Febrowaa

## Kirshejoor
## Wat frööer woo
### Pollitikk
### Weetschaff
### Wesseschaff
### Kulltuur
### Söns
* Dr 1. FC Köln weed em Joohr 1948 jejründt.

### Minnsche
* Charles-Louis-Ferdinand Dutert stervd em Joohr 1906.
## Websigge
*
13. Jannowaa

Dä drüxeente 

## Minsche
* Alfred Ittner weed em Joohr 1907 jeboore.
* Walter Zimper stervd em Joohr 2008.
15. Dezemmber

## Kirshejoor

## Minnsche
* Liberty Hyde Bailey stervd em Joohr 1954.

## Wesseschaff
Dr Raumsond Venera 7 land em Joohr 1970 op d Venus.
## Websigge
*
11. Febrowaa

Der ellefte Febrowaa eß och dä zwëĳenfeezishßte Daach em Joohr.

## Kirshejoor

## Wat frööer woo
### Pollitikk
### Weetschaff
### Wesseschaff
### Kulltuur
### Söns
### Minnsche
* Sergei Michailowitsch Eisenstein stervd em Joohr 1948.
* Joseph DeCamp stervd em Joohr 1923.

## Websigge
11. Määz

Dä ellefte Määz.

## Kirrshejoo
## Minnsche
### * Jeboore
Joachim Fuchsberger wiid 1927 in Stuttjart jeboore.

### † Jeshtorrve

* Betty Hutton stervd em Joohr 2007.

## Kattaßtrofe

* Em Joohr 2011 woch ä Japan dat Sendai-Ärdbebe.

## Websigge
*
15. Febrowaa

Der fuffzeente Febrowaa eß och dä sëgsenfeezishßte Daach em Joohr.

## Minnsche
* Irena Sendler wood em Joohr 1910 jeboore.Jupp Schmitz wood em Joohr 1901 jeboore.
† Alfred Noss stervd em Joohr 1947.
16. Dezemmber

Der **sekzeehnte **.

## Kirshejoor
Dä sexeente Detßämbo eß dä Nomen0daach för et Adelheit.

## Minnsche
### * Jeboore

* Max Linder wood em Joohr 1883 jeboore.

### Jeshtorrve

## Websigge
*
16. Jannowaa

Der sexeehnte Jannowaa eß och dä sexeehnte Daach em Joohr.

## Minnsche
* Oscar Herbert Pfeiffer wood em Joohr 1902 jeboore.
18. Jannowaa

Der aachzeehnte Jannowaa eß och dä aachzeehnte Daach em Joohr.

## Kirshejoor
## Wat frööer woo
### Pollitikk
### Weetschaff
### Wesseschaff
### Kulltuur
### Söns
## Minnsche
* Huang Xianfan stervd em Joohr 1982.
## Websigge
*
2. Febrowaa

### Pollitikk
Dr Vröndschaftsvordrach tösche d Rejiirung van d Monjolei un Tibet wood em Joohr 1913 jeschloße.

## Minnsche
* Ossi Oswalda wood em Joohr 1897 jeboore.
* Laetitia Ramolino stervd em Joohr 1836.
20. Jannowaa

Der zvanzishßte Jannowaa eß och dä zwanzishßte Daach em Joohr.
## Minnsche
* Edmund Hillary wood em Joohr 1919 jeboore.
21. Febrowaa

Der 21. Febrowaa eß der eenunzwanziste Daach in däm Moohnd.

## Alljemein
* Daach vun de Mottersprooch (UNESCO)

## Minnsche
* Gérard Desargues wood em Joohr 1591 jeboore.De Erzbischop Frings weed 1946 Kardinal.* Corbin Bleu wood em Joohr 1989 jeboore.
21. Jannowaa

Der äĳnunzvanzishßte Jannowaa eß och dä äĳnunzwanzishßte Daach em Joohr.

## Minnsche
* Al St. John stervd em Joohr 1963.
* Balduin va Luxemburch sterv em Joohr 1354.
* Georges Méliès stervd em Joohr 1938.
22. Jannowaa

Der zwäjunzvanzishßte Jannowaa eß och dä zwäjunzvanzishßte Daach em Joohr.

## Minnsche
* Sergei Michailowitsch Eisenstein wood em Joohr 1898 jeboore.
23. Jannowaa

Der Dräĳunzvanzishßte Jannowaa eß och dä dräĳunzwanzishßte Daach em Joohr.

## Minnsche
* Anna Povlova stervd em Joohr 1931.
* Erich Gustav Willi Lachmann stervd em Joohr 1972.
24. Febrowaa

Der fierunzvanzishßte Febrowaa eß och dä fönnevunfuffzishßishßte Daach em Joohr.

## Minnsche
{{†| Carlo Buonaparte stervd em Joohr 1785.
* Peter Müller wood em Joohr 1927 jeboore.
20. Febrowaa

Der zvannzishßte Febrowaa eß och dä ëĳnunfuffzishßte Daach em Joohr.

## Minnsche
* Guillaume-Charles Brun storv em Joohr 1908.Heinz Erhard wood em Joohr 1909 jeboore.
* Karl Albrecht wood em Joohr 1920 jeboore.
* Rihanna wood em Joohr 1988 jeboore.
* Audrey Marie Munson stervd em Joohr 1996.
27. Jannowaa

Der sibbenunzvanzishßte Jannowaa eß och dä sibbe_unzwanzishßte Daach em Joohr.

## Kulltuur
Dr Holocaust-Jödänkdaach weed aavjehalde.

## Minnsche
* Anna Petrowna wood em Joohr 1708 jeboore.
* Johann Chrysostom Wolfgang Amadeus Mozart wood em Joohr 1756 jeboore.
* Eva Padberg wood em Joohr 1980 jeboore.
28. Jannowaa

Der aachdunzvanzishßte Jannowaa eß och dä aach_unzwanzishßte Daach em Joohr.

## Minnsche
* Andrea Berg wood em Joohr 1966 jeboore.
29. Jannowaa

Der nüngunzvanzishßte Jannowaa eß och dä nüngunzwanzishßte Daach em Joohr.

## Wat frööer woo
Em Joohr 1886 melde Carl Friedrich Benz öt Auto zm Patent a.

## Minnsche
* Ismail Haniyya wood em Joohr 1963 jeboore.
30. Jannowaa

Der drißßiishßte Jannowaa eß och dä drißßiishßte Daach em Joohr.

## Minnsche
* Gerhard Jussenhoven wood em Joohr 1911 jeboore.
30. Oktoober

Der **dreijßischßte [[Oktoober]]**.

## Minnsche
* David Griffith es em Joohr 1894 jestorve.
* John Adams wood em Joohr 1735 jeboore.

## Websigge
*
6. Febrowaa

Dä sëkßte Febrowaa eß och dä Sibbenundrėßßishßte Daach em Joohr.

## Minnsche
* Jean Jenniches wood em Joohr 1894 jeboore.
* Joseph Kardinal Frings wood em Joohr 1887 jeboore.
7. Febrowaa

Der sibbente Febrowaa eß och dä aachundrėßßishßte Daach em Joohr.

## Minnsche
* Ann Little wood em Joohr 1891 jeboore..}}
* Manfred Robert Stefan Bierganz stervd em Joohr 2000.
8. Jannowaa

Der Aachte Jannowaa.

## Minnsche
* Oliver Hardy wood em Joohr 1892 jeboore.
* Willy Millowitsch wood em Joohr 1909 jeboore.
* Robert Sylvester Kelly wood em Joohr 1967 jeboore.
9. Febrowaa

Der nüngkte Febrowaa eß och dä feezishßte Daach em Joohr.

## Wesseschaff
Copernicium weed öt ischde mol em Joohr 1996 jemaad.
9. Jannowaa

Der nüngte Jannowaa eß och emmo dä nüngkte Daach em Joohr.

## Wat frööer woo
Dr Südsudan stämmd em Joohr 2011 övver sing Onavhängichkeet aav.

## Minnsche
* Joan Baez wood em Joohr 1941 jeboore.
4. Oktoober

Der **veete [[Oktoober]]**.

## Wat passeed eß
* Lesotho wood em Joohr 1966 onaavhängisch.

## Minnsche
* Signy Aarna weed em Joohr 1990 jeboore.

## Websigge
*
Allaaf Rögholl Bänntshe

Dat **Alaaf_Rückhol_Bändshen** hann en paa wishtijje kanevalißte an iihre Uniforrme oddor Koßtüühme. 
Wat eß dat? Enne Jummi dä mer bovve un unge faßßmaache kann. Wo eß dat joot för? Tjaa, wenn su enne
wishtijje Minsch om Paraadewaaren fiert, dann weet dämm zojejuubeldt un hä jrööß zoröck. Et sinn beijna nuur Männe, un ed jeihd_och nuur öm Männe ier Kläjde.

Wink dä kandidaat, do rötsh sing Himp no bovve, jrööß_e jaa met de Häng noh Bovve, rööv_och noch „Alaaf!“ do_bäj, dann rötsch_em de jannze unniforrem_jagg_üvver der Jöödel_erop.
Jäz hüüert_e op, lööt de Häng sinngke, un dann?
Et Himp knubbeld övver_em Jöödel, dä Fraaß shtaud sijj_övver_em Buch
( di Lück han emmer decke Büsh, jlöüv_et mer )
un baahl süüt dä jannze kanevalißß jet fo_fröönßelld_uß.
Bah nää, dat moßß nit sinn!
Jez kütt dat **Alaaf_Rügk_Holl_Bänndshe** un tredd_en Akzjoon,
wem_mer_et do_füür inne aan der ungershde Knopp fum Wööbshe un aan dä Hooke oddor Knopp meddsen zwesche de Beeijn aan de Botz määt (dä joode Shniider sääd_em Shrett, mir Nomaal_Minsche saare wall unger_em Sack, senn jo all aal Männer, felleijsh esset och jeshrummpelß) allso do weed dat **Allaaf_Rögholl_Bänntshe**
draan jemaat.

Weijl_t uß Jummi eß, trigg_et däm Joode mann sing Himp un Jack widdor noh unge,
wann hä de Scholldor äntshpanne deijt, nooh_m Winke un Jrööße un füürallem,
noh_m „Allaaf“-Roofe.
Dröm Heijß dadd_esu,
dröm sinn di wishtijje Aktiive och emmer esu jood_uß,
wi fresch jeböösh un jraad_enß uß de Kläjdor_Kamme_Jehöpp,
sellevs noo Shtunnde om Waare un_nohm Äng_fum Zoch.
Adam Wrede

**Adam Wrede** (*&nbsp;12. April 1875; †&nbsp;21. Dezember 1960) hät Jeschichte, Jermanistik, Philologie un Jeografie en Bonn un en Münster studeet. 1896 woodt hä zo enem Metjlid vun der KDStV Novesia Bonn, ener katholische Stundenteverbingung. Vun 1903 bes 1927 hät hä als Oberlährer odder Studienrat em Schillerjymnasium en Kölle jearbeidt. Singe Doktor (Dr. phil.) hätte 1905 en Tübingen jemaat. 1915 hät hä sing Habilitation an der Kölsche Handelshuhschull jemaht, me'm Werk *Südniederländische Einflüsse auf die Kölner Schriftsprache* (Wie de Niederländer uns kölsche Sproch verändere). Vun 1921 aan wor he Professor aan de Uni en Kölle. Der Wrede wor e Metjlid vun der NSDAP zick 1933 un sing Publikatione widderspeejele et, för e Beispill hät hä 1936 *Deutsche Volkskunde auf germanischer Grundlage* geschrieben. 1960 es der Wrede jestorve. Mer kann singe Jrav om Melate-Fridhoff en Kölle finge.

Im zo Ihr jit et hückzodaach en Köln-Nippes en Adam-Wrede-Stroß. Dat es janz en der Nöh vun der Flora (Botanischer Garten).

## Däm Wrede singe ''''
Berümp es dä Mann wäje singem **', dä 1956 erschunge es, ävver esujar vör dem Zweite Weltkreeg för et Dröcke bereit wor un dä fass en enem Husbrand bei dem Wrede 1942 afjebrannt woodt; dat es ävver nit passeet un dat Werk kunnt endlich veröffentlich wäde. Op 1103 Sigge hät dä Professor kölsche Wööd, Usdröck un Sprüch jesammelt. Drei Böcher sin dodruss jewoode. Der Wrede hät nit nor kölsche Bejreffe linguistisch verklört; hä hät esujar biojrafische Saache üvver kölsche Stroße, Jebäude un Fijore (de "kölsche Orjenale") esuwie de kölsche Jescheech opjeschrivve. För e Beispill kammer üvver dat [[Fleuten-Arnöldche]] nohlese: wie dä richtich heeß, wann hä jeboore un jestorve es, dat dat en Suffkraad wor, dä sich met Flöte spille jet Jeld verdeene dät … un noch vill mieh hät dä Wrede üvver dat Fleuten-Arnöldsche erussjefunge. Wä Loss hät, kann et nohlese. För die Lück, die de kölsche Sprooch studeere welle, darf dä Wrede em Böcherschaaf nit fähle.

Der Dam hät och Forschunge zor [[Ahl-Kölsche Shprooch|ahlkölsche Sproch]] jemaat, die hä och veröffentliche wollt. 1914 wor dat Ding alt bereit för et Dröcke, ävver bes 1954 hät hä immer widder Neues dozo jedonn un hä storv, bevör singe esujenannte ''Altkölscher Wortschatz'' erschung. Dem Wrede sing Dokumente loge dann vun 1980 bes 2005 em Historische Archiv vun Kölle, bes der Stefan Winter se entdeck hät, dä se och veröffentliche wollt un dä met der [[Akademie för uns kölsche Sproch]] jearbeidt hat, för dat ze schaffe. Leider es och hä jestorve, bevör dat Werk erschunge es; der Winter storv 2006 aan ener Krankheit.

==Üvvrijens==
Och dä ahle [[Konrad Adenauer]] hatt däm Wrede singe **' em Böcherschaaf. Wann ehr ens en et Konrad-Adenauer-Huus en Rhöndorf kutt (dat es hück e Museum), dann luurt ens en et Wonnzemmer vun däm ahle Konni. Die drei ruude Böcher vum Wrede kamer nit üvversinn.

## För Kölsch ze studeere
*Adam Wrede: **', [[Kölle|Köln]], [[1956]]-[[1958]]
****', ISBN 3-7743-0155-7
****', ISBN 3-7743-0156-5
****', ISBN 3-7743-0157-3

## Websigge
*
Alfabeet

Dat **Allfabeet**, dat sinn de Bohstaave hingerenannder. Datt eßß allsuh kwaasi en Annenannderreijung vunn dä kleijnste Deijle vunn dä Sprooch.

Erfunde hätt dat dä Phönizier. Et Schrieve woord domet so eijfach dat et jeder liere ka. Dat woor dofüür ned esuh jesinn, zem Beijspill mit dä Hieroglyphe vunn dä Äjypter, un de Shinese han dat bes hück nit hinjekrisht.

## Bohstave em Ripoarėsche un ehr Ussproch

Maach wigger, bee on jitt et doch mieh wie e poor Bohstave un et jitt och mieh wie dree E-Luut.
Altreusheräj

En **Altreusheräj** eß dä Laden funn_ennem Altreusher. Ävver och sing Larer zäält med bäj sing Allträushereij.
Sing Jeshäff, allso dat Jewärbe, däm dä Allträusher noh_jäjdt, dat kam_mer och „de *Alltröüsheräij*“ nänne.

Typpish fö_n *Alltrüüsheräij*_eß, dat_se folljestůbb_eß met alle_mööshlishe Kroohm, un nuur dä Alltreusher — met Jlöck — der Dorrəshbleg_hädd_un_jät fingk. För jewöönlijj_eß dat aale Kroohm. Nit sällde hät ald däm junge Alltroüsher singe Fattor oddo Füürjänger dä Kroohm ad jekanndt. Ävver noh däm Motto: „Mier shmiiße nix fott. Hee weed nuur forkouf.“ hälld_enne joode Alltröisher sing Saache zesamme.

Di Bezäjshnung *Aan- un Färkouf* shtäijt för dä DDR un den Oßß_Deutschen un de Bälliner iere Bejreff förr_enn Altreusheräj.
Besönders de Bälliiner sare och jähn Trödler för ene Altreuscher, un Trödellladen för de Alträuschereij.
Antvärrpe

**Antvärrpe** (ob Nederländisch: , op Franzüüsish: , op Wallonish: , op deutsch: ) eß en Provinß en dä Regijon Flanndere en däm Shtaat Bellji en Europa.

De Houpshtadt fun Antvärrpe eß Antvärrpe (ob flämijj u nederländisch: , op franzüüsish: , op deutsch: )

De Provinß Antvärrpe jehüert komplättemang bej de Jemäjnschaff di nederländisch schwade dejt un de Affköözung noh dä Norm ISO 3166-2 för di Jääjendt eß BE-VAN.
Apprill

Dä **Apprill** eß enne Moohnd em krißßlijje Kalländo.

„Dä Apprill määt wat hä wėll“ — säät mer, un dröm deĳt mer sijj_am Eezte Apprill en der Apprill schekke.
Aschermittwoch for one

Op Silvester, am Engk vum Johr, jitt et, jedes Johr widder, en de Äujelskess dat Stöckelche **'. En ahl Madamm hät [[Geburtstag|Jebootsdaach]]. Ävver all ehr Fründe sin allt lang unger dr [[Erde|Ääd]]. Un su muss dä  all die Fründe vertredde un met dä Madamm (nit nor ene) pichele. Dat dä ärme Kääl am Engk vun däm Stöck stäneharelvoll es, bliev nit us. Op die Froch vun däm  „“ säät die Ahl jedes Mol: „“.

Am Engk vun de [[Fastnacht|Fastelovendszick]] läuf allemolde am Karnevalsdinsdaach öm Meddernaach (em drette Projramm vum [[WDR|Wessdeutsche Rundfunk]]) dat jliche Stöck op Kölsch: **Aschermittwoch for one*'. 
Die Akteure sin:
* Manes (ene [[Köbes]])
* Marieche (en ahl [[Funkemarieche]], dat Jebootsdaach hät)
Die Fründe, die janitt do sin, un die dä Köbes spille muss: 
* Schnäuzers Tünn (Anton Koberch, Ehrenpräsident a.D. der *KG Alt Sülz'' vun 1886)
* Knubbels Lang (Fritz Lang Schmitz, langjähriger Knubbelführer a.D. vun de blaue Funke vun 1893)
* Fuss (Schäng Schmitz, langjähriges und trinkerprobtes Mitglied vum Kalker Straßenkarneval)
* Intimus und Schmecklecker Jean-Batiste (Schäng Batiste Amelung], langjähriger Fötchesföhler)

Dä Höhepunk kütt, wann am Engk vun däm Stöck dä Manes sing Froch stellt: „Datselbe Prozedere wie jedes Johr, Marieche?“. Dodrop säät dat Marieche: „Datselbe Prozedere wie jedes Johr, Manes!“. ... Un die zwei jonn noh bovvenop.
Asteroidejüddel

Dä **Asteroidejüddel** fink meh zwesche der Ömlaufbaan vum Machß un vom Juppitter in unserem Sunnesystem. 

Hä besteht us över 100.000 Kleeijnstplanneete un Asteroide. Die verdeeilen sich öm de janze Sunn eröm in enem Jüddel. Dä jrüzte vun dene Kleeinstplanneete heeß Ceres. Hä hätt ene Doorchmesser von över 945&nbsp;km. Domit ees hä jrüsser als mansche Moond öm de Planneete drömeröm.

Der Asteroidejüddel is unjefähr 300 bis 450 Millione Kilometere breet.

## Wie ees dä Jüddel enstande ?

Et jitt zer Zick zwei jeläufije Hypotheesse dozo.

1. Urnevvel Hypotheess
Als et Sunnesystem entstande ees han sich de Planneete us Material zesammejeklump, wat öm de Sunn rotiere dät. Dodorch dat dä Juppitter äver esu jruß jewudde wor konnt sich dat Material in singer nöh net zo enem eijenständije Planneet zesammeklummpe. Wejen dä Schwerkraff. So bleevten die Stücke halt kleen, äver et wutten janz veel dovun.

2. Kollissions Hypotheess
Noh där Hypotheess jovv et fröhter en där Ömlaufbaan ene Planneet, där äver bei_ener Kollision met en_em Komet oder jrusse Asteroid ussernanderjebroche ees.

Beets Hypotheesse werden stark anjezweifelt, wat bedöck dat keeijner su richtisch weeß, wie dä Asteroidejüddel entstande ees.
Allu

**Allu** (Huchdütsch: *Aluminium*) eßße Metall un e shemish Ellemänt met dä Ochtnungszal 13, affjeköz *Al*, et weed vill em Flochzeushbou enjesäz, jlänz silvern un esset läishzte Metall waddet jitt, ävver doför ess_et öhnlish shtabihl, lööht sish ävver doch joot forme un shnigge.

## Andere Elemente
Altbier

**Altbier** es en schwatzes Bier dat dä Düsseldorfer unn de Lückscher vumm Niderrhing jään drinke.
Et ess övverjärisch wi Kölsch, Bönnsch, Degraa unn angere Biere vumm Rhing. Äwwer et es schwaat unn nėt helljelb wi Kölsch oder Pils. Dat Maalz ußß däm dat Bier jebrout weed bliiv jet ze lang inn dä Broodröhre unn ėßß däswäjje dunkler wi dat Maalz watt ma föör Kölsch brouch. Et schmäck och jet süßer unn krääftjer wi et Kölsch. **Alt** kann jeder broue, nit nur in Düsseldorf. De bekannteste Brouerei föör Altbier ėßß Diebels. Bolten in Korschebrooch ėßß dä aalste Brouerei und brout och en *Ur-Alt*. Altbier jitt_et och woangers op dä Welt, zem Beijspill dat *Pale-Ale* vunn dä *Eisenbahn-Brauerei* in *Blumenau (Brasilien)*.

Altbier jehüürt zo de KAP un dat jitt_et och emm Pittermännsche.

## Websigge
*Websigge vunn dä Diebels-Brouerei
*Schumacher uß Dößßeldorrəf
*Websigge fum Uerige en Dößßeldorrəf
*Füchschen en Dößßeldorrəf
*Schlüssel en Dößßeldorrəf
*Frankenheim Alt Brouerei
*Övver et Schwelmer Alt
*Övver et Hannen Alt
Asteroid

Ene **Aßteroiit**, **Asteroiid** oder och **Asteroid** ees ene planneetenäähnlische Körrper dä en_ener Ömlaufbaan öm de Sunn ess. 

Se werden och noch als **Planetoiit** oder **Kleenplanneet** bezeichnet.

Em Moment sin unjefähr 220 000 Aßteroiide bekannt. De Weßßenschaftler schätze äver, dat et över_en Million sin. Se verdeeile sich över et janze Sunnesystem. Et jitt allerdings zwei Hauptballungsräum. Dat ees dä Asteroidejüddel zweesche Machß un Juppitter un dä Kuiperjüddel, dä sich hinger der Ömlaufbaan vum Nepptuun befink. Äver och noch en andere Ecke sin Asteroide ze finge.

## Wie sin se entstande
Lang hätt me jejlööv de Aßteroiite us em Asteroidejüddel wären noh enem Zesammestuuß vun zwei Planneete entstande. Dat kann äver nit sin, weil die Masse vun dä Aßteroiide insjesamp noch kleener ees als die vun unserem Moond. Doher nimp me aan, dat dä Juppitter durch sing starke Schwerkraff dofür jesorch hätt dat sich dä Stüb un Dreck nitt zo enem Planneet zesammeklummpe kunt. För dä Kuiperjüddel ees et ähnlich nur dat dä Juppitter nit esu veel domit ze dun hätt.

## Wodruss besteht su ene Aßteroiit ?
Ene Aßteroiit besteht em wesentlische us verschieden Jesteinsaarte. Hauptsächlich kumen Kohlenstoffverbindunge un Silikate für. Dä Keern vun enem Aßteroiit besteht öff uss ungerschiedliche Metalle. Miistens Iise. 

## Trojaner
Dat ees en Grupp vun besundere Aßteroiide die op dä jlische Ömlaufbaan öm de Sunn sin wie ene Planneet. Dobei befingen se sich en enem bestimmpte Punk dä vun de Weßßenschaff Lagrange-Punk jenannt witt. Berühmte Trojaner vum Juppitter heeßen Aeneas un Achilles. Och dä Machß hätt ene Trojaner dä Eureka jenannt witt. Et jitt äver noch mieh dovun em Sunnesystem. Trojaner vun de Ääd sin bees hück noch nitt bekannt.

## Zentauren
Zweeschen Urranuß un Satturrən befingen sich de Zentauren. Dat sin Aßteroiide die wahrscheinlich us_em Kuiperjüddel stamme un vun dä Schwerkraff vun dä Planneete en die jetzije Ömlaufbaan jetrocke wutten.

## Vulkanoiden
De Vulkanoiden sin leider noch nitt beobachtet wudde, äver meh jeeht zemindest theoretisch dovun uss dat se innerhalb vun dä Merrkurbaan existiere donn.

## Wie jruuss sin die Asteroide?
Die Aßteroiide sin em Schnitt nitt jrüüsser als 100 km em Doorchmesser. Et jitt natürlich och welche die deutlich jrösser sin. Dat sin de zehn jrüützte:

Dä Asteroid 2003 UB<sub>313</sub> witt och *Planet X* jenannt. Hä ees met 3200&nbsp;km em Doorchmesser jrüsser als dä Pluuto. Deswejen striggen sich de Weßßenschaftler emmer noch doröm op dä Aßteroiit wirklisch nur ene Aßteroiit oder ob hä dä zehnte Planneet in unserem Sunnesystem ees.

## Luur och
Aujuss

Dä **Aujuss** eß dä aachde Moohnd en unsem Kalländer, un dat sig joot 2000 Joohr. Dä Gaius Julius Caesar hät dä Kallender fassesu ennjeföhrt, wie je jäz norr eß, ävver dä Moohnd Aujuss es vill ällder, wohr bloos ens dä 6. un nit dä 8. Moohnd jewääse. Ä hät och fröher andersch jehejße, nämlij Sextilus, un es eets em Kaiser Aujustus vun Ruhm ze huldije en **Aujus** ömbenannd woode. Su jesinn ess e ne Schworer fun däm Naame Aujuß för Minsche, och wemmer se lang ald verschieden ußschprisch.

Dä Sextilus hät noch 29 Daare jehatt. Met dem zäsa singem jullianishe kalländer kohm hä dann op 30 Daach. Alls ävver dä **Aujußß** singe neue Nahme kräät, han sen norrene Daach länger jemaat un dröm hät hä beß hück 31 Daare.

En Schaltjoohre han Fävroa un Aujuß de Wochedare ejal, ußßer de letzte 2 fum Aujuß natührlish.

Em Aujuss es de haißeßte Zigg em Joohr. Ed eß di Zick wo de Korn-Fellder prall shtonn un de Ärnte enjefaahre weed. Dä Aujußß hät met de längeßte Daare em Joohr un immer vill Sunnedaare dobej. De Minsche schwejßte bäj der Ärbed. Wääje dä Ärntezick han die Buure fun de aale Jermaane Ärnting för die Zick em Sommer jesaat, di hügg em Aujuß litt, un em Norde ßekelmond un Zekelmond, fun wäje dä Seshele met dänne se em Jaade zojang woore un op de Äkker jingke.
Australian Network Information Centre

Außtraalije jiddet och em Internet, et hät doo .au alß sing Top Level Domain.

Di weed fun dä .au Domain Administration affjekööz: auDA forwaldt,
un do hinger stish jez dat  affjekööz: AUNIC) alß nic
un bedrief dat jannze Shpill met dä Domäĳns.

## Websigge
* De Sigg för .au bäĳ de iana
* De Sajt fum .AUNIC
Bahnhoff vorstonn

Met **Bahnhoff vorstonn** weed usjesaad, dat ön Persun nüüß övv janüüß vorstehd. Dä Satz stammd us der Ischde Weltkresch. Vöör di kreschsmöde Soldate woch dr Jedanke an dr Baahnhoff d enzije Vreund, denn dat bedüde, dat sö heem dorfe. Jedder, dä övver jätt angich als Fronturlaub sproch, dä kräät mä dä Satz "Hald d Mull, ich vorstönn mä noch Bahnhoff" z hüüre.

Bekannd wood dä Satz dörch d va Hans Fallada stammende Roman Wolf onger Wölf (op Huchdütsch: Wolf unter Wölfen.

## Jätt z lääse
* Deutsche Redewendungen: ein Wörter- und Übungsbuch für Fortgeschrittene, Regina Hessky, Stefan, 1997, Gunter Narr Verlag, ISBN  3823349600
* Beim Wort genommen: Der Sprachführer durch die Welt der Redewendungen, Olga Ejikhine, 2005, ISBN 9077713050
Barbara von Nikomedië

Dä **Barbaradaach**, dat eß dä 4. Dezember.

Et helije Barbara (Barbara von Nikomedië) soll em 3. Jahrhundert en Kleinasië, wo hück de Türkei eß, jelääf hann. Als et net dä Kääl hierode woll, dä singe Vatte vür itt ussjesok hat, leet'e et Barbara ömbrenge.
An ihrem Dudesdaach solle Zweich aanjefange hann ze blöe, die se kuurz zevür en et Wasse jestallt hat.

Als Erinnerung aan dat junge chrissliche Mädche, höllt me deshalef am 4. Dezember Obbszweich uss em Jaade en et Huus, stellt se en wärm Wasse, bis se dann Weihnachte ze blöe aanfange.

Et helije Barbara zällt zo de 14 Nut-Helefer un eß Patronin von de Berchlück. Em Kollepott un en andere Berchbaujäjende wierd de Barbaradaach besonders fesslich jefiert.
Barmen

**Barmen** iß hügg enne Veedel vun Wuppertal. Barmen hät houpsäschlisch zweej Veedel, dat iß Overbarmen (Oberbarmen) em Oßten un bovven am Berj_un Unger_Barmen (Unterbarmen) mih weßlij_un mih em Tal, un dozweschen litt Barmen di ẞittii, wenn_de su_willß.

Bööse Zungen behaubten, Overbarmen köhm vun Gott Erbarmen, weil do de Lück jo so ärm wööre. Dat mach enz rischtisch jewääse sinn, eß ävver em für fürije Johundort ald nimmih esu jewääse, un do joov et Wuppertal als Name för die Stadt no ja nitt, do woh dat nur där Wupper ihr Tal.

Friedrich Engels dä Sozjaliß, däm Karl Marx singe Busenfreund, Suffkumpahn un Autor fun filosoffische un polittisch-ökonomische Texte, kütt us Barmen, och dä Chirurg un Aaz, Professor Ferdinand Sauerbruch.
Luxemburg (Provinz)

Unger **Luxemburg (Provinz)** forshtejdt mer_en Provinß en dä Regijon Valloni en däm Shtaat Bellji en Europa.

De Houpshtadt fun belljish Luxembursh eß Aalong.

De Provinß belljish_Luxembursh jehüert komplättemang bej de "Jemäjnschaff di franzüüsish schwade dejt" un de Affköözung noh dä Norm ISO 3166-2 för di Jääjendt eß BE-WLX.
Beule Maacher

**Beule_Maacher** odder **Beule_Maacher_Buur** ess_enne Shpeznaame odder enne Nekknaame dä di Kölsche dä Lück uß Barrəschem jävve.
Dat maach do_met zusamme hange dat di BM op de Nummer_Shelldere fun iier Autoß shtonn hann.
Wäijel dat jo bekannt wööo, su saare di Kölsche, dat di Beule_Maacher_Buure uß Bershhäjm un drömeröm jaa nit Auto_Faare künnte un alles aantitsche un övverall Blötsche erinn_faare dääte, vör allem in dänne Kölsche iir schöön Autoß, wänn di Buure enß me_m Auto en de Shtadt erinn kööme. Ävver och de Ammpel_Pööhl dääte se rasiiere, un af un ann ens widder_en Wannd faare.

Ußßerdämm mößße di Kölsche Jleuve dat di Büüle_maacher_boore di Shprooch en Kölle nit voshtonn, sönß mööte se se jo Blötsche_Maacher nänne.

Ejaal wi dadd_och eß, enne kölsche Jung, un enne lächerlicher Jung, di beedß zeen Joohr dachein_daachaus de Luxemburjer_Shtroohß lang en de Shtadd_erinn zor Scholl jefaare sinn, di saare, koot füür_m Süd_Baanhoff, wo die Luxemburjer am Äĳfellwall plözlish fill schmaalor weed, do wöör zirrka jeede Woch enß enne Waare en di Knajb_erinnjekraach, wo mer fun de räächte Shpur dren landt, wämmer di dräj Wääje drömeröm_ze_faare vorpass_un och_nit_shtonn bliihdt. Un_faßß ėmmer wöören_et bärreschhäĳmer Buure met BM o_m Auto jewääse — so zimmlish de äjnzijje di sish nit ußßkännte un üvverhoup op dä rääshte Shpur faare dääte, wäjel jede Främbde, dä jät winnijer blööd wöör, de Foshtannd_aanjeknipß un de Ourre op hätt, dä fiert dä Kölsche hingerheer un küdd_op_de linke Shpur, un shtüürt do filläjsh de Shtrooße_Baan ävver triff nit di Ammpell un landt nidd_om Trottoah, wi_t_i Beulemaacher Buure donn.
Blissenbach

**Blissemich**, udder op Dütsch **Blissenbach**, eß enne kläjne Oot em Bärrjishe,
dä bäj de Jemäjnde Küchten jehüüert.

Et sinn nuur e paa Hüüßje, ävver di hann en äijene Bußß_Halteshtäll o_m Wääsh fun Schäbbish_Jläbbish övver Herrenshtrunden un Küüoten noh Wipperfüüot, fröjer och noch wigger beß noh Jummerßbach, un et jitt och en Shtroohß doo, di dä Naame *Blissenbach* om Shild_dräät.
Bloohß (Eijnbilldungk)

En **Bloohß** em Kopp — dat weet och ald enß en Seijfebloohß, (ävver dat iß preußßisch Huhdeutsch — odder en *Rosiihn em Kopp* — datt ißß wem mer jett denngk, unn jett meijnt, et jleuf, sich villeijsh drop verlööt, un mer ißß verloore, et woo nit wooh, un iß nit woo jewääse. Do säät mer hingerher, wam mer er jemerrək hätt, odder dovüür, wem mer esu enne Jeck, dä et noch nit jemmerrək hätt, wam mer dää warrne odder uss em sibbente Himmel höösh jedd erungerholle wėll op de Ääad, do säät mer do füür: „Do leeven Jott, wat hadd ijjen Bloohß em Kopp“ — Dat iß jo nit sellde, wenn De schwer Ferlieb bißß. Unn dinnge Schwarrəm, jo dämm beßß Do driss ejaal. Ävver Ding Dreum hann Der de Oure ömnääbeld, de Uure verklääv un der Fershtannt op Spaaflamm weijshjekoch. Bis dat tie Bloohß ßijj oppdeijht.

Odder ne anndere Vall, Dir versöök eijner jett opzeschwaade, wat mer nit jleuf, ävver ä probbieert dat. Do weiß nit, et klingk jo wie wenn er et selv jeuve däät un jannz äänz am nemme wööer, un Do denx Der nuur: „Wat schwaad der fürr en Bloohß do heer.“ Shpezjell beijem Spekkeliiere kütt su jet jään vüür, do kam mer met dä Bloohse in dä Vüürshtellung vun der anndere Lück rishtish vill Jelld ensakke, unn vahafftish rish met wääde. „Jo wä lääf dann vun su jet?“ frööshß Do Dish? De Börrsen med de Börsenheiniis], Bannkminnsche, Versisherungßknäächte, [Kunnßßhänntlere, Jallerißte, Kunnßaukzjoone besönders, ävver och anndere Aukzjoone und di Lück, di do draan hänge, de Saachfeshtänndije, Finnannzheijniis, Avvekaate, Stüüerberoodere unn esu, die lääve nit *all*, un nit *nuur*, ävver och e jood Deijl, joot von dä Bloose.

Wie jeiht mer medd esu jett ömm? Wann ijj Üsh do ene Rood jevve kann. Wann Üsh su n Bloose bejääne? Övv ess et jannz joot, wem mer för di Bloohß säät „Blooß Der jet]].“
Blotwoosch

**Blotwoosch** eßß en Woosch uß Blot unn Suushpäck.

Blotwoosch weed flöck ens met Flönz doorenandä jebraacht. Äwwä Flönz iss suh ene Aat jekochte Blotwoosch, unn de ääschte Blotwoosch eßß jeräusch. Hück weßße vill Kölsche eh ni mieh, wat Flönz es unn wat Blotwoosch. Jet äähnlijjet sinn ou Puttes in Kölle unn Öcher Puttes en Oche.

Blotwoosch ka_ma jebroen met Himmel unn Ääd esse, ou med Läwwewoosch dobeij. Blotwoosch ka_ma äwwä och en Schievjeer op et Bruet donn. Dat jäht nit mit Flönz, wejl se ze wabbelich sinn doför.
Bonn

**Bonn** eß en Stadt am Rhing, janz im Südde vom Kölsche Becke. Im Nordweste litt et Vürjebirsch, och Vill jenannt, un em Nordoste litt de Siech-Mündung. Noh Süüde hin sitt me et Sibbejebirsch m'em Ööhlbersch. Bonn wor fröhe de Haupstadt von Dütschland, jetz eß dat äwe Berlin jewudde, watt die Bönnsche ersch beduure, heeß ewe noh Bundesstadt. Hückzedaach hätt och de UN e paar Büros en de Stadt. Usserdämm jitt'et en Universität un e paar Fachhuhscholle.

Bunn eß ad öwe 2000 Johr aal.

## Jeojrafie
### Nooperjemeinde

**Bonn** litt meddem em Rhein-Siech-Kreis jehürt äwe net dobei. Drömm-eröm lië foljende Jemeinde und Städtche:

* Kaaßel (Niederkassel)
* Troisdörp (Troisdorf)
* Sank Aujustin (Sankt Augustin)
* Könickswinte (Königswinter)
* Bad Honnef
* Remare (Remagen, jehürt ad zo Rheinland-Pfalz)
* Waachbersch (Wachtberg)
* Meckem (Meckenheim)
* Alefte (Alfter)
* Bonnem (Bornheim)

### Stadtoppdeelung
**Bonn** eß in vier Stadtbezirke opjedeelt, die uss dä ehemolije Städt Bad Jodesbersch un Beuel, un dä Ämter Duisdörp un Owekaassel jebildt wudde sen. Die vier Bezirke heeße:

* Bad Jodesbersch
* Bonn (Zentrum)
* Beuel (witt von dä Bönnsche och Schääl Sick jenannt)
* Hardtbersch

### Dörpe
* Dottedörp (Dottendorf)
* Duisdörp (Duisdorf)
* Endenesch (Endenich)
* Freesdörp (Friesdorf)
* Kessenesch (Kessenich)
* Leisdörp (Lengsdorf)
* Öckesdörp (Ückesdorf)
* Röttsche (Röttgen)
* Ippedörp (Ippendorf)
* Venusberg (Venusberg)
* Dronsdörp (Dransdorf)
* Tännebösch (Tannenbusch)
* Jrau-Rhingdörp (Grau-Rheindorf)
* Schwatz-Rhingdörp (Schwarz-Rheindorf)

doot noch jätt wigge schriewe ...

## Luur ooch
Bonn (Watt ėßß datt?), 
Bönnsch (Watt ėßß datt?)
Brauerei Königshof

De **Brauerei Königshof** iss_en Broueräj en Krieevel-Künningshoff, di sez om ejemoolijje Jelände fun dä Rhenania un jehüot orr_ennem ejemoolijje Ärrbeijdor fun dä Rhenania.

Zig dämm et Rhenania-Alt funn Krombacher_en Krützdaal-Krombach jemaat weed_un fille Krieevelsche_et nit mieh müjje, sinn_se ob_et Landfürst_Alt ömjeschwängk. Dat kütt uß da Broueräj Künningshoff un dat kritt mer en dä Shtadt övverall en de Lääde un_em Suppermaat. Ed_ess_en Krievel un Ömjävvung esu beliep jevoode, dat de Bräueräij Könningshoff' jäjen Engk 2004 iier Kappazitääte forjöößere moot un neu Tanklaarer_un Bräukäßßelle aanjeschaff hätt. Do bräue se nävven_em Alt on_noch Pils, Wejze, Expocht un mesche Radlor.
Bilderboochmuseum

Et **Bilderboochmuseum** in Trooßdoorf ees dat eeijnzichste singer Aart en janz Europa. Et befass sich met:

* künstlerische Bildderboochillustratioone
* aale un neue Bildderbööcher
* Künstlerbööcher
Dat Bilderboochmuseum ees en dä Bursch Wissem ungerjebraach. Alle zwei Joor witt em Museum seleves dä Trooßdoorfer Bilderboochpreis verjovve.

## Jeschichte
Em Joor 1982 schenk dä Trooßdoorfer Kaufmann Wilhelm Alsleben dä Shtadt sing ömfangreiche Sammlung an Bilderbööcher. Dorunger woren richtije Raritääte un Orijinalzeichnunge äver och moderne Bööcher. Die Sammlung sullt dä Öffentlischkeeijt jezeesch werde un su wudd dat Museum en de Bursch Wissem opjemaat. Die Nöh zom Shtadtwald un zo de Rehjeheeje määt et Bilderboochmuseum un die Bursch zo enem beliebts Ausfloochziel.

## Usstellunge
Neve dä ursprüngliche Ussstellungstööcke vun de Alslebe Stiftung befinge sich mitlerweile och zeemlisch seltene Bööcher em Besitz vum Museum. Unger anderem sin och Bööcher vun dä berühmte Autore Helme Heine, Janosch oder Leo Lionni en de Sammlung.

### De Sammlung Brüggemann
1995 joov dä Jugendboochexperte Proffessor Brüggemann sing circa 2.000 Exemplare ömfassende Sammlung vun Kinderbööcher en et Museums. Et älteste Booch dovun ees us dem Joor 1498.

### De Sammlung Waldmann
Dat Schwizzer Päärchje Elisabeth und Richard Waldmann hatten en 30 Joor övver 800 Bööcher, Illustratioone un Graafikke zom Thema Ruutkäppsche zesammejedraache. Dovun ees dat ällste us em 18. Joorhundert. De waldmanns han dann 2002 die Sammlung demm Museum jeschenk. Se ees höck en_enem eeijene Rauum ze sehen.

### De Dauerleihjabe vum Janosch
Em Joor 1999 hätt sich dä Bildderboochkünstler Janosch dozoo entschloosse, sing Orijiinalzeichnunge däm Bildderboochmuseum usszeliehne. Dodoorch hätt dat Museum en Trooßdoorf de jrüützte Sammlung vun Janosch Orijiinalzeichnunge en de janzen Welt.

## Websigge
*Bilderbuchmuseum (op deutsch)
*Janosch Film und Media AG (op deutsch)
*Internetseite der Stadt Troisdorf (deutsch)
Brunei

**Brunei** heesch jenaujenumme **Brunei Darussallam** odde ävenz , eß ennen Schtaaht em Orijändt.
Et jränz op de eeine Sig an et Züüd-schineesich Meer, un an de andere fönnef Sigge a Malaysija. Brunei hät zwäi Schtöke Land un dozwesche ennen Meerbuusen, de och zo Brunei jehüüert met paa Inselsche dren. De jröözte Schtadd un Houpschtadt es Bandar Seri Begawan. Dat litt do en de medde an ennem Ärrem vun däm Meerbuuse.

De Lück schwade Malayam, mer säät och Malaijisch, doo in de jannze Jääjend vun Brunei un drömeröm.

En Brunei läve ätvar esu vill Minshe wi en Bunn un Joodesbersch un en dä Dörfer tiräck droömröm zosamme jenumme, dat sinn goodt 357 douwsendt. Se lääve joodt, fun Äädööhl un Äädjahß|-jahß un jleuven faßß all an Alla.

Dä Sultan vun Brunai eß dä Schäff doo un hätt et Saaren. Dä Sultaan is risch un jild als dä rischste Minsch op de Äät met mieh wi zeen mool esu fill en de Täsch wi de andere nüng vun de zeen rischste Lück diejet jävve sull.

Dä Shtaat Brunei eß Mitjliid em , vun dä UN, ASEAN, un OIC. Hä woo beß 1984 en Koloni vun Änglandt un hät sish donoh nit däm Shtaatebund vun Malaisija aanschleeße welle, selfß wänn ömm en römm nur Malaihsija litt.

Brunei Darussalam hät di fiier Deeile:
# Belait 
# Brunei-Muara  
# Temburong  
# Tutong  

Brunei jiddet och em Internet, sing  es .bn un di weed fun dä *Jabatan Telekom Brunei* fovaldt.
Brüßßel (Regijon)

De **Houpshtadtregijon Brüßßel** (ob_flämish u_nederländisch: , op franzüüsish: , op wallonish: , op deutsch: ) eß en Regijon en däm Shtaat] Bellji_en Europa.

De Regijon Brüßßel jehüert zo nem Dejl bej de *Jemäjnschaff di nederländisch schwade dejt*, zo nem Dejl bej de *Jemäjnschaff di franzüüsish schwade dejt*]] un de Affköözung noh dä Norm ISO 3166-2 för di Jääjendt eß BE-BRU.

Se hät käjn Provinße.
Buch (Körperdeel)

Dä **Buch** eß enne wishtijje Körperdeejl. Beijm Minsch sėzz_e övver de Beejn un unger_em Häzz. Em Buch dren eß do Maaren, et Jedärrəm, de Levver, de Niiere, de Jall un de Milltß, un jans_am Eng unge noch di Fott wo dat widder eruß kütt, wat noh_m fordaue uß_jedrißße weed. Och de Bloohß för dä Flüßßijj_Affall es_em Buch. Unß Fraulück hallde der Nachwuux för nüng Moohnde schöön kushelish wärrəm em Buch, ii datt_e op_de Wäld_kütt.

Et sinn jaa_nidd_esu_vinnish Lück_di saare beij inne sööß et_Jevööhl em Buch,
un_noch_mieh, di ald enß saare, se hätte E Jefööl_em Buch.
Bund Nöüj Döüjtschlanndt e.V.

Dä **Bund Nöüj_Döüjtschlanndt e.V.** affjekööz *ND*, ess_enne Foäjn, dä am Äng fum Eetzte Wälldt_Kreesh
jejründt woode eß, ävver do ald aale Füürlöüjfor jehatt hätt. Su eßß_e ne jannz aale Faadfindor_Foräjn, dä_t_ėmmo_noch_jitt.

En Kölle sezz_e en de Jabelßbärjer Shtroohß, janz noh amm Süüd_Baanhoff aan dor Baan.

## Websigge
* Däm ND sing Houm_Päjdsh (*op [[Hochdeutsch|deutsh]]*)
Buun

En **Buun** eß en Meuershen_odder en langen jraaden Stäĳnwall, maanschmol nur en pahr Pööhl met Planke dozwesche. Et mieß sinn et ävver decke Stäĳn opjeschodt, fass_ėmmer Basalldt, fum Uuver e Shtöck en enne Floßß erinn, odder enn enne Seeh, odder et Meer. De minsche maache_suj_jet, wäĳl_se dänngke, dat dat hellfe däät, dat dä Shtrand odder et Uuver nid_esu läĳsch fottjeshpööhldt weedt, fun de Wälle un dä Ströhmung, odder Wind_un Wätter], Huhwasse_un Fluhte.

Buune sin och off nett för Angler], di säze sish do drop un han io Freud draan, dat se e jood Däĳl fum Uver fott_kumme, do_hen wo_t Wasser tiifer eß un de Fesch jet winnijjer fun Wälle jeshtüührt weede. Jenausu freue sesh de Füjjel övver e reujish Pläzzje am Wasser ußße op de Buune, besönders de Mööve.

Op de Ovversick fun Buune en Flößß, un ope Fördersigk fun der Buune em Meer, fun do Shtröömung uß jesinn, do weet no un noh jet aanjeshpööhlt, do sammelt sish der Sand, der Kißß, un dä Drißß dä söns_em Wasser erömschwemmp un sijj_am Uufer affsäz. Op der ander Sigk winnijer, do es_am Eng fun dä Buun norre enne Waßßo_Wirbel] — wä sijj_ußkänt, kann dä nuzze, öm uß dä Shtröömung eruß ze schwömme, hä moßß_ävver och die kraff han, do zo_rääshde Zigk widder erruß_ze_kumme, sönß kann dat och janß_schön jefeerlish wääde.

No kann jo dat Wasser em Floßß nit dorj_en Buun dorschfleeße, un weĳlet winniger Plaz em Floßß jitt, dorsh_di_buun, moß dat Waßßer em Räß jet flöcker loufe. Dat hėlləv_och, dat sich de Faarinn, zom Bäĳswhpill em Rhing nidd-esu läĳsh zohsez, de Sheff_Faat] dangg_et unß. Dröm han äijentlijj_all flöß med Sheffsfokeeo] och Buune, zemaal di de Wälle fun de Sheffe jät neutrallisėere dunn.

Fröer hät mer Buune orr_enß für Däĳshe jemaat. Dadd_es ävver Qwatsch, määt mer hück nit mieh, enne Däĳsh bruch e lang un jlatt Füürland.
Berlin

**Bälliin**, kammer och **Bärliin** schrieve, kölsch **Berlin**, amplisch heiß et och **Berlin**, et wor fröher de Houpshtadt vun Preuße un eß zick 1871 Houpshtadt, un zick 1990 de Bundeshoupshtadt vun Deutschland. Weijl Deutschland noh em Zweijte Weltkreesch jedeelt wuude wor, wor zonächs Bonn zweiunvierzisch Johr Bundeshoupshtadt vun d'r Bundesrepublik Deutschland un Oßß Bälin Houpshtadt vun d'r Deutsche Demokratische Republik, bes 1989 de Bälliner Muer feel und Deutschland widder vereenisch wudde es.

Et Wappedier fun Bärlin ess enne kleeijne Bär, wi dä Naame alld säät.

Bällin ess en ne eijene Stadtstaat un es ävver komplätt fun Brandeborsch ömjovve. De Houpshtadt fun Brandenburjj es Pozdamm, wat fröher Residenzstadt fun Bällin wor, un noch änger forbonge wi Pochz un Schäbbish Läbbish met Kölle es, doröm wullte de Pollitiker dat ald enß zosammelääje, ävver de Lück fun drenne wi druße han dat ned metjemaat un esu wood nix druß.

## Websigge
* Stadtstaat Berlin
Berliner

**Berliner** sin Kuurle uss söößem Heffdeesch en Fett ussjebacke, met Aprikose-Mammelaad jefüllt un met Zucker bestreut.

Karneval ohne Berliner wör wie Weihnachte ohne Weihnachtsplätzje, deshalef zälle se och zom Karnevalsjebäck.
Anders wie Muzemandele kritt mer se äwe et janne Johr öwe.
Degraa

**Degraa** ėßß dat ovverjäärijje Bier watt in Oche 139 Joohr lang jemaat wood.
De Brouerei *Josef Degraa & Erben* woot 1850 unger däm Noom *Brauerei A. Körfer* jejründt. Sigg 1932 hejs_et *Degraa*. Dat Bier wood noh bes 1989 gebrout. Et ėßß en ovverjäärijjes Bier, wi_ma_et im Rhingland jään hätt. Hückzedaach jitt_et noh de Brouhäuser als Kneijpe. Beleevd sinn heä vüür allem de Muschele.

Beleevd woor och immer dat Motto vunn dä Brouerei Degraa. Op huhdeutsch hätt_et jeheijße: **', övversätze ka_ma dat mėd: ''Dä Oppa wood 100 Johr aal, hä hätt immer Degraa övverjäärisch jedronke''.
De Öcher hänn druss jemaat, widder op [[Hochdeutsch|Huhdeutsch]]: **', övversäätz: *De Omma wood 110, Degraa hätt se nie aajeluurt*.

## Ußßerdämm
Angere övverjäärijje Biere: Kölsch, Bönnsch, Alt, Dampfbier
Deutsche Demokratische Republik

De **DDR**, dat shtundt för **Deutsche Demogradische Republik**, ößß enne Shtaat jeweäse, dää zick 1949 böß öm dä 3. Oktoober 1990 et meddelere Stöck vum frööre Reisch wooa. Mer han denn heeä öm Wäßßte och de DieJaßporra nänne möße, un mier hann doföer jeschpänndt, dänn schlieëßlich un änntlisch jooevet dooa koum Kirrsche, un de Lück mooete et sunndaachs stunndelanng övver Land faaëre, un ëönne Paschtuër hätt dräij Duzzenndt Jëmäiëende ze betreuje jehatt.

Dä Schtaat hätt sësch de Diktatuur vun Prolletarijaat jenanndt, ävver ët öß de Diktatuur vun de Kommennißte jewääese, un dä Stoph, dä Ullbrich un shpääder dä Mielke un dä Honnecker hann sisch vüüerjedrängk un hann dann jooa alles sällevs allein äntschieede. Domött inne üer Unntertaane nëtt schtiffte jänge, hanse de Muuer un Schtachcheldrooëht öm dat Lanndt erröm jelaaët, un dä Kammißß mooete oppaßße un up de Lück scheeëße.

1989 hätt et Vollek (met jätt Hüllep vum Gorbatschof un vum Jännscher) der KummunißßMuß jestöchz, dä Kohl hät oëch metjehullefe, un dann hätt sish dä Shtaat och oppjelööëhß, un de DDR öß widder rischtisch Deutschland jewooede.
Deutscher Hotel- und Gaststättenverband

Allß **Deutscher Hotel- und Gaststättenverband** odder *DEHOGA* hann sesh sibbezeen Landeßfobänndt un drëĳ FaachFobänndt zesamme jedonn, un sinn domet dä deutsche BrangscjenFobanndt fö de Hotälls_un et JaßßJewärrbe en Deutschlanndt. 

Zu singe Aktiviääte jehüüre:
* Et Enzotteere fun Hotälls_en de Kattejoriie noh de su_jenanndte **'.
* Lobby_Ärbëĳdt för de Branscje un de Betrihbe.
* Zentraale [[Marketing|Marrketing]]_Akzjoone.
* De Luun_Fohanndlunge met de [[Angestellter|Aanjeshtällte]] un iire [[Gewerkschaft|Jerwerrekschaffdt]]e alls_enne Ärbëĳdt_Jëvver_Fobanndt un alls dä Tarrihf_Pachtnor.
* E Süßteem för Övvernaachunge en de Hotällß ze Booche.

Hä hädd_en Feedelmilljoon Medjleeder, esu ättvo.

== De Faach_Fobänndt ==
De Faach_Fobänndt em DEHOGA sinn:
* **' (IHA)
* **' (UNIPAS)
* **' (V.I.C.)

## Websigge
* Em DEHOGA sing Houm_Pëĳtsch