open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
D Sendung met d Muuß

**D Sendung met d Muuß** es ö Fernseehprojramm, dat d ARD vöör Kenger ussstraahlt. Ajesproche wääde solle Kenger em Alder va önjeväär 5 bes 100 Joohr un äldr.

### Jätt va vreuer
Öt ischte mol leef di Sendung em Joohr 1971. Ziihl es öt, d Kenger Spaß am Liire z vormittele. Seij solle op ön schünn Art un Wiiß liire, dat öt Vreut mache kann, jät z ervaahre. Di Sendunge komme van alle möjeliche Fernseehanstalte, dat heecht van dr WDR, dr RBB, dr SR un van der SWR.

### Öm watt jeet öt en d Sendungen?
Am beitste vorsteeht mo dat, wenn ma sisch Theme akikkt, övver di je jät jezeecht weed. So wääde Vroohre beantwood wi „Woröm es dr Hemmel blau?“, „Wisu vlütt ö Vluchzeuch?“ övv „Wisu es ön Banan scheev?“. Dörch d Sendunge kann d ARD ävver och önö Hoof Knöpp vordeene, denn anger Länder zaahle jäähr düühr Jeld dovör.

### D jruuße Muuß
Nävver d Muuß em Film treent d Muuß och op d Büühn op. Önö Mänsch en ö Kostumm van ön Muuß sorcht vöör Vreud beij d Kenger vöör d Büühn.

## Websiije
* Die Seite mit der Maus
Frank-Walter Steinmeier

**Frank-Walter Steinmeier** (* 5. Januar 1956 ä Detmold) es önö dütsche Politiker van d SPD. Seijt öt Joohr 2007 es hä dr dütsche Ussemenestr en öt Kabinett van öt Angela Merkel. Em Oktober 2008 wood hä als Kandidat vöör d Kanzlerschaf beij d Waahle em Joohr 2009 jewäählt.

## Siih Lääve
Steinmeier wood 1956 als Kengk van önö Arbeedr jeboore un studiirde Räätswesseschaf ä Jiiße. 1982 bestäng hä sing ischde Abschlossprövung, 1986 sing zweide, bleed dann ävver ön Zitt an d Huchschüll. 1992 maade hä singe Doktor met ä Werk övver „Bürjer ohne Dach övver dr Kopp – tösche Flicht zr Ongerkonft un Räät op Wonnöge, Traditiun un Zokonft van staatlisch Äjriife, öm dovör z sorje, dat Lüüh oohne Dach övver dr Kopp jöholpe weed“ .

1991 troon hä en d Staatskanzlei en, 1993 övvernomm hä d Leijtung van öt Büro va Jerhard Schrödr. 

Em November 2005 wood Steinmeier dütsche Ussemenestr.

Als dr Müntefering zröcktroon, wood Steinmeier Vizekanzler.

## Jätt z lääse
* Sing Siij
SachsenLB

D **Sachsen LB**, di och **Landesbank Sachsen** heecht, es ön Landesbank un had dr Setz ä Leipzich.

Seijt Oktober 2007 es d Bank ön AG. Jejründ nö öt Äng van d DDR entstäng di Bank em Joohr 1992 un wood 2002 hondötprozentije Doohtr van d LB Bade Würtemberch. Dat bedüüde ävver am 1. April 2008 öt Äng van d Bank. Di wood dann LB Bade Würtemberch.

Op Jrond van dr Zsammebroch van dr Finanzmaat em Joohr 2007 un 2008 had d Bank völl Jeld vorloore.

## Websiije
* D Siij van d Bank
IKB Bank

D **IKB Bank**, di och *IKB Deutsche Industriebank AG* es ön Jruußbank, di sisch dorop spezialiseert had, Firme Jeld z pompe. Dr Setz van d Bank es Düsseldorp.

Met övver 22 Mrd. Euro en d Bilanze un 1400 Lüüh, di sisch vöör d Bank krom lääje, jehüüd s zo d gruuße.

Dörch dr Zsammebroch van dr Finanzmaat em Joohr 2007 un 2008 kuut d Bank op eemol net mit zaahle un hött zomaache mösse. Ävver d KfW-Banke hand Jeld zojeschooße su dat dat Jeschäft flott wärm leef.

Öt es jeplant, dat d Lone Star Funds Investmöntjesellschaft sisch met övver 90 % bei d IKB äkooft.

## Jätt z lääse
* D Siij van d IKB Deutsche Industriebank AG
Cornelis Harold Riedewald

**Cornelis Harold Riedewald**  (12. Januar 1933 ä Paramaribo, † 8. Dezember 1982) woch önö Räätsvordriiner us Surinam. Hä woch ee van d Opfere van d Dezembermorde.

Hä hod ön schünn Kengkheed un jäng no d Räätsschüll va Surinam, wo hä sisch besongisch vöör Straafräät interesseerde. Spiir kömmerde hä sisch doröm, dat och kleng Firme hön Waar zo önö vornönftije Priiß vorkoofe kutte. Em Februar 1980 no önö Ömsturzvorsuch vorloor hä si Amt.

No önö Jäjeputsch weed Riedewald vassjenomme un noch en d sälve Naat erschooße.

## Jätt z lääse
* Övver Riedewald
Perwis Kambachsch

**Perwis Kambachsch** es önö Ziidungsmänsch us Afjanistan. Hö wood van ö afjanisch Jericht zm Duud vorurdeelt. Dat Urdeel wood ävver en d Töschezitt ä 20 Joohr Klingelpötz ömjewandelt.

Perwis Kambachsch hod us öt Netz van ön islamische Siij önö Artikl öraavjelaane un dm sing Ziidungskolleje zr Diskussiun jejovve. Öt jäng öm d Rääte, di Vraue em Islam hand. Öt Jericht sooh öt als ärwesse ä, dat Perwis Kambachsch sisch dörch di Texte övver dr Islam lostisch jemaat had. Hä wood zm Duud vorurdeelt.

No dat Urdeel joov öt önö weltwitte Opstand. Dat Urdeel woch ävver su entstange, wi öt dr Islam zo jesteeht. Öt wood sujar van dr Senat bstäticht.

Am 22. Oktober 2008 wood bkannd, dat dat Urdeel ä 20 Joohr Jevängnis aavjeändert wood.

## Websiije
* Övver dr Vall in d Ziidung Welt
* 20 Joohr Jevängnis
Chandrayaan 1

**Chandrayaan I** es dr Naam van d ischde indische Mondmissiun.

Am 22. Oktober 2008 schaffde öt dr Staat Indie sing ischde Raumsond no dr Mond z schecke. 2 Joohr lang soll di Raumsond öm osse Mond vleeje un Informatiune sammele. Wichtich es Indie dobeij ävver winnijer dä Mond sälvs. Dat Land well probeere, öv sing Technik jott jenoch es, öm ö sun Missiun met Ärfolsch dörchzevüüre.

Ö 20&nbsp;kg schwoch Pakätche änthäld ön Sond, di op dr Mond lande soll.

No singe Start vlütt d Sond ä 5,5 Daach bes no dr Mond un vlütt dann än ön Hüüde va onjeväär 1000&nbsp;km öm däm öröm. Dann jeet öt deeper öraaf bes ön Hüüde va 100&nbsp;km. Zwei Joor lang soll dat duure.

## Websiije
* 
* D Siij va Chrandrayaan-1 (ä Änglisch)
Körperscanner

Önö **Körperscanner** es ö Jerät, dat d Zrökstreujung va Straalung nötzt (Kompton-Äffekt) on öt dodörch möjelich maad, jätt z dörchstraale.

Dörch d Jebruch va Terrawälle övv Röntjestraahle es öt möjelich, dörch Dänger dörch z kikke. Op di Art un Wiiß losse sich zm Beispell vorstoche Bombe vänge.

Ävver dat Vorvaahre had och Huvve. Mensche send op dr Beldschirm puddelnakß un doher darf dat Vorvaare mä beij Vreiwillije ajewandt wääde. D Polisse ä Dütschland probeere dat ävver at us.

## Websiije
* Jätt övver dr Körperscanner (ä Änglisch)
Burch Eltz

D **Burch Eltz** es ön Burch an d Mosel. Völl saare, da töt enn van d schünnste Burje ä Dütschland es. Dat Bouwwärk wood an dr Övverjang van d Eefel no öt Maiveld jebouwd.

## Va vreuer
D Burch stammd us öt 12. Joohrhondöt, dat heecht öt es ö Bouwwerk us öt Meddelaldr. Öt ischte mol tauchde d Naam em Joohr 1157 em Zosammehang met Friedrich Barbarossa en d Bösch op. Us di Zitt jitt öt noch dr Bärchfriid un önö Deel van öt Wonnhuuß.

Kott vöör 1268 deelde sisch d Eejedömmer dä Besetz op un Elias, Wellem un dr Theoderich, op Ripuaresch sätt mo dora dr Thei karate jäddr ö Stöck Burch. Su es dat bes hüü blevve.

## Dr Kniiß met Balduin va Luxemburch
Balduin va Luxemburch woohl si Jebiid op d Burch Eltz z vorjrößere. Dat paaßde ävver d Ritterslüüh net un s hand sisch weersatze. Es koom zo d Eltzer Feehde. Balduin va Luxemburch bouwde sujar d Burch Trutzeltz, öm va do us Burch Eltz onger Beschoss z nämme. Oohne völl kapott z mache, vonge d Eltzer un Balduin önö Wääch un d Burchlüüh woode Leehnslüüh van dr Triirer Ärzbischoff Balduin.

## D Burch weed vorjrüßert
Tösche 1490 un 1540 wood an d Burch a jebouwd. D Rodendorfer Hüüsr koome dozo. D Naam Rodendorf kütt van d Hiirod tösche Katharine von Brandscheid zu Rodendorf un Hans Adolf zu Eltz. 

Neu Aabouwte koome och tösche 1604 un 1661 an d Burch als öt Kempenicher Huuß jemuurd wood.

## Di Joohre dono
Völl Burje an dr Rhing woode en dr Pfälzr Ärbfoljekresch kapott jemaad. Do hod d Burch Eltz flupp. Hans Anton zu Eltz-Üttingen woch önö huhe Militär un dodörch sorchde hä dovör, dat sing Burch janz bleed.

Em 19. Joohrhondöt wood d Burch wärm oppoliirt un op fing jemaad. Dovör kann mo sisch beij Jraf Karl va Eltz bedanke, dä dovöör önö Hoof Jeld locker jemaad had.

Hüü jehüüd d Burch dr Dr. Karl Jraf un Edle Häär van un zo Eltz-Kempenich, dä ävver sing Wonnök meeßtens ä Frankfurt övv ä Ältvill had.

## Jäät z lääse
Ute Ritzenhofen: ** (2002), broschiert, 96 Sieje, ISBN 3-422-06248-3

## Websiije

* D Siij van d Burch
Eltzer Feehde

D **Eltzer Feehde** woch ön kotte Kresch, di em Joohr 1331 aavong un tösche Balduin va Luxemburch un d Hääre van d Burch Eltz aavjäng.

Balduin va Luxemburch, d Ärzbischoff va Triir, vorsooht si Jebiid bes no Koblenz us z bouwe. Dozo laad hä sisch met viir Burchhääre ä. Dozo jehoote och d Lüüh va Burch Eltz. Su bouwde Balduin sujar ön kleng Burch, d Burch Trutzeltz, öm op d Burch Eltz schesse z könnö.

Tösche 1336 un 1337 vonge d Stritthäähn önö Wääch sisch net mi länger d Köpp ä z houwe un öt wood dr Eltzer Vreede jeschooße.

## Jätt z lääse
* Julia Eulenstein: *Rebelliun van d Övvermöddije"? D Eltzer Feehde onger Balduin va Triir (1331–1337)*
Venus va Milo

D **Venus va Milo** es en Statue us ö Joohr 100 vöör Christi Jeburt. S ställt d Jöttin Afrodite do.

Die Statue es uss Marmor un wood öm 100 v. Chr. jemaad. Am 8. Aprel 1820 had dä Buur Giorgos Kentrotas dat jo Stück en d Nööde van ö ald jrischisch Teatr vonge. Hä sood do Keie, öm jätt z bouwe. Dä Ärm van di Statue woch at aav un kütt net mi jevonge wääde.

Öt duurde ön janze Zitt, iih Dumont d’Urville di Statue beij önö Türk jeseh hod, dovör sorchde, dat d Franzuse s koofde. Könnig Ludwig XVIII. wood di dann jeschänkt un dono koom s en dr Luuvre.

## Websiije
*
Antoniuskapäll

D **Antoniuskapäll** es ön Kapäll ä Mönster. S steeht op dr Wäch va Mönster no Breenich.

Dat Kerchehüssje wood em Joohr 1718 jebouwd, ävver ösu richtich väädisch es dat damols net woode. Dörch ö Ärdbeebe wood öt wärm kapott jemaad. Öt had dann ön janze Zitt jeduurt, ii dr Abt va Mönster dr Opdrach joov, d Kapäll wärm op z bouwe. Dat woch em Joohr 1781.

Dono had sisch ävver noch döck jätt an d Kapäll jeändert. Dobeij wood us ö Dreiäck di Form, di mo hüü op dat Beldche sitt.

D Antoniuskapäll jehüüd zo en Jrupp va vönf Kapälle, di d Zentralkerch, öt Kluster va Mönster, ömjitt.

## Websiije
* Jätt övver Mönster
* D Antoniuskapäll
Kraftwärk Heimbach

Dat **Kraftwärk** va Heimbach litt en d Eefel. Öt jehüüd zo ön Reih va Kraftwärke, di an d Stauseee an d Rur ajelaad woode.

Dat Kraftwärk stammd us öt Joohr 1905 un beträckt si Wasser us dr Uftsee. Dörch önö Stolle läuft öt 110 m deeper op d Räär van d Turbine. 1905 woch ö töt stärkste Kraftwärk van d Welt. Öt erreichde 12.000 kW.

Seijt 1905 had sisch ävver önö Hoof jeändert. Di au Turbine – aach Stöck woode ajedrävve – leefe bo 70 Joohr lang un han nu ussjedeehnt. 1975 woode s ußranjiird un dörch zwei neu Turbine ersatze, di nu 16.000&nbsp;kW schaffe.

Di ald Maschine stönt noch en di Räum örömm un wi well, da kann önö Bleck dorop wärpe. övverhaupt moss jesaat wääde, da töt lisch luunt, van d Rondwääch öm dr Stausee ö paar Schrett no d Siih z mache un sisch di Hall met di alt Maschine öns a z kikke. Alles es osu jott erhalde, dat dat Kraftwärk en d Kunstbösch jenannt weed. Messing un Marmor vängt mo he en Maschinehalle.

Am Äng van dr Zweide Weltkresch maade d dütsche Soldate d Rööhre no öt Kraftwärk kapott om dörch dat Hochwasser d Rur ösu voll wääde z losse, dat dodörch d alliiirde Soldate opjehalde wääde kütte. Dat dat önö Schoss en dr Ovvent woch, dat wesse mo hü.

Di schünn Hall weed hü z daachs jenotzt, öm Konserte aav z halde. Dann wääde d Turbine avjeschalt, damet dat Späktakel net jestüürt weed.

Ö kleng Museum van dr RWE wood och en di Hall opjebouwd.

## Websiije

*Kraftwerk Heimbach
Marmor

**Marmor** es ön Zoot Steehn, di us Calcit övv us Dolomit besteet. Marmor jehüüd zo d Karbonatsteen.

Marmor veel ävver net vam Hemmel. Hä entstäng, entstäng dörch önö Vorjang, dem mo Metamorphose nännt. Wann öt en d Bioloji jitt, dat jitt öt och beij d Steen, en d Jeoloji. Uss önö Ursprongsstee met winnichstens 50 % Karbonatjehalt beld sisch onger Drock va onjeväär 10 kBar un huhe Temperatur (400° C) dr Marmor. Döck sitt mo en dr Marmor noch d Karbonatknübbelcher.

## Eejeschafte
Marmor bsteeht us meddele un jruuße Mikrokristalle. Wöre di inzelne Kristalle saubr, dann wöch dr Marmor janz wiss. Ävver ö su saubr es dä sälde. Dodörch entsteeht d Marmorirung van dr Stee. Su jitt öt Marmor met önö schwazze, jääle, jrüne un oranje Stech. Wisse Marmor es dr wichtichste. Dä weet öt meetste jesood. Bkannd es dr wisse Marmor us Carara.

## Marmor en d Konst
Marmor weed döck vöör Konstwerke jebrud. Di wisse Värv van d Stee un di Möjelichkeet, doruss schön Fujure un Säule z mache, maad däm besongisch jott jöeichnet. Wä sisch Kerche akikkt, dä kann ö Läddche dova sänge. Ävver och Kunstwärke wi d Venus va Milo zeeje dat jenau.

## Websiije

* Jätt övver dä Stee
Primera Air

D **Primera Air**, dat sprecht mo *Primera Är*, es ön Schartrvluchjesellschaf us Ißland.

D Jösellschaf jehüüd z Aislandär met Stötzpunkte ä Stockholm, Jötburch, Dablin, Malmö un Keflavik. D Primera Air es Deel van d Primera Trävvel Jruup.

Primera Air vlütt met 4 Boeing 737-800, 2 wääde Aavang 2009 noch dozo komme.

## Websiije
* D Primera Trävvel Jruup
Volkstrauertag

Am **Volkstrauertag** jedenk Deutschland met Kranznidderläjunge un e'ner Jedenkstond em Bundesdaach all jefallene Soldate, Kreschsduude un dä Opfer von Jewaltherrschaffte. Hä wierd zick 1952 jedes Johr zwei Sonndaare vür em ierschte Advent bejange un jehüürt zo de „Stille Daare“.

Die offizielle Kranznidderläjung von Deutschland eß en Berlin en d'r Neuen Waach „Unger de Linde“.

Andere Länder jedenke och ihre Duude:
* Holland am 4. Mai, am Daach vür em Befreiungsdaach 5. Mai
* België am 11. November, dämm Daach an dämm de Ierschte Weltkreesch ze End jejange eß
* Frankreich am 11. November, „Armistice 1918“ (Waffestillstand 1918)
* Jrußbritannië am 11. November „Remeberance Day“
* USA am 11. November „Veteransday“

En England lääsch de Könnijin „at the eleventh hour of the eleventh day of the eleventh month“ (en de elefte Stond am elefde Daach em elefde Moond, am 11.11. um 11:00 Uhr) e'ne Kranz met Moahnbloome nidder, weil die „Junge“ domols op de Feldere von Flandere, wo die Moahnbloome blöhe, ze Dausende jefalle sen.
Werderaner Wachtelberg

**Werderaner Wachtelberg** es ene Wing un och dä Name för e Wingjůt en de Nöhde fun Werder aan de Havel en Brandeborsch. Dat litt bëij Potzdamm bëij Bällin. Do maache se ene aanäkannte Qualitätswing un sin domet et nöchtleschste Wingjoht wat dat kann op de Wëlt.

Wing aanboue dunn se en dä Jääjed ald zick Drüxehnhondertpiifendeckel, woh de Zisterzijänser iehr Rebe metjebraat han, och wann dat en dä Zick noh dämm ahle Fritz winnijer jewoode es, um mer mieh op Oopß un Druuve ömjeshteeje es.

## Ene Neuaanfang
Em Johr 1985 wohr op däm Wachtelbersch bei Werder ald övver 100 Johr keine Wing för zem Verkoufe mieh jetrocke woode. Doh hät de Jächtneresche Produktionsjenosseschaff ** en aahle Traddizjohn widder opläve lohße un 4.8 Hecktaa Wings neu aanjelaat. Dobei han se hee un doh noch aale verwėlderte Wingshtöck opjefonge.

Zick 1991 jehööt de Winglare „Werderaner Wachtelberg“ zo de EU ierem Wingboujebeet Saale-Unstrut un es fun dä EU zick dämm offizjääl för Qualitätswing ze maache zohjelohße. Enzwesche es se op 6.5 Hëcktaa jewaahße.

Dä märkesche Sandboddem es em Sommer joot för dä Wing, dä weet schön wärrem, dat han di Shtöcker jähn. Em Winter weed et aan dä Havel un zwesche dä ier Seeje och nit esu ärsch kallt, dat künne de Wingshtöck och noch ußhallde. Weil en däm Boddem do nit esu vill Nahrung dren shtish, un dä och der Rähn nit joot faßhallde kann, es dä Wing noheer meld un wi mer säät, jet dönn, ävver dat weed och jähn jedrůngke.

## Websigge
* Däm Wingoht sing Websigge (*op [[dütsch (Shprooch)|dütsch]]*)
Neue Waach

De **Neue Waach** steht en Berlin aan d'r Stroß Unger de Linde. Se eß unger em preußische Könning Friedrich Wilhelm III. zwesche 1816 un 1818 als Waachhuß für die Waach vom Könning un als Jedenkstätt für de Jefallene von dämm Kreesch jäjen de Napoleon jebaut wudde.

Zick em Volkstrauertag 1993 deent de Neue Waach als Zentrale Jedenkstätte von de Bundesrepublik Deutschland für de Opfer von Kreesch un Jewaltherrschaff.

Vür de Deutsche Einheit 1990 wor de Zentrale Jedenkstätt von de Bundesrepublik Deutschland zonächs em Hoffjaade vür em kunshistorische Museum un späder op em Nordfreedhoff von Bonn.
Horst Lorenz Seehofer

**Horst Lorenz Seehofer** (* 4. Juli 1949 ä Ingolstadt) en önö dütsche Politikr van d CSU). Äm Oktober 2008 wood hä och Menesterpräsident va Bayere un Vörsetzende van d Parteij.

## Si Lääve
No d Schüll jäng Seehofer en d Vorwaltung un werkde sisch do huch. Bes 1980 woch hä en Landrotsampt.

Prevat fluppde öt met d ischte Vrau net ösu jott. Met sing zweide had hä drei Kenger u nenn Doohtr us ö Küddelche. Seehofer läävd en ö Veedel va Ingolstadt.

## Seehofer en d Politik
1969 jäng öt met d Jong Unijon los, 1971 koom dr Beijtrett zo d CSU. Ävver och do jäng öt steil bärchop bes zm Parteijvörsetz em 2007 als dr Steuber ophood.

Zweimol hod hä önö Poste als Menestr, eemol onger Helmut Kohl en d Joohre 1992 bes 1998 em Ennemenesterium un dono tösche 2005 un 2008 beij öt Angela Merkel en öt Menesterium vöör d Buure.

Am 25. Oktober 2008 wood Seehofer zm Nachvoljer van dr Huber jewäählt.

## Websiije
* Seehofers Siij
Koblenz

**Kowelenz** am Meddelrhing net ze verwääßele met Kowelenz am Huhrhing (op dütsch **Koblenz**) es ön Stadt en öt dütsche Bundesland Rhingland-Pfalz un litt an d Mündung van d Mosel en dr Rhing.

## Jätt alljemeines övver d Stadt
Koblenz es d dreijtjrüützde Stadt va Rhingland-Pfalz. Em Joohr 2008 hod s jätt mi als 100.000 Äwoohner.
Koblenz es en van d äldste Städt, di öt ä Dütschland jitt. 1992 viirde mo öt 2000-Jööhrisch.

## D Laach
A Koblenz jrenzt em Süüde dr Hunsröck, em Weste d Reste van d Eefel un em Norde dr Westerwald.

## Vöör Turiste
Vöör d Turiste schünn a z kikke es öt Dütsche Äck, do wo Mosel un Rhing zsammefleeße. Usserdäm sollt sisch dä Vremde d Festung Ehrenbreitstein, öt Schloss Stolzevels sowi öt Schloss van dr Kurfürst akikke. Och dr Limes, dä va do a bes no d Donau jeet, sollt mo jeseeh ha.

Vom 15. April bes zom 16. Oktober 2011 fingk en Kowelenz de Bundesgartenschau statt.

## Websiije

* D Stadt Koblenz
Burch Hengebach

D **Burch Hengebach** es ön Burch an d Rur. Si litt op önö Bärch beij Heimbach.

Ö tischte mol, dat d Burch en d Bösch beschrevve weed, woch öm öt Joohr 1000. Em Joohr 1012 joov öt at öns enne Kresch öm dat Bouwwerk. 

*Hermann I. va Hengebach* woch em 12. Joohrhondöt dr isch Besetzer met dr Naam Hengebach. 1237 hood öt ävver met d Hengebachs op. Everhards III. woch dr leitzte. Öt Häzochdom Jüllich koom met Heimbach zsamme un wood va Wellem II. va Jüllich rejiirt.

Als d Franzuse dr Jraaf Jüllich ö Äng satze, veel Burch Hengebach an d Erve van d Pfalzjraave van Pfalz-Neuburch. Dat woch em Joohr 1609. D Burch jäng mi un mi kapott un wood zr Ruin. Önö Brand em Joohr 1687 joov d Burch dr Rest.

Wenn mo denkt, dat öt net mi schlemmer komme kann, dann kennt mo d Heimbacher net. Em Joohr 1804 wood di Burch an ön Heimbacher Famelisch vorkooft un di maade önö Steebroch us dat ald Huuß. Irjendwann wood dat ävver bouwvällisch un dä Steebroch wood opjejovve un alles sold platt jemaad wääde.

Önö Stammdesch us Düüre beschlosse d Heimbacher Burch zo ö Heimatmuseum z maache, koovde dat Jelände op un vong öt Vrassele a. Dann koom dr zweide Weltkresch un op eemol woch alles vam Desch.

No dr Kresch väälde öt Jeld un d Burch wood an ön Brouwerei vorkooft, di alles op neu maade, ön fing Kneip un ö Hotel omaade un mät Burch Hengebach Jeld vordeende. 1969 leef dä Vordrach met di Brouwerei uss un d Stadt Schleide hat dä Rest van dr Opbouw övvernomme.

Hüü z dach jehüüd Burch Hengebach wärm Heimbach un bedrivvd do ö Hotel un ö Restorong.

## Websiije
* Jätt övver Heimbach un sing Burch
Viswanathan Anand

**Viswanathan Anand** (* 11. Dezember 1969 ä Madras, Indie), es önö Schachspeller us Indie. Hä woch tösche 2000 un 2002 Weltmeestr un es seijt 2007 dr alleenije Weltmeestr. Hä es seijt 1975 met sing Vrau Aruna vorhiirod.

### Si Lääve en d Schachwelt
Met 6 Joohr vong hä met sing Mamm öt chachspelle a. Öt duurde net lang, dann vong hä Vüür. 1978 kekk hä sisch dat Spell tösche Karpow un Kortschnoi a un woch koom noch z bremse. Hä spelld bässr un bässr. 1993 jewonn hä d Weltmeestrschaff van d Halvstärke.
Onjeväär ee Joohr spiidr troon Anand d indische Nationalmannschaff beij un reisde met dr dörch d Welt.

Anand vorsood ö paar mol FIDE-Weltmeestr z wääde. Dat fluppde isch em Joohr 2000 als hä ä New Delhi singe Jechner Schirow platt maade. Dat bleed hä bes zm Joohr 2002.

Em Joohr 2007 schaffde hä öt, dörch önö Siich ä Mexiko, Weltmestr z wääde. 

## Websiije

* Sing Siij
Dochmacherhoff Offermann

Dr **Dochmacherhoff Offermann** woch önö vreuere Kupferhoff ä Stolberch. Hüü weed öt als Wonnhuuß jenotzt.

## D Jeschichte van dr Hoff
Di Hüüser stamme us öt 18. Joohrhondöt. Damols woode s als Kupferhoff jebouwd. Als öt met dr Messing ä Stolberch z Äng jäng, moote sisch di Stolberjer jätt övverlääje. Us Imchebroch koom *Johann Paul Offermann* en d Stadt. Hä hod do at önö Hoof Jeld dörch Doch vordeehnt un koovde dat Huuß. Kott dono äntstäng he ön Dochfabrik, önö Dochmacherhoff. Domet jäng öt onjeväär 60 Joohr jott vörra. Dann woch och dii Zitt vorbeij, un die Hüüser jänge mi un mi kapott. 

Avangs van öt 19. Joohrhondöt wood d vöchte Sii van dat ischte Huuß vorkooft, un ön Kneip maade op, held sisch do ävver och net iivich.

En d 80er Joohre van öt 20. Joohrhondöt wood dä vreuere Hoff wärm ä Ochtnung jebraad. Sujar di ald Bröck, di d Hüüser op beede Siije van dr Baach vorbängt, wood wärm neu jebouwd un dä Plei tösche di Hüüser heescht hü no dr vreuere Eejedömmer van di Hüüser.
Josef, Jupp un Jüppche

**Josef, Jupp un Jüppche** send ö Jesangstrio us Oche.

Seijd 1985 jitt öt at dat Trio us öt Öcher Ostveedel. Di drei, ejentlich heeche s jo *Albert Gehlen*, *Ägid Lennartz* un *Hubert Crott* kennt mo van dr Öcher Karneval ävver net mä dann send s ongerwääß. Völl saare, dat Josef, Jupp un Jüppche d Bläck Fööss va Oche send.

Di 3 trääne ävver net mä em Karneval met Läddcher op. Och öt janze Joohr övver kann mo di flott Spröch van Josef, Jupp un Jüppche hüüre.

## Websiij
* Di Siij va Josef, Jupp un Jüppche
* Nät mä e Karneval
Ouldtaimer

**Ouldtaimer** send au Pkws, LKws, Busse, Motorräähr övv Träkkere met ö Alder va mi als 30 Joohr no öt dütsche Räät. Ä anger Länder sitt dat manchmol jätt angisch uss.

## Watt es önö Ouldtaimer
Wä an önö Ouldtaimer denkt, däm valle möjelicherwiiß d Zitte va Charlie Chaplin övv va Oliver Hardy enn ävver ösun au Keste send ja net nüüdich, öm önö Oldtimer z haa. Ö Auto dat älder als 30 Joohr es, jällt at als Ouldtaimer.

Völl denke, dat önö Ouldtaimer ö Auto see moss, dat jott ä Schoss es ävver dat hat domet nuuß z do. Dat Alder zällt un ön au Kess, di en önö schlääte Zostand es, kann och önö Ouldtaimer se. Mä send d meetste Ouldtaimer em Besetz va Lüüh, di sun Autos sammele, s jott flege un jäddes Stöbbche van öt Blech votthalde.

## Ouldtaimerklasse
Dat Alder van önö Ouldtaimer spelld ön Roll, wenn öt sisch öm d Ouldtaimerklasse jeet. Dobeij weed ongerscheede tösche 
# De *Klass A* bedüüt dat öt Auto älder als va 1904 es. Mo nennt Autos van d Tüp *Änchestr*.
# De *Klass B* bedüüt vöör dr Ouldtaimer dat hä tösche dr 1. Januar 1905 un dr  31. Dezember 1918 jebouwd wood. Mo nennt Autos van d Tüp *Kaiserzitt*.
# Die *Klass C* bedüüt dat öt Auto en de Joohre tösche dr 1. Januar 1919 un dr 31. Dezember 1930 jebouwd wood. Mo nennt Autos van d Tüp *Vintitch*.
# De *Klass D* bedüüt dat öt Auto tösche en di Joohre van dr 1. Januar 1931 un dr 31. Dezember 1945 jebouwd wood. Mo nennt Autos van d Tüp *Post Vintitch*.
# De *Klass E* bedüüt dat di au Kess tösche dr 1. Januar 1946 un dr 31. Dezember 1960 jebouwd wood. Mo nennt Autos van d Tüp *No dr Kresch*.
# Die *Klass F* bedüüt dat öt Auto tösche dr 1. Januar 1961 un dr 31. Dezember 1970 jebouwd wood. Mo nennt Autos van d Tüp *Weetschaftswondr*.
# De *Klass G* bedüüt dat dr Ouldtaimer tösche dr 1. Januar 1971 un dr 31. Dezember 1980 jebouwd wood. Mo nennt Autos van d Tüp *Jangtaimer*.
Watt jönger es un zo d Ouldtaimer jehüüd, wööd Klass H ävver bes hüü jitt öt di noch net.

## Wora erkännt mo önö Ouldtaimer
No öt dütsche Räät es ö Auto önö Ouldtaimer, dat älder als 30 Joohr es. Trefft dat vöör di Kess zo, dat hat dä zujelossene Vaahrer dat Jlöck, vöör singe Ouldtaimer winnijer Stüühr zahle z mösse. *191,73 EUR* es dat, watt häm si Auto dann op öt Joohr kooßt. An d Vorsecherung brutt mo och döck net osu völl z övverwiise.

Döck sitt mo ävver dat Alder van ö Auto net op dr ischte Bleck. Watt mo ävver flott erkännt es, dat önö Ouldtaimer ö anger Kennzeeche hat. Ö jruuß H hänger di Zaahl wiißt dorop hen.

## Websiije

*Dr Vorband vöör Ouldtaimer
Louise Brooks

**Louise Brooks ** (* 14. November 1906 ä Cherryvale, Kansas; † 8. Aujust 1985 ä Rochester) es ön Dänzerin us Amerika, di och dörch Rolle ä Stommfilme bkannd wood.

Louise wood en ö kleng Dörp en Kansas jeboore. Dörch hör Mamm kräät öt Kengk Spass an d Musik. Hörö Nobber däng hör jätt a, „sexual abuse“ nänne dat d Amerikaner. Dat had höör Jevööhl va Leevde jöändert un Louise saad spiir, dat öt kenne normal Leevde empfänge kütt.

Louise vong öt Danze a un maade dat siihr jott. Op eemol kräät öt krach met hörö Chef un sooß op d Strooß. D Stell em Teatr woch vott. Ävver öt duurde mä ö paar Dach, do vong Louise wärm ön Stell, desmol beij d bkannd Jrupp „Ziegfeld Follies“. Dodörch wood Hollywood op hör opmerksam. Louise driinde Filme vöör Paramount Pictures. Dat woch 1925.

Als Louise Charlie Chaplin kenne liirde hod öt ö kodd Küddelche met hem.

Bes zm Joohr 1929 driinde Louise Brooks önö Hoof Filme ävver da passeerde dat watt völl Schauspeller vassstelle moode. Dr Tunfilm koom un d Stemm paasde net. „Net z bruche“, saad dr Rejisseur un uss woch dr Droom vam Film.

En Europa driinde Louise noch ö paar Filme. Su entstäng ä Dütschland „Dö Bökß van d Pandora“ em Joohr 1929. Ävver och op datr Ärddeel satz sisch dr Tunfilm dörch un vöör Louise woch kenn Platsch.

Louise vorsoohd ävver wärm un wärm ä Filme Rolle z spelle. Su entstänge Filme met kotte Optrette bes en d Joohre 1938. 

Am 8. August 1985 storv Louise Brooks an önö Häzzpaaf un wood ä Rochester bgraave.
## Jätt z lääse
*Jätt over Louise Brooks
*Höör Lääve
Martin Klebba

**Martin Klebba** (* 23. Juni 1969 ä Troy) es önö Schauspeller us d USA dä och önö Stantmän es.

Klebba liid onger Klengwükßigkeet.

En Amerika wood hä dörch völl Rolle ä Filme bkannd. Ävver och en sujenannde Riäliti Schows troon hä op.
Laurent Nkunda

**Laurent Nkunda** och **Laurent Nkundabatware** övv **Laurent Nkunda Batware** (* 2. Februar 1967) jenannd es önö vreuere jeneral us dr Kongo. Hüü z dachs es hä Schäf van d Rebelle, di en önö Deel van öt Land alles op dr Kopp stelle.

Va 2004 a kämpfde hä met sing RDC-Rebälle jäje d Rejiirung en öt land. Dobeij hand sing Soldate önö Hoof Vorbräche bejange. Öm dat z erkläre, saat hä dat hä d Tutsi vöör Verbräche beschötze mööd, di angere vöör hödde.

Em Oktober 2008 stönd sing Soldate vöör Goma, en jrüßere Stadt van dr Kongo un send dobeij, d Stadt ä z nämme.

## Websiij
* D Siij van d Rebälle
Mohamed Nasheed

**Mohamed Nasheed** (*17. Mai 1967) es dr Präsident van d Maledive, ön Inseljrupp en dr Indische Ozean.

Nasheed wood dodörch bkannt dat hä en öt Jevängnis koom weil hä önö Artikel en ö Magasin jeschrävve hod. Amnesti International ernannd häm zo önö „Jevangene vöör sing Jewessensästellung“. Hä wood zwar ihhr vrei jelosse, mood ävver dann doch wärm hänger Spanische Jardinge zröck. Em Joohr 2000 wood hä en öt Parlament jewäählt. Spiir mood hä ävver wärm zröck en öt Jevängnis. Wi sisch spiir zeechde hodde s häm ävver valsche Indizie ongerjeschobe.

Em November 2003 hat hä sing Hemöd vorlosse un jäng no Sri Lanka, spiir och no Ängland. En di Zitt hat hä di „**“ jejründ. 

Em Joohr 2008 vorloohr Nasheed d ischde Rond van d Waahle ävver d zweide jewonn hä met 54&nbsp;% un wood dodörch jewälde Präsident va si Land.

## Websiij
* Sing Siij beij d Waahle
Mathematikschiff

Dat **Mathematikschiff**, op Ripuaresch heecht dat öt **Mattematikscheff** es ö Scheff, dat Kenger un Ärwaahßene Mattematik nöödr bränge soll.

Dat Scheff had dat Ziihl, jedderman Mattematik no z bränge. Op 600 qm well öt d Lüüh zeeje, dat Mattematik mi es als rechne. An önö Hoof Beispeller weed jezeecht, dat Matte zm Lääve jehüüd. Seijd em Joohr 2001 beveehrd dat Scheff, d Jenny, d dütsche Flöss un lääd do a, wo jenoch Mänche send.


| Öt Mattematikscheff ä Bonn
|Önö Bleck en öt Scheff


Op öt Scheff weed jezeechd, wat interesserd. Van d Riisewelle bes zm Packe va Päckcher ohne Platsch z vorschenke weed jezeecht, wat Vreud maad un zm Lääve van dr Mann van d Strooß paaßd. Ävver dat janze es net mä vöör Kenger jemaad. Och d älder Lüüh mösse machmol schärp nodenke, öm dr richtije Wääch z vänge.

## Websiije
* Öt Mattematikscheff
Jrondschüll

D Jrondschüll es ön Schüllform ö Dütschland, Österreich un d Schweiz.

Orsprönglich joov öt no dr Zweide Weltkresch ä Dütschland d Volksschüll. Di wood no un no Ängs van d 60er Joohre dörch d Jrondschüll aavjelößt. Di Schüll es vöör Kenger em Aldr tösche 6 un 10, manchmol och 12 Joohre.

En os Kaiserzitt nannt mo d Jrondschüll Elementarschüll. Ävver dä Ussdrock weed ä Dütschland net mi jebrud.

Bes vöör kottem woode en enn Klass d Kenger us enne Joohrjang ongerricht, ävver dat hat sisch va 2007/2008 a jöändert. Ä Noodrhing-Wäßßfaale un Berlin komme Kenger us 2 Joohrjäng zsamme. Dodörch weed erwaad, dat d schlau Kenger d schlääte metrisse.

Zm Ongerscheed va anger Schüllforme had d Klass en d Jrondschüll enne Klasseliihrer. Dä Liihrer söll d Klass van öt ischte bes öt leitzte Schülljoohr zr Siij stooh un vöör d Kenger dr Bezochsponkt see.

## Websiij
* Jätt övver Schülle un dr Vorband
Abu Kamal

**Al-Bukamal**, och Abu Kamal, es ön Stadt ä Syrie un litt an dr Floss Eufrat en d Nööde zm Irak.

En d Zitt van d au Römer loch d Stadt ä Mesopotamie un woch wichtisch vöör dr Handel. Völl Waach no Indie wood he vorlaane. 

Spiir wood öt döck ä enne Pott met Armenie jeworpe un zsamme met di Äck van d Ääd vorwalt. 

1921 wood öt van d Franzuse besatze un 1946 Deel va Syrie. Seijd d Amerikaner en dr Irak vörjedronge send, jäng öt met Abu Kamal wärm bärchop. Dr Handel blööde.

Am 27. Oktober 2008 hant viir Hubschrauber van d USA di Stadt beschooße. 7 Persune storve dobeij, 4 Kenger doronger.

## Websiij
* Abu Kamal Jätt övver d Stadt
Marie Doro

**Marie Doro** (* 25. Mai 1882 ä Duncannon, Pennsylvania; † 9. Oktober 1956 ä New York es önö Schauspellerin us Amerika, di och än Stommfilme Rolle spelld.

Als jong Mädche trock öt Marie op d Büühn un do speld s bes 1915 völl Rolle. En di Zitt koom dr Film op un 1915 driinde Doro onger dr Rejisör Adolpf Zukor höe ischde Stommfilm.

Marie woch eemol vorhiirod. Dat hamoneerde ävver ne tun öt leed sisch wärm scheede. Ö zweide mol hat Doro net mi jehiirod.

Hörö ischde Film jitt öt hü net mi ävver di Roll en dr Film „Oliver Twist“ us öt Joohr 1916 woch hör wi op dr Liiv jeschrävve. S kannd dat at, denn s hod di Roll op d Büühn at döck jespelld.

En d 20er Joohre vorloor Marie öt Interesse an dr Film en Amerika, spelld mä noch selde, trock no Italie. Do spelld s noch ö paar Rolle en Filme, hood dann ävver janz op un trock wärm no Amerika. Do vorkroch s sisch en höör Wonnig un troon en d Öffentlichkeed kom noch op.

Marie Doro storv am 9. Oktober 1956 ä New York.

## Websiij
* Marie Doros Siij
Weckmann

E ne **Weckmann**, **Weggemann**, ov **Klooskäälsche** eß e söß Brütche en de Jestalt von e'nem Mann met e'ner wießen Pief, dä me öm de Märtesdaach éröm en de Bäckereië koofe kann. Dä Weckmann soll de Sank Martin darstelle un die Pief sich uss singem ömjedriehte Bischoffsstab entweckelt hann.
Märteszoch

Met e'nem **Märteszoch** öm de 11. November éröm jedenke fass all Städt un Dörpe em janze Rheinland em Martin von Tours, dä de Lejend noh als römische Soldat ze Pääd em Winter met e'nem ärme Mann am Stroßerand singe Mantel jedeelt hätt, domet_e net erfriere däät.

Am 10. November, em Märtesovend, trecke deshalef Pänz met selefs jebastelte Fackele hinger 'nem als römische Soldat verkleete Mann op e'nem Pääd zom Märtesfüür un singe dobei ahle Märtesleedche.

Nohdämm de Märteszoch durch et Dörp zom Märtesfüür jetrocke eß, verdeelt de Sank Martin aan die Pänz Weckmänner, öm aan sing Lejend ze erinnere.

Om Heemwääsch, wenn de Zoch éröm eß, trecke de Pänz dann noch met de Latäne von Huß ze Huß un jonn Schnörze. Dobei singe se aan d'r Hußdörre e Leedche un krië dofür Sößischkeete. Wenn e paar Knießköpp de Dör net opmaache, kriën se von dä Pänz 'ne Sproch nohjeroofe: „Peck dä Ahl de Oore uss ..." 

Dat de Helije Zinte Märtes em Rheinland su veriehrt wierd, litt dodraan, dat de Frankekönning Chlodwig de helije Martin von Tours zom Schutzpatron öwer et janze Frankereich jemaat hätt, zo dämm uns Jägend domols noch jehüre däät, un dämm sing Sproch Mittelfränkisch / Ripuarisch hee noch ze läse eß.

## Luur och
* Märtesdaach
* Martin von Tours
* Sankt Martin (Leed)
* Looft Kinder looft

## Weblink
* Märteszoch
Tzipi Livni

**Tzipi Livni** (* 8. Juli 1957 ä Tel Aviv) es ön Politikerin us Israel un va September 2008 a d Vörsetzende van d Kadima Parteij. Zosätzlich es di Vrau Ussemenesterin van öt Land. Livni es vorhiirod un had zwei Kenger.

Hör Äldere koome us Pole. Livni jäng at vrösch no d Soldate un werkde spiir vöör dr Mossad, dr Jeheimdeenst va Israel. Als Livni hiirode, entscheed s sisch, net mi länger dat Lääve vüüre z wälle un quitiirde dä Poste. Si jäng en d Politik. S bekleede ö paar Menestrposte. Em Januar 2006 stech Livni als Ussemenesterin op. Zosätzlich wood s Vize-Premiemenestr. 

Em September 2008 vorsood Livni no dr Röcktrett van Ehud Olmert, ön eje Rejiirung op d Bee z stelle. Dat fluppde ävver net un s reef no vörjetrocke Waahle.

## Websiij
* Jätt övver hör
Nehren (Musel)

**Nehren** es önö Ocht an d Mosel en dr Kreijs Cochem-Zell.

Öt ischte mol tauchte Nehren em Joohr 634 en d Bösch op. Hüü lääve he jätt mi als 100 Lüüh. 1814 koom hä no önö Beschloss van dr Wiener Kongress no Preuße. Seijt  1947 jehüüd öt zo Rhingland-Pfalz.

Nehren wood dörch d zwei Römerjrääver bekannd, di op önö Wingberch ovverhalb van dr Ocht jevonge woode.

## Websiij
* Jätt övver Nehren
Römerjraav va Nehren

Öt **Römerjraav va Nehren** litt en d Wingberch ovverhalb van dr Ocht Nehren an d Mosel.

D Lüüh ä Nehren kannte dat au Jraav at iiwich, hand sich do ävver ni völl Jedanke dröm jemaad. Isch 1912 koom önö *Paul Steiner * un keck sisch dat jenauer a. 1920 koom dr näxte, maade Zeechnunge, di 1924 dozo vüürde, dat d Molereie an d Wäng opveele.

Dono wood öt ävver wärm reuich öm dat Jraav. Isch 1973 wood beschlooße, dat öt neu opjebouwd wääde solld. Dobeij koom öruss, dat dat Jraav us 2 enkele Jrääver böstäng. D Nommer 1 wood 1975 vädisch, Nommer 2 ö Joohr spiidr em Joohr 1976. 
Beij d Werkerei maade d Handwärkr ävver Vählr un maade di alt Wasserleitunge kapott, di dovör sorchde, dat Räähnwasser van öt Jraav vottleef. Watt passerde dono? Em Jraav wood öt naaß. D Vöchtichkeet steechde a un d Molereie kutte kapott jo. Lang wood jewerkt, i dat wärm fluppde.

Hü weed d Vöchtichkeet van d Loff en d Jrääver jemeiße. Decke Plaate halde Stöp un Dreck aav.

## Wi sitt öt en d Jrääver us?
D Jrääver send beede onjeväär 3 × 4 Meter jruuß. S liije en önö Hang va 30°. Wä drop zo jeed, dä sitt önö Tempel. Dat es ävver net mä önö Schotz. Vreuer soch dat och ösu us. Dr Boom van di Jrääver es us Stee, d Wäng send jemuurd. Dorop hat mo önö Putz us Kalk a jebraad. Plaate us 2 Värve woode op d Ääd vorlaad.

Die Wäng, di jo bemoohlt send, hand d Värve Jäähl un Ruuh. Rosa wood öt, wenn dr Mööhler jätt mi Kalk dronger mischde. Ävver och jröön un schwazz wood beij d Värve jebrudd.

## Watt wood jemoohlt?
Ruuh Bänder tränne d Hauptzone vanee aav. Zosätzlich woode d Wäng met Jittere bemohlt. Op d Decke hand s damols ruuh Kassette jezeechnet. Dotösche sitt mo jrön Bläähr, di zosätzlich dunkle Opß draahre. An ö paar Äkke sitt no och ruuh Blööte.

## Websiij
* Vam Aavang bes hüü
* Watt nüdisch es, öm öt Jraav z erhalde
Halloween

**Halloween**, watt op Ripuaresch **Hallowiin** usjesproche weed en d Naahd vam 31. Oktober zm 1. November jeviird. 

Ä Irland wood öt vreuer Halloween jeviird. D ire hand öt no Amerika jebraad un va do uss koom öt no Europa zröck.

Woher dä Naam kütt un wisu Halloween jeviird weed, kann net met Secherheed jesaad wade. Öv öt van d Kelte kütt, di öm di Zitt *Samhain* viirde, es net klooch. Samhain besaad, dat an dä Daach d Duude met d Läävende Kontakt opnämme kutte. Angere saare, dat an d Daach mä öt Äng van dr Sommer jeviird weed.

## Wi weed jeviird?
Besongisch d Kenger send a Halloween ongerwääß. Ä Kostümme träcke s va Huuß no Huuß un kriije do Klömpcher un angere sösse Kroom. 

D Alde schmücke öm di Zitt met Kürbisse d Hüüser. 

## Jätt z lääse
* Lisa Morton: The Halloween Encyclopedia; McFarland & Company, 2003 (Ä Änglisch)
Neef

**Neef** es önö Ocht an d Mosel. Hä litt jäjenövver va Bremm op di anger Moselsiij.

Neef had onjeväär 500 Äwoohner un litt op d rääte Moselsiij.

D ischte Mänsche hand an di Stell, wo hü Neef litt vöör onjeväär 4000 Joohr jeläävd. Em Joohr 698 steeht dä Naam Neef ö tischte mol en d Bösch opjeschrävve. Dono wood öt reuisch öm Neef. Isch als öt Kluster Stuben jebouwd wood, koom wärm Lääve en di paar Hüüsr.

Hüü es d ocht dörch d Wingabouw jeprächt. Alles driint sisch doröm.

Vöör Neef wood ön Schleuß met dr Naam St. Aldegund jebouwd, öm öt Wasser van d Mosel z rejuleere.

Ön Bröck vorbengt Neef met Bremm.

## Websiij
* Wingocht neef
Bremm

**Bremm** es önö Wingocht an d Mosel un litt nävver Ediger-Eller, va däm öt mä dörch dr Calmont jetrennt es.

Bremm had onjeväär 850 Äwoohner. Turiste komme meeßtens, öm op dr Calmont z klömme un dono ö Jlässje Wing z drenke.

Schrääch jäjenövver va Bremm litt d Klusterruin Stuben. Dörch ön Bröck es Bremm met di anger Moselsiij un domet met Neef vorbonge.

## Websiij
* Övver Bremm
Hellije

E'ne **Hellije** eß e'ne Minsch, dä vür_em Herrjott e hellisch Lävve jeführt un sing Jebodde jehaale hätt. Von imm wierd aanjenomme, dat e em Hemmel beim Herrjott eß.

Jede Minsch eß noh de katholische Kirch zor Hellischkeet beroofe, ävver nur wennije führe e hellisch Lävve.

Die Minsche, die öffentlich e hellisch Lävve jeführt hann, weede vom Paps offiziell hellischjesproche un krië ne Jedenkdaach. Se dürfe beim Bädde aanjeroofe un veriehrt weede. Die Minsche, die em Stille e hellisch Lävve jeführt hann, hellisch un nett bekannt senn, hann ihre Jedenkdaach aan Allerhellije.

## Websiij
* Hellije
Reformationsdaach

Am **Reformationsdaach**, em 31. Oktober, fiere de evangelische Christe de Aanfangk von de Erneuerung von ihre Kirch.

Zwar löss sich dä Aanfangk von d'r Reformation, die zor Jröndung von de protestantische Kirche jeführt hätt, nimmie jenau fassläje. Doch hätt me dohfür dat Datum vom Johresdaach jenomme, aan dämm de Martin Luther am 31. Oktober 1517 sing 95 These aan de Wittenberger Schlosskirch jeschlare hann soll.

Martin Luther hatt die Opfassung kritiseet, dat d'r Minsch alleen durch joode Tate un durch en Afflasszahlung von d'r Sönd erlüß weede könnt.

Obwohl en Ossdeutschland durch vierzichjöhrije kommunistische Indoktrination fass keene mie jlööf, eß am 31. Oktober en velle ossdeutsche Bundesländer Fierdaach.

Em Erzbisdom Kölle ävver nett, denn als de Erzbischoff von Kölle dohmols evangelisch jewudde wor, moot_e op de Jodesbursch noh Jodesbersch flüchte, un doh hann se inn metsamt dä Bursch en de Luff jejaach. Zickdämm eß de Jodesbursch en Ruin.
Ediger-Eller

**Ediger-Eller** es önö Ocht an d Mosel. Hä litt nävver Bremm un es va d Ocht mä dörch dr Wingberch Calmont jetrennt.

Öt ischte Mol taucht Ediger-Eller, dat es dr Naam van d Ochte *Ediger* un *Eller*, em Joohr 639 op. Wänn mo dono jeet, dat au Schärver us öt 2. un 3. Joohrhondöt jevonge wode, dann jitt öt Ediger-Eller sujar us d Römerzitt.

Dä Deel *Eller* woch 5. Joohrhondöt dr Setz van öt Kluster.

Önö Baahntunnel, met övver 4&nbsp;km es dat dr längste Tunnel vöör d Baahn ä Dütschland, trennt Ediger van d Berch Calmont.

Wä net mä wäje dr Wing no Ediger-Eller kütt, dä soll net vorsümme, sisch di schünn Kerche a z kikke.

## Jätt z lääse
* D Siij va Ediger-Eller
Calmont

Dr **Calmont** es dr steilste enkel liijende Wingberch va Europa. Hä litt an d Mosel.

Dr Calmont litt tösche d Ochte Bremm un Ediger-Eller. Met ön Hühhde va 380 m un ön Steijung va bes zo 65° jitt öt känne steilere Wingberch ä Europa. D Naam kann op ö paar Arte övversatze wääde. Eemol kann öt „wärme Berch“ heeche. Ön anger Övversätzung besätt da töt och Velseberch heeche kütt. 

Op d Hüühde van dr Calmont had mo ö ald römisch Helligdom jevonge. Öt soll us öt 2. Joohrhondöt stamme.

Vöör völl Lüüh es dr Calmont dodörch bekannd woode, dat mo d klömme kann. Dr Alpevorein hat he önö Wääch ajelaad. Vaste Schoon soll mo dobeij a ha.

Op önö Wingberch jehüüre Wingstöck. Op 13 ha weed he Riisling ajebouwd. Steillarewing nännt mo dat. Dä Berch deele sisch d Wingbuure va Bremm un va Ediger-Eller.

## Websiij
* Övver dr Calmont
Mona Lisa (Beld)

D **Mona Lisa** es ö Beld va Leonardo da Vinci. Öt entstäng tösche 1503 un 1505. Hüü hängt öt en dr Luuvre ä Paris.

Dat Beld es mä kläng. Jraat öns 76,8 x 53 cm messt dat op dönn Pappelholz jemoohl Vrauebeld. 

Dat Beld zeecht ön Vrau em Alder va 24 Joohr, di d Häng op dr Schüss zsammehält un op önö Stoohl op önö Balkong setzt. Bkannd es dat Lächele van d Mona Lisa.

Öt had lang jeduurd, bes mo dä Naam van dat Model öruss krääje had. Dobeij stalt sisch öruss, dat öt Lisa del Giocondo woch, di vöör Leonardo da Vinci jeseiße had. 

Dat Beld wood wältbekannd, wood döck vorkoovd, koom no Paris, no Versailles un dann en dr Louvre. 1911 wood öt va do dörch dr Italiäner Vincenzo Peruggia jöklaut, dä öt heem no Italie brenge woohl. Dä wood ävver van d Polisse jeschnappt un dat Beld koom wärm zröck no Paris.

Em Zweide Weltkresch hat mo dat Beld vorstoche. Mo had erwaad, dat Adolf Hitler dä Opdrach jejovve höd, öt no Dütschland z brenge.

Zweimoll wood öt Beld ajejreffe, eemol met Säur bejooße un eemol met önö Stee drop jeworpe.

## Websiij
* Önö jenaue Bleck op öt Beld
Mona Lisa (ZDF)

**ML Mona Lisa** es ön Sendung em ZDF. S had met Vraueteeme z do un soll Vraue aaspräche.

Dat Projramm läuft va April 1988 a. En di Zitt had d Moderatiun öt döck jewääßelt. En di ischte Sendunge jäng öt öm Teeme wi öt Schminke. Dat paaßde d Zuschauer jaar net en dr Kroom. Doher ändernde öt ZDF d Teeme un kömmerde sisch mi öm Denge wi Kengerpornojrafie, Parajraf 218 övv Vorjewaltijung.

## Websiije
* D Siij va Mona Lisa
Jong Vrau met Perlehalsband

Dat Beld **Jong Vrau met Perlehalsband** es ö Ölbeld va Jan Vermeer. Hö moohlde öt tösche 1662 un 1665. Dat Beld es 51,2 Zentimeter huch un 45,1 Zentimeter breed. Usjestalld weed öt en d Jemäldejallerie Berlin.

## Wat öt zeecht
Ön jong Vrau steeht vöör önö Speijel, drädd ön Jack us Hermelin un had ö Halsband us Perle öm dr Hals. Usserdäm steht en dat Zemmer önö Desch met önö Hoof Pröll drop.

## Wovöör dat janze
Dat Beld soll zeeje, wi mo sisch tösche Lastr un Tujend entscheede moss.

## Jätt övver öt Beld
1696 weed vorzalld, dat dr Moohler Vermeer ö Beld met dr Naam „Ön jong Vrau beijm Aatrecke, siihr schünn“ vöör 30 Julde vorkooft. Dann taucht öt isch wärm em Joohr 1809 op. Ö paar mol wähßelt öt dr Besetzer.

Hü vängt mo dat Beld en d Jallerie Berlin.

## Jätt z lääse
* Piero Bianconi, István Schlégl: *Dat Werk va Vermeer*. Kunstkreijs, Luzern 1967
Ilse Aigner

**Ilse Aigner** es ön dütsche Politikerin van d CSU. Va Oktober 2008 a es s d Bundesmenesterin vöör Ärnährong, d Landweetschaf un dr Schotz van d Vorbraucher.

## Hör Lääve
No d Ussbeldung liirde Aigner dr Ömjang met Radio- un Fernseher un werkde dono en ö Jeschäf vöör Elektroartikele. Spiir kömmerde s sisch doröm, wi Hubschrauber jebouwd wäde.

## Aigner en d Politik
Ilse troon en d CSU en un wood bald Vörsetzende van d Jonge Union. Va 1995 bes 1999 woch Aigner 2. Vörsetzende van dr CSU-Kreijsvorband Roseheim, dono 2. Vörsetzende van dr CSU-Bezerksvorband Ovver-Bayere.

Seijd 1998 es Ilse Aigner ö Metgled van dr Bundesdach ä Berlin.

Am 31. Oktober 2008 wood Ilse Aigner Nachvoljerin van Horst Seehofer als Bundesmenesterin vöör Ärnährong, d Landweetschaf un dr Schotz van d Vorbraucher, völl saare dozo och mä *Menesterin vöör d Buure*.

## Websiije
* Aigners Siij
Wältvegansdaach

Dr **Wältvegansdach** es önö Daach, däm d Veganiste viire. Hä vällt op dr 1. November un wood 1994 öt ischte mol jeviird.

D *Vegan Society* had dä Daach äjevüürt, öm an hör Ziil z erinnere, dat ke Vleesch un kenn Produkte va Deere jejeiße wäde söll.

Jäddes Joohr voranstalte d Veganiste Informatiunsvoranstaltunge un Aktiune ä dütsche Städte.

## Websiij

* Weltvegansdaach
Mammutboohm

Önö **Mammutboohm** jehüüd zo d Noldebööhm un do zo d Züpresse.

Beij di Mammutbööhm ongerscheed mo tösche 3 bkannde Zoote:

* Dr Riisenmammutboohm
* Dr Köstemammutboohm
* Dr Urwaldmammutboohm

Wä sisch d Riisenmammutbööhm akikke well, dä sollt en dr Sequoia National Park vaare. Dr jrüütste Boohm kütt a 84 m Hüüde un ön Breede va 11 m. Dä hat sujar önö Naam: General Sherman Tree heecht dat jo Stöck.

Dr äldste Boohm en dr Park soll 3000 Joohr ald se. 

Wä nit esu wick john well, ka sisch Mammutböhm en dr Schloßpark van öt Schloß Brühl akikke, di sen och nit klee, un öm de 150 Joohr ald.

En d leitzte Zitt kann mo ä Dütschland och Planze va Riisenmammutbööhm koofe.

## Jätt z lääse
* Mammutbööhm ä Dütschland
Klotten

**Klotten ** es önö Ocht an d Mosel. Öt litt önjeväär 5&nbsp;km moselaavwärts va Cochem.

Klotte litt tösche d Wingberch un d Mosel. Onjeväär 1300 Lüüh wonne he. Alle jepräächt dörch d Wing. Wingbuure un Wingkneipe jitt öt a jädde Äck.

D Burch Koraidelstee litt op önö Hövvel am Rand va Klotte, kann ävver bo va jädde Äck us jeseeh wääde. Önö schünne Wääch vüührt bes do un önö angere wärm öraaf. Tafele erkläre watt öt övver dr Ocht z wässe jitt.

## Watt sich z kikke luuhnt
Wä eemol ä Klotten es, dä moss öt sisch net nämme losse, sisch d Kerch a z kikke. Och d historische Fähre, di Klotten met di anger Moselsiij vorbängt, es önö Bleck wäät.

## Websiije
* Jätt övver Klotten
Historische Fähre va Klotten

D **Historische Fähre va Klotten** es ön ald Fähre, di Klotten met di anger Moselsiij vorbängt.

D Fähre weed an sisch net jebrud, bes zo d näkßte Bröck es öt net witt ävver d Vorwaltung va Klotten es öt wichtisch, di Fähre am lääve z halde un dä Fährmann maad öt Vreud, Persune, Vahrräähr un Autos övver z setze. Usserdäm wood ö Seel övver d Mosel jespannd, di d Fähre net aavdriive lätt.

D Fähre veert bo jädde Daach un dat vam vreue Morje bes zm Ovvend.

## Websiije
* Jätt övver Klotten
General Sherman Tree

Dr **** es dr jrützde - noom Volume jerächnet - Boohm, däm öt op d Ääd jitt. Hä waaßt em Sequoia National Park en dr kalifornische Staat van d USA.

Dr **' wood no dr Jeneral **' jenannt.

Dr Boohm zeecht dütliche Spure va Vüür ävver dat schinkt di Bööhm komm jätt us z maache. Dr Boohm es net dr hükßte Boohm däm öt jitt. Ävver dat Volume van d eene Boohm es mi als jädde angere Boohm zsamme op d Wooch brängt.

## Jätt z lääse
* D Siij van dr Boohm
Sequoia National Park

Dr **Sequoia National Park** es önö Nationalpark en d USA. Ö litt ö Kalifornie.

Dr Sequoia-&-Kings-Canyon-Nationalparks jehüüd an sisch zo 2 Parks. *Sequoia* un *Kings Canyon* send 2 Nationalparks, di ävver ösu nooh zsamme liihe, dat s z enne woode.

D Park ömfasst 3.500 ha un litt op Hüüde tösche 412 un 4000 Meter. Dä Ongerscheed en d Hüüde sorcht dovör, dat öt Klima sisch ärsch ongerscheed. Dat vüührt zo ön jruuße Zaahl Planze un Deere op ön kleng Fläch.

Dr Park träckt jäddes Joohr 1,5 Milliun Lüüh a. D meetste wälle sisch d Mammutbööhm akikke, di net mä ön Hüüde va 80 m ha könnö, och ön Breede bes 11 m es möjelich.

Dr Park woch vreuer öt Jebiid van d Schoschone, önö Indianerstamm.

## Websiije
* 
* 
* Sequoia-Nationalpark Webcam
D Jeburt van d Venus

Dat Beld **D Jeburt van d Venus** stammt va Sandro Botticelli. Öt zeecht d Jöttin Venus. Wä öt sisch akikke well, dä moss no d Uffizie no Florenz vaare.

## Watt öt zeecht
Dat Beld zeecht d Landung van d Venus an dr Strand va Züpere, ävver jedder nännt öt "D Jeburt van d Venus".

Venus steeht op ön Moschel. Jöttinne welle hör önö Mantel jävve, denn dä Wenk blooßt ärch an di Äck un Venus steeht jo puddelnakß do öröm.
Dä Moohler hat jenau dr Strand jezeechnet, dobeij ävver net dorop jeacht, övv ösunn Planze övverhaupt do waaße könne.

Dr Liiv van d Venus es net wi en d Natur jemoohld. Dr Hals es völl z lang. Dat erinnert mi an dr Manerismus. Op jädde Vall es Venus siihr schünn dojestalld, ö nett Vrommisch hald.

Dat Beld es ee van d beitste Beld van d Moohlerei ä Europa. Öt vorherrlicht dr nakße Vraueliif.

## Websiije
* D Venus de Medici, Vöörbeld vöör d Haldung van dr Liif va Botticellis Venus