open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ron Weasley

**Ronald "Ron" Bilius Weasley**, in 't Hollensj *Wemel*, (1 meëts 1980) is ee personage in J.K. Rowlings höar Harry Potter-bucher. Dit personage is bis noe tsau in alle Harry Potter filme jesjpieëld durch d'r Rupert Grint.

D'r Ron zieng tswai bitste vrung op Hogwarts (Zweinstein) zunt d'r Harry Potter en 't Hermione Ganger (Hermelien Griffel). D'r Ron en d'r Harry zient ziech vuur 't ietsjt in 't ietsjte bóch, went d'r Harry perron 9 3/4 zukt; op 't Londens King's Cross Station. Ze deële ing coupé in d'r Hogwarts Express (Zweinsteinexpres). D'r Ron lit d'r Harry kennismaache mit zieng tsaame rat (Scabbers, Schurfie) en d'r Harry deëlt sjnuuts mit d'r Ron.

*Waarsjauwóng: Heiónger könne details van d'r aafloop van de jesjiechte sjtoan.*

Alle personages in de bucher neume 'm ¨Ron¨, mit oetzondering van 't Luna Lovegood (Loena Leeflang) dat 'm ummer ¨Ronald¨ neumt, en d'r Ron zie ex-vrundinsje, 't Lavender Brown (Belinda Broom), dat 'm ummer "Won-Won" (in de Nederlandsje uvverzetsoeng ¨Ronnieponnie¨) neumt. D'r Ron is d'r zoon van d'r Arthur en 't Molly Weasly (Wemel), en d'r broor van d'r Bill, Charlie, Percy, Fred, George en 't Ginny. 

D'r Ron zienge pap, Arthur Wemel, woar bis bóch 6 't hoofd van de Afdeëling Misbroechpreventiejoeën Dreuzelvuurwerpe binne 't Ministerie van Tsauberkóns, ing lieëg functie mit inge al eëve lieëg loën. As jevolg doava mótte de Weasleys vuur d'r Ron vöal dinge tswaidehangs aasjaffe, jet dat bij d'r Ron erg jeveulig likt. I zie 6de sjoeëljoar weët d'r Arthur jepromoveerd en weët heë 't hoofd van de Afdeling vuur de Opsjpoeróng en Ibesjlaagneëmóng va Vervalsjte Verdediejóngssprüch en Beveiligte Vuurwerpe. 

D'r Ron hilt va Tsaubeneerssjaach en liert d'r Harry sjaache. Heë is erg bang vuur sjpinne, durchdat zienge bròoor Fred oeëts (wie d'r Ron nog kling woar) zienge teddybeer in ing jroeësse sjpin hou je-änderd. D'r Ron veult ziech jerejeld 'd'r mindere' i jezelsjaf. Heë sjteet - vuur zie jeveul - in d'r sjatte van zieng auwere breur; en is doadurch op zuk noa succes. Heë jenist d'rva um in de publiciteit tse sjton, en reageert loeter jet jaloers went angere in 't middelpunt van de belangsjtelling sjtunt, zelfs went 't um d'r Harry of 't Hermione jeet. D'r Ron zieng loyaliteit en vrunksjap tegenuvver d'r Harry en 't Hermione is evvel jans jroeës, heë jeet vuur ze durch 't vuur.

Op Hogwarts (Zweinstein) deelt d'r Ron inne sjlofzaal mit d'r Harry, Neville Longbottom (Marcel Lubbermans), Simon Filister en (Dean Thomas) Daan Thomas.
Sjang Habets

**Sjang Habets** woar zie laeve lank psychiater. Hae sjrief in 't Oeësjbiks, mer laeft in Goirle.
In 2005 versjeen van häöm *Reubemich* (LiLiLi 45), eine roman euver 't dörp van zien jeug.
Sjevemet

**Sjevemet** (Holsj: *Chevremont*) is e vruier Dörp, noe e vieëdel, i jen jemingde Kirchroa i Zuud-Limburg. 
D'r naam zou kómme van 't Latiense *cavatum montem*, dat betseesjent "berg mit sjtiel hellinge die (hei) aafdale nao enne haole weeg of grach". Op Sjevemet ligke ca. 1.000 hoezer.
Terwinsele

**Terwinsele** (Nederlands: *Terwinselen*) weëd och wal **D'r Sjtaat** jeneumd en is ing vieëdel in de jemingde Kirchroa. In Terwinsele loog de sjtaatskoel Wilhelmina, de aodste en klingste van alle sjtaatskoele. Bis 1969 woar de koel de jroeëtste werkjeëver óp d'r Sjtaat.

I 1939 is in Terwinsele d'r Botaniesje Jaad Kirchroa aajelaat, jejründ op d'r Engelsje landsjapsjaat.

## Kirch
De kirch van Terwinsele is i 1921 jebouwd noa ontwerp va architect Hubert van Groenendael. I 1939 is noa ernse koelsja, woabei koepele verrammeneert woëtte, nui jebunger aajebraad. I 1950 is d'r boam vernuit, en i 1970 hant ze d'r altoarboam jeënderd.

## Extern linke
*Jesjiechte van Terwinsele
*Terwinsele bij KGV
Tij Kools

D'r **Mathijs Albertus (Tij) Kools** (Deurne, 21 meëts 1937) es 'ne Nederlandse sjriever en publicist oes Veghel (Broaband). Heë is ópjewase i Deurne. Heë is bekankd jewoeëde durch versjiede publikatiejoeëne uvver feëlere va de jemingde Deurne.
Weerwaas

**Weerwaas** woar inne sjlajerband oes Kirchroa.

't Besjtóng ieësj oes d'r Jochem Amkreutz, d'r Wiel Hamers, d'r René Schillings, d'r  Paul Weelen en d'r Tei Hanssen. Durch de joare heer maachete zie popmoeziek in 't plat (2 plate: *de jrus oes Kirchroa* en *Kinger van 't vrugjoar*) mar miesjete dat al jauw mit vasteloavendsmoeziek: *Falederalde Löares-je*, *In de Büt*, *Wits te wat vier dunt? Vier junt* en *Vuur de joeks, de sjpas en 't plezeer* heesje hön bekankde lidsjere.

Noaderhanks dónge óch mit: Luc Wiertz, Bart-Jan Bartholomeus en Luiz Oliveira.
In 2003 maachete ze de letste CD: *Adieë wa*.

## Anger CD's
*Weerwaas
*Jans jroeës jewietter
*Ing keëts in d'r duuster
Wim Heijmans

**Wim Heijmans** (1947) woent en sjrieft i Kirchroa en in 't Kirchröadsj. Heë sjrieft vöal vuur toneel mar óch vuur Veldeke. Heë woeët jeboare in 't vieëdel de Hoots en woeënet doa bis 1977, wie heë noa Haander verhoezet. Heë is sjoeëlmeester. Heijmans hat tswai moal d'r Jroeës-Limburgse Veldeke-literatuurpries krèje (1999 en 2002).

Heë hat tekste jesjrève vuur ónger angere 't Nicol van Weert-Deitz, Nicol Offermans, Joyce Ploum, d'r Rik Vodeb, Frans Knauf, 't Famillieë-koer Blijde Boodschap, 't Volkstoneel, Excelsior, Café-Tiejater Kriek, de Basissjoeële De Blijde Boodschap, De Veldblom en D'r Blokkenberg. Heë wirket doabij tsezame mit de komponiste Jo Handels, Wiel Hamers, Patrick de Groot, Harrie Brouwers, Harrie Pantus en John Jeninga.

## Bibliografie
* *Uvver klone, sjteremeëdjer en anger lü* (jesjiechtens, deel 42 van de LiLiLi):
** de naat van de blauw klone 
** sjtille sjtee (Veldeke Lieteratoer-pries 1999)
** herfsreën óp ’t maïsveld
** sjtoafe tèsj (Veldeke Lieteratoer-pries 2002)
** jeronne sjrai
** ’t Stella
** Tannenbaum
** de jroeëse oerekinger
** wiesse moer

## Externe link
* Em Wim Heijmans sing Websigg
Middelfränkesche Sprooche

Als **Middelfränkesche Sprooche** deet me zesammen et Ripoarisch on et Moselfränkesch bezeechne. Se wääde von de deutsche Dialekkwessenschaff als en eng verwandt Jrupp verstande. Dä wichtiste Ungescheed zweschen innen ess et Foljende: Wann irjends em Ripoarisch *-rp* udde *-lp-* vürkütt, dann hann de Moselfränkesche Dialekte do die Kläng *-rf-* on *-lf*. Zom Beispill sät me anstatt *Dörp, Hölp* do unge *Dörf, Hölf*. 

Von de Dialekkwessenschaff wör dat all alles. Natüerlich jit et von Dörp ze Dörp noch mieh Ungescheed.
Ääzezupp

**Ääzezupp** ess en deck Zupp udde Duerjeneen us Ääze on Erpele. Miestendeels ess och Fleesch dren, Wuesch on ande Jemöös. Ääzezupp ess e bellich Esse, wat me jood wärm hale kann on wat trotzdäm jood schmeck. Doröm wiërd se off jemat on aanjebudde, wo vill Lügg zesamme esse, zom Beispill op ene Veranstaltong, en de Kantien udde bem Miletär. Am beste schmeck se natüerlich, wann se däheem jekoch ess. Hüggzedaach fingk me Ääzezupp och fäädich jemat us de Dos. De sujenannte Ääzewuesch (*Erbswurst*) wor sujar em 19. Johrhondet et iëschte Fäädichjerich övvehaup.

Besondes jään deht me Ääzezupp em Rhingland esse. Do ess se su belieb, dat mer ehr schunn Leedche jewidmet hät. Do heeß et zom Beispill: *Erbsensuppe ist ein Essen, das wohl jedem schmeckt. / Dreimal hoch noch heut dem Manne, der sie hat entdeckt!* (Dat dat ene Mann wor, dä de Ääzezupp entdeck hät, darv doch bezweivelt wääde. Ävve su sen evvens de Männe: Koche welle se net, ävve de Jerichte erfunge, dat hann se...)
Riesenrad

E **Rieseradd** es ën Kirmes-Attraktioon. Et es e jruß Radd, wat sich erömdrieht on wo Jondele draan fassjemat sen. Do könne Minsche dren sitze on sich elangsdriehe loße. Et Rieseradd wuerd am Engk vom 19. Johrhondet äfunge vom George Ferris, enem amerikaneschen Inschenör. Op Englisch sät me doröm och hüggzedaach noch *Ferris wheel* doför.

Ieh dat äächte Rieserädde met Maschine äfunge wore, hatt me ävve att Konstruktioone, die met Muselkraff jetroke wuerdte. Die jov et att em 17. Johrhondet en de Türkei. Natürlich kunnt me se net ze jruß baue, söns wör et ze schwähr jewäs, se en Jang ze brenge.

De mieste modääne Rieserädde sen transpoortierbar on wääde von Kirmes ze Kirmes metjenomme. Et jit ävve och ën Rötsch Rieserädde, die op eenem Plaz fass stohn. Zom Beispill:
* Et Rieseradd em Prater von Wien, e berühmp Symbol von de Stadt. Et es onjefähr 65m huh. Von do bovve kritt mer ën eenzichaardich Sich övve Wien on me kann sujar dodren hierode.
* Et Rieseradd von London, jenannt *London Eye* ("et Ooch von London"). Et es 133m huh on wuerd 1999 em Opdraach von British Airways jebaut.
* Et Rieseradd von Singapur es sujar 165m huh, et hüükste op de Welt. Wann et voll es, könne do 980 Lügg op eemol dren fahre.

## Referenze
Karlspriiß

Dr **Karlspriiß** weed jeddes Joohr van d Stadt Oche an Lüüh vorjävve, di dörch jät Besongisch en d EU opjevalle send. Dor Priißträjer kitt nät mä ön Medallich met öt Beld van Karl dr Jrüüße. Och 5000&nbsp;€ kann hä sisch en d Teisch steeche. Ävver öm dat Jeld jeet öt d Lüüh dabei net. Öt es ön jruuße Iihr, dr Karlspriis z kriie.

Ängs 1949 entscheede ö paar bökannde Öscher, dat öt dä Priiß zokönftich jävve sold un dat hand di dörchjösatze.

Dr Naam kütt va Karl dr Jruuße, da dä als enne van d Ischte Europa zsamme jebraat hott. Dörch häm solld ön Bröck tösche d Vorjangeheed un d Zukunft jeschlaare wääde.

Jäddes Joohr öm Kristi Himmelvaard weed dr Priiß vorjävve.

## Wä hat d Kralspriiß at kräje
* 2020 – Klaus Johannis
* 2019 – António Guterres
* 2018 – Emmanuel Macron
* 2017 – Timothy Garton Ash
* 2016 – Franziskus
* 2015 – Martin Schulz
* 2014 – Herman Van Rompuy
* 2013 – Dalia Grybauskaitė
* 2012 – Wolfgang Schäuble
* 2011 – Jean-Claude Trichet
* 2010 – Donald Tusk
* 2009 – Andrea Riccardi
* 2008 – Angela Merkel
* 2007 – Javier Solana
* 2006 – Jean-Claude Juncker
* 2005 – Carlo Azeglio Ciampi
* 2004 – Pat Cox
* 2003 – Valéry Giscard d’Estaing
* 2002 – Dr Euro
* 2001 – György Konrád
* 2000 – Bill Clinton
* 1999 – Tony Blair
* 1998 – Bronisław Geremek
* 1997 – Roman Herzog
* 1996 – Könnijin Beatrix va Holland
* 1995 – Franz Vranitzky
* 1994 – Gro Harlem Brundtland
* 1993 – Felipe González
* 1992 – Jacques Delors
* 1991 – Václav Havel
* 1990 – Gyula Horn
* 1989 – Frère Roger
* 1988 – François Mitterrand un Helmut Kohl
* 1987 – Henry Kissinger
* 1986 – Dat Volk va Luxemburch
* 1984 – Karl Carstens
* 1982 – König Juan Carlos I. va Spanie
* 1981 – Simone Veil
* 1979 – Emilio Colombo
* 1978 – Konstantinos Karamanlis
* 1977 – Walter Scheel
* 1976 – Leo Tindemans
* 1973 – Salvador de Madariaga
* 1972 – Roy Jenkins
* 1970 – François Seydoux de Clausonne
* 1969 – Europäische Kommissiun
* 1967 – Joseph Luns
* 1966 – Jens Otto Krag
* 1964 – Antonio Segni
* 1963 – Edward Heath
* 1961 – Walter Hallstein
* 1960 – Joseph Bech
* 1959 – George C. Marshall
* 1958 – Robert Schuman
* 1957 – Paul-Henri Spaak
* 1955 – Winston Churchill
* 1954 – Konrad Adenauer
* 1953 – Jean Monnet
* 1952 – Alcide De Gasperi
* 1951 – Hendrik Brugmans
* 1950 – Richard Nikolaus Jraav va Coudenhove-Kalergi

Am 24. April 2004 kräät dr Johannes Paul II. zosätzlich dr Karlspriiß.

## Websiije
* Siij zm Karlspriiß
Flochhaven Kölle/Bonn

Dä **Flochhaven Kölle/Bonn** "Konrad Adenauer" es ene internationale Väkäähsflochhave zwesche Kölle und Bonn. En de Luffahrt säät mer och "EDDK" (ICAO) oder "CGN" (IATA). Dat bruch oos äwwer in der meijste Fäll nit zem Enteresseere. Dä Flochhave lich fuffzen 
Killometer Söd-Össlisch vun Kölle un 26 Killometer vun Bonn wech. Hä es dat Drähkreujz för de FedEX, de UPS un de jünstije Flochjesellschaff Germanwings. Jemääße an der Paßßaşierzalle es et de sächsjrüsste Flochhave en Deutschland.

## No jet Besonnischdes
Dä Flochhave Kölle/Bonn wor eine dä winnije Landeställe för et Späisschuttel usserhalv vun der vereinischte Staate.
Serge Tonnar

De **Serge Tonnar**, jebore de 3. Febrowar 1970 en Luxembuerch-Stadt, ess ene luxemburjesche Sänge, dä op Luxemburjesch singk. Sir sind Peter Lonergan, und  James Roche. E jehüürt hüggzedaach zo dä beste luxemburjesche Mussiker, wann e net vleich sujar *dä* Besten ess (emme jemessen am Publikumserfolëch). Doför moss me allerdings wesse: En Luxemburch ess et jenau ömjekiehrt wie hee em Rhingland: Em Alldaach schwad jede Luxemburjesch, ävve luxemburjesch Mussik jit et net vill. Während jo hee de platt Mussek jruß Verbreitong hät, ävver em Alldaach emme mieh Huhdeutsch jeschwad wiërd. Jedenfalls, de Serge Tonnar ess eene, dä luxemburjesch Mussik noh vüre brenge well. On dat klapp em och.

2011 hät e sing drette Album *Klasseklon* erusjebrat, wo en Rötsch Hits drop sen. Vür allem dat Leed *Belsch Plaasch* ("Beljesche Strand") hät et de Lügg aanjedonn (obwohl de Serge Tonnar sät, hä künnt et att ni' mieh hüre...) Do verzällt e dovon, dat e alles hinge sich löt on noh Belje an et Mär fährt. Ävve wa'me Ripoaresch kann on em beste Fall noch e bessje Franzüsesch, do versteht me att dat mieste vun däm, wat e do singk.
Einhard

**Einhard** (* öm 770 ä Maingau; † am 14. Määz 840 em Kluster va Seligenstadt) woch önö Jeliirde us Franke. Hä vorstäng jätt va Konst un schreev Böch. Si bekannstde woch Vita Karoli Magni, dat öt Lääve va Karl dr Jruuße beschriivd.

Einhard troon en d Schoon va singe Liihrer Alkuin, leide d Hoffschüll va Karl dr Jruuße un joov och Ludwig dr Fromme Rotschläch. Zosätzlich hod hä huch Poste a Klüstich, di va Jent övver Maastricht bes no Paris reichde.

## Sii Lääve
Einhard wood en d ischde Joohre im Kluster va Fulda ertrocke. Dr Apt scheckde häm no d Hoffschüll, wo hä op Karl dr Jruuße troff. Önö jruuße Deel va di Baute, die Karl opstelle leed, stammde us d Vähr va Einhard. Dozo jehood och dr Dom va Oche. Mo nämmd a, dat Einhard beij völl van d Belder dr Venger em Spell hod.
Einhard reisde döck met Karl. Su vorschloch öt häm och no Rom.
Em Joohr 836 storv Einhards Vrau Imma.
Nävver d Vita Karoli Magni stammd och d Translatio et Miracula SS Marcellini et Petri us sing Vähr. 71 Breefe va Einhard hand och d Zitt överstange.
Einhard storv am 14. Määz 840 ä Seligenstadt. 

## Jätt z lääse
* Dr Einhardswäch va Michelstadt no Seligenstadt
* D Siij van d Einhardsteftung va Seligenstadt
Vita-Karoli-Magni

D **Vita Karoli Magni** es ö Boch, dat Einhard em 9. Jahrhondöt övver öt Lääve va Karl dr Jruuße jeschrävve had. Dat ä Lating vorfassde Werk errechde at ä sing Zitt Opsehe.

## Wi d Vita Karoli Magni opjebouwd woch
Öt Boch vängd domet a, dat Einhard schriivd, wisu hä dat alles opschriivd. Dono jeehd hä op d Övverjangszitt, di d Franke dörchläävde. Dr jrützde Deel ömfassd ävver öt Lääve va Karl dr Jruuße, sing Kreschzöch, sing Bouwte un dat, watt hä jäje sing Feinde un vöör sing Vrönde däng.

## Jätt z lääse
* D ''Vita Karoli Magni'' ä Lating
* D ''Vita Karoli Magni'' ä Änglisch
Alkuin

**Alkuin**, (* 735 ä York, + 19. Mai 804 ä Tours) woch önö Jeliihrde un Rotjävver va Karl dr Jruuße.

## Si Lääve
Alkuin woch ä Kengk us ön Adelsfamelisch un stammde us Yorkshire. Hä jäng do no d Schüll un leide spiir d Domschüll va York. Em Joohr 781 troff Alkuin ä Parma Karl dr Jruuße un wood va häm äjelahne, no d Hoffschüll va Oche z komme, di hä van öt Joohr 782 a övvernomm. Seijd Alkuin no Oche koom, wood hä Rotjävver va Karl dr Jruuße un hod dodörch Äfloss op däm sing Politik suwi op d Kerchvrore. 
Tösche 789 un 793 reisde hä ö paar Mol no Ängland.
796 jäng Alkuin van dr Hoff va Oche vott un wood dörch Karl dr Jruuße zm Abt va Saint-Martin de Tours ernannd. Önö Jrond ka se, dat Alkuin sich jäje dr Sachsekresch ussproch.

## Jätt z lääse
* Övver Alkuin
Militärisch Sendestation vun Pierre-sur-Haute

De **militärisch Sendestation vun Pierre-sur-Haute** es en hondertzwanzich Morjen (drissich Hektar) jruß Anlaach en Frankreich, die füür dä Funkverkehr vum Kommiss in Frankreich und dä NATO jenutz weed. De Station hät singe Name vun däm Bersch Pierre-sur-Haute (1631 m huh), op däm se steht, wat jenau op der Jrenz vun de französische Rejione Auvergne und Rhone-Alpes is. De Station weed deils och vun zivile Stelle jenutz.

## Geschesch
De Station wood em Johr 1913 opjemaat, für ene optische Telejraf, wat äwwer e janz kleen Anlach wor mit nur winnisch Personal. Em Kaale Kreech hät die NATO beim fränzösische Staat aanjefrach, ob se nit bei ihrem Projek ACE High mitarbeide will. Dat es en Funknetz vun letztlich 82 Statione vum Nordkap in Norweje bes in de Türkei, wat uch dann noch funkzioniere sullt, wänn et bei nem Atomkrieg de Kurzwelle nit mieh donn. 1961 wood die Station dann jebaut. 1988 hät die NATO dat ACE High usser Betrieb jesatz, ävver dä fränzosische Kommiss kunnt die Station für angere Saache bruche, für alle Dinge vüür de Luffflott. Se hätt jetz uch en Radar.

Ene jruße Deil vun der Station is ungerirdisch und stärk jeje ABC-Waffe geschötz.

## Ärjer met de Wikkipedija
En de französische Wikkipedija jov et sick 2009 en Sigg övver de Station, met der wor an un für sich nit vill loss. Em Määz 2013 hät dann dat französische Geheimdeens-Amp DCRI(Direction Centrale du Renseignement Intérieur) de Wikimedia Foundation kontaktiert un jesacht, se mööte de Sigg lösche, weil do jeheime Anjabe drop stönde. Wikimedia hät jeantwoodt, dat de Informatione op dä Sick us alljemein zöjänglische Quelle kumme däte un de DCRI sollt doch ens sare, wat für Details oder Afschnedde se jenau stüre däte. Et kom ävver kein Antwort. Statt desse han se ene französische Wikkipedija-Köbes (Admin) aanjejange, dä met der Sach jar nix ze donn jehatt hät un en esu lang molestiert, bis dat er die Sigg jelösch hätt. 
Kurt drop wood die Sach bekannt, die Sigg wood weder neu anjelaat, in vill angere Wikkipedija övversatz und de Ziedunge in Frankreich un angerschwo hann drövver jeschrivve.
Hellije Mann von Wissersheem

Der **Hellije Mann von Wissersheem** is en fiktive Person, welche ens öfte von Minsche jebruch wid, die net saage wulle, wer anjeroofe oder geklinelt hätt.
Kasbach

**Kasbach** (ma sääht uch Kasbisch oder Käsbaach) is en kleen Dörpsche tirek am Rhing op de schääl sick jejenüver vun Remare. Het liescht zwische de Städtsche Erpel un Linz im Noorde vum Kreis Nöüjwitt. Et hätt unjefähr 600 Lück, die do wunne donn. Dat ääste Mo, datt ma watt vun Kasbach jehört hät, wo em Joor 883. Die Jemeinde hätt sing Noome vum jleichnamijen Kasbach, der vum Meedelalder bis hück die Jrenze zwischen dem Erzbistum Kölle und dem Erzbistum Trier is. Seit dem ersten Jannewar 1973 sin de kasbacher Lück in einer Jemeinde mit Ohlenberg zesammejeschlosse.
Vossem

**Vossem** es ö kleen Dörp em Kreiß Heinsberch. Am 31. Määz 2013 wonnde do 68 Persune. Vossem jehüüd zo d Jemeende Jerderoth. Wasseberch, d näkßd jrüßere Stadt, litt mä 5 km vott.
D Hüüser va Vossem stönd noh beij öt vreuere Flochveld Welderoth, dä van d änglische Loftwaff jenotzd wood.

## Jätt va vreuer
En d ald Böch us öt Joohr 1354 tauchd dr Namm öt ischde Mol op, damols noch onger dr Naam Voishem. 1460 sproch mo va Voyssem, watt sich va voss (= dr Fuchs) aavleide.
Am 6. Juni 1673 schlosse dr Könnig va Frankreich un dr Kurvöch va Brandeburch-Preuße ä Vossem dr Vortrach va Vossem.
Wä no Vossem kütt, soll önö Bleck op ö ald Wächkrütz us öt Joohr 1888 werpe, dat vöör ö Huuß stehd.
Georg Karl Emil Petri

**Georg Karl Emil Petri** (* 3. Aprel 1852 ä Buchsweiler; † 11. Dezember 1918 ä Kehl) woch  önö Räätsvordriiner, Staatssekretär suwi ö Metjlett von der Dütsche Reichdsdach.
 
## Si Lääve
No si Studium ä Heidelberch un Straßburch wood hä em Joohr 1879 Räätsvordriiner: Usserdäm woch hä Metjlett va ongerscheedliche Ussschöss.van dr Bezirksdach.
 
Nodäm dr Aavjeordnete Jaques Kablé jestorve woch, wood önö Ersatz vöör sing Positiun als Aavjeordnete van dr Reichsdach jesood. Hä jewonn d Waahl un trock vöör dr Waahlkreis 8 en dr Dütsche Reichsdach en, ön Positiun, di hä bes zum Joohr 1893 bekleede. 1892 kräät Petri önö jooe Poste beij dr Straßburjer Kommunialkreditbank un
wood 1898 Ongerstaatssekretär suwi Vörstand van d Ministeralaavteilung vöör öt Räät un d Kultur ä Elsaß-Lothringe. 1914 beleidichde hä önö angere ösu, dat hä zm Röcktrett jezwonge wood.
 
## Jätt z lääse
Port Moresby Stock Exchange

**Port Moresby Stock Exchange** heechd d jrützde Börs ä Papua-Neujuinea. Sö läuvd ä Port Moresby un wood em Joohr 1999 jejründ. Hörö Naam weed met „POMSoX“ aavjekürzd.

Em Joohr 1994 beschloss d Rejiirung va Papua-Neujuinea ön eeje Börs op z maache. Öt Fenanzeere wood d Zentralbank övverdraare. Nodäm 1997 dat van d Räätsvordriinere dörch dr *Companies and Securities Act* aavjesäähnd woode woch, jäng öt am 28. Aprel 1999 loss.

D POMSoX es no vorwandt met d Australian Stock Exchange.

Ängß 2009 woode, beij önö Jesamtömsatz va 75 Mio. Kina, watt onjevähr 20 Million Euro entsprechd, 20 Firme an d Börs jehandeld. Dö jrützde woch dobeij *Oil Search* met Setz ä Port Moresby.

## Jätt z lääse
* Övver d Börs]
Wuppertal

**Wuppertal** is inge Schtatt in Noodrhing-Wäßßfaale met 342.570 Enwohner (2011). Et is de jrößte Schtatt em Berjische und läät an de Wopper. Hee jitt et de Schwebebahn. Metterfonge hätt die der Eujen Langen, der de Kölsche Zockerfabricke jejründet hätt.

## Quellen
Canticum

***Canticum*** (op Huchdütsch Jesang) es önö jesonge Jebettstext us d Bibel (Au un neu Testament), dä ävver net us öt Boch von d Psalme stammd.

Beij Cantica jehd öt wi beij d Psalme doröm, Jott z lobe un Dank z saare. Ävver och Bedde, Truur un Vreud weed dorä usjedröckt.

## Jätt z lääse
* Karlheinrich Hodes: *Der gregorianische Choral. Eine Einführung.* Bernardus-Verlag Langwaden 1992, 4. Aufl. ISBN 3-9802153-2-6
Instituto Federal da Bahia

D **Instituto Federal da Bahia** es ön Huchschüll, di vam Staat ongerhalde weed. S litt ä Salvador un domet en dr Staat Bahia, Brasilie.

8874  Studente mööhe sisch he aav. 

## Jätt z Lääse
* Övver d Uni
Paramore

**Paramore** wooh en Bänd uß d USA.

## Medmaacher
* Hayley Williams - Lead Vocal (2004-now)
* Jeremy Davis - Bass (2005-now)
* Taylor York - Lead Guitar (2010-now), Rhythm Guitar (2007-now)

## Plaate
* *All We Know Is Falling* (2005)
* *Riot!* (2007)
* *Brand New Eyes* (2009)
* *Paramore (album)* (2013)
* *After Laughter* (2017)
* *This Is Why* (2023)

## Websigge
* Dä Bänd ier Websigg
Brochstee

Met **Brochstee** bezeechned mo önö Stee, dä Aavbroch van önö jrüßere Stee dostelld. Döck entstehd dä dörch öt Vorwittere va Steen, beij dönö Wasser ä Rille en dr Stee träckd, em Wengkter vrüssd un dann dä Stee ussöreerissd. Dobeij entstönd Stöcker, di mo als Brochstee bezeechnet. Döck reichd dä op di Aart un Wiiß entstange Stee ävver net us un öt es nüdich, Brochstee sälvs z maache. Jruuße Stehen wäde dobeij jebroche un behouwe.
Ävangjellische Kerch op dr Zwiivöll

D **Ävangjellische Kerch op dr Zwiivöll**, op Huchdütsch weed och van d *Evangelische Kirche zu Zweifall* jesproche, es en va zwei Kerche op dr Zwiivöll.

## Jätt va vreuer
D Kerch stammd us öt Joohr 1683. Dat Jeld zm bouwe wood en d Jemeende jesammeld. Zösamme koome 338 Reichsdaler. Zosätzlich wood nochIiser, Stehn jesammeld, va d onbezahlde Arbeedstonde janett z spräche.

## Övver d Kerch

D Kerch wood us Brochstee jebouwd. Sö had ön Längde va knapp 20 m. Op dr Schlossstee övver öt Portal stehd d Joohreszahl 1683. Zosätzlich drätt d Stee dä Schreffzoch:
„Dr Häär säähn un behöd dinge Uss- un Äjang va nu a bes en Iiwichkeet.“
Us d Bibel stammd dä Satz: „Joddes Wood bliid iwich“.

Wä en d Kerch ätreend, valle d Jraavplaate va dr Reitmeester Hilger Zülpich en öt Oohr. Di loore vreuer en dr Meddeljang, woode ävver beij dr Ömbouw em Joohr 2000/2001 an d Wand jestald.

Önö angere Bleckvang es dr Altar, dä vreuer us Holz woch, ävver em Joohr 1910 dörch ene us Marmor ersatze. Dr damalije Pastur Berninghaus schekde däm d Jemeende zo sing Selverhuchzitt, wi op d Röcksiij jeschrävve stehd.
Dat jossiisere Krüzz suwi zwei Kääzelötere stiffde em Joohr 1835 dr Könnig va Preuße Friedrich Wilhelm III.. D Bibel op dr Altar schenkde ön Bibeljemeende us Kölle d Kerch em Joohr 1824. Dr Kelch es ö Jeschenk va zwei Brööhr us öt Joohr 1733. Dr Döövstee us öt Joohr 1862 drätt d Äschreff: „Jött hen en d Welt un döövd all Völker em Naam Jottes dr Vadder, Jott dr Soohn un Jott dr hellije Jeist. Wä jlöövd un jedöövd es, dä weed sellich wäde, wä net jlöövd, dä weed vordammd wäde.“
6 Jraavplaate, di vöör dr Altar an d Wäng aajebraad send, stamme va zwei Pastürch un 4 Mettjledder us d Jemeende, di en d Kerch bejraave woode.
D Orjel wood 1828 dörch ön Spend va 400 Taler va dr Preußekönnig Friedrich Wilhelm III. aajeschaffd. Em Ischde Weltkresch moote d Orjelspiife aavjejävve wäde.

## Jätt z kikke
Joohr 1683

## Wat_paßßeed_ėß
### Kattaßtrofe
### Pollitigk
### Weßßeschaff
### Täshnigk
### Weetschaff
### Kulltuur
D Ävangjellische Kerch op dr Zwiivöll weed jebouwd.
### Minnsche

### Sönnß
Projrammeerschprooch Ceylon

**Ceylon** es en Projrammeerschprooch uß dä Ferma Red Hat. Se wood em Johr 2011 et eets öffentesch bekannt. Se sull ene Opvolljer för de objäk-orijänteerte Projrammeerschprooch Java wääde. En Ceylon jeschrevve Projramme bruche en vichtoäle Java-Maschiin öm drop ze loufe. Et Sümbohl un Maskotsche för Ceylon es ene [schtilliseerte brunge endesche Ollivant](http://en.wikipedia.org/wiki/File:Ceylon_(programming_language)_logo.png).
John Cale

**John Cale** (* 9. Määz 1942 ä Garnant, Wales) es önö Musikker us Ängland. Hä jehood zo d Bänd The Velvet Underground, wo hä ävver 1968 ophood un alleen spellde.

## Si Lääve
Cale studeerde ä London Musikk. 1963 erheld hä ö Leonhard-Bernstein-Stipendium un studeerde a d Berkshire Musikkschöll Klavier un Vilin. Nodäm hä ä New York met bekannde Musikker zösammespelld, maade Cale 1965 d Bänd The Velvet Underground op.
1968 hood hä beij d Bänd op un made alleen Musikk; zm Deel bejleide hä och anger Musikker met ön Bänd.
D ischde Soloplaat entstäng em Joohr 1970.
Aliaa Magda Elmahdy

**Aliaa Magda Elmahdy** (* 1991 es ön us Äjypt stammende Bloggerin, Vrauenräterin, Vejanerin un net a Jott jlövende Vrau. Sö jehüd zo d Jurendbewäjung van dr 6. Aprel. Aliaa studeerde Filmwesseschafte un läävd ä Schwede.

Sö wood dodörch bekannd, dat sö em November 2011 ä hörö Blog ö Sölvsbeldnes zeechde, op dat sö bes op d Söck und ruh Schoon nakß z see woch. Dat Beld stald janz Äjypte op dr Kopp, weil öt jäje d Konventiune van öt Land vorstoss. Mo drohde Aliaa Magda Elmahdy domet sö ömzöbrenge. Op d janze Welt ongerstötzde Feministinne d Vrau.

Em Joohr 2011 entscheed sö sisch, net mi no Äjypte zöröckzöreise un ä Schwede z bliive. Sö werkde met d Vrauerätsjrupp FEMEN zösamme. Su demonstreerde sö nakß vöör d Botschaff va Äjypte jäje Religiun.

## Jätt z kikke

## Jätt z lääse
*Aliaa Elmahdys Blog
*Sara Mourad: The Naked Bodies of Alia. In: Jadaliyya. 1. Januar 2013
*Sara Emiline Abu Ghazal: Who Is Afraid of Alia’s Nudity? In: Sawt al Niswa. A Feminist Webspace. 18. November 2011
Helaba

D **Helaba** (*Landesbank Hessen-Thüringen*) es ön Jruußbank met Setz ä Frankfurt. S es d Zentralbank vöör dr Staat Hesse un Thüringe.

Di en d janze Wält tätije Bank jehüüd zo d jrützte Banken va Dütschland. Eejedömmer van d Bank es ön Holding, di dr Staat Hessen un Thüringe un önnö Bankevorbond jehüüd.

## Websiije
* D Siij van d Helaba
Luo Yigu

**Luo Yigu** (* 20. Oktober 1889; 1. Februar 1910) woch d ischde Vrau va Mao Zedong un met häm tösche 1908 un 1910 vorhiirod. Sö koom us d Jäjend öm Shaoshan, Hunan em Süde va China. Luo Yigu woch öm 7 Ecke met Mao vorwandt.

Luo Yigu kutt sisch Mao net ussöcke, hörö un Mao’s Papp hodde di Hiirot aavjesproche, als sö beede noch Kenger woore. Öt stald sisch spiir öruss, dat sö sisch ni jrön woore un Mao net met hör zösammelääve wohl. Em Joohr 1910 storv sö a Dörchvall.

No Luo Yigu hiirod Mao Yáng Kāihuì, He Zizhen un Jiang Qing.

## Hör Lääve
Luo Yigu, hörö Naam övversatze bedüd „Ischde Doohter“, wood als Kengk va Luo Helou jeboore, dä ö hell Köppche woch un als Buur läävde. Sö läävde en ön jruuße Famelisch met 5 Bröhr un 5 Schwestere, va dönö ävver mä 3 övverläävde.

Mao Zedong liihrde Luo Yigu a dä Dach kenne, a däm dr Huchzittsvordrach ongerschrävve wood. Häm jeveel dat Mädche ävver net. Mao hod ö Öjelche op sing Kusin Wang Shigu jeworpe. Ön Hiirod scheed ävver us. Hä woch Luo Yigu vorsproche un hiirode sö 1908. Poppe dänge di zwei ni. Mao leev vott un studeerde. Dat sproch sich rond, un di Lüüh laade övver Luo Yigu.
Queen

**Queen** woch en Bänd us Englandtt.

## Medmaacher
* Freddie Mercury(1946-1991)
* Brian May
* Roger Taylor
* John Deacon

## Plaate
* Queen (1973)
* Queen II (1974)
* Sheer Heart Attack (1974)
* A Night at the Opera (1975)
* A Day at the Races (1976)
* News of the World (1977)
* Jazz (1978)
* The Game (1980)
* Flash Gordon (1980)
* Hot Space (1982)
* The Works (1984)
* A Kind of Magic (1986)
* The Miracle (1989)
* Innuendo (1991)
* Made in Heaven (1995)
Judy Garland

**Judy Garland** (* 10. Juni 1922 ä Minnesota; † 22. Juni 1969 ä London) es ön Schauspellerin un Sängerin us d USA.

## Filme
Et Judy Garland hät aan de foljende Spillfilme metjewerrek:

*1929 - *The Big Revue*
*1929 - *A Holiday in Storyland*
*1929 - *The Wedding of Jack and Jill*
*1929 - *Bubbles*	
*1935 - *La Fiesta de Santa Barbara*	
*1936 - *Every Sunday*	
*1936 - *Pigskin Parade*	
*1937 - *Broadway Melody of 1938*	
*1937 - *Thoroughbreds Don't Cry*	
*1937 - *Silent Night*
*1938 - *Everybody Sing*	
*1938 - *Love Finds Andy Hardy*	
*1938 - *Listen, Darling*	
*1939 - *The Wizard of Oz*	
*1939 - *Babes in Arms*	
*1940 - *If I Forget You*
*1940 - *Andy Hardy Meets Debutante*
*1940 - *Strike Up the Band*	
*1940 - *Little Nellie Kelly*	
*1941 - *Ziegfeld Girl*	
*1941 - *Life Begins for Andy Hardy*	
*1941 - *Babes on Broadway*	
*1941 - *We Must Have Music*	
*1942 - *For Me and My Gal*	
*1943 - *Presenting Lily Mars*	
*1943 - *Girl Crazy*	
*1943 - *Thousands Cheer*	
*1944 - *Meet Me in St. Louis*	
*1945 - *The Clock*	
*1946 - *The Harvey Girls*	
*1946 - *Ziegfeld Follies*	
*1946 - *Till the Clouds Roll By*	
*1948 - *The Pirate*	
*1948 - *Easter Parade*	
*1948 - *Words and Music*	
*1949 - *In the Good Old Summertime*	
*1950 - *Summer Stock*	
*1954 - *A Star Is Born*
*1960 - *Pepe*	
*1961 - *Judgment at Nuremberg*	
*1963 - *Gay Purr-ee*	
*1963 - *A Child Is Waiting*	
*1963 - *I Could Go On Singing*

## Jätt z lääse
* http://www.tvguide.com/celebrities/judy-garland/bio/159192
* https://web.archive.org/web/20091106104854/http://www.pbs.org/wnet/americanmasters/database/garland_j.html
10. Juuni

Der zehnte .

## Kirrshejoo
## Wat passeed_eß
### Pollitik
### Kulltuur
### Fochshung_un Äntdäckunge
### Wesseshaff un Täshnigk
### Weetshaff
### Minnsche

{{*| Judy Garland wood em Joohr 1922 jeboore.

## Ußßerdämm
## Websigge
*
Yáng Kāihuì

**Yáng Kāihuì** (* 1901; † 14. November 1930) woch tösche 1920 un 1927 d zweide Vrau va Mao Zedong.

Yang Kaihui stammde us öt Dörp Bancang, dat en d Provinz Hunan litt. Sö woch d Doohter va Yang Changji, dr Övvischde van d Huchschüll. Hä woch Maos Leevlingsliihrer ä sing Studiezitt.

Yang Kaihui trohn em Joohr 1921 d chinesische Kommuniste beij un wood 1930 van dr Kuomintang ömjebraad.
Ella Endlich

**Ella Endlich** (* 18. Juni 1984 ä Weimar; eejentlich: *Jacqueline Zebisch*) es ön dütsche Sängerin. D ischde Erfolje onger dr Naam **Junia** stamme us d 90er Joohre.

## Hör Lääve
Ella trock em Alder va 5 Joohr met hör Mamm no Weimar, wo hörö Papp läävde. Em Joohr 1994 vong sö met öt Sänge a. Op VIVA enstonge ischde Videoopnahme. Am 18. Juni 1998 ongerzeechnede Ella hörö ischde Plaatevordrach. Dä Juni, ä däm dä Vordrach ongerschrävve wood, woch dr Jrond, wiesu Ella sisch dä Könstlernaam *Junia* joov.
1999 entstäng d ischde Plaat, di jau op d 12. Platsch en d Charts vöörrröckde. Dat fluppde ävver dono net mi. All di Plaate, di dono koome, leeve schläter.
Nävver öt Plaateopnämme studiirde Ella öt Fach Musical. Spiir vorsood sö sich an d Musikkhuchschüll ä Münsche. Rolle ä ongerscheedliche Musicals un Theaterstöcker veele vör hör dodörch aav.
Öt bree Volk wood Ella Endlich dörch öt Lädche „Küss mich, halt mich, lieb mich“ bekannd. Op Ripuarisch wööd mo dat met „Jävv mich ö Bützsche, nämm misch en dr Ärm, ha mich leev“ övversätze. Domet braad sö öt ä kotte Zitt op d 12. Platsch en d dütsche Charts. Lädcher, di dono koome, schnette net ösu jott aav.

## Jätt z lääse
* Homepage
Charlotte Rampling

**Charlotte Rampling** (* 5. Februar 1946 ä Sturmer, Essex, Ängland als *Tessa Charlotte Rampling*) es ön englische Schauspellerin.

## Hör Lääve
Charlotte, dö Doohter von ön Mölerin und önö Meletär besood Schülle ä Frankreich un Ängland. Kott dono wood sö Model. Dat maade hör ävver kenn jruße Vreud, un sö wäßelnde no d Schauspellschüll. No ö paar kleen Rolle fluppde öt dobeij janz jott, un sö wood övver d Jrenze va Ängland örövver bekannd. Bald lande sö ä Italie, wo sö joo Filme wie zm Beispell „Der Nachtportier“, dä dö Lüüh dozo braad, op d Barrikade z jo. Dörch dä Film bekannd, koome Regisseure wie Woody Allen övv Alan Parker op hör zo un boone Rolle an.
En d 70er Joohre leed sö sisch ä Frankreich neer un hiirode 1978 Jean Michel Jarre, önö Musikker. Va däm leed sö sich ävver 1996 scheede. Us di Ehe stamme 2 Söhn.
Em Joohr 2000 wood Rampling vöör hör Roll en öt Filmdrama „Unter dem Sand“ dr französische Filmpriiß César verlehe. Dat wood zm Aavang voor önö zweide Sprong no vöörö. Em sälve Joohr wood Charlotte zm Officer of the Order of the British Empire ernannt.
Vöör dr Film ”Swimming Pool" kräät Rampling em Joohr 2003 dr Europäische Filmpriiß.
2003 starde Rampling ön Theatrkarrier un troon ä Paris em Théâtre Edouard VII. en öt Stöck “Petits Crimes Conjugaux” op. Stöck ä London schlosse sisch an.

## Websiije
Interview im Guardian övver dr Film „Unter dem Sand“ (ä änglisch)

## Film övver Charlotte Rampling
* *The Look - Charlotte Rampling - A self portrait through others.* Dokumentarfilm, Dütschland, Frankreich, 2011, 94 Min., Buch un Regie: Angelina Maccarone, Produktiun: Prounenfilm, Tag/Traum, Les films d'ici, ZDF, 3Sat, Ischde Sendung: 25. November 2012 op 3Sat, Inhaltsangabe va 3Sat.

## Jätt z lääse  un z kikke

* Ulrich Kriest: *Die Unnahbare und ihr Schatten.* in: film-dienst 8/2008, S.&nbsp;44-45.
Vannozza dei Cattanei

**Vannozza dei Cattanei** (* 13. Juli 1442; + 24. November 1518) woch ön Edelvrau us Italie. Bekannd wood Vannozza als öt Küddelche va Papst Alexander VI.

Ä Mantua jeboore trock sö no Rom, wo sö z isch ä Vorhältnes mit Guiliano della Rovene, dä spiir Papst Julius II. wood, aavong. 1470 liirde sö Alexander VI. kenne. Met häm hod sö 4 Kenger: Giovanni Borgia, Cesare Borgia, Lucrezia Borgia un Gioffre Borgia. Nodäm Alexander mi Spass a Guilia Fernese hod, hod sö öt Nokikke. Dat woch vöör hör ävver kenne Jrond, schläät övver häm z spräche.

Vannozza hod 4 Ehemänner. Öt wore Domenico d'Arignano, Antonio da Brescia, Giorgio della Croce un Carlo Canale.
Jip en Janneke

**Jip en Janneke** heis en Reih vun holländesche Bööscher för de Kleine, dijet Annie M.G. Schmidt  jeschreve hät met Belder vum Fiep Westendorp. Se sen en Holland alljemein bekannd un mer säht, se wöhre en en janz einfaache Schprohch jeschrevve un derbei och noch wezesch.

Wähje dä eijfaache Ußdrokswihß sen se för et Holländesch-Lihre joot ze bruche.

Aanfänglesch wohre di eezde Schtöckscher en Het Parool ze lässe, woh se nit övver 250 Wööter lang wohre. Zwesche em 13. Säptämber 1952 eun em 7. Säptämber 1957 kohm doh jeede Woch e Jescheeschje erus, wovun jeedes för sesch kumplätt wohr. schpääder kohme se norrens zesamme en enem Booch op der Maat, un se wohte en en Aanzahl vun Schprohche övversaz.
Doh dronger sin Lating, woh se *Jippus et Jannica* heeße un Mandarin Schinehsesch als Yǐyǐhéyāyā, un et eijfaacher jemaate Schinehsesch mem Tetel 乙乙和丫丫, un och en Änglesch onger dä nahme *Mick and Mandy*, *Bob and Jilly*, un zerläz als *Jip and Janneke*. En deutsche Fasong jiddet och als *[[:de:Heiner und Hanni|Heiner und Hanni]]*. Zig 2009 hät sesch och de Walt Disney et Rääsch jekouf, Jip-&-Janneke-Katuhne ze maache.

## De Jip-en-janneketaal
Als Pänz han ville en Holland di Bööscher un Verzällscher vürjelässe krähje un se donn sesch joot traan äntsenne. Esu määd et nit Wonder, dat mer sesch och drob betrick, un esu jät säät, wi *dat es wi bei Jip en janneke* udder *en Schprohch wi bej Jip en Janneke*. Doh es en Holland e jevlööjelt Woot druß jewoode. Su kalle vun dä *jip-en-janneketaal*, alsu de *Jip-en-Janneke-Schprohch*, wann se en besönders eifache Aat ze schwahde meine, met koote Säz un klohre Wööt, di jeder ein verschtonn kann. Öff donn de Poleteker dernoh jriife, wann se meine, et mööt jäd esu verkliehrt wäde, dat och jeede Doof metkütt, un se saare dann jähn, dat se t noch ends en *Jip-en-janneketaal* verzälle dähte.

## Websigge
* 
* de Ofezjäl Wäpsigge för Jip en Janneke
Jean-Jacques Lequeu

**Jean-Jacques Lequeu** (* 14. September 1757 ä Rouen; † 28. Määz 1826) woch önö Architekt us Frankreich.

Öm z studeere, trock hä no Paris. D meetzde va sing Werke sind en öt Boch „Architecture Civile“ z vänge. Önö Deel va sing Belder send em Enfer aavjebeld.

## Jätt z lääse

* Philippe Duboy: *Lequeu: An Architectural Enigma*. MIT Press, Cambridge 1986, 367 S., ISBN 0-262-04086-7 .
Félix Vallotton

**Félix Vallotton** (* 28. Dezember 1865 ä Lausanne; † 29. Dezember 1925 ä Paris) woch önö us d Schweiz stammende, spiidr französischer Möler, Grafiker, Holzstächer suwi Schriiver.

## Si Lääve un sing Werke

Em Alder va 16 Joohr trock Valloton no Paris, wo hä sisch zm Möler usbelde leed. Em Joohr 1885 kutt mo sing Belder en ön Usstellung op dr „Salon des Artistes Français“ bekikke. Va do a jäng öt Schlach op Schlach su, dat Vallotton vöör si erstald Vorzeechnis „Livre de Raison“ jenoch Voor kräät.
En d 1890er Joohre wood Vallotton dörch sing Holzschnette bekannd. Ön neu Teechnik suwi helle Schwazz-Wiss-Värvongerscheede leete d Lüh opkikke.

1899 hiirode hä Gabrielle Bernheim (1863–1932). Va dat Joohr a kömmernde hä sisch bo mä noch öm d Molerei. 1900 wood hä Franzus.

Valletton storv em Joohr 1925 em Alder va 60 Joohr a Krebs.

## Jätt z lääse
* Vallottons Werke
Sung Jae-ki

**Sung Jae-ki**(korea:성재기 成在基, 11. September 1967 ä Daegu; †23. Juuli 2013 ä Mapo, Seoul) woch önö Südkoreanische Ongerstötzer va Mensche- un Börjerrääte, Liberalismus un Philosophie. Tösche 1999 un 2013 leide hä dr Antifeminismus va Südkore. 

em Joohr 2013 Brad hä sisch öm.

## Websiije
* South Korean channel films suicide (English)
* Suicide performance and journalist ethics News Dongah (English)
* Police continue search for missing men's rights activist yonhapnews (English)
* Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 (English)

## Quelle
Yun Chi-ho

**Yun Chi-ho**(koreanisch: 윤치호 尹致昊, 26. Dezemmber 1864 - 9. Dezemmber 1945) woch önö onaavhängije Aktivist un Politiker, Philosoph us Korea. Singe Spetznaam woch *Jwaong*(좌옹 佐翁). 

Yun Chi-ho woch dr Onkel va Yun Bo-seon, 4. Präsident va Südkorea.

## Websiije
* Emory University : Yun Ch'i-ho papers, 1883-1943 (Englisch)
* The collected letters of Yun Tchi Ho (English) 
* Yun Ch‘i-ho papers, 1883-1943 Emory University (English)
Lloyd Francis Bacon

**Lloyd Francis Bacon** (* 4. Dezember 1889 ä San José, Kalifornie; † 15. November 1955 ä Burbank, Kalifornie) woch önö US-amerikanische Schauspeller un Regisseur.

## Si Lääve
Lloyd Bacon vong am Theater an und wähßelnde 1915 zösamme met Charlie Chaplin un Broncho Billy Anderson no dr Stommfilm. Loß jäng öt 1918 beij d Mutual, spiir beij d Triangle. 1921 vorsood Lloyd Bacon sich als Regisseur va kotte Filme beij Mack Sennetts Filmfirma *Keystone Corporation*. Va 1920 a wood Bacon beij d First National un dono beij d neu entstange Warner Brothers zo önö bekannde Regisseur. 1928 vordeende hat dörch Al Jolson *The Singing Fool* vöör sing Jesellschaff önö Hoof Jeld. Hä driihde en d Tunfilm-Zitt döck Musical-Filme. 

## Jätt z lääse
* https://notesoncinematograph.blogspot.com/2013/04/bacon.html
Heische

**Heische **(oder uch *Hängschohe* oder op Hochdeutsch *Handschuhe*) sin e Kleidungsstück dat die Häng janz oder nur e Stücksche bedecke oder für Einflüsse vun usse schütze sulle.
Die Häng als wichstischstes Wärkzüsch dä Lück, sulle dobeij für Saache wie Kälte, Hitz, Füer oder andere Driß jeschütz wedde. Die Saache die mer domit mache dät, sulle sujar noch besser wedde.

## Jeschisch

Die Heische jibbet schon su lang, dat mer jar nimmi su jenau saje kann, seijt wann et se jibbt. Ävver eijns is sischer, schon in d'r Bibel wid övver Heische jesproche. Fröer han die Lück at Hängschohe jetrare um sich für Kälte zu schütze, wenn se am jare wore.
Seo Jae-pil

**Seo Jae-pil** (koreanisch:서재필 徐載弼, 7. Jannowaa 1864 - 5. Jannowaa 1951) woch önö onaavhängije Aktivist un Politiker, Philosoph, Journalis un Doktr va Anatomie us Korea.. Singe Spetznaam woch *Songjae*(송재 松齋), *Ssangkyong*(쌍경 雙慶).

## Websiije
* Seo Jae-pil, Pioneer of Enlightenment for Independence KBS (Englisch)
* Seo Jae-pil, a Korean intellectual and activist koreatimes 2010.08.12 (Englisch)
* (20) Seo Jae-pil: pioneering reformer, independence fighter koreatimes 2011.12.28 (Englisch)
*(20) Seo Jae-pil: pioneering reformer, independence fighter koreatimes 2011.12.28 (Englisch)

## Quelle
York University

D **York University** es ön Huchschüll, di vam Staat ongerhalde weed. S litt, wi dr Naam at sädd, ä Toronto un domet en dr Staat Ontario, Canada.

54000 Studente mööhe sisch he aav. 

## Jätt z Lääse
* Övver d Uni
Schweiz

De **Schweiz** dat es en Laand medden in Europa, zwesche Deutschland, Österreich, Frankreich un Italie. 

En d'r Schweiz es e Deil vun de Alpe, ene jruße Deil vum Alpevüürlaand, un vum Jurajeberch. 

En d'r Schweiz, da schwaad mer Schweizerdeutsch, französisch, italienisch un räteromanisch.

## Websigge
Universidade Federal do Recôncavo da Bahia

D **Universidade Federal do Recôncavo da Bahia** es ön Huchschüll, di vam Staat ongerhalde weed. S litt ä Cruz das Almas un domet en dr Staat Bahia, Brasilie.

8514 Studente studeere do. 

## Jätt z Lääse
* Övver d Uni
Schleverbrett

En **Schleverbrett** es en jröössere Truffel. Die weed met zwei Häng jepack, öm domet de Zemmerdeck zo veputze. Dat Denge bruch de Pütze open Bau. Fröher woor manch Schleverbrett zemmlich jruuss, domet se schneller wigger koome, weejen dem Akkood, den se mießtens hatte. Denne sen dann oowens de Ärme affjefalle. 
Dann jingense op de Eck eene schnappe.
Truffel

En **Truffel** bruch der Mührer, öm domet der Spieß op de Stein ze klätsche un der Pützer, öm domet dem Mührer sing Muhre zo veputze.
Latting

Et **Latting** es de Schprohch vun de ahle Römer. Bes en et Johr 503, mansche saare och 507, erin, han di och bei uns aam Rhing et Saare un de Härschaff jehat. Dann kohme de Franke un hanse vum Rhing verjahch. Latting wehd hük noch en de Kersche, on en de Weßeschaffte jeschwahd un aan Scholle jeliehrt, weil et als de Jrondlaahch för all Jrammateke un Schprohche en Europpa jelld.
Scholti Woody

**Scholti Woody** (op ukrainsch shrieve se  un op dütsch saare se **) is en kleen Stadt in de Medde van de Ukrain. Sö hat em Januar 2014 en Enwohnerzahl  vun &nbsp;Minnsche.
Bade-Wöötebersch

**Bade-Wöötebersch** is en Bundesland im Südde vun Dütschland. Et Bundesland hat ene Flääch vun unjefähr 35.751 km2 un öwer 10,5 Mellione Enwohner. De Landeshoupstadt es Stuttgart.
Bade-Wöötebersch ess in vier Rejierungsbezirk opjedeilt: Stuttgart, Karlsruhe, Tübingen un Freiburg.

## Quälle
Stuttgart

**Stuttgart** es en Stadt en Schwoobe. Op dütsch heiß et *Stuttgart* ävver de Schwoobe sare *Schduagerd* doför. Et es de Landeshoupstadt vun Bade-Wöötebersch em Söde un Wäste vun Dütschland. 

Stuttgart litt nit op der Alp ävver nit wigg vun der Alp, sönndon en enem Talkessel dren. Nur seng es usserhallv dovun.
Bremen

**Breme** is een Jrußstadt im Norde von Dütschland. De Städte Breme un Bremehaven sin zosamme et Bundesland Breme. Beeds lijje aan de Weser. De Landeshoupshtadt es Breme. Dä Wääsch zzwesche dänne jeiht dorj_et Ußland, dorsch Nedersachse, wat öm jeede vun dä Bremer Städt eröm litt. De Weser verbengk di zweij Städt un dänne ier Hääven.

## Websigge
Hamburg

**Hamburg** is en Bundeslandt un en Stadtstaat im Norde vun Dütschland. De Shtadt litt aan der Elbe. Se eß en ahle Hansestadt.
Norweje

**Norwegen** (eejentlich öt *Königrich Norwegen*) es ö Land em Norde va Europa. No sing Physik bekekke jehüd öt zo Skandinavie.

Geiranger2.JPG|Geiranger
Sognefjord, Norway.jpg|Sognefjord
Vippetangen2.jpg|Oslo
Vegaoyan.jpg|West Norway coast
Mixed_Picea_(Spruce)_forest_from_Vestfold_county_in_Norway.jpg|Forest
Norway National House.JPG|Norway Tradional House
Troll_A_Platform.jpg|Oil platform
MH370

**MH370** es ene verscholle Floch. Ed Flochzeusch es loßß jefloore un dann wohr et en Schtond schpääder fott vum Radah, sull ävver noch schtondelang en en janz andere Reeschtong jefloore sin, un dann en et Meer jevalle.

## Websigge
* Dat Flochzeusch sull em Meer op Grond lijje
Mercedes (Argentinien)

**Mercedes** es ön Stadt em Zentrum van d Provinz Corrientes ä Arjentinie met onjeväär 35.000 Bewonner. Sö es d Hauptstadt van d jlichnamije Jäjend Mercedes. 

## Wo mo öt op d Kaad vängd

Mercedes vängd mo onjeväär 700&nbsp;km van d Hauptstadt Buenos Aires un 100 Kilometer van d brasilianische Jrenz. Bes Corrientes send öt öm d 200&nbsp;km. Bes z d Sömpf va Esteros del Iberá moss mo 40&nbsp;km no Norde loufe. En d Nöhde litt Itá Pucú, ö Naturdengkmol us Stee.

## Jätt va vreuer

Jejründ wood d Stadt em Joohr 1832 em Opdrach von dr Juverneur Pedro Ferré. Am Aavang hosch dä Ocht Paí Ubre, wood ävver 1835 ä *Nuestra Señora de las Mercedes* ömbenannd. 

## Jätt z lääse

* Website der Stadt Mercedes
Itá Pucú

**Itá Pucú** es ö Naturdengkmol us Stee en d Nöhde van d arjentinische Stadt Mercedes en d Provinz Corrientes. Itá Pucú litt onjeväär 9 Kilometer südöstlich van öt Zentrum van d Stadt. Öt es sälvs en d Nöhde van önö Baach met dr Naam Itá Pucú op ö Veld, dat ön Famelisch us dä Ocht jehüüd. Dä Stee es och op öt Stadtwappe z see.

## Jätt z lääse
Naomi Watts

**Naomi Ellen Watts** (* 28. September 1968 ä Shoreham) es ön änglische Schauspellerin un Filmproduzentin.

## Hör Lääve
Bes zo hör aachde Läävensjoohr wonnde Naomi ä Shoreham. Nodäm sich hör Äldere scheede leete, trock sö em Alder va 14 Joohr no Australie. Öt duurde net lang, iih sö dö australische Staatsbörjerschaff kräät. Naomi besood vorschiedene Schauspellschülle. Em Joohr 1986 jäng sö no Japan, öm do als Model zö werke. Dat fluppde ävver net, un sö trock wärm no Australie zöröck. Nodäm sö ön Zitt en önö Laade jewerkd hod, kräät sö Kontakt zo ö kleen Theater, un höör Vüühr vöör dö Schauspellerei wood wärm jeweckd. Zö iisch troon sö en öt Werbefernsehe op, 1988 en ön Roll en ön Fernsehserisch. Dono jäng öt Schlaach op Schlaach. Öt räähnde Rolle un Usszeechnunge.

## Noami Watts Prevat
En dö 1990er Joohre woch Naomi Watts met dör Regisseur Stephen Hopkins vorhiirod, tösche Aujus 2002 un Mai 2004 dö Vrau va dör Schauspeller Heath Ledger. Em Joohr 2006 wood bekannd, dat sö met Liev Schreiber ohne Traureng zösamme es. 2007 wood hörö ischde, 2008 hörö zweide Jong jeboore.

## Jätt zö kikke
* Övver hör Lääve
Khloé Kardashian

**Khloé Kardashian Odom** (* 27. Juni 1984 ä Los Angeles, Kalifornie onger dr Naam *Khloé Alexandra Kardashian*) es ö amerikanische Model, ön Schauspellerin suwi Ongernehmerin.

## Hör Lääve
Kardashian wood em Joohr 2007 dörch hörö Optrett en d Fernseh-Show „Keeping Up with the Kardashians" bekannd. Dozo koome Optrett ä anger Serie. Zösamme met hör Schwestere Kim un Kourtney bedrivvd Khloé ön Reih va Modejeschäfte met dr Naam D-A-S-H.
Vam 27. September 2009 a es Kardashian met dr Basketballspeller Lamar Odom vorhiirod.

## Jätt z lääse un z kikke

* Hör Siij
Anita Protti

Et **Anita Protti** wohd jebohre aam 4. Aujoß em Johr 1964 en Losann en de Schwäjz un wohr em vörrejje Johondert norren Schpochtleren. Et woh aktiev en de Leischtatlehtek un ed hät vör allem beim 400-Mehterhördelouf opongk. Domet wohr et Aanfangs der 1990-er Johre aan der Spez vun der Wält.

Ävver en der Johre drop häddet Moläste an der Achillesverse krääje un kunnt nit mieh methalde. Esu werk et hück em Berohv als Sekretähren un ojaneseert Fehrije för Schpochtslück.

## Medallje
* 1989 de brongße Medallje en de Halleeuroppameisterschafte
* 1990 de selver Medallje en de Leischtatlehtekeuropameisterschaffte en Split
* 1991 der 6.&nbsp;Plaz en de Leischtatlehtekwältmeisterschaffte en Tokkejo
* 1991 de brongße Medallje en de Hallewältmeisterschaffte

## Rekorde
* 400-Mehterhördelouf en 54,25&nbsp;Sekonde aam 29.&nbsp;Aujoß 1991 en Tokkejo, och ene Schweizer Rekochd
* 400-Mehterlouf en 51,32&nbsp;Sekonde aam 19.&nbsp;Septämber 1990 en Losann, och ene Schweizer Rekochd
* 800-Mehterlouf en 1:59,98&nbsp;Menotte aam 12. Aujoß 1990 en Langethal