Mestreechs

Et **Mestreechs** udder **Maastrichter Platt** es dat Platt, wat se em ahle Deil vun dä Stadt Maastrech kalle, di jans em Sööde vun der Neederläng aan der Maas litt. De Mestreechse saare  ****** doför, de Nederlander **'. Et Mestreechs es ene [[Limburgisch|Limborjisch]]e [[Dialekt]], dä ävver jät mieh wi ander Limborjesche Sprooche ene jeweße Enfloß um [[Französisch|Franzüüsesch]] aan sesh hät.

Et Mestreechs schingk norr_en zemlesh lebändijje Sprooch ze sin.

== Jränze un Eijeschaffte ==
Et Mestreechs es ene Deil vum [[Westgermanische Sprache|Wessjermanisch]]e Dialek_Kontinuum un dröm ähnlesch met dä Dialekte drömröm.

De Sprooche em Land öm Maastrech sin anders wie et Mestreechs. Och en dä Dörper un vörmoolijje [[Gemeinde|Jemeinde]] [[Itteren|Itter]], [[Borgharen]], [[Amby]] un [[Heer (Maastrech)|Heer]], di em Joohr 1970 noh Maastrech enjemeindt woodte, schwaade se eijene Sprooche, och wann ene Houf Maastrechter noh dohen ömjetrocke sin, die dat wall nit donn.

=== Typpesch Mestreechs ===
E paa Eijeheite hädd et Mestreechs för sesch allein, un e paa fengk mer och em Land tiräk drömeröm, ävver nit angeschwoh. För de Lück vun ußerhallef klengt dat dann „tüppesch Mestreechs.“ Doh kam_mer aanföhre:
* Dat öff jebruchte lange ''ae''  vun ander Limborjesche Sprooche kennt mer em Mestreechs jaa nit. Doför säät mer em Mestreechs ''ee'' . Dat Woot **' — bei uns „jähn“ wi en „esh han desh jähn“ — hätt mer övverhoup bloß em Mestreechs. Dat sull vum Enfloß vum modärne Neederlängsch kumme.
* En *-sj* udder en *-sch*  aam Ängk vun enem Woot hädd_et Mestreechs sellver nit, et kütt bloß en Främbwööter vür. En ander Dialekte en Limborsh es et dermiehts nit selldener, wi bei uns, udder em Deutsch. Em Norde en Limborsh jidd_et och Dialekte, die kei *-sj* am Engk vun Wööter han, ävver em Sööde es det Mestreechs der einzijje. För unsere „Fesch“ säät mer en Maaßtrish **' un ußerhallf **' un **'.
* Et Mestreechs häd als einzije Sprooch vun däm Limborjesche Knubbel dat ''aajt'' ov ''aajd'' , för e Beishpell en esu Wööter, wi **', dat bedügg „ahl“, un **', dat bedügg „Salz“. Ander limborjesche Sprooche han doför aan dä Ställe  ''ald'', ''aad'', ''awd'', ''aod'' un ''oud''. Dat ''oud'' känne mer jo uch ussem Wäßripoaresch. 
* Jraad wi em Wäßripoaresch trick mer och em Mestreechs de Sellefsluute Jähn janz besöndesch lang. De Ongerklasse en der Jesellshaff un de Kraade donn et extra doll, ävver et fälld överall op. Dood ens verjliishe:

=== Ongerscheide zwesche em Mestreechs un ander Lėmborjesche Dijalägde ===
Zwesche der Lėmborjesche Dialekte hät mer zom Dejl öhntlesch Ongerscheide ze bemärke. Maaßtresh, de Stadt, hät jlisch en Hääd Schproochejränze en singer Nöh. Doh sinn_er e paa weshtejje dronger. Esu küdd et, dat schunn Dijalägde en der Ömjävong janz anders klenge künne, wi et Mestreechs. Heh sin e paa Ongerscheidongsmärkmohle:

* Maaßtrish litt tiräk aan der [[Panninge Linnėsch]]. Di deilt Limbursch — em Norde in Wäste vun dä Linnėsch saare se **' un sön **' udder ähnlesch. Dat heiß se träänd och dat  ( vum ), schmaal vun breid. Zigg em [[2. Wältjreesch|läzde Kreesch]] jeiht di Linnisch ald dorsch Vör_ööt vun Maaßtresch. En der Stadt heis-et  ), ävver em Oste dovun, en Amby und Heer hööt mer ald **' .
* Maaßtrish lidd_em Oste vun dä Linnije, di et *ii* vum *äi* un et *uu* vum *öi* tränne. En der Stadt schriiv mer noch **', schpresh:  un op Neederlängsch: **', schpresh:  , op Kölsch: „Ieß“‚‘. En Maaßtresch heis_et **', schpresh:  un op Neederlängsch: **', schpresh:  , op Kölsch: „Huuß“. En Maastresch sellver hürt mer ald ene Houfe Dubel-selfs_luute, wat em Norde un em Oßte vun Maaßtresch noch nit esu es. Mer kännt för e Beishpell **', spresch: , dat bedügg „bei“ oder „Bei“, je noh_m Tohn, un nit **', wi anderswoh en Lėmborsch. Uns „Zick“ heiß övversaz **' em Mestreechs un hät nur eine Selfsluut  ävver „Zigge“ heiß **' un hädd_er ald ene dubbelte:  .
* Zwei Dubbel_selfs_luute uss_em Meddelneederlängsch, *ie* un *oe*, wääde em Mestreechs jenou esu jeschrevve un klenge  un . „Ruud“  heiß allsu **' un klengk   jraad wi bei ons. Ävver en Meersse ess_et **' un klengk  un em Valkenburjer Platt schrieve se: **' un saare:  doför.
* En ''-rs'' am Woot_engk hät et Mestreechs noch behallde vun älldere Zohschtänd vun de Sprooche. Ößlesch vun Maaßtrėsh es doh druß ävver ald ''-(r)sj'' jewoode, dat klengk: .

=== Ähnleschkeite zwesche em Mestreechs un ander Lėmborjesche Dijalägde ===
Der jrüüßte Deil vun singe Eijeschaffte hät et Mestreechs ävver met de andere Lėmborjesche Dialekte jemeinsam.:
* Maßßtresh litt em Noodwäste vun der [[Benrather Linie|Benrother Linėsh]], un noch södößlesch vun dä [[Ürdinger Linie|Uerdinger Linėsh]]. Dat bedügg, dat mer heh **' hüürt, un nit dat neederdüütsche **' un och nit dat meddel- un huhdüütsche  **' udder  **'. Dat hallde vill vun de [[Sprachwissenschaft|SproocheWesseschaff]]ler för et weeschteschste Aanzeishe för ze entscheide, ov_ene Dialek Lėmborjesch es udder nit.
* Em Mestreechs kam_me de lange Selbe op zwei Aate bitoone. Wi bei ons jidd_et der Schleiftoon un der Stooßtoon. Dovun jeiht dä eezte eetz huh un dann widder eronger, un dä ander jeiht bloos_eraf. Weil di wi bei ons jelääjentlesch deene künne, för Wööter ze ongerscheide, zwesche dänne söns alles ejaal es bes op dä Toon, es et Mestreechs och en ToonSprooch. Ävver opjepaß: kood_em Sööde vun Maaßtresch, öm di Ööt [[Eijsde]]n_un [[Riemst]] eröm, jidde e klein Jebeed, woh mer di Töön zwa hät, wo se ävver hück kein Bedügdenesse mieh ongerscheide donn.&nbsp;.
* Em Lėmborjesche un Mestreechs kennt mer, angersch wi em Neederlängsch, der [[Umlaut|Ömluut]] en de Verkleinerungsforme, en de Plurahlforme vun de männlesche Wööter un beim jrammatesche Beuje vun de starke Värbe.
* Mer ongerscheidt noch zwesche drei jrammatesche Jeschlääschter em Mestreechs, wi em övverije Lėmborjesch, wat et Holländesch nit, un et |Braabantsche koum noch hät.
* Wööter, di orshprönglesh en de Einzahl ene koote Selfsluut hatte un em Plurrahl ene lange, di han em Mestreechs un em janze Lėmborjesch en beidse Fäll ene lange Selfsluut: **', ** bedügg Dach, Dääsher jäjeövver em Neederlängsch: **', **'.
* Dat Woot ' kennt mer un bruch mer em Lėmborjesch un em Mestreechs noch. Em Neederlängsch dojääje es dat verschött jejange, un mer säät **' doför, wat vun de Sproochentwecklong heer mem ‚Ühr‘ verwand es.
* De Selfsluute *ê* un *ô* vum Urjermanisch sin em Mestreechs nit zoh  *ie*  un *u*  jewoode. Em janze Lemborjesh heis et ** , ävve en Deutsch heis et **', un em Nederlängsch säät mer **', dat klengk dann heh un dph je noh Landschavv un em Zosammehang em Saz  udder  udder .
* Dat ''sk-'' vum Aanfang vun urjermanisch e Wööt es wi em Deutsch zo  un nit zo  wi em Nederlängsch jewoode.
* E -[[t (Boochschtab)|T]] aam Engk vun de Wööter [[Elision|flüsch fott]] henger dä Metluute ''b'', ''ch'', ''d'', ''f'', ''g'', ''k'', ''p'' un ''s''. Noh enem ''m'' weed et zoh enem ''-p'' wi et och bei uns jewöhnlesch es. Noch enem ''ng'' weed et en e ''-k'' ömjewandelt, wat mer ons och esu känne.
* Dat [[w (Boochschtab)|W]] weed alleins met beide Leppe jebildt, der ohne de Zäng, [[bilabial]], wi mer en de Weßeschff säät, wat mier bloß jelääjentlesch un lang nit en alle Dialekte han. 
* Et [[r (Boochschtab)|R]] weed wi em [[Kölsch (Sprooch)|Kölsch]]e un wi em Franzüüsesch janz vüüre met der Stroß jebild, mer sääd och e „jerevve R“, udder es der [[SproochWesseschaff|Wesseschaff]]  „[[uvular]]e [[Approximant]]“ un schrief  en de Engenazjonaale Luutschreff. Em Jäjesaz zom Mestreechs un övverije Lemborjesch hät mer em Neederlängsch der [[alveolar]]e [[Vibrant]]  udder der alveolare Approximant  aan dö Shtell.

== De Tön ==
Jraad wi de ander Limborjesche Dialekte och, kännd et Mestreechs en janze Hääd Tön, un dobei sin_er vill sellefsluute, di et Neederlängsch un et Deutsch nit hät. Dröm han di Limborjesche Dialekte och ene Knubbel [[Dijakrėtėsch Zeijsche|dijakrėtėsche Zeijsche]], di em en Nederlängsch velleisch ens en Främbwööter liß, ävver söns nit känne deiht. Loor och onge onger de [[#De Ottojrafii|Ottojrafii]].

=== De Einzel Selfsluute ===
De einzel Sellefsluute em Mestreechs Plat sinn_er:


=== De Dubbel Selfsluute ===
Et jitt ääschte un unääschte Dubbel-Sellefsluute em Mestreechs:


=== De Metluute ===


== De Orthojrafie ==
Met heh dä [[Bochstabe]] un Kombinazjohne vun Bochstabe weed et Mestreechs jeschrevve:
<center>
<div style="clear:both;margin:0;border:0;padding:0;text-align:center">


</div>
</center>

== Et **' ==
Em Joohr 2002 hät de Rejierung vun Maaßtresch ofizjäll e Leed en de Mestreechse Sprooch als Hümm för de Stadt aanjenumme. Dat Mestreechs Volksleed, wi se et nänne donn. De Mussik kohm em Ojinaal vum Alfons Olterdissen, dä vun 1865 bes 1923 jelääf hät, un es de läzde Shtrof vun dä Mestreechse Oper **' vun [[1910 (Johr)|1910]].

<div style="margin:3ex 2em" lang="li">
<poem>
***'
(*Mestreechs Volksleed'' van 2002)
;;;;; 1
Hoera! Vivat! Mestreech!!! 
Jao diech höbs us aon 't hart gelege, 
Mestreech, door alle ieuwe heer. 
Veer bleve diech altied genege 
En deilde dreufheid en plezeer. 
Veer huurde nao dien aw histories 
Te peerd op grampeer ziene sjoet. 
Ues ouge blónke bij dien glories · 
Of perelde bij diene noet. 
;:;;; 2
En dee vaan diech 't sjoens wèlt prijze, 
In taol, die al wie zinge klink, 
Dat dee op nui Mestreechter wijze 
Zien aajd Mestreech mèt us bezingk. 
Me zong vaan diech ten alle tije, 
Eus mojers zonge bij de weeg, 
En voolte veer us rech tevreie 
Daan zong ze e leedsje vaan Mestreech. 
;:;;; 3
Doe, blom vaan Nederlands landouwe, 
Gegreujd op 't graaf vaan Sintervaos, 
Bis weerdig dobbel te besjouwe, 
Gespiegeld in de blanke Maos. 
'n Staar, De witste oet de klaore, 
Besjijnt diech mèt häör straole zach 
En, um diech zuver te bewaore, 
'nen Ingel hèlt bij diech de wach. 
;;;;; 4
Wie dèks woorste neet priesgegeve, 
Mèh heels dien kroen toch opgeriech 
En ongeknak bis te gebleve, 
Door euze band vaan trouw aon diech. 
Daorum de hand us tòwgestoke, 
't Oug geriech op 't stareleech; 
En weur dat oug daan ins gebroke, 
Daan beidt veur us het aajd Mestreech.




## Böcher
* 
* 
* 
* 

## Websigge
* Kengkee.nl - Websait för de Sprooch un Kultur vun Maastrech (op Mestreechs)
* Veldenke Krink Mestreech Websait (op Mestreechs)

## Quelle