open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wellem de Klerk

**Frederik Willem de Klerk** (*18. Määz 1936 ä Johannisburch, Südafrika - 2021), dä op Ripuarisch *de Klerks Wellem* hesche wööd, woch va 1989 bes 1994 Präsident van d Republik Südafrika. Hä woch dr leitzte Präsident van ö sisch bekännend Apartheedrejiim.

## Si Lääve
Wellem woch dr Jong va Jan d Klerk, önö Senator en öt Parlament va Südafrika. Hä studiierde on wood spiir Räätsvordriiner. Willem hiirode 1969 öt Marike un hodd met hör 2 Sööhn un 1 Doohtr. Seijt si Studium jehood hä d „Nänional Pati“ (NP), ön Apartheed ongerstötzende Parteij, a.

### de Klerk en d Politik
Ajevange 1969 klomm hä en d Politik hüüdr un hüüdr. 1978 wood Wellem en öt Parlament jeroffe un bkleede a paar Menestrposte. 1989 löößde hä Botha als Vörsetzende van d NP aav. Em Herbst van öt sälve Joohr wood hä och noch Staatspräsident. 1989 leed hä sisch als leitzte Präsident onger ö Aparheedsrejiim wääle.

En d Zitt va sing Präsidentschaf zerveel d Apartheed. Ajevange hod dat met Jespräche tösche d wisse Rejiierung un dr ANC, öt Vreijlosse va Jevangene, doronger Nelson Mandela, d Möjelichkeed, Schwazze en d NP op z nemme un dann öt Äng van d Apartheed-Jesetze.

Dörch d Waahrerjebnisse va 1994 wood dat Apartheedrejiim aavjelöst un dr ANC packde dr Sprong en d Rejiirung. Mandela lößde de Klerk aav, hä bleed ävver dr zweide Mann. Isch 1997 trock hä sisch us d Politik janz zöröck.

1998 leed hä sisch va sing Vrau Marike no 29 Joohr scheede un hiirode kott dono noch enns. 2001 storv Marike dörch önö Onvall met ö Auto. 2004 troon hä us d NP, di dr Namm ä NPP ändernde, uss.

## Websiije
* Öt Lääve va de Klerks Welle
Südafrika

**Südafrika** es önö Staat ä Afrika. Öt litt an d Spetz em Süüde van öt Ärddeel. Südafrika had Köste an dr Atlantik un zm Indische Ozean hen. Sing Nobbere send Namibia, Botswana, Simbabwe un Mosambik. Swasiland darf och net vorjeiße wääde. En d Medde van öt Land bvängt sisch dat Könnigkrisch Lesoto.

Ä Südafrika lääve völl Völker, aajevange met d schwazze Stämm ävver och Äwanderer us Asie un Europa. Dat bedüüd, dat Südafrika önö Multi-Kulti-Staat es. Lang Zitt wood öt Lääve dörch d Apartheed jelenkt, di d Bure met hön Nationale Parteij NP am Lääve jehalde hodde. Ävver als Wellem de Klerk öt Rudr a Nelson Mandela övverjoov, wood us dat Land önö demokratische Staat met önö Hoof Schwierichkeete. D Weetschaf va Südafrika es d beitstentwäggelde ä Afrika.

2500 km Köste, ö Plato en ön Hüüde va 900 – 2000 m un Bärch met Spetze, di an d 3500 m komme, prääje öt Beld. Dodörch entstönd vorschiidene Wäärzone, di öt Planzewaxdom bstämme. Wüsteplanze waaße en d Kalahari, di a Namibia jrenzt, tropische Planze stönd dojäje em Nordoste van öt Land. Selvs Schnii välld en d Berch. Do Südafrika op di ongere Sii van d Ääd litt send d Joohreszitte jäjenövver Dütschland vortuuscht. Dörch d Wäärtüpe lääve ä Südafrika mi als 20.000 ongerschiedliche Planzezoote. Bösch jitt öt ävver komm. Jenau wi beij d Planze lääve och völl Deere en öt Land am Kap. Völl vängt mo dovan ä Schotzjebiite wi dr Krüjer Park.

Dörch d völl Völker existeere och Hömmöllö Sproche, di jebrud wääde. 11 amptliche jitt öt en öt Land, wovan Änglisch, Afrikaans un d Zulu-Sproch d meetstjesprochene send. D änglische Sproch es ävver d wichtichste, di va s all vorstange un jesproche weed.

D jrüützde Stätte em Land send: Johannesburg met 4,4 Milliun Äwohner, Durban met 3,8 Milliun un Kapstadt met 3,7 Milliun Lüüh (2011). Zsamme lääve ä Südafrika knapp 48 Milliun Männsche.

Öt meetste jeld kütt döch dr Vorkoov va Jold, Diamante, Koohle un Platin en öt Land. Turiste, di sisch dat Land met sing Planze un Deere akikke welle, sorje zosätzlich vöör önä volle Jeldbüll van d Südafrikaner. 

Watt Südafrika hü z Daaachs z schaffe maad es d jruuße Zaahl va Vorbräche un Eids. D Arbeetslosichkeet sorcht dovöör, dat mi un mi Lüüh vorärme un irjendwi dörchkomme mösse. Ön Vörstellung, wi mo dat aajo söll had kenne un och dr Präsident em Joohr 2008 Tabo Mbeki vällt nüüß enn, dat flott helpt.

## Websiije
* D Sii va Südafrika
Simbabwe

**Simbabwe** es ö Land em südlich Afrika. Öt entstäng us öt vreuere Rhodesie. D derekte Nobberstaate send Südafrika, Botswana, Sambia un Mosambik. 

D jrüützde Stätte send Harare mit 1,6 Milliun Äwohner un Bulawajo, watt va ca. 653.337 Lüüh bewonnd weed (2012). I jans Simbabwe wonne ca. 16 Milliun Lüüh.

D Sommere ä Simbabwe send wäm un vöch, en d Wenktere bliid d Temperatur beij 25°. Ävver en d hüüdere Jäjende kann öt sujar Vrooß jävve. Jraßland mit enkele Bööm maache dr jrüützde Deel van d Landschaf us. 

Dr hüxde Bärch va Simbabwe es dr 2.592 M. huhe Inyangani.

Dr jrützde Deel van d Simbabwer jehüüd zm Volk van d Shona. Donävver leeve ävver och völl Ndebele em Land. Di Zaahl van d Wisse em Land nomm immer mi aav. Hüü z Daachs send dat mä noch onjeväär 28.000. Dat vüürde ävver zo jruuße weetschaftliche Probleme.

Ee van d jrüützde Probleme, di öt Land hat, es Eids. Dodörch sterve ösu völl Lüüh, dat d Zaahl van d Simbabwer net mi steecht, sujar vällt. Öt weed dova ussjejange, dat tösche 24 un 35 % dora erkrankt send.

Simbabwe jäng us d vreuere änglische Koloni Südrhodesie hervöör. Nordrodesie wood zo Sambia. 1980 wood öt onaavhängich. 

Mugabe woor dr Präsident van öt Land. Hä es ärch omsträdde. Völl halde häm vöör önö Diktator. 2017 wood hä aafjesetz.

D Arbeitslosichkeet ä Simbabwe litt beij 80 %, d Inflatiun beij 32 % (em Joohr 1998).

## Websiije

* Informatiun van öt usswärtije Amt övver Simbabwe
* Siij over Simbabwe
* Simbabwe ä Zaahle
Lord’s Resistance Army

D ** Lord’s Resistance Army ** (LRA) es ön halvmilitärisch Armee, di em Joohr 1987 jejründ wood. Dr Chef es Konys Jupp. LRA kämpft em Norde va Uganda jäje d Rejiirung va Yomeri Museveni. Öt Ziil soll see, önö Jottesstaat z jründe. D LRA wääde schwoch Vorbräche vörjeworpe.

Watt d LRA well es irjendwi net klooch. Öf öt Relijium z do hat – wä weeß dat. D Vorbräche, di d LRA bjange hat, spräche dojäje. 

Ongerstötzung vong d LRA vreuer em Süde van dr Sudan. Hü z Daachs komme d Staate Kongo un d Zentralafrikanische Republik dozo.

Em Joohr 2005 erleed dr Internationale Jörichtshoff önö Haftbeveehl jäje Konys Jupp.

Em Aujust 2006 wood önö Waffestellstand beschlooße. 2 Joohr spiidr, em Februar 2008 wood önö Vordrach ongerzeechnet. Dörch önö Vordrach, dä am 10. April 2008 ongerzeechnet wäde sold, wöch önö 20 jööhrije Kresch zo ö Äng komme. Bes hü satz Kony Jupp sing Ongerschrevv ävver noch net doronger.
Opstand va Soweto

Dr **Opstand va Soweto** vong am 16. Juni 1976 statt. Hä jelt als ö Sümbol vöör dr Kampf jäje d Apartheed. 

En dat Stattdeel va Johannesburch Soweto koom öt zo önö Opstand als d Bure plaande, öt Afrikans als zosätzliche Sproch en d Schülle vör z see. Als d Kenger van d Schülle ä Soweto op d Strooß jänge, schloore d Polisse zo. 575 Lüüh storve, anger Quelle spräche va völl mi. Di Onrouhe duurde bes 1978.

Ö Denkmol wood vöör enne Duude, Hector Peterson, opjestalld.

## Websiije
* Övver dr Opstand
Inyangani

Dr **Inyangani** es önö Bärch ä Simbabwe. Hü z Daachs hat hä dr Naam “Nyangani“. 

Met 2.592 m es dat dr hüüxde Bärch van öt Land. Inyangani litt en dr Nyanga Nationlpark un domet onjeväär 280 km va Harare vott. Dr hüüdere Deel van dr Bärch es met emmerjrüne Bösch bewaahse. Dat litt an d Hoof Rään, dä do tösche Mai un Aujus vällt. Dr leitzte Schnei es do em Joohr 1935 jevalle.

Kikkt mo sisch de Stehen a, dann ställt mo vass, dat dat meest Stehen us Vulkanussbröch un Sandsteen es.

Inyangani jehüüd zo ö Plato . Wä öns Klömme well, dä kann dat do doo. 

Op dr Inyangani liie d Quälle va 4 Flöss. Dr Nyamuziwa, dr Kairezi, dr Ozdi un dr Pungwe kütt va do.
Apartheed

Onger **Apartheed** vorsteht moch di Trennung va Rasse, wi sö ö Südafrika praktizeerd woode woch. Dat bedüüt, dat dr Kontakt tösche Schwazz un Wiss beschränkt weed.

## Wie öt sisch entweggelnde
Ä Südafrika joov öt at lang ön Trennung tösche Rasse, watt ävver met di Stämm z do hod, di do läävde. Besongisch schlemm entweggelnde sisch dat ävver, isch als dö Wisse en öt Land koome. 

Als öm 1910 dr Staat Südafrika jejründ wood, stäng vass, dat mä dö Wisse Rääte ha sollte. Su wood dä Staat opjebouwd. Ö Waahlräät joov öt mä vöör dö Wisse. Schwazze un Asiate dorfe dat net. Ävver dorop beschrängde sisch dat Onräät net. Och Jeschäfte, Weetschafte, Busse, Abteile va Zösch, Stöcker van dr Strand, Parkbänk un völl mi Saache wore mä vöör Wisse un dorfe va Schwazze net jenotzt wääde. Dat di Situatiun Kniiß beij dö Schwazze hervörreef, kann moch sich vörstelle.

Besongisch schlemm wood dat dörch dö uss Holland stammende Buure ussjeläävd. Öt entstäng önö Hass tösche di Volksjruppe, dä öt Lääve bo onmöjelich maade. Schwazze woode ä Taunshipps aavjeschoobe, wo sö irjendwi dörchkomme moote. Werke dorfe sö beij dö Wisse, ävver lääve dorfe sö net beij dönne. 

Wä us ön ripuarische Jäjend kütt, dä ka sisch net vörstelle, dat önö schwazze Jong, dä sisch vordoh hat un en önö Zoch ästeecht, sisch ä däm net sätze darf un an dö näkßte Statiun örussjeworpe weed.

Di Situatiun en öt Land vorschlääternde sisch va 1974 aa. Belder vam Opstand va Soweto jänge öm dö Welt. Dr ANC vorhandelnde met dö Wisse. 

Dr leitzde burische Präsident, dä dö Apartheed ongerstötzde, am Äng ävver opjoov, woch de Klerks Wellem. Hä övverjoov Südafrika „oone Apartheed“ a Nelson Mandela. 

Beij dö Waahle va 1994 schaffde öt dr ANC met övver 62,6 % zö jewänne, dö Partei van dö Bure braate öt mä op 20,4 %. Dö Apartheed woch domet zö Äng.

Mandela un de Klerk wood 1993 vöör hön Werk dr Nobelpriiß zo erkannd.
Nelson Mandela

**Nelson Mandela** (* 18. Juli 1918 ä Mvezo, Transkei, Südafrika, † 5. Dezember 2013), dä eejentlich *Rolihlahla Dalibhunga Mandela* hosch, watt ösu völl wi „Aaß van önö Boom“ heescht, woch vreuer enne van d bekanndste Jechner van d Apartheed un dr 1. schwazze Präsident va Südafrika no öt Äng van d Apartheed.

## Sii Lääve
Nelson jehüüd öt Volk van d Xhosa a, studiierde un wood Räätsvordriiner. Hä vorbraad 27 Joohre en ö Jevängnis va Südafrika. Mandela woch dreimoll vorhiirod un hod 6 Kenger.

Dörch sing Zojöhürichkeet zo dr Stamm Xhosa jehood hä och zo öt Könnigshuus van Thembu. Hä vorbraad ön schünn Kengkheed oohne jruuße Schwiirichkeete. No Kniiß met d Rejiirung van sing Provinz vorloor hä si Amt un si Jeld. 

No si Studium wood hä Räätsvordriiner un vong a, sisch en d Politik jäje d Apartheed z bötätije. 1942 troon hä dr ANC beij. No dr Siij van d NP wood hä dr Chef van der ANC. Hä wood vorhafft, ävver spiir vreij jesproche. 

Dörch önö Vörvall em Joohr 1960, beij dem Schwazze erschooße woode, entscheed Mandela vöör sisch, dat öt nüüdich wöör, met Jewalt jett jäje d Apartheed z ongernemme. 1961 wood hä dr 1. Mann van dr bewaffnede Vleuel van dr ANC, watt häm ön lävenslang Jevängisstroof äbraat. Di solld hä zm Deel ob „Robin Ailand“ aavsetze.

1985 boone häm d Wisse a, hä kütt us öt Jevängnis vreij, wenn hä zosätt, nüüß mi jäje d Apartheed met Waffe ongernämme z wälle. Hä leehnde aav.

Am 11. Februar 1990 wood Mandela vreijjelosse. Hä vong zsamme met Wellem de Klerk önö jewaltloose Wääch vott van d Apartheed.

1993 wood häm zsamme met de Klerk dr Nobelpriiß zojesproche.

No d Waahle em Joohr 1994 wood hä dr 1. schwazze Präsident va Südafrika. Hä däng si beitstes, öm oohne Jewalt dr Övverjang en önö apartheedvreije Staat z realiseere.

Em Juni 1999 troon Nelson Mandela als Staatspräsident zöröck.

## Websijje
* Mandela-Biografie Övver der ANC 
* Nelson Mandela Faundeichon
Botswana

**Botswana** es önö Staat äm südliche Afrika. D Nobberstaate send Südafrika, Namibia, Angola, Sambia un Simbabwe. Öt woch öt vreuere änglische Protäktorat Bechuanaland. 1961 wood öt Land onaavhängich. 

Botswana es onjeväär 600.000 km² jruuß un had 2,25 Milliun Äwohner (2016). Domet es öt ee van d am winnichste böwonnde Länder van d Ääd.

Ee van d jrützde Probleme, di Botswana hat es Eids. Onjeväär ö Veedl van de Lüüh es dora erkrankt. Öt send ösu völl Botswaner dörch Eids jestorve, dat d Zaahl van d Äwohner zöröckjäng.

Dr jrützde Deel van öt Land es Wüste. D Kalahari litt maad völl van öt Land us. Dat erlächt och, wisu d Temperature tösche 35 un 20° liie. 6 bes 9 Monat em Joohr es öt drüüh.

D Amtssproch es Änglisch, d meetste Lüüh spräche ävver och d Bantusproch Setswana. 

Jeld kütt dörch dr Bärchbau, Turismus un vorkoovd Vleesch en öt Land. Diamante bränge 70 % van d Knöpp, di Botswana vordeeent.

## Deerwelt
Zo d bekanndste Deere ä Botswana un Turiste-Atraktiune zälle d Löve, Leoparde un d Zebras. Öm sisch di ä Rauh akikke z könne woode ö paar Nationalparke ajelaat.

## Websiije
* Jätt over Botswana
Aanliijer

Enne **Aanliijer** eß en Dütschland enne Minsch, dä sesch ongerscheidt fun fille anndere, un dat es den de Houpsaach enne joreßesche Bejreff. Ä weed_et miehtß aanjewannd em Fo'keeo. Enne ähnlijje Bejeff eß da Aanrainer un dä Aanwůnner.

Wann en Shtrohß jespächt eß, un mer nit eijfar_esu doh dorresch faare darref, do jidd_et övv_en Älaupneß för de Aanlėėjer, dat se doh doch erin dörrefe för aan ier Hüüser un Wonnonge ze kumme. Do_för hät dä Deutsche ëxtra da Schelld en de Shtrohße_Fo'keeoß_Ohdenong opjenomme, wat_e alß Zosaz_Zëijshe Nommer 1020-30 fööhre dëijt. Drop shtëijt: „**“ — „Aanliejer zohjelohße“.

Jede, dä do wonnt odder jät ze donn hät es ennen Aanlėėje, och däm Aanlėėjer odder däm Huußhär odder Ëijedöömer senge Besooch. Sojaa dä Besooch, woh dä noch nix fun wëijß odder dä dä jaa_nit hann well. Dä Besooch kann oohne Aanhallde wigger faare, wann hä merrek, dat singe Aanlijer wall nit doh eß. Houpsaach es, hä well, odder wollt, met dämm jät ze donn hann, odder ze donn krijje, dann eßß_e enne Aanliejer. Dat hät esu et Bövverschte Landjereesch en Bajore faßßjelaat.

## Qwëlle
Fänmaile

Onger *Fanmeilen* watt op Ripoarisch **Fänmaile** ussjesproche weed, vorsteeht moch di Stelle, wo op Plaatsche, di d Öffentlichkeet zojänglich send, Sportvoranstaltunge op jruuße Beldscherm övverdraare wääde.

Dr Jrond litt doren, datt d Stadie döck z kleen send, öm all di Lüüh z packe, di sisch di Speller akikke welle. Öm trotzdem ön Möjjelichkeed z beene, woode en d jrüützde Städde va Dütschland Fänmaile äjericht. Önö Hoov Jeld kann och do vordeent wääde, denn Wööchjer un Biir weed a jädde Äck vorkooft un wä Vaahne un Beldcher va singe Vorein koofe well, dä es jenau richtisch.

Enn van d jrüützde Fänmeile va Dütschland es d Berliner Fänmaile. Di packt knapp enn Milliun Männsche. Do wood op dat Stöck tösche dö Berliner Pootz un d Siijessäul dörch dr Tiirjaade en äjericht. Dr ischte onjeväär 80 m² jruuße Beldscherm steeht an d Pootz un dann komme em Abstand va onjeväär 150 – 200 m noch mii. Beij ö Spell es dat alles voll va Sportsvrönde.

Vöör dat watt op d Fänmaile aavjeet wood dä Ussdrock „Pablik Vjuing“ watt van öt Änglische „Public Viewing“ kütt, jöpräächt.

2006 wood dat Wood Fänmaile öt Wood van öt Joohr.
Ingrid Betancourt

**Íngrid Betancourt Pulecio** (* 25. Dezember 1961 ä Bogota, Kolumbie) 
es ön Politikerin von d Jröne. Em Joohr 2002 troon Ingrid a, ön Präsidentin z wääde. Kott vöör d Waahle wood s ävver van d Rebälle van d Ongerjrondbewejung FARC vorschläppt un 6 Joohr vassjehalde. Isch em Juli 2008 wood s van Soldate bvreit.

## Höör Lääve
Höör Äldere send Gabriel Betancourt (1919–2002) un Yolanda Pulecio (*&nbsp;1938). Ingrid woss ä Paris op. Dat looch dora, dat Gabriel beij d UN ä Paris si Land Kolumbie vortroon.

Va 1981 a woch Ingrid met Fabrice Delloye vorhiirod. Bevöör seij sisch scheede leete, hodde s 2 Kenger. 1996 hiirode Ingrid noch ens, desmol Juan-Carlos Lecompte, dä d Jröne va Kolumbie opboude.

Ingrid studiirde Politikwesseschaft un trock 1989 no Kolumbie zröck. Seij woohl do jätt jäje d Schiieberei un d Korruptiun do. Dat holp höör, öm en öt Parlament z komme. Dat woch tösche 1994 un 1998. Anschlääch bleete net uss. Öt wood vorsoot si duud z schösse.

Dr ischte Kontakt zo d FARC entstäng Ängs van d 90er Joohre. Seij vorhandelnde sujar met d Rebälle övver önö Vredensschloss. Dozo koom öt ävver net. Am 23. Februar 2002 wood Ingrid van d FARC vorschläppt. Aav un zo joov öt Filme op dönö Ingrid z see wooch ävver bvreijd wood s isch am 2. Juli 2008.

## Websiij
* Ö Wundr – Betancourt es vreij
Końskowola

**Konskowola** (**', [[Ingernazzjonaal Foneetisch Allfabeet|IFA]]  [kɔɲskɔ'vɔla]) es ön Stadt ä [[Polen|Pole]] un litt em Südosten van öt Land. Mor vängt öt an d [[Kurowka]] (**'), önö Floßß en Powiat Puławski (**).
Tuur d Frongß

D  **Tuur d Frongß**, d Nät-Ripoaresch-Sprächende saare dora „Tour de France“ es enn van d bkanndste Radtuure, di önö Radrännvaahrer vaare kann. 

D ischte Tuur vong 1903 statt. Van dat Joohr a jitt öt jeddes Joohr ö Ränne, ußjenomme woore di Joohre van dr Ischte Weltkresch un dr 2. Weltkresch. Vam 1. bes zm leitzte Daach duurd öt onjeväär 3 Wäche. D meetzde Zitt weed dörch Frankreich jevvare ävver och di Nobberländer komme net z kott. Bekannd un sescher dr Duud vöör önö normale Radvaarer send d Sträcke dörch d Bärsch.

Em Joohr 2007 stalt sisch öruss, dat völl Vaahrer nojeholpe hodde, öm meujelischst jott do z stooh. Doping kutt bewesse wääde.

## Websiij
* D Siij van d Tuur d Frongß
Kupferhoff Buscheberch

Dr **Kupferhoff Buscheberch** woch vreuer önö Kupferhoff. Hä looch ä Stolbersch, em Kreis Oche. Di jruuße Roll, di Stolberchs Messingindustrii spelld, hott och met häm z do.

Dä Kupferhoff looch an önö klänge Hövvel, dr Buscheberch, dä och hüü noch dä Naam hat. Ävver hä jehüüd net zo d Stadt Stolberch, dä litt ä Bösbisch, ö Stadtdeel. Dr Kupferhoff Buscheberch wood em 17. Jahrhondöt va dr Kupfermeester Jottfred Schardinel opjeboud. Hä woch äne van d rischste Kupfermeestere, di ä Stolberch läävde. Häm jehood och dr Schmidthoff un önö Deel van dr Dollartshammer.

Watt dr Kupferhoff Buscheberch ösu besongisch maade, woch sing Laach. Di Wasserräär woode dörch dr Vichtbach ajedrävve, dr Jalmei, öm Messing z maache, koom van dr Brenijerberch, un jenoch Holz joov öt en d Eefel.

Uss di drei Höff Dollarshammer, Straßburjer Hoff un Buscheberch wood spiir dr Preem.

## Jätt z lääse
* Karl Schleicher: *Jeschichte van d Stolberjer Messingindustri*
Alfred Gusenbauer

**Alfred Gusenbauer** (*  8. Februar 1960 ä St. Pölten, Österreich) es önö Politiker van d SPÖ un va Januar 2007 bes Juli 2008 dr Bundeskanzler van öt Land.

## Si Lääve
Alfred Gusenbauer studiirde no d Schöllzitt Räätswesseschafte an d Uni ä Wien. Spiir hong hä noch ö Studium va Filosofii dra. Singe Doktor schreev hä övver d „Vreedensbewejung va Österreich“.

Beij d SPÖ vong hä öt Werke a un klomm d Leer do hüüdr un hüüdr. 1999 woch hä Jeschäftsvüührer van d SPÖ ä Neerösterreich. Ävver och en d Politik fluppde öt janz jott. Vörsetzende van d Jurendorjanisatiun, 2. Präsident van d Internationale van d Sozis. Öt leev emmer bässr. Em Joohr 2000 wood hä Jeschäftsvüührer van d SPÖ un dono Parteivöörsetzende. 

Als öt am 8. Januar 2007 ön jruuße Koalitiun joov, schaffde öt Alfred Gusenbauer, Kanzler z wääde.

Am 16. Juni 2008 wood beschlooße, dat Alfred Gusenbauer net mi länger dr Vörsetz ha solld, Werner Feimann solld häm aavlüüse. Domet ävver net jenoch. Am 27. Juni 2008 schreev Alfred Gusenbauer, dat zokönftich öt Volk övver Dänger wi dr EU-Vortrach aavstemme weed un net öt Parlament bevrood wääde söll. Dat joov Kniiß en d jruuße Koalitiun, di dorophen usseree jäng. Am 7. Juli wood s jeköndicht.

## Websiije

* Websiij va Alfred Gusenbauer
Nofretete

**Nofretete** woch d Vrau van dr Farao Echnaton. Övversatze heecht Nofretete „D Schünne es jekomme“. Dörch dä Jipskopp en öt Ald Museum ä Berlin es Nofretete weltbekannd woode.

## Höör Lääve
Als jong Mädche hat Nofretete Echnaton jehiirod un met häm 6 Mädcher krääje. Wivöll Jonge zo d Famelisch jehoote es net bkannt.

Angisch als beij d anger Faraos wood öt Privatlääve van dat Paar bekannt. Su zeeje Belder Echnaton, Nofretete un hör Kenger, jätt dat vörhen onmöjjelich woch. Angisch als beij vreuere un spiidere Faraos brüdde di 2 kenn Huchpriistere. Uss Steebelder va Nofretete schlosse d Jeschichtswesseschaftler, dat Nofrete selvs ön Huchpristerin woch. Övv dat stemmt – kenne kann öt jenau saare.

Övver d Vorwandschaft kann net völl jesaat wääde. Öt sitt ävver ösu uss, dat Nofretete d Dootr va Chattusiel III. un d Nävvevrau va Amenophis III. woch. Dat bedüüt dat Echnaton d Nävvevrau va singe Papp hiirode.

## Rejentin

En di Zitt va Echnaton woch Nofretete ön Art va Metrejentin. Dat erkännt moch an di Art un Wiiß, wi s dojestalld es – jenau wi önö Farao.

Öt jitt sujar ön Teorii, dat s länger als höre Mann jeläävd hat un Äjüpten alleen rejiirt hat. Dono es Nofretete dr Farao Semenchkare.

Wann un wodörch Nofretete storv es bes hüü net bkannd. Öt weed ajenomme, da töt dat Joohr 1338 vöör Christi Jebuurd woch. Ävver sescher es dat net. Wodörch Nofretete ör Lääve vorloor es net jekläärd. Önö Mort ka net ussjeschlooße wääde.

## Dr Kopp va Nofretete em Museum ä Berlin
Am 6. Dezember 1912 vong Borchards Lu önö Jipskopp va Nofretete, däm hä met d Jenemijung van d Rejiirung no Dütschland braad. Hüüzdaach es d Kopp en öt Ald Museum op d Museumsinsl ä Berlin ussjestalld.
## Websiije

* Wisu es Nofretete so schünn
G8-Jipfl 2008 ä Tōyako

Beij dr **G8-Jipfl 2008 ä Tōyako ** träffe sisch Lüüh van d wischtichste Staate van d Welt. Dat send desmoll Stephen Harper uss Kanada, uss Frankreich Nicolas Sarkozy, va Italie kütt Silvio Berlusconi. Japan es vortoone dörch Yasuo Fukuda. D dütsche Vaahn weed va Angela Merkel huch jehalde. Dr Präsident Dmitri Anatoljewitsch Medwedew treent vöör Russland a, Gordon Brown vöör Ängland. George W. Bush hat enne van sing leitzte Optrette vöör d USA.

Dr Jipfl vängt tösche dr 7. un 9. Juli 2008 än d japanische Stadt Tōyako statt. Öt es dr 34. van d 8 Staate.

Nävver di 8 woode ävver och noch Jäste uss Brasilie, Indie, Mexiko, China un Südafrika äjelaane. Zosätzlich es d AU, d GUS, d EU, d IAEA, d UNESCO, d Weltbank und d WHO vortroone.

## Worömm öt jeet
Jemulld weed övver d Situatiun ä Afrika, d Änderonge van öt Klima un wi neu Quälle vöör Enerjie jevonge wääde könne. Zosätzlich jeet öt öm d Sescherheet watt besongisch d Käärwaffe betrefft.

## Jätt z lääse
* D Sii van dr Jipfl
Lidl

Dr **Lidl** es ön Suprmarktskett, di ä Dütschland un ä Europa zo d jrützde jehüüd. Övver 6000 Jeschäfte jitt öt ä op dr Kontinent, d Hälvde dovan ä Dütschland.

## Wi dr Lidl entstäng
Jejrönd wood d Jesellschaft at en d 30er Joohre ävver dat ischte Jeschäft, dat wi önö Lidl usssoh wood 1973 jebouwd. 1988 entstäng dr ischte Lidl beij d Franzuse. Dann jäng öt hoplahop. Su jitt öt hüü alleen ä Ängland 380 Stöck.

Dr Lidl jehüüd zo d Schwarz Jruup. Dr Hauptsetz es ä Nekkarsulm.
Kernkraftwärk Tricastin

Dat **Kernkraftwärk Tricastin** litt en d Nööhde va Pierrelatte tösche Valence un Avignon ä Frankreich. Si Wasser kitt öt dörch dr Floss Rone. Zo dat Kraftwärk jehüüd och enn Anlaach, öm us normal Uran Matereal z maache, dat ä Kraftwärke jebrudd wääde kann. Aareichere nennt mo dat. Di Aareicherungsanlach heecht *Eurodif*.

## Jätt övver d Zitt seijt dr Bouw
1980/1981 vong dat Kernkraftwärk a z werke. 4 Reaktore met zsamme 4&nbsp;mol 915 MW lävvere op öt Joohr 25 TWh. Dova bliive ävver mä 8 vöör öt Volk. Eurodif vorbrud sälvs wärm 17 TWh. Dat bedüüt, dat 3 van di 4 Reaktore mä vöör Eurodif loufe.

## Störunge
Mängel woode döcker vassjestalld. Eemoll wood z heeß Wasser övv z völl Wasser en dr Floss jeleit. Dodörch wood dä z heeß. Dat woch em Joohr 2003. Ee Joohr spiidr stalt mo vass, dat d Lüüh em Wärk net jott jenoch beij ö Vüür ussjebeld woode wore. Dr leitzte Onvall passerde am 8. Juli 2008. Radioaktiv Wasser jelangde en önö Baach. Duusendmol mi Radioaktivität als zojestange troon uss.

## Websiije
* Jätt övver öt Wärk
Arbeedrpartei va Kurdistan

**PKK** bedüüt *Partiya Karkerên Kurdistan*, watt op Ripuarisch ösu völl wi Arbeedrpartei va Kurdistan heecht. Öt es ön Ongerjrondbewejung, di hörö Orsprong en d Türkei had. D PKK wood am 27. November 1978 jejrönd. Met Waffejewalt kämpfe d Metjleeder vöör önö eeje Staat. Völl Staate, doronger d EU un d USA send en d PKK ävver kenn Partei. Seij halde d PKK vöör ön Voreenijung va Terroriste.

Do öt kee Land Kurdistan jitt vordeelt sisch d PKK övver ö paar Ländr. Dozo jehüüd nävver d Türkei och Sürie, dr Irak un dr Iran. D övvichte Orjanisatiun van d PKK nennt sisch seid 2007 Koma Civakên Kurdistan, watt Jemeenschaft van d Jesellschaft Kurdistans heecht. S hat ön eeje Orjanisatiun met ö Parlament un ö Jericht.

Ä Dütschland entscheed öt övvischste Jericht, dat d PKK-Köpp wiir als Terroriste ajesee wääde mösse, d Orjanisatiun sälv ävver net mi.

## Websiije
* Jätt övver d PKK em Dütschlandradio
Roj TV

**Roj TV** es önö kurdisch spräächende TV-Sendr met Setz ä Dänemark. Ävver Roj TV övverdrächt net mä en di Sproch, och ä 4 anger Sproche weed Projramm jemaad. Dr Naam Roj bedüüt „Sonn“ övv „Daach“ op Kurdisch.

Öt dütsche Enneminestereum hat Roj TV vöör Dütschland vorboone. Öt wöch en d Orjanisatiun van d PKK, ön terroristische Ongerjrondjrupp äjebonge.

Am 18. Februar 2008 stänge d Polisse vöör d Döör va Roj TV. Dr Sendr steeht onger dr Vordacht, Stüür hängerträcke z ha. 4&nbsp;Milliun&nbsp;Euro woode ongerschlaare.

## Websiije
* Roj TV Live
Asamkerch (Münche)

D **Asamkerch** (amptlich heescht di *St. Johann Nepomuk*) steeht ä Münche un wood tösche 1733 un 1746 van d Asam-Brööhr jebouwd. Öt jilt als enn van d wichtichste Jebäude van dr spiie süddütsche Barock.

## Jätt övver d Kerch
Als d Kerch entstäng, solld öt mä ön Kapell vöör d Asam-Brööhr see. Öt fluppde, ö Jrondstöck nävver hön Huuß (op dat Beld op d lenke Siij) z koofe, un do entstäng dann d Kerch. Dör joove se dr Naam *St. Johann Nepomuk*. Dobeij moss mo dora denke, dat dat ön Prevatkerch woch un kee Jeld van d Stadt övv van d Kerch koom. Ävver do hodde d Münchner jätt jäje, un d Assam-Brööhr moote se d Münchner op losse.

Wat beij di Kerch opvällt, dat es, dat alles op winnich Plaatsch entstäng. Ävver dat heescht net, dat alles völl jeprummt es. D Architäktur, d Molerei un d Plastik send op önee aavjestämmt. 

Wä dörch di Kerch jeet, dä stelld vass, dat di dreijedeelt es. Va onge no ovve weed öt häller. Dö Bänk ställe dr düsterste Äck do. Dorövver litt önö Bereich, dä ä Wiss jehalde wood un dr Kaiser jeweid es. Dä övvechte Bereich hat metJott un d Iwichkeet z do.

Angisch als anger Kerche is d Asamkerch no Weste ussjerichtet. Dat litt an d Ängde van d Strooß.

Em Zweide Weltkresch wood önö Deel van d Kerch jetroffe. Isch 1975 un 1983 kutt dat wärm reparerd wäde.

## Jätt z lääse
* Jätt övver d Asamkerch
Wadji

**Wadji** es önö Farao van d 1. Dünasti. Hä rejiirde va 2880 bes 2870 v. Chr., anger Quälle sprääche va 2960 bes 2930 v. Chr.. Dr Naam Wadji bedüüt « Schlang van dr Horus ».

Wadjis Papp woch Djer, dr Naam va sing Mamm es net övvermeddelt. Vorhiirod woch hä met d Könnijin Meritneit.

Dat Jraav va Wadji wood ä Abydos jevonge. Öt woch mä ön Kull us Leehm met ö Daach us Holz un Strühmatte. A 3 Siije wore Kammere vöör Vörrat. Di woode dr Duude metjejovve, damet hä och no singe Duud jott vorsorcht woch.

## Websiije
* Jätt övver Wadji
Teti

**Teti** es önö Farao van d 1. Dünastie. Öt es möjelisch, dat hä dr selbe wie *Atoti* övv *Athothis I*. es. Teti had mä kott rejiirt. Völl sprecht dovöör dat dat mä 1 Joohr veleet och mä 6 Mond wore. Öt loch op jädde Vall tösche 3000 v. Chr. un 2999 v. Chr.. 

Teti hod ävver nät mä dä Naam. Hä hosch och Iti. Singe Horusnaam es net bkannd.

Jenau wi sing Vörjänger Hor Aha kann öt see, dat hä Menes es, dä als ischde önö äjüptische Jesamtstaat opjestalld hod. Dat es ävver net sescher.

Ö Jraav va Teti wood bes hüü net vonge. Öt kann zwar dova ussjejange wääde, da töt ä Sakara woch ävver vonge hand d Wesserschaftler öt noch net. Veleet litt dat ävver och dora, dat hä mä ösun kotte Zitt rejiirt hod.

## Websiije
* D Kartusch va Teti
Ninetjer

**Hor Ni-netjer** es dr Horus-Naam van dr 3. Farao uss d 2. Dünasti. Singe Nepti-Naam woch Ni-netjer-nebti, singe Hetepsechemui

Singe Naam vängt moch op önö Hoof Liißte un Seijele. Sälvs ö jroff Beld van ön Statue jitt öt noch. En d Nööhde van öt Jraav va Hetepsechemui wood ö Jraav jevonge, dat möjelicherwiiß va häm stammd.

Op önö Stee vängt mo, da töt em 13. Joohr va sing Rejentschaf kresdch jejovve hod. 2 Städd woode kapott jemaat. Dat bedüüt, dat d Voreenijung van Ovver- un Ongeräjüpte noch net z Äng wooch.

Wä Nachfoljer va Ninetjer wood es net klooch. Dat hod met di politische Laach z do. D Wesseschaft jeet ävver dova uss, dat Weneg dr Nachfoljer wood.

## Jätt z lääse
* Jätt över Ni-netjer
Nebre

**Hor Neb-Re** es dr Horus-Naam van dr 2. Farao uss d 2. Dünasti. Singe Nepti-Naam woch Weneg. Hä rejiirde va 2825 bes onjeväär 2810 v. Chr..

Singe Naam taucht an ö paar Ställe op ävver völl weeß moch net övver hem. Su es bes hüü net bkannt, wo hä bejraave wood. Öt kann vormuud wääde, dat dat ä Sakkara woch ävver jevonge wood dat jraav bes hüü net. 

Op en Ennschreft van önö Hohe Priistr us di Zitt tauche d Naame va 3 Faraos op, di hä bejraave hod. Enne dovan woch Nebre.

## Websiije
* Jätt över Nebre
Qaa

**Hor Qaa** es dr Horus-Naam van dr 8. Farao uss d 1. Dünasti. Hä rejiirde va 2878 bes 2853 v. Chr., anger Quälle saare, dat hä va 2820 bes 2780 v. Chr. rejeerd had.

Övv Semerchet, dä jo dr 7. Farao woch, Hor Qaas Papp woch es net sescher. Öt es och möjelich, dat Anedjib singe Papp woch. Enne van di 2 moss öt jewääh see.

Hor Qaa moss ärch lang rejiirt ha. Quälle zeeje, dat öt övver 30 Joohr jewääh see könne. Öt jitt Anzeechen dovör, dat öt am Äng van Hor Qaas Rejiirungszitt net ösu reuisch zo jäng. Möjelijerwiiß joov öt Kresch.

Hor Qaa wood ä Abydos bejraave. Si Jraav es jott 30 mol 23 m jruuß.Ön Trapp vüührt no d Jraavkammer öraaf. 26 Nävvejrääver woode jevonge. Dat düüd dorop hen, da töt ophood, all di Bedeenstete met dr Farao zsamme z bejraave. En d 2. Dünasti woch dat janz vorbeij.

## Jätt z lääse
Walter B. Emery: Ägypten, Geschichte und Kultur der Frühzeit, 3200-2800 v. Chr. München 1964, S. 96-100
Hetepsechemui

**Hor Hetepsechemui** es dr Horus-Naam van dr 1. Farao uss d 2. Dünasti. Singe Nepti-Naam woch Hetep-Nebti. Hä rejiirde va 2853 bes 2825 v. Chr.

Als hä Farao wood, hod Äjüpte ön schwoch Zitt. Hetepsechemui woch net met singe Vörjänger vorwandt, un et weed ajenomme, dat hä uss öt Ostdelta koom. Wi hä Farao wood, es net bkannt. Sälvs sing Amtszitt es mä jeschätzt. Övver häm wood komm jätt jevonge. Sälvs d Ställ, wo si Jraav es, kann net jenau bestämmt wääde. Öt weed ävver erwaad, dat öt ä Sakkara lit. Sing Zeeche woode en ö Jraav jevonge, dat 120 mol 40 m jruuß es. Dat kann ävver och öt Jraav va Nebre see. Wöch dat ösu, dann hödd mo bes hüü Hetepsechemuis Jraav noch net vonge.

## Websiije
* Jätt över Hetepsechemui
Semerchet

**Semerchet** woch dr 7. Farao van d 1. Dünasti. Hä rejiirde va 2886 bes 2878 v. Chr.. En dr Templ va Abydos steet singe Naam och als Semesu.

Semerchet hat onjeväär 9 Joohr rejiirt. Watt dono övv dobeij jenau passerd es, weeß moch net. Öt weed ajenomme, dat öt Kniiß en d Famelisch jejovve had. Singe Nachfoljer wood Hor Quaa.

Semerchet wood ä Abydos bejraave.

## Websiije
* Jätt övver Semerchet
Hor Aha

**Hor Aha** woch dr 1. Farao van d 1. Dünastie. Hä rejiirde öm 3000 v. Chr.. Wesseschaftler halde häm och vöör Menes, dä als Ischte önö Jesamtstaat Äjüpte jebeld hod. Sescher es dat ävver net.

Hor Aha es dr ischte Farao övver däm mo jätt jenaues weeß. Su jitt öt Täfelcher op dönö steeht, dat hä Stüür vöör Öl kassiirt had. Usserdem weed va Scheffe met Zedereholz jeschrevve. Doruss schloss d Wesseschaft, dat hä Waar vorkloppde un koovde. Hä hodd met Menes, Djer, Imaib, Rechit, Het und Saiset önö Hoov Sööhn. Jeläävd hand di all ä Sakara. Hor Aha woch dr ischte Farao, dä ä Sakara bejraave wood. Dat düüd op di äng Vorbongeheed zo sing Famelisch un zo Sakara hen.

Van ö Täfelche, dat moch vonge had, es bekannd, dat Hor Aha jäje d Nubier Kresch jevüürt un jewonne had. Usserdem steeht op ö anger Täfelche, dat hä Handel met dr Nahe Oste bedrevve hod. Och ön Tuur no öt Hällichdom va Neith wood opjeschrävve. Mii weeß moch övver häm net.

Öt Jraav va Hor Aha zeecht ävver ö paar Besongichkeete. Damols woch öt Usus, dat, wenn dr Farao storv, di Lüüh va singe Hoff met häm bejraave woode. Dat moss och beij häm passerd see, denn nävver si Jraav 36 kläng Jrääver. Öt Jraav va Hor Aha wooch op jädde Val löt jrützde. Öt bestäng us 3 enkele Kammere. Dat woch nüüdich, denn sonst held dat Daach net. Daachbalke wore schwoch z kriie.

## Websiije
* Jätt övver Hor Aha
Anedjib

**Anedjib** woch dr 6. Farao van d 1. Dünasti. Hä rejiirde va 2892 bes 2886 v. Chr., anger Quälle sprääche va 2910 bes 2890 v. Chr.. Singe Horusnaam woch *Adj-ib*, singe Nebti-Naam *Meri-pi-bia*.

Anedjib wood dörch sing Jraavanlach ä Abydos bkannd. Di leed hä derekt nävver d Anlach van d Könnijin Meritneit bouwe. Watt d Wesseschaft Schwirichkeete maad es, dat uss di Zitt va Anedjib 3 Jrääve jevonge woode un besongisch dat Jraav S 3038 Nebitka va völl Äxperte vöör dat va Anebjib jehalde weed. D Jraavkammer un och d Vörrootsräum woode onger önö klenge Hövvel ajelaat. Dat weed als ischte Schrett zo d Mastabastruktur, dat es di Vörstuuf zo d Püramide, jeseeh. 

## Websiije
* Jätt övver Anedjib
Den

**Den** es önö Farao van d 1. Dünasti. Hä rejiirde va 2870 bes 2820 v. Chr., anger Quälle sprääche va 2930 bes 2910 v. Chr.. Singe Horusnaam woch *Hor Den*, singe Nebti-Naam *Chastj*. Zosätzlich hod hä önö Truunnaam. Den woch *Sepati*. Dr Joldnaam es net janz övvermeddelt.

Dens Papp woch Wadji, sing Mamm d Könnijin Meritneit. Vorhiirod woch hä zweimol, eemol met Semat un dono met Batires. Ee Kengk hosch Semerchet.

Den rejiirde siihr lang un doher kann mo saare, dat hä dr wichtichste Farao us d 1. Dünasti woch. Di ischte Joohre wood hä zwar dörch sing Mamm, di möjelijerwiis d ischte Könnijin va Äjüpte woch, bestemmt, ävver hä woch önö joe Farao. Op önö Stee, dem d Wesseschaft vonge hat, wood völl övver häm jeschrävve. Den hat als ischte Farao dr Naam „Könnig va Ovver- un Ongeräjüpte“.

Dat Jraav va Den wood ä Abydos jevonge. Ön 24 m lang Trapp vüürt bes no d Jraavkammer, di dörch önö Kei vorschlooße wood.

En d Zitt va Den maade d Konst va Äjüpte un d Hürojlüfe jruuße Schrett no vööre.

## Jätt z lääse
* Jätt övver Farao Den
Djer

**Djer** es önö Farao van d 1. Dünasti. Hä rejiirde va 2952 bes 2880 v. Chr., anger Quälle sprääche va 2999 bes 2952 v. Chr.

Djers Horusnaam es *Hor Djer*. Angisch als beij sing Vörjänger es singe Joldnaam övvermeddelt. Da woch *Ni-nebu*.

Djers Papp woch Hor Aha, sing Mamm hosch Chenedhapi. Dr Naam va enne Sohn es met Wadji övvermeddelt. Övv dr Naame va sing Doohter Meritneit woch, kann net met Sescherheed jesaad wääde.

Öt Jraav va Djer wood ä Abydos jevonge. Öt hodd 318 Nävvejrääver, wo singe Hoofstaad met bejraave wood. Djers Jraav es öt jrützde, dat us d 1. Dünasti bkannd es.

Djer jilt als dä jennije, dä aavong a dr Jott Osiris z jlööve.

## Jätt z lääse
* Peter A. Clayton: *D Faraone*. Bechtermünz Vorlach, 1994, S. 14, 21f. ISBN 3-8289-0661-3
Arsch huh, Zäng ussenander!

Unger dämm Motto „**Arsch huh, Zäng ussenander!**“ hann sich em Johr 1992 kölsche Musikjruppe un Schauspiller, un e paa andere Künßler zesamme jeschlosse, öm jäje Fremdefeindlichkeit un Antisemitismus ze demonstriere. De jrüsste Demonstration, unger anderem mem Willy Millowitsch, hätt am 9. November 1992 om Chlodwigplatz stattjefunge.

Ävver och de BAP, dä Jürgen Becker, dä Klaus Bednarz, de Bläck Fööss, dä Viktor Böll, Brings, dä Rolly Brings, dä Charly T., et Elke Heidenreich, de Höhner, dä Jean Jülich], L.S.E., et Samy Orfgen, Shary Reeves, et Anke Schweitzer, The Piano has been drinking, Triviatas - 1. Kölner Schwulenchor, dä [Vassilis Nikitakis, Viva la Diva, dä Bernd Winterschladen, dä Zeltinger un sing Bänd un EM:ZEH wore dobeij.
Edelweißpirate

De **Edelweißpirate** woren moodije Junge uss Ihrefeld, die em Kreesch un d'r Nazi-Zick en Kölle Widderstand jeleistet hann. Leider Joddes sen se opjefloore un von dämm „brunge Jesocks“ opjehange wudde.

## Websiij
* NS-Dokumentationszentrum Kölle: ''Von Navajos un Edelweißpiraten''
Claus Schenk Graf von Stauffenberg

**Claus Philipp Maria Schenk Graf von Stauffenberg** jeboore am 15. November 1907 en Jettingen, Bayere, ermordet am 21. Juli 1944 en Berlin, wor e'ne deutsche Offizier em Zweite Weltkreesch un eene von dä zentrale Widderstandskämpfer jäjen de Nazis.

Hä hätt persönlich die Bomb jelääsch, die am 20. Juli 1944 de Hitler en de Luff jaare sollt un wor als Stabschef beim Befehlshaber vom Ersatzheer entscheidend aan d'r „Operation Walküre“ beteilisch, dämm messjlöckte Staatsstreich, dä e Engk vom Kreesch maache sollt, inn äwe noch en d'r selewen Naach et Läwe jekoss hätt.
Xena: Warrior Princess

**Xena: Warrior Princess** es en Amerikanesch Zeischentrickserij, de ursprüngklisch vun enem nomens Robert Tapert vör enen Kurtzoppdredt in d'r Hercules: The Legendary Journeys 1955 ussjedaach gewoode woodt.

### Hauptcharaktere
* Lucy Lawless - Xena
* Renee O'Connor - Gabrielle
* Ted Raimi - Joxer

## Weblinks
Gouda (Kies)

**Gouda** is e ne lekkere Kies, dä nit vill stink.

Hä hät singe Name vun dä Stadt Gouda en de Nederläng, wo hä häekütt, un dä ier Kiesmaat en bekannte Attraktion fö de Touriste us aller Welt es.

Bei ons weed hä och un för allem *Holländer Kies* jenannt.

Dä Kies kütt et eets en Form vun *Rädder* op der Maat, un et jitt inn en drei Klasse, en „Jung“ odder „fresch“, en „Meddelahl“ odder „meddel“, un en „Ahl“. Je ähler, desto düürter.
Ketsch (Opß)

Ön **Ketsch** es dat watt vam Appel ävver och va anger Opß net jesse wäde kann övv wäde well. Sö bestehd meeßd us dä Kääre, dat Stellche un jätt van d Hutt.
Ground-Controlled Approach

En dr Fleejeräj beschrief dä Bejreff ****** en beshtemmpte Aat ze Lande, nämmesch, dä Pilot vun_de Ääd uß met Radar un Funk „erungerschpresche“. Dat wet zemiihts aanjwandt, wann dä Pilot nit jenooch Seesch hät, fö nommaal ze lande, un och oohne Instrumente aan Bocht ußkumme moß. Affjekööz weed dat *GCA*, un kütt uß dä Fleejershprooch Änglisch, wi esu fill, wat met de Flejeräj ze donn hät.

En dä Luffbröck noh Bällin am Eng fun de 1940-er Johre wood faß nur met maßif GCA jelandt, weil di sellfß bei schlääsch Wedder fleje moote, öm ier Pensum ze schaffe, un besöngisch, weil de Fleejer esu deesch aan deesch eronger kohme, dat dat us däm Bleckwengkel fun de Pilote jaa nit möschlesch jewäse wöhr, de Affshtänd zwesche inne för de Langunge reschtesch enzeschäze.
Münster

**Münster in Wäßßfale** is ene Kreijsfreije Stadt im Bundesland Noodrhing-Wäßfaale. Vun 1815 bes 1946 wor Münster Houpshtadt vun dä domalije pröißische Profinß Wäßßfale. Münster litt medden im Münsterland. Durch de Stadt fließ dä Bach *[[Münstersche Aa]]*.

Münster is sigg 1915 offiziäll Jroßshtadt; doa wunne jetz um de &nbsp;Innwohner.

Münster is e jroß Dienstleijstungs- un Forwalldongsstamdocht met mehrere Huhschulle, däm Verfassungsjereechshof, däm Ovverforwalldongs-Jereech, däm Lantshaffßfobannt Weßßfaale-Lippe und ene Bezirreksrejierung.

Münster hätt ene kathoolische Bischoff. Et Bistum wood 799 jejründet, un de eegste Bischoff woor dä hillije Ludjerus.

Münster is amfürsish bekannt als Stadt wo der Wäßßfählische Friede jeschloße woohd (nevve Osnabrück) sowie för sing historisch Rothuus. Mer kennt et ouch als Fahrrad-Shtadt.
Hindi (Sprooch)

**Hindi** es en Shprooch en Indije, houpsäschlesch.
Et weet ojinaal  udder en Urdu  jeschrevve, och „hindī“ en latteinische Bochstaave.

De Shprooch eß uß de Seesch fun de Shprochewesseschaff zosamme met dämm Urdu en Aat Einheit. Zwesche dä zwei jidd_et bloß e paa Wööt Ongerscheed, wamm_mer se jeschwaadt hürt. Jeschrevve wäde se ävver janz eijen. Dat Hindi en dä Schreff Hindi, wat fun dä Devnagari un fum Sanskrit affschtammp, un sesch koum dofum ungerscheidt. Ußerdämm sin di Lück, di Hindi schwaade dermiihtß Hindus, dojäje sin de Völlker, di Urdu schwade, bahl all Muselmane.

Mer schätz, dat öm de &nbsp;Millijuhne Minsche met Hindi als ier Motterschprooch opjewaahße sin, un öm der &nbsp;Millijuhne zosätzlesch Hindi künne, wat nit dänne ier Motterschprooch es.

Hindi weed in de miihßte noodindesche un meddelindesche Shtaate jeschwaadt un verstande un es en Ampsschprooch en dä indesche Bundesstaate Andamanen, Bihar, Chandigarh, hhattisgarh, Delhi, Haryana, Himachal Pradesh, Jharkhand, Madhya Pradesh, Rajasthan,
Uttarakhand, Uttar Pradesh, un Nikobaren, un o_noch en Pakistan. 
Kalle don se Hindi ävver nevvebei och aan andere Stelle en der Welt. Em Paziffik sin diverse Afflääjer un Dialekte fum Hindi aanzetreffe, ävver och in England, met de Ennwanderer dohen jekumme, un en der USA et sellve.
Pißowa

E **Pißßowa** es ene Plaz, woh mer zom Pinkele hen jeit. De miihßte **Pißoare** en dr Welt wäde för Männer sin. Aff un aan säät mer ävver nit bloß fö dä Roum, söndern för en einzel Sickens och **Pissoaa**.
Spanair Vluch JK 5022

Am 20. Aujust 2008 stürzde dr **Spanair-Vluch JK 5022** beij dr Start ä Madrid aav. Beij dat Onjlöck koome 153 Persune öm öt Lääve.

Dat Vluchzeuch MD-80 van d zweidjrützde spanische Vluchjesällschaft Spanair solld van dr Vluchhaafe Madrid-Barajas us no Jran-Kanaria vleeje. Dr iischte Vorsuch fluppde at nett, un dr Start mood aavjebroche wääde. Dr zweide Aalouf öm 14:45 Uhr wood dann zo ön Katastrof.

Öt moss noch ongersood wääde, wisu d Maschiin aavstürzde. Wä öt jeseeh hat, dä sproch dovan, dat ö Triibwärch ä Brand jeroone wooch, als JK 5022 am beschleunije wooch. Kott dono broch dr Jätt ä zwei Deele.

## Websiije
* Uss d Nachrichte
Betty Hutton

**Betty Hutton**(* 26. Fäbrowa 1921; † 11. Määts 2007 es en Filemschauspellerin us d USA.
Als Sängerėn woch di Vrau och ongerwäß.

## Filme
Betty Hutton hät en de foljende Spellfilme metjespelld:
***' (1942)
***' (1942)
***' (1943)
***' (1943)
***' (1944)
***' (1944)
***' (1944)
***' (1945)
***' (1945)
***' (1945)
***' (1946)
***' (1947)
***' (1948)
***' (1949)
***' (1950)
***' (1950)
***' (1952)
***' (1952)
***' (1952)
***' (1957)

## Leeder
Et Betty Hutton hät och ettlijje Leeder jesonge, di ene Hit woode:
* **' (1943) (uß dämm Fillem **')
* **'
* **'
* **'
* **'
* **'
* **'
* **'
* **' 
* **' (met [[Perry Como]])
* **'
* **'
* **'
* **'
* **'
* **

## Websigger
Amoklouf va Jabukovac

Dr **Amoklouf va Jabukovac** vong am 27. Juli 2007 en öt kleng Dörpche Jakukovac statt. Dobeij knallde Radsosavljevics Nikela vönf Männr und viir Vraue aaf. Zosätzlich woode noch zwei Mänsche schwoch vorletzt. Isch am näxde Daach wood hä jeschnappt.

## Wi öt aavong
Nikela wooch krank em Kopp. At zwei Mond vöör dr Amoklouf hodde s häm en ö Spital vöör Nervekranke jestoppd. Hä wood ävver vreuer entlosse on solld wärm jesond see.

Nikela hodd Krach met sing Vrau un hodd se höör jetuppt. Öm 17:30 Uhr jäng hä met si Jewäähr vöör d Döör on troff drei Lüüh us d Nobberschaft, di hä kapott schoss. Ee Huus donävver maade hä dat sälve met ö onjeväär 60 Joohr alt Pärche. Hä jäng wiir un troof ön au Vrau, vroode hör, övv s a vlachische Hokuspokus jlöövd – watt s ävver net däng – un jäng wiir.

Ön kotte Zitt dono schoss hä op singe Kusäng, dä dobeij schwoch vorlätzt wood. Ävver domet noch net jenoch. Säähs anger Lüüh us öt Dörp braat hä noch öm. Dono jäng hä op dr Kerchhoff, wo hä sisch ömbrenge woohl. Dr näkßde Daach wood hä van d Polisse jeschnappd.

## Websiije
* Amoklouf met nüng Duude
Jakob Stöckl

Dä **Jakob Stöckl** wood 1946 jeboore. Hä es Professor en Bayere un en de Millschweetschaff tätesch, un es do och ene Verbandsfunksjonähr. Hä es katoolesch.

## Si Läve
Dä Jakob Stöckl hät aan de Technische Universität en Münche op Ajraa-Inschenjör mem Schwerpunk Milschweetschaff studeet. Dat Studijum es ävver nit en Münsche sellver, sönder en Weijeshtefan. Em Johr 1973 hät hä en Weijeshtefan beim *Institut för de Bedriefsweetschaffsliehr* fun de *Söddeutsche Versoochs- un Fochschongsaanstalt för de Millschweetschaff* aanjefange. Em Joohr 1991 wood hää Assistent fun de Geschäffsleidong fun de *Bayerische Milsch-Industrie-Jonosseschaff* (BMI) en Landshut un es zick 1994 doh der Baas fum Vörstand.

## Sing Wirke
Dä Stöckls Jakub määt sesch för de Landweetschaff un de Foderweetschaff stärek, en Dütschland un Europpa.
Hä es näve singem Berof och noch zick 1995 em Vörstand vum  Milchindustrieverband (MIV) en Dütschland
un 1996 em Präsidijum vum Dütsche Raiffeisenverband (DRV),
un zick 2001 em der Vörsetzer em Kuratorium fun der Frünnde un Förderer fun Weijeshtefan.

## Iehrunge
* Baieresche Staatsmedallje en Selver (2006)
Konzentratiunslajer Barth

Dat **KZ Barth**http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=KZ_Barth&language=de&params=54.349259_N_12.719643_E_dim:2000_region:DE-MV_type:landmark woch ö Usselajer van öt Konzentratiunslajer Ravensbröck. Öt wood em Joohr 1943 en d Nööhde van dr Ocht Barth opjebouwd, öm bellije Lüüh z kriije, di vöör d Heinckel-Werke mallohrde.

## Wi öt aavong
En d NS-Zitt jäng öt d Lüüh en d Jäjend va Barth ärsch jott. Do woode Wärke jeboud un öt koom Jeld onger d Lüüh. Su maade s am 10. Juli 1936 do önö Vluchplatz am Rand va Barth op. Dä wood meetstens va d Heinckel-Werke jenotzt, denn di hodde en d Nööhde hön Werk.

## Öt Konzentratiunslager
Dörch dr Zweide Weltkresch woode Lüüh, di zopacke kutte emmer knapper, dä Drock op d Firme ävver emmer jrüüßer. Su moote d Heinckel-Werke flotter un flotter Vluchzeuje bouwe. Damet dat övverhaupt meujelich woch, satze s Jevangene us öt KZ enn. Dozo woode 6 Halle van dr Vluchhaafe ömzüngt, damet kenne vottloufe kutt. D ischte Lüüh, meetstens woore dat Jüdde un Zijeuner koome em November 1943, 200 Mann, öm jenau z see. Ö paar Dach doropp koome noch ens 300. Un ösu held sich dat dra. Zsamme woode do övver 7000 Jevangene zm Werke jezwonge, Zwangsarbeeder, wi damols jesaat wood. 20 Natiune woore vortroone.

Di Lüüh jäng öt siihr schleet. Op 15 Quadratmetr moote 20 Persune en onbeheizt Zemmere schloffe. Jädder kräät 1 Däck, 1 Strüühmatt un ö kleng Koppkesse.

12 Stund wood 7 Daach d Wääch jewerkt, Daach un Naat.

Z Eiße joov öt ö dönn Züppche, jätt Muckefuck un 100 Jramm Bruut. Met völl Jlöck woch do jätt Botter, Marmelad övv Kiiß dropp. Woosch soore s sälde. Jädde Daach leefe d Jevangene met Honger öröm.

Völl Jevange woode krank, vorhöngerde övv wood erschooße. D Schwindsucht koom övverall vöör.

## Öt Äng van öt Lajer
Am 30. Aprel 1945 wood öt Lajer opjejovve. D Kranke hod d SS kott dovöör erschooße. Ä 3 Kolonne trocke d Männer van öt Lajer vott ä Richtung Rostock, enn Jrupp Vrouwe kott dohänger. Enn Jrupp Vrouwe vorbleed em Lajer. Di solld als leitzte looß jo. Op eemol woore em Lajer all d SS-Lüüh vott un öt vluppde di Vrouwe, aav z houwe. Sei leeve en d nöxde Statt. Dat woch Ribnitz. Ävver do schnappde d Hitlerjurend d Vrouwe wärm un wool s allermol erschösse. D verblävve Lüüh va Ribnitz maade dönö ävver önö Strich dörch d Rächnung. Kenne passeerde jätt. Di anger Vrouwejrupp koom ongerwääß och vreij.

## Jedänkstätt
1955 wood ön Jedänkstäät do jebouwd, wo öt Lajer vreuer stäng. Duude, di moch vonge hodd, woode vornönftich bejraave. 1966 entstäng ön neu Jedänkstätt un d Duude woode wärm öns ömjebädd un zsamme met welche us ö Massejraav, dat moch töschebee vonge hott, bejraave.

## Jätt z lääse
* www.Dok-Barth.de – Vorein, dä sisch öm di Jedänkstätt kömmert
* KZ Barth
* KZ Barth
* Watt do passeerd woch
Podbielski Eischboum

Dä **Podbielski Eischboum** shteijd_en Bällin-Schalottebursch aam Olympia-Stadijon. Hä eß öm de 200 Johr alt. Singe Name hät hä fun enem Fründ un Skatbroder füm letzte dütsche Kaiser Wellem, däm Ministo fum dütsche Reisch, dämm Victor fun Podbielski. Doh, aam Shadijon, shteit se als enne Pangdang zo dämm Öölboum aam jriischesche Tempel op de annder Sigg.
Nohdämm dä Podbielskis Victor 1906 zoröck jetrodde wohr, hät hä sesch em Spocht för Dütschland anggascheet, un 1912 för sing Fatterland de Olympija-Mannschaff aanjeföhrt un kräfftesch metjewerrek, dat em Johr 1913 dat dütsche Schtadijon en Bällin aam Jruhnewald jebout wood. Dat eß hück em Bezörk Schalottebursch un heiß noh paa Mol ömboue Olympijaschtadijon. De Eisch hät all dat un zwei Kreeje övverlääf, un wohd imm ze Iehre esu jenannt. Se es beß di Daare als ene Treffpunk beliep.

## Weblink
* D Podbielski Eischboum
Zint

Dr Bejriff  „Zint“ odder „Zinter“ hätt janz fröher in Kölle „sent“ jeheiße, hä kütt ävver us dr lateinische Sproch un heiß do so vill wie „ad sanktas“, dat es et sellwe wie hillich.
Do mer em hillije Kölle sinn, jitt et alle Nas lang en Kiresch.
Jetz kütt et, die heiße dann: Zint Pitter, Zint Kunibät odder Zinter Kloos un esu wigger. Vör de Pänz kütt ejmol im Joohr dr hillije Zinter Mätes, dä es, wie mer süüt, dubbelt hillich, wor ävver trotzdemm ne jode Minsh.