open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Geyser

Ene Geyser ov och Geysir es ene Fontaan, d' us däm Wasser kütt. Mehschtens es se wärm, endoch et jitt och vriete Quelle (lässe: ￼￼Vrietwassergeyser). 

Et jitt nor noch wäänije Geysere.

## Wärme Geyser
D' mehschte Geysere sen en Amerika (Yellowstone-Nationalpaark, Umnak Island-Alaska), Russland (Долина гейзеров-Dolina Gejserow), Neuseeland, Chile (El Tatio) un Haukadalur en Island. 

### D'r Bejenn vun d' Geysere
Robert Willhelm Bunsen wor d'r eezte, d'r d' Geysere beschräävte . D' Wasser wääd en Vulkanregione deef in d' Ääd ähetzt un wärmer als 100° C. . Dat Wasser vädampft nit. Dodurch es doot ene Drock un dat Wasser ,,explodiet‘‘. 

### Dat Eng vun dä Geysere
Et jitt velle Mühjllichkette, wie ene Geyser enge kann:

* Wann Saake renjewuuft wääd
* Wann ene Vulkan en d'r Noh ußbrecht
* Wann Geothermische Kraffwääke en d'r Noh jebuut wääd
* Wann vell Wasser dä Geyser övverschwammt

## Vrietwassergeyser
Et jitt wäänije Geysere, dä met vrietem Wasser eruptieren. D' jröößte es d'r ,,Kaltwassergeysir Andernach (Namedyer Sprudel)‘‘. Dat Wasser es mehschtens 10° C. bes 20° C. wärm. 

### Wie funktioniert ene Vrietwassergeyser?
Mehschtens han Minsche ene Bohrluch jegruve. Donn fleßt Jrundasser met vell Co2  in dat Bohrluch. Dat Luch fellt sech un d' Co2 -Blaas wääd tuschoor jröößer, wodurch d'r Drock entstott. Donn fliecht dat Co2 noh ovve, un dat Wasser kütt met. D'r Wasserjehalt es nor 4%.

## Könstliche Geysere
Man kann Geysere och könstlich en ene Experiment nohstelle. 

## Nomensjävvung
Dat Wood ,,Geyser‘‘ ov ,,Geysir‘‘ kütt vun däm Isländsche: ,,geysa. Dat heeß ,,spretze‘‘. 

## Belder un Websigge

https://commons.wikimedia.org/wiki/Geyser?uselang=de

https://de.wiktionary.org/wiki/Geysir(op Dütsch)

https://de.wikipedia.org/wiki/Geysir (op Dütsch)

https://www.youtube.com/watch?v=2DPUdi2chNQ (op Dütsch)

http://www.vulkane.net/lernwelten/schueler/ruhe3.html (op Dütsch)
Island

Island es ene Land en Noohdeuropa. Et hät 361.000 Einwohner. D' Landesproch es Islandsch. D' Houpstadt es Reykjavik.
Guillermo Lasso

**Guillermo Alberto Santiago Lasso Mendoza** (* 17. Novemmber 1955 ä Guayaquil, önö Bezirk va Ecuador). Hä es em Joohr 2021 Präsident va Ecuador.
Isle of Man

D' Isle of Man (op Kölsch: D' Manxsche Insel) es ene Insel em britschen Krunbesitz zweschen Nohdirland un England. 

## Geschichte
Hellop ener Legende hav Fritz, Son vun Cumell (Fionn Mac Cumhaill/Finn McCool) enem schottschen Gegner ene Stöck Land op däm Kopp schmieße wollt. Doch Endoch hä trof nit un dat Stöck Land landete em Irschen Meer.

Dat es ävver nit esu. D' baase Enwonner lebten 6000 Johre vör Krestes. 800 Johre noh Krestes richteten d' Wikinger nen Außenpsten op d´r Insel en. Deshalb es d' Sprooch Manx ene Mischung us däm Skandinavschen un Keltschen Sproochruum. 

## Enwonner

## Jrößte Oote

* Douglas (*Doolish*, 25.422 Enwonner)
* Onchan (*Kione Droghad*, 8.600 Ennwohner)
* Ramsey (*Rhumsaa*, 6.900 Enwonner)
* Peel (*Purt ny hInshey*, 3.800 Enwonner)
* Port Erin (*Purt Çhiarn*, 3.200 Enwonner)
* Castletown (*Balley Chashtal*, 3.000 Enwonner)
* Port St. Mary (*Purt-le-Moirrey*, 1.900 Einwohner)
* Laxey (*Laksaa*, 1.725 Enwonner)

## Transport
**Straßebahne:**

* Manx Electric Railway
* Snaefell Mountain Railway
* Douglas Bay Horse Tramway

**Ieserbahne:**

Isle of Man Railway, Groudle Glen Railway                                                                                                                                            

**Fluchfoohd:**

Et jitt ene Fluchfoohd op de Manxsche Insel, d'r 1928 eröffnet wod. Unge süht mer d' Landebahne.

**Scheffe:**

Et jitt Scheffe noh Belfast, Dublin, Heysham un Liverpool.

## Soheswürdigkeete
Streckenführung des Snaefell Mountain Course

* *The Grove House and Gardens*, Ramsey
* Ballafayle Cairn
* Ballaharra Stones, Menhire          
* *Ballingan*, Cairn
* Cashtal yn Ard Menhire, Cairn
* *Cleigh yn Arragh*, en Hillfort
* *Cronk Karran*, Stennkris
* Cronk ny Merriu, Promontory Fort
* *Giant’s Grave*, bronzezeitliche Grabkiste
* King Orry’s Grave un d' Cloven Stones
* *St. Patrick’s Chair* 3 Menhire, Cairn
* Peel Castle, auf St. Patrick’s Isle, dessen Sandstennmoor Der St. German’s Cathedral us däm 13. Jahrhundert, d'r Round Tower un ene altes Kuvent umgeben 
* Castle Rushen

## Websigge
https://de.wikipedia.org/wiki/Isle_of_Man

https://commons.wikimedia.org/w/index.php?search=Isle+Of+Man+Railways&title=Special:MediaSearch&go=Seite&type=image
Westfield CENTRO

Wä jäähr äkoofe jeet, dä darv öt nät messe, öns no Oberhausen z vaare un do dörch öt Westfield CENTRO z flaneere. Op zwei Etache ka mo do op onjeväär &nbsp;Quadratmetr koofe watt d Vrau un dr Mann sisch vörstellt. Mi als &nbsp;Jeschäfte beene alles a watt en d Teische Plaatsch hat.

Parke ka mo en önö Hoof Parkhüüser un dat och noch ömösonz. Mö a ee moss moch dänke. Jeld koost öt he och und at net z winisch.

Wä öm d Meddachszitt Hongr kitt, da kann en d Promenad eiße un drenke. Och ö Kino es do.

## Ö paar Beldcher

## Websije
* Westfield CENTRO
Omelett

En Omelett es ene Ëijrfode, d' log usschaue un meestens jlatt sen. Dat ennere es typscherweese weech un läpsch, dat Uußere es e paa brönn. Et kann met Flëijsh, Pelze, Kaas of Jemöss ganert wääde, könn af och met Söße Fohder aganzt wääde. 

## Zooberijtong
D' Ëijr wääd janz ufjeschlage, Melsch of Sahne sen geene Müss. D' Meschung schlje un dann en ener fätgen Pann en jääve. Noh dä d' Mass nit mieh flöß es wääd dat Omelett iinjefalt.
The Carpenters

**The Carpenters** woch en Bänd us Amerika.

## Medmaacher
* Richard Carpenter (1946-)
* Karen Carpenter (1950-1983)

## Plaate
* Ticket to Ride (1969)
* Close to You (1970)
* Carpenters (1971)
* A Song for You (1972)
* Now and Then (1973)
* Horizon (1975)
* A Kind of Hush (1976)
* Passage (1977)
* Christmas Portrait (1978)
* Made in America (1981)
* Voice of the Heart (1983)
* An Old-Fashioned Christmas (1984)
* Lovelines (1989)
* As Time Goes By (2004)
Freesehauf (Leed)

**Freesehauf** (op neddesässesch plattdütsch **Fresenhof**) es en Leed vamm dütsche Leedemaache Kurt Kiesewetter uss'm Joêh 1976. Dô demm Leed si Text op Neddedütsch jeschrivve es, hätt't ze Bejenn van de 1970er Joêr neddedütsche Leede füê en kuêt Zick weer populäär jemaaht.

## Teks
Et Leed besengk d'r Härres en Noordfreesland: Rään, Störme on een lang anhaalene Donkelheet. Et jehüürt ze Kiesewetters beröhmteste Leedchere on wood o.a. ooch van Santiano jecovert.

Teks op Neddedütsch / Neddesässesch Platt

Wenn de Wind dör de Bööm weiht

Un Gras nich mehr wassen deiht

Un geel all ward, denn kummt bald de Tied

Wenn de Storm över't Feld geiht

Wo lang schon keen Korn mehr steiht

Un Mehl all ward, denn ist bald sowiet

Dat de Dag kötter ward un de Nach de duert lang

Un de Kinner vun Nober, de warn in Düstern bang

Wenn de Regen vun't Reetdack dröppt

Mien Söhn buten gauer löppt

Sonst ward he natt, denn snurrt bin'n de Kat

Wenn de Wind dreiht, vun Nord weiht

Un Reg'n geg'n de Finster neiht

De Schieb'n daal rennt, denn föhl ik mi wohl

Wenn dat Füer in Kamin brennt

Un jeder di bi'n Vörnam nennt

Weil he di kennt, denn is uns Hus vull

Denn de Nobers sünd disse Tied ok nich geern alleen

Un bi Teepunsch an't Füer ward de Wedder weder schön

Wenn de Bläder sik brun farvt

Un Water steiht inne Groof

Denn ward dat Harvst op uns Fresenhof

----

Övversätzong op Ripoaresch Platt:

Wenn d'r Wengk dorch de Bööm wejht

on Jras nit mieh wasse deet

et ald jäêl wodde es, dann kütt baal de Zick

Wenn de Storm övver't Feld jeiht

woa lang ald kee Koê miêh stond

et ald ze Mehl jemaaht wodde es, dann es't baal su wigg

Doa de Daach koête wedde, on de Näähte länge duuêt

On vamm Nohber denne Kenge em Düstere bang weed

Wenn de Rään van't Reetdaach dröpp

Ming Sunn busse jauere lööf, weil hä söns nass weed,

dann schnurrt benne de Katz

Wenn de Wengk driehd, van Norde wejht

On Rään schään de Fenster schläät

On de Schiev ronger renngk; dann föhl ich mich wohl

Wenn't Füür em Kamin brännt

On jedde dich bej'm Vüênoam nännt

Weil hä dich kennt, dann es ons Huus vull

Denn de Nohbere sinn disse Zick och nit jäê alleen

On bej Teepunsch aan't Füür, weed't Wette weer schünn

Wenn de Blättre sech brong färve

On't Wasse in d'r Jrôôv stejt,

Dann weed't Härres op ons Freesehauf

## Wäêvlenks
* Liedtext in Plattdeutsch
* *[https://www.shz.de/lokales/husumer-nachrichten/abschied-von-knut-kiesewetter-id15708731.html Tod eines Liedermachers: Abschied von Knut Kiesewetter]* In: Husumer Nachrichten vom 30. Dezember 2016.
Tiwaz (Run)

**Tiwaz** (ᛏ, och Tyr-Run) es de sivvezennte Run em Runealphabet vamm äldere Futhark, wat 24 Zeeche änthaale deet. Dä Run hör Luudwäêt es *t*.

## Noam
Dä Run hör uss'm ahljermaansch weddehäêjestellte Noam *tiwaz of *teiwaz betrökk sech op dä jermaansche Jott Týr / Tiw / Ziu, met dämm se äng en Verbengung stond. Em ahlnoorsche Runejedisch övver de Run weed och dämm Jott singe Noam jenanngk: *Týr er æinendr ása =* Týr es dä eenhängije Jott (En d'r jermaansch Mytholojie hätt dä Tyr singe Hangk aan dä Fenriswolêf verluure).

Dä Leedcher-Edda (och äldere Edda jenanngk) noah sall et enritze van Tiwaz-Rune op'n Waap Enfloss op't Schlaatejlöck hann (hee Sieschrun jennangk) :

Sigrúnar þú scalt kunna, ef þú vilt sigr hafa,

oc rísta á hialti hiors,

sumar á véttrimom, sumar á valbǫstom,

oc nefna tysvar Tý.

Sieschrun schniggk, wennste dä Siesch wells hann;

Jraav se op dämm Schwäêt si Jriff;

Eeneje op d'r Sigge, angere op't Stechblatt

On nänn zwejmoal dä Tyr.

## Literatur
* Klaus Düwel: *Runenkunde*. 4. erweiterte Auflage. Metzler, Stuttgart 2008
Jänt (Shtadt)

**Jänt** (Neederländesch: *Gent*) is die Hauptschdadt vun Oßßflaandere.

Mit sainre 263.703 Lait, die do lewe is Jänt die zweidegreeschd Schdadt vun Beljie.
Natörliche Zahle

Natörliche Zahle sin Zahle wie 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10... osw., die beim Zälle jebruch wääde. Et kütt op de Definition aan, ov och de Null dozohüürt. Der Pöngel van de natörliche Zahle beld zesamme met der Addition on der Multiplikation en mathematische Struktur, die mer kummetative Halvreng nöömp. 

## Benöömongskonventione
Der Pöngel van de natörliche Zahle weed met däm Formelzeeche \mathbb N avjekööt. Em Unicode hüürt de Nommer U+2115 zom Zeeche.

## Zälle met natörliche Zahle
### ext. Links
*Zälle en de Kamellopedia
The Doors

**The Doors** woch en Bänd us Amerika.

## Medmaacher
* Jim Morrison 
* Ray Manzarek
* Robby Krieger
* John Densmore

## Plaate
* *The Doors* (1967)
* *Strange Days* (1967)
* *Waiting for the Sun* (1968)
* *The Soft Parade* (1969)
* *Morrison Hotel* (1970)
* *L.A. Woman* (1971)
* *Other Voices* (1971)
* *Full Circle* (1972)
* *An American Prayer* (1978)
Jim Morrison

**James Douglas Morrison** woch önö Sänger us d USA.

## Plaate
### [[The Doors]]
* *The Doors* (1967)
* *Strange Days* (1967)
* *Waiting for the Sun* (1968)
* *The Soft Parade* (1969)
* *Morrison Hotel* (1970)
* *L.A. Woman* (1971)
* *Other Voices* (1971)
* *Full Circle* (1972)
* *An American Prayer* (1978)

## Jätt z lääse
* Sing Siij The Doors
Kofferoêd

**Kofferoêd** es en Dörp on sick 1972 en Stadtdeel van Düre. Et ligg töüsche Lengeschdörp on Krötzau.

## Et jeojrafesch Laaje
Kofferoêd es noah Kötzedörp d'r zwejtkleenste Stadtdeel van Düre. Et ligg töüsche d'r Jemeende Krötzau on d'r angere Stadtdeele Lengeschdörp on Birjel aan d'r Hände vande Ejfel. Tireck nävveaan ligg Bäätzbüür.

## Jeschiêt
Ald em Meddelahle wodde en Kofferoêd Blej, Koffe on Zengk avjebout, woahäê't Dörpche och singe Noam hätt (Kofferoêd heescht esu vell wie "Kupfer Rodung" em Huhdütsch).  Iêscht zem Engk van de 19. Joêhhonget wood de Berschbou en d'r Rejion enjestellt.

## Veringe
* Tambourcorps Blou-Wiss Kofferoêd 1924 e.&nbsp;V.
* Dameclub ’77 „Dürene Schweiz“ e.&nbsp;V.
* St. Mejchel Schötzebruêschaff Kofferoêd 1900 e.&nbsp;V.
* Jujendgrupp Bouwaache
* Maijujend Kofferoêd
Nieuwvliet

**Nieuwvliet** (op't zeelängsch Mongkaat och *Sinte Pier* jenanngk) es en Dörp en de neddelängsche Jemeende Sluis, Provenz Zeeland. Et Dörp bestonnd uss zwej Deeler, Nieuwvliet-Dörp, wat 2&nbsp;km em Enland jelääje es, on Nieuwvliet-Bad, wat wedderöm tireck aan d'r Zee liggk. Et befengk sech en de Rejion Zeelängsch-Floandere on zällt onjefäê 450 Enwonne. Öm Nieuwvliet eröm ligge nauch'n paar angere Oêtschaffte, wie Cadzand, Oostbursch of Breskens.

## Häêkonnef vam Dörpsnoam
Op dütsch (of bess jesaaht op ripoaresch platt) bedögg de Noam Nieuwvliet esu vell wie "Nöü enjepoldert Langk bej enem Zeeärm". De angere Noam Sinte-Pier betrekk sech henschään op de hellige Pitter, däê en Ahl-Nieuwvliet de Patroon van de Kerch woê.

## Jeschisch
Et Dörp Nieuwvliet liggk onjefäê 2,2&nbsp;km weggere wässlesch vamm ahle Sinte-Pier, wat 1530 benne een jruße Stormfloot övvespöölt on 1533 wedde opjebout wood. Väêmoodlesch wood 't Dörp dann em Aachzeschjäärije Kreesch ängkjültesch zäêstört. Et nöüe Nieuwvliet wood 1602 opjebout on eenjedeejsch.

En d'r fröhe Nöuzigg woê et Dörp een suj. Heerlijkheid (dat, wat me em Rhingland als Häêschaff kenne deet), die van de Häêrre uss'm Huus Adornis rejeet wood. 1604 koam de nieuwsvlietsche Häêschaff en staatlesch Häng.

Avjesinn van een Wengkmöll joav on jitt't en Nieuwvliet net vell Industrie, sudat dä Oêt hügg höödsäächlesch vam Tourismus leev.

## Natuur on Langkschaff

Tireck bej Nieuwvliet-Bad befengk sech dat Natuurjebiet vam Verdronkene Schwatze Polder.
ABBA

**ABBA** woch en Bänd us Schwehde.

## Medmaacher
* Agnetha Fältskog
* Anni-Frid Lyngstad
* Benny Andersson
* Björn Ulvaeus

## Plaate
* *Ring Ring* (1973)
* *Waterloo* (1974)
* *ABBA* (1975)
* *Arrival* (1976)
* *ABBA: The Album* (1978)
* *Voulez-Vous* (1979)
* *Super Trouper* (1980)
* *The Visitors* (1981)
* *Voyage* (2021)
Kalk (Kölle)

**Kalk** es e Veedel en Kölle op der Schäl Sick. Ih dat de Industrie en Kalk em 19. Johrhundert entrok un Kalk zo ener riche Stadt woodt, stunde en Kalk eckersch e paar Höff un en Piljerkapell vill hundert Johr lang.
Schwatzbaart

**Schwatzbaart** (* vermodelesch öm 1680 en Bristol, Engeland; † 22. November 1718 en d'r Provenz van Noord Karolina), börjelesch och als **Edward Teach** bzw. **Edward Thatch** bekanngk, woê ene Seerüvve uss Engeland, dä em Noordwässatlantik töüsche dä us-amerikanesche Ossküss on de Bahamas ongewäächs jewäss es. Bes hück jilt hä als ene van de bekanngkeste engelsche Piraate övverhoup. 

## Lääve

### Fröhes Lääve on Karjä en d'r Seerüvverej
Övve Schwatzbaart si Lääve es maa wennesch bekanngk, ävve 1717 weed hä et iêsch bej'm Noam jenanngk, Vermodelisch es hä öm 1680 eröm en d'r bretesch Stadt Bristol jebôre on hätt sing Karjä als Matroos bejonne, die zer Zick vam spaansche Ärvfoljekreesch (1701-1714) van Jamaika uss en See jestôche sinn. De Kapitäne van disse Schiffche hôtte döckes janz offizielle Kaperbreefche jehatt, wômet se em Nôôm van d'r bretesch Kruun angere Schiffe kapere on ussruvve jekunnt hann. Schwatzbaart hôtt en disse Zick onger'm Kapitän *Benjamin Hornijold* jedeent, bes hä 1717 dat Kommando van d'r *Revenge* övvernämp hôtt, die zefûr onger'm Befääl vam Stede Bonnet stangk. 

1717 jriff Schwatzbaart o.a. Nöü York on Philadelfia aan, wôbej hä et minst 15 Schiffjere en singe Besetz jebraat hött. En d'r Karibik hätt'ê dann et Sklaavetranspoortschiff *La Concorde* van de Franzuuse opjebraat, die hä spääder met d'r Nôôm *Queen Anne's Revenge* jedöuf hätt. 

Schwatzbaart hôtt si Houphafe en denne Bahamas on en d'r bretesche Kolonie Karolina jehatt. Dä Juuvenöör van Noord Karolina hôtt emmezo Bügg vamm Schwatzbaart kasseet, wôhenschään hä demm Seerüvve em Jäjezooch Schutz jewäädene. 

### Duud
Em Mai 1718 hôtt Schwatzbaart, drooje- on alkoholafhängesch, Charleston en Süüd Karolina belaajert, wôrophen en dä Juuvenöör van Virdschinia zwej Kreeschschiffjer onger Kapitän Robert Maynard ussjesangk hätt, öm'n fässzenämme of ze düüde. En d'r Schlaach wood Schwatzbaart duudjeschlaache - en sing'm Lichnaam fangk mer fünnef Schosswonde on zwanzesch Steschverletzonge. Hengenôô hätt mer'n jeköpp on aan denne Buugspriet van demm Maynard si Schiff jehängk.

## Literatur
* Joel K. Bourne Jr.: *Blackbeard lebt! Archäologen suchen in einem Schiffswrack nach Hinweisen auf den wildesten Seeräuber aller Zeiten.* In: *National Geographic Deutschland.* Hamburg, Juli 2006, S. 106–121.
* Robert Bohn: *Die Piraten.* 2. Auflage. Beck, München 2002, ISBN 3-406-48027-6.
* 
* Captain Charles Johnson: *A General History of the Robberies and Murders of the Most Notorious Pyrates.* London 1724. Reprint: The Lyons Press, Guilford Conn 2002, ISBN 1-58574-558-8. deutsche Ausgabe: Charles Johnson: *Umfassende Geschichte der Räubereien und Mordtaten der berüchtigten Piraten.* Robinson, Frankfurt am Main 1982, ISBN 3-88592-009-3.

## Websigg
Uni ze Kölle

De **Uni ze Kölle** es en kölsche Huhschull, die als „Volluniversität“ jilt. Se woodt em Johr 1388 jejründt – domols noch met enem lattingsche Name (*Universitas Studii Coloniensis*)– moot ävver 1789, wie de Franzuse noh kome, schleeße. Eesch 1919 kom et zor Widderjründung. Deshlav sprich mer vun „Alte“ respektive „Neue Universität zu Köln“.
Räuber (Bänd)

De **Räuber** sin e kölsche Bänd. Sven West singk un spillt E-Bass, Kurt Feller Keyboard un Akkordeon, Thomas Pieper schleed et Schlaachzeuch, Andreas „Schrader“ Dorn d Jitarr und Martin Zänder  spillt Jitarr.

Jrösste Hits sin *Wer hat mir die Rose auf den Hintern tätowiert*, *Ich habe was, was Du nicht hast* un *Alles für die Katz*.

## Plaate

* 1993: *Wenn et Trömmelche Jeht*
* 1995: *Echt Kölsch*
* 1996: *Dat es ene Hammer*
* 1998: *Kölsches Bloot*
* 2001: *Achtung Räuber*
* 2003: *Laach doch ens*
* 2005: *Sulang die Botz noch hält*
* 2009: *À la Carte*
* 2012: *Kölle alaaf You*
* 2016: *Dat es Heimat*
* 2017: *Welthits op Kölsch – live*

## Weblinks

* De Räuber ier offizjälle Websigk
Blind Guardian

**Blind Guardian** is en Bänd uß Krefeld. Se spille Heavy Metal en jejründt han se sesch em Joohr 1984. 

## Et Päsonnal, wie se hück spille

* Dä *Hans Jürgen Kürsch*, jenannt *Hansi*, sengk,
* Dä *André Olbrich* spillt Jitta,
* Dä *Marcus Siepen* spillt Jitta,
* Dä *Frederik Ehmke* spillt et Schlachzeuch.

## Et Päsonnal en de Ursprungsbesetzung
* Dä *Hans Jürgen Kürsch*, jenannt *Hansi*, sengk und spillt Bass,
* Dä *André Olbrich* spillt Jitta,
* Dä *Marcus Siepen* spillt Jitta,
* Dä *Thomen Stauch*, jenannt *Thomen the Omen*, spillt et Schlachzeuch.

## Plaate
* 1988: *Battalions of Fear*
* 1989: *Follow the Blind*
* 1990: *Tales from the Twilight World* 
* 1992: *Somewhere Far Beyond*
* 1995: *Imaginations from the Other Side*
* 1998: *Nightfall in Middle-Earth*
* 2002: *A Night at the Opera*
* 2006: *A Twist in the Myth*
* 2010: *At the Edge of Time*
* 2015: *Beyond the Red Mirror*
* 2022: *The God Machine*

## Websigge

* Dä Bänd ier offizjälle Websigk
Mick Schumacher

**Mick Schumacher** (* 22. März 1999 ä Vufflens-le-Château, Schweiz) es önö dütsche Vaahrer en d Formel 1. Singe Papp es Michael Schumacher.

## Websiije
* Sing Siij
Atom String Quartet

Öt **Atom String Quartet** es en Bänd us Pole.

## Medmaacher
* Dawid Lubowicz
* Mateusz Smoczyński
* Michal Zaborski
* Krzysztof Lenczowski

## Plaate
* 2011: *Fade In* (Polskie Radio Katowice)
* 2012: *Places* (Kayax)
* 2015: *AtomSphere* (Kayax)
* 2017: *Seifert* (Fundacja im. Zbigniewa Seiferta)
* 2019: *Penderecki* (Filharmonia im. Mieczysława Karłowicza w Szczecinie)

## Jät z kikke un z lääse

* Atom String Quartets Siij
Joana Prado

**Joana Prado** (* 22. Juuni 1976 ä São Paulo, Brasilie) es ö Model.

## Jät z kikke un z lääse

* Joana Prado - IMDb
Oliejarchie

Bij ing **oliejarchie** (Oad Jriekiesj: ὀλίγος (*oligos*) = 'winnieg' en ἄρχειν (*archein*) = 'hersje') is de mach i de heng van inne klinge kloeb, ing vuursjtand va hersjere va jroeëse sjtank.  Vruier i jen aodheet besjtong ´t rejier oes hersjafte die ´t jewaltsmonopolie bezitse: ing erfsjaftlieje klasse die durch reliejoeën, verwantsjaf, jehalt, anerkennoeng en tsewiele zoeëjaar durch sjproach jesjeie is va de res va de jezelsjaf. Ezoeng vuursjteng hant de bedurfnis hön mach tse jebroeche vuur d'r eje troeb vuur tse trekke. 

In ing oliejarchiesje rejieroeng vingt de richtiegheet va de jezetser ziene fong bij 't jódvinge (jroeps-ieksbeliebiegheet) durch d'r jesjlaose kloeb behauwe lu. Et is éé va de vunnef sjtaatssjlage besjrève durch d'r Plato, deë kank de oliejarchie weer wie d'r 'sjleëtste' fassong van ing aristokratie wail de oliejarchie intsel en alling vuur d'r eje klasse hótvollee sjoeft.

## Baisjpielswies
De bekankdste oliejarchiesje *polis* woar Massalia (Jitsieg Marseille), woava d'r sjtaatsbesjtel in de aodheet durch mennieginne jód woeëd ekstemeerd. Óch de *poleis* Sjparta, Korinthe en Athene zunt oeëts baisjpiele va oliejarchiesje rejieroenge jeweë, jraad wie intsieje sjteë óp 't Hollendsj in 't zivvetsing en achtsingde joarhónged. Óch de Foenieziesjer handelsjtad Karthago woar ing oliejarchie. 

D'r bejrif 'oliejarch' woeëd werm döks jebroechd doe noa 't oezeree brèche va de Sovjet-Oenie 't ziech oeswiezet dat óngersjiedlieje kiets-jesjefsmander oes de Roesiesjer handelswelt ziech jód mit de politieker óngeree versjtonge en doadurch ziech koeete imiesje i politiesje besjluus. Durch dezelfde reë weëde de sjtate van Amerika en de Oekraiene allewiele ummer dökser wie oliejarchie besjrieve.

Ing baisjpiel van e durch ing oliejarchie jelenkd lank is hu tse daags Tsaoedi-Arabieje, woa de mach jedeeld weëd tusje bekans doezend prinse die allenäu mitmitjlieder zunt va d'r sjtam Tsaoed.[bron?]]

## Et iezer jezets va de oliejarchie
Jezelsjafswissesjafrer d'r Robert Michels behauptet dat jedes rejier, ejaal wie demokratiesj of autokratiesj 't óch deet aavange, vazelver weëd dat ing oliejarchie. Doamit jetsieëmt dis iezer jezets va de oliejarchie ziech bij d'r jedanke uvver behauwe lu vuurjewórpe durch d'r Pareto en d'r Mosca.

## Websigke

* L. Whibley, ''Greek Oligarchies: Their Character and Organisation'', New York - Londen, 1896.
* W.S. Morison, Recensie van M. Ostwald, ''Oligarchia. The Development of a Constitutional Form in Ancient Greece'', Stuttgart, 2000, in ''BMCR'' 13 (2002).
Jiena Viduka

**Jiena Viduka** (* 23. November 1998 ä Buchholz) es ön dütsche Schauspellerin.

Bekannt wood  Jiena dörch d Serisch Kölle 50667 op RTL II. Do spelld do öt Jill Meininger.

## Websiije
* Jiena Viduka - IMDb
* Jiena Viduka op Fernsehserien.de
Luise-Isabella Matejczyk

**Luise-Isabella Matejczyk** (* 21. August 1989 ä Düsseldorf) es ön dütsche Schauspellerin.

Bekannt wood öt Luise-Isabella dörch d Serisch Kölle 50667 op RTL II. Do spelld öt öt *Lea Hammerschmidt*.

## Websiije
* Luise-Isabella Matejczyk op Fernsehserien.de
Carolina Noeding

**Carolina Noeding** (* 26. Juli 1991 ä Hannover) es ön dütsche Schauspellerin, Model suwi Sängerin.

Sö wood em Joohr 2013 zo dö Miss Germany jewähld. En d Serisch Kölle 50667 op RTL II spelld sö öt *Julia „Jule“ Reuter (geb. Klaasen)*.

## Hör Plaate (Singles)
* 2019: *Inselkind*
* 2019: *Eine Liebe* – Mallorca Allstars (Isi Glück, Ikke Hüftgold, Almklausi, Lorenz Büffel, Carolina & Honk!)
* 2020: *Alles egal*
* 2020: *Unsere Zeit*
* 2021: *Jung, Laut & Frei*
* 2022: *Magnet*

## Websiije
* Carolina Noeding op Fernsehserien.de
Diana Schneider

**Diana Schneider** (* 25. April 1982 ä Osnabrück) es ön dütsche Schauspellerin un Sängerin.

Bekannt wood Diana dörch d Serisch Kölle 50667 op RTL II. Do spelld sö *Samantha „Sam“ Berger*.

## Websiije
* Diana Schneider - IMDb
Sophie Imelmann

**Sophie Imelmann** (* 17. Juni 1996 ä Langenhagen) es ön dütsche Schauspellerin.

Bekannt wood öt Sophie dörch d Serisch Schloss Einstein op Ki.Ka. En Kölle 50667 op RTL II spelld sö öt *Leonie Teubert*.

## Websiije
* Sophie Imelmann - IMDb
't Muucherveld

**’t Muucherveld** (vruier *Mücherveld*) (Hollendsj: *Mucherveld*) is ing noabersjaf i jen jemeende Kirchroa, i Hollendsj-Limburg. Et vieëdel likt in ’t zude van ’t sjtadsdeel Kirchroa-tsentroem. De jrenze van ‘t Muucherveld ligke drei-ekketieg bij de Nulletersjtroas en an jen anger zie de Dechant Jodbachsjtroas (Hollendsj: Deken Quodbachlaan) en a jen reëter ekzie likt de Eng. De noabersjaf is jebouwd óppe veld woa vruier d’r hof en doaneëver jet hoezer van inne auwe Kirchröadsjer sjtam, sjtonge; De famillieë Muucher. De jietsieje noabersjaf is in ’t tswantsiegde joarhónged ópjekroamd.

## Sjtroase
Vruier joof ’t óch óppe Muucherveld inne landwèg: de Muucherjaas. Die jaas lofet va de Dechant Jodbachsjtroas (Hollendsj: Deken Quodbachlaan) bis an ’t kroetsefieks bij d’r uvverjank va de Nulletersjtroas en de Klink. Hu tse daags is de Muucherveldsjtroas de hoopsjtroas van ’t Muucherveld. De Muucherveldsjtroas leuft va de Dechant Jodbachsjtroas (Hollendsj: Deken Quodbachlaan) bis de Burjemeester Sjnavelbergsjtroas.

### De anger sjtroase óppe Muucherveld:
-      De Verhaiensjtroas (Hollendsj: Verhagenstraat)  

-      De Lempersjtroas (Hollendsj: Lemperstraat)

-      De Franksjtroas (Hollendsj: Franckstraat)

-      De (verbindoengs-)jaas (Hollendsj: Verbindingsstraat)

## Welt Moeziek Konkoer (WMC)
Vuur ’t hoezer joof óp ’t Muucherveld, vong doa i 1949 e konzeët sjtat va de Frickley Colliery Band. Dat Konzeët hat ziech oes-jebouwd bis ’t Welt-Moeziek-Konkoer (WMC) wat hu tse daags nog sjtatvinge deet i Kirchroa.
Iran

Der **Iran** es e Land en Asië. Em Norde es et Kaspische Meer die Jrenz un em Süde der Persische Jolf. Met 85 Millione Enwonner un ener Fläch vun mih wih 1,5 Millione Quadratkilometer es der Iran unger dä 20 Länder met dä jrößten Fläch un dä mihste Enwonner. De Houpstadt un et Zentrum vun dä Weetschaff un dä Kultur es Tehran. Ander jroße Städt sin Maschhad, Isfahan, Tabris, Karadsch, Schiras, Ahvaz un Qom.
Beyoncé

**Beyoncé** (* 4.September 1981 ä Houston, Texas als **Beyoncé Giselle Knowles**) es ön Sängörin us d USA. Mi als 200 Milliun Plaate woode van hör Leddcher vorkoovd.

## Hör Plaate

* 1998 - *Destiny's Child* (Destiny's Child)
* 1999 - *The Writing's on the Wall* (Destiny's Child)
* 2001 - *Survivor* (Destiny's Child)
* 2003 - *Dangerously in Love*
* 2004 - *Destiny Fulfilled* (Destiny's Child)
* 2006 - *B'Day*
* 2008 - *I Am... Sasha Fierce*
* 2011 - *4*
* 2013 - *Beyoncé*
* 2016 - *Lemonade*
* 2022 - *Renaissance*
Madonna

**Madonna** (* 16. August 1958 ä Bay City, Michigan als **Madonna Louise Ciccone**) es ön Sängörin us d USA. Mi als 300 Milliun Plaate woode van hör Leddcher vorkoovd.

## Hör Plaate

* *Madonna* (1983)
* *Like a Virgin* (1984)
* *True Blue* (1986)
* *Who's That Girl (1987)*
* *Like a Prayer* (1989)
* *I'm Breathless* (1990)
* *Erotica* (1992)
* *Bedtime Stories* (1994)
* *Evita* (1996)
* *Ray of Light* (1998)
* *Music* (2000)
* *American Life* (2003)
* *Confessions on a Dance Floor* (2005)
* *Hard Candy* (2008)
* *MDNA* (2012)
* *Rebel Heart* (2015)
* *Madame X* (2019)
Pia Tillmann

**Pia Tillmann** (* 17. Juni 1996 ä Münster) es ön dütsche Schauspellerin, Model suwi Sängerin.

Bekannt wood öt Pia dörch d Serisch Berlin – Tag & Nacht. En Kölle 50667 op RTL II spelld sö öt *Meike Weber*.

## Filme
* 2010: *X-Diaries – love, sun & fun (Serisch)
* 2011–2013; 2014; 2015: *Berlin – Tag & Nacht (Serisch)
* 2013–2014; seit 2020: *Köln 50667 (Serisch)
* 2014: *Columbus – Das Erlebnismagazin (Serisch)
* 2014: *Let’s Talk about… (Serisch)
* 2014: *Neujahrs-Countdown (Serisch)
* 2015: *Meike und Marcel...Weil ich dich liebe (Serisch)
* 2017: *Dahoam is Dahoam (Serisch)
* 2018–2019: *Krass Schule – Die jungen Lehrer (Serisch)

== Musik ==
* 2016: *Der beste Moment'' (Single)

## Jätt z lääse un z kikke

* Pia Tillmann - IMDb
* Tillmanns Siij
Krefeld

Di Stadt **Krieevel** (amplisch un *op [[Hochdeutsch|döütsch]]:* )  eßß en Stadt am Rhing em Noorde vumm Rhingland un litt tirektemang nevve Duisburch.

## Veedel

## Fastelovend
Nit nor de Kölsche sin an Ruusemoondaach jeck. Och en Krieevel jitt et ene Ruusemoondaachszoch. En Uerdinge un Hüls jonn die Veedelszöch allt am Karnevalssunndaach.

## Sport
### KFC Uerdinge
Dä jrößte Fooßballvoreijn vun Krieevel, datt eßß KFC Uerdinge. 1985 wor de Club de Deutsche Pokalsiejer. 

Spieler vun fröher: Aílton, Oliver Bierhoff, Rudi Bommer, Manfred Burgsmüller, Friedhelm Funkel, Matthias Herget, Stefan Kuntz un Erik Meijer.

### Andere Vereine
* SC Bayer 05 Uerdingen *(Badminton)*
* Crefelder Hockey und Tennis Club *(Hockey)*
* HTC Blau-Weiß Krefeld *(Tennis)*
* Krefeld Pinguine *(Eishockey)*
* Krefelder Schachklub Turm 1851  *(Schach)*

## Broueräje
* Broueräj Königshof
* Gleumes
* Wienges

## Lück, die jet met Krieevel ze dun han
* Andrea Berg, Sängerin
* Joseph Beuys, Möler
* Norbert Walter-Borjans, Pollitiker
* Helmut Linssen, Pollitiker

## Luur ooch
* Blind Guardian
* Schluff

## Websigge
* 
* Krieevel
Äädbevve van Roermond

Et **Äädbevve van Roermond am [[13. Apprill|13. Aprill]]** 1992 hatt si Epizentrum en dä nidderlängsch–lemmesche Stadt Roermond. Op der Richtaskala wood dobei en Stärk van 5,9 jemesse, et wor doröm et stärkst Äädbevve zick 1756. Et Hypozentrum loch en 18 km Deepde.

## Verloof
Öm 3:20 Uhr naaks (Meddeleuropäische Zick) feng de Ääd aan ze bevve. En Noodrhing-Wäßßfaale woodte 30 Minsche verletz, en de mihtse Fäll dorch Daachpanne.
Yoshihide Suga

**Yoshihide Suga** (菅　義偉), *Suga Yoshihide*; * 6. Dezemmber 1948 ä Yuzawa, Präfektur Akita) es önö japanische Politiker van d LDP.

## Websiije

* Websie
Kirgistan

**Kirgistan**, offiziell heechd dat Land dö **Kirgisische Republik**, es ö Land met öm d 7 Milliun Lüh ä Zentralasie. Em Norde jrenzd öt a Kasachstan, ä singe Oste litt China, Tadschikistan em Süde un Usbekistan em Weste. Dörch di ongerscheedliche Nobbere koom öt zo ön jruße kulturelle Veelvalt. 

## D Städt va Kirgistan
D Hauptstadt va Kirgistan heechd Bishkek. Anger jruße Städte send Osch, Dschalalabat, Naryn un Karakol.

## D Landschaff
Dr jrützde Deel va Kirgistan weed dörch d Berch von öt Tian Shan-Jebirch bestemmd. Dö hükßde Berch jönt bes op övver 7000 Meter Hühde.
Met dr Yssykköl jitt öt bo en d Medde van öt Land dr zweitjrüßde Hochjebirchssee va d Welt. 

## Jätt z lääse
* Jätt övver Kirgistand
Naryn

**Naryn** es ön Stadt ä Kirgistan. Sö litt op ön Hühde va 2050 m öm d 140 Kilometer Loftlenisch südwestlich van dr Issyk-Kulsee. Ä Naryn lääve knapp 50.000 Lüh.

D Nationalstroß EM-07 jeht dörch Naryn un verbengd d Stadt met China. 80 Kilometer va d Stadt vott, en ö Siijetal, steht dat bei Turiste bekannde Tasch Rabat.

Dr Naryn, önö Floss, läufd dörch d Stadt.
Dschalalabat

**Manas** es d dreidjrützde Stadt va Kirgistan. Sö litt em Südweste van öt Land Land. Öm d 100.000 Mensche lävde em Joohr 2019 do.
Bekannd es öt Heilwasser us Quelle en d Nöhde van d Stadt dat övverall em Land vorkoovd weed. Sing Nobberstadt es Osch. Beij Turiste es och dat kleen Dörp Arslanbob bkannd.

## Jätt va vreuer
Dschalalabd wood em Joohr 1860 van d Russe jejrönd un 1877 zr Stadt, vorloor dat Rät sich Stadt z nenne ävver wärm bes 1927. 1937 wood öt d Hauptstadt van dr Bezirk Dschalalabat.

## Vorkiihr
D Stadt es an d IIsebahn ajeschloße. Usserdäm läuvd d M41 dörch Dschalalabad. Önö Vluchhafe had d Stadt zosätzlich.

## Jätt z lääse
* Övver Jalalabat
Arslanbob

**Arslanbob** es ön kleen Stadt en d Nöhde va Dschalalabat em Bezirk Dschalalabat. Sö es onjeväär 30 Kilometer van d Jrenz zo Usbekistan vott. Bes zo d kirgisische Hauptstadt Bishkek send öt 219 Kilometer. Ä Arslanbob wonne onjeväär 15.000 Lüh. Bekannd es Arslanbob dörch d Walnossbohmwälder un Wasserväll.

## Weedschaff
Ä Arslanbob wwed öt metzde Jeld met Walnöss vordeent. Em Herbst plöckd bo jedder Walnöss un vorkoovd di op dr Maat övv d Nöss jönt en dr Export.

## Turiste
Völl Turiste besöcke d Walnosswälder va Arslanbob. Zosätzlich komme völl Lüh hehänn öm sich d Wasserväll z bekicke.

## Jätt z lääse
* Övver Arslanbob un sing Walnöss
Osch

**Osch** es ön Stadt em Süde va Kirgistan. Öt es met öm d 350.000 Mensche d zweijrützde Stadt van öt Land. Dörch sing Nöhde zo Usbekistan lääve he nävver Kirgise och völl Usbeke un önö Deel Russe.

Bekannd es Osch dörch dr Suleiman-Too, önö Berch dä vöör d Moslems wichtich es. Em Joohr 2009 wood hä zm Ärve van d Weltkultur durch d UNESCO ernannd.

D Wiijestroß läufd dörch Osch wodörch öt en d Jeschichte ön jruße Roll speld.

### Jätt z läse
* https://whc.unesco.org/en/news/529
Karakol

**Karakol** es ön Stadt ä Kirgistan met unjeväär 70.000 Mensche. Sö litt knapp 400 Kilometer östlich va Bishkek, d Hauptstadt. Bes zo dr Yssykköl-See send öt 5 Kilometer un bes zo d Jrenz va China 150. Karakol litt op ön Hühe va 1690 bes 1825 m.

Önö Floss met dr sälve Naam läuft dörch d Stadt.

## Jätt z kikke
Wä no Karakol kütt da besöckt nävver ön Moschee us Holz, d Dunganen-Moschee ön orthodoxe Kerch us Holz, d Hellije Dreifaltichkeetskerch di en d Sowjetzitt als Schopp jebrutt wood. Sö wood ohne enne enzije Naal övv Schruff zösammejebowd. Hüh es öt wärm ön Kerch.

## Jätt z läse
Rafis Abazov: Historical dictionary of Kyrgyzstan. Scarecrow Press, Lanham MD 2004, S. 156–158.
Kirgisisches Jebirch

Onger öt **Kirgisische Jebirch** vorstehd mo Berch ä Kirgistan un Kasachstan. Sö jönt bes op ön Hühde va 4895 Meter.

Öt Kirgisische Jebirch jehüüd zm westliche Deel vam Thianshan em Nordweste va Kirgistan un Südoste va Kasachstan. Domet had ö tön Längde van 375 Kilometer. Öt litt tösche d Wüste Mujunkum, öt Tal van dr Tschüi, öt Tal van dr Talas met dr Talas-Alatau a suwi öt Qaratau.

Dr hühste Berch es met 4895 m dr Qaratau. Hä litt em Süde va Bishkek.
Bishkek

**Bishkek** es d Hauptstadt va Kirgistan. Als Karawanestatiun entstange waaßde sö met d Zitt un hosch va 1878 a Pischpek, wähßende 1926 ävver dr Naam ä Frunze. 1992 wood d Stadt zo Bishkek.
1,1 Milliun Mensche lääve en d Stadt. Domet es öt de jrützde Stadt van öt Land.

## D Laach
Bishkek litt op ön Hühde va 800 m. Em Süde jrenzd öt an öt Kirgisisch Jebirch mit Berch va bes zo 4875 m. Em Norde stüßd öt an ön Stepp, die bes no Kasachstan jeht. Zwei Flöss, dr Ala-Artscha un dr Alamüdün laufe dörch d Stadt. Dr Ala-Artscha-Nationalpark im Süde va Bishkek treckd völl Lüh an.

## Jätt z kikke

En d Stadt vängd mo dr Panfilow-Park, däm völl Lüh opsöcke öm us dä Miiv van d Stadt en öt Jröne z kommen. Em Süde va däm stehd öt Wisse Huuß, öt Parlamentsjebäude va Kirgistan, em Oste litt dr Ala-Too-Plei. Jätt vöör d Stadtjrenz es Ala Bejit.

## Weetschaff
Wä en d Stadt läävd kann en ongerscheedliche Äkoofszentere koofe ävver völl Lüh trecke öt vöör kleen Jeschäfte opzösöcke övv d Hondede Ständ em Osch-Basar z notze.

## Verkiihr
Bishkek es jott met Busse z erreiche. O-Busse vahre döch d Stadt. Usserdäm hat Bishkek zwei Bahnhöff un enne Vluchhafen, dr Manas Vluchhafen.

## Jätt z lääse
* Övver Bishkek
Pik Semjonow-Tjan-Schanski

Dr **Pik Semjonow-Tjan-Schanski** es met 4895 m dr hükßde Berch em Kirgisische Gebirch, dat ä Kirgistan litt.

Dä Berch, dä zm jruße Deel voll Jletschere es litt en öt Gebiet Tschüi. Bes no Bishkek, d Hauptstadt va Kirgistan, send öt onjeväär 40 km. Dat van dr Semjonow-Tjan-Schanski loofende Wasser weed van dr Ala-Artscha em Weste un van der Alamüdün em Oste opjevange.

Singe Naam Semjonow-Tjan-Schanski drätt dä Berch no dr russische Jeojraph Pjotr Petrowitsch Semjonow-Tjan-Schanski.
Yssykköl

Dr Yssykköl es dr zweidjrützde  Jebirchssee von d Welt. Hä litt ä Kirgistan tösche d Berch vam Tianshan-Jebirch. Dä See had ön Fläch va 6.236 km², es  182 km lang, 60 km breed, bes z 668 m deep un litt op ön Hühde va 1607 m över dr Meeresspeijel.

## Deere am Yssyköl
Em Yssykköl läve völl Deere, doronger  sälde Vesche. Donävver besöcke och völl Veujel op dr Treck dr See öm do ön Paus z maache.

## Turiste
Besongisch em Sommer bösöcke völl Turiste dr Yssykköl. Wandere un Rihe jehüd zo di Denge di d Lüh he jähr mache.

## Weetschaff
Dat Wasser em See stammd va Jletschere un weed dovör jenotzd, d Jäjend met vresch Wasser z vorsorje.

## Jätt z lääse
* Jätt över dr Yssykköl
Songköl

Dr **Songköl** es dr zweidjrützde See ä Kirgistan. Hä had ön Jrüde va 278 km², es an d längßde Stell 29 km lang un had ön Breede van bes zo 18 km.

Dr Songköl litt tösche d Berch van dr bes zo 3856 m huhe Songköltoo em Norde un dr 4185 huhe Moldotoo em Süde. Dä bes zo 13,20 m deepe See vrüssd em Wengkter zo un beld ön bes zo 1,20 m decke Iißschichd. Em Sommer läuvd öt Wasser van dr Songköl en dr Songköl, önö Zofloss van dr Naryn.

En d Nöhde va dr See läve em Sommer Dusende Schoof un Päder, di sich do dr Buch vollschlare. Hirte met hön Famelije, di a Höte, ä Kirgistan sprechd mo va Jurte läve,  paaße op d Deere op. Turiste notze di Möjelichkeet, ä Jurtcamps z övvernaate.

## Jätt z lääse
* Övver dr Songköl
Aiköl

Dr **Aiköl** es önö kleene See en d Regiun Batken en öt zentralasiatische Land Kirgistan. Singe Naam weed als Mondsee översatze, watt met d Form van dr See z do ha kann.

Dr Aiköl litt op ön Hühde va 2915 m en d Berch van öt Turkestanjebirje. Hä had ön Längde va 3,5 km un es bes zo 500 m breed. Domet es dr Aiköl 82 ha jruß. Opjrund van d Hühde op di dr See litt waße a sing Ufere kom Planze un ja kenn Böhm.
Si Wasser kitt dä See us Jletschere en d Nöhde. Singe Överlauv jehd en dr Aksuu, dä si Wasser no dr Syrdarja brengd. Jedde Wengkter vrüssd dr Aiköl zo.

## Jätt z lääse
*Över dr Aiköl
Alaköl

Dr **Alaköl**, och *Ala-Kol* öv *Ala-Kul* jenannd, es önö Jletschersee ä Kirgistan. Hä litt en dr Bezikr Yssykköl tösche d Schluchte van dr Altyn-Arashansky un d Karakol-Schlucht. Öt meetzde Wasser em See kütt van d Jletschere di zom Tien Shan jehüre.

Öt Wasser van dr Alaköl wäßeld en Aavhängichkeet van öt Lett d Värv su dat öt rosa-jolden, donkelblau un och jähl schinge kann.

Dr See litt op ön Hühde va 3532 m, es 2,3 Kilometer lang un 700 Meter breed. Mo nämmd a, dat hä bes zo 70 Meter deep es.

Opjrond va sing Laach vrüssd dr Alaköl zo un taut isch em Mai op.

## Jätt z lääse
*Över dr Alaöl
Karasuu

Dr **Karasuu** es önö Berchsee em Norde va Kirgistan. Hä litt en öt Ferghanajebirje em Jebiet Dschalalabat.

Dr Karasuu litt op ön Hühde va 2022 Meter, had ön Längde va 6,6 Kilometer un brengd öt top ön Fläch va 4,2 km². An de deepßde Stell es hä 150 Meter. Dr Kapka-Tasch brengd häm öt meedste Wasser, dat dann wärm dörch dr Karasuu-Fluss, önö Zofloss van dr Naryn vuttjebraad weed.

## Jätt z lääse
* Övver dr Karasuu
Hellije Dreifaltichkeetskerch va Karakol

D **Hellije Dreifaltichkeetskerch va Karakol** es ön russisch-orthodoxe Kerch en d kirgisische Stadt Karakol. Dat Joddeshuuß es janz us Holz jebouwd.
## Jätt va vreuer
Em Joohr 1869 bowde d Lüüh an di Stell wo jetzt d Dreifaltichkeetskerch steht ön kleen Kerch us Seiersteen. Ö Ärdbewe maade dat Jebäude kaputt un öt wood entscheede, dat ön neu Kerch us Holz an di Stell komme solld wo die ald stäng. 1889 wood aajevange un em Joohr 1895 stäng dä Bow.Met 26 Meter Hüühde woch öt öt hükßde Jebäude va Karakol. No d Oktoberrevolution wood us di Kerch ö Theater, ön Schüll un ö Koohlelajer, Isch 1947 wärm zo ön Kerch. Tösche 1961 un 1991 wood dat wedderroffer ävver em Moment wäde wärm Messe en d Kerch aavjehalde.
## Jätt z lääse
* visitkarakol.com Jätt övver d Kerch
Ala-Artscha-Nationalpark

Dr **Ala-Artscha-Nationalpark** es önö Nationalpark em Norde va Kirgistan. Hä es 194 km² jruß un litt 40 km va Bishkek vott.

Dr Park stammd us öt Joohr 1976 un litt op Hühdens tösche 1500 un 4895 m met dr Pik Semjonow-Tjan-Schanski als hükßde Punkt. Zösamme valle en dat Jebiet van dr Park 50 huch Berch un 20 Jletchere.

Em Park waße öm d 800 ongerscheedliche Planze- suwi 150 vorschiedene Deerzote. Hezo zälle dr Schniileopard, dr Sibirische Steebock, Wölff un Brungbäre. 

## Jätt z lääse
* Övver d Jletschere
Petrowsee

Dr **Petrowsee** es önö Jletschersee ä Kirgistan.

Dr Petrowsee litt am Voss van dr Petrowjletscher em Ak-Schyirak-Jebirje, önö Deel van öt Tian Shan-Jebirje. Hä litt op ön Hühde va 3741 Meter. Dr See es en d leidzde Johre jewaaße. Als Jrond nämmd mo a, dat dat dora litt, dat dr Jletscher jeschrompd es. Em Joohr 1911 woch hä om d 0,2 km² jruß, 1995 at 2,78 km² un braad öt 2006 sujar op 3,9 km².
Karatokoi

**Karatokoi** es önö kleene See ä Kirgistan en öt Jebiet Dschalalabad, onjeväär 10 km nördlich van öt Sary-Tschelek-Biosphärenreservat.
Dr See litt op ön Hühde va 2876 Meter. Hä had ön Längde va 4 Kilometer un ön Fläch va onjeväär 1,1 km². Si Wasser, dat metzd va Jletschere kütt, weed dörch ön natürlich Velsmuur jestaut un vorlett övver dr Tschatkal dr See.

## Jätt z lääse
* kyrgyzstantravel.info: Kara-Tokoi (engl.)
Kölsuu

Dr **Kölsuu** es önö See em Tian Shan-Jebirje em Jebiet Naryn ä Kirgisistan.

Dr Kölsuu litt en d Berch en d Nöhde van d  chinesische Jrenz op ön Hühde va 3514 Meter. Hä had ön Längda va 11,5 km un ön Fäsch va 4,5 km². Dörch dr Kürümdük läuvd dat Wasser us dr See en dr Kök-Kyja.

## Jätt z lääse
•	Övver d See ä Kirgistan
Suleiman-Too

Dr **Suleiman-Too** es önö 1100 Meter huhe Berch em Oste van öt Land Kirgistan. Öm dä Berch öröm treckd sich d Stadt Osch. 

Onger d Kirgise jilt dr Suleiman-Too als hellije Berch, önö Jrond wisu di UN häm zm Weltkulturärve ernannd hat. Jeritzde Zeechnunge (Petroglyphe) us d Broncezitt zeeje, dat d Berch at Iwichkeete land öt Volk atrock.

Öm un an dr Suleiman-Too stönd vordeeld 17 au Kultstätte. Kleen, mä z Voss notzbare Wäch vorbänge di.

En d leitzde Joohre wood ön jeteerde Stroß op dr Suleiman-Too aajelaad un ö Museum zeechd watt man op dä Berch alles vonge un usjejraave had.

## Jätt z lääse
* Övver dr Suleiman-Too
Pik Lenin

**Pik Lenin** es önö Berch ä Zentralasie. Hä litt ä Tatschikistan un zm Deel ä Kirgistan. Met 7134 m es hä dr hükßde Berch van d Transalai-Kett em nördliche Deel van öt Pamirjebirch. Hä es d Nommer 5 van d hükßde Berch em Pamir.

## Jätt va vreuer

Alexei Pawlowitsch Fedtschenko entdeckde dä Berch, da damols no Konstantin Petrowitsch von Kaufmann als Pik Kaufmann benannd wood. Am 25. September 1928 klomm öt ischde Mol ön russisch-dütsche Berchsteejerjrupp bes op sing Spetz.

Em selve Joohr broch ä Russland d Oktoberrevolutiun onger Wladimir Iljitsch Lenin us. Dat vührde dozo, dat dr Pik Kaufmann ä Pik Lenin ömbenannd wood.     
Em Joohr 1958 klomm Jekaterina Chasjanowna Mamlejewa als ischde Vrau op dr Pik Lenin un woch domet d ischde, di önö 7000dr schaffde.

## Jätt z lääse

* Övver dr Berch
Atbaschy

Atbaschy es önö Jebirchszoch ä Kirgistan. Hä litt em südliche Deel vam Innere Tian Shan un jehüd zo öt Jebiet Naryn.

Dr Atbaschy had ön Längde va 135 km un litt tösche öt Atbaschy-Becke em Norde, öt Tschatyrköl-Deepland em Süde suwi öt Daal van der Aksai em Südostee. Sing hükßde Stell brengd öt op 4786 m.

Dat Wasser us di Jäjend läuvd en dr Atbaschy suwi dr Karakojun.

Dr Atbaschy es us Schevver, Kalkstee, Sandstee un Jranit opjebouwd. D hükßde Stelle send voll va Jletschere.
Mangs

**mangs** Adj. mürbe, breiig, weich, zerfließend. Der Teig, der Braten, der Camembert kann "mangs" sein. Beispiel: Du moss däe Suurbode su lang om Herd losse, bis hä schön mangs ess.
Komkommereschlot

**Komkommereschlot** oder **Gurkeschlot** es ene Schlot us Komkommere un e wichtisch Esse en de kalte Köch.

Komkommereschlot gitt et in ville Gägende in denne hä op ungerscheedliche Aate gemaht weed. Em Rheinland dät mer de Gurke miestens schelle un en dönn Schievche schnigge, woanders blieven se ungeschällt.

Usser dä Komkommere deit mer miestens Öllich, Salz, wieße Peffer, fresche Krügg wie Dill, Estragon oder Schneddlauch, Zucker un Essich, Öl oder suur Rohm dobei.

En de Gastronomie gitt et ville Zoote vun Komkommereschlot. He sin e paa Beispill:

* *[[Vereenichde Staate van Amerika|Amerikanische]] Gurkeschlot* – geschallte un usgekäänte Komkommere wääde en Striefe geschnedde, op Blädder vum Koppschlot gedon un met *Sauce Tartare* (en Zoot vun Majonnäs) üvvergoße;
* *[[Dänemark|Dänische]] Gurkeschlot* – geschallte oder ungeschallte Komkommere wääde met enem Gurkehubbel en dönne Schieve geschnedde, gesalze, en enem Siev avgebraust un met Dill, Pitterzillie un ene söötsuur Zauß aangemaaht;
* *Deutsche Gurkeschlot* – geschallte Komkommere wääde en dönne Schieve geschnedde un met Dill, Pitterzillie  un ene Zauß oder gewöözte Rohm aangemaaht;
* *[[Jrußbritannie|Änglische]] Gurkeschlot* – en Schieve geschnedde Komkommere un Striefe vun Zellereistange wääde met Rohm un Zitron aangemaaht;
* *[[Pole|Polnische]] Gurkeschlot* – en decke Schieve geschnedde Komkommere wääde en Salz marineet, donoh blancheet un in ene Marinad us Essich, Zucker, Dill, Peffer un Nelk engelaht;
* *Mizeria* (ene andere polnische Gurkeschlot) – fein gerivvene, manchmol och in Schieve geschneddene oder gehackte Komkommere wääde met Salz, Peffer, Zucker un Muskat gewöözt un met soore Rohm (*kwaśna śmietana*) oder Joghurt oder Kefir serveet;

* *[[Russland|Russische]] Gurkeschlot* – geschallte Komkommere wääde in dönne Schieve geschnedde un mit ene Zauß us Klatschkis, soore Rohm oder Milch, Knoblauch un Dill gebunge;

* *Gurkeschlot a la creme* – geschallte Komkommere wääde in dönne Schieve geschnedde un met soore Rohm, gehackte Öllich un Essich aangemaaht;

* *Wärm Gurkeschlot* – en Schieve geschneddene Komkommere wääde blancheet un met gebrodenem Speck in ene Zauß serviert.
De Troorende

***De Troorende*** es ene Skulptur, de aan de Offer vun dem Zweite Weltkreeg erinnere soll. Dä Grafiker un Beldhauer Gerhard Marcks hätt se em Johr 1949 für de Stadt Kölle gemaat.

Dat Kunswerk steiht em Lichhof (*Leichehoff*), däm fröhere Kirchhoff vun de romanische Kirch St. Maria em Kapitol en Kölle.

## Jet ze luure
Baubaschata

**Baubaschata** es önö Berch ä Zentralasie. Hä litt em Weste va Kirgistan un had ön Hühde va 4427 Meter.
 
Baubaschata litt em Norde va Arslanbob. Berch en d Nöhde send dr 3121 m huhe Aidausch un öt Babasch-Ata-Jebirch. Dat brengd ö top 3096 m. Dr Tschon-Kerei es met 4146 m onjeväär 300 m kleener als dr Babaschata.

Dr Jebirchssee Kalkulan litt em Norde vam Baubaschata.

## Jätt z lääse

* Jätt övver dr Baubaschata
Kan-Achuu

**Kan-Achuu** es önö Nationalpark ä Kirgistan. Hä wood em Joohr 2015 jejründ un litt en d Jalal-Abad Regiun. Kann-Achuu had ön Jrüde va 30.496 hektar. Us dr Park komme d Flöss Baydamtal, Kann-Achuu un Kökirim.     D Park wood ajeladd öm doren sälde Planze un Deere z schötze suwi dat Zösammespell tösche d sich dobeij aavspellende Prozesse z ongersöcke un z erhalde
Pitter Päul Rubens

**Pitter Päul Rubens** (; op Neederländėsch *Pieter Pauwel Rubens*, op Lating *Petrus Paulus Rubens* un op Huhdeutsch *Peter Paul Rubens*, gebore am 28. Juuni em Johr 1577 en Siejen; gestorve am 30. Meij em Johr 1640 in Antvärrpe) wor ene Möler us däm Süde vun de spanische Neddeläng, hück hieß dat Beljie. Dä Rubens es ene vun de berömpteste Möler us däm Barock (dat es de Zick vum sibbsehnte bes achzehnte Johrhundert). Usserdäm wor hä ene wichtige Diplomat für de spanische Statthalderin in de Neddeläng, Bella Klör Eugenie vun Spanie.

## Jet ze lese
Köchekrugg

**Köchekrügg** sin fresch oder gedrügte Bläddere un Blöte vun Plante, die in de Köch für Gewööz genomme wääde. Bespill sin Pitterzillie, Schneddlauch, Dill, Thymian, Oregano un Rosmarin. Off sprich mer vun *Krügg un Gewööze*, ävver genau genomme sin Krügg och Gewööze. Krügg wääde nit nur Zoot für Zoot gehandelt, et gitt och Mischunge wie *Krügg us de Provence* (*Herbes de Provence*).