open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joe Biden

**Joseph Robinette „Joe“ Biden, Jr.** (* 20. November 1942 ä Scranton, än Bundesstaat Pennsylvania) es önö Politiker us d USA van d Demokrate. Hä es de 46. Präsident von d USA un es dr Nachvoljer va Donald Trump.

Hä had Räät studeert un Senator von der Staat Delawär. Biden wood am 23. Aujust 2008 als Vize-Präsident va Barack Obama bekannd jejovve.

## Jätt us si Lääve
Biden studiirde an d Universität va Newark en dr Staat Delawär un dono an d Sürakus Universität, wo hä singe Avschloss maade. 1969 wood hä Räätsvordriiner ä Delawär.

Bidens ischte Vrau und sing Dootr storve 1972 beij önö Autoonvall, 2 van sing Sööhn övverläävde. 1977 hiirode hä öt Jill Tracy Jacobs. Us di Ehe stammde önö dreide Soohn.

## En d Politik
1973 wood hä öt ischte Moll Senator. Va do a hat hä dat vönfmoll jeschafft. 

Am 23. Aujust joov Barack Obama bekannt, date m Vall va sing Waahl zom Präsidente, Biden singe Vize wääde solld.
Hans Rudolf Knipp

Dä **Hans Rudolf Knipp** (* 10. Mai 1946 en Möllem † am 2. Dezember 2011 en Altenkirchen) hät Leeder un Texte jeschriwe, en de Houpsaach en Kölsch. Hä däät zosamme met met singer Frau Heidi en Kölle wonne.

Hans Rainer Knipp wor e'ne 68-er, denn domols funge sing jruße Erfolje aan. Dozo jehüüre:

* Mir schenke dä Ahl e paar Blömcher — 1968 eets vum Lotti Krekel jesunge
* E'ne Besuch im Zoo — 1969 e'ne Hit för de Horst Muys jewoode
* Buuredanz — met de Bläck Fööss e'ne Hit jewoode
* Ming eetste Fründin — jesonge vun de Bläck Fööss 
* Buenos Dias Matthias — jesonge vun de Paveier
* Ich han de Musik bestellt — jesonge fun de Paveier
* Dat Wasser vun Kölle — 1983 e'ne Hit för de Bläck Fööss
* Mer bruche keiner dä uns säät — för de Bläck Fööss
* Unsere Stammboom — 2000 och för de Bläck Fööss
Zesamme jenomme hät hä ald mie wie 700&nbsp;Leeder jeschrevve, och för ene Hoofe andere Lück, di en Kölle odde em Faaßteleer e'ne Naam hann. Ävver och för andere Affnämmer hät hä jeärbeit. Dä Tex von dämm Tittelleed „**'“ uss dämm [[ZDF]] singer Sendung „De Weltrings vum Haupbahnhoff“, wat de [[Höhner]] jespellt hann, es och vun imm..

Hä hät de ''Willi-Ostermann-Medallje'' en Jold jekrääje.
Em Joohr 1998 kräät hä de **'.

Em Joohr 2005 hät de Kreissparkass en Kölle en CD en dänne ier Reih „**“ eruss jejovve nur met Leeder vum Hans Knipp drop, di hä zem Deil sellever vürjedraare hät.

## Websigge
*E Interview mem Hans Knipp (*op [[Hochdeutsch|Dütsch]]*)
Fastelovenzjeck

Onger önö **Fastelovenzjeck** vorstehd mo önö Mensch vöör däm dr Fastelovend mi wäät es als jedde angere Daach em Joohr. Do spelld öt Wäähr kenn Roll un do moss och dr leitzde Urlaubsdaach dra jlööve.

Vöör önö Fastelovenzjeck väng dr Fastelovend am 11. November öm 11:11 Uhr a. Mo trefft sisch an enn aavjesproche Stell, döck es dat dr Maat un do weed beij ö Jläsje Biir, dö Kölsche bestönd do op Kölsch, d Düsseldorper op hön Altbiir, jeschunkeld un jesonge. Dat duurd dann ö Stöndche övv zwei un dann jeet öt en d Altstadt, öm do dr Daach ussklenge z losse.

D Weihnachtsdaach halde önö Fastelovenzjeck zwar van öt Schunkele aav ävver met sing Jedanke bliid hä ni witt vott van d vönvde Joohreszitt.

D Daach va Vettdonnersdaach bes Veilchediinsdaach jehüüre d Fastelovenzjecke un kenne weed s dova aavhalde, 24 Stond dr Daach op Jöck z see. Vöör völl Fastelovenzjecke es dr Rusemondaach met singe Zoch dr wichtichste Daach van öt Joohr.

Am Aschermittwoch es vöör önö Fastelovenzjeck dr Fastelovend z Äng un mo jeed zm Veschesse.

## Websiij
* Tillys Narrenfreiheit (*ä [[Hochdeutsch|Huchdütsch]]*)

´
Sester Pääd

Dä Ussdrock **Sester Pääd** bedüüd, dat enne stämmisch, deck, met anger Wööd ösu jebouwd es wi d Pääder van d Sester Brouwerei ä Kölle.

Bkannd wood öt Sester Pääd dörch dat Läddche van d Paveier „Beinah, beinah (hädd ich se jebützt)“. Do kütt drä vöör „Doch dat Rita häd e Föttsche su wi ö Sester Pääd“.

## Dat Sester Päd vöör Jerich
Dat Sester Päd stäng sujar öns vöör Jerich. Am 31. Januar 1984 troon ö Pääd van d Sester Brouwerei jäje öt Auto van ön Vrau us Kölle. Dat koom vöör Jerich. D Brouwerei mood vöör dä Schade opkomme un 1950 DM zaahle.

## Jätt z Lääse
Das kölsche Liedbuch, LUND Verlagsgesellschaft mbH, 2005, ISBN 3938486007, 9783938486009, 48 Seiten

## Websiij
* Das Birkutscher-Urteil ä Huchdütsch
Plënke

**Plenke** odder **Plänke** deiht mer bemm Schriive, wammer Zwescheröüm tipp, wo_er kein henjehüüre, vör odder henger enem Sazëijshe odder annder esu äähnlesch Zëijsche.

Henger Aanföhrungszëijshe, Klammer-Op, Trennshtesch, un mansche Bendeshtresch
jehüüre bei uns kein Zwescheröüm.
Vör Komma, Punk, Shtreshpungk, Roofzëijshe, Froorezëijshe, Afföhrungszëijshe, Klammer-Zoh, un mansche Bendeshtresch
shtonn beij uns kei Zwescheröüm.

Wann dann doh doch eine eß, weed dä och ene **Plenk** ov **Plängk** jenannt. Dat Woot kütt fum änglesche **, wat genou „Zwescheroum“ odder Leddisch-Zëijsche bedügge deiht.

Wam_mer et Jääjedeil määt, alsu Zwescheröüm fott löht, di do hen jehüüre, dann säät mer, mer dëiht „Klëmpe“.

Em Dütsch sen de Zwescheröüm bem Tippe un Schriive un em Schreffsaz en der DIN 5008 jerääjellt, un mir hallde uns hee em Kölsche och do draan. Vill ander Shprooche dunn dat jenou esu uddder janß ähnlesch maache, ävver lang nit all, nit ens di och uns Lateinesche Schreffzëijshe bruche donn.
Et kütt wie et kütt (Sproch)

**Et kütt wie et kütt** es önö Sproch. Ä Kölle jilt „Et kütt wie et kütt“ als zweide Parajraf van öt Kölsche, manche saare och öt Jrundjesetz vam Rhingland..

## Wat öt bedüüd
Dä Sproch bedüüd, dat mo kenne Schess vöör dat ha soll, watt op enne zokomme kann. Dat lädd sisch doch net ändere. Alles weed ösu paßeere, wi öt vorjeseeh es. „Et kütt wie et kütt!“

## Fastelovend
Dä Sproch „Et kütt wi öt kütt“ woch öt Motto van dr Kölsche Fastelovendszoch em Joohr 1992.

## Quelle
Wie de Kesselfleker

Mer seet, „die dunn sesch **wie de Kesselfleker** en der Hoor han“. Dat is wol so jewesse, dat de Lück, die als Kesselflicker ungerwähschs woare, sisch immer jezänk han. Un weä üvver et Land fuhr der woor wat mer hök enne Prolet für seet. Dat sin minderwertije Minsche, die fluche un suffe un dun sesch schloon, esu dëngke de Lück unger onß, di sesch fö_jët Bëßßorreß hallde.

En fröjere Zigge, shpäädestens af dem 13. Johrhundert, joov_et en Ongerscheidung zwesche de sujenannte „Ihrlesche“ un de „Uniehrlesche“ Minsche bei uns em Land. De „Ihrlesche“ wore de Säßhafte, maach sin, och mieh. Wä nit säßhaff wohr, dä konnt avver nur ene „Uniehrlesche“ sin, un övver esu eine daachte de andere schlääsch. De Kesselflecker trokke fun einem Oot noh_m andere, ene Kesselflecker kunnt nit en enem Dörp levve, do hät dä nit jenooch ze donn för si Lääve. Esu däte de Kesselflecker ävver öch, wann ens zwei Pattije fun inne en einem Oot zosamme kohme, di nit zosamme ongerwähß wohre, sesch öm de Kunde strigge. Wi de Kesselflecker äävens.

## Qwëlle
Yerkish

**Yerkish** es en künßlijje Sprooch met 256 apstrakte Sümbole för Saache un Täteschkeite, alsu och en Zeijchesprooch.
Ußjedaach han se ene Professor för Psüscholloji, dä Ernst vun Glasersfeld un dä Pedro Pisani em Johr 1970. Di zwei ärbeijde em Ammiland en Atlanta, aam **, em „Nazjonale Primatefochschongzentrom Yerkes“. Do kütt och dä Name för di Shprooch fun.

Met dä Shprooch un iere Sümbohle versöke de Fochscher met Primate en Aat Verständejong hen ze krijje. Doför han se en Yerkish-Tastatur aan der Kompjuto jemaat un don met däm faßhallde, wat de Dier esu för Zeijsche maache. Et Sue Savage-Rumbaugh un Duane Rumbaugh, zwei Primatolore, ungersöke, wi de Aape Lana, Washoe un Sarah sesch met dä Tastatur met de Minsche verständije donn.

Aanjefange hatte die zwei Erfenger fun dä Shprooch, eets öm nur met däm Schimpanse met däm Name Lana ze experimänteere.

Dat Bonobo-Ääpsche Kanzi hät Yerkish jeliehrt quasi met singe Äsatz-Mam Matata zosamme. För de eetste jwei Johr fun singem Lääve hät hä nämmlesch metkrääje wi dat Matata Yerkish am übe wohr. Dröm hät dä Klein jetz der beste Verstand för di Shprooch, fun all dä Aape.

## Websigge
* övver Yerkish (*op [[Hochdeutsch|Dütsch]]*)
Normannesch (Sprooch)

Bei et **Nommannėsch** weet de eijentlesche  Shprooch fun de Nommandih en Frankrisch jezallt, suwi de Shprooche udder Dialläkte op ätlijje vun de Kanal-Enselle, di praktesch zom Vereineschte Künningsrish vun Jruußbretannijje jehüüre. En paa winzijje Rääßje vun däm ahle Normannesch es och en Änglandt övverisch jeblevve, ävver bloß en winnije offizjälle Säz vun dä Ritůahle zwesche dä Künnejin udder em Künning un däm Shtaat, för e Beijshpell, wann en Period vun Sezunge vum Pallamänt aanfängk.

Dat Nomannesche es en Aansammlong vun ongerscheidlijje Dijaläkte. Di kumme all vum ahle Lating her, jenou jenumme vun däm shpääde, volləkßtüümlejje Dialläk, dä mer als et Vuljääerlating känne, met enem Houfe Ennflöß vun dä Shprooch vun de skandenaavesche Noomanne udder Noodmänner, di em Aanfang en dä Jääjend ze Huß wohre, di mer hück Skandėnaavije nänne. Di hät en joode Zahl Leenwööter hengerlohße, ävver et Nomannesch vun hück _ze_daachs es un bliev en Romaanesche Shprooch, och wann dat Ahl Nordesche natöörlesch en Järmaanesche Shprooch jewääse es.

Och vum ahle Jallesch es noch et ein udder andere Woot em Nommannėsch vun hück ze fenge. Jallesch es en Kältesche Shproochefamillesch un woodt en enem joode Deil vun wat hück Frankrisch un Belljie es, jekallt, bes dat de Römer mem Latein aankohme un de Lück dat övvernomme hatte.

Jäz övvernemme de Nomannesche Dijaläkte och moderne Wööt un Ußdröck för täschnesche Krohm ussem Franzüüsesch udder ussem Änglesch, je nohdämm, wat de Sprooch vun däm Shtaat es, woh di Lück dren wonne, di dä Dijalläk kalle donn.

## Dijalläkte
De weeschteschßte Dijalläkte vum Nomannesch vun hück senn et Cotentinais, et Jèrriais, et Cauchois, et Guernésiais, et Serkyee, et Aoeur'gnaeux un et Peurch'ron.

## Ußerdämm
* Wikkipeedija op de nommannesh Shprooche
Sarah Palin

Öt **Sarah Louise Heath Palin** (* 11. Februar 1964 ä Sandpoint en dr US-Staat, Idaho) es seid dr 4. Dezember 2006 d Juvernörin van der US-Staat Alaska. Am 29. Aujust 2008 joov John McCain bökannd, dat öt Sarah d Vizepräsidentin wääde wööd, wenn hä Präsident van d USA wööd. Dat fluppd äver net, do Obama dr Sprong en öt Wisse Huuß jölängt. Sarah träckd sisch no Alaska zöröck. Em Juli 2009 jitt Palin bkannd, dat öt och als Juvernörin dr Postö opjitt.
Konzentratiunslajer Auschwitz-Birkenau

**Auschwitz-Birkenau**, dat och als *KZ Auschwitz II* bkannd es, woch öt jrützte Konzentratiunslajer, dat d Nationalsuzialiste aajelaat hand. Öt looch en d Nööhde van d polnische Stadt Oświęcim, wo mer em dütsche „Auschwitz“ zo sätt.

No Auschwitz-Birkenau woode onjeväär 1,3 Milliun Männsche jebraad, 1,1 Milliun woode en öt Lajer ömjebraad. 1 Milliun dovan woore Jüdde. Ävver och völl Zijeuner, Homos, Zeuje Jehovas un polnische Zwangsarbeedr vorloore hön Lääve en dat KZ.

D UNESCO had öt Lajer zm Wältkulturerbe ernannt.

## Opdeelung van öt Lajer
Dat Lajer wood 1941 opjebouwd. Öt Ziihl woch öt va Aavang a, net mä ö Arbeedslajer z schaffe, öt sold ö Vornichtungslajer wääde. 6 Jaaßkammere un 2 Vorbrännungsövvend sollte öt schaffe, möjelichst völl Männsche ömzbrenge un all Spuure uss dr Wääch z schaffe.

1942 koome d ischte Zösch met Lüüh a. Jädde Daach woode öt mi. 1944 troffe 600.000 Männsche en öt Lajer a. D meetzde woode direkt van dr Zoch uss en d Jaaßkammer jescheckt. 

Zosätzlich zo dat Hauptlajer joov öt noch 39 Nävvelajere, wo Männsche jevange jehalde, jekwält un ömjebraat woode.

## Wi öt lossjäng
Am 26. September 1941 joove d Nazis dr Opdraach a Rudolf Höss, dr Lajerleitr, ö Lajer vöör onjeväär 100.000 Jevangene en d Nööde van öt *Lajer I* opzbouwe. 5 km² woode ömzüngd un dorop va Jevangene Barakke jebouwd. Wachtürm stänge dotösche. Wachlüüh met Maschinepistole un Maschinejewäähre paaßde op, dat känne aavhouwe kutt. 

D ischte Jevangene, di dörch „Zyklon B“ ömjebraad woode, storve he Ängß 1942. Kott dovör woode at Jevangene en öt Stammlajer vorjaaßd. 

Em Sommer 1942 vong d SS at domet a, bo alle Jevangene direkt no d Aakonft ömzbrenge.

## Wi d Silektiun aavleev
D meetste Jevangene troffe met dr Zoch en öt Lajer a. Isch als di Jleise bes en öt Lajer vüürde, woch öt net mi nüüdich, dat lange Träcke en öt Lajer jedrävve woode. Bes dohenn woode d Jevangene met Jewalt van öt Äng van d Jleise en öt Lajer jezwonge.

Nodem dr Zoch an d Ängstatiun aahelt, joov öt ön Selektiun, beij dör derekt entscheede wood, wä sterve un wä noch jätt lääve dorf. D Naame van SS-Ärzte wi Eduard Wirths un Josef Mengele weed moch ni vorjeiße.

Wä d Selektiun övverläävde, wood als Zwangsarbeedr ussjebeud. D meetste werkde vöör d I.G. Farben. Di angere storve innerhalb van ö paar Stond en d Jaaßkammere und woode dono vorbrannd.

D SS hod dat Lajer ösu aavjeseschert, dat ön Vlucht bo onmöjelisch woch. En di janze Zitt fluppde öt mä tösche 150 un 300 Persune, uss öt Lajer aav z houwe. 

## Öt Äng van öt Lajer
Em November 1944 vong d SS a, dat Lajer op z löse. D Vorbrännungsövvent woode aavjeresse, Deele ävver och metjenomme, öm en öt KZ Mauthausen noch ens jebrudd z wääde. Am 25. Januar 1945 bvreide d russische Armee öt Lajer. Mä onjeväär 5.800 Männsche vong s em Lajer vöör, völl storve en d nächste Daach.

## Websiije

* D Websiij van Auschwitz-Birkenau
Villa Lynen

D **Villa Lynen** es ö Huus ä Stolbersch. Öt wood tösche 1911 un 1913 va Robert Lynen jebouwd. Dä woch met öt Lina Lynen vorhiirod. D Lynens jehüüre zo ön ald Kupfermeestisch-Famelisch un hand och hü noch ö Werk en d Stadt.

Robert woch dr Bouwhäär, singe Schwojer Carl Wilhelm Schleicher, dä och us ön Famelisch va Kupfermeestere stammde, woch dr Architekt.

Robert, dä en ö anger Huus an d selbe Stell wonnde, woohl sisch met dat Huus jätt bouwe, öm aa z jävve. Wenn Bösöck kütt, dann sollt dä Oore maache. Su entstäng ö Huus us Tuffstee met Basalt un Sandstee. Ö jruuß Empfangszemmer un ö Trappehuus, dat sisch se losse kann met Venztere, di en öt Ooch valle mache dat Huus zo önö Bleckvang.

Robert storv ävver 1922 un singe Jong Oscar ärve d Villa. Kött bevöör am Äng vam Zweide Weltkresch d Amerikaner koome, nomm Oscar un sing Vrau sisch öt Lääve. Dat Huss ärvde de Stadt, di doruss z isch ön Polissestatiun maade. Spiir wooch d Böscherei dorä ongerjebraad. Hi send Büros en d Villa Lynen.

## Jätt z Kikke
Kupfermeesterkerchhoff

Dr **Kupfermeesterkerchhoff** vängt moch ä Stolbersch. Em Joohr 1688 hand d Kupfermeestere sö häm nävver d Venkeberchkerch aajelaat. Onjeväär 100 Jrääver met schünn Jraavplaate us öt 17. ,18. un 19. Jahrhondöt kann moch sisch do akikke. Beij völl merkt moch dat dr Kalkstee at jätt kapott jemaat hat ävver öt luunt sisch, öns övver dä Kerchhoff z joo.
Schleicher

D Famelisch **Schleicher** woch d ischte Kupfermeestischfamelisch, di öt no Stolbersch vorschlaare hat. Lennad Schleicher woch däjännike, dä 1585 dr ischte Kupferhoff, d Adler Appöthek opjebouwd hat. Ävver domet net jenoch. Vöör sing Sööhn hat hä wiir jevrasselt un noch 3 anger Kupferhöff en d Nööde van dr Vichtbach jebouwd.
Lennad Schleicher

**Lennad Schleicher** woch dr ischte Kupfermeester va Stolbersch. Hä koom us Oche, koovde en d Nööde van d Bursch ö Jronstöck un do entstäng em Joohr 1575 d Adler Appöthek.
Schardinel

D Famelisch Schardinel es ön Kupfermeesterfamelisch us Stolbersch. Dr Jottfred jolt als dr rischste Kupfermeester, däm d Stadt hott. D Schardinels läävde op dr Kupferhoff Buscheberch un leete öt sisch do jott jo.

Bejraave woode sö wi all d Stolberjer Kupfermeestere op dr Kupfermeesterkerchhoff.
Zyklon B

**Zyklon B** es ö Jeff. An sisch wood öt dozo härjestallt, öm z. b. Lüüs ömzöbrenge. Ävver d Nazis brudde Zyklon B, öm domet dr Holocaust dörch z vüühre. Besongisch en öt Konzentratiunslajer Auschwitz-Birkenau woode d Männsche en d Jaaskammere z Milliune met dat Jeff ömjebraad.
Ennjelaate Herring

Öm **ennjelaate Herring** ze maache, bruch me 10 Salzherring uss'em Ämmer. Die deet me dann kalt wäsche un ehne Dach wässere, domet et nett e su salzig wiird. Dann määt me se sauber und läät se zwei Dach en Essigbrö mit vell Öllesch, ähnlich wie Suurbrode. Jetz määt me de Hutt aff, schnegg se ob Stöcksche und trick de Jräte russ. Un jetz en de Sahne met Äppelstöckche un vell Öllesch. Wedder zwei Dach lang. Dozu jiddet dann *Bottermelechbonnezupp* met Rihvkohche. Eenfach nur härrlich.

### Jätt z lääse
* Brian Fagan; *Fish on Friday – Feasting, Fasting and the Discovery of the New World*, Basic Books, 2007, ISBN 978-0-465-02285-4
* Ernst Schubert; *Esse un Drenke em Meddelalder*, ISBN 978-3-534-19897-9
Louvre

Dä ****** ess e Musejum en Pariß. Hä heijß jenou jenumme **'. Dat Woot „**'“ weed franzüsesch ußjesproche, et klengk allsu Luuvre, met_tä Bitoonung om „uu“.

Et eets op jemaat hät hä em Johr 1793.

Hück hät hä &nbsp;m² Plaz för jet ußzestelle.

Em Johr 2007 kohme_n_er
&nbsp;Besoocher en dä **.

Bikannte Werreke em Luurve sin de
*[[Mona Lisa]]*, de *[[Fungfrou mem Kind mem Hillije Änn]]*, de *[[Venus von Milo|Venus vu Milo]]*, et *[[Booch fum Hammurabi]]*, de *[[Winged Victory of Samothrace]]*
Wolfgang Overath

**Wolfgang Overath** (* 29. September 1943 en Sieburch) eß ne ehemolige deutsche Foßballspeller un zick Juni 2004 Präsident vom 1. FC Kölle.

Overath hätt mem Foßballspelle 1953 en singem Heimatverein Siebursch SV 04 aanjefange. 1962 eß'e zom 1. FC Kölle jewääßelt, für dänn e zwesche 1963 un 1977 765 Spell jespellt un 287 Tore jeschosse hätt, davon en d'r Foßball-Bundesliga 409 Spell un 83 Tore. Mem "FC" eß'e 1964 Deutscher Meister un 1968 DFB-Pokal-Siejer jewudde. 

Zwesche 1963 un 1974 wutt'e 81 Mol en de Deutsche Foßballnationalmannschaff berofe un hätt 17 Tore jemaat. Overath hätt aan drei Foßball-Weltmeisterschaffte deeljenomme: 1966 en England, 1970 en Mexiko un 1974 bei uns en Deutschland. 

Singe jrößte Erfolesch hatt'e 1974 bei de Weltmeisterschaff em eeje Land als se em Endspeel 2:1 jäjen Holland jewonne hann un Foßballweltmeister jewudde sen.
Katrin Heß

**Katrin Heß** (* 26. Juni 1985 ä Oche) es ön dütsche Schauspellerin.

Nö ön Ussbeldung ä Kölle spellde s och do an ö Theatr. Bekannt wood öt Katrin ävver dörch d Serisch Vorboone Leevde em Ischde Projramm. Do spelld öt öt Judith Hajedörp.

## Websiije
* Katrin Heß bei ''Verbotene Liebe''
Kneip

En **Kneip** es en Weetschaff, wo mer ze Drinke kritt, ävver nix jruß ze Esse. En Kneipe wod vill jerouch, ävver di Flöpperei es et Neuste verbodde. Wann en Weetschaff mieh met Esse ze dunn hät, wie mim Drenke, dann säät mer Restorang för se, un nit Kneip, ävver öf jenoh weiß mer et nit esu rääsch.

Domet mer se jot fingk, sin Kneipe jän op Ecke, un don domet och zo mieh Stroße op eimol jehüre, esu krijje se och mieh Jäß, weil die nit en en frembde Stroß jon müsse. Ene Jass es, wä en de Kneip kütt, öm sich do jet drinke ze jonn. Dä Weet stellt singe Jäß et Bier hen, un wat se söns bestelle. Wann dä Lade knubbels voll es, wie em Fasteleer, oder fröher noh de Kirch, dann hät dä Weet och ens ene Kellner odder en Kellnerin loufe. Künnt och ene Köbes sin.
Ellchermölle

D **Ellchermölle** es ön vreuöre Kupfermölle ä Bösbisch. Jebouwd wood s öm 1595. Wä dat jedoo hat weeß mo nät ösu jenau. Op önö Stee steeht dat dat Becks Wellem jewääh es, önö Kupfermeester. Dä hat ävver di Mölle net lang jehad. Dä Baach, dö Inde, hod döck net jenoch Wasser, so dat sisch dat Wasserrad net flott jenoch driinde. Ön kotte Zitt dono woode Nollde en di Mölle jeschuurd, dono Määhl jemaahle.

Hü had do önö Händlr si Lajer.
Sebastian Vettel

**Sebastian Vettel** (* 3. Juli 1987 ä Heppenheim) es önö dütsche Vaahrer en d Formel 1.

Dörch singe Siich em Aujus 2008 ä Monza wood hä dr jöngste Jöwänner däm d Formel 1 bes dohen jehad hod.

## Websiije
* Sing Siij
Taro Aso

**Tarō Asō** (麻生 太郎), *Asō Tarō*; * 20. September 1940 ä Iizuka, Präfektur Fukuoka) es önö japanische Politiker van d LDP.

Va Ängs September 2008 a es hä dr Chef van d Rejiirung. Vörhen woch hä dr Ussemenester van öt Land.

## Websiije
* D Siij övver häm van öt Kabenett
Kgalema Motlanthe

**Kgalema Motlanthe** (* 19. Juli 1949) es önö Politiker us Südafrika. D vreuere Vize-Vörsetzende van dr ANC wood am 25. September 2008 dr. 13. Präsident van öt Land. Hä wood domet dr Nachvoljer van Thabo Mbeki.

## Websiije
* D Siij övver häm
Underground (Kölle)

Et **Underground** eß ene Klup en Iehrefeld en Kölle. Doh maache se em förmoolije Jewerbejebeet diverse Veraanshtalltunge, en de Houpsaach Mussik un Paaty met Mussik. Et miihßte dovun sin Rock, ,  un esu en Saache, zick neustem och dä Rock ’n’ Roll.

Et Motto fun dä Maacher es:  *We deliver Rock ’n’ Roll*.

Dat *Underground* hät en Kneip, dozoh zwei Sääl, un em Sommer ene Bierjade. Di Säl sen för allem aam Woche'engk för Ver'aanshtaldunge voll.

Dat *Underground* entstund op enem förmoolije Fabrik-Jrondshtöck. Do woh ens de Helios-Werke jewäse wohre. Bes öm et Johr 2000 wohr do och noch en Mietwerkstatt un ene Wäschsallong, woh Jeder ein hen kumme kunnt. Hück es et ** nur noch Jastronomie un Kultur-Varaanshtallder un es en GmbH jewoode.

Dä WDR hät et ein uder ander Bootleg em *Underground* opjenumme. Di sen dann en dä Sendung Rockpalaß em Drette jeloufe.

## Websigge
* Em '' sing Houmpäjdsch
Robert Lynen

**Robert Lynen** (* 1851, † ä Stolbersch) woch ö Kengk us d bökannde Kupfermeester-Famelisch van d Lynens. Hä woch met öt Lorsbachs Lina vorhiirod. Dat Paar bouwde em Joohr 1911 en d Stadt d Villa Lynen. Als Robert storv hat hä dat Huuß a singe Brooch vormaat.
Neroberchbahn

D **Neroberchbahn** es ön bsongisch Berchbahn. S veert dr Neroberg, önö Hövvel beij Wissbade örop. Ävver dat maad di Baahn net su bsongisch. Se veerd met Wasser. En di Baahn send Tanks. Di wääde met Wasser voll loufe jelosse, un wenn di schwoch jenoch send, dann deue di di zweide Bahn, di övver ö Seel met di ischte vorbonge es, dr Berch örop. Di schwoch Bahn rollt dann d Berch öraav. 

Un ösu jeet dat seid 1888. Öt wood zwar öns övverlaat, statt Wasser Strom z nämme, ävver dä Jedanke hand s jlöcklicherwiiß wärm valle losse.

## Websiije
Siij van d Neroberchbahn
Baahnwärterhüssje

S wääde emmer säldener, de **Baahnwärterhüüsjer**. Dobeij solld bdaat wääde, dat d Mann en dat Hüssje dovöör sorcht, dat dr Zoch un d Lüüh doren sescher akomme. Daach un Naat a 365 Daach öt Jooch paaßt d Schrankewärter op, dat d Schranke zo send, wenn önö Zoch kütt un dat d Weische richtisch jestalld send.

En d leitzte Zitt wääde ävver mi un mi van di Baahnwärterhüssjer aavjebouwd. Zäntrale Ställwärke schaffe öt dörch Computere noch besser op z paaße als dä Mann en dat Büdche öt kann.
Lokomotiv

Vreuer voore d **Lokomotive** övverall wo öt Jleise joov ävver hü komme d Lüüh jelaufe, öm noch ön ald Dampflok z see. Am Baahnwärterhüssje wood opjepaaßt, dat alles jott jäng.

Ersatze woode s z isch dörch Dieselloks. Di maade net ösu völl Dreck, brudde känn Koohle un kee Wasser. Un flotter woore so suwisu. Dann komme d Loks, di Strom brudde. Di schaffde öt en noch köttere Zitte van Stadt zo Stadt z vaahre. Strom woch immer do.

## Websijje
Süd-Ossetie

**Süd-Ossetie** es ön Regiun, di tösche Nord-Ossetie un Jeorgie litt. Singe Status es net jekläärt. Jeorgie sitt öt als Deel va si Land a ävver van di jruuße Länder hat mä Russland Süd-Ossetie als eejeständisch Land akzepteert. 

Juri Ionowitsch Morosow es dr Premiemenester, dr Präsident Eduard Dschabejewitsch Kokoity

D Hauptstadt va Süd-Ossetie heecht Zchinwali. Janz Süd-Ossetie es 3.885&nbsp;km² jruuß. Mä 75.000&nbsp;Lüüh lääve en dat Land.

Ö paar Moll koom Süd-Ossetie en öt Interässe van d Welt. Su passeerde dat em Joohr 2008 als öt zo önö Kresch koom. Em Aujust mascheerde Soldate us Jeorgie en öt Land örenn. Dat leete d Russe ävver net zo un d russische Armee besatz Süd-Ossetie en ö paar Daach. 

Am 26. Aujust 2008 joov dr russische Präsident Medwedjew bkannt, dat Russland Süd-Ossetie als Staat a erkännt. Usser Nikaragua hat sisch ävver kee anger Land ajeschlooße.

## Websiij
* Övver russische Soldate ä Süd-Ossetie
Eduard Dschabejewitsch Kokoity

**Eduard Dschabejewitsch Kokoity** (* 31. Oktober 1964 ä Zchinwali) es önö Politiker us Süd-Ossetie. D vreuere Sportliihrer wood em Joohr 2006 zm Präsidente van öt Land, dat enternatiunal net a erkannt weed, jewäählt. Singe Opstech en d Politik flüppde dörch d Hölp van dr Klan va Tedejew. Di hand jenoch Knöpp, om hem in d richtije Ämter z hävve. Enn Hand wecht di anger un su maade Kokoity dä Klan vöör dr Zoll und r Schotz van dr Jüterverkiihr zoständich.

## Jätt z lääse
* Önö Russ weed Präsident va Süd-Ossetie
Zchinwali

**Zchinwali** es d Hauptstadt va Süd-Ossetie. D Stadt litt em Norde va Jeorgie en dr Kaukasus. 

Ä Zchinwali lääve onjeväär 35.000 Lüüh un domet bo d Hälvde van d Äwoohner, di Süd-Ossetie hat.

Dörch dr Kresch em Joohr 2008, beij dem z iisch jeorgische Soldate en Süd-Ossetie ä marschiirde un kott dono d russische Armee en öt Land koom, storve bo 1500 Mänsche. Usserdäm woode jruuße Deele van d Stadt kapottjemaad.

## Websiije
* D Situatiun ä Zchinwali un Süd-Ossetie
Neroberch

Dr **Neroberch** es önö Hövvel beij Wissbade. Hä es 245 m huch. Bekannt wood dr Neroberch dörch d Neroberchbahn, ön Berchbahn, di dörch Wasser di Baahne op dr Berch deut.

Usserdem jitt öt ön ortodoxe Kerch op dr Berch, di öt sisch luuhnt a z kikke. Wä ö ussjevalle Dröppche Wing probiire well, da kann ä Wissbade och Wing vam Neroberch drenke.

## Websiije
Ö paar Beldcher vam Berch
Ortodoxe Kerch Neroberg

Op dr Neroberch ä Wissbade steht ön schünn **ortodoxe Kerch**. Met janze Naam heescht di *Ortodoxe Kerch van d hällije Lisbet*. D Kerch wood tösche 1847 un 1855 jebouwd. 

Öm sisch di a z kikke, moss moch zwar jätt bezaahle, ävver öt luuhnt sisch, wi d Bleck en d Spetz van di Kerch zeecht.

## Websiije
Övver d Kerch
Alternative Nobelpriiß

Dr **Alternativer Nobelpriiß** weed jäddes Joohr a Lüüh un Orjanisatiune vorjävve, di jätt Praktesches vöör d Mänsche deed. D viir Jewänner pro Joohr könne sisch dat Priißjeld va 200.000 € deele.

*Jakob von Uexküll* hat 1980 dat Jeld gestiffted dat jäddes Joohr a d Jewänner ussjejovve weed.

Jenau wi dr Nobelpriiß weed och dr alternative Nobelpriiß en öt Reichsdaachsjebäude va Stockholm verjävve.

## Websiije
* Övver d Orjanisatiun
Medica mondiale

**medica mondiale** es ön Orjanisatiun, di sisch vöör d Rääte van d Vraue äsätzt. S wood em Joohr 1993 van Monika Hauser jejründ. *medica mondiale* informeert ävver och övver d Situatiun van Vraue en anger Länder van d Welt.

D Orjanisatiun vong domet a, dat s sisch öm Vraue en öt vreuere Jugoslawie kömmerde. Ä Bosnie bouwde Hausers Vorein ö Vrauezentrum Zenica. *medica mondial* woch ävver och em Kosovo un ä Albanie tätich. Ävver och ä Afjanistan, em Irak un Ujanda vängt mo Lüüh van dä Vorein.

Em Joohr 2008 wood medica mondiale dr Alternative Nobelpriiß vorlinnt.

## Websiije
* Di Sii van dr Vorein
Josephine Baker

**Josefin Beiker**, ä Änglisch hosch sö **Josephine Baker** (* 3. Juni 1906 ä St. Louis, Missouri, [USA; † 12. April 1975 ä Paris) wood als **Freda Josephine McDonald** jeboore un woch ön Tänzerin un Schauspellerin uss Frankreisch.

Öt Josefin läävde als ärm Mädche ä St. Louis un ärläävde do dr Rassehass jäje d Schwazze met. Hör Mamm zwong Josefin önö Mann z hiirode, dä völl älder woch. Dat jäng at no ö paar Wääche scheev un seij leete sisch scheede. En di Zitt veel höre ischte Optrett en ö Theatr.

Em Joohr 1921 hiirode Josefin ö zweide Mol. Dat heeld ävver och net. Dä Naam Beiker van höre Ekx Beikers Will beheld s ävver beij.

Em Theatr fluppde alles. Met 16 Joohr troon s ä Philadelphia op. Wiir jäng öt met New York, Paris, Brüssel un Berlin. Öt Volk woch böjeistert un s sproche van d Schwazze Venus.

1937 wood Josefin Beiker önö Franzuuß. D Zitt van dr Zweide Weltkresch troon öt beij d französische Soldate op. Öt maade dr Vluchsching un werkde sujar vöör dr Jeheimdeenst.

Am 8. April 1975 wood hör Lääve än d Schau „Josefin“ opjevüürt. Dat solld an 50 Joohr op d Büühn erinnere.
Josefin Beiker storv am 12. April 1975 ä Paris und wood ä Monacco bgraave.

## Websiije
* Jätt övver Josefin Beiker
Von Asten

**Von Asten** woch ön Famelisch va Kupfermeestere us Stolbersch. 

D von Astens hodde ä Oche net dat Räät, hön Religiun us z vüühre un so koome s no Stolbersch. Do hodd von Astens Nöll seijt 1648 at önö Kupferhoff un singe Broohr dä Häns bouwde noch enne, dr Kupferhoff Frankedaahl. Önö Deel van dr Dollartshammer jehood hönö och. 

Von Astens Jüll maade met Lynens Kress d Firma Von Asten & Lynen op.
Norberto Rivera Carrera

**Norberto Kardinal Rivera Carrera** (* 6. Juni 1942 ä La Purísima en Mexiko) es dr Ärzbischoff va Mexiko-Stadt.
Norberto studiirde, öm Pastuur z wääde un maade sujar singe Doktor. 1966 schaffde hä dat alles.

1985 maade dr Papst Johannes Paul II. häm zm Bischof va Tehuacán, un 1995 wood hä Ärzbischoff va Mexico-Stadt.

Am 21. Februar 1998 noohm dr Papst häm en singe enge Kreiß va Kardinääl op. 2005 wäählde dä Kreiß Benedikt XVI. beij öt Konklaav zm neue Papst. 2013 wäählde dä Kreiß Franziskus zm neue Papst. 
## Websiije
* Jätt övver hem
Anika Moa

**Anika Moa** (* 21. Mai 1980 ä Christchurch) es ön Läddchermaacherin uss Neuseeland.

No hör Schöllzitt noohm Anika an önö Wättbewärb deel, schnett jott aav un kotte Zitt spiidr schloss öt singe ischde Plaatevordrach aav. 

Ä Dütschland wood öt dodörch bkannt, dat öt dat Läddche song „**'“, dat op ön Plaat va [[Greenpeace|Jreen Piiß]] drop es.


Anger Läddcher heeche: 

* **' (2002) watt „Ö Zemmer zm Dänke“ heecht

* **' (2005) watt met „Önö jeklaude Hövvel“ övversatze weed

* **' (2007) watt als „Do kütt öt Wasser van d Flut“ em Ripuarische z vorstooh wöch

## Websiije
*Di Siij va Anika Moa
Monika Hauser

**Monika Hauser** (* 24. Mai 1959 ä Thal en d Schweiz) es ön Vraueärztin un d Jewännerin van dr Alternative Nobelpriiß em Joohr 2008. Hüü läävd Monika ä Kölle.

Öt Monika jründe dr Vorein „medica mondiale e.V“. Dä setzt sisch vöör d Rääte van d Vraue enn.

Hauser solld öt Bundesvordiinstkrüzz vorlinnt wääde ävver Monika leehnde dat aav.

## Websiije
* Övver Monika Hauser
* Iehrunge fum Monika Hauser (*op [[dütsch (Shprooch)|dütsch]]*)
Gabi Pauli

Öt **Gabi Pauli** (* 26. Juni 1957 ä Schweich) es ön Politikerin us Bayere. Se woch ö paar Joohr lang Chefin van dr Landroot en dr Kreijs Fürth. Em November 2007 troon se us d CSU uss un troon d Vreier Wäähler va Bayere beij.

Öt Gabi wood dörch hör Kritik jäje Edmund Steuber bekannd. 2007 woohl Pauli sujar vöör dr Parteivösetz kandideere. En öt Waahlprojramm dat vörjestalld wääde solld, stäng onger angerem drenn, dat ön Ehe jedesmoll mä vöör 7 Joohr aavjeschlooße wäde solld. Dat joov Kniiß en d CDU un vüührde dozo, dat Pauli us d Parteij usstroon.

## Jätt z lääse
* Hör Siij
Eisch

**Eisch** blief övverisch, wäm'me jätt verstoche deet. Fröhe hätt me de Wonnung met Klütte jestoch un moot morjens de Eisch met de Äsche-Schöpp uss'em Ovve en de Eische-Ämmer donn.

Eisch moss e ahl Woord senn, dänn en de Städt saren se Äsch un Eisch.
Schleesėsch (Shprooch)

Et **Schleesėsch** es ene Knubbel Shprooche, wo de Lück di se kalle, sellver  udder  udder  för saare. Et jehööt zo de Oßmeddeldütsche Shprooche un wood en Schlesije jekallt, un kütt doh hück widder e beßje op.

## Dialekte

Schleesėsch kam mer opdeile en: (Ludwig Erich Schmitt (Hrsg.): Germanische Dialektologie. Franz Steiner, Wiesbaden 1968, S. 143)

* Gebirgsschlesisch
* Mittelschlesisch
* Neiderländisch
* Westschlesisch
* Südostschlesisch

Dat Nordböhmische jeheert deelwäis dozo.

## Websigge
* Wie der Schlesier spricht
* Die Sprache von Breslauern
* Schlesische Mundarten um Breslau
* Schlesische Mundarten um Liegnitz
Rüerzang

En **Rüerzang** oddo **Roorzang** es en Aat Zang, di der Enshtallatör bruch, wann hä aan Rühre aam werrke eß. Et jidd_en jaanze Pöngel ongerscheedlesch jeboute **Rührzange**. Alle han flache Sigge för ze jriife. Di künne e nit, e beßje odder doll jeriffelt sin. Der Affschtand zwesche dä Sigge kam_mmer verändere un enshtelle, esu wigg usseneejn, wi mer_et bruch, öm en beshtemmpte Schruuf, Motter, odder et miihtß en Övverworref Motter op- odder zohdriije ze künne, di beim Anenandermaache fun Rühre, Krane aanschruuve, un esu jet, jebruch wääde.

De ongerscheedlijje Aate, en Rührzang ze boue han ons janz eije Zoote en de Werrekzeusch Keßß jebraat:
* De „*Multijripp*“ eß bellesch, leijsh, flöck ze bedeene, kann bloß janz beschtemmpte Öffunge joht un jenou enstelle, un es för alles andere schääl un onjenou. Mer rötsch flöck domet aff, mer bruch joot Kraff en de Häng, wann ens en Schruuf zo faßß sez, un mer määt jähn de Motter kappott, wam_mer de Kraff nit hät, odder nit hallde kann.
* Ene *[[Engländer (Zang)|Engländer]]* löht sesch besser enstelle övver en Schruuf op däm eine Jreff, eß verdammp schwer, hällt der Affschtand fun singe Backe fill bäßer, löht sesch mit winnisch Kraff besser zosamme hallde, wäijl doh en Övverstzung dren eß, eß för jröößer un breeder Schruuve ze bruche, un kann faß jeschtallt wääde, dat hä nit mieh opjeiht, wäijl mer dä eine Arm övver der nütraale Punk fun dä Övverstzung erövver bewääje kann.
* Dä *[[Franzuhß (Zang)|Franzuhß]]* ess_e beßje äänlesch wi_j_enne Ängländer, kann jet kleijner un leijschter sinn, löht sesch nit faßshtälle, ävver hält fun singe Bouaat heä och janz joot.

* Dä *[[Rulljaffelschlößel]]* weed övver en Rändelschruuf op un zo jemaat. Die Schruuf zetz en de Medde dren. Wi_j_ene jewööhnlejje Jaffelschößel hät_e jenou parrallelle Sigge, un doh deiht sesch och inx draan, ävver dä Affschtand fun dä Bakke kam_mer ändere. Hä eß einijermaaße leijsch, ävver öm jenooch Kraff övverdraare ze künne, eß hä jet deck. Hä hät nur eine Jreff, dröm eß do eijfach met ömzejonn, mer moß niz zesamme hallde. Doför eß hä koot un jeijsch, wäijl mer nit allzovill Kraff drop jävve kann, di Meschaanik, di di zwäij Bakke zosamme hällt, eß stärker wi beim „Multijripp“, ävver lang nit esu joot, wi bemm Engländer un Franzuhß.

* Dä *[[Schwede (Zang)|Schwede]]* oddo de *Schwedezang* eß widder äähnlesch wij_enne Ängländer, ävver hä hät keine Övversäzong un uch ja keij Jelängk aan dä Shtäll, dröm kam_mer di zweij Jreffe och nit op un zoh klappe, ävver se sen esu anneneeijn, dat mer se parrallel bewääje kann. Dat heiß, wi beim Rulljaffelschlößel bruch mer kei Kraff, öm dat Denge zoh ze hallde. Doför kam_mer se lang maache, zu dat mer fill mieh Kraff övverdraare kann, wi bemm Rolljaffelschlößel. Dröm sin de Schwede och widder schwerer.
Braunau

**Braunau** es ö kleng Städtche, dat op de österreischische Siih van dr Inn litt, onjeväär 15 Kilometr van di Stell vott, wo dr Inn un d Salzach zsammeloufe.

## Va vreuer
Öt ischte Moll wood dr Ocht Braunau em Joohr 788 no Christi Jeburt en d Bösch opjeschrävve. Damols hosch öt ävver noch net ösu. Dat duurde bes 1120. 1260 kräät Braunau d Rääte van ön Stadt, ävver 1380 jäng öt met Braunau bärchaav. Dörch önö Brand wood bo alles kapott jemaat. Dono paßeerde dat, wat völl Städt ä Jrenznööde paßeerde. Öt joov Kreesch un öt wood jeschooße un kapott jemaad.

Ävver 1889 wood ä Braunau enne jeboore, däm öt Jott sei Dank mä eemol jejovve hat. Adolf Hitler koom he op d Welt. Un dann wood 1938 noch enns övver Braunau jesproche. D dütsche Soldate mascheerde dörch öt Städtche no Österreich örenn. Dono wood öt reuisch ä Braunau.

## Braunau hü z daachs

Hüü es Braunau ö modern Städtche. De Lüüh werke he wi övverall op d Welt. Wä no Braunau kütt, dä väärt met öt Auto övv nämmt d Bahn.

Ävver d meetste Turiste, di no Braunau komme, dönnt dat, öm sisch enn Stell a z kikke, dat Huuß, wo Hitler jeboore wood. Önö Stee vöör di Stell wiißt dorop henn.

## Websiije
* D Sii va Braunau
InterNetNews

Dat Projramm **InterNetNews** weed afjekööz med *INN*, als **' och **inn**, un eß ene Freeware|fräje ßööver för de **' em **'.
Dä inn wood aff 1991 fum **' ußjedaach un jeschrevve.
Zick em Joohr 1996 hät dat **' — afjekööz med ISC — dä e beßje övvernůmme. Dä **' en de Houpsaach, un andere, donn en wigger betreuje un äntwekkelle, un als en Räfferänz-Emplemäntazjohn för et **' NNTP flääje. De ISC hälld_en och för [[Download|Daun_ze_loude]] paraat. Hä eß unger en fräje Lizänz för Jehde ze hann, de besje shpezjälle ISC-Lizänz, di_j_en äänlesch Lizänz es, wi de BSD-Lizenz med zwäj Klauselle, jedenfalls_en **'-Lizänz. Hä leuf op alle **'-aatijje [[Betriebssystem|Süßteeme]], allsů och met [[Linux]] un [[OS/X]]. Hä kritt un scheck de **' tiräk fun un noh **ßöövere]], wam_mer se ennställd_un di_j_em dat Rääsch dozoh jevve.

## Websigge
* [ftp://ftp.isc.org/isc/inn/extra-docs/innusenix.pdf ene Fördraach, jehallde op de USENIX em Joohr 1992 (*op Änglesch*)]
Zsammebroch van dr Finanzmaat em Joohr 2007 un 2008

Dr **Zsammebroch van dr Finanzmaat em Joohr 2007 un 2008** woch ön wältwitte Kriise van d Banke.

## Wi öt avong
D ischte Anzeechen woore em Joohr 2007 en d USA z erkänne. Kapotte Firme, lääch Portmonees beij völl Lüüh un hoofewiiß Hüüser, di z vorkoofe wore, ävver kenne Kööfr vonge. Watt z iisch mä no ön Engenheet van d Amerikaner ussooh, wood schlämmer un schlämmer. Banke waggelde, woode vöör önö Appel un ö Ei vorkooft. Beij ö paar fluppde dat ävver net mi. S jänge kapott. Döck moot dr Staat äjriife un Jeld pompe. 

### Ä Dütschland
Ä Dütschland erwischde öt z ischt d IKB Bank un d SachsenLB. Milliarde Euro woode do en dr Sand jesatze. Ävver och d BayernLB un d WestLB schreev ruh Zahle en d Bösch. Em September 2008 troff öt d Hüpo Riöl Esteit. 35 Milliarde Euro woore nüdisch, damet do dö Döör net zo veel.

Am 13. Oktober 2008 maad dr Staat Dütschland 480 Mrd. Euro locker, öm wärm Vortraue en dr Maat z brenge. D Börse schinge dat z begrösse.

### D USA
D USA trefft öt besongisch häll. Hoofewiiß mache Banke zo. Hüpotekebanke trefft öt am schlemmste. Name wi IndyMac övv Lehmann Brothers jönnt dörch d Presse. Dat Rad driint sischer flötter un flötter. Dr Staat vorsöckt dörch 700 Mrd. Dollar dr Maat z stabiliseere. Ävver dat fluppt net ösu, denn dat janze vällt en d Zitt van d Waahle tösche John McCain un Barak Obama.

## Usswirkunge
Öv sisch un wann d Banke sisch wärm erholle, es schwoch z saare ävver öt schingt sescher z see, dat Usswirkunge op d Weetschaft entstoh wääde. D Autoindustri hat at d ischte Kurzarbeed un sescher weed öt net dobeij bliive.

## Websiije
* Wi dat aavleef
Graacher Pooz

D **Graacher Pooz** es d enzije noch erhalde Stadtpooz ä Bernkastel-Kues. D Pooz wood zsamme met d Stadtmuur em Joohr 1300 jebouwd. Damols woch öt ee va 8 Pooze, di d Schotzmuur dörchbroch. D Graacher Pooz sescherde dr Zojang no Norde aav.

Janz am Aavang soch di Pooz angisch uss. Önö huhe Turm ziirde dat Jebäude, ävver dä wood van dr französische Jeneral Montalt kapott jesprängt. Dat woch 1689. Dono wood ömjebouwd. 1724 maade s us di Pooz ö Jevängnis. Spiir entstäng he ö Heim vöör Obdachluse. 

1985 besserde sisch di Situatiun wärm. D Kolping-Famelisch maade ö Heimatmuseum us d barokke Bouw. Em Joohr 2002 satz mo sujar wärm hölzerne Törvleuele en di Pooz en.
Salzach

D **Salzach** es önö Floss ä Österreich un Dütschland. Hä hat ön Längde va 225 Kilometr. Beede Länder wääde op 59 Kilometr ussere jehallde, önö Zung uss Wasser kütt mo saare.

En d Kitzbühler Alpe vängt öt met ön Quell a. Övver Välse un manchmal em Zickzack jeeht öt bes no Salzburch. Beij Heiming leuft hä dann en dr Inn örenn.

## Dr Naam Salzach
Dr Naam Salzach küt doher, dat d Lüüh vreuer op dä Baach Salz transporteere dänge. Önö Transportwääch vöör Salz woch d Floss. Hüü passeerd dat ävver net mi. Mä dr Naam maad noch op d vreuere Zitt opmerksam.

## Websiije
Jätt övver d Salzach
Inn

Dr **Inn** es önö Fluss ä Dütschland, Österreich un d Schweiz. Hä es enne van d rääte Nävveflöss van d Donau. Met 517 Kilometer es hä at ärch lang. 

Dr Inn leuft beij sing Mündung en d Donau. Dobeij hat hä manchmol mit Wasser als d Donau sälvs.

Dodörch dat dr Inn uss d Schweiz kommönd, dörch Österreich läuft un dann och noch dörch Dütschland singe Wääch vängt kann mo sisch sing Roll jott vörstelle. Hä spelld zm Deel och hü noch vöör d Scheffvaart ön baschtije Roll.

Ävver en d leitzde Joohre wood dörch dat Wasser van dr Inn völl Strom produzeerd, su dat Stauwääre a alle Äcke stönd.
Martins Pooz

D **Martins Pooz** es ee va zwei noch erhalde Stadtpooze van d Stadt Cochem. Di Pooz hat och dr Naam **Müüßjens Pooz**. Jebouwd wood d Martins Pooz 1352 van dr Kurfürst Balduin. 

Hü z dachs litt di Pozz am Rand van d Stadt ä Richtung Sehl. En kleng Stroß vüürt dörch di Pooz, di ävver komm änä z see kitt. D meetste Turiste vorloufe sisch net dohen.
Balduin va Luxemburch

**Balduin va Luxemburch** och **Balduin va Triir** (* öm 1285 ä Luxemburch; † 21. Januar 1354 ä Triir) koom us öt Jöschlecht van d Luxemburjer. Hä woch tösche 1307 un 1354 Ärzbischoff va Triir un och noch Kurfürst va Triir. Zosätzlich woch hä och noch dr Adminestrator van d Bistümer Worms un Speier.

Zo sing Zitt joov öt komm enne Kurfürst en öt Hellije Römische Reisch, dä mi z saare hot. Sälvs ä Italie vorsooht hä, d Politik z ändere.

Döheem schaffde hä öt, Kurtriir dörch dr Vorbund va Triir un Koblenz ön jruuße Bedüung z jävve. Öm dat z schaffe, leet hä d Burch Trutzeltz, Burch Baldenau un d Burch Balduinseck bouwe.

Sälvs vöör Kresch schräckde hä net zröck. So belajernde sing Soldate en d Eltzer Feehde d Burch Eltz. Ävver sujätt fluppde net emmer, wie dr Ussjang van d Jrenzauer Feehde zeecht.

Balduin storv am 21. Januar 1354.
WestLB

D **WestLB** es ön Aktiejesellschaf met Setz ä Düsseldorp un Mönster ä Westfale. S jehüüd zu d jrützte Banke ä Dütschland.

Dürch Fusiun us van d Rheinische Jirozentrale un d Provinzialbank suwi d Landesbank vöör Westfalens Jirozentrale entstäng s am 1. Januar 1969. Völl anger Büros op d Wält koome em Laufe van d Joohre dozo.

Öt Land NRW jehüüre d meetste Andeele van di Aktiejesellschaf.

Dörch Spekulatiune, di donävver jejange woore vorloor d Bank övver 1 Milliard Euro tösche 2007 un 2008. Dat veeel en di Zitt van dr Zsammebroch van dr Finanzmaat em Joohr 2007 un 2008. Dütschland had met völl Jeld jeholpe, da töt d Bank övverhaupt noch jitt un net all di Lüüh hön Ställ vorloore hand. Wi öt ävver op Dauer wiir jeet kann mo noch net saare.

## Websiije
* Offizielle D Siij van d WestLB
BayernLB

D **BayernLB** es ön Jruußbank met Setz ä Münche. S es d Zentralbank vöör dr Staat Bayere.

Di en d janze Wält tätije Bank jehüüd zo d jrützte Banken va Dütschland. Eejedömmer van d Bank es ön Holding, di dr Staat Bayere un önnö Bankevorbond jehüüd.

Dörch dr Zsammebroch van dr Finanzmaat em Joohr 2007 un 2008 had d Bank önö Hoof Jeld vorloore ävver dörch usslajerung van kritsche Böreiche well d Bank dovör sorje, dat ösujätt nät mi passeere kann.

## Websiije
* D Siij van d BayernLB
Bernhard Kohl

**Bernhard Kohl** (* 4. Januar 1982 ä Wien) es önö Radrännvaahrer us Österreich.

En d ischte Joohre va sing Kariäre als Beroffsvaahrer voohr hä vöör öt Tiim van d Telekom. 2007 un 2008 wäähßelde hä no öt Tiim va Jeroldstee. Föör öt Joohr 2009 ongerzeechnede Bernhard Kohl önö Vordrach beij dr beljische Rännstall Silence-Lotto.

Em Oktober 2008 joov ön französische Ziidung bkannt, dat s ä Kohls Blot beij d Tuur d Frongß Dopingmeddele jevonge hand. 

## Websiije
* Kohls Websiij
Porta Nigra

De **Porta Nigra** es en ahle römesche Schtadtpooz fun Trier.
Dat es ene lattäjnesche Name, dä ävver eetz ussem Meddelallder shtammp, un woh mir *de schwatze Pooz* för saare däte. Dohmohlß hät mer ävver och et  doför jesaat, *däm [[Mars]] singe Pooz*. Hück sare se en dä Shtadt fö jewööhnlesch bloß *de Porta* doför. Jebouwt woode eß se esu aff 180, janz jenou weiß mer dat nit. Aanfänglesch wohr di Pooz hell, ävver di Shtäijn woote övver de Johre düüster un schwatz, dat kohm fum Verweddere. Di Pooz hät övver de Zick en paa Aanboute krääje, di hück widder fott sin, un annder verloore, di se aanfangs jehat hät. Hück weed se als e Wohrzeiche fun Trier aanjesinn, un de UNESCO hät se op de Leß mem Weltkulturerbe jedonn.

## Wi di Pooz jebout wood

Mer schriive et Johr 180, onjevähr, un wat mer hück als Trier kenne, heeß noch Augusta Treverorum, dat es lattäjnesch för *em [[Augustus (Kaiser)|Augustus]] sing Shtadt em Land fun de [[Treverer]]*. De Treverer wohre enne järmanesche Shtamm en dä Jääjendt. Do woht ene neue Zohjang en de Shtadt fum Norde, un ene neue Ußjang, jebruch. Mer wohr nämmlesch jrad en neu Shtadtmoor aam opreschte. Dodoför woht Sandshteijn jenumme. Spääder es dat en Verjesseheit jeroode, wann di Pooz jenou jebout wood, un mer hät en Zick lang aanjenumme, et wöhr eets em drette udder esujaa em feete Johongert jewääse, dat hät sesch ävver nit dorschjesatz.

Di zweij Name för di Pooz,  un , sin ävver et eets en enem Booch uss_em zwöllefte Johrhongert ze lässe jewääse, dä . Do heijs_et övver de Treverer:

„*Se nannte se de Mars-Pooz noh däm [[Mars (Jott)|Mars]], dä se als dä [[Jott (römesch)|Jott]] fum [[Kreesch]] ansooche; wann se erus trockke för en der Kreesch ze jonn, do sen se uß dä Pooz eruß mascheert. De Schwatze Pooz woot se ävver jenannt wäje dä Truuer, met dä se dorsch di Pooz zeröck heim kohme, wann se uss_em Schlaachfeld fott jerannt, un affjehoue wohre.*“

Et weed wall esu sinn, dat de Jrönd för di Name e betzje en Lejänd sin. Jedenfalls hät dä Schriiver dohmohls jejleuf, dat die Shtadt Trier em Johr 2003 för Krestus fun dä Treverer jebout woode wöhr. En Wohrheid eß se öm 16 för Krestus eröm fun de Römer jejröndt woode.

## Belder

BEld:Trier Porta Nigra BW 2.JPG|Feldsiij
Beld:Porta_Nigra_Innenansicht.jpg|Porta Nigra va Enne
Beld:Porta_Nigra_Bilck_auf_St_Gangolf.jpg|Bleck us d Porta Nigra opSt.Gangolf


## Websigge

* offizielle Website der Porta Nigra
* Porta Nigra StadtPanorama - Interaktives 360° Panorama - auch in großen Bildformaten
* 360-Grad-Panoramaaufnahme Porta Nigra/Simeonstraße
* Ausführliche Geschichte der Porta Nigra
* die-roemer-online.de Die Porta Nigra (deutsch)
* Bild der Porta Nigra zur Römerzeit und nach der Entkernung
* Zwei Bilder der Doppelkirche im Mittelalter
* Briefmarken mit der Porta Nigra als Motiv
* Kulturgüter in der Region Trier
* Linde, Peter Adolph: Die Porta Nigra und das Capitolium der Treviris (1852)
Burch Trutzeltz

**Burch Trutzeltz** es ön Ruin en d Eefel. Se steeht op önö klenge Hövvel nävver Burch Eltz en d Nööhde van dr Ocht Moselkern an d Mosel.

An d vreuere Burch send mä noch ö paar vorvalle Muure övverich ävver mo kann sisch noch vörstelle, dat dä klenge Hoof Keie öns ön Burch woch. Dr Burchturm es noch jott z erkenne.

## Wi d Burch entstäng
Kurfürst Balduin woohl singe Äfluss va si Triir no Koblenz usdeehne. Dozo vorsooht hä net mä en d Eltzer Feehde d Burch Eltz z övvernämme, hä probeerde och, dörch dr Bouw van ön Belajerungsburch, d Burch Trutzeltz, singe Jechner kläng z kriie. 
En d köttste Zitt wood s jebouwd. Meestens holpe d Buure us d Jäjend dobeij.

Van d Burch uss wood Burch Eltz met Keie beschooße. Kattapulte hodde s op Burch Trutzeltz.

1336 schaffde d Hääre van Burch Eltz öt ävver dörch Vorhandlonge d Kniiß us d Wält z schaffe. D Burch vorloor hör Roll un vorveel. 1543 stäng at en d Bösch, dat d Burch ön Ruin es.

## Jätt z lääse
* Wilfrid Tittmann: *Die Eltzer Büchsenpfeile von 1331-1333.* In: *Waffen- und Kostümkunde* Band 36 (1994), S. 117-128, Band 37 (1995), S. 53-64.
IndyMac

D **IndyMac Bank** steeht vöör „Independent National Mortgage Corporation“ woch d jrützte Spar- un Darleehnskass en dr Raum va Los Angeles. Jlichzittich woch IndyMac och dr sövvent jrützte Finanzeerer va Hüpotete en d USA.

Dörch dr Zsammebroch van dr Finanzmaat em Joohr 2007 un 2008 jäng di Bank kapott. Dr Staat moot äjriife su dat winnichstens d Konde met Sparälare bes zo &nbsp;$ net lääch usjänge.
Ärzbischoff

Önö **Ärzbischoff** es önö Bischoff met besongije Opjaave, dr Chef van ön Jrupp va Bischöff su z saare.

Wänn mo en d Zitt zöröck kickt, dann woch önö Ärzbischoff dä Bischoff, dä än d Hauptstadt van ön römische Provinz resideerde. Ävver dat ändernde sisch em Lauf van d Zitt. Hü z dachs meent mo domet och besongisch ajesee Bischöff. Önö Ärzbischoff kitt, damet ö sisch usswiise kann önö Palladium överreicht.

Ävver net mä d kattolische Kerch hät Ärzbischöff. Och beij d Anglikanische un Ävangällische känne däm.
Pokanoket

D **Pokanoket** di och *Pocasset*' heesche, send önö Indianerstamm. S jehüüre zo d Wampanoag-Indianer. Vreuer läävde s en d Neuänglandstaate Rowd-Ailand un Mässächusäts.

D bkanndste Häuptlinge van dä Stamm wore Massasoit un sing Sööhn Wamsutta un Metacomet. Dörch dönö entstäng dr Kontakt zo do wisse Äwandorer.

Z Äng jäng öt met dr Stamm dörch dr King Philips Kresch.

## Websiije
*Informatiune övver dä Stamm