open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bareschesser

Dr **Bareschesser** jehüüt zo Bösbisch wie dr Dom zo Kölle. Dat janze vong 1907 a. *Jussenz Hein* woch em Jesangsvörein un wii di dat asu jöwänd wore jänge sö donoh op ö Bierchö of zwei drei. Do joov öt jo dr Ketschebursch noch. Hein jäng dann met a paar Lüüh övver de Hauptstrooß. Hüh heecht di *Konrad-Adenauer-Strooß*. Se koome bes unjeväär an de Eck wo öt no d *Azena* jeet, jenau jäjöövver van dr *Empt*. Do moot Jussenz Hein öns op dr Klo. Ävver do woch nüüß zö vänge. Op emoll soch hä jätt. Vöör a Huus do stäng ön Bach. Dat es ön jruuße Jrüll us Stee. Dorenn hant sö vröuer Bunne äjömaat. Dä Hein soch di Bach un hott si Klo vonge. Di Angere sore dat un dr näkßde Dach hot Bösbisch mä noch e Jöspräsch. Öt duurde net lang, do woss mo dat och ringsörum un de Lüüh sproche van de Bösbijer mä noch als d Bareschesser. Dat is bes hü osu. Önö Bösbijer es önö Bareschesser.

1994 hant d Bösbijer ö Denkmoll kräje. Öt zecht *Jussens Hein* un sing Bach. Dr *Hein* un d Bach send us Koffer jömaat. Als dat Denkmolll opjestalt wood hant se di au Jöschichte noch öns verzallt un sälvs hü komme noch d Lüüh un kicke sich dat Barschesser-Denkmoll op dr Maat vöör d Bank a.

## Jätt z lääse un z kikke
*D Sie va Bösbisch (*Ä [[Hochdeutsch|Huchdütsch]]*)
Brouwereie ä Stolbersch

D **Ketschebursch**, amptlich heecht di *Ketschenburg*, wor än va Stolberschs Brouwerei. Öt joov a paar en öt Stättsche. Suffe kutte de Stolberjer at immer jott. Dobei es d Ketschebursch dö bekanndste un woch öt längste Bier am maache. *Bröckmanns Chris* hot 1817 met öt Bier ajevange. 1985 mahde se de *Ketschebursch* zo. Öt luhnde sich net mii. Ävver mo kutt ön Zitt lang noch *Ketschenbursch Pilz* koofe. Än Brouwerei ä Münche hot dat Rezept jekooft. Ävver dat es nu vorbeij. Öt jitt ke Ketschenburjer Bier mi. An a Paar Wetschafte hange ävver immer noch Schelder va Ketschenbursch.

Völl Lüüh sahte, dat mo dat Bier mä drenke kutt, wenn mo Kopping jähr hott. Angerö krääte nett jenoch dovan. Öff öt an öt Wasser us der Baach looch? Isch kann öt üsch nett sahre.

Hü wirke di vam *[[Wasserwerk]]* en dat vreuer Brouwereihuus. Önnö Deel hand se avjerisse.

Em Joohr 2008 ändernde sich noch ens jätt öm d Ketschebursch-Brouwerei. Ön Prevatpersun koovde dat Räät op, Ketschenburjer Biir brouwe z dörfe. Seijd di Zitt jitt öt dat Biir wärm ä Stolbersch un en sing Nöhde z koove. Stamme deed öt zwar noch us Münche, ävver öt weed met dä Jedanke jespelld, dat Biir wärm en sing ald Heemöt z brouwe.
## Anger Brouwereie ä Stolbersch
Nevver d Ketschebursch joov öt ävver och noch anger Brouwereie. Övver de meetste wees mo nett völl. Irjendwann maade se op, irgendwann werm zo. Un dotösche hot kenne jätt opjeschrevve.

D Vorwantschaft va *Bröckmanns Chris*, dä jo d *Ketschebursch* opjemaad hot, vong och met et Bierbrouwe a. Dat woch unjeväär 40 Joohr spiider. Önö met Vörnam H. maade jäje 1870 ön Brouwerei op. Us di wood dann spier d *Brouwerei Mommertz*. Wi lang di sich jehalde hat, wess mo nett asu jenau.

Önö *J.Bröckmann* jöhood ön anger Brouwerei. Di had spiier önö *A.R. Bröckmann* övernomme. Mo wees, dat se 1920 *Hubät Bröckmann* jehood. Wii lang di do Bier jemaat hand, kann mö net jenau sahre. Hü jiddet se nemmi.

Un dann woch do noch d Brouwerei va *Katterbachs*. Di vonge och so jäje 1865 a un hoote jäje 1908 öv 1919 op.

*Welters* hodde och ön Brouwerei ä Stolbersch. Va 1865 bes irjendwann no 1904. Da joov öt och ke Bier va *Welters* mi.

Di Äldere ä Stolbersch hand d *Weete-Brouwerei* noch nett vorjeijsse. Di joov öt op jedde Vall 1936 noch. Dö Aue sahre, dat dat Bier va d *Weete* lecker jewäh see söll.

Un dann woch do noch d Brouwerei *Frankedahl*. Do hodde se och Bier jebrouwt. Va wann a bes wann? Isch kutt öt nett örusvenge. Isch glööv, dat wees kenne mii.

### Websiie
*Das große historische Brauereiverzeichnis (*Ä [[Hochdeutsch|Huchdütsch]]*) sökk onger *Stolberg/Rheinl.*
Kupferhoff Schaat

D **Kupferhoff Schaat** (op Huchdütsch weed vam *Kupferhof Schacht* jesproche, stammt us öt Joohr 1600. Kupfermeester Lennad Schleicher, dä vöör sich önö Kupferhoff in de Burgstross jebout hot, de Adler Appöthek, boude dat Huus vöör sing Känger. Dä besteht ejentlich us 2 enkele Höff, änö es de Schaat, d Zweide es d Krautzenhoff.

Hü sitt dat Huus angisch us als vreuer. Dä Ängang över dö Bröck es neu un woch damols van d Sie. Moch hatt ävver noch anger Saachö jöändert. D linke Vleuel es va 1808, da rääte va Ängß Achzehnde Jahrhondöt.

1719 wood us dä Kupferhoff ön Dochfabrik. Dr Chef woch öne Kupfermeester van Asten, Matthes met Vörnaam. 1874 bouwde se wärm öm un maade ön Verwahrschüll vöör Kenger doruss. Ön Zitt lang hödde se ön Böcherei do ongerjebraat, spiier ön Schüll. 
Va 1986 a kammo do jott eiße.

### Zö Lääse
* Ramm, Hans-Joachim (Redaktion), ** Bd. 23, Stolberg 1998, ISBN 3-926830-12-3 (*ä Huchdütsch*)
Kupferhoff

Önö **Kupferhoff** es ön Messingfabrik, wi sö vreuer ä Stolbersch stäng.
### Wiesu ä Stolbersch
D Kupferhöff stamme us d Zitt als mo ä Stolbersch völl Messing maade. Bes z &nbsp;Mann wirkde vöör d Fabrikke. Dovöör joov öt a paar Jrönd. Ichtens hodde se  ä Stolbersch almei. Op dr Breenijerberch an d Schlangebersch, dr Brockebersch un ä Wäth hand sö övver a paar Hondött Johr donoo jejraave. Suu wi di Messing maade brudde di völl mi Jalmei als Koffer. Völl Koffer koom us dr Harz. Öt woch winnijer Werk Messing he ä Stolbersch zö maache. Mo brudde net a zuvöll Jalmei zö schleeve. Zweidens hod mo ä Stolbersch jenoch Wasser, öm us dat Messing Plaate zö houe. Stolbersch hott jo d Vichtbaach, d Mönsterbaach un dö Inde. Dreidenz hott d Eifel jenoch Holz öm Vüür vöör di Öffent z mache.

### De enkele Höff

Dat janze vong onjeväär 1570 a. Kupfermeester Schleichers Lennad bouwde de ischte Fabrik un singe Kupferhoff der Schleichers Hoff, dämm moch hü als d Adler Appöthek kennt, stäng en d Nöh van d Bursch. Vöör d damollije Zitt woche de Chefs van di Fabrikke, die Kupfermestere, rische Lüü. D Kupferhöff woore jett ußjevallenes. Spier, om die Zitt van dr Dreßischjöhrije Kresch, boude se decke Muure öm die Hüüser, kleng Burje su zö saare.

Em Laufe van d Zitt entstonge ä Stolbersch önö Hoof Kupferhöff. He es ön Liis van d Grützte:

Adler Appöthek, d Au Kruutlaad (ä Huchdütsch Alte Krautlade), dr Bernhardshammör, dr Binsfeldhammör, dr Dollartshammer, d Elgermölle (ä Huchdütsch Elgermühle), dr Frankedahl (ä Huchdütsch Frankenthal), d Jedau (ä Huchdütsch Gedau) , dr Jrönedahl (ä Huchdütsch Grünenthal), d Ruusedahl (ä Huchdütsch Rosenthal), d Schaat un d Velau.

Ävver öt joov völl mi ä Stolbersch. Net all hovve Bestand, völl woode avjeresse.

## Zö Lääse
* Ramm, Hans-Joachim (Redaktion), ** Bd. 23, Stolberg 1998, ISBN 3-926830-12-3 (*ä [[Huchdütsch]]*)
Kupfermeester

Dr **Kupfermeester** woch önö Fabrikant va Messing en de Zitt tösche ongeväär 1570 un d Medde van öt 19. Jahrhondöt ä Stolbersch]]. 

Dö Kupfermeestere koome us Frankreich, de meedste trocke no Oche. Als Ävangelische hodde sö do ävver Probleme un koome no Stolbersch. He vonge sö dat vöör, watt sö vöör öt Werk brudde. Jalmei, Wasser us d Baache un Holz. Dozo koom, dat ä Stolbersch völl Lüh Werk sohte. Alles paaßte öm he zu bliivö.

### D bekanndste Famelie
Dr ischte Kupfermeester, dä no Stolbersch koom wör Schleichers Lennad (op Huchdütsch Leonhard Schleicher). Hä bouwde 1585 dr Ischte Kupferhoff en de Burgstross. Än d beidste Zitt hott Stolbersch bess zo 40 Kupfermeestere. 

D bekanntste Kupfermeesterfamelisch wore d Famelisch Beck, d Hoeschs un Lynens, Mewis un Momma. Net zö verjeiße send Pelzer, Preem (op Huchdütsch Prym), Schardinel, Schleicher un van Asten. 

D Zitt van d Kupfermeester jäng am Äng vam 19. Jahrhondöt z Äng. Dr Jalmei jäng us. A paar van d Kupfermeestere bleeve ä Stolbersch. Dozo jehoode d Preeme.

### Zö Lääse
*Ramm, Hans-Joachim (Redaktion), ** Bd. 23, Stolberg 1998, ISBN 3-926830-12-3 (*ä [[Hochdeutsch|Huchdütsch]]*)
Inde (Floss)

Dö **Eng** oder **Inde** es önö Baach ä Stolbersch. Hä leuft en d Ruur.

## Inde öff Mönsterbaach
D Stolberjer saahre, dat ö do avängt, wo d Mönsterbaach un d Vichtbaach zösammekomme. Dat es en d Velau. Usserhalb va Stolbersch saahre de Lüü, dat öt kenne Mönsterbach jitt und dat dr Mönsterbaach un d  Inde öt selbö es. Dat dr Rest van d Welt an dr Mönsterbaach Inde sätt, dat stürt d Stolberjer net. Vöör os kütt dr Mönsterbaach us Mönster. Watt dovöör litt, dat interessert us net.

### Wo kütt ä här?

Dr Mönsterbaach öff d Inde kütt va Bäljö, öm jenau zö see va Rähre. Va do us leuft dat Wasser dörch Mönster, Stolbersch, Eischwiller no Wisswiller, a Jüllich vorbei un dann en d Ruuhr.

## Watt leuft örenn?
Wi moch sisch vörstelle kann, kommö an a paar Stelle anger Bääch zo dat Wasser us Bäljö. Dat send dr Fobisbaach, d Bechheimer Baach, d Iterbaach, d Holzbaach un ä Stolbersch dr Vichtbaach und dr Saubaach. Spiir komme do noch dr Fenksbaach, dr Omerbaach, dr Otterbaach un dr Wehebaach dozo. A paar kleng Bääch han isch jetzt övverschlaare.

## Sii Wasser
Dat Wasser van dö Inde es bes Stolbersch siihr jott. Ävver subald dr Vichtbaach öt Wasser en dö Inde brengt un dr Saubaach dozo kütt, weet öt schlääter. En d leitzte Johre hat sisch dat ävver jebessert und öt Indewasser maat weer önö joö Ädrock.

## Zö Lääse
* Willems, Franz: **, Stolberg 1963. (*ä Huchdütsch*)

## Wäbsiie
Mönsterbaach

Dr ** Mönsterbaach ** es ene Baach dä dorsch Stolberch leufd.

## Wo hä herkütt
Dr ** Mönsterbaach ** kütt wi dr Naam at sätt üs Mönster. Dat dr Rest van d Welt an dr Mönsterbaach d (Inde) sätt, dat stürt d Stolberjer net. Jeht moch wiir öropp an d Quell, dann kütt mo bess no Bäljie. Ävver asu witt kikke d Stolberjer jo nett. Vöör os kütt dr Mönsterbaach us Mönster. Watt dovöör litt, dat interessert us net.

Dr Mönsterbaach hat normalerwiis net völl Wasser ävver manchmoll da kütt ösu voll zösamme, dat d Jedau onger Wasser steht. D janze Bändö sänd dann änö See. Ävver dat es en d leitzte paar Johr net mi asu döck vörkomme. Di Alde verzelle noch, dat se vreuer an öt Währ jöschwomme send. Ävver hü maat dat kenne mi. Stolberch hat jo ön Schwömmhall.

Normalerwiis leuft dat Wasser van dr Mönsterbaach reuisch durch die Jedau. Isch denk, mo soll noch schrieve, dat öt do noch sälde Veuel un anger Deere jitt un dat dat Wasser a d Dattele (ä Huchdütsch Tatternsteine) vorbeileuft. Mönsterbösch passeert öt und kütt in d Velau met dat Wasser van dr Vichtbaach zösamme. Donoo heescht dä Baach dann d Inde.

## Jätt z Kikke
Suffe

Wä mer vum **Suffe** mullt, dä moss wesse, dat hät bei Mänsch un Deer ne angere Senn.

## Mänsche
Wat versteht mo onger **Suffe**? Völl drinke. Mii drenkö als nüüdisch wör. Drenke bes dat mo net mii wees, wat mo sätt. 
 
Im Rhingland do denke völl Lü, dat jeraad öm de Karnevalszitt völl jedronke, ja jesoffe wääde darf. Mo kann dann d janze Kroom öm sisch öröm verjeiße. Lääve, wi mo öt immer öns jähr deng. Anger Lü saahre dojäje, dat mo dovör net völl suffe moss. Isch denk, beede hant Räth. 

Isch schriiv dat och mä, damet mo weeß, wat met Suffe jemeent es. Isch well net entscheede, öf mo suffe moss öf net.

De Medizin hät ongorsoht, wat bei öt Suffe e d Mänsch vörjeiht, un se hant jevonge, dat mansch enö vam Suff schläät wärm vott kütt, un aavelläsch vöör dr Alkohol es. Dat lit an de Jene, un dodraa, wi sing Älldere mät dr Alkohol ömjejange send.

## Deere
Deere, di jruuße Schlöck maache un völl Wasser op eimoll ä sesch erin trecke könne, doora sätt moch, di **suffe**. Kööh, Pääder, Söj un Ässele, zom Beischpell. Bei anger Deere sätt moch, di drenke.
Adler Appöthek

D **Adler-Appöthek** es Stolberschs äldste Kupferhoff.

Mo vängt öm en d Burschstrooß 21, önö Steeworf van d Bursch vott. Dat Huus, mo erkännt öt an dr joldöne Adler över dr Äjang, es övverings öt ischte dat no d Bursch us Stee jebout wood. Öt stammt va Schleichers Lennad (op Huchdütsch hosch dä *Leonhard Schleicher*). Dovöör sahre och völl Lüüh doraa dr *Schleicher Hoff*. Jebouwd wood dä 1575. Unjeväär zweihondöt Johr spiider, im Joohr Joohr 1750 wood us dä Kupferhoff d Adler Appöthek. Dat woch änn va Söve Appötheke, die öt em Kreijß Oche joov.

De Ankörö, die dat Huus zösamme halde un us d Bouzitt van dr Kupferhoff stamme, di jitt öt hüü noch. Anger Saache hat moch en de leitzte paar hondöt Johr jeändert. Hüü darf moch dat Huus net mi ömboue. Öt steht onger Denkmalschotz.

Bess no dr Zweide Weltkresch woch en dat Huus immer ön Appöthek. Hü wonnö do Lüüh drenn.

## Zö Lääse
* Ramm, Hans-Joachim (Redaktion), ** Bd. 23, Stolberg 1998, ISBN 3-926830-12-3 (*ä [[Hochdeutsch|Huchdütsch]]*)

## Jät z Kikke
Vichtbaach

Dr **Vichtbaach**, amptlich heecht ö *Vichtbach*, es önö Baach, dä dörch Stolbersch leuft. 
 
## Wo hä herkütt
Dr Vichtbaach kütt va Rütsche. Do heescht ö äavver noch *Jrölisbaach*. Vorbei jeet öt a Rott un Mulartshött, dann kütt ö över dr Zwivöll no d Veet. An öt Nahtijällche kütt Wasser us Musbösch dozu un a Binsfeldhammer och noch us d Rüss. A dr Dalli es ö ä Ovverstolbersch, leuft dürch d Statt un verlätt se wärm ä Ongerstolbersch. En d Velau kütt ö met dr Mönsterbaach zösamme. Doruss weet donoo d Inde.
 
## Öt Wasser – vreuer un hü -
Dat Wasser van dr Vichtbaach hand sö at vreuer jebrutt. Ä Mulartshött hödde sö öt vör de Hött nüüdisch, op de Veet un ä Stolbersch öm Messing un Koffer zö mache. Do se all dat Wasser brudde wooch öt dreckisch wii Sau. Öt stonk un d Änte em Baach kütte änö leed do. Vische joov öt komm noch em Baach dovöör ävver völl Ratte. Watt hänger dr Preem un dr Dalli Baach woch, dat hott met Wasser net mi völl zö do.

Hü es dat völl besser. Drenke wööd isch öt net ävver dat Wasser sitt wärm kloch us. Öt jitt wärm Vische drän un d Änte vööle sich och wärm woohl.

## Jätt z Kikke
Dattele

D **Dattele** (ä Huchdütsch weed van d Tatternsteine jesproche) send en d Jedau un jehüüre zo Stolbersch. Sö jehüüre zo ö Naturschotzjebiet.

Wä dä klänge Wääsch van dr Brand us an d aue Kupferhoff Jedau vorbei jeht, dä sitt se op emoll op d lenke Sii. Do es ön unjeväär vönf öff säähs Metr huch Steewand. Alles decke Kaie. Op dr ischte Bleck vällt önö do janett völl op. Steen wii a völl anger Stelle och. Kikkt mo sisch di ävver nöödr a, dann sitt mo, dat di aussännt wi Petong. Un jenausu ess et. Mä hat kenn Mischmaschiin d Petong jemaat. Hä stammd us d Natur.

### Worüss sänd sö?
Dä stammt us d Kohlezitt un ess unjeväär 320.000.000 Joohr alt. Damols joov et he önö jruuße breeö Floss un ö Meer. Dä Floss braat völl kleng Steen mit sich. Do wo hü d Jedau es, do woch vreuer ön deepe Stell en ö Meer. Dat Jeröll van d Floss völlde dat Louch op. Irjendwann koom do Klenn drop un dä hat alles zusammejebacke. Dat wood ösu hell wi Petong. Di, di jätt dovan kenne, di saahre, dat es Konglomerat, sujett Zösammejebackeners.

Dä Petong, isch meen dat Konglomerat,  jitt ät an a paar Stelle ä Stolbersch ävver mo sitt öm mä he em Jedautal ösu jott. Domet dat net kapott jemaat weet, hat mo dat onger Naturschutz jestalt un hofft, dat kenn Rabauke dat vrschangeleere.

### Jätt z Kikke
Toki Pona

**Toki Pona** ess en Kunnß Shprooch, dä Name häijß övvosaz: „Schöne Shprooch.“ Wëijl mer en dä Shprooch ävver këijn Jrooßbochshtave schriive dëijt, ußo en Främmpwööt, schriif se sesch sëllver **toki pona**.

Toki Pona ess et eetß öffentlesch fürjeshtallt woode meddsen em Joohr 2001. Et Sonja Elen Kisa hät dat jedonn, un dat hat sesch di Shprooch och ußjedaach. Et ess en Övversäzzerėn uß Torronto en Kannada en Ammärrika, un ess en studdeete Shprooche Weßßeschafflorėn noch do bëij; jeboohre ess et em Joohr 1978, woohr allsů noch rėshtesh jung, wi t dė Shprooch objebout hät.

## Bëëijshpell
Hee iss et „*[[Fatter Onser]]*“ op toki pona, övvosaz fom Pije:

### 


mama pi mi mute o, sina lon sewi kon.
nimi sina li sewi.
ma sina o kama.
jan o pali e wile sina lon sewi kon en lon ma.
o pana e moku pi tenpo suno ni tawa mi mute.
o weka e pali ike mi. sama la mi weka e pali ike pi jan ante.
o lawa ala e mi tawa ike.
o lawa e mi tan ike.
tenpo ali la ma en ken en pona li pi sina.
*Amen*.


Dat „*Amen*“ eß nit toki pona, dat eß ëijfach övvonomme.
Bierversilberer

En der Brouwereje hän vröjo Bierfesilbero jeärrbejt.
Enne **Bierversilberer** (dütsch:Außendienstmitarbeiter) hät met däm [räuje sälfs nix ze don jehat. Hä woach äver och nit en de Foarwalldong un däät och nix jrooß bestemme, woach ävver enne weschtijje Mann.
Doaför woah dä mem Päd, odder der Kotsch, odo op *schustos Rappe*, shpäeder med de Bahn un dann mem Mopped oder Automobil ongerwäächs un däät Affnämmer för et Bijo fenge, un möt däänne de Foardrääsh över et Belivvere usmaache, un womööshlesh och et Jält ennämme. Dat heijs, enne Bijofosilboro hät us Bier Silberjeld för de Bräuerei jemaat, dröm han se dä Berof or esu jenoomt.

Hück zer daachs heest mer de Biervosilbrer jans oon ongerscheed va de Brangsch eefach enne Außendienstmitarbeiter, wi langwijelesch.
A 293

Die **Autobahn 293** (affjekööz: **BAB 293**, **A 293**), dat eß de Stadtautobahn fun Oldebursh em Oldeborjesche.

## Ier Wääsh
De  jëijd_am Krüz Oldebursh-Nocht fun de  af, un gëijd_aam Dreieck Oldebursh-Wëßß en de  övver. Aan de Ußßfaat Oldebursh-Nadorst zwëijsh de Nochtangjënte af, di de Oldeborrjesche Veedele Ohmstede un Nadorst med_te , un med_te , verbėndt. Wäm_mer fum Sööde op dat Outobaan_Krüz Oldebursh-Nocht aan kütt, do kam_mer op de  övver Loy noh Brake faare.
Wenker Sätz op Bönnsch

Dä Sprochwesseschaffler Georg Wenker hätt für singe "Atlas von de deutsche Sproche" sich e paar Sätz ussjedaach, domet me die ville Dialekte ungereneen verjliche kann.

## Dämm Wenker sing Sätz op Bönnsch

# Em Winte fleeje de drüe Blaade en de Luff eröm.
# Et hüürt jlich op ze schneie, dann wierd et Wedde widde besse.
# Don Kolle en de Owwe, domet de Melesch bahl koche deet (ze koche anfängk).
# Dä joode ahle Mann eß me'm Päärd o'm Ieß enjebroche un en dat kahle Wasse jefalle.
# Hä eß vür vier ode sechs Woche jestorwe.
# Dat Füür wor ze heeß, die Kooche sen jo ungen janz schwatz jebrannt.
# Hä deet de Eie emme ohne Salz un Peffe eiße.
# De Föß do'me (su ärsch) wie, ich jlööf, in hann se me durchjeloofe.
# Ich ben selewe bei der Frau jewääse un hann et ihr jesaat, un se säät, se däät et och dä Dochte
# Ich will et och nimmie widde don/maache.
# Ich schlaren d'r jlich m'em Kochlöffel öm de Uhre, du Aap.
# Wo jehs du (dann) hin? Solle me metjonn (met de jonn)?
# Dat / Et sen schläächte Zigge.
# (Ming) Leev Könd, blief hee ungen stonn, die dreckelije Jäns bießen dich (söns) dud.
# Du häss hück am mietste jeliert un beß brav jewääs, du darfs fröhte noh Huus jonn als/wie die andere.
# Du beß noch ze kleen, öm en Fläsch Wing alleen (uss) ze drinke, du moss iersch noch waaße un jrüße werde.
# Hür'ens, beß e su joot un saach dinge Schweste, se soll die Kleede für ding Motte ferdisch nähe un ens met de Bürsch dröwe jonn.
# Hätt's de inn jekannt! Dann wör'et anders jekomme, un et däät besse öm inn stonn.
# Wer hätt me minge Korf met Fleesch jekläut?
# Hä däät su, als hätte se inn zom Dresche bestallt (; se hann et äwe selefs jedonn).
# Wämm hätt'e dann die neu Jescheech verzallt?
# Me moss laut schreie, söns vesteht'e uus net.
# Me sen mööd un hann Duursch.
# Wie me jestere ovend noh huß/zeröck kohme, do loochen die andere ad em Bett un wore fass enjeschloofe / am schloofe.
# Dä Schnie eß diss Naach lië jebliwwe, äwe hück morje eß'e jeschmolze.
# Hinger uusem Huß stonn drei schöne Äppelbööm / Äppelböömche met ruude Äppel / Äppelche.
# Könnt'r net noch e'ne Oorenbleck / e Oorenbleckche op uus waade? Dann jom'me met (üsch).
# Su en Kindereie dürft'r net maache.
# Uus Bersch sen net esu (ärsch) huh, die von üsch sen vell hühte.
# Wievell Pongk/Pond Wursch un wievell Bruud wollt'r hann?
# Ich verstonn üsch net, ihr mött e bißje laute spreche.
# Hatt'r kee Stöckche wieße Seef op mingem Desch jefunge?
# Singe Brode will sich zwei schön neu Hüse em Jaade von üsch baue.
# Dat Woord kom imm vom Hätze.
# Dat wor rääsch von üsch. (Do hat'r rääsch jehatt.)
# Watt setze do für Füürlche (owwe) op dämm Müürche?
# Die Buure hatte (fönef) Ohrße un (nüng) Köh un (zwölef) Schööf vür et Dörp jebraat, die se vekoofe wollte.
# Die Lück sen hück all drusse o'm Feld un donn (sen am) mäë
# Jangk nur, dä brunge Hongk deed d'r nix.
# Ich ben met hinge dä (dänne) Lück öwe de Wiss en et Koorn jefahre.
Sibbeschlöferdaach

**Sibbeschlöfer** hamme am 27. Juni, dä als Wedderlosdaach für'et Wedder von de nächste sibbe Woche, alsu vom Somme, jillt. Schingk aan dämm Daach de Sonn, soll et ne heeße un schöne Somme jäwe. Räänt et aan dämm Daach, soll et ne räänije un durchwaaße Somme jäwe.

Dä Naam hätt dä Daach von e'ner Lejend, dat sibbe Bröde rond 200 Johr lang en e'ner Höll bei Ephesus jeschloofe hann solle un su de Christenverfolgung öwerläff hann, 

Noh ahlem Voleksjlaube soll me op Sibbeschlöfer Ießekruck jäjen Koppping äärnte un em Huus drüë.

## Websiij
* Övver dr Sibbeschlöfer
A 565

De **Outobahn 565** (koot: **BAB 565**)  verbindt de Outobahne  un . Se löüf zwesche em Drëijek Beuel unn_em Krüz Meckem, krüz der Rhing em Norrde fun Bonn, woh se och de  treff, un jëijd och e jood Shtöck dorresch de Shtadt.
Freßklötsch (Minsch)

Als_enne **Freßklötsch**, *Frässklötsch*, *Fressknütsch* bezëijshnet mer enne Minsch dä önjewööhnlesch fill un öff freß un süff, un och jähn förr_e Jelare ze krijje eß. För jewöönlejj_ess_enne Frëßklötsch och enne minsch, dämm singe Lihf enne jeweßße Ömfang hät, dä dozoo paß.
Zwiivöll

Dr  **Zwiivöll**, amptlich heescht dat Veedel va Stolbersch *Zweifall* es e va 19 Stadtdeele un hott Ängß 2008 (do hant sö öt leitzte mol jezallt) jenau 1.646 Lü, di he wonnde.

Mo weeß net jenau, wii dr Zwivöll a singe Naam kütt. Enn Erklärung wöör di, dat dä Höttemeester, dä em 13. Jahrhondöt op dr Zwivöll ö Hammerwerk boude, net jenau woss, wozo dr Zwiivöll jehütt, z Jüllisch öf z Monschau. Hä wooch *em Zweifell*. Hüüzödach jehüüt dr Zwivöll zo Stolbersch.

Wä öns dörch d Eefel veehrt un dörch dr Zwiivöll kütt, da söll sisch d ävanjellische Kerch va 1683 akikke. Dr Altach uss wisse Marmor sitt doll us. Nett verpaaße darf moch, dat Kluster op dr Zwiivöll zo besöcke.

Dr Spetznaam van d Zwiivöller es *[[Eichenknüppel|Eeschekülle]]*.

## Jät z Kikke
Kluster Maria Regina

Dat  **Kluster Maria Regina** op dr Zwivöll jehütt dr *[[Karmeliterorden]]*, dat heescht dr *Orden van os leev Vrau op dr Karmelbersch*. 1954/1955 boude 12 öv 13 Nonne zösamme met Hölp van Stolberjer un besojisch Zwiivöller dat Kluster op öne Hövvel. Öt ess änä van d schünnste Stelle, di dr Zwiivöll z beene hat. 

D Nonne hant vorsproche, dat Kluster nie opzöjävve. Jeld verdehne se dodörch, dat se Hostie backe un bo a jedde Kersch vorkoofe.

En d leitzte Zitt hat dr Orden ä Rom versoht, dat Kluster zo zö maache. Ävver d Nonne jävve net op un dönt alles, öm wiir do lääve zö könne.

D leitzde Nonn hat Ängß 2022 dat Kluster vorlosse. Öt wood an önö Prevatmann vorkoovd un es ke Kluster mi.

## Jät z Kikke
Veet

D **Veet**, amptlich heecht dä Ort *Vicht* es änö va 19 Stadttdeele, dii zo Stolbersch jehüüre. Als moch Ängs 2005 jezallt hat, wii völl Lüü  do wonne, do kohm moch op 1900.

D Veet litt tösche dr Zwiivöll un d Kreuzung am Nahtijällche.

Dr Naam Veet kütt van dr Vichtbaach, dä a zwai Ställä dörch dr Ocht läuft.

Mo nämmt a, dat at d au Römer he jelääft hant, denn öt joov ön Römerstrooß no Breenisch, di övver d Veet jäng. Sescher es op jedde Vall, dat 1322 de Veet „Feischt“ hosch. Suu steet öt en au Bösch. 1537 baude de Stollewerks Bröhr zwei Wasserrähr vör ön Öl- un Koormölle op de Veet. Raitmeestere, di us IIsor Plaate maade, joov öt op dr Junkershammer, Neuenhammer un Plattenhammer.

Tösche 1755 un 1757 maade Erdbebn op d Veet völl kapott.

D Veet jöhüüt va 1972 a zo Stolbersch.

Op de Veet jitt öt völl Lehm. Dat es dr Jrond dovöör, dat mo di van de Veet d Leemjörresse nennt.

## Jät z Kikke
Leemjörresse

D **Leemjörresse** es dr Spetznaam vöör d Veeter, dii, dii en öt Stolberjer Stadtdeel Veet wonne.

A völl Stelle op d Veet jitt öt Leem. Da kütt, su denke d Lüüh, van dr Vichtbaach, dä dörch d Veet läuft un dä Leem he aavjelahne hat.

Vam Joohr 1935 a jitt öt op de Veet dr Karnevalsvorein „Närrische Leemjörresse“ un wä op d Veet Karneval viire well, da kennt dat Lättche „Alaaf d Veet“. Doren kütt an a paar Ställö *Leemjörres* vöör.
Eeschekülle

**Eeschekülle** es dr Speetznaam van d Lüüh, di op dr Zwiivöll wonne. Dr Jrond es, dat dr Zwiivöll medde än dr Bösch litt. Vreuer woore dat meestens Eesche. Dat Holz wood jebrutt, öm öt z vorstouche, öm öt zo sääje. Völl Holz wood jebrutt, damit d Kupfermeestere ä Stolbersch un di en d Hammerwerke Holzkoohle hodde un werke kutte.

Selves hüü send d jrüütze Firme op dr Zwiivöll Sääjewerke. Jäjenövver vreuer hant sich a paar Dengr jeändert. Eesche jitt öt nämmi völl he. An de meetste Stelle waaße Dänne. Dr Naam Eschekülle hant de Zwiivöller ävver selv hü noch.
Kurów

**Kurow** (**') es ön Stadt ä [[Polen|Pole]] un litt em Südosten van öt Land. Mor vängt öt an d [[Kurowka]], önö Floßß en [[Powiat Polawski]] (**').

Kurow wood tösche 1431 un 1442 jejrönd. Em 16. Jahrhondöt wooch öt dr Meddelpunkt van dr polnische Calvinismus. Bes 1660 wächselnde d meedste Lüüh ä Kurow no dr Arianismus. 1831 hodde d polnische Soldate ojer Dwernickis Jupp, önö Jeneral d russische Soldaten jeschlaare.

Em Zweide Weltkresch veele völl Bombe op Kurow.

Wojciech Jaruzelski wood ä Kurow jeboore.
Brökke över der Rhing em Rhingland

## Websigge

* Dä Rhing – en Fotto-Jalleri fun de Quell beß noh de Möndong – un teshneshe Daate fun de Bröcke
A 562

De **Outobahn 562** (koot: **BAB 562**)  verbindt de Flochhave-Outobahn  un de  am Rerierongsveedel zwesche Bonn un Jodeßbersh. Se löüf qwasi fum söödlijje Ëngk fun de  am Schloß förbëij övver de bönnsche Södbröck (offizzjäll de Konrad-Adenauer-Brök) övver der Rhing, dorresch de Rhing-Au un krüz noch de Jodeßbërrjer Allee , iih dat se dann medd_enne Behellevs_Ußfaat aan de Baahnlinnije fun Kovvelenz övver Jodeßbersch un Bonn noh Kölle ophüüert.

## Weblinks
Balkan (Breenijerberch)

Dr **Balkan** es dr Shpeznaam van d Lüüh vam Breenijerberch. Erkläre ka moch  dat janz flott. Dat vong en di Zitt a als dr Breenijerberch noch äne echte Dreckshuck woch. Vöör mii als hondöt Joohr hodde se de Bööm jevällt, dr Schlangeberch woch önö jrußße Hoof Dreck, Stolle hott mor jejraave. Moch soot Jalmei. Överall woch Dreck, Kaie loore röm, dr Schwaam van d Schrütte maade d Luff en dat Louch tösche dr Breenijerberch un d Waldschenk jrau un jriiß. Wää he lääve un werke moot, dä hott öt schwoch. 

Kenne kannt öm di Zitt dr Balkan ävver de Lü stallte sich dr Balkan ösu vöör. Doher sahte se an d Breenijerberjer de Lü vam Balkan. Selves hü sprecht moch noch övver dr Balkan, wänn moch dr Breenijerberch meent. 

Dr Karnevalsverein vam Breenijerberch heecht „D Balkanese“.

## Jät z Kikke
D Balkanesen

Dr Karnevalsverein vam Breenijerberch heecht *D Balkanesen*.

Öt es kloch, dat dat van dr „Balkan“, dr Spetznaam vam Breenijerberch kütt.

## Jät z Kikke
A 542

De **Autobahn 542** affjekööz: **BAB 542**, **A 542**) fobenndt op de Shääl Sik dat Autobahnkrüz bëij Langefääl fun_de  un löp_beß nëvve Monneem aam Rhing. Dä Aanschloß do jelld allsenne Förlöüfijje. Jeplaand_eß — oddo woohr — do och norr_en Bröck övver der Rhing noh_m wëßlejje Uufo, on_e Outobaahn-Shtöck beß aan de  bëij Worrenge; dää Plan löüf onger däm Name  un jëijd_och em Oßte noch jët wigger, hä lėdd_ävver ėm_monag op Iiß, esu lang wi nu jaa kėij_Jëlt_do_fö_dooh eß.
Vowelsänger

Ä Stolbersch kännt jädder dr **Vowelsänger**. Vör di, di net us Stolbersch komme moss mo saahre, dat dr Vowelsänger amptlich  *Vogelsänger* heescht. Hä wooch önö Mann, dä op dr *Hammerbersch* läävde. Dr Jesang van d Väuel op dr Bersch (un domit es nävver dr *Hammerbersch* och dr *Finkebersch* gemeent) joov häm dr Naam *Vowelsänger*. Manche Lü saahre och, dat dr Vowelsänger met d Väuel zösamme jesonge hott. 
Ö Denkmool nävver öt Rothuus maat d Stolberjer op dr Vowelsänger opmerksam. Ävver öt jitt och ö bekannt Leddche ä Stolberg, dat „Dr Vowelsänger“ heescht.

### Jät z Kikke

### Weblinks
*D Sie va Stolbersch (*ä Huchdütsch*}
Sekksowallitäd

**Sekksowallitäd** ov **Sexoallitäät** eß ene alljemëijne Bovverbejreff, dä för ëttlijje Teeme_Kompläkße jenůmme weedt:

De Sexuallität vum Minsch findt iere Ußdrok op ene breede Skaala fůn Aate sesch ze Verhallde, jevöhlßmäßejje Zoshtänd, un Praktėkke en Kultuur un Jesëllschaff. En de miihßte Jesëllschaffte han de Minsche ier Sexoallitäät met divärrse jesälschafflijje Norme jerääjelt. Di donn faßlääje, wat mer maache moß un darref, wat jähn jesinn, un wat nit nommaal udder janz verbodde eß. Dobei deiht sesch dä Dëijl fůn dem Minsch sing Säkßoallitäät en dr Jeschesch ėmmer widder wandelle, zosamme met de Rellijoohne, un wat de Minsche Jläuve, met de Kulltuur.
Breenich

**Breenich**. op Huchdütsch weed va *Breinig* jesproche, es ö Stadtdeel va Stolbersch un hott Ängs 2005 jenau &nbsp;Äwohner. Domit es Breenich e van d jrüützte Stadtdeele, di zo Stolbersch jehüüre. Ö Ortsdeel va Breenich es dr Breenijerberch, dä ävver och als Stadtdeel va Stolbersch zällt. D Breenijerheed jehüüd och zo Breenich, äs ävver net unavhängich un weed immer z Breenich jerechnet.

Kikkt mo en d alt Bösch, dann sitt moch, dat Breenich 1303 öt ischte Mol optaucht. Ävver d au Römer kannte Breenich at als „Britiniacum“. Reste va Hüüser un va Öffent us di Zitt hat mo jevonge. Ön Strooß, di van d Franzuse, damols hosche di jo Gallier un van Bälje koom, jäng dörch Breenich un dr Breenijerberch övver Gressenich un Düre no Kölle.

Janz vreuer, dat heescht va 817 a,  jehoote di paar Hüüser, di spiir Breenich woote, zo Mönster, jenau wi Bösbisch und dr Brand. D Kupfermeestere holpe d Breenijer dozo, Werk z vänge. An dr Schlangeberch soohte se Jalmei in d Kulle un Stolle. Dodörch koom Jeld no Breenich.

Em Dreeßichjöhrige Kresch, öt woch jenau im Joohr 1648, wood Breenich jöplündert un völl wood kapott jemaat. 1756 maade ö Erdbeben wärm önö Hoof Hüüser kapott.

1858 wooch öt ösu witt. Breenich kräät ön richtije Kersch, di di Kapell va 1731 ersatze hat. Va do a jehood *St. Barbara* zo öt Beld va Breenich.

Wä Breenich besöckt, dä moss dörch Alt-Breenich jo. De Hüüser send bo all us Brochsteen jebout, dä meestens us dr Schomet koom. Em Schomet vängt mo Blausteen, un dä weet no ön Zitt schün wiss un sitt asu jott us, dat de Strooß *Alt-Breenich* jeschötzt es. Mi als 90 Hüüser send ä Ordnung jebraat woode. Dat es su jott woode, dat sälvs öt Fernsehn en de Stroße Filme jedrient hat.

## Weblinks
*Dat is d Sie van Breenich im Internet (*ä [[Hochdeutsch|Huchdütsch]]*)

## Jät z Kikke
Vertell doch mal

**Vertell doch mal** is en Schriefwettbewerb, dä fum NDR all Joahre eijmoal jemaat weed. Dat eetste Moal joav et *Vertell doch mal* em Joahr 1988. De Jescheeschte fun de Jewenner weede alle Joahre met 1000, 750, 500 un tsweemoal 250 Euro beloont. De 25 beste Jescheschte brengk der Wachholtz-Verlaach als e Booch erus. Em Joahr 1994 hett di Aksjoon der *Neederdütsche Literaturpries fun de Shtadt Kappelle* kreje.

## Theeme
* em Joahr 1996: „**'“ — Leije Tide / Leije Zigge
* em Joahr 1997: „**'“ — Et leeve Jelld
* em Joahr 1998: „**'“ — Jlöck jehatt
* em Joahr 1999: „**'“ — Besooch / Besöök / Besooht
* em Joahr 2000: „**'“ — Et eetste Moal
* em Joahr 2001: „**'“ — Wat däm Eijn sing Uuhl&nbsp;…
* em Joahr 2002: „**'“ — Kenger / Pänz
* em Joahr 2003: „**'“ — Fieroavend
* em Joahr 2004: „**'“ — Ongerwähß
* em Joahr 2005: „**'“ — Wadd-e Mallöhr!
* em Joahr 2006: „**'“ — de Famillije-Fier
* em Joahr 2007: „**'“ — Bej Naach / Et naaks
* em Joahr 2008: „**'“
* em Joahr 2009: „**'“
* em Joahr 2010: „**'“
* em Joahr 2011: „**'“
* em Joahr 2012: „**'“
* em Joahr 2013: „**'“
* em Joahr 2014: „**'“
* em Joahr 2015: „**'“
* em Joahr 2016: „**'“
* em Joahr 2017: „**'“
* em Joahr 2018: „**'“
* em Joahr 2019: „**'“
* em Joahr 2020: „**'“
* em Joahr 2021: „**'“
* em Joahr 2022: „**'“
* em Joahr 2023: „**'“
* em Joahr 2024: „**'“
* em Joahr 2025: „**'“
* em Joahr 2026: „**“

## Weblengk
* de Jewennerjescheeschte bej Wachholtz (*op [[Hochdeutsch|hoochdütsch]]*)
Vänwääje

**Vänwääje**, amptlich heescht dat *Venwegen*, es seijd 1972 ö Stadtdeel va Stolbersch. Als Ängß 2005 jezallt wood, do wonnde 1.491 Lüü ä dat Örtche.

Wä sisch Vänwääje op de Kaat akikkt, dä erkännt, dat ön Hauptstrooß, d L 12, dörch Vänwääje läuft, ajövange an dr Hönigerhoff bes no dr Birkenhoff, wo mo jott eiße kann. Rääts un Lenks van dii Strooß send a paar kleng Ströößjer.

Mo weeß net jenau, wo dr Naam Vänwääje herkütt, nämmt ävver a, dat önö Wääch va Mönster en öt Venn vreuer dii paar Hüüser d Naam joove. Op jädde Vall hosch Vänwääje 1303 at *Venweghe*. Tösche 1794 un 1972 jehood Vänwääje zo Münster, koom dann ävver zu Stolbersch.

D Kersch, di als Denkmaal jeschötzt es, heescht *St. Brigida* un wood 1784 ejeweid.

Vänwääje hot ön eje Schüll, di van Vänwääjener un Breenijerberjer Känger besood wood. Vöör ö paar Joor wood di ävver zojemaad. D Schüllkänger mösse hüzödachs no Breenisch en d Schüll jo.

Wä no Vänwääje kütt, dä söllt sisch dat Kluster *Huus Maria em Venn* akikke. Dozo jehüüt ön Kirsch, önö Kengerjaade un ö Huus vöör alt Lüü.

## Jät z Kikke
Jrööhne Minna

En **Jröne Minna** säät mer em Volleks_Monnd für enne Polizei_Waare. Dä Ußdrock küdd_oss_em Bälliineresche en Oßß_Deutschland un woohr do alld föör_em eetßte Wëlltkreesch jeleufėsch. Mer kann en zem Bëijshpell enn dämm Roman fum Erisch Käßßner: „Emil und die Detektive“ fenge. Kloohr shtammp_e uss_en zick, woh de Schmiier noch med jrööne Autos ungerwächs wore.
Pol-Ënt

En **Pol-Ënt** ess en Ënt, e jöön Outo, med en wiiße Oppschreff: „Pol-Ente“ wadd em Kinderprojramm fum Deutsche Fërnseen en der 1960-er un 1970-er Joohre eröm jefaahre eß. Dat woor en Quatsch-Senndong, med fill Klamougk, woh de Pänz jät draan ze Laache hann sollte. En dämm Fėllem de Pänz konnte sesch donevve benämme, bleeve ävver doch der moralesche Seejer. Mansch ëijne sääd och, et woohre Jescheeshte uß de anti-autoritäre Bewääjong, wat wall nor hallev schtemmp, ävver sesher eß, dat dä Blööh en dä Sëndong e beßje ärrəsch doof, un schlääsch fun kappee wohr.

De Fillemsche shpellte em Wëßte fun Bälliin, allso em domohlijje Wäßbällin. Nattölėsch wohr „Pol-Ente“ en Schpellerëij med däm Woot „Polente,“ wat dohmohlß norre Schemmfwoot wohr, un wo mer Ärrjeer wäje krijje konnt, wam mer et am fallsche Plads em fallsche Momännt jebruch hät.

## Süsh och
* Jrööhne Minna
Horumersiel

**Horumersiel**, dat es ö kleng Örtche ä Ostfriesland. Öt jöhüüt zo d Jemeende Wangerland, ävver d meetste Lüü kenne Horumersiel zösamme met dr Naam Schilling, dat onjeväär 2 Kilometer dovaa vott litt.

Horumersiel hat ö bessje mii als Duuzend Äwohner, ävver meetstens lääve mii Lüü do, denn völl Turiste vorschleet öt no do.

Horumersiel vängt moch op dö Landkaat onjeväär 20 Kilometer nördlisch va Wilhelmshaven.

Ö tischte Moll taucht dr Naam Horumersiel em Joohr 1542 op. Dat Kastensiel wood no Horumersiel vorlaat. Wat moch a Land braat, dat versorschte dat janze Hängerland.

Tösche 1960 un 1965 bouwde moch völl öm, un dr Haafen wood vorlaat.

Wä dörch dr Ocht jeet, däm vällt ö Scheff op, dat medde en dr Ocht litt. Öt es dat Küstewachboot W 19, dat moch sich he akikke kann.

## Jät z Kikke
Otto-Huus

Bo jädder kennt *[[Otto Walkes]]* ävver winnije kennen dat **Otto-Huus**. Wä öns no Emden ä Ostfriesland kütt, dä moss öns no dr Haafe vaare. Direkt nävver dö Stell wo de Boote loosvaare, di ön Haafenrondvaart maache, do steht öt Otto-Huus. Em Joor 1986 hat Otto öt he bouwe losse. 

Dat Museum zeecht dat Lääve van dä Mann us Ostfriesland an d Nordsee. Op zwei Etage kann mo sich akikke, wat hä jemaat hat, kritt völl z laache un a paar van sing Filme send och noch z see. Wat Kenger un Äldere vreut es, dat mo dat Jeld, om sich dat a zo kikke och noch bezahlö kann un wä noch jät övverich hat, dä kann onge em Museum och noch a paar Denger koofe.

## Jät z Kikke
Schalldtjoohr

Et **Schaltjoohr** ess eine Dag länger wie de angere Joohre. Dröm hät dat och der 29. Fääbrowa, där hän de angere Joohre ned. Jeeds veehte Joohr ess e Schaltjoohr, zig em Paps Jrejohr singe Reform vun em Kalendr. Der hät dat aajevange, öm dat Joohr med dr Sonn besser zom Einklang zer bränge. Schalldjoohre han 366 Daare. Emmer, wann de de Joohreszahl dorsch 4 deile kanns, un et blief nix överisch, dann es dat Joohr e Schalltjoohr, ußer der Joohonndotte, di mer nit dorresch 4 deeijle kann.

Nevebei: Et johv nit ens 1/4 esu vill histooresche äijschnisse om 29. Fääbrowa, wie an anger Daare em Dorschnet - wi kütt dat wall?

Nevvebei: Mansche Minsche han nur alle 4 Joohre ens enne Jobootsdaach, weilse am 29.Fääbrowar jeboore senn - di ärm Söck.
Mohammed Sahir Schah

**Mohammed Sahir Schah** (* 15. Oktober 1914 ä Kabul; † 23. Juli 2007 woch tösche 1933 un 1973 dr Könnig va Afghanistan.

## Als Kengk
Sahir Schah kütt van d Paschtunen un singe Stamm, d Mohammedzai läävde en d Nöh va Kandahar. D Paschtunen hodde öt Saarö seiht öt achtzehnde Jahrhondöt. Als Kenk wood Sahir Schah bei d Franzuuse ärtrocke un wood spier, dat heecht met achzeh Jooch, ä Afghanistan Minister vöör dr Kresch un öt Erträcke va Kenger.

## Als Könnig
Als singe Papp am 8. November 1933 ömjebraat wood, do maadö sö Mohammed Sahir Schah zom Könnig. So richtisch z saare hott hä ävver net, denn Prenz Sardar Mohammed Hashim Khan, dat woch singe Onkel, maade häm öt Lääve ärsch schwoch. Isch 1964 änderde d Loya Dschirga, dat es ä Afghanistan öt Parlament, öt System un Sahir Schah kutt als Könnig rejiere.

Sahir Schah woch am 17. Juli 1973 en Italie ä Kur, als öt Millitär putschde un hä als Könnig am 24. Aujust 1973 aavdanke mood.

## Dr Könnig als Prevatmann
Mohammed Sahir hiirode am 7. November 1931 Homairah Begum (* 1918; † 2002). Di woch isch drözeh Joohr alt un storv am 26. Juni 2002 met bo achtzisch Jooch.

## Em Exil
Seijd dr avjesatze Könnig ä Italie wooch, wood öt reuisch öm hem. Hä betrock em Afghanistan-Kresch kenn Partei. Isch als d Amerikaner 2001 jääje d Taliban kämpfte, soch hä ön Möjjelichkeet en Afghanistan jätt z bewerke.

## Weer Zöröck
Am 18. Aprel 2002 koom Sahir Schah wärm no Afghanistan zöröck. Hä woohl ävver ke politish Amt mi ha. Van öt Joohr 2002 a hosch hä ävver „Papp van d Natiun“.
Peijaß

Ne **Paijass** eß en decke Strühpopp, die em Rheinland aam Engk von d'r Kirmes verstoch wierd.

Dä ärme Kääl moss für all die Saache büße, die de Lück öwer de Kirmesdääsch aanjestallt hann. Singe Naam kütt von de Franzuse, denn en Frankreich heeß e'ne Strühsack "paillasse". Singe Kolléch vom Fastelovend, dämm et ähnlich aan de Kraare jeht, heeß Nubbel.

Met Paijass ka'me äwe och e'ne Kääl beschriewe. "Dä fuhle Paijass setz de janzen Daach en de Wiertschaff un eß am suffe."

## Websigge
* Peijaß
George Tabori

**George Tabori** heescht ejöntlich ** un wood am 24. Mai 1914 ä Budapest jeboore. Hä storve am 23. Juli 2007 ä Berlin.

*George Tabori* schreev Stöcker vöör öt Theater. Hä woch Änglander, lävvde ävver seid 1999 ä Berlin.

Hä wood als zweides Kingk van Cornelius Tabori un sing Mamm Elsa ä Budapest jeboorö. Weil singe Papp nett glood, dat George met si Schriive Jeld verdehne kutt, braat hä hem no 1932 no Berlin. Hä vong ön Lier em Hotel Atlon spiir än ö Hotel ä Dresden. George woor önö Jüdd un woch jezwonge Dütschland z verlasse. D NS zwong häm dozo. Isch jäng hä no Budapest, spiir no Ängland. Tösche 1939 un 1941 werkte hä ä Sofia un Istanbul. No dr Kresch werkte hä vöör d BBC.

1947 jäng hä no Amärika wo hä övver veezisch Jooch bleed un Bösch schreev. Dozo jehoote Bösch vöör Filme va Alfred Hitchcock. Ön äng Vröndschaft vorbong häm met Elia Kazan. 1955 woch hä öt ischte Mol Rejisseur. 1971 koom George Tabori zoröck no Dütschland. Hä weerkte an öt Theater un leed och ä Österreich Opere opfüühre.

## Websigge
* 
*
Kluster Monte Cassino

Der Benediktiner ier etztet un äälsted Kluuster es **Monte&nbsp;Cassino** in Italie. Et word fom Hillije Bennedik selfs fönefhondertnüngenzwanzisch jejrönd un litt oppem Bersch. Dä Bennedik och, der is in dä Kluusterkirch em Keller bejrave. Singe Orde hät e ald em Medelallder över janz Europa un der nahe Oste usjebreid, un dä wohr noch enne mäschtije Orde för över douusend Joohre, un för allem weschtesch för de Mesjohn en Europa, wo hä draan met jewerrek häät.

## Websigge
* dem Klusters sin Houmpäjdsch (*op [[deutsch (Shprooch)|deutsch]]*)
* övver Monte Cassino (*op [[ettalljähnesch (Shprooch)|ettalljähnesch]]*)
Swetlana Sawizkaja

**Swetlana Jewgenjewna Sawizkaja** * 8. Aujust 1948 ä Moskau) es ön vreuöre russische Kosmonautin. 

## Als Kengk
Swetlanas Papp *Jewgeni Sawitzki* wooch önö doll Pilot em Zweide Weltkresch un en van di Övvischde van d Luftwaffe ä Russland. Hä hat sing Dooter jeholpe, Pilotin z wääde. 1972 maade se hör Diplom an d Huchschüll va Moskau.

## Pilotin un Kosmonautin
Di wahrhalsijö Vrau wood tösche 1975 un 1978 Testpilotin un stalt a paar Rekorde op. So wood Swedlana am 22. Juni 1975) met ö Tempo va 2.683 Stondekilomiter d flottste Pilotin, di öt bes dohin jöjovve hod.

1980 wood Swetlana Kosmonautin. Zweimoll es sö met Raketö en dr Hemmel jeschosse woode un hat do 20 Dach vorbraat. Öt wooch och noch önö dreide Fluch jeplant, ävver dä hat ni stattjevonge. Swetlana kräät ö Kengk un dorf nät mi vleeje.

## Donoo
1989 wood Swedlana en öt russische Parlament, dö Duma, jewäält un vertreent do d Interesse van öt Voolk.

## Jätt z lääse
* spacefacts.de: övver t Swetlana Sawizkaja (*ä [[Hochdeutsch|Huchdütsch]]*)
Stoche

**Stoche** deet me em Winte wenn et kalt eß, domet de Wonnung wärm witt. Dat Woord eß e altkölsch Woord un mem englische "stoke" verwandt. Dat heeß e suvell wie "en et Füür steche", "et Füür opstoche".

Wenn jätt verstoch wierd, dann wierd jätt zo Eisch verbrannt. Dat Woord darf me äwe net met versteche un verstoche (verstecken) verwääßele.
Veet-Breenijerberch

Dat Stadtdeel **Veet-Breenijerberch**, op Huchdütsch weed va *Vicht-Breinigerberg* jesproche es öt kleenste Stadtdeel va Stolbersch. Veet-Breenijerberch jöhüüd zöm Kreiß Oche. Als moch öt leitzte Moll jezallt hat, do koom moch jraad op 42 Lüü. Völl mee weet öt hüü och net see.

Di paar Hüüser liihe jenau tösche d Veet un Breenijerberch. Völl dovan sujaar medde en dr Bösch. Wä dat Stadtdeel söckt, da moss no d Kreuzung an öt Nahtijällche komme. Do komme d Strooße va Breenisch, Muusböch un d Veet zösamme. Öm de Plei stönd d meetste Hüüser, di Veet-Breenijerberch usmaache.

Watt d meetste Lüü ävver wesse, es dat völl Busse van de Kreuzung avvaare un boo jädder kennt dä Eck als Veet-Dreieck. Amptlich heecht dä Vicht Dreieck.
Wenau

**Wenau** es ö kläng Örtche dat zom Kreijß Düüre jehüüt. Öt litt an d Jränz zor Shtadt Stolbersch em Kreijß Ooche. Wenau äs ö Deel van d Jemeinde Langerwehe. D nächste Nobbere send Hamisch un Heistern ävver och Gressenisch un Scheevhött send net witt vott.

Va 1794 bes 1815 jehood Wenau zo Eischwiller ävver donoo kräät Düüre dat Örtche zojeschlaare.

Wä no Wenau kütt, däm vällt direkt do Kersch op, di zom Kluster Wenau jehüüt. Jäjennövver van d Kersch litt ö kläng Kapällche van dr St. Rochus.
Altreucher (Minsch)

En ne **Altreucher** es eijentlesch ene Minsch, dä fun Berofs wääje met ahle vereuschte Saache handelt, un enn Altreuchereij bedrief.

Och Minsche die nix wegwerfe könne oder aal Saache sammele, nennt me off Altreucher.
Hahnepooz (Kölle)

De **Hahnepooz** ov *Hahnentor* eß de wäßleschßte fun der aahle Shtadtpooze fun Kölle uss_em Meddelalldor, un shtëijt jäz noch — dëijlß widdor opjebout — aam Ruddolfplaz dem Verkehr un der Shtrooßebaahne em Wääsh, die fun de Oochener Shtrooß un Richard Wagner Shtroohß en de Shtadd_erinn op der Nüühmaat aan odder övver de ZäzillijeShtroohß un retuur wolle.

## Websigge
Kluster Wenau

Dat **Kluster Wenau** litt ä Wenau un wood töschen 1120 un 1122 van d Prämonstrantenserinne jejrönt. Di Ordenslüüh koome us d Jäjend va Namur ä Beljie, öt Jeld dovöör koom us Limbursch. 1561 wood bo dat janze Kluster dörch ö Vüür kapottjemaat. Ävver d Prämonstrantenserinne hant öt wärm opjebout. 

Em 17. un 18. Jahrhondöt wood dat Kluster janz ömjebout un öt es nu asu, wi moch öt hüü see kann. Ävver 1802 had Napoleon dat Kluster opjelöst. Met öt Klusterlääve woch öt vorbei.

1804 wood us dat Kluster d Pfarrkersch St. Katarina, di och hüü noch do steht.
St. Rochus

Dr **Hellije Rochus** *6. Aujust 1295; † 16. Aujust 1327 weed och **St. Rochus** jenannt. Eejentlich hosch hä **Rochus va Montpellier**. Än ön Lejende weed verzallt, dat hä bei ön Piljervaard völl pestkranke Lüü jeholpe hatt.

## Watt moch öruss jevonge hatt

Rochus va Montpellier es önö katholische Hellije un en d Kersch weed dr 6. August em Jedächtnis a häm jeviirt.

Hä wood als rische Sohn ä Montpellier, dat litt bei d Franzuuse, jeboore. Als hä met 20 Jooch sing Äldere verloor, do hat hä öt janze Jeld verschenkt un es en dr Orden van dr Franz von Assisi äjötroone. 1317es hä no Rom jepiljert un hat ongerwääß völl Pestkranke jeholpe. 1322 woch hä op dr Wääch Heem no Piacenza un wood selvs pestkrank. Kenne hat häm jeholpe. Hä jäng en ön Hütt un Ängele solle häm jesond geflecht ha bes hä wärm wiir wandere kutt.

D Pest hott häm ävver asu verändert, dat häm kenne mii erkannt hott un moch hem vöör önö Spiun jehalde hat. Hä koom vöör vönf Joohr en ö Jevängnis i hä storv. Isch als hä duud woch erkannt moch, dat hä dr Rochus va Montpellier woch.

A völl Stelle stönd Kersche un Kapelle, di an dr Hellije Rochus erinnere.

## Jätt z lääse
Carolinensiel

**Carolinensiel** es ö kläng Dorp ä Ostfriesland. Öt litt em Kreijjs Wittmund ä Niedersachse. Carolinensiel wood 1730 jejründ.

### Wi öt aavong
Öm 1500 hand d Fürstin Christine Charlotte va Ostfriesland un Anton Günther va Oldenbursch, dä och dr Häär va Jever wooch, ajövange, öt Land äzödeische. 1729 wooch öt Ädeische z Äng un jenoch Land jewonne. Öt Land, op däm Carolinensiel hü litt, wooch jewonne. Am 16. März 1730 woode d ischte Stöcker Land an d Buure vorpacht. Dat wooch d Jeburtsstond va Carolinensiel.

### Wat druss wood
Carolinensiel litt siihr wenkjeschötzt, un dat maade dat Stättsche zom beitste Haafe va Ostfriesland. Besongisch Koor, Jömöss un Ädäppel woode vorschefft un Hoolz un Koohle a Land braat.

En di sövve Joohre no 1806 sorchte Napoleon met sing Kontinentalsperre dovöör, dat dr Haafe bo kapottjäng.
Sing beitzte Zitt hott Carolinensiel en d Medde van öt 19. Jahrhondöt. Bo 60 Scheffe loohre em Hafen un 2 eeje Werfte boude Scheffe. Övver 50 Kapitääne voore öruss.
Iisch als Dampfscheffe flötter woore, jäng d Zitt va Carolinensiel z Äng.

Hü es Carolinensiel önö Turistenort. 1983 wood Carolinensiel als *Nordseebad* amptlich aerkannt.

Carolinensiel-Hafen-2005-f.jpg|Haafen va Carolinensiel
2012-05-13 Nordsee-Luftbilder DSCF8710.jpg|Harlesiel
Carolinensiel-Hafen-2005-d.jpg|
Carolinensiel-Hafen-2005-e.jpg|
Carolinensiel Kirche.jpg|
Carolinensiel-2009-05-31.jpg|


### Weblinks
*Nordseebad Carolinensiel-Harlesiel (*ä [[Hochdeutsch|Huchdütsch]]*)
*Museumsweg Carolinensiel (*ä Huchdütsch*)
Drenthe

Den Holländern ihr Provins **Drenthe** litt en et Noord Oßte van dat Land. Dä ier Houpshtad es Assen. Doa schwaadt ma Nedersaksėsh un sät *Drenthe* ov *Drentie* doa för. De Profinß jränz em Norde aan de Profinß Jroninge, em Oste aan dat doütsche Bunndeßland Needersakße, em Sööde aan de Profinß Overijssel un em Wäßte aan Friesland.
Carlo Buonaparte

**Carlo Maria di Buonaparte** (* 29. März 1746 ä Ajaccio; † 24. Februar 1785) woch dr Papp va Napoleon I..
## Sii Lääve
Met 14 Joohr storv singe Papp, un singe Onkel Archidiakon Lucciano Buonaparte kömmerde sisch öm häm. Carlo studiirde 1762 ä Pisa d Juristörei un hiirode Laetitia Ramolino am 2. Juni 1762).

Net lang no d Huuchzitt sooht Carlo Kontakt zo Pascal Paoli, önö korsische Aführer un Rebell. Hä wool häm als Jurist zor Sii stoh un wood als Jesandte no Rom jescheckt, öm do vöör d Unavhängichkeet va Korsika z sprääche. Dr Papst hott Korsika Jenua jölinnt un mä hä kutt övver Korsika entscheede.

Ävver öt koom angisch. Am 15. Mai 1768 vorkoofte Jenua Korsika an d Franzuuse, un va do a kämpfte Paoli jäje Frankreich. Carlo di Buonaparte jäng met sing Famelisch en d Bersch un wood önö Partisan.

E Jooch spiidr jreffe d Franzuuse weer a, un Paoli vorloor, Carlo di Buonaparte heelt länger dörch. Am 23. Mai 1769 braate d Franzuuse häm ö Anjebot met Graf Vaux z verhandele. Vaux vorsproch alle Rebelle Vreede un saat zo, dat sö normaal lääve kütte. Carlo di Buonaparte stämmde zo un bleed än Ajaccio.

### Hä weed Franzuus
Am 15. Aujust 1769 wood singe Sohn Napoleon jeboore. Carlo di Buonaparte wood französische Advokaat, am 10. Mai 1771 wood hä Richtr ä Ajaccio. Am 13. September 1771 wood hä französiche Adlije un hosch va do a *Charles-Marie de Buonaparte*. Hä weed asuu bekannt, dat hä selvs dr Könnig Ludwig XVI. un Marie Antoinette ä Versailles trefft.

Am 24. Februar 1785 stirvd Carlo Buonaparte a Maarekrebs ä Montpellier. Do weed hä och böjraave, ävver spiir weed singe Särch no Ajaccio jebraat.

## Websigge