open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Estera Raab

**Estera Raab,** met Mäddchensnaam hosch öt *Terner* (* 11. Juni 1922 ä Chełm ä Pole), woch ön Jevangene em Vornichtungslajer Sobibór. Estera koom am 20. Dezember 1942 zösamme met 800 anger Jüdde op önö Päädswarel em Lajer a. Sö woch enn van di winnije Vraue, di dat Lajer övverläävde.

## Hör Lääve em Lajer
Als Estera em Lajer akoom, wood sö us di Reihe va Vraue, di ö paar Stond spiir hör Lääve en d Jaßkammer vorleere wöde, örusjesood un jezwonge, em Streckzemmer van öt Lajer z werke. Dono wood sö en ön Barack äjesatze, wo d Klamotte van di en d Jaßkammer jestorve Mänsche jekroomt wood. Estera beschriivd, dat sö dörch ö Venster see kutt, wi dr Kommandant van öt Lajer, Karl Frenzel önö Säuchleng dr Kopp an ön Wand äschloch.

Bei dr Opstand ä Sobibór wood Estera vorlätzd, kutt sich ävver zösamme met Hela Felenbaum-Weiss un Zelda Metz-Kelbermann us dr Stöpp mache.

## Hör Lääve no Sobibór
Estera un Samuel Lerer, dä och önö Jevangene ä Sobibor jewäh woch, erkannde 1947 dr SS-Oberscharvührer Erich Hermann Bauer op d Stroß va Berlin. Sö leete häm vassnämme. Spiir had Estera Dütschland vorlosse un jäng no d USA.

## Jätt z lääse
*Övverläävende va Sobibór (englisch)
*Estera Raab: Övverläävende va Sobibór op Youtube
Schröders Hüssje

**Schröders Hüssje**, op Huchdütsch weed va *Schröders Häuschen* jesproche, woch ö kleng Huuß, date m Stolberjer Stadtdeel Liester stäng.

Dat Huuß wood em Joohr 1890 van dr Müürer Thomas Braun jebouwd. Als dä sich entscheed, no Amerika us z wandere, vorkloppde hä si Huuß an dr Opseher van di Steebrösch ä sing Nobberschaff. Singe Naam woch *Heinrich Schröder*. Dat Huuß woch lang Joohre nävver dr Burehoff va *Schüllers* öt enzije Jebäude en di Jäjend. Alle Lüüh sproche mä va *Schröders Hüssje*, wenn sö va dä Deel va Stolbersch sproche. Öm si Huuß hod Schröder ön huch Heck waaße losse. Dat hott hä sich va sing vreuere Heemöt aavjekekke, wo huch Hegge Schotz vöör dr Wengk boone. 

Schröder werkde ävver net mä als Opseher. Hä woch och nävvebeij noch Buur un hod ö paar Köh. Bände, öm sö satt z kriije, joov öt jenoch en d Nobberschaff. Zo si Eejedom jehood ösu völl Land, dat hüü 12 Hüüser dorop jebouwd send. 

En d 70er Joohre van öt 20. Jahrhondöt woch öt vorbeij met Schröders Hüssje. Alle wore usjetrocke un em Vröschjoohr 1972 wood dat Huuß aavjeresse un Jrond un Boohm vorkoovd. Öt entstänge di ischde Hüüser, di spiir zo dat Stadtdeel Liester vührde.

## Jätt z lääse
Stolberger Ziidung vam 9. Juni 2010, Siij 14 B2
Pi (Bochstab)

**Pi**, watt π jeschrävve weed, es dr 16. Bochstab van öt jriischiche Alfabet. Als Zaahl hod π beij d au Jriiche dä Wääd 80.

## Wo öt her stammd
\varpi un \pi\  wodeat ä Byzanz nävveree jebrud. Dat bleed bes zm Meddelalder ösu. Ä Druckschreff vordrängde \pi\  dat \varpi ävver mi un mi. Hüü weed \varpi mä noch en d Mathematik, d Physik suwi ä Astronomie un Technik jebrud.

Ön Zösammestellung van d am meetzde jebrudde Funktiune jitt di Tabell:
Ursula Stern

**Ursula Stern**https://web.archive.org/web/20160310094552/https://www.sobiborinterviews.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=54&lang=nl (* 28. Aujust 1926 ä Essen, Dütschland; † 1985 ä Israel) woch ön Jüddin, di als enn va 7 Vraue di Zitt em Vornichtungslajer Sobibór övverläävd had.

## Hör Lääve
### Vöör Sobibór
Ursula läävde ä Essen, höt had Dütschland vorlosse, als d Nazis d Macht övvernomme, un d janze Famelisch jäng no Holland. Do vorstoch Ursula Stern sich bes zm Januar 1943, als höt vorroone un vassjenomme wood. Hör näkßde Statiun woch öt Konzentratiunslajer va Vught, bevör öt en öt Lajer Westerbork jäng. Am 6. Aprel 1943 wood sö en önö Zoch jesatze, dä sö vottbraad, oohne dat sö woss, wohen öt joo sold. Sö nomm a, da töt Konzentratiunslajer Auschwitz-Birkenau Ziil van di Tuur se sold. Akomme send sö ävver ä Sobibor.

### Öt Lääve ä Sobibór
Ö paar Dutzend jong Männer un Vraue woode zm Werke usjesood. Di Alde un Kranke woode op ön Kaar jesatze un vottbraad. Dä Rest van di Lüüh wood no ön Barack jebraad. Do moote sö d Saache aavstelle, bevör d Dütsche ön kotte Reed jehalde hand. Dobeij wood vorzalld, dat mo Schess had, dat Krankheete en öt Lajer jebraad wäde un jedder z iisch jeduschd weed, bevöör sö en önö zweide Zoch, dä at waade, en d Ukraine zm Werke jebraad wöde. Ursula un di anger Vraue moote dojäje noch 30 Minütte waade, iih sö en öt Lajer jebraad woode.

### Wi Ursula Sobibór erläävde
Ursula kräät Werk en ön Barack, wo di Kleer van di Vorjaßde Mänsche jekroomt wode. Zo di Zitt ervoor Ursula, dat all di Persune, di em Lajer III, do wore d Jaßkammere, werke moote, no ön kotte Zitt sälvs ömjebraad wode, damet sö nüüß vorzälle kutte.

Sö vorzalld, dat meeßd am Friddach önö Zoch us Holland akoom. Dat leed sich an d Kleer un Saache erkenne, di Ursula kroome moot. Döck wore och Breefe dobeij. Doruss erkannd sö, dat am 6. Aprel 1943 önö Zoch met bes zo 3 Joohr ald Kenger zösamme met d Mamm un önö Daach spiidr Kenger bes zo 16 Joohr met hör Äldere öt Lajer va Vught vorlosse hodde un an önö Friddach ä Sobibór akoome. Zösamme wore dat onjeväär 1270 Kenger. Alle woode no öt Ätreffe ä Sobibór em Lajer III vorjaßd.

Dörch Eiße, dat di Akommende vorstoche hodde un en di Baracke vonge wood, kutt Ursula un di angere Lävensmeddele beij Sijj schaffe.

Aav un zo moot Ursula och em Bösch werke, öm Bööhm z välle un Holz z säje, dat vöör öt Vorbränne van di Lische nüdisch woch. Sälvs beij dr Bouw van öt jeplande Lajer IV, ä däm Munitiun us Russland opjewerkd wäde solld, had Ursula helpe mösse.

### Dr Opstand  un öt Lääve dono
Ursula woss, dat önö Opstand jeplant woch, kannd ävver net di Zitt. Als öt loßjäng, schaffde di Vrau öt, övver dr Stacheldroohtzung z klömme. Sälvs dä Wäch dörch ön Mineveld övverläävde sö. Völl anger Mänsche woode do en d Looht jejachd. Öm z övverlääve schloss sö sich d Partisane a, ön Zitt, di hör schlemmer vörkoom als dä Opendhald em Lajer.

Ursula had noch ön Zitt ä Holland jeläävd un es dann no Israel usjewandert, wo sö 1985 storv.

## Jätt z lääse
* Övver hör Lääve ä Sobibór
Urkers Platt

Dat **Urkers Platt** es en nedersächsesche Sprooch udder Dialekt. Mer kalld_en en de Jemeinde Urk, di fröher en Ensel wohr, janz em Weste vun de nederlängsche Provins Flevoland. Hä billd_ene Övergangk vun de nedersächsesche Sproche en de nöödlijje Nederläng noh de nederfränkesche Shprooche, woh orr_et Nederlängsch bei_jehöht. Dä ongerscheidt sej_öhndtlesch vun däm Nedersächsesch, wat mer em Noode vun Deutschland kalle deiht, woh de Lückscher von doh och Plattdüütsch för saare.

Dä Gerrit Pasterkamp hät Bööscher op Urkers Platt jeschrevve. Doh sin övversatz Psalme bei, un och jet för de Ongerhalldong.

Urk wohr bes en et Johr 1942 en Ensel, un es dann aan der Noordoostpolder vum de Zuiderzee aanjewaahße. Zick dämm hät sejj_et Urkers von dä Ensell och en dat neue Land drömröm verbreidt. Of et em Meddelallder ene Ennfloß vun Kölle op dä Dijaläk en Urk jejovve hät, es nit kloh, un ärsch onjeweß. Jeweß es, dat de hallve Ensel em Johr 966 aan dat Kluster vun Zint Pantalejon en Kölle verschenk woode es.

## Quelle


## För Nohzelässe
Dä op holländesch jeschrevve Atikel „**'“ en däm Booch vum „**': **'“, **', Den Haag 2002, ISBN 90-12-09008-3

## Websigge
* Websigg vum „Urker Dialektkries“
* e Wööterbooch Urkers ↔ Nederlängsch met öm de 650 Enträsch eröm, enm Juno 2010
* ene koote Atikel övver de Bänd Leuster, di hann_en CD deils op Urkers Platt opjenumme
LaFee

**LaFee** (* 9. Dezember 1990 en öt Stolberjer Stadtdeel Bösbisch beij Oche) es ön dütsche Sängerin. Sö heecht ä Werklichkeet *Christina Klein*.

## Hör Lääve
Christina woss als janz normal Mäddche op. Hör Mamm werkde en ön Frittebuud, hörö Papp voohr Lkw. Met 10&nbsp;Joohr vong Christina a z sänge un vorsood ö paar Mol en öt Fernsehe z komme. Em Joohr 2004 kräät sö önö Vortrach beij dr Musikproduzent Bob Arnz.

Am 10. Määz 2006 joov sö hör ischde Plaat onger dr Naam LaFee öruss. Dono jäng öt och em Fernsehe looß. Ä 2&nbsp;Serie woch sö z see.

Ävver met d Musik leef öt besser, un am 6. Juli 2007 erscheen hör zweide Plaat, di sö janz no vööre braad. Janz jruuß öruss koom LaFee am Sylvesterovvend, als sö vöör mi als enn Milliun Mänsche vöör öt Brandenburjer Tor song.

## Jätt z lääse
* Offizielle Website
Romina Becks

**Romina Becks** http://www.deutsche-dailys.de/verbotene_liebe/images/bilder/weihnachten2007/becks(1e).jpg (* 29. Dezember 1987 ä Duisburg) es ön dütsche Schauspellerin. 

Romina woss ä Duisburg op, besood do d Schüll. Sö liirde zosätzlich öt Schauspelle un troon am 31. Oktober 2007 öt ischde Mol en di ARD-Seefeoper Vorboone Leevde op. Ävver och als Cheerleader kutt mo sö see, su em Joohr 2007 beij öt NFL-Europa-Team Rhing-Vüühr. Ee Joohr spiidr woch Romina op d ischde Siij van d Männerziidung FHM z vänge.

Romina werk em Joohr 2009 vöör dr prevate TV-Sender VOX, wo sö ön Show ongerhäld.

## Jätt z lääse
* Romina Becks' Websiij
Heidi Kabel

**Heidi Bertha Auguste Kabel** (* 27. Aujust 1914 ä Hamburg; † 15. Juni 2010 ä Hamburg) woch ön Dütsche Volksschauspellerin. No hör Huchzitt met Hans Mahler droch sö dr Naam Heidi Mahler.

## Hör Lääve
Heidi wood en ön normal Hamburjer Famelisch jruuß. Hörö Droohm, als Pianistin Jeld z vordeene, kutt di Vrau net dörchsätze. Sö jäng ävver 1932 no öt Theatr, wo sö ä Mondartstöcker optroon. A dat Theatr, dat spiir öt Ohnsorg-Theatr wood, bleed sö 66 Joohr lang. Met 89 Joohr stäng sö Sylvester 2003 öt leitzde Mol op d Büühn. Aav un zo speld sö ävver noch kleng Rolle vöör d Kamera.

Heidi hod 3 Kenger, va dönö ee, öt Heide Mahler sälvs am Ohnsorg-Theatr spelld. Sälvs Schallplaate woode met hör Läddscher opjenomme.

Heidi Kabel storv am 15. Juni 2010 em Alder va 95 Joohr.

## Jätt z lääse
* Heidi Kabel beij filmportal.de
Vornichtungslajer

Ö **Vornichtungslajer** es ön Zoot va Konzentratiunslajer. Sö loore ä Pole un Wissrussland un deende mä dozo, möjelichst völl Jüdde un anger Mänsche, di öt NS-Rejiim net mi ha woohl, öm z brenge. 

## Ongerscheed tösche Konzentratiunslajer un Vornichtungslajer
Konzentratiunslajere bouwde d Dütsche en öt janze Jebiit van öt Dütsche Reich. Dä Zweck bestäng doren, Mänsche, di öt Rejiim us dr Wäch rümme woohl, dörch Werk kapott z mache. Öt ischde Konzentratiunslajer ä Dachau wood sujar d Wält vorjestalld, öm zö zeeje, dat mo sich Mööhte joov, Lüüh op dr richtije Wäch z bränge.
Beij Vornichtungslajere woch dat angisch. Kenne solld wesse, dat öt di joov. „Geheime Reichssache“ woch d Bezeechnung, di öt Rejiim dovör vorjoov, wat op Ripuaresch met „Jeheim Reichssaach“ övversatze weed.

## Wo lore di Vornichtungslajer
Di Vornichtungslajer van öt Dreides Reich lore ä Pole un Wissrussland un woode opjrond van d Wannseekonferenz aajeladd. Öt bekanndste woch dat Konzentratiunslajer Auschwitz-Birkenau, dat nävver sing Funktiun als Konzentratiunslajer och ä Vornichtungslajer woch. D sälve Dubbelfunktiun hod öt Lajer Majdanek. Vorjlichd mo beede, su sitt mo, dat Majdanek ön Nommer kleener als Auschwitz woch.

Reen Vornichtungslajere wore Belcez, Sobibór suwi die Lajere Treblinka un Chełmno.

Nävver di ä Pole liijende 6 Vornichtungslajere joov öt noch 2, di ä Wissrussland lore. Dat wor Bronnaja Gora suwi Maly Trostinez.

## Watt en di Lajere aavjäng
Di Lajere deente mä dozo, Mänsche ömzöbrenge. Dat solld wi en ön Fabrik aavloufe. Dobeij dorf öt kenn Schwirichkeete jävve un drusse solld kenne ervahre, watt em Lajer passerde.

Ön Övversich övver d Lajere jitt di Tabell:



## Woröm Vornichtungslajer jebouwd wode
Z Aavang hodde d Dütsche vorsood, dörch Erschösse di Ziile van d Wannseekonferenz dörch z sätze. Dat fluppde ävver net. Lüüh, di angere erschoße hodde, leete bald dr Kopp hange, woode krank övv veele janz us. Däjännije, dä Lüüh ömbrängd, dä solld singe Opfere janät kenne. Usserdäm sollde di Berch va Duude us dr Wäch jerümmd wäde, watt dörch vass installeerde Övvend zr Lischevorbrännung ömjesatze wood. Beij öt Aaläje van Vornichtungslajer woode dorop jeacht, dat Baahnvorbindunge d Opfere zo d Stelle brenge kutte, wo sö ömjebraad wäde sollte.

## Jätt z kikke
* Önö Bleck en d Wält van öt Konzentratiuns- un Vornichtungslajer Auschwitz
Pali (Sprooch)

**Pali** es ön Sproch us Meddelindie, di ävver möjelicherwiiß ni jesproche wood. Mo nämmt a, dat Pali en Sproch wi öt Kerchelating es, dat mä vöör religiöse Denge jebrud weed. Pali had jruuße Ähnlichkeet met d Sproch Sankskrit.

## Pali-Kanon

Als dr Buddesmus entstäng, tauchde och d ischde Rede va Buddha op, di hä ävver en d Sproch Ardhamagadhi jehalde had. Sing Rede un Ansproche woode ävver mä wiirvorzalld un net opjeschrävve. Mä dr Pali-Kanon, dä ä Pali jeschrävve es, vührd all di Rede op. Dä stammd us öt 1. Jahrhondöt v.&nbsp;Chr. Sälvs hüü wäde ä buddestische Klüster noch Schrefte ä Pali vorfasst, öm sö a anger Klüster z schecke, di di Landessproch net vorstönd.

## D Schreff
Pali lätt sich ä jedde Schreff bruche. Su passerd öt, dat mö em Weste Pali met d ä Europa übliche Bochstabe schriivd, dat Pali ä asiatische Länder met di landesübliche Schrefte jeschrävve weed.

## Jätt z lääse
* Pali zm Liire
Feria del Sol

D **Feria del Sol** es ö Sonnefess övv ön Sonnemess. Öt es och als **Carnaval Taurino de América** bekannd. Mo viird öt jäddes Joohr ä Mérida, Venezuela.

## Wi öt aavleufd
D Feria del Sol weed jäddes Joohr em Februar jeviird, watt domet zösamme met dr Karneval välld. Nävver dr Veehmaad jitt öt Usstellunge, Stiirkämpf, Musikkvoranstaltunge un Koovständ. Ävver och Sport kann mo sich akikke. Usserdäm weed ön Schünnheetskönnijin jewäähld.

## Jätt va vreuer
Als sö ä Mérida d Arena vöör d Stiirkämpf vädisch jebouwd hodde, wood dat jeviird. Z iisch woch jepland, dat Viire jäddes Joohr em Dezember z do, ävver dat schläät Währ maade önö Strech dörch d Rechnung. Su entscheed mo, dat dat Viire em Februar se solld. Seijd 1969 es öt ösu.

## Jätt z lääse
* Siij van d Feria del Sol
Hairspray

**Hairspray** es ö Musical, dat am 12. Aujust 2002 z isch ä Seattle, dann ä New York uropjevüührd wood. Dö Vörlach stammd us dä Film Hairspray va John Waters.

## Woröm öt en dat Musical jeht
Dat deck Mäddche Tracy Turnblad läävd em Joohr 1962 ä Baltimore un drömd dovan, dat öt eemol em Fernsehe bei d Serisch *Corny-Collins-Show* danze darf. Als dat fluppd, vänge d Lüüh Tracy ösu jott, dat sö zo ön bekannde Persun, önö Star, weed. Sö notzt dat Mäddche dozo, Schwazz un Wiss am Theatr nöder z brenge.

Em Joohr 2007 wood önö Film no dat Musical jedriihnt.

## Jätt z läse
* Övver öt Musical Hairspray
Schofskäld

D **Schofskäld** es önö Äbroch va Käld, dä seijd Joohre tösche dr 4. un 20. Juni ä Meddeleuropa optreent. Va Norde un Nordweste kommende Käld kööhlt di Loot öm bes zo 10° aaf.

Dr Naam *Schofskäld* kütt dova, dat zo di Zitt at d Schof jeschoore woode send un di Deere onger di Käld z liie hand.

Dr Jrond vöör d Schofskäld es dorä z söcke, dat Land un Wasser sich ongerscheedlich flott erwärme. Dodörch beld sich övver Europas Land ö Tiifdrockjebiit, watt kald Loff va Norde aträckt.

## Jätt z lääse
* Övver d Schofskäld
Klusterrother Hoff

]
Dr **Klusterrother Hoff** woch ö vreuer Kluster en d Stadt Oche. Spiir wood doruss ön Fabrik un ö Wonnhuuß.

Va 1536 a bestäng dr Klusterrother Hoff als Öcher Stadthuuß van d Abtei Rolduc/Holl-Limburg. Spiir, dat heechd, als dat Kluster opjejovve wood, koovde d Famelisch Johann Heinrich Schervier dat Huuß un made doruss ön Fabrik, öm Stecknolde z mache. Joseph Moretti kräät dä Opdrach vöör dr Ömbouw.

Dat Huuß wood dodörch bekannd, dat do Franziska Schervier opwoss.

Dä Hoff jitt öt hüü net mi. Mä önö Poozboore stehd noch. Hä vängd sich vöör öt Karman-Auditorium en d RWTH va Oche.

## Weblinks
Galva

**Galva**http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Galva_(Iowa)&language=de&params=42.506111111111_N_95.418055555556_W_dim:25000_region:US-IA_type:city(368) es ö Örtche em US-Bundesstaat Iowa. Öt litt em Bezirk Ida County. 368 Mänsche lääve op di 1,7 km² jruuße Fläch.

D Schnellstrooß Iowa Highway 175 jeet a Galva vorbeij.
Mérida

]
**Mérida**, watt dr kotte Naam vöör **Santiago de los Caballeros de Mérida** es, es ön Stadt ä Venezuela met onjeväär 220.000 Bewonner. 

## Wo Mérida litt
Mo vängd di Stadt en ö Tal en d Ande, ömjävve va d Sierra Nevada em Südoste un d Sierra La Culata em Südweste. D Flöss Río Albarregas em Weste un Río Chama im Oste belde d Jrenze zo di anger Siije. Dä met 4.981 Meter hükßde Berch va Venezuela kann va Mérida us jeseeh wäde.

## Wi d Stadt opjebouwd es
Dörch sing äng Jrenze zo alle viir Hemmelsrichtunge kutt sich d Stadt komm entweggele, su dat jedde Möjelichkeet jenotzt wood, Hüüser irjends häzösetze. Bes op dr janz alde Deel va Mérida jitt öt doher komm Strooße met Süstem. Alles werkd weld un onjekromt. Opvallend es, dat a völl Stelle Parks un Bende send, watt vöör öt Oohr önö joe Ädrock maad.

## Jätt va vreuer

Am 9. Oktober 1558 wood Mérida va dr Spanijer *Juan Rodriquez Suárez* jejründ, dä di Platsch no sing Heemöt bönannd. Sälvs zwei Flöss Albarregas un Guadiana send Naame us Spanie. Di Platsch, a dör Mérida beij d Jründung loch, weechd van Méridas jetzige Platsch aav. Dat litt dora, dat däm em 1559 vorlaad hod. Usserdäm wood dä Naam noch ö paar Mol jeändert, bes dat dä beij *Santiago de los Caballeros de Mérida* bleed.

## Bekannde Lüüh us Mérida
Zo d bekanndste Mänsche, di ä Mérida jeläävd hand, jehüre Ignacio Andrade, dä tösche 1898 un 1899 Präsident van öt Land woch, Román Delgado Chalbaud, önö Jeneral, d Schriiver Tulio Febres Cordero un Mariano Picón Salas suwi d Komponistin Alba Quintanilla.

## Wat mo sich akikke soll

D *Catedral de Mérida*, ön jotische Kerch us öt Joohr 1803 solld sich dr Turist ajekekke ha. Usserdäm luhnd öt sich, met d *Teleférico de Mérida*, ön Seelbahn op dr 4.765 m huhe Pico Espejo z vaahre. Domet wäde op ön Längde va 12.5 km onjeväär 3000 Höhemetere övverwond. Domet es öt d zweidlängßde op d Wält. Em Joohr 2008 wood sö ävver stelljelaad. Sö woch bouwvällich wode un moss wärm ä Schuss jebraad wäde. Wä beij öt Flaneere dörch d Stadt Loss op ö Iiß kräje had, dä vängd dat en öt *Heladería Coromoto*, önö Lade, dä 800 Zoote aabeent. Sälv 2 Nationalparks, dr *Sierra Nevada* un dr *La Culata* liije en d Nöhde va Mérida.

## Schülle
Mérida had met d Universidad de Los Andes ön Universität met 40.000 Studente.

## Bewonner
Mérida had hüü öm d 210.000 Bewonner. Di Zahl loch 1950 noch beij ca. 50.000. Opjrond van d Landflocht steech d ävver flott a. D Mänsche hodde jehoffd, en d Stadt leeter Jeld vordeene z könne.

## Jätt z lääse
* Siij va von Mérida
Homo habilis

***Homo habilis*** es ön usjestorve Zoot van d Jattung Homo. Knouche woode ä Ostafrika jevonge, di tösche 1,8 un 1,4 Milliun Joohre ald send.

## Wo dr Naam herstammd
*Habilis* kütt us öt Lating un weed met *schlau* un *en d Laach jätt z do* övversatze. Önö Homo habilis hod jätt em Kopp un vorstäng öt, jätt met singe Vorstand z mache.

## Wo Knouche jevonge wode
D ischde Knouche van önö Homo habilis stamme us öt Tansania. Do wood em Joohr 1959 ö Stöck Kenn va sunne vrösche Mänsch vonge. Zosätzlich wode 2 Zäng vonge. Em Herbst van dat sälve Joohr stoss mo op Knouche van ö Kengk. All di Stöcker wore öm d 1,7 Milliun Joohre ald.

## Watt dr Homo habilis usszeechnede
Zo di Zitt als der Homo habilis läävde, koom och dr Paranthropus, ön Zoot Mänscheaap, ä Afrika vöör. Dr Australopithecus woch at ussjestorve. Vorjlichd mo di drei, dann välld op, dat dr Homo habilis ä singe Kopp onjeväär 30 % mi Platsch had als di angere. Mi Jehirm paaßde dorän. Hä koom op ca. 50 % van öt Jehirn van dr Homo sapiens.

Usser övver dr Kopp van dr Homo habilis weeß mo komm jätt övver häm. Us Handknouche lädt sich ävver saare, dat hä wi modern Aape lang Vengere had. Sonß koome di Häng ävver dr moderne Mänsch no.

## Wi dr Homo habilis jeläävd ha moss
Homo habilis läävde en ön Jäjend, di Bände met Jraas un Strüch opwese. Do läävde nävver häm och Päder un Värker. Öt joov Wasser un aav un zo at öns önö See.

## Jätt z lääse
* Övver homo habilis
Leon Feldhendler

**Leon Feldhendler** (* 1902 ä Żółkiewka, Pole; † 2. Aprel 1945 ä Lublin), och onger dr Naam *Felhendler* övv *Lejb Feldhendler* bökannd, woch nävver Alexander Petscherski enne van dijennije, di dä Masseussbroch am 13. Oktober 1943 us öt Vornichtungslajer Sobibór jepland un ussjevührd hand.

## Si Lääve
Leon woch dr Jong van önö Rabbiner, önö Art jüddische Pastur. Hä wood em Joohr 1942 met dr Zoch no Sobibór jebraad. Hä wood net wi di meetzde ömjebraad. Hä mod Sonderobjave övvernämme, wodörch häm d Jaßkammer erspard blävve woch. Leon vorbraad mi als ee Joohr em Lajer.

Als di Jevangene em Lajer ervohre, dat us öt Vornichtungslajer ö Konzentratiunslajer jemaad wäde solld, do erwaade sö, dat sö all vörhen ömjebraad wäde solle. Sö beschlosse, dat di enzije Möjelichkeet, däm us dr Wäch z jooh, Flucht wör. Ongerschiidliche Pläne wode dörchjespelld. Met d Hölp van Alexander Petscherski, önö Soldat us Russland, hand am 13. Oktober 1943 öm d 360 Mänsche di Sperre övverwonde, önö Deel dova kutte aavhouwe. 47 Mänsche us öt Lajer övverläävde dr Kresch. Leon Feldhendler jehood dozo. Hä wood ävver am 2. April 1945 va Soldate van d Heemötarmee va Pole erschooße.

## Jätt z lääse
* Jules Schelvis: Vernichtungslager Sobibór. Unrast-Verlag, Hamburg/Münster 2003, ISBN 3-89771-814-6
Holstein (Iowa)

**Holstein**http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Holstein_(Iowa)&language=de&params=42.486666666667_N_95.5425_W_dim:25000_region:US-IA_type:city(1470) es ö Örtche em US-Bundesstaat Iowa. Öt litt em Bezirk Ida County. 1470 Mänsche lääve op di 3,8 km² jruuße Fläch.

D Schnellstrooß US Highway 59 jeet a Holstein vorbeij.
Flochhaven Tan Son Nhat

**Flochhaven Tan Son Nhat** **', **' ess en Flochhaven en Ho Chi Minh City, öt vreuere Saigon, ess_en Provins vun Viätnam. 

Dä IATA Kood fö_dä Flochhaven ess SGN. Dä ICAO Kood fö_dä Flochhaven ess VVTS.
Burning Man

**Burning Man**, op Ripuaresch heechd dat *Vorbrannde Mann,* es ö Fess, dat jeddes Joohr en d Wüste va Nevada jeviird weed. 

## Alljemeenes
Dat Fess vängd jeddes Joohr em September a un duurd 8 Daach. Am 6. Daach weed ön jruuße Strüühpopp, dr *Burning Man,* ä Brand jestoche. Dat joov dat Fess dr Naam. Wä dr Burning Man besöcke well, dä moss z Voss övv met öt Vahrrad övver öt Jelände jo. Usserdäm send *Mutant Vehicles*, dat send Autos, di als Konstwerke ömjebouwd send, zojelosse. Mö moss em Oohr behalde, dat öt beij dr Burning Man doröm jeet, Spass un Vreud z ha. Öt es ö jruuß Fess.

## Jätt va vreuer
### Burning Man ä San Francisco
Aajevange had dat em Joohr 1986, als Larry Harvey am Strand va San Francisco met 20 Persune ä Fess viirde. Hä soll Ärjer met d Leevde jehad ha. Dat Fess wederholde hä jeddes Joohr, wobeij d Zaahl van di Mänsche, di dr Burning Man besoote, jrüüßer un jrüüßer wood. Als 1990 vorboone wood, di Strühpopp am Strand z verbrenne, entscheed Larry Harvey sich, em Joohr 1991 dr Burning Man en d Wüste va Nevada z viire. Un su bleed dat.

### Burning Man en d Wüste
Us dat kleen Treffe va 20 Mänsche ä San Francisco wood ö jruuß Fess, dat en d leitzde Joohre va mi als 47.000 Lüüh besood wood. Di Strühpopp es net mi dat kleen Pöppche, dat 1986 am Strand stäng. Sö es 12 Meter huch. 

Beld:BlackRockRangerTekSage.jpg|Deelnämmer
Beld:At the Burning man.jpg|Deelnämmerin “Ovve ohne” un Deelnämmer em Kostümm
Beld:Burning Man 2007 - 155 (1354079282).jpg|Deelnämmer em Zelt

Va 1995 a had jedde Burning Man ö Motto. Öm di Platsch jeddes Joohr wärm nötze z könne, achte d Lüüh dorop, dat no öt Fess jott opjerümmt weed un kenne Apvall öröm litt.

## Jätt z lääse
* Dr vorbrannde Mann
Wet-Lease

**Wet-Lease**, dat op Ripoaresch **Wätt Liiß** usjesproche weed, es önö Bejreff us dö Loffvaahr.

Wet-Lease bedüüd, dat ö Vluchzeuch zösamme met d Manschaff (Pilote etc.) suwi d Wachtung un d Vorsecherung jemiid weed. Dat Vluchzeuch flüdd dann onger d Nommer van di Jesellschaff, di dat Vluchzeuch jemiid had. Wet-Lease es öt Jäjedeel zo *Dry-Lease*, beij däm mä dat Vluchzeuch vermiid weed.

## Jätt z lääse
* Övver öt Lease va Vluchzeuje
Karl August Wilhelm Frenzel

**Karl August Wilhelm Frenzel** (* 28. Aujust 1911 ä Zehdenick; † 2. September 1996 ä Garbsen) woch önö SS-Oberscharvührer un  Övvischde van öt Vornichtungslajer Sobibór.

## Sii Lääve
Karl Frenzel woch önö jeliirde Zemmermann un Metzjer. No singe Beitrett zo d SA un d NSDAP wood hä beij d Aktiun T4 äjesatze. Dobei woch hä ä Grafeneck, Hadamar un Bernburg.

Tösche Aujust 1942 un Oktober 1943 werkde hä ä Sobibor, wo onger sing Opsichd bes zo 250.000 Mänsche ömbraad wode send.

Ängß 1943 wood hä no Italije vorsatze, öm ä Triest di Jüdde no z ställe un dönö öt Jeld aav z knööfe, bevöör sö en dr Duud jescheckd wäde sollte. Usserdäm solld hä sisch öm d Partisane kömmere.

No öt Äng van dr Zweide Weltkresch nomme d US-Soldate häm vass, leete Frenzel ävver em November 1945 wärm vreij. Em März 1962 koom hä em Sobibór-Prozess vöör Jericht un wood 1966 wäje dr Mord a 6 Jüdde un d Beteilijung am Mord a 150.000 Jevangene zo lävenslänglich vorurdeelt. Dobeij moss ävver jätt valsch jeloufe see. Dörch önö Vorvahrensvähler wood hä 1982 vreijjesproche. 1985 wood hä wärm vorurdeeld, brudde ävver wäje sing schläte Jesondheet net en öt Kitsche.

1996 storv Frenzel ä Hannover.

## Jätt z lääse
* Watt Övverläävende va Sobibór vorzälle könne
* Ö Beld va Karl August Wilhelm Frenzel
Dütsche Vorband vöör Freikörperkultur

Dr **Dütsche Vorband vöör Freikörperkultur (DFK) e.V.** es ön Vereenijung va Mänsche, di Spass a FKK (Freikörperkultur) hand. Dr DFK vortreent Dütschland beij dr INF, d Internationale Naturiste Voreenijung. 

## Jätt va vreuer
Dr DFK entstäng am 6. November 1949 un wood em Joohr 1953 äjedraare. Em Joohr 2007 joov öt Kniiß met dr INF, dä ävver beijjelaad wäde kutt. 2010 had dr DFK 50.000 Metjledder, di ä 160 Vereijne un 9 Landesverbänd orjaniseerd send.

## Jätt z lääse
*D Siij van dr DFK
Jemöss

**Jemöss** bezeechnet Planzedeeler, di jesse wäde könne. Dobeij weed Jemöss meeßd als Beijkooß jässe, öm dr Liiv Vitamine un Mineralie zo z vühre. Usserdäm had Jemöss önö huhe Andeel a Balaststoffe un es doher vöör dr Därm un d Vordauung jott.

## Ongerscheed tösche Jemöss un Opß
Dä Ongerscheed tösche Jemöss un Opß es net janz düdlich.

* Jemössplanze waaße normalerwiiß mä ee Johr lang un mösse em zweide wärm neu jetrocke wäde.
* Jemöss moss jekoud wäde, wojäje mo Opß rüüh eiße kann.
* Opß schmaad döck söss övv suur. Jemöss moss dojäje dörch Jewürz iisch schmackhaff jemaad wäde.

## Jätt z lääse
* Jemöss ä Belder
Pin-up-Girl

Ö **Pin-up-Girl** es ö Model, dat en ön erotische Positur dojestalld es, va däm su völl Belder jemaad wode send, dat di overall öröm hange, sujar dovör jemaad wäde, opjehange z wäde. Dobeij send di aavjebeld Vraue döck Schauspeller övv Modepöppcher.

## Jätt va vreuer
Dä Bejreff *pin-up* stammd us öt Joohr 1941. Dobeij zeeje ald Ongerlare, dat sun Belder at am Äng vam 19. Jahrhondöt opjehange wode. Als ee van d ischde Pin-Ups jilt ö Beld, dat Charles Dana Gibson van d Gibson Girls molde.

D Beldcher met Pin-up-Girls vängd mo ä Ziidunge, Magasine un Posskaate övv ä Kalendere. Dodörch es öt kee Problem, Pin-up-Belder ä jruuße Zahl onger öt Volk z brenge.

## Watt op Pin-up-Belder jezeechd weed
Op Pin-up-Belder send meeßd Vraue z see, di als Filmstärcher bekannd send. Och em 21. Jahrhondöt jitt öt Pin-up-Girls, ävver di jruuße Zitt woch en d Zitt öm dr Zweide Weltkresch, wo di Belder en d Spinde van d Soldate honge.

## Jätt z lääse
* www.pinup-art.de Ön Zösammestellung va Pins-Ups

__INDEXIEREN__
__NEUER_ABSCHNITTSLINK__
Ida Grove

**Ida Grove**http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Ida_Grove&language=de&params=42.344444444444_N_95.470555555556_W_dim:25000_region:US-IA_type:city(2350) es önö Ocht em US-Bundesstaat Iowa. Hä litt em Bezirk Ida County. 2350 Mänsche lääve em Joohr 2000 op di 5,4 km² jruuße Fläch.

D Schnellstrooß Iowa Highway 175 jeet a Ida Grove vorbeij.

Beij öt leitzde Zälle em Joohr 2000 stalld mo vass, dat knapp 99 % van d Lüüh ä Ida Grove Wisse wore.

Harold Hughes, dä tösche 1963 un 1969 Senator va Iowa woch, wood ä Ida Grove jeboore.

## Jätt z lääse
* Övver Ida Grove
Charles Dana Gibson

**Charles Dana Gibson** (* 14. September 1867 ä Roxbury, Massachusetts; † 23. Dezember 1944) woch önö Zeechner us d USA. Hä wood dörch sing Belder va Vraue bekannd, di övverspetzt d Idealvrau van ö amerikanesch Vromich van öt Äng vam 19. bes zm Aavang vam 20. Jahrhondöt dostelld. Sing Zeechnunge jehoote zo d ischde Pin-up-Girls.

## Sii Lääve

At als Kengk wood erkannd, dat hä jott zeechne kutt, su dat sing Äldere häm no ön Konstschüll ä Manhattan scheckde. No 2 Joohr soot hä sich Werk un schaffde öt, 1886 si ischde Beld z vorkoofe. Öt woch em Life magazin z see. Dono erscheen ö Beld övver 30 Joohr lang jedde Wäch. Öt duurde net lang un hä wood landeswitt bekannd. 1890 koom häm dä Jedanke, d Gibson Girls z zeechne, ön övverspezde Dostellung van d amerikanische Vrau.

1895 hiirode hä Irene Langhorne, ön Schwester va Nancy Astor, di dodörch bekannd wood, dat sö di ischde Vrau em änglische Parlament woch.

Dörch dr Ischde Weltkresch vorloor öt Gibson Girl a Bekanntheet un Charles Dana Gibson vong a, mä noch vöör d Vreud z zeechne, trock sich 1936 sujar janz ä si Prevatlääve zöröck. 

Charles Dana Gibson storv am 23. Dezember 1944 un wood op dr Kerchhoff Mount Auburn Cemetery ä Cambridge Massachusetts bejraave.

## Jätt z lääse
* Övver d Gibson Girls
Hela Felenbaum-Weiss

**Hela Felenbaum-Weiss** hosch met Mädschensnaam *Felenbaum*. Sö wood aam 2. Januar 1924 ä Lublin (Pole) jeboore un storv 1988 en d israelische Stadt Gedera. Hela övverläävde als enn va 7 Vraue öt Vornichtungslajer Sobibór.

## Hör Lääve em Lajer
Hela Felenbaum-Weiss wood am 20. Dezember met önö Päädswarel no Sobibór jebraad. Dörch hör Ussaach, sö kütt jott büjele, sprong sö dr Duud van d Schöpp. Sonß wör sö wi di anger Vraue en d Jaßkammer öm öt Lääve komme. Em Lajer mood sö dä Weisch van d Duude kroome, büjele un Söck stoppe. Aav un zo wood sö och vöör Jadewerk äjesatze. Beij dr Opstand va Sobibór am 14. Oktober 1943 schaffde öt Hela, sich zösamme met Zelda Metz-Kelbermann un Estera Raab zo d Partisane dörchzöschlaare. Van d Ruuh Armee wood hör spiir ön Medallisch vorlinnt. Zosätzlich kräät Hela noch 5 Usszeechnunge vöör hörö Äsatz jäje d Dütsche em Zweide Weltkresch.

## Helas Lääve no dr Kresch
Hela hiirode en d Tschechoslowakei önö Soldat, met däm sö spiir no Israel usswandernde. Hela wood Mamm va 3 Kenger.

## Jätt z lääse
*Övverläävende van öt Lajer Sobibór
Julia Gillard

**Julia Gillard** (* 29. September 1961 ä Barry, Wales, Ängland) es ön Politikerin us Australije, di d Australian Labor Party ajehüd. Am 24. Juni 2010 wood sö d ischde Premiermenesterin van dat Land.

## Hör Lääve
Julias Famelisch wandernde em Joohr 1966 us Ängland no Australije us un wonnde z iisch ä Adelaide. Sö studiirde Konst un Räät. Dat holp hör Räätsvordriiner wäde z könne. Sö kräät 1987 hör ischde Stell un övvernomm em Joohr 1990 önö Deel van d Kanzlei.

1983 wood Julia Gillard, ön onvorhiirode un kengerlos läävende Vrau, öt ischde Vrommisch, dat zweide Vörsetzende van d Jewerkschaff *Australian Union of Students* wood. Usserdäm werkde sö an d Spetz beij d *Socialist Forum* met. Tösche 1996 un 1998 werkde sö em Vörstand van d damalije Oppositiun met.

1998 wood Julia ön Aavjeordnete van d Australian Labour Party un domet em Parlament va Australije. Dörch dr Röcktrett va Kim Beazley steech sö als Chefin van d Oppositiun op.

Als em Joohr 2007 d Labor Party huußhuch siichde, wood Julia Vize-MP suwi Menesterin vöör öt Wärk. Dörch dr Röcktrett van hörö Chef schaffde Julia Gillard öt, Premiermenesterin va Australije z wäde.

## Jätt z lääse
* Hör Siij
Konzentratiunslajer Vught

Dat **Konzentratiunslajer Vught** http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=KZ_Herzogenbusch&language=de&params=51.665833333333_N_5.2566666666667_E_region:NL_type:landmark, dat och als **Konzentratiunslajer Herzogenbusch** bekannd es, litt ä Holland und deende völl Holländer als Dörchjangsstatiun zm Vornichtungslajer Sobibór.

## Jätt va vreuer
Öt Lajer entstäng em Joohr 1942, wobeij dat Jeld dovör vörhen Jüdde aavjenomme wood. Am 5. Januar 1943 woch öt vädisch. Öt wood en enkele Deeler opjedeeld. Su ongerscheed mo tösche öt Vrauekonzentratiunslajer, öt Jeiselelajer, öt Jüddedörchjangslajer, öt Dörchjangslajer van d Polisse, öt Schotzhafflajer suwi öt SD- un Studentelajer. 45 Usselajere jehoote zo öt Konzentratiunslajer. 31.000 Lüüh, doronger 12.000 Jüdde, wode en öt Lajer äjesperrd. Dörch Zwangsarbeed vorsoote sö, dö Mänsche kapott z kriije. Völl werkde vöör d Firma Philips, di öt ermöjelichde, dat öt Lääve van d Jevangene net janz ösu schlemm aavleev. 750 Persune storve em Lajer, deels dörch Honger, deels dörch Krankheet. Angere wode erschooße.

2 Vörväll wode bekannd, di sich em Lajer zojedraare hand. Am 6. un 7. Juni vorleete 2 Zoch öt Lajer met zösamme 1269 Kenger. Di wode all em Vornichtungslajer ä Sobibór ömjebraad.

Önö zweide Vörvall zeechd, met watt vöör önö Jrell d SS jäje d Jevangene vorjäng. Em Vrauelajer woch ön Vrau, di, öm öt net janz ösu schwoch z ha, aav un zo at öns jätt an d Wachpersune vorzalld. Dat koom öruss, di Vraue schnappde sich di enn un een van di Vraue schnee hör d Hoore aav. Di, di döck jätt vorroone hod, beschwerde sich, un dann wood di Vrau met di Schiir en ön Zell jestoppd. Di anger Vraue beschwerde sich un saate, dat sö all bestrovd wäde möte. Sö stöche all dohänger. Do koom dr Övvischde van öt Lajer un leed all di Vraue, öt wore 89 Vraue, en ön Zell va 5 m² stoppe. Öt paaßde ävver mä 74 do örän. Di angere 15 woode en ön zweide jestoppd. 10 Vraue us di voll Zell övverläävde dat net. Als sich dat drusse örömsproch, moot dr Övvischde singe Hott nämme, hä wood vorsatze.

Am 5. un 6. September 1944 wode d Jevangene us öt Lajer vott no Sachsenhausen jebraad. Ö paar Dach spiidr, am 8. September överjoove d Dütsche dat Lajer an öt Ruh Krütz. Vreij wood Vught ävver iisch dörch Soldate us Kanada, di am 27. Oktober 1944 äröckde.

Am Äng vam Zweide Weltkresch wood dat Lajer als Möjelichkeet jenotzt, Lüüh z enterneere.

## Jätt z lääse
* övver öt Lajer un d Jedänkstätt
Verdens Ongerjang/Dat jöngßde Jericht

**Verdens Ongerjang/Dat jöngßde Jericht**, op Huchdütsch heechd dat ****** es önö Stommfilm, dä em Joohr 1916 ä Dänemark jedriihnt woode es. Hä beschriivd öt Vorhalde van d Mänsche, als önö Meteorit op d Ääd välld.

## Övver dr Film
D Rejii vüührde *August Blom*. Hä werkde no öt Boch va *Otto Rung* un saad dr Mann hänger d Kamera *Louis Larsen*, watt hä zeeje sold. D Schauspeller wore *Olaf Fønss*, *Carl Lauritzen*, *Ebba Thomsen*, *Johanne Fritz-Petersen*, *Thorleif Lund*, *Alf Blütecher* un *Frederik Jacobsen*. Dobeij entstäng önö Schwazz-Wiss Film va 1525 Meter Längde, dä em Kino 82 Minütte duurde. Öt Jeld vöör d 35&nbsp;mm-Film koom van d ** ä Kopenhagen.

## Watt dr Film zeechd
Als önö Meteorit op d Ääd zorassd, weed öt d Mänsche flott klaar, dat öt met öt Lääve bald vorbeij se weed. Onger öt Volk send ö paar Riche, di di Opreejung dozo notze, an d Börse önö Hoof Jeld z vordeene. Angere, di ärm Söck, vorsöcke sich met Jewalt dojäje z wääre, z wääre bes zm Äng van öt Lääve op dr Planet. Jezeechd weed, dat di Wält no dr Äschlach em Wasser vorsüffd.

En dr Film lädt sich siihr jott di onjewesse Situatiun van d Mänsche en d Zitt van dr Ischde Weltkresch erkenne. Angß un Onsecherheet spelle sich en dat Lääve weehr. Jeweehd weed och dorop jelaad, dat di Maschine (van dr Kresch) sich jenau wi dr Meteorit net ophalde losse.

## Ö paar Belder us dr Film
* Bäähne es dat watt d Ärme mä do könnö
* Angß vöör dr Komet kütt op

## Jätt z lääse
* Övver dr Film
Critical Tit

**Critical Tit,** op Ripuaresch wööd mo van ön **Ussreichend jruuße Zahl va Bröss** spräche, es ön Voranstaltung, di jeedes Joohr zösamme met dr Burning Man aavjehalde weed. Hebeij vahre als Demonstratiun Hondede Vraue ovve ohne övv nakß op Vahrräähr dörch d Wüste va Nevada un hand dobeij hörö Liiv bekläävd övv bemolt.

## Wöröm jeehd öt beij dr Critical Tit?
Singe Naam had dr *Critical Tit* no ön Voranstaltung, di sich *Critical Mass* nennd un em Joohr 1962 öt ischde Mol stattvong. Domet solld met Vahrräähr protestiird wäde. Zo önö bekanndjejovve Zittpunkt troffe sich suvöll Mänsche wi möjelich met öt Vahrrad a enn Stell un vohre va do us loß. Kütt ön bestämmde Zahl va Radvahrer zösamme, su läufd op d Strooß nüüß mi vöör d Autos. ön bestämmde Zahl, d “Critical Mass” es nüdich, öm alles z blockeere.

Met dr *Critical Tit* welle d Vraue dorop opmerksam mache, dat sö net d sälve Rääte wi d Männer hand. Sö dörfe en d USA net *Ovve ohne* römloufe, jätt, dat vöör dr Mann en dat Land kenn Schwirichkeete doställd.

## Wi dr Critical Tit aavläuft
Beij dr *Critical Tit* mache mä Vraue met. Sö bemole hör Bröss, su dat sö ussend wi Jänseblömcher. Angere bemole hörö Liiv met Flamme un Kreis. Weer angere send va Kopp bes Voss ä Verkensrosa övv Selver bemolt. Dodörch dat sö zo önö Hoof opträne, weed di Vraue di Secherheed jejovve, di hön em normal Lääve vähld.

## Jätt z lääse
* Övver dr Critical Tit
William Morris Hughes

**William Morris Hughes**, (* 25. September 1862, ä Pimlico, London, England; † 28. Oktober 1952, ä Double Bay, Sydney, New South Wales) woch tösche dr 27. Oktober 1915 un 9. Februar 1923 Premiermenester va Australije.

Dä ä Ängland jeboorene Hughes wandernde 1884 no Australije us, wobeij hä z iisch ke Wärk vong un dörch öt Land trecke mood. Zo di Zitt kräät hä dr ischde Kontakt zo d Jewerkschaffte.

Hughes övvernomm als Aavjeordnete van d Australian Labor Party si ischde politisch Amt un spelld beij d Voreenijung van d Kolonideeler zo dr australische Bundesstaat ön jruuße Roll. 1904 steech hä zm Usseminester op, önö Poste, däm he bes zm Joohr 1915 behalde had.

No singe Vörjänger Fisher övvernomm hä 1915 dat Amt van dr Premiermenester. Hä drängde dorop, dat Australije, dat hä äng a Ängland bong,  em Ischde Weltkresch metmischde. Sing Entscheedung, dat si Land ön vam Staat jelenkde Kreschsweetschaff kritt, vührde zo jruuße Streiks. Da sing eeje Parteij net hänger häm stong, su dat hä va sing eeje Lüüh usjeschloße wood, wood hä Vörsetzende van d Nationalist Party, ävver och do schaffde hä öt net, sing Ziile dörch z setze. Hä held sich bes 1923 ä si Amt.

No singe Röcktrett hod kenne mi jejlood, dat hä en d Politik noch ens ön Roll spelld, ävver tösche 1937 un 1940 wood hä noch ens Ussemenester.

William Morris Hughes storv am 28. Oktober 1952.

## Jätt z lääse
* Övver William Morris Hughes
Nina Badrić

**Nina Badrić** (* 4. Juli 1972 ä Zagreb) es ön Popsängerin us Kroatien.

At als Kengk song Nina jäähr un troon en önö Mädchenschor op. Steil berchop jäng öt met hör, als sö beij ön Voranstaltung, di *Crovizija* heechd, z see woch.

1995 erscheen hör ischde Plaat, met d dreide schaffde sö öt, d eeßdvorkoovde Plaat van d Joohre 1997 un 1998 örus z jävve. Met öt Läddche „I’m so excited“ wood sö och usserhalb van hör Land bekannd.

## Jätt z lääse
*Övver Nina Badrić
Erich Gustav Willi Lachmann

**Erich Gustav Willi Lachmann** (* 6. November 1909 ä Liegnitz; † 23. Januar 1972 ä Wegscheid) woch ön Scharvührer en d SS. Hä maade beij d Aktiun T4 met un werkde ä ongerschiidliche Konzentratiunslajer. Lachmann woch och em Vornichtungslajer Sobibór, wood ävver em Sobibór-Prozess vreijjesproche.

## Si Lääve
Lachmann, woch Müürer un werkde bes zm Zweide Weltkresch beij vorschiidene Firme. Hä troon en Orjanisatiun, di spiir zo d SA wood, beij, woch ävver ke Metjlett van d NSDAP.

Als dr Kresch aavong, wood hä Helvspoliss un spiir Ovverwachmeester. Em Herbst 1941 scheckde mo häm en öt Zwangsarbeederlajer Trawniki, wo hä d Trawnikimänner usbelde solld. Em Sommer 1942 woch d Kontroll van d Trawniki-Männer em Lajer va Sobibór sing Opjaav. Met singe neue Övvischte Franz Reichelmeier koom hä ävver net parat, hä kutt häm net bruche, su dat hä en dat Zwangsarbeederlajer zöröckjescheckd wood. Do hod hä ö Küddelche met sing polnische Vröndin un maade sich us dr Stöpp, wood ävver ä Warschau van d Polisse jeschnappt. 6 Joohr Zochthuuß braade häm dat en. Am Äng vam Kresch koom hä zo ön Strofkompani un mood als Soldat jäje d nöher kommende Ruuh Armee kämpfe. Hä jeroonde ä Jevangeschaff. Van ön Stroof va 25 Joohr Zwangsarbeed mood hä mä 5 aavsetze. 1950 wood he bejnadicht.

## Watt ä Sobibór övver häm jesaad weed
Lachmann soch mo normalerwiiß met singe Hond Barry, önö Bernardiner, dä dozo träniird wode woch, beij dä Satz „Du wellst also net werke!“ di ajesproche Persun aazösprenge, en öt Vleesch z bisse suwi Stöcker Vleesch öruss z risse.

Öt woch bekannd, dat Lachmann völl soff.

## Jätt z lääse
* Övver d Situatiun ä Sobibór
* Ö Beld va Lachmann
Anna Povlova

**Anna Pavlova** (* 12. Februar 1881 ä Sankt Petersburg; † 23. Januar 1931 ä Den Haag), di eejentlich *Anna Matwejewna Pawlowa* hosch, woch ön Ballettdänzerin us Russland.

## Hör Lääve
Anna liirde Danze an d Theatrfachschüll va Sankt Petersburg un jehood zo öt Mariinski-Theatr, wo höt ä bekannde Stöcker optroon. Bekannd wood sö dörch dat em Joohr 1907 opjevüürde Solo en *Der sterbende Schwan*, op Ripuaresch *Dr stärvende Schwan*. Dörch hör Optrette ä Europa wood sö och usserhalb va Russland bekannd.

Em Joohr 1910 entscheed sö sich, janz no London z träcke, reisde ävver wiir dörch d Wält. 

Am 23. Januar 1931 storv Anna Povlova an ön Longeentzündung en ö Hotel ä Den Haag.

## Jätt z lääse
* Jätt övver Anna ä Australie

## Jätt z kikke
Regina Zielinski

**Regina Zielinski**http://www.sobibor.edu.pl/historia/pzezyli/zielinski1.jpg (* 2. September 1924 ä Siedliszcze, Poole als *Regina Feldmann*)  troff zösamme met 800 anger Jüdde am 20. Dezember 1942 em Vornichtungslajer Sobibór met önö Päädswarel en. Dä braad sö us öt Arbeedslajer Staw-Nowsiulki. Sö woch enn va mä 47 Övverläävende us öt Vornichtungslajer va Sobibór.

## Wi öt hör em Lajer erjäng
Regina Zielinski-Feldman wood beij d Selektiun am Bahnhoff va Sobibór usjesood, en d Streckbuud, Söck z strecke und ä Weisch van d Duude z kroome. Usserdäm mood sö Munitiun reen maache. Kott vöör dr Usbroch wood sö zm Niine äjedeeld.

Va Gustav Franz Wagner, önö SS-Mann wood sö su zösammenjeschlaare, dat enn van hör Niire su schwoch vorlätzt wood, dat sö ni mi werkde. No dr Zweide Weltkresch mood sö russoperiird wäde un 5 Mond em Spital bliive.

Beij dr Opstand em Lajer kutt sö als enn van di winnije Vraue aavhouwe un made sich no Dütschland op, weil sö öt en d Hööhl van dr Löw vöör sicherer held als irjends angisch. Sö koom no dr Kresch no Frankfurt un werkde do ön Zitt als Kengermädsche. Regina Zielinski hiirode am 24. Dezember 1945 ä Wetzlar onger dr valsche Naam *Wojciszyn* un wandernde am 3. Aujust 1949 no |Australije us.

Nävver Regina Zielinski övverläävde mä Hela Felenbaum-Weiss, Eda Lichtman, Zelda Metz-Kelbermann, Estera Raab, Ursula Stern suwi Selma Wijnberg dr Opstand va Sobibór.

## Jätt z lääse
* Övver Regina Zielinski
Erich Hermann Bauer

**Erich Hermann Bauer**http://www.holocaust-lestweforget.com/images/thecamps/bauer.jpg (* 26. Määz 1900 ä Berlin; † 4. Februar 1980 och ä Berlin) woch önö vorurdeelde dütsche Kreschsvorbrächer, dä em Vornichtungslajer Sobibór tösche 1942 un 1943 vöör d Vorjasung van Tusende Jevangene zoständich wor. 1950 wood hä zm Duud vorurdeelt.

## Si Lääve vöör dr Zweide Weltkresch
Erich Hermann Bauer wood als Kengk van önö Astricher ä Berlin jeboore. No sing Schöllzitt vorsoot hä Driiher z wäde, ävver dr Ischde Weltkresch koom do tösche. Hä kämpfde ä Frankreich un jeroonde ä Jevangeschaff. 1923 schaffde hä öt, als LKW-Vahrer ön Ställ z vänge, wääßelde 1933 no d Tram, wo hä als Kontrollör werkde. Zo di Zitt troon hä d SA beij un wood Metjlett van d NSDAP.

## Bauer em Zweide Weltkresch
1940 werkde hä beij d Aktiun T4 met un vohr dr Jaßwarel, ä däm Kranke vorjaßd wode. No ön Zitt steechde hä zm Vorantwortliche vöör öt Vorjase op. Su vorzalld hä va sing ischde Vorjasungsaktiun: “Önö Schluch vorbong d Aavjase van öt Auto met dat Steehüssje van öt Spital. Ö paar Mänsche wode en dat Zemmer jesperrt un ich han dr Motor äjeschald. D Lüüh wore no 8 Minütte duud.“ 

Am Äng van d Aktiun T4 scheckde mo häm em Joohr 1942 no Lublin. No ö paar Daach wood hä en öt Vornichtungslajer Sobibór aavkommandeerd, wo hä zm Oberscharvührer ernannd wood. Hä, dä als Spetznaam *Jaßmeester* övv *Bademeester* jenannd wood, vorjaßde Tusende Jüdde un kämpfde beij dr Opstand va Sobibór jäje d Jevangene.

Züje vorzallte, dat Bauer net mä Vreud dora hod, d Jüdde met d Peitsch z schlaare un aav un zo je no sing Senn ö paar z erschösse. Hä hätzde och jäähr önö Hond, dä *Barry* hosch, op Mänsche, wobeij dä jruuße Stöcker Vlesch us di Persune bess. Dobeij benotzde Bauer dä Satz „Mensch, pack dr Hond!“ Op dä Satz hen laad dat Deer los un Bauer hod Spass.

Am Äng van öt Lajer wood hä z iisch no Lublin, dann no Triest vorsatze, wo hä em Rahme van d Sonderabteilung Einsatz R werkde.

## Bauer no dr Zweide Weltkresch
Als dr Zweide Weltkresch vorbeij woch, schnappde d Amerikaner dä ä Kärnten vorstoche Mann. Hä loch un vorzalld net, watt hä em Kresch vorbroche hod. Samuel Lerer un Estera Raab, di öt Lajer va Sobibór övverläävd hodde, erkannde häm ävver, su dat Bauer 1949 wärm en dr Knast lande.

Bauer wood am 8. Mai 1950 zm Duud vorurdeeld, watt ävver en d Bundesrepublik Dütschland net mi zolässich woch, su dat us di Stroof önö lävenslang wood. Em Joohr 1980 storv Bauer em Jevängnis ä Berlin.
Ahrenshoop

**Ahrenshoop** es ön Jemeende em Kreis Nordvorpommern ä Mecklenburg-Vorpommern un litt op d Halvinsel Fischland-Darß-Zingst. Van di drei Deeler, us di Ahrenshoop besteehd, jehüüd Ahrenshoop sälvs zo Vorpommeren, Althagen un Niehagen, di anger zwei Jemeendedeeler, dojäje zo Mecklenburg.

## Jätt va vreuer
Öt jäng em Joohr 1390 looß, als Bogislaw VI. sich entschloss, Ahrenshoop, dat damols noch Arneshop hosch, zo ön Handelsstadt us z bouwe. Dozo wood ön Burch jebouwd. Dat Janze held ävver net lang, denn 1395 wood Ahrenshoop dörch Soldate kapott jemaad.

Dat Ahrenshoop, dat mo hüü kennd, entstäng 1760 dörch Seevahrer. Am Äng vam 19. Jahrhondöt wood doruss ö Seebad, dat völl Könstlere atrock.

Ä Ahrenshoop entstäng d ischde Möjelichkeet vöör Bürjer us d DDR, FKK z bedriive.

## Jätt z lääse
* D Siij va Ahrenshoop
Schamhaftichkeet

**Schamhaftichkeet** es ö Jevööl va Vorläjeheet, dä Ädrock, dat öt Persönnlichste, d Intimsphär vorletzt woode es. Di sich schamende Persun had dä Ädrock, bluußjestald z se, jätt jedooh z ha, watt jäje d Iihr övv dr Anstand vorstosse had.

En Reaktiun op dat Jevööl va Schamhaftichkeet es döck, dat öt dr Persun wärm sujar heeß weed, dat sö önö ruhe Kopp kitt, Reaktiune zeechd, di sö sälvs net mi onger Kontroll kitt. Mo sprechd dann van dörch öt vegetative Nervesüstem usjelößd Reaktiune.

## Wo öt Wood herkütt

Dat Wood *Schamhaftichkeet* kütt van öt ald dütsche Wood *Scama* övv *Skama* suwi *Skamo*, dat met öt Huchdütsche Wood „Beschämung, Schande“ övversatze weed.

## Watt Schamhaftichkeet uslößd
Beij völl Mänsche weed Schamhaftichkeet dörch dat Jevöhl va Nacktheed usjelöst, ävver och dr Vorloss van öt soziale Ömveld kann zo ön peinlich Situatiun vühre, di sun Reaktiun uslößt. Sich en ö sozial Ömveld net su z vorhalde, wi öt erwaad weed, vührt och zo Schamhaftichkeet. Äldere vorstönd öt döck net, dat Kenger hön Äldere net mi bütze welle, wenn anger Kenger zokikke.

## Vähle va Schamhaftichkeet
Öt jitt Situatiune, wo Schamhaftichkeet van d Jesellschaff vörjeschrävve es. Öt weed erwaad, dat mo sich schamd, wenn mo unbekleed tösche ajetrocke Mänsche stehd. Vähld dat Jevööl, dann bestroovd d Jesellschaff di Persune. FKK es jätt, dat d Jesellschaff zo manche Zitte net akzepteere kutt un bestrovde. Vählende Schamhaftichkeet kann bes zm Jesechtsvorloss, sujar bes zm Usschloss us d Jemeenschaff vühre.

## Schamhaftichkeet un Religiun
Bei d Chreste, Jüdde un em Islam had d Schamhaftichkeet met d Sünd z do, di Adam un Eva dörch dat Klaue van d Appel vam vorboone Boohm bejange hand. Sö es doher Deel van d Mänschwädung.

## Jätt z lääse
* Övver öt Schame – Diss. Tübingen 2003 (PDF-Datei; 1,44 MB)
FCN

D **Federation of Canadian Naturists (FCN)**, watt op Ripuaresch met **Voreenijung va Kanadische Nackße** övversatze weed, es önö Zösammeschloss va änglisch sprächende Mänsche, di jäähr ohne Kleer örömloufe.

D Orjanisatiun entstäng em Joohr 1985 un had 2010 öm d 35.000 Metjledder.

Alle 3 Mond jitt dr FCN ön Ziidung öruss, di onger dr Naam “Going Natural“ a övver 1000 Husshalde jescheckd weed.

Dr FCN kann Kanada beij dr INF net alleen vorträne. Hä moss sich dat met der Fédération Québécoise de Naturisme (FQN) deele. 

## Jätt z lääse
* D FCN Siij
Putativnutstand

**Putativnutstand** es önö Bejreff us öt Stroofräät.

Beij dr Putativnutstand jlöövd ön Persun, önger Nuut jätt do z mösse, watt ä Werklichkeet ävver janet ösu es.

## Jätt z lääse
* Övver dr Putativnutstand