open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Computertomography

D **Computertomographie** es ohne dr Computer un ö jooh Rötschenjerät net meuölisch. Dat CT, dat es dat kott wood dovöör, maat us hondede Röntschenbelder ö neu Beld un dat zeecht dat Objekt ä drei Dimensiuune.

## Wi entstäng dat?
Damet dat Janze klappde brudde s de Hölp van önö österreischische Mathematiker. Dat Rechenjenie woch Johann Radon. Dä stallt ö Reschenvorvahren op, die Radontransformatiun. Domet kutt moch Körpere ohne dobei d Belder kapott z maache, berechne. Och öt Ännere van d Körpere kutt moch domet berechne.

D ischte Opnahm met ö CT maade s 1971. Dovöör krääte d Wessenschaftler 1979 dr Nobelpriis.

En d leitzte Joohre hand s völl an dat Vorfahren jewirkt un su kann moch hüü och van a schlaarend Hätz Belder opnämme.

## Wi werkt öt?
Bei öt normale Röntsche sitt moch do, wo d decke Knouche send dr meetste Schatte op dr Film. Watt moch net entscheede kann es, wi öt en dr Knouch ussitt. Bei öt CT wääde völl Belder us alle mäueliie Richtunge jemaat. Domet kann moch d Informatiune övver öt Ennere van dr Knouch kriie. Dozo brutt moch ävver önö jooe Computer, sonst jeet dat net.

## Wo weed öt jebrutt?
Mo kännt öt us d Krankehüüser ävver d Wesseschaft brutt öt och a völl Ställe. Su weet op di Art un Wiis och Material jepröövt. Öm je no Zwäck öt richtije Jeräät z haa, woode önö Hoof Tüpe ärvonge. Ävver dat jäng z witt, op all di Ongerscheede z spräche z komme.

## Schaad öt, ö CT jemaat z kriiö?
Wä ö CT jemaat kitt, dä moss met onjeväär 1000 Moll asu völl Strahle rechne wi bei ön normal Röntscheopnaam. Do Strahlung net jesund es, kann moch sisch vörstelle, dat moch besser ke CT jemaat kitt. Ävver völl Krankheete kann moch janet angisch erkenne un dann moss mo sisch doch vöör ö CT entscheede.

## Jätt z lääse
* [Computer-Tomographie ä [Hochdeutsch|Huchdütsch]]
* Gefährliche Strahlenbelastung ä Huchdütsch
*Computertomography - CT Cases.net, Imaging cases of medical interest
Paimpont

Öt Stättche **Paimpont** litt en d Bretagne un domet ä Frankreisch. Wä öt op d Kaat söckt, dä moss no dr Bözirk Ille-et-Vilaine sökke. Ä Paimpont lääve mä onjeväär 1.500 Lüü.

Önö jruuße Deel van dr Ort litt em Bösch un moch vängt och a paar See en d Nööhde. Wä weerke well, dä mööd önö Buur se, denn völl mi kann moch do net maache. Op öt Jebiid va Paimpont es d Quell van dr Aff.

Öt weed vorzallt, dat völl van d Jeschichten öm dr Könnig Arthur en dr Bösch va Paimpont spelle. Wäm öt erjendwann öns no Paimpont vorschleet, dä soll öt sisch net nemme losse un sich dat us öt 7. Jaahrhondöt stammende Kluster „Notre-Dame va Paimpont“ akikke. Öt luuhnt sisch.

## Jätt z lääse
* Offizielle Webpräsenz der Gemeinde (französisch)
Stolberg-Finsterau

**Finsterau** es ö Stadtdeel va Stolbersch un es ävver och ö Ortsdeel van dr Zwivöll. Öt litt tösche dr Zwivöll un Mullartshött.

D meetste Hüüser va Finsterau, un öt send mä ö paar, di do övverhaupt stönd, send en dr Bösch jebout. Doher sitt moch op dat Beld och komm jät.

Wä Finsterau sökkt, dä moss övver d L 238 vaare. Di jeeht langs dr Vichtbaach. Dä es do jo noch kleen un övver d Bröck es moch flott.  Ävver mo moss net z völl erwaade. Usser önö Hoof Holz, önö Tennisplei un ö paar enkele Hüüser sitt moch net völl.
Velau (Stolbersch)

D **Velau** es ö Stadtdeel va Stolbersch un jeet en öt Stadtdeel Steinfurt övver. Isch 1935 koom d Velau zo Stolbersch. Bes dohin hat s zo Aischwiller jehood.

Singe Naam kreet d Velau van dr Kupferhoff Velau, dem dr Kupfermeester Schleichers Lennad do em Joohr 1819 boude. Us dem wood spiir d „Ischte Zenkhött va Oche“. Dr EBV hat di nohär opjekooft.

Bekannt woch d Velau dörch dr alde Schlachthoff, dä do stäng. Dem jitt öt jetzt nät mi. Hü stönd do modern Jeschäfte.

Dr Mäddelpunkt vöör völl Lüü van d Velau es d Franziskus-Kersch, di en dr Bersch hängt.
Dippeliinchen

Öt **Dippeliinchen** es ö Stadtdeel va Stolbersch un och ö Ortsdeel va Muusböch. Öt litt em Nordweste van dr Ort, direkt op dr Bersch. Vreuer joov öt he Berschbau, un moch hat no Jalmei jejraave. Hü send dö meetste Kulle zojeworpe woode, un öt hand sisch völl Fabrikke he neerjelosse. So vängt moch dat Industriejebiit van Muusböch he.

Met dr Berschbau vonge at dö au Römer aa, un en dö Mädde van öt 19. Jahrhondöt woch dö Kull Dippeliinchen siihr bekannt. Bo jädder us dö Jäjend vong he Werk. Ävver dat es hüü vorbei.

Iisch 1972 koom Dippelinchen zo Stolbersch.
Sponso

Enne **Spunser** oddo **Sponso** eß enne Minsch oddor_en Ojjanėsazzjohn, der_miihtß en Ferrma, woh Jälldt för enne joode Zwäck o_fö zem Ongershtözze jitt. Dat nännt mer Spunsore un jehööd_en_der Berëijsh fůn_de „Öffentlėshkëijtß Ärrbëijdt,“ wim_mer hück fö_de Reklame säät.
Koohlbüsch (Stolbersch)

Dr **Koohlbösch**, amptlich es dat dr *Kohlbusch*,  es ö Stadtdeel va Stolbersch. Dr Naam kütt van dat Wood Koohle, denn vöör dr Koohlbüsch wooch vreuer ön jruuße Hald met Klütte. Di jitt öt ävver hüüzödach nett mi.

Dr Koohlbüsch besteht mä us ö paar Strooße un jrenz direkt an öt Stadtdeel Hamm.

Em Norde van dr Koohlbüsch läuft d Inde.
Hamm (Stolbersch)

Dat Stadtdeel **Hamm** jehüüd zo Stolbersch. Öt litt tösche d Stadtdeele Mönsterbösch un Atsch. Hamm besteht mä us a paar Strooße.

Em Weste va Hamm läuft d Inde an öt Veedel vorbei. Do litt och d Nepomicasmölle. Hü es dat ävver känn Mölle mi. Dat es ö Woohnveedel woode.

Hamm jränzt direkt an dr Koohlbüsch un öt es schwooch z saare, wo dä aavängt un Hamm ophüüd.
Traugott Simon Kölsch

De Marrk **Traugott Simon Kölsch** hälld_ennen Jetränke_Jruß_Hänndlor_uß Kriiwel aam ongere Rhing, der ** („Drenk_Joot“)

Dä lööht sesch fum Sünner en Kölle e Bier för die Marrək bräue. Em Kaßte op Fläsche jetrokke brängk hä dat zig nöüßtem för e Drettel winnjo onger de Lück — en singe ëije Läde, ävver nuur ußerhallef_fun Kölle. Hä hädd_och annder Kölsch_Zoote em aanjebott, ävver äävenß düürter.

Dat „Traugott Simon“s eß e reschtisch Kölsch noh de Kölsch-Konvention von 1986. Ed_eß ävver met Affseesch nit wi dat Ojinaal Sünner jemaat, och wänn_et bemm Sünner jemaat weed. Et sůll jët milldo_sinn, un_esu „flößßesh“_schmekke, wi_j_et Reisdorf, sare manshe Lück. Och bëij de Ettikätte künnd_ëijnem schwendelėsh wääde, esu_wi_di do her kumme; un mansch ëijne dëngk fəllëijsh bëij sesh: Och, do hät joh der Früh, odder dem Reisdorf singe Ettikätte_Mooler Pate jeshtannde.

## Qwälle und Wëbsigge
* „Bierfestung Köln steht offenbar vor dem Fall“ (*op [[Hochdeutsch|Deutsch]]*) fum Jiido Hachtmann, 27.08.2007]
Alljemeen Ziidung Namibia

D **Alljemeen Ziidung** es d äldste Ziidung, di öt ä Namibia jitt un jlischzittisch d eenzije en d dütsche Sproch.

D Ziidung maade met öt ischte Blatt am 22. Juli 1916 op. Damols hosch s noch „Der Kriegsbote“ wat dorop häwiißt, dat d Ziidung vöör d Soldate em Ischde Weltkresch ä Südwest jemaat wood. Dr. Kresch wood vorloore, de Ziidung bleed. Dr. Naam änderte sisch en „Alljemeen Ziiding“.

D Ziidung weed met unjeväär 5.500 Stöck opjölaat ävver öt jitt och ön Internät-Ussjaav. Bo jedde dä d dütsche Sproch ä Namibia vorsteeht, kitt ö Exemplaar un och no Südafrika wääde Ziidunge jöscheckt.

1991 kräät d Ziidung önö neue Häär. Stefan Fischer koovde dr Vorlaach un maade völl Denger moderner.

  

## Websiggke
*Alljemeene Ziiding online
Fleuth (Stolbersch)

D **Fleuth** es ö Stadtdeel va Stolbersch un ö Ortsdeel va Muusböch. Öt besteht mä us ö paar Strooße. Vöör di, di en d Nööhde wonne, es Fleut mä dodörch bekannt, dat öt op dr Wääch no Sösseldell litt. Do kann moch jott spazeere jo.

Ön Soldatedenkmool met önö klänge Kerschhoff va Soldate us dr Ischte un Zweide Weltkresch litt op önö klenge Hövvel.

Isch 1972 koom Fleuth z’samme met Muusböch zo Stolbersch.
Mölle (Stolbersch)

D **Möllö** es ö Stadtdeel va Stolberch un hott Ängs 2005 unjeväär 6.500 Lüüh.

D Möllö es dat, wat moch och Ongerstolbersch nennt, mä dat do noch ö paar Strooße dozo komme. Bekannt es d Mölle dörch d Salmstrooß, enn van d Haupteekoofsstrooße ä Stolbersch.
Ongerstolbersch

Dr Bejreff **Ongerstolbersch**, op Huchdütsch weed va *Unterstolberg* jesproche, steeht vöör d Deel van Stolbersch, dä onger dr Bastinsweiher avängt un ömfasst hauptsächlich d Mölle un önö Deel van d Rothhuussstrooß un d Stadthall.

Ongerstolbersch es kee Stadtdeel va Stolbersch sondern mä önö Sammelbejreff.
Liester

De **Liester** es en westlich Veedell va Stolbersch in de Städterejion Oche. Öt litt tösche Mönsterbösch un Bösbisch. Em Ooste leit Oberstolberg em Vichtdaal. De Liester es 1935 zosamme met de Jemeen Büsbach noh Stolberg enjeliedert woode.

Hück es de Liester en rein Wohnveedel on ene wichtije Standplatz för Versorjungsanstalte. Hee sin de städtische Jesamtscholl, et Goethe-Jymnasium on der Gradopark.

D Medde stellt d Kersch do. D Pfarr heescht St. Hermann Josef

## Wäbbsije
Duvventr

Dr  **Duvventr**, op Huchdütsch weed vam *Duffenter* jesproche, litt äm Norde va Stolbersch un s ö Veedel dovan. Duvventr litt tösche dr Donnerbersch un Eischwiller. Isch seijd öt Joohr 1935 jehüüd Duvventr zu Stolbersch.
Dorp (Stolbersch)

**Dorp**, amptlich heescht dat Stadtdeel va Stolbersch jo *Dorff*, es önö van d kleenste Stadtdeele, di Stolbersch hat.

En d Bösch taucht Dorp 1178 öt ischte Moll op. Damols jehood öt ävver noch zo Mönster. Us singe Naam „Dorff“ leitet d Wessenschaft aav, dat Dorp dörch d Franke em 4. övv 5. Jaahrhondöt jejründ woode es. Bewiise kann moch dat ävver net.

Seit 1867 hat Dorp ön eeje Kersch. Dr Pastuur storv ävver vöör a paar Joohr un su moss dr Brennijer Pastur ä Dorp d Messe halde. Ön Schöll hott Dorp bes 1968. Hüü z dach mösse d Dorper no Breenich en d Schüll joo.

Va 1935 a jehüüd Dorp zu Stolbersch.
Birkejang

D **Birkejang** amptlich heecht dä *Birkengang* un es ö Stadtdeel va Stolbersch. Seit 1935 jehüüd dr Birkejang dozo, vreuer woch hä ö Deel va Eischwiller.

Singe Naam hat dr Birkejang va d Birke, di vreuer do stänge. Birke wosse op dr schlääte Boom, dem s do vonge. Vreuer hott mo op dat Stöck Land no Koohle jesoot un och jevonge. Dä Dreck wood irjendwo häjekippt un känne kömmerde sisch mi do dröm. Op dat Stöck Dreck wusse mä Birke un di hand dr Birkejang dr Naam jejovve.
Münsterau

D **Münsterau** es kee Stadtdeel va Stolberch ävver ö Ortsdeel van d Veet.

Vreuer wooch d Münsterau bekannt dörch sing Reitwerke „Plattenhammer“ un „Neuenhammer“. Do wood, wi dr Naam at sätt, met metall jewirkt und at woore d Konkurrente zo d Kupfermeester ä Stolbersch. Mä hotte di net asu völl Fenninge wi d Kupfermeestere.
Ovverstolbersch

**Ovverstolbersch**, op Huchdütsch weed va *Oberstolberg* jesproche, es ö Stadtdeel va Stolbersch un hott Ängs 2005 onjeväär 7.600 Lüü..

Vreuer wooch Ovverstolbersch dörch völl Verkiir jörpäächt ävver hü es alles vöör d Mänsche jemaat. Dr Steewääch äs ön Fuußjängerzoon woode un en d äng Strooße van d Altstadt kann suwisu komm ö Auto vaare. Dr Vichtbach läuft dörch Ovverstolbersch.

Ä övverstolbersch stönd däldste Hüüser van d Stadt un mee als 100 send jeschötzt. So steht en d Klatterstrooß öt äldste Huus va Stolbersch us öt Joohr 1529. Dat wooch dr Stamsetz van d Weetze. D Adler Appöthek us öt Joohr 1575 stand janz en d Nööde. Net z vorjeiße s d Bursch, di d Medde va Ovverstolbersch es un va wiids jesee wääde kann.

Ä Ovverstolbersch hüüt d Eurejiobahn an dr Altstadt-Bahnhoff op. Övv d irjendwann bes no Breenich dorchvaare kann, s noch net entscheede. Mä wenn ä Stolbersch Stadtfäst s, dann darf s aav un zo öns vaare.

## Impressiune us Ovverstolbersch


Image:Eselsgasse in Stolberg (Rhld.).jpg|Ässelsjaas
Image:Kneipen in der Klatterstr. in Stolberg (Rhld.).jpg|Klatterstrooß
Image:Plei in Stolberg (Rhld.).jpg|Dr Plei
Image:Enkerei Straße in Stolberg (Rhld.).jpg|D Enkerei
Steinfurt (Stolbersch)

**Steinfurt** es ö Stadtdeel va Stolbersch un litt em Norde. Dirät dorra schlösst sisch d Velau a. Steinfurt litt nävver Eischwiller.

Zo Steinfurt jehüüd d Stolberjer Kläranlach.

1990 wood än d Steinfurt ö Industriejebiit opjemaad un völl van d Ännahme, di Stolbersch hü hat, komme us Steinfurt.
Gressenich

**Gressenich** es ö Stadtdeel va Stolbersch, wozo öt seid 1972 jehüüd, un än van d äldste Siidlungen en d Jäjend. &nbsp;Lüü wonnde Ängs Joohr 2005 do.

Onger dr Naam „“ kannte d au Römer Gressenich at, un dat wooch em Joohr 842. Mo nämmt a, dat d Römer he at Berschbau bedrevve hodde. Räste woode op jädde Vall jevonge. Su kütt dr „Hemmoorer Emmer“ us en Produktiun ä Gressenich.

Sälvs d Franke kömmerde sisch öm Gressenich, un öt Kluster ä Mönster hott och jruuß Interesse an dat Dörp.
Mönsterbösch

**Mönsterbösch** litt äm Weste va Stolberch un s ee van sing Stadtdeele. Ängs 2005 hott öt 7000 Lüüh. Bes 1935 jehood Mönsterbösch zo Bösbisch. Donoo koome s beede zo Stolbersch un ställe Stadtdeele dova do.

Bekannt wood Mönsterbösch dörch d Zenkhött un en d leitzte Joohre dörch öt DLRZ, öt „Dienstleistungszentrum“.
Atsch

D **Atsch** es ö Stadtdeel va Stolbersch un litt Richtung Wööschele.

Wichtisch wood d Atsch dörch d Steekoohle, di s do öm 1850 avjebout hand. Domet wooch öt ävver 1870 vorbei.

Hüü lääve onjeväär 4.000 Mänsche en d Atsch
Brand

Dr **Brand** es ö Stadtdeel va Oche. Öt litt em Süüde van d Stadt un jränzt a Mönster. Dr Brand hott bei öt leitzte Zälle 18.000 Lüü.

Dr Brand besteeht us „Brand“ sälvs, dr „Vröng“, „Niederforstbach“, öt „Brander Veld“ un „Rollef“.

Öt Simbol van dr Brand es dr Brander Stiir, dä (su saare völl Lüüh) op di Deckköppischkeet van d Brander häwiise söll. Angere saare ävver, dat dat öne Häwiis op öt Corneliushöör va Mönster see söll. Wä weeß at, wat richtisch es.
Messing

**Messing** es ön Lejiirung us Koffer un Zenk. Mo ongerscheed bei Messing no d Värv. Jö mii Koffer dren es, jö bonter weed öt. Am meedste bruche s CuZn37. Dorän send 37 % Zenk. 50 % Koffer söllte ävver immer em Messing see, sonst brescht öt z flott.

Bei Messing jitt öt vöör d mischunge verschiidene Naame. Su sprecht moch van Kartuschmessing. Dat wood vreuer vöör d Kurtusche em Kresch jebrutt. Joldmessing had ön joldene Värv.

Dö Struktur van dat Messingjitter sitt ösu us:

Dobei moss mo ävver bedänke, dat sisch di Struktur ändert, je mii sisch dat Verhältnes va Koffer un Zenk ändert.

Önö bekannde Härstellungsorte vöör Messing wooch Stolberch. Do hodde d Kupfermeester ö Monopol op d Messingherstellung.
Koffer (Metall)

**Koffer** es ö chemisch Element un ee van d wischtischste Metalle, di öt jitt. Öt hat ön Ordnungszaahl va 29, watt bedüüt, dat öt 29 Protone ä singe Käär hat. 

Koffer es ö reativ weech Metall un önö jooe Stroomleiter. Dodörch es öt en d Elektronik komm z ersätze.

D Mänsche känne Koffer at ön Iwischkeet. Öt woch net schwoch damet ömzöjoo un Werkzüsch us d Brongßezitt bewiißt dat.

Herjestallt weed öt us Kofferkiss (CuFeS2). Dörch önö lange Prozess entsteeht doruss Koffer. Met Stroom weed dat janze dann noch jereinischt.
Emden

**Emden** es dr westlichste Haafen va Dütschland un litt an d Nordsee. D Stadt jehüüd zo Ostfriesland un hat nävver önö schünne Haafen ön schünn Äkoofsstrooß. Öt Otto-Huus litt och ä Emden.
Mönster (Oche)

**Mönster** (amplisch **Kornelimünster**) es ö Veedel va Oche un jehüüd seit 1972 dozo.

Dat Städtche wood 814 jejründt. Entstange es öt als ö Kluster. Önö Nachfoljer va Karl dr Jruuße, öt woch Ludwich dr Fromme, hat dovöör jesorscht.

Em 9. Jahrhondöt koome d Hellichdömmer no Mönster, di och hüü noch bei d Hellichdomsfahrt usjestallt wääde. Zo di Zitt waahst dat Kluster stärk un kitt völl Land zojesproche.

1802 es öt met d jruuße Zitt van dat Kluster vorbei, denn d Franzuse löse öt op. Isch 1906 weed dat Kluster weer neu jejründ. D Benediktiner kömmere sisch doröm.

Mönster hat hüü &nbsp;Äwohner.

## Luuer ooch
* Öt Kluster va Mönster
Museum Zenkhötter Hoff

Dat **Museum Zenkhötter Hoff** es ö Museum, dat zeeje söll, wi sisch d Industrii ä Stolberch entweggelt hat. Onger dr Bejriff Industriijeschischte läuft dat Janze.

Dat Jebäude, dat ä Mönsterbösch steet, stammd sevß us öt Joohr 1830 un wooch vreuer önö Betrieb van d Zenkhött. 1991 koovde d Stadt Stolbersch öt op un maade ö Museum doruss.

Em Jebäude weed jezeecht, wi Zenk gemaad weed un watt mo doruss mache kann. Ävver och drusse stönd allerhand Denger, die met d Industrii va Stolbersch z do hand. Völl Firme hand öt Museum net mi jöbrudde Saache jöschänkd.
## D Abteilunge
### Zenk

Dat Museum ongerdeeld sisch ä drei Abteilunge. De ischte had met Zenk z do. Jezeecht weed, wo dä härkütt, wi mo däm jöwännt. Alt Övvent send do nojeboud. Ä Filme kann mo sisch a kikke, wi dat en d Industrii jemaad wood. Ävver och d Jevaare send dojestallt. Ä alt Ziidunge weed jezeecht, wi sisch d Jöwännung va Zenk ä Stolberch usjewerkt hat. Ziidungen zeeje, wat op dr Buschebersch passerd es, Belder va kapotte Köö un öt Vorboot, Jömöss us dr Jaade z ärnte. Övver all d Denger kann mo nolääse.

Op di anger Sii van d jruuße Raum stönd all di Dänger, di us Zenk jemaad woode. Aajevange met d Jässkanne, övver d Kandele bes hän zo d Büdde us Zenk. Watt jedder derekt en öt Oohr vällt, es dr alde Waarel va Nätta. Nätta voor ä Bösbisch bes in d Sövvezijer Joohre met Pääd un Waarel d Melsch us. Nätta un si Pääd send duud, ävver d aue Waarel däm jitt öt noch. Dä steeht en dr Zenkhötter Hoff.

### Nolde

D zweide Abteilung van öt Museum hat met d Nolde-Industrie ä Stolbersch z do un domet derekt met dr Preem. Wä well, dä kann met jätt Hölp selver Nolde maache. Op ald Maschiine wäde d Drööht jöboohre, jöschleffe un d Oohre örennjeboort. All dat wat hü z daach op modern Maschiine z Milliune jömaad weed, maade s vreuer met d Hand. D Kraft koom van ön Dampfmaschiin. Och di jitt öt hee z see. Ön janz jruuße hat mo do opjeboud. Övvörijens: all di Maschiine loufe noch!

### Messing

En d dreide Abteilung jeet öt öm dr Messing. Watt d Kupfermeestere us Stolberch jemaat hand, dat wesse d Lüüh us Stolberch jenau. Us Jalmei wood met d Hölp va Holz, Vüühr un Wasser Zenk. Zenk un Koffer joov Messing. Wi dat entstong, dat weed he jözeecht. Met d Hölp va Zenk un önö Kofferfennik weed önö Messingfennik jemaat. Dat öt och noch anger Denger us Messing jitt, dat sitt moch en ön Usstellung. Pött, Kessele, Tröötö un Käätzelöötere, all dat un noch völl mi es he z see.

En önö klenge Raum vengt mo jätt, dat zwar ke Orijinal es, ävver moch soll öt sisch jenau a kikke. Ön au Jrüll us Messing, Hondöde va Joohr alt.

## Jätt z Kikke
Fisterenöll

**Fisterenöll** is_ene_heijkele Aanjelejenheet. Ävver nur wenn de ooch eijn Vrouw ov Man häß.

Esu weed verzallt: Fisterenöll jeiht op dat französische « fils de nöel », wat op Huhdeutsch „Christkind“ heiß, zoröck. Maria kräten Jesus - dä jo dat „Kresskind“ eß - noh „unbefleckter Empfängniß“. Et eß desderwäje nit zo sage, wä dä Vatter vun däm Klein wor.
Dät einer - miehschtens de Eldere - zo enem Frauminsch sage:  "Fang mer (mit däm) bloß keine Fisterenöll aan.", su hatten se Sorsch, dat Ihr Döchtersche ohne et ze welle schwanger wäde künnt - schlemmstens ohne dat mer ene Vatter für dä kleine Weckelditz finge künnt.

Wi jewööhnlesch säät mer och „minge Fisternöll“ för ene Minsch, med dämm mer e Fisternöllsche am Loufe hät.
Heidewitzka, Herr Kapitän

Dat Leed vum Möllemer Böötche hät der *Karl Berbuer* 1936 vür'em Zweite Weltkreeg jesunge. Deswäje hätte och ööntlich Knies met de deutsche Over-Reichs-keit krääje.


Refräng:
*Heidewitzka, Herr Kapitän
*Mem Möllemer Böötche fahre mer su jän,
*mer kann su schön em Dunkle schunkele
*wenn üvver uns de Stääne funkele
*Heidewitzka, Herr Kapitän
*Mem Müllemer Böötche fahre mer su jän.

Eimol em Johr dann weed en Scheffstour jemaht,
denn su en Faht, hät keinen Baat.
Eimol em Johr well mer der Drachenfels sin
wo köme mer söns hin?
Liebchen ade, mer stechen he
mem Möllemer Böötche endlich en See,
un wenn et ovends spät op Heim ahn dann jeiht,
dann rofe mer vör luter Freud:

*Heidewitzka, Här Kapitän...

Volldampf voraus! Et jeiht d'r Rhing jetzt entlang
met Sang un Klang, de Fesch wähde bang,
met hundert Knöddele dat litt klor ob d'r Hand,
wink uns et blaue Band.
Süch ens d'r Schmitz, met singem Fitz,
die sin ald jetz su voll wie an Spritz,
hä fällt dem Zigarettenboy öm d'r Hals
brüllt met'ner Stemm su voller Schmalz:

*Heidewitzka, Här Kapitän...

Jung, ob dem Scheff ham'mer ald Windstärke 11,
bal Halver Zwölf un jar kein Hölf, 
selvs de Frau Dotz, die met dem Wallfeschformat, 
wood dovun seekrank jrad.
Heimlich un stell bütz doch dat Bell
en der Kajütt ne knochije Böll,
nä et wed Zick met uns, mer müsse ahn Land,
mer sin jo wie us Rand und Band.

''Heidewitzka, Här Kapitän...


Em Fastelovend weed dat Leed och hück noch jän jesunge. Dä Jaljehumor dä do dren litt, dä kennt me hück blos noch wammer dä 
Kreeg selver metjemaat hät. Wä denk beim „Dunkele“ schunn ahn et Düüster en de Bunkere un bei de „Stään“ ahn de Stäänche vun de Schirmche vun de Bombefleejer?

## Websigge
* Späkkolazjohne övver der Sėnn un de Hääkunnef fun däm Woot „Heidewitzka“ fun Franz Firla, un andere.
Daniel Schneidermann

**Daniel Schneidermann** (* 5. Aprel 1958 ä Paris) es önö Ziidungsschriiver us Frankreisch. 

Meetstens schriivd Schneidermann övver d Medie ä Ziidunge, di emol d Wääch örusskomme. Bes zm Joohr 2003 woch hä Fernsehkritiker un werkde vöör d Ziidung „Le Monde“, di häm ävver spiir örussworp. Hü vänngd mo sing Atikele en d Ziidung „Libération“. Och em Fernsehe es hä at öns z se.

Nävver öt Fernsehe werkd hä och jäähr em Internet. Och do vängd mo sing Artikele.

## Böch va häm
* *Tout va très bien, monsieur le ministre*, Belfond, 1987, ISBN 2-7144-2069-9
* *Où sont les caméras ?*, Belfond, 1989, ISBN 2-7144-2308-6

## Jätt z lääse
* Sing Wööd övver Wikipedia
Rurdepachtemang

Et **Ruerdepachtemang** woohd op ojjinahl franzüsesh **', un op [[deutsch (Shprooch)|deutsch]] **' jenannd.
Nohdämm se dat Jebeed ä_ovvert hatte, han de Franzuse dat **Rurdepachtemang** onjeväär öm dä Floß Rur eröm un bess_aan der Rhing ennjeresht. Dat wohr_em Jooh 1794 jewääse.

## Bööscher
Sabine Graumann: ** Essen, 1990.

## Websigge
https://web.archive.org/web/20070926235432/http://www.genealogienetz.de/vereine/wgff/aachen/Mairien_im_Departement_La_Roer.pdf
Zint-Pitter-fun-Mailand-Brooderschaff

De **Zint-Pitter-fun-Mailand-Brooderschaff** jidd_et en Kölle minnßdenß zick 1396, woh se dä kölsche Fobonndbreef med ongerschrevve un beseejelt han. Washëijnlesh eßß_e ävver fill älldo. Ejal, de **Broderschaff fum Zint Pitter uß Milano** wohr domohls dann en Jaffel, die fun de Bierbräuer. Hück wööhret esu jät äänlėjjet wi en Jewärrekschaff medd_en aanjeschloßße Handwerrekßkammer fö Bräuer. Dröm säät mer inne och dat Motto „Ëijneschkëijt määt Kölsch“ noh.

Wi de Franzuse de Jaffelle en Kölle afjeschaff han, wi_se_t Rhingland besazz hatte, han_se em Zint Pitter fun Mailand sing Broderschaff su ze saare övversėnn. Di hatte sesch alls_enne bloß nur rellijööse Foëijn ußjejovve, esu ze sare foshtoche. Dröm jidd_et se noch hück, un se fiere och noch alle Joohre widder et Patronatßfëßß; do jonn_se en_de Kirresch, noh Andreas, un noh de Mëßß donn_se zosamme Ëßße un se drenke sesh e Kölsch odo zwëij. Dat eß ėmmer aam nüngenzwannzeschßte Apprell fun jedem Jooh, schunn zigk sescho övver sibbehondert Jooh.
Much

**Much** eß e kleeijn Shtëdtsche em Bovverberjeshe.
Enne Houfe Ööt un Dörpshe dröm eröm jehüüre hüg_offizjäll med_do_bëij. Much litt hügg_em Rhing-Siech-Kreis em Rejierungsbezörk Kölle un et hüürd_en der Landschaffsfobanndt Rhinglandt.

Em Faßteleer rööf mer en Much Alaaf! ald wi_j_en Kölle.
Tellefoon

En **Tellefoon** oder **Telefon** eß ennen Apparat för met ze tellefonėerre. Et es e su jenannt Entjerräät. E Tellefon es aan enne Lëijdong, oddo nojodingß och aam ängk fun_enne Funkfobėndong, do zwesche ess_e Tellefon Näz. Övvor dat Näz wääde Tellefonaate formedeldt.

Fun ëijnem Tellefohn zom anndere kam_mer schwaade.

Dat Tellefon hädd_e Mikkro ennjebout, wadd_uß dä Tön fum Schwaade elläktrėsche Ėmpullse määt. Di könne dann övver de Dröht oddo övvo dä Fongk wigoojejovve wääde. Dat Tellefon aam annde Ëngk fon dä Fobenndong hädd_enne Loutspräsho ennjbout. Dä weed med dä elläktrėsche Ėmpullse jeföödot, di do erėnnkomme, un esu wääde widdo Töhn un Schall druß.

Dat Woot „Tellefoon“ eß e Kunnß Woot. Et eß jebėlldt uß de jriishėshe Wööt  (*têle*) fö „wigk“ oddo „fääan“ un  (*phonē*) fö „Shtemm“, alsů „Fään_Shtemm“. Op döütsch hëëijs_et och „Fäänshpräscho“. Bëij de Poßß un de Täshniko och „Fäänshpräschapparat“, affjekööz: FeAp.

Wam_mer fun „et Tellefon“ schwaadt, esu en dä Aat „…do nemm doch et Tellfon un sach mer dat dorresch!“, do mëijnt mer och enß dat jannze Süßteem uß dä Tellefoone, em Näz, un de Fomeddollong zosamme.

## Literatur
* *Telefonbuch : Beiträge zu einer Kulturgeschichte des Telefons*, hrsg. von Stefan Münker und Alexander Roesler, Frankfurt am Main : Suhrkamp, 2000, Edition Suhrkamp 2174
* *Fern-sprechen : internationale Fernmeldegeschichte, -soziologie und –politik*. hrsg. von Jörg Becker, Berlin: Vistas, 1994
* Collard, J. (1928/29): *Theoretische Studie über Artikulation und Verständlichkeit in Telefonstromkreisen*
* Fletcher, H.; Steinberg H.C.(1929): *Articulation testing methods*
* Kaszynski/Schönhoff (1991): *Fernsprechendgeräte*, Berlin: Verlag Technik GmbH. Mit sehr umfangreicher Bibliographie.
* *Telefone 1863-2000: aus den Sammlungen der Museen für Kommunikation*, hrsg. von Christel Jörges, Heidelberg: Edition Braus, 2001 (Kataloge der Museumsstiftung Post und Telekommunikation, 9)
* *Mensch Telefon. Aspekte telefonischer Kommunikation*, hrsg. von Margret Baumann und Helmut Gold. Mit Beiträgen von Eva Apraku..., Heidelberg: Umschau/Braus, 2000 (Kataloge der Museumsstiftung Post und Telekommunikation, 8)
* Avital Ronell, *Das Telefonbuch*, Berlin:Brinkmann und Bose, 2001 
* Schwender, Clemens: *"Wie benutze ich den Fernsprecher?" Die Anleitung zum Telefonieren im Berliner Telefonbuch 1881-1996/97*, Berlin, Bern, New York 1997
* Frank Thomas, *Telefonieren in Deutschland : organisatorische, technische und räumliche Entwicklung eines großtechnischen Systems*, Frankfurt/Main [u. a.] : Campus-Verlag, 1995

## Sigge em Wäb

* Museumsstiftung Post und Telekommunikation, Berlin, Frankfurt, Hamburg, Nürnberg
* Museum für Kommunikation, Bern
* Virtuelles Museum für Telekommunikation (bruch ävver Adobe Flash)
Tünneß (Minsch)

Ene **Tünnes** es ene Minsch dä mer nit besöndes för voll nämme kaan.

Wä jän e bezje aan de sig ston blieet, nit esu doll jät heer mäet, velleisch zo späet köt un och söns als Mann nit su kiviehf drob es, do sääht moh Tünnes för. Wannt en Frou es, da sääht moh Tring. För Man un Frou zesamme, sääht moh Troone, ävver dat es annonfösesch noch jät mieh vie Tring un Tünnes, wah.
Allerhellije

**Allerhellije** (op Lateinėsch ) eß e ne huhe Fessdaach, dä von de Katholische Kirch am 1. November bejange wierd. An dämm Fessdaach wierd all Hellije, äwer och all dänne Minsche jedaach, die em Stille e hellich Läwe jelääf hann, un die offiziell nie hellich jesproche wudde sen. Noh ählste kölsche Fesskalendere eß Allerhellije ad zick em 9. Jahrhundert en Kölle als Fierdaach bezeusch.

De Orthodoxe Kirch fiert ihr Allerhellijefess am ierschte Sonndaach noh Pingste. De Evangelische Kirch hätt de Hellijeverihrung affjeschaff, deshalef eß Allerhellije nur en katholische Jäjende von Deutschland och jesetzliche Fierdaach.

Bevür et de Zentralheizung joof, wor et em Rheinland Tradition, aff Allerhellije de Wohnung ze stoche un de Wintermäntel aanzetrecke.

Am Daach noh Allerhellije fiert de Katholische Kirch Allersiele.
Allersiele

Am 2. November, **Allersiele** (Lateinisch ), jedenk de Katholische Kirch all verstorvene Siele (Minsche). Zo dämm Daach schmück me om Kirchhoff de Jräver un määt Öhllämpche aan. Weil Allersiele en de mieste Länder keene jesetzliche Fierdaach eß, määt me dat äwe schon am 1. November, Allerhellije.

Allersiele ka'me verjliche mem Duudesonndach von de Evangelische Kirch ode mem staatliche Volkstrauertag.
Literat

Em Fastelovendsverein hät me vil Poßte un Pößje ze verdeele, domet de Metjleeder ire Spaß un ier Freud han.
Der **Literat** es ene janz weschteje för die Vereine, die en Setzung maache, un weed öf ongerschäz, un es och med reschtesch Ärbött verbonge. Dr Literat loohrt un hööt sesch de Redde un de Künnßler aan, lang ieh dat die optredde, un bout et Projramm zosamme för de Setzung. Hä moß wesse, wie sing Vereinskolleje un de Jäß drop sen, wann wat jespellt wöd, jesaat weed, un wann de Zojabe komme dörve un wann nit - weil söns et Projramm dorjenande jeröht. Dat hät dä Literat ald all akorat jeplant, lang befür de Setzung ahnfänk, un hä loohrt dernoh, dat dat och all flupp. Hä hängk aam Händie, un weiß woh Stau es, un wä jetz em Taxi sez op däm Wääech en 'sing' Feßhall, wann de Setzung alld am loufe es, un hät kei Rouh, beß dr letze Optred henger em lit un övver de Bühn es.

Dä Literat es ävver och dä de Klöpp vun de Kolleje kritt, wann en Redd nit aahnkohm, de Jecke nit jelaach han, ode jans fies, dr Kardinal zu schwaz jemoolt wod un dat Fett öffentlesch zerök schmiehß, watte avkräje hät. De Literate werke mieh em Verborjene, un wan se ier Job joht maache, da merk mer dat do drahn, dat mer en supper Stemmung hät un alles läuf un et fälld einem nix op.

De Literate berode och de Künnßlere, dat di sesch op de Minsche enstelle. Do jon de Literate öff noch jraad vörm Optrett bei en Band un sare: „Loß jet leis aanjonn,“ oder „Jetz maat ävver öhntlisch Stemmung! Un de Trumm jeklopp!“ Dä Ongerscheed zwesche em Mann un ennem Vibrator kütt om Möhneball velleisch joot, doch nommedaachs bei de Puute-Sezung moß me dä nit han, och wän de Kleine bestemmp wesse, wäh bei inne doheim dr Möll eraf dräht. Su extrem es dat sellde, ävver et es schonn jood, och op de leise Tön aachzejevve. Öm esu besser es dat dann, wann de Veraanstalldung joot jelonge es!
Do vreue sesch de Literate, de Minsche, un de Vürständ.

## Literate verzälle
Un jez sidd *ehr* dran!
Ernest Mühlen

**Ernest Mühlen** (* 8. Juni 1926) wood ä Ettelbrück jeboore un es önö Politiker us Luxemburch.

### Sii Lääve
Mühlen wooch va 1973 bes 1979 ö Metjleed van dr Jemeenderood va d Stadt Luxemburch un tösche 1979 un 1982 dr Staatssekretär vöör Finanze. Donoo maade hä als Menester vöör d Buurö Karriäre, wooch beijöordnete Finanzmenester un va 1984 bes 1989 Avjöochtnete em Europaparlament. 

Töschö 1989 un 1991 woch Mühlen luxemburjer Avjöochnete. Doraa schloss sich ön Zitt a wo hä Luxemburch en d Europäische Bank vöör dr Neuopbau un Entwicklong ä London vortroon.

## Orden
* Öt Jruuße Bundesverdienstkrüzz
* Jruußkrüzz van dr luxemburjische Ordre du Mérite
Eiße

**Eiße** sät me em Rheinland für Saache, die me eiße (esse) deet. Dat Woord schingk nur om Land bekannt ze sen, denn en Kölle sät me Esse. Eiße eß et Jäjendeel von Vooder für de Dier.

Eiße ka'me zo dä ahle Wöörd zälle, die langsam usssterwe.
Alfons dä Ampmann

**Alfons dä Ampmann** wohr enne Type en ennem Leed fun de Bläck Fööss, wat och „Alfons dä Ampmann“ heijß. Dat kohm 1980 op dä Plaat *D'r Rhing erop - D'r Rhing eraf* eruß.

Do jeihdet em fröhlesche Jesang öm dä Alfons, dä sisch em Amp e Brüüdsche eß, de Blöömsche jißs, ussem Finster loohrt, de Zeijdong liß, un all esu en Saache. Un sönß eß hä der „Fachmann för Jrundsatzfrore fun der Verwaltungsstruktur“ un hälld med singem Bretzel der Säßel wärrem.
Völzer plat

't **Völzer plat** is e Ripoarisch dialek dat weat jemoeld i Vols, ing kling sjtad die liet never Oche, mer dan an de Hollendsje zie va jen jrens. De sjproakjrens mit de Limburgse dialekte, of ooch jenannt isoglos, verlauf ziesj dursj en t'n weste va de jemingde Vols. Dit weat de Benrather Linie jenannt. 't Völzer plat hat nag veul voet van 't Öcher en 't Kirchröadsj. Kenmerkend veur 't Völzer plat is d'r *iesj/miesj-klank*, die vuur sjpreisje. In Lemieësj, drei kilometer va Vols, zet mer al *ich*, mer vuur zaare nog *iesj*. Wat or opvelt, is dat vuur eijentlisj jing boochsjtab *G* kenne in ozzer sjproar. De *G* weat erzats dursj ing aat van *J* of ing aat va hals-klank.

## Trivia
*In Oche zaat mer, dat 't beste Öcher plat jekalld weat i Vols.

## Websick
*Websick va d'r ''Heemkundekring Sankt-Tolbert Vaals'', mit jet Völzer wöad en oesdrök
Nikolaus von Myra

Dä Brauch, dat de **"Helije Zinte Kloas"** am 6. Dezember de Pänz besöke deet, eß em Meddelalder entstande. Domet deet me aan de hl. Nikolaus von Myra erinnere, dä em 4. Jahrhundert en Kleinasië jelääf un ärm Lück beschenk hätt.

Nikolaus von Myra eß de Schotzhelije von de Scheffsfahrer un Seelück.

De echte Nickelaus kütt mem Hans Muff un dräät Kleeder wie e'ne Bischhoff met Mitra un Bischoffsstab. Dä falsche rut-wieße Nickelaus ode Weihnachtsmann hätt Coca-Cola öm 1920 für Werbezwecke erfunge.

En Holland fiert me de "Sinterklaasavond" am 5. Dezember janz besonders. Ne als Bischoff verkleete Mann kütt d'r Legend noh extra mem Scheff uss Spanië un brengk dä Pänz de Jeschenke met, die en Deutschland am Helije Ovend et Chrisskind brengk.

Uss Holland kütt och de Spekulatius, dä me en de Adventszick un Weihnachte eiße deet.

## Weblink
* Nikolaus von Myra
Spekulatius

**Spekelatius** eß e alt Weihnachtsjebäck, dat me nur en Holland, Beljië, em Rheinland un Wessfale kennt. Regione, die sprochlich eng verwandt sen.

Die Plätzje bestonn uss e nem Mürbdeech, dä en Spekelatiusforme met weihnachtliche Motive jedröck wudde eß. Am bekannteste eß de Jewüürzspekelatius, dä von Kardamon, Jewüürzneleke un Zimp singe typische Jeschmack kritt. Botte- un Mandelspekelatius werde äwe och jään jejeiße.

Dat Woord Spekelatius kütt vom lateinische , dat heis Speejel, weil me dä Deech en Backförmsche dröcke deet, die jenau speejelverkiert jemaat wudde sen.
Spekelatiusforme jitt et als jeschnitzte Holzbrädde für kleene Menge, ode als jefräßte Metallrolle für Spekelatiusmaschine, durch die dä drüe Deech jedrieht wierd.
Pi (Kräjßzal)

De Krëißzahl **π** eß bissje mieh wi 3,14. Se eß faßjesaz woode als jenau dat Forhälltniß fun Ömfang zem Dorschmässor en ennem jeometrische Kriiß en de Mattematigk. Dat Forhälltniß be bëij jedem Kriis et sëllve.
Rom

En Ėtaalije litt dänne ier Houpstadt **Rom** en de Rejjohn Latium. De Etalljäner saare **Roma** för se. De Stadt hät öm de 2.8 Milljohne Bewonner. Se litt am ongere Louf vum Tiber op bëijde Sigge.

De Stadt hädd en jruße Forjangehëijt un eß för de Pollitik, de Kulltuur un de Kunnß ëijn fun de wėshteshßte, di mer han op de Ääd. Dr Houpsetz fun de Katoolėsche Kėrrəsch mem Paapß un de Basillika fum hillije Pitter sen im Fattikahn, dad ess enne ëijenshtänndije Zwärrsh Shtaad meddsen en Rom.

Rom eß et Ziel fun dousende Pilljere un Turißte jedeß Joohr, ed eß fůll fon Wält Kultur Ërv Shtökker, säät de UNESCO.

Noh dr Övverlivverong wood de iiewijje Shtadt Rom am 21. Apprell em Johr 752 för Kreßtuß jejröndt. De Jrönger woore zwëij Booschte,  un , di woore alß Puute ohne Ëlldere opjewaahße un fun enner Wöllvėnn jeshtelld un opjetrokke woode. Donoh wood Rom en winnije wie sibbehondert Johr alß Houpshtadt fum Römesche Rëijsh esu jät wi de Wälthoupshtadt fun de Antike, un en övver hallev Europa un wigk ömm et Meddel Meer eröm däät mer de Römer ier Shprooch, et Lattëijnesche, kalle un schwaade, un däät kräftesch Shtüür noh Rom lazze.
Moond (Ääd)

Ene **Moond** is ene Himmelskörper dä öm ene Planet kreis un mit dämm zesamme öm en zentrale Sunn wandert.

## Ooser Moond
Onß Ääd hät jenou ëijnne Moond, *dä* Moont (Symbol: ), *unsere* Moond jenannt, un fun dämm eß hee de Rädd.

Für ze sehe weveel Moonde et in unserem Sunnesystem jitt loor he: Leßß mit de Moonde vun unserem Sunnesystem

### Physikalische Daate

Ooser Moond bruch für en Umrundung vun ooser Ääd unjefähr 28 Daach. Dobei hält hä ne middlere Avstand vun &nbsp;km. Für een Ömdrehung öm sich seleves bruch hä och 28 Daach. Dat bedöck, dat mir emmer die jliche Sick vom Moond sehe. 

Dä Moond eß for sesh allëijn jenomme düüßter un hädd_en meddel_jriise Färv_ävver de Sonn schingk drop, un esu künne mer en sin, esu lang wi es naaks dr Hemmel düüßter jenoch do_fö_eß, un esu lang als wi de Sonn fun do schingk, wo se och op di Sigk treff, di mir emmer am Belooere sėn. Dat wääßelt nattölesh övver dė 28 Dääsh ëijmohl öm däjannze Moond eröm.

### Wie mir dä Moond sehe
Dä Moond hätt die Eijenart dat hä vun de Ääd us emmer anders ussieht. Dat sin die Moondphase.
* Neumoond
* zoonemender Halevmoond
* Vollmoond
* avnemender Halevmoond

### Minsche om Moond

Dä Moond is dä einzichste Himmelskörper dä vun Minsche betrodde wudde is. Am 20. Juli 1969 sin et irste mol Minsche om Moond jeland. Neil Armstrong is dann als irster usjestieje un hätt dobei sing berühmte Wörd jesaat: 

*Et is ene kleene Schritt für ene Minsch, äver ene jrusse Sprung für de Minschheit.* (Frei Üversetz)

Edwin E. Aldrin wor dann dä zweite Minsch om Moond. Et letzte mol woren Minsche im Joor 1972 om Mond un seither nimmie. En andere Besonderheit sin die Finsternisse. Do jitt et Moondfinsternisse un Sunnefinsternisse.

## Dialekte van öt Wood Moond
Pällzisch (Sprooch)

**Pälzisch** is de Schprooch, di wu in de Pallz gerädd weed. Paa Varijante jidd_et ävver ußerhallef: et Pälzersch en Nochtwäßß-Nochtrhing-Wäßfaale un et Pennsylvania-Deitsch en der USA, un en jannze Aanzahl em Oßte beß noh de neuje Shtaate en Meddel Aasije. De pällzesche Dijalägte em Oßte senn ävver mihtß nit wik fom Ußshtėrrve.

## Der Klang
Am Pälzisch eß de Huhdütsch Loutverschiebung ëinhfach föbëijejange un hät nix jedonn. Wi mir sare se en de Pallz: **' (Pääd), **' (Pief), **' (Appel) —tüppisch sin Schprösh wi: „**'“

## Bëijspöll
### Vödderpälzisch

Unser Vadder im Himmel
Doi(n) Nåme soll heilisch soi,
Doi Reisch soll kumme,
Des wu du willschd, soll kumme
wie im Himmel, so aach uff de Erd
Unser teglisch Brood geb uns heid, un vergebb uns unser Schuld
genauso wie mer denne vergewwen, wo an uns schuldisch worre sin.
Un duh uns ned in Versuchung fiere,
sondern erlees uns vum Beese.
Weil dir es Reisch g(e)heerd
un die Kraft
und die Herrlischkeid
in Ewischkeid.
Aamen.


### Südpälzisch

Unser Vadder im Himmel
Dei(n) Name sell heilich sei,
Dei Kenichsherrschaft sell kumme,
Dei(n) Wille sell gschehe
uf de Erd genauso wie im Himmel.
Geb uns heit das Brot, was mer de Daach brauchen,
un vergeb uns unser Schuld
genauso wie mir denne vergewwe, wo an uns schuldich worre sin.
Un fiehr uns nit in Versuchung,
rett uns awwer vum Beese.
Dir gheert jo die Herrschaft
un die Kraft
un die Herrlichkeit
bis in alli Ewichkeit.
Amen.


### Weßpälzisch

Unser Babbe im Himmel
Dei Nåme soll heilich sinn,
Dei Reich soll komme,
Was de willsch, soll basseere
uf de Erd genauso wie im Himmel.
Geb uns heit es Brot, was mer de Daach iwwer brauche,
un vergeb uns unser Schuld
genauso wie mer dene vergewwe, wo uns Unrecht geduhn hann.
Un fiehr uns net in Versuchung,
sondern erlees uns vum Beese.
Weil der jo es Reich geheert
un die Kraft
und die Herrlichkäät
bis in alli Ewichkäät.
Amen.


### Saarpälzisch, et Wëßpälzisch bëij Homburg

Unser Vadder obbe im Himmel
Geheilischd soll dei Name sinn
Dei Reich soll komme
Was de willsch, soll bassiere
Im Himmel genau wie uff de Erd
Gebb uns heit ess Brod, wo mer de Daa iwwer brauche
Unn ve(r)gebb uns unser Schuld
Wie a mir unsre Schuldischer ve(r)gebbe.
Unn fihr uns nedd in Vesuchung
sunnern erlees uns vom Beese
Weil derr jo es Reich geheerd
unn die Kraft
unn die Herrlischkääd
biss in alli Ewischkäät
Ame
Krippsche

**Krippsche** werde Weihnachte en de Kirch un zehuus unger em Chrissboom opjestallt. Met jruße un kleene Fijure versök me de Weihnachtsjescheech darzestelle, su wie se beim Lukas em Evangelium nozeläse eß.

Et ierschte Krippsche soll de Franz von Assisi jemaat hann. Hä wollt domet dä Lück, die net läse un schriewe konnte, dat Jeheimnis von d'r „Menschwerdung Gottes“ nöhte bränge.

Em Rheinland eß et Tradition, dat me am ierschte ode zweite Weihnachtsdaach met de kleene Pänz aan dat jruße Krippsche en de Kirch jeht un bädde deet.

En Kölle jitt et en de Weihnachtszick e'ne „Krippenweg“, op dämm me sich schön ahl Krippsche en kölsche Kirche beluure kann.

## Wäbsigge
*Kölner Krippenweg
Weckelditz

E **Weckelditz** un e **Weckelditzje** es e Ditzje wat noch en de Wendelle litt, un wat mer noch weckelle moß. En dämm Allder sen de Puute söß wie Zuckerhätzje, mer moß se einfach jän han.
Esu lang wi esu e Ditz noch nit op et Pöttche jon kann, moß et jeweckelt wääde. Aanfangs kann et jo noch nit setze, un schunn jaa nit loufe, jo nit ens kruffe. Wann dat Klein ävver aan ze kalle fänk, dann es och die Zick för op et Pöttche nit mieh wick, stonn un jon künne de Pänz dann ald. Wann eine öphürt, e Weckelditz ze sin, dat is janz ungerscheidlich. De eine wolle et janz doll, de andere wade jän noch af un loße sich fläje. Met zwei Johr äver han et de miehßte henger sich.

## „Ahle“ Wickelditze
Bei Jeläjeheit wed ald och ens för ene äählere Panz un för ene Erwahßene „Do benimmps Desch wi ene Weckelditz“ jesaat, wann sesch eine besonders doof aanstellt un selvs nix künne well. Krank ahl Lück weede af un zo ens widder wie de Weckelditzjer, wann se verliehre, dat mer op der Klo jon kann.
Baaß

Op der **Baas** moß De hüre. Der Baas deit bestemme. Wat der Baas sät, dat weed jedonn.

Wä sage soll un kann, wat jemaat weed, wie et jemaat weed un wo et lahns jeiht, dat es der Baas.

Der Buur es der Baas om Hoff, de Knäächte un de Määchte don op inn hüre.
Em Betrieb es et der Meister, ov der Meisterknääch bei de Handwerker druße.
En der Schull es der Rekter der Baas vun de Lihrer.
En de Kirch sen et de Pastör, ävver över denne ston de Beschöff, un do drövver der Paps; un dä eß unfählbar.
Der Päsident es em Verein der Baas.
Em Hushald es öff de Mam der Baas.
Beim Kammiss hät mer och en janz Litanei, wä der Baas un däm singe Baas es, vom Ufz bes noh'm Jeneral.
Andere Name för der Baas sen Direkter, Vörstand, Vörsetzer, Führer un Jeschääfsführer, Rot, je nohdämm, wat_fürr_ene Lade oder Firma dat jrad es.
Ne Handelshär es der Baas von singe Aanjestellte.
Un ene freie Kaufmann es villeich ene Laufmann, ävver singe eije Baas.

Der Baas von de janze Welt, mem Universum dren, esu jeit der Kall, es der Leeve Jott.

Esu, jetz weßt Ühr et.

## Loor och hee
* Boss
Daach von de Unscholdije Pänz

Am 28. Dezember bejonn de Christe de **Daach von de Unscholdije Pänz**.

Dä Daach soll aan die Pänz von Bethlehem erinnere, die de Könning Herodes noh de Jeburt vom Jesus duudmaache leet, weil'e Angs öm singe Posste jekrääje hätt, als imm drei Weise uss'em Morjeland, de Drei KönigeDrei Könninge, von e'nem neujeborene Könning verzallt hatte, dä en Bethlehem jeboore senn sollt.

Hückzedaach wierd och dä Pänz jedaach, die wäjen Krankheet ode Kreech fröh jestorwe senn.

Ne ahle Brauch eß, dat Eldere am „Daach von de Unscholdije Pänz“ ihr eejen Pänz en de Kirch bränge un sääne loße.
Short Messaging System

Dat **Short Messaging System** is e Ding wo de dinge Partner en *Noochrischt* schicke kanns die dä uch direkk lässe kann. Dat janze klapp üvert Handy. Do musste die janzen Boochstove indäue und dann die Tellefonnummer injäve und dann kütt die Noochrischt bei demm op et Handy.
Un esu häste en **SMS** verschick.
Dreikünninge

Op **Dreikönninge** am 6. Januar, och Dreikönningsdaach jenannt, fiere de Christe en de Oss- wie en de Wesskirch dat Huhfess von d'r Erscheinung vom Herr „Epiphanie“. An dämm Daach hann noh'm Evangelium vom Mattes drei Weise uss em Morjeland, griechisch Anatolië (**, „Magoi apo anatolôn“), et Jesuskind besök un imm Weihrooch, Jold un Mürre dajebraat, weil se nem Stään jefolesch wore, dä öwe Bethlehem stonn jebliwe es. Dat Stäänzeiche däät noh ahle Prophezeihunge bedügge, dat dä neue Könning un Messias jeboore es.

De Hillije drei Künninge wooren, esu hëijs_et, ennem Shtän jefollesch, dä inne der Wääsh noh Betlehemm jwiise hätt. Hück weed dä jähn als_enne Komeet met enem Shtätz jemohlt un foshtannde. Dofun eß ävver em Ojinaal nix jesaat, un de Weßßeschaff jläuf hück och miehter aan jët am Naach_Hemmel, wat mer nit fun övverall op de Ääd joot hät beloore künne.

Ne ahle Brauch es, dat zwesche Neujohr un *Dreikönninge* kleen Pänz, de Stäänsinger, durch de Stroße trecke, für ärm Lück sammele, un öwe jede Huusdür met jeweihte Krick de Aanfangsbuchstabe von  (Christus sään dat Huus) schriewe, für Zweidausenddröckzehn: 20&nbsp;*&nbsp;C&nbsp;+&nbsp;M&nbsp;+&nbsp;B&nbsp;*&nbsp;13.

Für Kölle es de Dreikönningsdaach ne janz besonders huhe Fierdaach, weil en singe Stadtmuure de Jebeine von de helije drei Könninge em Dreikönningsschring ruhe, öwe dämm de Kölner Dom jebaut wudde es. De Dreikönninge sen für Kölle su wichtig, dat me suja ihr Krone en et Stadtwappe opjenomme hätt. 

De Dreikönningsdaach es en de mietste katholische un orthodoxe Länder e'ne jesetzliche Fierdaach, nur en Nordrhein-Wessfale, wo se lië, net. Un dat es e'ne Skandal, denn für et Erzbißdom Kölle es Dreikönninge sujätt wie e'ne Nationalfierdaach.

Als se zo de Dreikönningsmess 2011 lügge dääte, hätt öwerijens dä Klöppel vom Decke Pitter schlapp jemaat un es éraffjefloore. Kölle moot deshalef für fass e janz Johr op die Lüggerei vom Decke Pitter verzichte. Enzwesche hätt'e äwe widde ne neue Klöppel jekräje un lügg aan Huhfesste schöne als je zevür.
Hofbräuhuus

Öt **Hofbräuhuus** es en van d bekanndste Weetschafte, di öt ä Dütschland jitt. Öt steet ä Münche un heecht amptlich „Hofbrauhaus am Platzl“ watt ozu völl heecht wi Brouwerei op dr Maat.

Ävver dat Hofbräuhuus jitt öt at ärch lang. 1589 vonge s domet a un seit di Zitt hat dat Huus at völl erläävd. Wat vöör ongevöäär &nbsp;Joohr domet aavong, dat dr Adel nät özu völl Jeld vöör Biir bzaale woohl braat en d nächste Joohr önö Hoof Jeld än.

Wä hüü en öt Hofbräuhuus jeet, dä jeet en d *Schmemme*, dat es önö Saal vöör unjeväär &nbsp;Lüü, di do eiße und drenke könne. Öt weed at völl do jesoffe ävver d Köböse hand dat at jodd em Jreff. Moch darv net vorjeiße, dat bes zo &nbsp;Lüü op dr Tach op ö Biir komme.

Ävver d *Schmemme* es mä önö Deel van öt Hofbräuhuus. Do jitt öt och noch önö *Festsaal*. Do kann jeviird wääde. Wä jätt koofe well, da kann dat och maache. Op d rääte Sii van dr Ängang ex ö Jeschäft. Do jitt öt völl Kroom.

Op jädde Vall moss mo saare, dat öt sich luuhnt, öns op ö Biir kikke z komme.

## Websije

* Offiziell Sie van et Hofbräuhuus am Platzl
Scheffsweihnaatsmaat

Wä än d Vöörweihnaatszitt nö Köllö kütt, da darv dr Scheffsweihnaatsmaat nät vorpaaße. Dä eß angisch als dr gruuße vöör dr Dom övv dä op dr Neummat.

Watt derekt opvällt es, dat moch bezaahle moss, öm sisch dat a z kikke. Ävver op all d Etaje van dat ömjeboude Scheff send Ständ opjebouwd un öt jitt önö Hoov z luure un z koofe. Wä jätt drenke well, da kann dat och do. Vöör Jlüühwing un ö Wööchje weed op d övvichte Etage van öt Scheff och jesorcht.

Manchmol duucht öt jätt, i moch op öt Scheff jo kann, denn ön kleng Schlang steeht döck an d Kass ävver aavhalde soll dat kännän.
Leissenish/Meißdörp

**Lessenich/Meßdorf** is ene offizjälle Stadtdeil em Weßte fun der Bundesstadt Bonn. Hä litt öm fönnef Killometer ußerhallef vun de Shtadtmedde. Hä shtüß em Oßte aan Duisdorf, üvver_et Meißdörver Fälld_erövver em Nochtoßte un Norrde aan Endenish un Dronsdörp, wat all bëij Bunn hööt, un em Wäßte aan de Jemeinde Allefdte.

Dä offizjälle Stadtdeel eß öm de 1,46&nbsp;km² jruuß.
Bewunndt weed hä fun felleijsh &nbsp;Minsche,
un hät domet öm de &nbsp;Minsche pro km².

Wi do Name säät, zerfäält dä offizjälle Stadtdeel in di zwëij zimmlesch ëijene Dörpe Leißenish un Meßdorp.

## Websigge
* Ene vichtuälle Rondjang dörsh Leißenich un Meßdörp
Flöppe

**Flöppe** deet e'ne Flöpper, wenn e en Pief ode Zerätte flöppe deet. Zick em 1. Januar 2008 eß en janz Deutschland de Flöpperei durch e Flöppverbott en öffentliche Enrichtunge verbodde. Och su manch Flüppche moss jätt zom Flöppe hann.