open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Coponius

**Coponius** woch dr ischde Präfäkt va Rom ä Judäa. Hä werkde do tösche d Joohr 6 un 8 n. Christi Jebuurt. Rom hod zvöör dr Herodes Archelaos aavjesatze. Dä hodd z völl ä sing eeje Teisch jöwerkd.

## Watt Coponius z do hod
Als Coponius ä Judäa am Vrassele woch, vorstänge sisch d Lüüh em Land at jarnet met d Römer un öt joov önö Opstand. D Judäer woohle sisch dodörch jäje d Römer wäähre, d wi di d Welde do jöhaußd hodde. Usserdäm sollte d Römer ön Volkszäälung dörchsätze, watt d Lüüh ä Judäa jarnet paaßde.

## Watt en sing Zitt veel
Beij d Viiröreij van öt Paschavess woode d Potze van dr Templ öm Meddernaat opjemaad. Ö paar Samariter koome örenn un worpe Knouche va Mensche en d Templ. Dat wood Coponius zr Laaß jelaad un hä mood zöröck no Rom, öm z erklääre, wi dat vörkomme kutt. Övver dat Jespräch es nüüß övvermeddeld ävver mo kann sisch vörstelle, da töt net jott vöör häm jeloufe es, denn Coponius koom net no Judäa zöröck. Hä wood dörch Marcus Ambibulus ersatze.

## Jätt z lääse
* Haim Hillel Ben-Sasson (Hrsg.): *A History of the Jewish People*. Harvard University Press, 1976, ISBN 0674397312, S. 246. (Deutsche Übersetzung: *Geschichte des jüdischen Volkes*. Bd. 1. Beck, München 1978, ISBN 3-406-07221-6.)

## Websiij
*Ö paar Wööd övver Coponius
Æa

**Æa** — mir däte wall **Äa** schriive — eß dä römesche udder lateijne Name för en jriischeshe Ensel →&nbsp;Aia
ÄL

**Äl** es dat Woot, wat de ahle Jërmane för dänne ier Bier hatte, woh mer noch esu joot wi keine Hoppe beim Bräue jebruch hät. Dohmols hät mer et Bier och noch uß Saache jemaat, di mer hück do nit mieh för bruche deiht. Shtatt Hoppe hät mer alle müjjelesche Krückscher jenumme. Och dat mer beim Bräue Heff bruch, wohr noch jaa nit bikannt. Mer hät et Bier zwa met Häff jebreut, ävver oohne dröm ze weße immer met dä Heff, di em Bräues esu wi su en de Luff lohch. Hück määt dat met däm Shpontanjärre esu joot wi Keine mieh (ävver et Gueuze, et Jopenbier, et Kriek, un et Lambic sėn spontanjärresh).

## Süsch och
* Meet
Häädejraad (Blëjshtėff)

Beim Blëjshtėff meint mer mem **Häädejraad** eijentlesch nur de Miine ier Hähde. Der Räß vum Shtevv_eß ejaal.
Wie hatt ov wëijsch esu e Denge eß, määt ene jruuße Ongerscheid bemm Schrivve, bemm Moole un bemm Zëijschne uß, un och, op wat för e Mattrijaal mer övverhoup met enem Shteff loßjonn kann, dat mer henger heer och jet äkänne kann.

## De Enndëijlunge
Met han vier Jrund-Shtärke, di sen noh änglesche Bejreffe affjekööz, dat sinn_er:

De Shtärk H eß ėn nüng Stärke vun H beß *9H* opjedeelt, un de Shtärk B en nüng Stärke vun B beß *9B*. Wie ävver jenou de jrüüßte Shtärke praktsch sinn, dat eß jetz nit jans_et sellve wa_mer sesch de ëijnzelne Blëijshteff-Maacher beloohre dëiht, dat määd_et Verjiische jet schwierėsh.

### De Aanwendunge
De middlere Hääte woodte un wäde för allem jähn för et teshnesche Zeishne jenumme, weil se op däm raue Kattong länger Shpetz blieve. De wëishe Zoote donn sesch joot för det künßleresche Ennsaz eischne. För et Schriive sen de Shtärke zwesche 3B un H et beß.

### Jenoue Endeilung en Europpa

### Ingernationale Häädejraade em Verglëish

## Normieronge klappe nit
Et jit nu allederdings kei abseluut Mohß för der Häädejradt fu Blëijshteffte, un och keine Wääsh odder Shtandadt, wi me dä eruß krijje künnt. Ene Klüngel vun täschnesche Expächte unger de Scherremhärschaff vun de Ingenazjonaale Ojanisazjohn för de Norme (ISO) es zwa zick övver 15 Johre draan, en zoverläßijje Tëß ze soke, dä mer och widderholle kan, un esu en Norrem för der Häädejraadt bëij de Blëijshteffte opzebouwe. Eruß jekumme es winnish. Avver et es opjevalle, dat de japaanesche HB-Shteffte öm ene Jrad wëijsher woore, wi de europpäjesche, un die widder etwa öm dersellve Ongerschëijd wëijsher, wi di us der USA. Ävver mer kunnt sesh och nit obb_ene ėngernazjonaale jemeinsamme Shtanndadt för de Name för de Hääde bëij de Blëijshteffte ëijnijje. Dröm jidd_et noh wi för drëij ongerschëijdlijje Zoote vun „Shtandad“-HB Hääde op dr Wëlt: * HB — wëish (Japan)
* HB — mėddel (Europa)
* HB — hatt (USA)
Willy-Millowitsch-Medallich

De **Willy-Millowitsch-Medallich** weed zick 2003 aan Persönlichkeite verjowwe, die sich besönders öm en saubere, zotenfreie un aanständige „Kölsche Rädd“ verdeent jemaat hann. Se eß vom Fesskomitee Kölner Karneval initiiert wudde, un en Ihrung met dä keen Nösele verbunge sen. Dämm Kuratorium von d'r Willy-Millowitsch-Medallich jehüren zorzick de Markus Ritterbach, Joachim Wüst un Christoph Kuckelkorn, Präsident un Vizepräsidente vom Fesskomitee Kölner Karneval von 1832 aan, de Josef Müller (Bürjermeester von Kölle), de Ernst Bley (Prägeform GmbH) un Stifter von dä Medallisch en Jold, de Peter Millowitsch (Schauspeller un Sonn vom Willy), de Gerhard Kock (Leiter von de Akademie för uns kölsche Sproch), de Heribert Malchers (Intendant vom Hännesche-Theater), suwie de Pastur von St. Alban Kölle, Gerhard Herkenrath.    

## Bisher sen met dä Medallich jeihrt wudde
* Karl Schmitz (postum) (*Schmitze-Grön*)
* 2003: Hans Hachenberg (*De Doof Noss*)
* 2004: Gerhard Herkenrath (Pastur von St. Alban)
* 2005: Grete Zimmermann (Hännesche-Theater)
* 2006: Karl Becker (Katholische Haupscholl Jruße Jriechemaat)
* 2007: Reinold Louis (Autor, Moderator un Kommentator)
Lukas Podolski

Dä **Lukas Podolski** is_ene koelsche Jong, dä baal vum joode Bayern widder zom FC zoröck kütt. Bei dämm Club hätte domols sing Karrier bejonne. Wu dä Poldi 18 wor, hätte 10 Treffer in 19 Spille en dä iersten Lija för singe Club jeschosse. Nodämm dä FC aafjestieje wor, hätt dä "Poldi" mit 24 Tore enne jruße Deel dozo beijjedrore, dat dä FC widde opjestiehje ess. Ein Joor späde unn no dä WM esse domols zo dä Beijere jejange. Beim FC Bayern München woore äwwe nit esu jood wie in Kölle. Äwwe dö de Nationalmannschaft hätte vill Tore jeschosse.
Jolde Ostermann-Medallje

De **Jolde Ostermann-Medallje** weed zick em Johr 1967 jedes Johr bei de Prinzeproklamazjohn em kölsche Fasteleer verjovve. Krijje dun se Minsche, di sesch öm et kölsche Leedjoot verdeent jemaat han. Se es jeshtėff woode, fun wämm, weße mer nit jenou, et künnt de Shtadt jewääse sinn.

Krääje han dä Orde bes jez unger diverse andere och:
* der Reinold Louis
* 1968 dä Ludwig Sebus
* 1970 der Kaal Berbuer
* dä Jupp Schmitz
* dä Willy Schneider
* 1973 et Marie-Louise Nikuta
* dä Fritz Weber
* 1976 de Willi Ostermann Jesellschaff vun 1967 e.V.
* 1977 dä Toni Steinjass
* 1978 dä Gerhard Jussenhoven
* 1981 de Bläck Fööss
* 1986 dä Hans R. Knipp
* 1994 der Willy Millowitsch
* 1997 de Hellige Knäächte un Mägde
* 1999 de Höhner
* 2002 dr Kingsize Dick
* 2003 dä Peter Schnitzler
* 2004 dä Hans Süper un dä Otto Scheiblreiter
* 2007 dä Fritz Pleitgen

## Luur och hee
* Willi Ostermann
Strühmann

Sig över 300 Johr wied in Jülich dä **Strühmann** jepreck und et Veilchendingstachs et ovends in de Rur bejrave unger vill Wehjeschrei un Jekriesche. Bis et ever su wieg is, wied dä Jong dä janze Dach dürch Jülich jedrache, bejleitet von sing Bröder un singe Pattühm. Un wie dat im Strühmannleedche jesunge wied: an jede Eck wied hä jepreck.
  
Un wenn et üch am Veilchendingstach zu langwielich wied und ihr wullt noch jet fiere, kummt entweder dachsöver un sitt unse schöne Umzoch dürch us Stadt oder et ovends üm sibbe Uhr noh Jülich, söckt üsch ne Parkplatz un kummt noch de Rurbröck. Dann sid ihr et Bejrävnis und e schön Feuerwerk. Donoh trecke mer in et Jlashuus vum Bröckekopp Park und donn noch jet fiere.
Heinz Ganss

**Heinz Ganss** (* 29. Dezember 1942) is es unger singem Shpezname *Kingsize&nbsp;Dick* bekannt. Hä is ene kölsche Musiker, dä kölsche Leeder jeschrivve hät un sengk.
E paar hät hä zosamme met De Bläck Fööss opjenomme. Hä es ävver eijentlich dä *kölsche Ostermanninterpret* un deshalv hät hä em Johr 2002 och de *Jolde Ostermann Medallje* jekräje.

## Webigge
* Kingsize Dick
* King Size Dick bei Musicline.de
Boumschėer

En **Boumschėer**, **Boumschier**, udder **Aßschnigger** bruch mer em Jaade för de Böüm, udder em Bösch, udder em Forß, un_em Wald] för zem Trimme. Dat ess_en lang Schėer, woh me Äß met schnigge kann, di beß aach Zantimeeter deck sin künne. Se hät zwei lang Jreff, ov Stiile für se aanzepakke. Di sen fö jewööhnlej uß Holz un sellder us Ieser odder Allu, un minßdens ene joode hallve Meter lang. Dä Boumschėer ier Klinge sen etwa jeforremp, wi ene Zeijvėnger un ene Duume fun ejne Hand, di Shpetz op Shpetz zosammekumme. Dozwesche kütt dä Aß erin, un dann af domet!

Et jidd_er Boumschiere, woh mer der eine Jreff länger maache kann. Do weet jet draanjeshtek, aanjeschruuv, odder drövver jeschovve, udder et es en Teleskop-Shtang. Di jon bes op vier, fönnef Meeter en de Hüh. Met däm verlängerte Jreff kam_mer on_noch Äß huh bovve äreishe. Domet mer ävver och schnigge kann, wam_mer en dä Hühde ene Aß jepack hät, es aan dänne Boumschiere ene Sielzoch aanjebraat, met dämm di Schier zohklappe deiht. Janz sellde nur weet dä tiräk vun enem Minsch unger em Boum jetrokke. En de allermiehzte Fäll rötsch dä eine Jreff bovve en enem Rühr erop un eraf, weet met ene Fedder jehallde, di de Schier oplöht. Beß dann, wann de Scheer alld öm ene Aß jejreffe hät, der Minsch plötzlesch de Shtang noh onge trik, domet övver dat Siel de Schėer zohmäät, un dä Aß, woh se jraad noch draan jehange hät, jenou aan dä Shtell jekap weed.

Boumschiere nozze sesch af, wie jeedeß Wërkzüsch zom Schnigge. Dröm moß mer se drüsch hallde, rejemäßesch souber maache, ööhle, un[schärf maache. Dat Schärpe es ävver nor fun de Uußesigge müjjelėsch. Doför moß me de Blädder för et Schnigge, eez usseneijn schruuve, un jeedes ejn för sesch scharf maache. Bei manshe Modelle eß ein Sigg, de jeboore, di wi ene Halfmohnd ußsüüht, selfß-schärfend, un mer moß nor de dönne Jäjesigk schärref maache, di dann och jet jeboore eß, bloß andeßeröm.
Bebber

**Bebber** (amplisch: **Bedburg**) is een vun de nördlischste Städtscher em Rhing-Erft-Kries un hätt unjefiehr 25.000 Einwohner.
Maria Verköndijung

Jenau nüng Moond vür Weihnachte am 25. Määrz fiert de katholische Kirch **Maria Verköndijung**, dä Daach, aan dämm de Erzengel Jabriel em Maria, d'r Modderjoddes, de Jeburt vom Jesus aanjeköndich hätt. Maria Verköndijung eß eent von dä ählste Feste von d'r Kirch övverhaup.

Weil fröher am 25. Määrz et Fröhjohr aanjefange hätt, jilt dä Daach em Buurekalender als wichtije Wädderlosdaach:
Schingk am 25. Määrz de Sonn, jitt et em Somme en joode Äänt.
Eß et am 25. Määrz kalt, hält sich d'r Fross noch vierzich Daach.

## Websiije
Brauerei im Füchschen

**De Brauerei im Füchsche**, dat iss en alde Huusbrauerei im Häzze vun Düsseldorf! He weed dat beliebte Füchsche Ald sit 1848 jebraut. 
De „Fuchs“ als Zeeche de Brauerei kütt doher: Anstatt en Zohl schmückte ne „Fuchs“ dat Huus on doher Fuchs = Füchsche(n).

Äwwer… Dat Huus vun de Brauerei existiert schon sit 1640 un do wurde ooch schon Bier jebraut, jedoch nit et Füchsche. De Brauerei hät ihre Name sit 1908, wo de Düsseldorwer jung Theodor König mit sinner Frau Louise dat Huus op de Ratinger Stroß koofte on de Fuchs zum Zeeche för de Brauerei machte. Su is de „Brauerei im Füchsche“ jebore!

Doch de Kreech jing ooch nit eenfach an dem Huus vörbei…
Esch 1950 nahm de Pitter (Peter) König wieder dat Lokal op on vun de Scharm hät et nix einjebüßt.  
Ab 1995 is wieder de Pitter (Peter) König am Ruder on hät dat Füchsche op de Berücksichtigung der Tradition in et neue Jahrtausend jeführt.

## Websigge
* De Brauerei im Füchschen ier Websigge
Bedriefsystem

E **Bedriefsystem** dat is de Softwäär, wodurch de dinge Rechner überhoubt ets bedrievve kaanst. Dat Dinge dät so de Bedrievvsmiddel, also esujet wie de Speicher un de Ein- un Ussgavvegeräte, alswie dat usführe von Programme stühre.
Dol2day

**dol2day** is en Engornätßait un e sozial Netzwerk för Politikinteressierte. Se is europaweit et größte er Aat. En Metjleedschaf is ömesöns.

Die Sick is en Mischung us Forum un Rollenspill. Umfrage un Diskussione zo politische un gesellschaftliche Theme op dä ene Sick, et Wahl vunn dä Engornätkanzler för vier Monde un Arbeid en virtuelle Parteie (linke, liberale, konservative un unspezifische) op dä andre Sick. Dä Kanzler deit organisiere:
* Klaaf met Persönlichkeite us dä Politik un dä Jesellschafte un
* hä versöhk, et ** wiggerzoentwickele.
Letzte Entscheider sin äwwe de Betreiber un Eigentümer, et Redaktion vunn dol2day.

dol2day is zick 2000 online. Di Engornätßait is dä Preisdräger vunn dä *[[Grimme Online Award]]* em Johr 2002, un hät dä *Prix Ars Electronica* vun 2004 kräje. Do Sprooch is Huhdütsch.

## Websigge
* dol2day (op hochdütsch)
Lệ Thủy

Dä **Kriies Lệ Thủy** litt en Bac Trung Bo, em Norrde vun Quang Binh, un em wäßßlischte Zippel fun Kiến Giang.
Alle Städt un Jemeinde em *Kriies Lệ Thủy* vun hück sin:

* Two Städtcher: Kiến Giang and Nông Trường Lệ Ninh.
* 25 Jemeinde: 
Hồng Thuỷ, Ngư Hoà, Ngư Thuỷ, Thanh Thuỷ, Lộc Thuỷ, Hoa Thuỷ, Cam Thuỷ, Liên Thuỷ, Phong Thuỷ, An Thuỷ, Sơn Thuỷ, Ngân Thuỷ, Hải Thuỷ, Hưng Thuỷ, Tân Thuỷ, Xuân Thuỷ , Dương Thuỷ, Mai Thuỷ, Phú Thuỷ, Mỹ Thuỷ, Sen Thuỷ, Trường Thuỷ, Văn Thuỷ, Kim Thuỷ, Thái Thuỷ.

## Refenenze
Castrop

Dat vörmalijje Dörp **Castrop** es aam 1. Aprell 1926 en dä Shtadt Castrop-Rauxel opjejange.

Dä Name Castrop kütt vum mönsterländesch wëßfääleshe Woot „**'“ of „**'“, wat Dörp bedügk, un dä Wööter „**'“ of „**'“, die verwandt met unserem Kahß of Kaste, ene Speijsher bedügge. Castrop hëijß dröm, övversaz, „dat Dörp aam Koonkaßte“.

Et woodt ald em Johr 834 en ene Urkund met dämm Name **<span style="font-variant:small-caps"></span>** opjeschrevve.
Em Johr 1470 hät de Hääzoch vun Kleff dat dohmohlijje Castrop zor Freiheit en singe Jrafschaff Mark jemaat. 

Nohdämm de Preuße jääje der Napolejon em Kreesch ungerlääje wohre un et Ruhrdepachtemang enjereschdt wohr, woodt Castrop em Johr 1808 en Mairie. Noh 1815 woodt Castrop en Börjermeisterei ov en Amp en dä Preuße ier Provinß Wëßfaale. En dämm Amp wohre och — för en Zick — Ööt uß Sodinge un Börnig, di hück bei Herne hüüre, un Mengede un Deuse, di hück bei Dochtmund jehüüre. Et beshtundt beß 1902.

Uß dä Ööt Castrop, Bovvercastrop, un Behringhuuse hann se em Johr 1902 de Shtadt Castrop zosamme jelaat, die em Johr 1926 met dämm dohmohlijje Amp Rauxel onger dämm Name Castrop-Rauxel zosamme jelaat woodt.
Hück jehööt Castrop-Rauxel bei dä Kriiß Recklinghuuse.
Quang Binh

**Quang Binh** ess_en Provins vun Vietnam. Dä Phong Nha-Ke Bang Natzjonaalpark litt doh.
De Provinß eß opjedeilt en Kriise:
* Dong Hoi
* Lệ Thủy
* Quang Ninh
* Bo Trach
* Tuyen Hoa
* Quang Trach
Phong Nha-Ke Bang

Dä ****** ess_ene Natzjonaalpark un litt en Provins **' vun [[Vietnam]]. Dä Park hät 300 Hööle un Jrotte. Di sen zosamme jenumme öm de 70&nbsp;[[Kilometere]] lang. Hä jelt als e Beishpell för de [[Bijodivärsizitäht]]. De [[UNESCO]] hät dä Park [[2003 (Johr)|2003]] op de Leß met de  [[Ärv vun d'r Welt]] jedonn.

== Websigge ==
* [http://whc.unesco.org/en/list/951 de UNESCO ier Sigge övver dä **' Natzjonaalpark]
* dämm '''' Natzjonaalpark sing offizjäll Webßait
Haan (Rhingland)

**Haan** issen kleen Shtädtsche nävve Hilden. Räschts danäve is Woppertal. De Bürjermeister is dä Knut vom Bovert. 
De Shtadt litt em Kriiß Mettmann un aan dä Bahn vun Düsseldorf un vun Kölle övver Ohligs noh Vohwinkel. Dat Örtsche Gruiten aan därsällve Bahnlinnisch wohd 1975 noh Haan enjemeindt.
Essen

Di Stadt **Essen** (op ripoarisch och *Esse,* limburjisch *Äßße*) es en Stadt em 
Ruuerjebeet un jrenz em Sööde aan et Berjesche.
Essen litt aan der Ruhr un aan der Emscher.

1896 hätt de Enwohnerzahl zom ierschte Mol die Jrenz vun  överschritte.
Essen es de achtjrüßte Stadt vun Dütschland un jemeensam met Dortmund de jrüßte Stadt vun´m Ruuerjebeet. 
Em Dezämbor 2008 wore &nbsp;Minnsche met'm eezte Wunnsetz en Essen jemeldt.
In Essen weed unger onderem dat Borbecksch, dat Kettwijjer Platt un dat Werdener Platt jeschwaadt.

Essen es vür allem wääje singer Industriekultur (Zech un Kokerei Zollvereijn, Villa Hügel, Colosseum Theater Essen un Margarethenhöhe) un singen wichtijen Jebäuden (Essener Dom, Ahl Synagog, Museum Folkwang, Philharmonie Essen un Schloss Borbeck) Kulturhoupstadt 2010 vun Europa.


Datei:Münster Essen 20060326.jpg|Dä Essener Dom
Datei:Alte Synagoge Essen.jpg|De Ahl Synagog
Datei:Essen CityHall.jpg|Dat Essensch Rathuus
Datei:Zeche Zollverein Fördergerüst.jpg|De Zech Zollvereijn
Datei:Essen Gruga Park Grugapark.jpg|Dä Grugapark
Datei:SchlossBorbeck01.jpg|Et Schloss Borbeck


## Bezörke un Veedel
Essen hätt 9 Bezörke un 50 Veedel: 
* Stadtbezörk I: Stadtkern, Oßßveedel, Nordveedel, Wäßßveedel, Süüdveddel, Süüdoßßveedel, Huttrop, Frilledörp
* Stadtbezörk II: Rüttenscheid, Rellinghausen, Bergerhausen, Essen-Stadtwald
* Stadtbezörk III: Altendorf, Fronhuuse, Holsterhuuse, Fulerum, Haarzopf, Essen-Margarethenhöhe
* Stadtbezörk IV: Schönebeck, Beddingroode, Frentrop, Delfken, Gasche, Borbeck, Baukholt, Bergeborbeck
* Stadtbezörk V: Altenessen-Nord, Altenessen-Süd, Karnap, Vüegelheem
* Shadtbezörk VI: Schonnebeck, Shtoppenberch, Karternberch
* Stadtbezörk VII: Shteele, Kray, Freisenbruch, Horst, Leithe
* Stadtbezörk VIII: Heisingen, Kupferdreh, Byfang, Überruhr-Hinsel, Überruhr-Holthausen, Burgaltendorf
* Stadtbezörk IX: Bredeney, Schuir, Werden, Heidhausen, Fischlaken, Këttwish

## Sport
### Root-Weiss Essen
Dä jrößte Fooßballvoreijn vun Essen, datt eßß Root-Weiss Essen. 1955 wor de Club de Deutsche Meister. 

Spieler vun fröher: Helmut Rahn, Otto Rehhagel, Willi Lippens, Mario Basler, Manfred Burgsmüller, Willi Landgraf, Barış Özbek un Serkan Çalık.
### Andere Vereine
* SG Essen-Schönebeck *(Foßball)*
* Moskitos Essen *(Eishockey)*
* Assindia Cardinals *(American Football)*
* Tusem Essen *(Handball)*

## Luur ooch
* Baldeneysee
* Gruga
* Karl Albrecht un Theo Albrecht
* Heinz-Horst Deichmann
* Alfried Krupp von Bohlen und Halbach
* Heinz Rühmann
* Diether Krebs
* Ingo Appelt
* Bert Rürup
* Jens Lehmann
* Marie-Luise Marjan
* Borbecksch 
* Kulturhouptstadt 2010

## Websigge
* www.essen.de
Braiellsch Platt

Dat **Braiellsch Platt**, op düütsch: **' kalle se en [[Braiel]], op dütsch **'. Dat es ene Oot zwesche em ongere Rhing un de Maaß jelääje, dä hück bei de Jemeinde Nettetal jehööt, di mer künßlesch do jeschaffe hät. Dovör wohr övver Johrhonderte en weschtijje Handelsplaaz med en Tradizjuhn vun de Buure.

De Krähmer und Handelslück uß Braiel han och ein eije rottwelsche Shprooch jehat, et Krämerlating, wat sesch Heenese Vlek jenannt hät, op dütsch **'. Dat hät mem Braielsch Platt ävver nit vill ze donn jehat.

== Verwandschaff vun dä Shprooch ==
Et Braiellsch Platt es ein vun dä Mongk_Aate vum Övverjangk zwesche em [[Klewerländisch]], em nordlisch Limbursh, anger [[Nederlängsch (Shprooch)|Nederlängsch]]e Dialekte un dä övverijje [[Wäß Meddeldütsch (Shprooch)|Wäß_Meddeldütsch]]e Shprooche (et [[Ripoarisch]]). Di woodte en de Verjangeheit och [[Dütschnederlängsch (Shprooch)|Dütschnederlängsch]] jenannt, äwer jets dökker ''Platt'' udder ''Plattdütsch''. Et es em [[Wäste (Hemmelreeschdung)|Wäste]] vun de [[Linnisch vun de eijnheijtlijje Miehzahl]] un em [[Norde (Hemmelreeschdung)|Norde]] vun de [[Benrother Linnisch]] un dobei em [[Sööde (Hemmelreeschdung)|Sööde]] vun de [[Öödingsche Linnisch]]. Et es däsderwääje bei de wäßlijje vun de [[oßlemborjesch (Shprooch)|oßlemborjesch]]e Dijaläkte, di mer och de [[södniderfrängkesch (Shprooch)]]e Shprooch nänne deiht.

== Beispellsäz ==
* ''Et Nausch sint al de Kot jriis.'' (Et naaks sen all de Katze jriiß/jrou)
* ''Möt braiellsche Kärmes joaven et emer de ärschte Kiersche.'' (Met dä braiellsche Kirmes joov et ümmer de etdte Keesche)
* ''Dou Klaapmul, wän men dech jät vertält, mos-e träk wär klaape! (Do Traatschkann, wam_er Der jät verzällt, doh moß De dat tiräk wigger eröm shtreue!)
* ''Dä Klaierschtoof hap ech langs de Döer jejole.'' (Dä Kleiderstoff han esh aan de Düür jekouf)
* ''Vör en näte Klenger bön ech emer de habe.'' (För ene nette Klaaf ben esh emmer ze han)
* ''Ene Wengkter jinge de Vraue schekschoonjaare, un et Vus broak en et Iis en.'' (Em Wenter jingke de Froue Schlettschohnloufe, un et Fuss es em / ent Iiß enjebroche)
* ''En di Vroach jon ech möt dech enich.'' (En dä Frooch ben esh met Der eens)

== För noh ze lässe ==
* [[Hans Straver]]: „**'“, eruß jekumme als Band 49 en de Schreftereih vum Museumsverein Doreborsh, en Jriefroth, em Johr 1997, kei ISBN
* Hans Straver: „**.“ Breyell, 1984, kei ISBN
* Hans Straver: „Os kleen kentänt Leave.“ Breyell, 1995, kei ISBN

## Websigge
*Wikipedia op Limburjesch
Star Trek

**Star Trek**, esu dunn sisch sächs Seins-Fickßshen Serrije nenne, die et enßjesamp op en jaanze sevvehundert und säächsezwansch Fullje, esuvvie illef Filleme brenge. Ußerdämm jitt et onnoch esu ville Bööscher un Kompjuterspille dozoo, dat m'r_se jaanit eehz all uppzälle kann. Ääfunge hat dat janze jemand, dä Tschinie Roddenberrij_ieß.

Lejder woot nie jet op ripoarisch övversätz.

## Roumschiff Enterpreis

Die eehzte Serrije. Dej hätt op dä USS Enterprise (NCC-1701) jeshpillt, und Käpt'n Kirrek hät do beshtimp. Usserdämm joov et do denn Dockter, dänn se all Pille nannten, ävver dää ejentlesch Lennart Mäckeu jehejße hat. Usserdämm wor do dä Spock. Nit nur dat dä dä eezte Offizier un o_noch dä Weßeschaffsoffizier woor &ndash; nää, dä moot och noch Volkanijer sinn. Dat woren ejentlisch die drej Houpkaraktäre, evver et joof noch feer minder wischtije, wejl et jo süns laangwejlesch jewwoode wää:

Eeztens hadden se die Juhura. Dat woo domols die eehzte Shwatze im TV, die ens en wichtisch un positief Roll kräje hätt. Dann joof het dää Paafel Tscheckoff, dat woor ene Russ. Do daafste nit verjesse, dat dat domools im Kaale Kreesch jespillt hat. Jo, un dä Hickaru ßulu. Dat wor ene Asiat, un dat wo och sellde, denn dä moot nit mit asiateschem Akßent shprääche, und wo och nit böös. Wenn hammer ussjelasse? Ah jo, denne Montejommerrie Skott, enne Schott. un dää, dää luurte dat dää Aantriff un dat janze Teshnik-Jedöns jeflupp hät.

Jeshpillt wooden die von:

* Köbes Tiberrijes Kirrek = Willem Shatner
* Spock = Lennart Niemeu
* Lennart Mäckeu = Däforrest Kelli
* Niota Penda Juhura = Nischel Nickels
* Paafel Andrejefitsch Tscheckoff = Walter Künning
* Hickaru ßulu = Schorsch Tackej
* Montejommerrie Skott = Köbes Du'en
Huang Xianfan

**Huang Xianfan** (* 13. November 1899 ä Fusui, Guangxi; † 18. Januar 1982 ä Guilin, ä Guangxi) woch önö Historiker (Jeschichtswessenschaftler) us China un dr Jründer van d Bagui School.

## Si Lääve
Huang Xianfan ees en Nanning en de School jejange un hätt anschließend vun 1926 bes 1935 an de Huhschool(Universität) vun Peking(Houpshtadt vun China) Jeschichte studeert. Vun 1935 bes 1937 an de Huhschool vun Tokio (Houpshtadt vun Japan) Jeschichte studeert. Vun 1943 bes 1953 Huang Xianfan woch önö Professor vöör Jeschichte an ön Universität vun Guangxi. Vun 1954 bes 1982 Huang Xianfan woch önö Professor vöör Jeschichte an ön Pädagogiske Universität vun Guangxi.

## Quelle


## Websiij
Police Academy (Zeichetreck)

**' es en [[United States|amrikanesch]] [[Zeichentrickfilm|Zeischentrickserij]], aff [[Joohr 1988|1988]] eruß jebraat vun de **'. Övversaz heis_et: *Pullizeischoll*.

## Fijure
* **'
* **'
* **'
* **'
* **'
* **'

## De einzel Fellemsche
### Staffel 1
# **'
# **' 	
# **' 
# **' 	
# **' 	
# **' 	
# **' 	
# **' 	
# **' 	
# **'
# **'
# **' 	
# **'
# **' 	
# **' 	
# **'
# **' 	
# **'	
# **'	
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'

### Staffel 2
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **'
# **
Ruuer Platt

Et **Ruuer Platt** (opp Huhdütsch: **Ruhrdeutsch** oder **Ruhrpöttisch**) eß dä Regijolekk vum Pott. Em Wäßte vum Ruuerjebeet eß de Shprooch mehr Rheijnėsch jeprägt, em Oßte mehr Wäßfäälėsch. 
Et jibt ooch Elemente uß dä polnėsche Shprooch.

## Ruuer Platt ↔ Ripoarėsch
:auf Jück ↔ op Jöck
:Bude ↔ Büdche
:u. a. Knallkopp, Dupek, Eschek, Tünnes ↔ u.&nbsp;a. Blötschkopp, Tünnes, Tring
:aus dem Lemäng ↔ us der Lamäng
:Knubbel ↔ Knubbel
:Kappes ↔ Kappes
:Fott ↔ Fott
:Fisematente ↔ Fisematente
:Matka ↔ Mütterchen
:dobrze ↔ gut
:Mottek (v. młot) ↔ Hammer

## Luur ooch
*Di Dijalekte vum Ruhrpott: u.a. dat Mölmsch un dat Borbecksch.

## Websigge
* www.linse.uni-due.de (*opp Huhdütsch*)
* www.freidok.uni-freiburg.de (*opp huhdütsch*)
* www.planet-wissen.de (*opp Huhdütsch*)
* www.kambeo.de (*opp Huhdütsch*)
Alkohol

**Alkohol** ess eijentlich en janz lustisch Saach. 
In der Schemie säät ma dat zo all Kollestoffverbindunge in dänne eine Sauerstoff-Wasserstoff-Jrupp odder uch OH-Jrupp drinne ess. Ävver dä normale nitt-Schemiker säät, dat dä Alkohol dä ma drinke kann dä normal Alkohol ess. In dä Schemie heiß dä Ethanol odder Ethylalkohol.

So, un jetz verzälle mer üch dat noch einmol en bissche mieh, wie dat esu in dä Wisseschaft mit däm Alkohol iss:
Alkohol is en Flüssichkeit met enem fiese, brennende Jeschmack un ohne Färv. Un hä kann och janz joot brenne.

Ma kennt en et esch ens vum Drinke, un doher is hä en Jenussmeddel, wie och Wing odder esu. Ävver do kanns nit met enem Auto, odder nem Schiff, Flochzeuch, Zoch, Ufo odder Panzer fahre, wenn do zo vill Ethanol jedrunke häs. 

It jeff Minsche, die suffe dat nit, sondern kippe dat in ehr Auto odder dä Kaming zo huus. Und de Schemiker in dä orjanische Schemie nemme dat uch als ene Lösungsmittel (uch för ehre Problemscher).
Peter un Paul

Am 29. Juni wierd de Apostele Petrus un Paulus (Pitter un Paul) jedaach, die zwesche 64 un 67 n. Chr. ömjebraat wudde sen. Et eß et bekannteste Apostelfess em Kirchejohr un de Nationalfierdaach vom Vatikan.

Petrus wor de ierschte, dänn Jesus als Apostel berofe hätt. Paulus, dä sich vürher Saulus nenne däät, hätt zonächs Christe verfolesch, beß imm d'r von de Duude operstandene Jesus erschinge eß.

Petrus eß vom Jesus met dä Wöörd „Du beß Petrus un op dä Steen will ich ming Kirch baue.“ (Mt. 16:18) als singe Nohfoljer enjesatz wudde. Weil de Petrus op eenem von dä sibbe Hüjele von Rom, op em Vatikan, mem Kopp noh unge jekreuzisch wudde eß, hätt me do de Haupsetz von de Kirch hinjelaat. Deshalef eß jede Paps de Nohfoljer vom Petrus un de öwerschte Pastur von de Kirch.

Uss Tradition weiht me de Haupkirche von de Städt un Dörpe em Petrus ode em Paulus. Och de Huhe Dom ze Kölle eß op „Sankt Peter und Maria“ jeweiht. Un sing Haupjlock eß d'r „Decke Pitter“, dä nur aan besondere Fierdääch em Johr lügge deet. En London eß de Haupkirch „Saint Pauls Chathedral“.
Ahl-Kölsche Shprooch

De **Ahl-Kölsche Sprooch**, op dütsch säät mer ****** doför, hät mer en Kölle jekallt un jeschrevve, ih dat dat Kölsch vun hückzedaachs sesch allählesch jebeldt hät. De Ahlköllsche Sprooch joov_et als de Stadtsprooch en dä Zick vun öm et 12.&nbsp;Joohundert eröm bes en et  18.&nbsp;Joohundert erin.

Di Endeilung jeiht en de Houpsaach zeröck op dä Sprochweßeschaffler un kölsche Professor Adam Wrede. Dä hät ußföhrlesch de Entwecklung vun de Shprooche en Kölle un öm bei ongersöhk, un wat di för Verbendunge hatte noh de andere jruuß Dijaläkte en Dütschland. Dobei hät hä beeds e Wööterbooch för de Ahl_Kölsche Shprooch, un och för et moderne Kölsch zosamme possumenteert.

Zick de Medde vum 5.&nbsp;Joohundert wohr de Shtadt Kölle unger en Rejjimänt fun de Frangke, die noh knapp fonnefhondert Johr röömeshe Härschaff jekumme wohre.
Dat Ahlkölsche däht sesch späädeßtens em 12.&nbsp;Johrhondert op dä Jrundjaare vum dohmohlijje ripoaresche ahle Frängkesch un em ahle Nidderfrängkesch entweckele, wat en unser Jääjend dohmohls jekallt woodt, un däm shpääde Ahlhuhdütsch. Op dä Kölsche ier Shprooch hädd_et alsu ald em Meddelallder ene Ennfloß vom Huhdütsch jejovve.

De Ahlköllsche Shprooch woodt nit bloß jeschwadt, nää, se wohr och en Schreffshprooch, un de kerschlejje un wältlejje Offizjälle vun de Shtadt han se jebruch, ävver och dä nommaale Börjer, esu wigg, wi et Schriive dohmohls ald ühplėsch wohr. En reischhalldije Överlivverung uß dä Zick, schriif dä Professor Wrede doh drövver, däht ald en villfällteje shproochlijje Scheeschtung dokkemänteere. Vun de eezte Hälfte vum 12.&nbsp;Johrhondert aan sin och Schreffe belääsch, di mer hück „Litteratuur“ nänne däähte.

Mem sekßeehnte Johondott nohm der Ennfoß vum Neuhouhdütsch en Kölle wi em Rhingland zoh, un de Schreffshprooch en de Kanzleije un beim Dröcke däht sesch öhnlesch verändere. Wat de Lück jeschwaadt han, dat jeng dobei ävver nit esu met. Dat wesse mer dovun, dat em aachzehnte Johonndot wider mieh Kölsch jeschrevve woodt, un mer doh druß erkänne künne, wie sijj_et modärne Kölsch uß dä Shprooch, wi se dohmohls jekallt woodt, eruß äntweckelt hät.

Jäje et Engk vum sekßeehnte Johondott han se en Kölle de eije Schreffshprooch, di ene shtarke Enfloß vum Nidderfrängkesche jehat hatt, opjejovve, un se han ömjeshtallt op et Neuhuhdütsch zom Schriive. Zick dämm jon Schriive un Kalle ier eije Wääje, un dröm sin och fun doh aan de beß hück övverisch jeblevve jeschrevve Saache en Ahle Kölsche Töhn bloß noch äresch sellde ze fenge.

## Quelle un Bööscher
Tschett

Ene **Tschett** of **Tschät** es bei uns en Aat em Internet meddeneeijn ze kalle. Dobei tip me op sing Tastatur, un wat mer schriif, dat süt ene Andere op singem Scherrem, un ömjedrriht jeiht dat och. Em Prinzipp kam_mer ävver och övver andere Näze tschätte, dat fungxjeneeht jenou esu. Dat Woot „tschätte“ shtammp vum änglesche **' aff, wadd_esu_fill wi „e beßje [[Klaafe]]“ un „meddeneeijn Kalle“ un „sesch Ongerhallde“ bedügk.

== Websigge ==
* En [https://web.archive.org/web/20090414174856/http://www.chat-kommunikation.de/ Webßaijt övver de shproochweßeschafflijje un kommunikazjuhnsweßenschafflije Forschung övver et Tschätte] (''op dütsch'')
* [http://www.chat-bibliography.de/ **' — en Bööschersammlung övver de ingernazjonale Fochschung övver et Tschätte] (*op [[Englische Sprache|änglesch]]*)
* E Handbooch för der Lährer: Et Tschätte em Ongereesch för främp Sprooche (*op dütsch*)
* Infommazjuhne övver der Tschätt
Chaat

Chaat (op Hindi: ) es jet zem Esse, e Schößßelsche, udder ene Deller voll, met lecker jewöözte Häppsche un knackijje Plätzje met enem kräftejje Jeschmack, di mer en Indije, en Pakkistahn, un och sönß en Oßß-Aasije, för jewööhnlesch laans de Shtrooße, fun Shtänd, Büüdche, un fleejende Händler kritt. Dat Woot „Chaat“ kütt vum Hindi] , dat schpresch mer *cāṭ*, un et bedügg „schmeck joot, joot schmecke“, un vun , dat schpresch mer *cāṭnā*, dat bedügg „schmecke, ich schmecken jet“, un vum Prakrit , dat schpresch mer *caṭṭei*, un bedügg „lout Esse, un met vill Spaß Esse“.

Chaat jidd et en ville Zoote. Di sen all vun jebroode Deijsch jemaat, met ene Houfe annder Zohtahte för der Jeschmack. De ojinaal Chaat sen jemölsch uß kleijn jeschnibbelte Ääpelle, en Zoot jebroode Knäckebruud, Minni-Bunne un Jewööz. Andere jähn jenumme Aate enthallde Aloo Tikkis — met Öllisch un [Kurjändersche janneet un scharf Jewööze un enem Priißje Klätschkieß] — Bhel Puri, Dahi Puri, Panipuri, Dahi Vada, Papdi Chaat, un Sev Puri. Et jit divärse Jemeinsamkeijte zwesche dä Zohtahte vun dä Väsjohne woh Dahi, udder Jockert, dren es. Dat sin jeschnibbelte Öllisch, un Kurjändersche, dann Sev — dat sin janz klëjne, jedrüschte jääle Nuudelle — un Chaat Masala. Dat es en Masala, alsu en Jewöözmeschung, woh mer tüppisch Amchoor — jedrüsch jemohle Mango — Kumiin, Schwaz Salz, Kujändersche, jedrüsch un jemohle Ėngver, Sallz, Schwazze Päffer, un Kapsikum — ne ruude Peffer — dren hät.

De Zohtahte wäde zosamme jodonn un op enem kleine Däller uß Ieser säveet udder op enem Banaaneblatt, wat jedrüsch un zoh enem Kumpe jeforremp es.

De miihßte Zoote Chaat kumme uß däm Uttar Pradesh hää, un uß Gujarat, ävver mer eß se hück en janz Sööd-Aasije. Einije sin uß ongerscheidlije Kultuure zosamme jekumme, för e Beijshpell, Pav Bhaji zeije ene pochtojėėsėsche Ennfluß, se han de Forrem vun enem Brüütsche]. De Bhel Puri woodte vun enem Ußwanderer uß Gujarat äfonge, nohdämm dä noh Mumbai zohjetrocke wohr.

De Shtädt, en dänne de Lück jähn Chaat äße, doh jidd et bikannte *dhabas* — miir dääte Chaat-Reßtorangs saare — als e Beijshpell en Mumbai et **'. De Chaat-Spezjallitääte sen ongerscheidlesch vun eine Shtadt noh de andere. Chaat uß Agra un Chaat uß Mathura sin en jan Indije berühmp. En Heiderabad em Andhra Pradesh maache en de Houpsaach Lück Chaat, di uß Bidar shtamme, un wat Wunder, met widder en janz ander Jeschmacksreeschtung.

== Chaat Schpezjallitääte ==
* Panipuri.
* Aloo Chaat - Aloo, en Zoot Ääpel, wääde en klein Shtöcke jeschnibbelt, un knusprisch jebroode, un met **' säveet.
* Chila]] - Besan-Pannkooche, säveet met **' un **', dat es söhß **.
* Bhala un Aloo Tikki.
* Pakora - Divärse Saache esu wi Paneer, dat sin Jemöhß, wääde en Besan Zauß jeshtipp un jebroode udder fritteet.
* Mangode - janz äähnlesch wi Pakora, ävver shtatt dä Besan-Zauß jidd et en jääle Moong-Zauß.
* Bedai - Puri jeföllt met Dal — en Zoot Lėnse — un kusperisch jebroode, weedt tüppisch zom Fröhshtöck met Aloo Sabji säveet.

## Quelle
Sprüch

Leeven Pitter, spill mer jet an der Zitter. 
Mach et jood und schwing dr Hood.
Han mer nitt, bruche mer nitt, vott domit.
Oppeln

**Oppeln** (op polnėsch **Opole** ) es en Shtadt em Sööde vun Poole. Oppeln es de Houpshtadt vun dä Woiwodschaft Oppeln. Oppeln litt aan dä Oder. 

Oppeln jilt historisch als de Houpshtadt vun Ovver-Schlesie.

## Websigge
* www.opole.pl (*op [[deutsch (Shprooch)|döütsch]]*)
Islam ä Neuseeland

Dr **Islam ä Neuseeland** bösteehd mä us winnije Lüüh.

D ischde Moslems woore Immis us China un koome en d 70er Joohre van öt 19. Joohrhondöt. Ö paar stammde och us Indije övv wöre us Albanie un Jugoslawie vottjelaufe. Ä Neuseeland koome di tösche 1900 un 1960 a. Ävver och en d 1990er Joohre betroone wärm welche Neuseelands Boom.

D ischde Orjanisatiun van Lüüh, di dr Islam ajehoote woch d *Muslem Jemeenschaf va Neuseeland*, di em Joohr 1950 en d Stadt Auckland jejründ wood. 9 Joohr spiir bouwde s öt ischde relijüse Huuß, 1970 ön Moschee. Konstrueerd hat di *Abdul Salaam Drake*, dä ä Neuseeland jeboore woode woch.

D *Federation of Islamic Associations of New Zealand* woch d ischde Orjanisatiun von dr Islam, die ä janz Neuseeland jeschötzt wood. Hörö Präsident woch *Mazhar Krasniqi*, dä us öt Kosovo stammde. 2003 wood hä vöör si Wärk jöiird.

Ön anger Orjanisatiun, d *Muslim Association of Canterbury* bouwde tösche 1984 un 1985 d ischde Moschee op d Südinsel va Neuseeland op

Hüü jid öt onjevöör 46.149 Moslems op Neuseeland (2013).

## Jätt z läse
* Abdullah Drury: *Islam in New Zealand: The First Mosque.* (Christchurch, 2007) ISBN 978-0-473-12249-2
* Abdullah Drury: *A time for Muslims to examine faith.* in The Nelson Mail (5 August 2008), p.9.
* Abdullah Drury: *A Tribute to the Illyrian Pioneers.* in Al Mujaddid (March 2002 - Muharram 1423), Vol.1, No.16, p.10.
Wuhan

**Wuhan** es ön Stadt ä China un di Hauptstadt van d Provinz Hubei. Met 6,6&nbsp;Milliun Äwonner un 9,9&nbsp;Milliun, wenn mo ö Ömveld äböträckt, es Wuhan d jrützde Stadt ä Zentralchina. Mo vängd öt em Oste van öt Vlachland va Jianghan, jenau do wo Yangtze un Hanshui zsammeloufe.

D Stadt es us 3 Deele zsammejesatze: *Wuchang*, *Hankou* un *Hanyang*. S koome iisch 1927 zsamme un joove dobbeij Wuhan. Doher sprecht mo och van **, wat op Ripuarisch met „Drei Städt va Wuhang“ övversatze weed.

Wuhan lidd op ön Fläsch va 8494,41&nbsp;km², meeßd es öt flach Land mit Hövvle un Seeö an ö paar Ställe. D Monsum sorchd dovör, dat d Stadt subtropisch Wäär had. 

## Jät va vreuer

D ischde Lüüh koome onjeväär vöör 3000 Joohr en d Jäjend. In d Han Dünasti wood Wuhan ön Haafestadt. 3000 vöör Christi Jeburd vong he d *Schlachd van d Ruuh Aavhäng* statt. En di Zitt vong mo a, Muure öm d Stadt z bouwe. D Schotzmuure sorchde dovöör, dat öt Vorkoofe ä Wuhan sescher wood un sisch Kooflüüh he aasiidelnde. Domet koom Jeld en d Jäjend. Zosätzlich läävde he Dischtr un Künßtler.

Am Äng van öt 19. Jaahrhondöt wood d Baahn no Wuhan jebouwd un völl Waach van öt Scheff op d Jleise vorlaane.

Em Joohr 1938 joov öt schwoch Kämpf em Kresch tösche d Schinese un d Japaner. 1944 jäng önö jruuße Deel van d Stadt dörch Bombe van d Amerikaner kapott. Önö leitde jruuße Paav kräät Wuhan em Joohr 1967 als d Kulturrevolutiun Spure hängerleed.

## Vorwaltung
D Stadt lädd sisch ä 13&nbsp;Bözirke ongerdeele:

* Jiang'an-qu
* Hongshan-qu
* Jianghan-qu
* Caidian-qu
* Qiaokou-qu
* Dongxihu-qu
* Hanyang-qu
* Hannan-qu
* Wuchang-qu
* Jiangxia-qu
* Qingshang-qu
* Huangpi-qu
* Xinzhou-qu

## Vorkeer
### Brögge

Opjrond van d Nööde van di 2 jruuße Flöss spelle Brögge ön jruuße Roll ä Wuhan. Dozo jehüüd d *First Bridge*, d *Ischde Bröck* wi mo op Ripuarisch sädd. S övverkwerd dr Yangtze. Dozo komme aver noch ön *Zweide* un d *Dreide Bröck*, di mi als 4.500&nbsp;m un 3.500&nbsp;m lang send.

### Baahn

D Stadt had 2&nbsp;Baaahnhöff, di en d vreure Städt Hankou un Wuchang liije. Dat beddüd, dat däjennije, dä no Wuhan met dr Zoch veerd, oppaaße moss do dr Naam Wuhan nerjens optauchd. Em Joohr 2006 wood ajevange, ön neu Statium z bouwe.

### Ongerjrondbaahn
No d Städt Peking, Tianjin, Shanghai, Guangzhou un Shenzhen krääd Wuhan als 6de Stadt ön Ongerjrondbaahn.

### Vluchhafe
1995 krääd Wuhan önö eeje Vluchhafe. Va do us vleeje Vluchzeuje en öt Ussland. 2008 wood ö zweid Vluchhafejebäud väädisch. 

### Autobahn
D Autobahn&nbsp;318 jeed dörch d Stadt.

## Weetschaf
Wuhan es en d leizde Joohre ön Stadt met ön vöör anger Länder wichtije Weetschaf woode. Su send he 50&nbsp;Firme us Frankreich vortroone. Su weede ä Wuhan Deele vöör Autos, Stoohl, Medekamente un völl anger Saache entweggelt un herjestald.

## Usbeldung

Usbeldung speld ä Wuhan ön jruuße Roll. Su jitt öt he 35&nbsp;Huchschülle. Dozo jehüüre d Universität va Wuhan un d *Huazhong Universität vöör Wesseschafte*.

## Websiij
* D Siij van d Stadt Wuhan
Rääjel vum Metcalfe

Dem ****' sing Rääjel** säät jät övver der Noze, dä mer vunenem Netz hät, wie [[Tellefonn]], [[Fax]], un [[Internet]], je nohdämm, wivill do söns noch draan metmaache. **' es Englisch un mer spresch et wie Mett un Kalv, ävver dä Robert Metcalfe hät nur aam Rand domet zem dooe, Dä George Gilder hät die Rääjel em Johr 1993 et eets opjeschevve, un hä hät dobei jesaat, se köhm vum **'. Doh jeng et öm **'. Däm ** sing Rääjel wood et eets opjeschtalld_ömm_et Johr 1980 eröm, ävver nit em Zosammehang met Metmaacher, sönders met kumpatibelle Jerääte för sesch meddenejn ußzetuusche, zem Beishpell Faxjerääte.
Qin Shi Huang

**Qin Shi Huang** woch dr ischde Kaiser, däm öt fluppde, Chinas Völker onger enne Hod z kriije. Qin läävde tösche 259 un  Joohr 210 v. Chr..

Qin wood 247 v. Chr. Könnig van Qin un bleed dat bes zm Joohr 221 v. Chr.. Dat veel en d Zitt van d Zhou Famelisch. Qin jründe d Qin-Famelisch, di ävver mä ön kotte Zitt öt Saare hod. D Qin wore d ischde Könnige va China. Qin Shi Huang leed sisch als Ischde *Kaiser van dr Staat Qin* aaspräche.

Qin un sije Böroohner Li Si braate önö Hoov Änderonge op Jang. Su entstäng en sing Zitt d Jruuße Muuhr va China ävver och si Jraav, dat d Jrüde van ön janze Stadt hod, wood jebouwd. D Terrokotta-Soldate woode övver d janze Welt bkannd. Qin leed och Hömmele Stroße dörch si Land bouwe. D Konfutionism wood vorboone, völl Schülle aavjöresse un Bösch vorbrannt.

Qin jold als önö raue Kell ävver hä jehüüd zo di Lüüh us China, di met d jrützde Roll jespeld hand. Hä schavvde öt, di völker, di hü China usmache, zsamme z brenge.

## Websiij
* Önö Film övver Qin em Zweide Projramm
Musée d'Orsay

**Orsay** es ö Musejum ä Paris. Öt heechd jenou jenomme *Musée d'Orsay*.
Opjemaad wood dat Museum em Joohr 1986. Öt ömfassd 57.400 m². Em Joohr 2007 besoote öt 3 200 000 Lüüh.

## Jätt kikke un z lääse
* Övver öt Musée d'Orsay
Michael (Erzengel)

Am 29. September fiert de Kirch et Fess vom **Erzengel Michael** (op Hebräjesch: ; op Lateinisch *Quis ut Deus*; op Arraabesch:  „Mika'il/Mikaal“; en Platt: „Hä eß wie Jott?“) 
Bei all drei Relijone, die op de Abraham zeröck jonn, spelt'e en wichtije Roll. Für de Christe jilt'e als dä Engel, dä de Düwel en de Höll jestusse hätt un am *Jöngste Daach* met singem Schwert, joode Minsche von schläächte Minsche deele deet. Zick dä Schlaach om Lechfeld am 10. Auguss 955 eß'e de Schutzpatron vom Helije Römische Reich un Deutschland, bekannt als „De deutsche Michel“. Am 29. September fiert me och de Namensdaach von dä andere Erzengele Gabriel un Raphael.

Für Buure eß de Michelsdaach ne besondere Daach, aan dämm me de Äärnt en de Schür hatt, Paach bezahle, un fiere däät.

Siebursch mem Kluster om Michelsbersch hätt de Erzengel Michael em Stadtwappe.
Asbach (Wingbrand)

**Asbach** es_e_ne altbekannte Weinbrandt uss Rüdesheim am Rhing.

Wejl de Wöörd Konjak un Schampanjer vun de Franzuuse jesätzlich jeschötz sin, moss mer en Deutschland Weinbrandt un Säk sare, obwohl ejentlich alles et selevde es.
Schnuppe

Wä ene **Schnuppe** hät, dä hät sech verkält. Do leuf de Nas, un mer hät veleich Temperatuur, un mer föhlt sich nit esu, öm nit ze saage schlääsch. Schuld draan sin de Backteerije. Di flieje en d Luf eröm, un wä der Schnuppe hät, dä streut se eröm beim Hooste un beim Nieste.
Dominik Brunner

Dä **Dominik Florian Brunner** wood  en Ergoldsbach aam  18. Mäi 1959 jeboohre, un aam  12. Säptämber 2009 en Münche om S-Baahnhoff Fürstenried-Solln duudjeschlaare, nohdämm hä vier Pänz jäje Schlääjer en Schoz nämme wullt. Hä wohr dohmohls eine unger drei Jeschäffßföhrer vun dä *Erlus AG* en Neufahrn en Nidderbayere, en Ferrma, di Zijjele määt.

## Sing Levve
Dä Dominik Brunner es en ner Famillesch vun Ongernehmer en Ergoldsbach opjewahße. Hä wohr e Einzelkend. Singe Vatter wohr dä *Oscar Brunner*. Hä schtundt zigk däm Aanfang vun de 1960er Johre en Leidungpusizjuhne en dä Erlus AG, di en de Houpsaach Daachpanne määt, wi shpääder singe Sonn.

### Ußbeldung un Berohf
Noh singem Abituur, wat hä en Landshut jemaat hat, hät hä Juresterei schtuddeet aan de Ludwig-Maximilians-Universität en München. Donoh jingk hä bei de Erlus AG, woh singe Vatter aam ärbeide wohr. 1994 kohm hä en de Föhrungs_Etaasch vun dä Ferrma un wohr doh zohschtändesch för de Beraiche Jeld, Ojanisazjuhn, Päsonaal, Rääsch un Eijkouf.

## Websigge
* Der offizjällen Sigge vun de Erlus AG
* De Dominik Brunner Steftung
* '''' — ene Atikkel en de Frankfurter Alljemeine Zeidung (*op [[Hochdeutsch|Dütsch]]*)
* '''' — ene Atikel em Merkur-Online (*op Dütsch*)
* '''': ene Atikel en de tz-online, met Belder (*op Dütsch*)
* '''' — ene Atikkel em Focus, woh eins vun dä Pänz säät, wi et wohr  (*op Dütsch*)

## Quelle
Efeler Platt

**Efeler Platt** enne Bovverbejreff för Dialekte en de Efel. Wi övverall, es dat Platt bal en jedem Dörp un Städtsche eijen.
Wammer kweer dorsh de Berje trik, hööt mer, wi dat Platt noh un bei angersch wit.
Et verbindt dat Muselfrängkesch aam Rhing met dämm en Luxembursch em Süde un di
zwei wider met däm Ripoaresch tiräg aam Rhing un däm öm Oche eröm. Et deiht sech bovve en de bäljeshe Efel mem Wallonesch un em Franzüsesch mölsche.

Mer sääd em Efelplatt noh, dad et en janz ahle Sproch wör. Och wann de Efeler jood em Reise un Handel wore, sin doch koum Frembde do hen jetroke, un esu kunnte de Sproche en de Dörpcher do lang blieve, wi se wore.

**Drommerter Platt**
Eh jangs ehje Platt hätt Drommer, ob Huedütsch "Dreiborn" en der Efel. Do jet et noch vell Wört die uhs Eldere on Altmoder on Altvader (Oma und Opa) noch jekallt hahn, die ever langsam ussterve. Vür hongdert Johr woren noch vell Wöhrt us dem Franzüsischen die jeden Dahch jebrucht wuhre.

## Us deäm Bööscherschaaf
*
Hebräisch (Sprooch)

**Hebräesch** es en Sprooch, di em Ojinaal **** jeschrevve weed, un dat moß mer vun räähß noh lengks lässe, alsu andersch eröm wi bei uns.
Et klengk wi *Ivrit* ().
Et es en Ampsschprooch en dämm Shtaat Ißraäll, un en Shprooch us em Hillije Land em noodößlijje Zippel fun Affrika, un stammp vum ahle Hebräesch uß jenou dä Jääjend af, en Sprooch uß dä Zick vun de Römer un Jesus, di hück nit mieh jekallt weed.
Mer dav_et domet och nit verwääßelle.
Wann hück eine mem ahle Hebräesch aanköhm, dä däht mer en Issra'äll wall verschtonn, ävver ene Minsch vun fröher künnt mem Neu-Hebräesch vun hückzedaachs nit vill aanfange.
Hersel

**Hersel** och *Herschl* jenannt is ein kleines Dörep am Ring e bissche nördlich vun Bonn jeleje. 

Bekannt is Hersel für dat Herseler Werth, die Insel im Ring, für die mittlerweile jeschlossene *Germania Brauerei*, die Kölsch ußerhalf vun Kölle braue durfte un och zu den Unterzeichnern vun der Kölsch-Konvention jehörte, für Bernd Stelter, der hier wohnt un dofür, dat et sowat wie dat Rheinische Jejenstück zum jallischen Dörep vun Asterix un Obelix is.
Isaac Newton

**Isaac Newton** (* 25. Dezember 1642, † 20. Määz 1727), watt op Ripuarisch *Isaak Njutön* usjesproche weed, woch önö bökannde Füsiker, Mattematiker, Stäärekikker, Alschemis un Filosof us Ängland.

Ä sing Zitt ongerscheed öt Volk noch net tösche d Wesseschaffde un d Welt van d Dänkr. Su wood alles ä enne Pott jöworpe un alle sproche van dr Filosof Newton.

## Newton un d Wesseschaff
Va Newton stamme völl hü z Dachs als normal bötrachde Denger. So hat hä sisch met d Jravitatiun böschäffticht un hat Jösätze dovöör opjestalld, Denge di hü onger dr Böjreff klassische Mechanik valle. En d Mattematik stammt d Infinetisimalrechnung us sing Väähr. 

Watt öt Lett ajeehd, hat Newton ön Teorii opjöstalld, di Lett us Deelcher zösammejösatze, erkläärde.

## Jätt z lääse
Michael White: Isaac Newton. The last sorcerer. Reading, Massachusetts, 1999.
Bertha-Benz-Jödächtniswääch

Dr **Bertha-Benz-Jödächtniswääch**, watt op Neu-Dütsch *Bertha-Benz-Memorial Route* heecht, vüürd längs di Sträck ä Dütschland, di Bertha Benz em Joohr 1888 öt ischde Moll met öt va Carl ervonge Auto vooch. Dörch di jöfluppde Tuur schavvde öt Auto dr Dörchbroch.

## Wi öt dozo koom
Carl hod zwar dat Auto ervonge ävver d Lüüh kömmerde sisch komm doröm. Do schnappde sisch Carls Vrau Bertha di Kess un bösood domet d Vorwandschaff. Carl woos nüüß dovan un woch sälvs platt, dat Bertha öt va Mannheim us bes no Pforzheim jöschaffd hod. Dat sproch sisch rond un öt Volk merkde dat mo ö Auto vöör jätt bruche kutt.

## Wä sisch öm dr Jödächtniswääch kömmert
Zwei Voreine kicke no dr Wääch. Öt send d *Bertha Benz Memorial Route e.V.* und dr *Bertha Benz Memorial Club e.V.* Beede vorsöcke, dr Wääch onger öt Volk bökannd z maache. Em Joohr 2008 wood dr Jödächtniswääch ön Veriestrooß.

## Wo öt Bertha jövaare woch
Dr Hennwääch vüürde Bertha dörch d Städt Mannheim, Feudenheim, Ilvesheim, Ladenburg, Schriesheim, Dossenheim, Heidelberg, Leimen, Nußloch, Wiesloch, Mingolsheim, Langenbrücken, Stettfeld, Ubstadt, Bruchsal, Untergrombach, Weingarten, Grötzingen, Berghausen, Söllingen, Kleinsteinbach, Wilferdingen, Königsbach, Stein, Eisingen no Pforzheim.

Zöröck jäng öt dörch Pforzheim, Bauschlott, Bretten, Gondelsheim, Helmsheim, Heidelsheim, Bruchsal, Forst, Hambrücken, Wiesental, Kirrlach, Reilingen, Hockenheim, Talhaus, Ketsch, Schwetzingen, Friedrichsfeld, Seckenheim bes no Mannheim.

## Websiij
* Bertha Benz Memorial Route
* Veriestrooße ä Bade-Württemberch
* Wö sö op dr Hennwääch lang voohr
* Hörö Röckwääch