open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Länglich als Wunderknabe

**Länglich als Wunderknabe**, watt op Ripuaresch met **Öt Längsel als Wonderkengk** övversatze weed, es önö Stommfilm us Österreich, dä va Karl Leiter em Joohr 1921 jedriihnd woode es. D Hauptrolle spellte Karl Leiter, Lou Lothar, Emil Scholz-Eckert suwi Fanny Elsing un Mia Rosen.

## Watt dr Film zeechd
Longinus Länglich es aavjebrannd un hat at wärm öns kenne Jrosche en d Teisch. Öm rond z komme, vorkleed hä sisch en önö klenge Jong, dä van ön Famelisch aajenomme weed. Da had hä ävver mä Kroom em Kopp un stelld alles möjelije a. Dobeij stelld hä öt Huußmädche no un stechd dr Bachd van dr Huußhäär a.

Dä 30 Minütte lange Schwazz/Wiss-Film jold lang Joohre als vorloore, wood ävver wärm vonge.

## Jätt z lääse
* Övver dr Fim
Meisterschaftskampf zwischen Fussballklub „Fliegengigerl“ und Sportklub „Haudaneben“

**Ö Vossballspell tösche d Voreine "Vleejeströnzer" un "Haudonävver",** op Huchdütsch heechd dat ****',''' es önö Stommfilm us Österreich, dä va Frank Karl Rossak em Joohr 1922 jedriihnd woode es. 

## Watt dr Film zeechd
Önö Schauspeller, dä Charlie Chaplin nomaad, schleed sisch dörch öt Lääve. Dobeij kikkt hä sisch och ö Vossballspell a un schössd ö Tor.

Dä 11 Minütte lange Film jold lang Joohre  als vorloore. Hä wood ä Schwazz/Wiss jedriihnd. Wi dä Film vreuer hosch, es net övverlävverd.

## Jätt z lääse
* Övver dr Film
Anna Ans Polak

**Anna "Ans" Polak** (* 24. November 1906 ä Amsterdam, † 23. Juli 1943 em Vornichtungslajer Sobibór) woch ön us Holland stammende Sportlerin. Sö had d Joldmedallisch ä Jymnastik beij d Olympische Sommerspelle em Joohr 1928 jewonne.

Anna Polak wood övver öt Konzentratiunslajer Vught no Sobibór braad, wo sö zesamme met hör 6 Joohr ald Doohter Eva vorjaßd wood. Hörö Mann Barend Dresden storv ö paar Mond spiidr em Konzentratiunslajer Auschwitz-Birkenau.

## Jätt z lääse
* Övver hör
* Anna Ans Polak op dr Sigg van  Yad Vashem
Venera 7

**Venera 7** woch ön Raumsond, di d Sowjetuniun em Joohr 1970 no dr Planet Venus jeschooße had. Öt jehood zo on Serisch va Venera-Sonde, di di Opjaav hod, dä Äädnobber z erkonde. Venera 7 woch öt ischde Raumscheff, dat op önö angere Planet lande un Date va do övverdrooch.

## Jätt övver d Reis va Venera 7
D Russe schosse Venera 7 am 17. Aujust 1970 öm 5:38 UTC en öt All. Als öt aavhoff, hod öt ö Jeweet va 1180 kg. Am 15. Dezember 1970, als öt en d Atmosphär van d Venus ädrong, bleete mä 495 kg övverich. Am selbe Dach lande dat Raumscheff öm 5:34:10 UTC op dr Boom va dr Planet. 25 Minütte schaffde di Sond öt, Date van d Venus z övverdraare. Dann wood öt stell. 
Isch a paar Wäche spiidr funkde Venera 7 wärm. 23 Minütte duurde dat. Dono bleed öt stell.

## Jätt z lääse
*Venera 7
Yehuda Lerner

**Yehuda Lerner** (* 22. Juli 1926 ä Warschau) woch enne van di, di beij dr Opstand em Vornichtungslajer Sobibór metjemaad hand. Övver häm wood en dä Film Sobibor, 14. Oktober 1943, 16 Stond bericht. Yehuda övverläävde un trock no Israel, wo hä vöör dr Weerstand stäng.

## Lääve tösche Zwangsarbeederlajere
Em Alder va 16 Joohr wood Yehuda beij ön Razzija vassjenomme un en ö Zwangsarbeederlajer en d Nööhde va Smolensk jestoppd. Dobeij bleed öt ävver net. Uss 8 Lajere türmde hä. Öt joov nerjens jenoch vöör häm z keue, su dat Aavhouwe di enzije Möjelichkeet vöör häm z see sching, erjendwi z övverlääve. Dat jäng ösu lang jott, bes hä en d Nööhde va Warschau op ön Jrupp va Russe onger Alexander Petscherski stoss. Hä sooß zösamme met häm en önö Zoch, dä sö no Sobibór braad. Lüüh hodde hön at zojeroffe, dat sö kikke sollte, vott z komme, denn dä Zoch wööd sö no Sobibór brenge, wo sö ömjebraad wäde wöde. Watt häm em Lajer blööde, dat woch, dat hä em Bösch werke mood, öm Platsch vöör öt Lajerdeel IV z schaffe. Usserdäm mood hä ald Munitiun kroome.

## Dr Opstand
Yehuda Lerner erschloch beij dr Opstand dr SS-Mann Siegfried Graetschus. Va Yehuda ervoor moch spiidr, dat d SS sisch em Lajer Jänz helte. Dat Spektakel, dat di Deere maade, sollte dat Jeschrei, dat di vorjaßde Jüdde maade, övverdäcke.

## Jätt z lääse
* Övver dr Film
Siegfried Graetschus

**Siegfried Graetschus** (* 9. Juni 1916 ä Tilsit; † 14. Oktober 1943 em Vornichtungslajer Sobibór) woch önö dütsche SS-Ongersturmvührer. Hä jehood zo d Mannschaff van öt Vornichtungslajer Sobibór un wood beij dr Opstand ömjebraad.

## Si Lääve
Graetschus woch va Beroff Buur. Hä wood 1935 Metjlett van d SS un troon ee Joohr spiidr d NSDAP beij. En d Anstalt va Bernburg werkde hä em Büro. Dono kömmerde hä sisch öm d Autos van öt Konzentratiunslajer Buchenwald. Dobeij veel hä op un wood no Berlin jeholld, wo hä övver d jeplande Aktiun-T4 informeerd wood.
En d Anstalt va Grafeneck, Brandenburg un Bernburg hod Graetschus di Opjaav Lische z vorbrenne. Em Vornichtungslajer Belzec werkde hä an Jaßwarels.

Ön kotte Zitt werkde hä em Vornichtungslajer Treblinka, iih hä em Aujust 1942 no öt Lajer va Sobibór koom. He wood hä Ongerscharvührer un hod öt Kommando övver 90 – 120 Trawaniki-Männer. En di Positiun soll hä drei Jüdde un zwei Trawniki-Männer erschoße ha, di jeklaud hodde.

Beij dr Opstand va Sobibór wood Graetschus va Yehuda Lerner ömjebraad.

## Jätt z lääse
Das Kulturlexikon zum Dritten Reich. Wer war was vor und nach 1945. S. Fischer, Frankfurt am Main 2007
Tess Geritsen

**Tess Gerritsen** (* 12. Juni 1953 ä San Diego, Kalifornie) es ön Schriiverin us d USA.

## Hör Lääve
Tess studiirde Medizin un werkde als Doktor en ö Spital ä Honolulu. Als sö ä Ömständ woch, vong sö öt Schriive a. Us Spaß an d Vreud scheckde sö jätt Zösammejeschrävvenes no ön Ziidung un jewonn domet dr ischde Priiß. 1990 trock sö no Maine. Hüü es sö vorhiirod un had zwei Kenger.

1987 braad Tess hör ischde Boch öruss, önö Krimi. Sälvs Driihbösch stammde us hör Vähr. Watt hör Werk uszeechnede, woch, dat sö, opjrond van hör Wesse us d Medizin, medizinische spannende Böscher schriive kutt, di kenne angere bastele kutt. Su jäng öt onger angerem öm Orjanhandel, met däm hör dr Dörchbroch fluppde.

Völl känne Tess Gerritsen dörch d Jane-Rizzoli-Krimis, wobeij völl hör Boch „Vanish“ vöör ee van d beitzde halde. Vam Joohr 2010 a zeechnet öt Fernsehe en d USA ön Serisch met Filme us di Reih.

## Jätt z lääse

* Hör Siij
Lucius Scribonius Libo

**Lucius Scribonius Libo** woch am Aavang von d Kaiserzitt önö römische Senator.

Sing jenau Aavstammung es net jesechert. Hä kann der Enkel, veleet och der Jong va dr jlichnamije Konsul Lucius Scribonius Libo jewäh se. Sing Jrußtant woch Scribonia, ön Vrau, di ön Zitt lang met Kaiser Augustus vorhiirod woch. Singe Urjrußpapp woch Gnaeus Pompeius Magnus.

Lucius woch em Joohr 16 n. Chr. Konsul. Singe Broohr, dr Prätor Marcus Scribonius Libo Drusus, wood en dat Joohr van dr Kaiser Tiberius wäje Vorschwörung ajeklacht un braad sich öm.

## Jätt z lääse
Syme, (The Augustan aristocracy, Oxford, 1986, p. 257.)
Roxelane

**Roxelane** (* 1505 – 1506, † 17. Aprel 1558), och *Roxelana, Roxolana, Ruziac* övv *Rossa* jenannt, hosch met werkliche Naam **Haseki Hürrem Sultan**. Sö woch ön Sklavin am Hoff va Sultan Suleyman I. Spiir wood sö sing Levlingsvrau.

## Hör Lääve
### Hör ischde Joohre
Roxelane wood em damols zo Poole jehüürende Rohatyn jeboore. Sö woch d Doohter van önö Pastur un hosch *Aleksandra Lisowska*. Tartare hodde sö jeklaud, no Istanbul jebraad un als Sklavin vorkooft. Dodörch koom sö en dr Harem, öt Vrauehuuß, van dr Sultan.

### Sklavin un Sultansvrau
Roxelane vordriinde Suleyman dr Kopp. Dä hod zwar at ä *Mahidevran* ön Vrau, ävver dat speld vöör dr Sultan kenn Roll. Hä entscheed sisch vöör Roxelane. Wann dat jewäh es, lätt sisch net jenau vassstelle. Öt moss öm öt Joohr 1520 jewäh se, veleet och isch no d Jeburt va Roxelanes ischde Jong Mehmed.

Roxelane woch d ischde Vrau, di als Sklavin no dr Hoff van önö Sultan koom un dann va häm jehiirod wood. Di Huchzitt veel en öt Joohr 1534. Suleyman keck dono kenn anger Vrau mi a. Roxelane woch ävver vöör dr Sultan net mä jätt vöör öt Bett, sö beroohnde häm och wenn öt öm d Politik jäng.

Zo di Zitt woch öt normal, da tön Vrau, di net d Hauptvrau van dr Sultan woch un ä Ömständ woch, aavjeschobe wood. Beij Roxelane leef dat ävver angisch aav. Sö dorf bliive un sujar noch mi Kenger zr Welt brenge. Sö braad öt op zösamme 6. Öm di vöör dä damols praktizeerde Broohrmord dörch Mahidevran’s Jong z schötze, sorchde sö dovöör, dat dä ömjebraad wood, su dat hör Kenger spiir op dr Sultansstohl setze dörfe.

### Höre Duud
Roxelane storv am 17. April 1558 ä Istanbul. Sö wood en d Nöhde van d Suleymaniye-Moschee begraave.

## Jätt z lääse
* Zygmunt Abrahamowicz: *Roksolana*. In: *Polski Slownik Biograficzny*. Instytut Historii, Warschau u. a. 1935-lfd., ISBN 978-83-86301-01-0, vo. XXXI, 1988–89, S.&nbsp;543–545 (poln.).
Anna Feingold

**Anna Feingold** († 1940 ä Lipowitze) woch d enzije Vrau, di ä dä va dütsche Soldate besatze Deel va Poole, em Zweide Weltkresch önö Jüdderoot vörjestange had.

Opjrond van dr Molotow-Ribbentrop-Pakt wood Poole tösche d Dütsche un d Russe opjedeeld. Dobeij leev d Jrenz och dörch d Stadt Przemyśl, wobeij di dörch dr Baach San jebeld woch. D meetzde Jüdde läävde op di van d Russe besatze Siij. Mä onjeväär 60 wore op di anger Siij. Sö hauste ä zwei Hüüser. D Dütsche bestänge em Joohr 1940 dorop, dat di paar Persune önö Jüdderoot belde. Dr Vörsetz hod Anna Feingold.

Watt us Anna Feingold wode es, weeß mo net jenau. Öt weed ävver dova usjejange, dat sö ä Lipowitze em Joohr 1940 erschooße woode es.
Cocl & Seff

**Cocl & Seff** wore zwei Filmkomiker, di aavangs van öt 20. Jahrhondöt ä Österreich Stommfilme driihnde. D Roll van Cocl spelld *Rudolf Walter*, en öt Kostümm van dr Seff wood *Josef Holub* jestoppd.

Cocl & Seff wore önö Decke un önö Dönne, di Persune spellte, di net völl em Kopp hodde. Spiir woode sö va anger Schauspeller nojemaad. Su send Stan Laurel un Oliver Hardy ävver och Pat & Patachon op dä Mess jewaaße.

Völl va di ald Filme send vorloore jejange, ävver en d leitzde Joohre woode ö paar weervonge.

## Jätt z lääse
* Övver Cocl & Sepp
Vreede

Onger **Vreede** vorsteehd mo önö Zostand va Rouh, Zövreedenheed suwi öt Vähle va Kniiß, Jewalt un Kresch. Völl Mensche beträcke dat Wood Vreede ävver och op öt jooh Vordraare tösche enkele Persune un Persunejruppe.

## Vreedensorjanisatiune
Zo d bekanndste Vreedensorjanisatiune jehüüd d UN, d Voreente Natiune. Hör Opjaav es öt, vöör Vreede op d Wält z sorje. Dobeij had di Orjanisatiun d Möjelichkeet, Sanktiune ä z sätze, öm Vreede hä z kriije. Hoffe dönt di Lüüh beij d UN ävver, dat d Mänsche ösu vornönftich send, van alleen, dat heeschd ohne Zwang, Vreede z halde. Döck fluppd dat ävver net.

## Jätt z lääse
* Vreedensorjanisatiune
Tutankhamen (Film)

**Tutankhamen** es önö Stommfilm us Österreich un Frankreich, dä va Raymond Dandy em Joohr 1923 jedriihnd woode es. D Hauptrolle spelle Raymond Dandy, Karl Leiter, Lixie Scott un Renée Soeré.

## Watt dr Film zeechd
Raymond Dandy vängd a z drööhme un jeroohnd dobeij en öt ald Äjypte. 

Dä Film had ön Längde van 30 Minütte. Hä wood ä Schwazz/Wiss jedriihnd.

## Jätt z lääse
* Övver dr Film
Weisweilers Hennes

Dä **Weisweilers Hennes** wood aam 5. Dezember em Johr 1919 en Lechenich bei Kölle jeboore un als **Hans Weisweiler** jedeuf. Hä es aam 5. Juli 1983 en Aesch bei Birmensdorf en de Schwäijz jeshtorve un woo ene Fooßballshpeller un Trääner.

Hä hät sesch enen Name jemaat beim 1.&nbsp;FC&nbsp;Kölle un bei Borussia Mönchengladbach. En der 1970er Johre hät mer övver en jesaat, hä wör der beste Fooßballträäner en singe Zick.

Aanjefange hät hä beim VfB Lechenich un wohr dann vun 1949  bes 1952 beim Kölsche BC 01, donoh bes 1954 beim Rheydter Spielverein,  dann 1954 un 1955 beim DFB als Assistänzträäner för de Nazjonaalmannschaff, dann vun 1955 bes 1958 widder beim 1.&nbsp;FC&nbsp;Kölle, un 1958 bes 1964 bei dä Viktoria en Kölle, en dä Johre 1975 un 1976 bei Borussia Mönchengladbach, vun 1976 bes 1980 norrens beim 1.&nbsp;FC&nbsp;Kölle, en dä Johre 1980 bes 1982 bei New York Cosmos, un vun 1982 bes 1983 bei de Grasshopper Club Zürich, woh hä aan enem Häzschlaach jesturve es. Hä litt ävver en der Heimaat en Heddinghoove bejraave.
Joe Rutsch

**„Joe Rutsch!“** es önö Wonsch, dä sisch d Lüüh am Äng vam Joohr wönsche. Hä weed onjeväär seijd öt Joohr 1900 beij d dütsch sprächende Mänsche jebrud.

## Wo dä Jross herkütt
Öt es ömsträdde, wo dä Sproch herkütt. Drei Möjelichkeete wäde aajenomme:

### „Joe Rutsch“ van öt Wood „Reis“ övv „Vaahrd“
Dat Wood „dä Rutsch“ weed ä ald Bösch us öt Joohr 1820 jebrud, öm enne ön jo Reis z wönsche. Hebeij weed Rutsch jebrud, öm op ön Vahrd met önö Schledde häzöwiise. Öt weed och jebrud, wenn van ön Vahrd met d Iisebahn jesproche weed.

### Joe Rutsch aavjeleid us öt Hebräische
Anger Quelle saare, dat „Joe Rutsch“ us öt Hebräische stammd. ראש השנה טוב, watt met “önö joe Kopp (Aavang) van öt Joohr” övversatze weed, soll övver öt Rotwelsche en d dütsche Sproch komme se. Dat Wood weed beij d Jüdde jebrud, subald ö neu Joohr aavängd. Lüüh, di sich dat jenau aajekekke hand, saare dojäje, dat dä Ongerscheed tösche ‚Rutsch‘ un dat Wood ‚rausch‘ z jruuß wöch, öm op önö jemeinsame Orsprong häzödüüe. Usserdäm välld dr Jaahreswääßel beij d Jüdde un d Christe zo janz ongerscheedliche Zitte un vöör d Festdaach wäde anger Wööd jebrud, watt dora zweifele lätt, dat „Rutsch“ un „rausch“ öt sälve es.

### Joe Rutsch stammd va Beldpostkaate
Öm dr Jahrhondötwääßel van öt 19. zm 20. Jahrhondöt koom d Beldpostkaat ä Mode. Ee van d Motive, di öm Silvester un Neujoohr optauchde, wooch dr „Joe Rutsch“, su dat d Poss dozo beijdroch, dat dr Joe Rutsch em dütschsprochije Raum vorbreid wood.

## Jätt z lääse
* Jätt övver dr Sproch.
Venera 1

**Venera 1** woch ön van d Sowjetuniun jestarde Raumsond, di dat Land scheckde, öm dr Äädnobber Venus ongersöcke z könne. Sö koom net an dr Planet a.

## D Reis van Venera 1
Di Sond wood net op dr derekte Wäch no d Venus jescheckd. Z iisch jäng öt met ön Raket en önö Sputnik op d Ömloufbaahn va 229 × 282&nbsp;km öm d Ääd. Va do us starde mo Venera 1 ä Richtung Venus. D Raumsond schaffde öt net, dr janze Wäch bes zo hör Ziihl dörch z halde. Sö woch ävver en dr Lach, önö Hoof Äkßpärimente loufe z losse. Su wood dr Sonnewengk un d kosmische Strahlung ä vorschiidene Hühdens övver d Ääd ongersood.

## Jätt z lääse
*D Russe ongersöcke d Venus
Ahmad ibn Sa'id Al Maktum

**Ahmad ibn Sa'id Al Maktum** (* 1958) es önö Scheich us Dubai. Hä es dr Vörsetzende van d Vluchjesellschaff Emirates. Usserdäm es hä enne van d Zweide Vörsetzende us dr Vossballvorein FC Chelsea.

## Sing Vorwandschaff
Ahmad ibn Sa'id Al Maktum es dr Jong va Raschid ibn Sa'id Al Maktum, dä dr Broohr va Scheich Maktum bin Raschid Al Maktum es. Ahmad ibn Sa'id jehüüd zo d hükßde us der Staat Dubai.

Hä studiirde an d University of Denver.
Dat zweide Lääve van dr Mathias Pascal

*Feu Mathias Pascal,* op Huchdütsch *Das zweite Leben des Mathias Pascal,* watt op Ripuaresch **Dat zweide Lääve van dr Mathias Pascal** heechd, es önö Stommfilm us öt Joohr 1926, dä ä Frankreich jedriihnt woode es. Di Rolle spellte Ivan Mosjoukino, Marcelle Prador, Lois Maran un Marthé Belor. D Regie hod Marcel Herbier.

## Woröm öt en dä Film jäng
Mathias Pascal koom us ö risch Huuß. Dodörch dat sing Äldere ävver betuppd woode wore, had hä all öt Jeld vorloore. Ön kotte Zitt nodäm singe Papp jestorve es, hiirod hä Romilde, ö nett Mäddche, dat ävver önö Bessem als Mamm had, di Mathias dr Vräck a deed. Watt sisch bald zeechd, es dat sing Vrau jenausu weed, wi hör Mamm es. Als Mathias sälvs Papp weed, sitt hä Lett am Äng vam Tunnel. Ävver beede Vraue mache Mathias bald kapott. Als sing Mamm schwoch krank weed un sing Doohter noch öns see well, kütt ön joo Vröndin van Mathias Mamm en öt Huuß, öm Bescheed z saare, dat sö noch ens jäähr dä Bettsecker see wööd. Öt kütt zm Krach, va däm Mathias ävver nüüß vorzalld weed. Als hä dova erveehrd, es öt z spii. Sing Mamm es at jestorve, ohne öt Enkelkengk, dat sälvs an ön schwoch Krankheed stirvd, noch ens jeseeh z ha. Mathias häld öt döheem net mi us un haud aav.

Mathias reist no Monte Carlo, wo hä beij öt Jlöcksspell önö Hoov Jeld jewennd. Op dr Wääch heem läßd hä en ön Ziidung, dat mo ön Lich vonge had, di mo vöör häm held. Opjebraad well hä dat opkläre, ävver häm kütt dä Jedanke, dat öt jott se kütt, duud z se. Hä beschlössd, no Rom z vaahre un do sing Vreiheed z jenesse.

Onge di Rische jevälld öt häm ävver net un als hä ön jong Vrau sitt, läufd hä hör no un had sujar Flupp. Hörö Papp vormiit Zemmere, su dat hä sisch ee dova nämme kann. Di zwei werpe sisch at am ischde Daach Öjelcher zo. Bald erveehrd hä, dat dat Mädche ävver önö angere vorsproche woode es, önö Vorlobte had. Dat es ävver önö fiiße Käll, däm dat Mädche net liihe kann.

No ön Zitt nämmt Mathias an ön Jeistersetzung deel, beij dör häm us si Zemmer öt Jeld jeklaud weed. Dorophän had hä d Naaß voll un vährd wärm zöröck en sing ald Heemöt. Do erläävd hä ävver jätt, dat häm d Hoore z Berch stoh lätt: Sing Vrau Romilde had ö zweide Mol jehiirod. Z iisch hod hä vöör, beij hör z bliive, ävver als hä vassstelle moss, dat sö ö Kengk van dr zweide Mann had, entscheed hä sich angisch un well wärm zöröck no Rom vahre. Önö kotte Besöck op dr Kerchhoff, öm sich sii eeje Jrav z bekikke, moss ävver noch se. Usserdäm hold hä sisch va enne, dä sing Famelisch Jeld jeklaud hod, dat wärm zöröck.

Öt leizde Beld van dr Film zeechd Mathias un sing Vrau em Brutskleed.

## Alljemeenes
Dä Film jold lang Joohre als vorscholle, bes vöör ö paar Joohr ön Nitrokopie optauchde.

## Jätt z lääse
* Jätt övver dä Film
Stephan Zacharias

**Stephan Zacharias** (* 20. Oktober 1956 ä Hamburg) es önö dütsche Komponiss.

Stephan es dr Jong va Helmut Zacharias, önö bekannde Violin-Speller. Hä wood dörch di va häm komponiirde Musikk us Kino- un Fernsehproduktiune bekannt.

## Si Lääve
No si Musikkstudium ä Hamburch werkde hä zösamme met Flemming Olsen un Olli Dittrich. Dat ändernde sisch 1994. Va do a werkde hä mä noch vöör Filmmusikke. Su stammde d Musikk va Dr Ongerjang (2004), Watt do, wenn öt brennt (2001) un Vera Brühne (2001) us sing Vähr.

## Jätt z lääse
* Övver Stephan Zacharias
Denisova-Mensch

Dr **Denisova-Mensch** woch ön Zoot Mänsch, di zo d Jattung Homo jezalld weed, ävver hüü z dachs net mi läävd. Sö es vöör onjeväär 48.000 bes 30.000 Joohr usjestorve. Van dr Denisova-Mensch woode mä zwei Stöckcher vonge, ee stammd van önö Vengerknouch un dat angere woch önö Backezaahn. Beede hand Wesseschafftler en d Joohre 2000 un 2008 en ön Hööhl ä Sibirie vonge. 

## Jätt övver dat, watt vonge wood
Wesseschafftler us Russland hodde dä Knouch und ä Zaahn vonge, ävver öt fluppde isch ön Wesseschafftlerjrupp van öt Max-Plank-Institut us Leipzig, öt Ärvjott van dr Vängerknouch op zö schlösse. Watt sö örussvonge, had d Wält lustere losse. Dr Denisova-Mensch es ön bes dohen onbekannde Jattung va Mensche, di mä witt met dr Neanderthaler vorwandt es. 

Mo nämmt a, dat sisch dr Denisova-Mensch van dr Homo erectus jetrennt had, als däm sing Lenisch sisch van dr Homo heidelbergensis un dr Neanderthaler opdeelde.

## Jätt z lääse
* Övver dr Denisova-Mensch
* Noch kenne Mensch
Michail Chodorkowski

**Michail Borissowitsch Chodorkowski** (* 26. Juni 1963 ä Moskau) es önö Ongernehmer us Russland un heiß op Rußesch **Михаил Борисович Ходорковский**. Hä wood als Vörstandsvörsetzende van dr Jukos-Konzern bekannd un steehd seijd Joohr vöör Jericht, weil hä Stüür hängertrocke ha soll. Opjrond van ö Urdeel us öt Joohr 2005 setzd hä vöör 8 Joohr hänger schwedisch Jardinge, ön Stroof, di hä en ö Jevängnis ä Sibirie en d Nööhde van d chinesische Jrenz aavsetze soll. Opjrond van ö zweide Urdeel us dr Dezember 2010 wood hä noch ens vorurdeeld, desmol weil hä bedroohre ha soll.

## Si Lääve
Chodorkowski wood als Kengk va zwei Jüdde jeboore. Beede wore Chemiker, wat häm dozo braad, sälvs Chemie zö studiire. Als hä met si Studium vädich woch, jäng öt en d Parteij steil bärchop. 1987 wood öt dörch ö Jesetz möjelich, en d Prevatweetschaff zö werke, watt hä notzde. Jepland hod Chodorkowski, vöör d Armee z werke, ävver als Jüdd hod hä dozo ä Russland kenn Möjelichkeet. Jüdde en d Armee traude kenne. Su bleed häm komm jätt angisch övverich, als en d Orjanisatiun Komsomol ä z steeje.

1989 wood Chodorkowski dr Vörsetzende va enn van d ischde Prevatbanke ä Russland, spiir Jeneralderektor van Menatep, di no dr Zervall van d Sowjetuniun ön jruuße Roll spellt. Dat holp Chodorkowski önö Voss en d Politik z kriije. Hä beroohnde va 1992 a dr Premiermenester. Ängß 1993 sorchde hä dovöör, dat Boris Jelzin beij d Wahle öt Jeld net usjäng.

D Menatep-Bank övvernomm 1995/1996 z önö jruuße Deel d Aktie van dr Jukos-Konzern, ön Firma, di no Öl boohrde. Spiir schaffde öt d Menatep-Bank vöör önö Spottpriiß va mä 309 Milliun Dollar, mi als 50 % van d Jukos-Aktie z koofe. D Bank sälvs orjaniseerde d Auktiun, beij dör öt öm d Vorkoov van d Aktie jäng.

1996 wäßelnde Chodorkowski en dr Vörsetz van Jukos un ongerstötzde beij d Wahle va 1996 Jelzin. Önö Zösammeschloss tösche Jukos un Sibneft, ön anger Ölfirma, fluppde Chodorkowski ävver net.

1998 wood Chodorkowski Metjlett van öt Enerjieministerium. Dörch jätt, dat hä entscheede hod, koom öt zm Kniiß met öt Menesterium. Sö klaachde jäje häm wäje Beleidijung.

### Ärjer met dr Staat
Chodorkowski mischde och en d Ennepolitik va Russland en un bezaahlde Jeld vöör d Oppositiun. Vörwörp jäje dr Kreml woode usjesproche. Am 25. Oktober 2003 vührde dat dozo, dat hä vassjenomme wood un ä ö Jevängnis ä Moskau lande. Chodorkowski söll si Land önö Schaade va onjeväär 1 Milliard Dollar böscheerd ha. Em Weste halde völl Lüüh di Vorhaftung va Chodorkowski vöör önö Wäch, häm kalt z stelle. Em Joohr 2005 wood Chodorkowski en ö Lajer no Sibirie braad. 2009 jäng öt wärm zöröck no Moskau, öm wärm aajeklachd z wäde.

## Jätt z lääse
* russland.RU die Internet-Zeitung - Jätt övver Michail Chodorkowski
Jerry Brown

**Edmund Brown Jr.** (* 7. April 1938 ä San Francisco, Kalifornie), dä meeßd mä **Jerry Brown** jenannd weed, es önö Politiker van d Demokrate en d US-Staat Kalifornie. Am 3. Januar 2011 wood hä Juverneur van dä Staat un domet Nachvoljer van dr vreuere Juverneur Arnold Schwarzenegger.

## Si Lääve
Jerry es dr Jong van dr vreuere Juverneur va Kalifornie Pat Brown. No singe Schüllaavschloss hod hä vöör, Pastur z wäde, entscheed sisch ävver angisch. Hä studiirde d Molerei, ändernde dat ävver wärm un wood Räätsvordriiner, ö Studium, dat hä ä Yale maade. Em zweide Aalouf schaffde hä öt, Räätsvordriiner z wäde, önö Berof, däm hä ä Los Angeles nojäng.

Va 1960 a voorwerkde hä en d Politik öröm. Su woch hä jäje dr Kresch ä Vietnam. 1970 wood hä Secretary of State van dr Staat Kalifornie, önö Poste, dä häm bekannd made. En di Zitt trock hä jäje jruße Firme vöör Jericht, weil di Jeld a Parteie jejovve hodde.

Als Ronald Reagan singe Poste opjoov, övvernomm Jerry Brown däm un wood Juverneur va Kalifornie. Hä vorsood, ohne dä janze Pronk uszökomme, däm sing Vörjänger öm sisch hodde. Usserdäm wood hä dodörch bekannd, dat hä sisch vöör d Räte van Vraue äsatz.

En d Joohre 1976, 1980 un 1992 vorsood hä Präsident z wäde, scheiterde ävver at am Aavang. 1982 joov hä singe Poste als Juverneur va Kalifornie op, ävver och dono bleed hä met d Vengere net us d Politik. Su woch hä va 1998 bes zm Joohr 2010 Börjermeester va Oakland.

Am 8. Juni 2010 hod Jerry Brown beij d Juverneurswahle d meetzde Stemme van all Kandidate van d Demokrate jewonne. Am 3. Januar wood hä Nachvoljer van Arnold Schwarzenegger.

## Jätt z lääse
* Biografien der Gouverneure von Kalifornien, Library of California
Michael Rensing

**Michael Rensing** (* 14. Mai 1984 ä Lingen) es önö dütsche Torwachd un spelld em Joohr 2011 bei dr 1. FC Köln. 

## Övver sing Vossballspelle
Rensing spellde en d Jurendmannschaff van dr TuS Lingen. Em Joohr 2000 wäßelnde hä no dr FC Bayern München. Tösche 2002 un 2003 vong mo häm als Torwachd van d Rejionallijamannschaff. Si ischde Spell hod hä do am 8. Mai 2002. Zösamme braad hä öt op 111 Äsätz als Rejionallijatorwachd.

Van öt Joohr 2003 a spellde Rensing bei d Profis van dr FC Bayern München, wobeij hä jeläjentlich Oliver Kahn ersatze had. Nodäm dä ävver janz opjehood had, wood Rensing dr Stammtorwachd van dr Vorein. Em Mai 2010 wood bekannd, dat singe Vordrach net mi vorlängerd wood un su mood hä sisch jätt angisch söcke. Em Dezember 2010 ongerzeechnede hä önö Vordrach bei dr 1. FC Köln.

## Jätt z lääse
* Michael Rensing op Fussballdaten.de
Barbara Pierce Bush

**Barbara Pierce Bush** (* 25. November 1981; Dallas, Texas) es öt äldste van di Zwillinge va George W. Bush un sing Vrau Laura Bush. Hör Schwester heechd Jenna Bush.

## Hör Lääve
Barbara Pierce Bush wood ä Dallas jeboore un besood och do d Schüll. Als hörö Papp Juverneur wood, trocke sö no Austin. Spiir besood sö d Yale-University. Am 29. Mai 2001 hod mo sö met Schabau ajetroffe un sö wood aajeklachd, onger 21 Joohr Alkohol beseiße z ha. Spiir veel sö noch ens op. Barbara hod vorsood, met önö valsche Paaß Alkohol jekoovd z ha.

Barbara läävd en d Nööhde va New York un werkd vöör öt Cooper-Hewitt National Design Museum, had aver och at vöör AIDS-Orjanisatiune ä Afrika, wobeij sö ä Tansania, Südafrika un Botswana z vänge woch.

## Jätt z lääse
* Övver Barbara Pierce Bush beij AIDS-Orjanisatiune
Max Linder

**Max Linder** (met richtije Naam: *Gabriel-Maximilien Leuvielle*; * 16. Dezember 1883 ä Caverne beij Saint-Loubès; † 31. Oktober 1925 ä Paris) woch önö Schauspeller us Frankreich un enne van d ischde, di dörch dr Film bekannd wode send. D Lüüh kannte häm mä met Zülinder, Händschö un em joo Anzoch. D Vraue van d 20er Joohre wore jäck op häm.

## Si Lääve
Nodäm Max als vönfjöhrich Kengk d Cholera övverläävd hod, spelld hä at vrösch Theatr. Sälvs en d Schüllzitt övvernomm hä at kleng Rolle. 1904 stäng hä öt ischde Mol ä Paris op d Büühn. 1905 wood sing ischde Filmroll aavjedriihnd. Hä werkde do nävvebeij vöör Pathé Frères.

En d ischde Zitt joov mo häm mä Nävverolle. Dat ändernde sisch, als hä sisch önö Zülinder opsatz un di Roll „Max Linder“ entstäng. Domet entstäng ön Persun, di sich och övver d Jrenze vorkoofe leet. Ä Paris maade sujar ö Kino op, dat singe Naam drooch. Va 1911 a driihnde hä sing eeje Filme. 1915, dat heechd en d Zitt van dr Ischde Weltkresch, leed d Vreud a sing Filme no. Hä sälvs trock en dr Kresch un wood dörch Jaaß vorletzt. Hä vorsood ä Hollywood önö Voss en d Döör z kriije, watt ävver net fluppde. Zöröck no Paris entscheed hä sisch bald, wärm no Amerika zöröck z joo un maade met „Max Linder Inc.“ ön eeje Produktiunsfirma op. Joo un bekannde Filme wi „Be My Wife“, wat op Ripuaresch met „Seij ming Vrau“ övversatze weed, entstonge.

1923 hiirode hä Jane Peters un wood dr Papp van ön Doohter. Opjrond van ön Nervekrankheed braad hä sisch un sing Famelisch am 31. Oktober 1925 en ö Hotel ä Paris öm.

## Weblinks
*Porträt des französischen Komikerstars Max Linder
Bahr al-Arab

Dr **Bahr al-Arab**, dä och dr Naam **Kiir** drät, es önö Floss em Südweste van dr Sudan.

Dr Bahr al-Arab brängd öt op onjeväär 800 Kilometer Längde. Hä kütt van dr Bärch Ngaja un domet us dat Jrenzjebiit van d Zentralafrikanische Republek. Önö jruuße Deel läufd dat Wasser dörch dat Jebiit van Dschanub Darfur. Si Äng vängd dr Bahr al-Arab do, wo hä zösamme met dr Floss Sue-Jur kütt. Si Wasser stammd ävver zm Deel och us Nävveflöss wi dr Shalleikha, dr Lol, dö Flöss  Kyom un Jur suwi dr Wadi Ibra.

Dr Bahr al-Arab es ä jruuße Deele dr Jrenzfloss tösche Nordsudan un Südsudan.
Enner-Chinesische Leopard

Dr **Enner-Chinesische Leopard** (*Panthera pardus delacouri*) es ön Ongerjrupp van d Leoparde, di ä Südostasie un Südchina läävd. Em Joohr 2008 wood sö zo dö bedrohde Deere jezalld.
## Ä watt vöör Länder sö lääve
Mo vängd d Enner-Chinesische Leopard ä  Myanmar, Thailand, Malaysia, Laos, Kambodscha, Vietnam un Süd China.
Dö Zaahl van d Deere had övverall stärk aavjenomme. Su veel sö ä Myanmar ösu, dat d Deere hüü z daachs bo als usjestorve jelde. Ä Thailand schingd öt jätt besser z see. Do woode ö paar Leoparde ongersood ön dat Jebiit, dat sö dörchströrve bekekke. Völl schingd dova aavzöhange, övv sö jenoch Voohr un möjelichst winnije Mänsche en d Nöhde hand.
Em Jebiit tösche Thailand un Malaysia wood vorsood, op d sälve Aart un Wiiß Leoparde z beobachte. Dobeij woode ävver mä 2 jeseeh, watt dovör sprechd, dat sisch do komm welche ophalde.
Ä Südmalaysia lääve ö paar Leoparde en önö Nationalpark un könne do beobachtet wäde. Övver d Zaahl va Leoparde ä Südchina es nüüß bekannd.

## Watt d Leoparde öt Lääve schwoch maad
Dr Läävensraum vöör d Leoparde weed knapper un knapper, su dat sö komm noch jätt z vrässe vänge könne. Bööhm wäde aavjehouwe un us Bösche wääde Bende. Stroße wäde jeboud un Hüüser stönd do, wo vöör ö paar Joohre noch dichte Bösch woch. Kenn Platsch mi vöör Leoparde. Usserdäm weed och hü noch op Leoparde jeschooße un hön dat Väll övver d Uuhre jetrocke. Öt es zwar vorboone, ävver d ärm Söck en di Jäjend bruche jädde Jrosche. Su woode tösche 1991 un 2006 215 Deeler va 177 Leoparde ä Myanmar op dr Maat zm Vorkoov aajeboohne.

## Jätt z lääse
* Övver d Leoparde
Südsudan

Dr **Südsudan** es ön Regiun em südliche Deel van dr Sudan. Van öt Joohr 2005 a es sö ön autonome Regiun van dat Land. Ön Volksbevrohrung am 9. Januar 2011 soll vassläje, övv dr Südsudan ö eeje Land wäde söll. Am 9. Juli 2011 wood hä onaavhängisch.

## Wo dr Südsudan z vänge es
Dr Südsudan weed jroff dörch dr Bahr al-Arab van dr Sudan aavjetrännt. Dat es önö Nävvefloss van dr Wisse Nil.

## D Landschaff van dr Südsudan
Dr Norde van öt Land wiißd völl Strüsch un Bende op, dr Süde dojäje Tropische Räänwald, d. h. emmerjröne Bösch met völl Vöchtichkeet.

## Wä em Südsudan läävd
Em Joohr 2010 läävde em Südsudan onjeväär 5,6 Milliun Mänsche. D meetzde jehüüre öt Volk van d Dinka a, ävver öt wonne och Nuer un Schilluk do. Völl Lüüh könne net schriive. Besongisch onger d Vraue es dä Deel huch. 9 va 10 send net emstand, dr Naam z schriive. 

Öm d 30 % van d Südsudanese liie Honger.

D meetzde Mänsche em Südsudan send Christe, watt sö van d Mänsche em Norde ongerscheed, wo meeßt Moslems lääve.

Als em Joohr 1947 dr Nord- un dr Südsudan zösammejelaad un zm Sudan woode, hod känne d Mänsche jevrood. Öt wood övver dörö Kopp entscheede. Va 1955 bes 1972 un spiir noch ens em Joohr 1983 joov öt deswäje Kresch tösche beede Landesdeele. Em Joohr 2005 wood Vreede jeschlooße. Dorophen wood dr Süde ön autonom Regiun vam Sudan. Am 9. Januar 2011 joov mö beede Deele d Möjelichkeet em Rahme van ön Waahl övver d Situatiun z entscheede.
 
Stroße jitt öt em Südsudan komm. Mä enn kann öt janze Joohr övver bevahre wäde. D Iisebahn, di tösche dr Norde un dr Süde vahre kütt, es kapott un kann net jebrudd wäde.

Jeld weed em Südsudan komm vordeent, su dat d Mänsche döck Honger hand. Seijd em Süde ävver Öl vonge woode es, jehd öt d Lüüh jätt besser. Dä Ölrichdom kann ävver ö Problem wäde, wänn dr Süde sisch van dr Norde aavtränne wäll, dänn dä wäll jo och ö Stöck van d Jeld-Koch ha.

## Jätt z lääse
* D Siij van d Rejirung van dr Südsudan
* Jätt övver dr Südsudan
Nordkorea

**Nordkorea** es önö Staat ä Ostasie un litt op dr nördliche Deel van d koreanische Halvinsel. Öt es enne van d winnije vorblevve stalinistisch usjerichde Staat. D Hauptstadt va Nordkorea es Pjöngjang un had onjeväär 4 Milliun Bewonner.

## Wo Nordkorea litt
Em Norde schlössd sisch China a Nordkorea a. Russland es op ön Längde va 19 Kilometer Nordkoreas Nobber em Nordoste, em Süde es öt Südkorea, em Weste es öt dat Jäähl Meer suwi em Oste dat Japanische Meer. Di Jrenz zo Südkorea bestehd seijd öt Eng vam Zweide Weltkresch.

## Wä ä Nordkorea läävd

Bo all Mänsche ä Nordkorea send Koreaner. Mä önö klenge Deel van öt Volk send Chinese. Dö politische Situatiun maad öt Usländer bo onmöjelich, sich em Land neer z losse. Zösamme brengd öt dat Land op 24 Milliun Äwonner.

## Religiun
D meetzde Koreaner send Buddiste övv Konfuzioniste. Opjrond van d politische Situation jlööve hü z dachs völl Mänsche a kenne Jott mi, send konfessiunslus. Su weed vorzalld, dat Christe opjrond van d Religiunszojehürichkeet ä Lajere jesperrd wäde.

## D politische Situatiun em 21. Jahrhondöt
Nodäm em Joohr 1972 Korea ön neu Vorfassung kräät, erheld Kim Il-sung ön Positiun, di mo ä kom ö Land op Ääd önö Mensch zosprechd. Hä wood voriihrd un als Papp van janz Nordkorea aajeseeh.

## Weetschaff va Nordkorea
D Weetschaff van öt Land jehüüt zo d Sorjekenger van os Wält, wobeij d Planweetschaff van öt Land net fluppd. D Landweetschaff vorhelpd öt Volk mi schlääd als räät z övverlääve. En Hongersnut jachd d angere. Industri jitt öt kom, un öt metzde Jeld, da töt Land vordeent, jeeht en öt Militär.

## D Atomwaffe
Seijd Joohre werkd Nordkorea dora, ön Atombomb z bastele. Am 10. Oktober 2006 joov öt Land bekannd, ön Bomb zr Explosiun jebraad z ha. Övv dat stämmd, kann net met Secherheed jesaad wäde. Dat Nordkorea ävver an ön Raket bouwd, di d Westköst van d USA erreiche kann, dat es secher.

## Jätt z lääse
* D Siij va Nordkorea
Mohamed Ghannouchi

**Mohamed Ghannouchi**; * 18. August 1941 ä Sousse, Tunesie) es dr Weetschafftsmenester va Tunesie un seijd dr 14. Januar 2011 a va sisch sälvs ernannde Präsident. Op dä Poste bleed hä ävver mä 24 Stond lang.

Mohamed studiierde an d Universität va Tunis Weetschafftswesseschaff, werkde ön Zitt vöör öt Finanzmenesterium va Frankreich, iih hä em Joohr 1975 dr Övvichde van öt Planungsmenesterium, 1982 singe Jeneralderektor wood. 1988 wood hä onger dä dörch önö Putsch zm Präsident woode Zine el-Abidine Ben Ali, Menester. Ee Joohr spiidr övvernomm Mohamed Ghannouchi öt Finanzmenesterium un wood öt Joohr drop Weetschaffts- un Finanzmenester. Va 1992 a kömmerde hä sisch öm öt Vorhältnes zu d EU, dr IWF suwi d Wältbank.

Als sich am 14. Januar 2011 dr Präsident Ben Ali us dr Stöpp mache mood, övvernomm Mohamed Ghannouchi dä Poste als Präsident, wood ävver spiir va Fouad Mebazaâ aavjeloßd.

## Jätt z lääse
* Jätt övver häm
Diaea evanida

**Diaea evanida** es ön Spenn. Sö drätt och dr Naam **Värkensrosa Blomme Spenn**. Sö jehüüd zo d Spennedeere un dobeij zo d Famelisch Thomisidae. Sö läävd em australische Staat Queensland.

## Jätt z lääse
*Övver d Värkensrosa Spenn
Turm ohne Naam (Oche)

Dr **Turm ohne Naam** woch önö Turm von d Zweide Stadtmuur va Oche, di tösche 1300 un 1350 öm d Stadt Oche jebouwd wood. Häm jitt öt hüü net mi.

## Dr Naam
All di Türm, di d zweide Stadtmuur ömjovve hand, send met Naam övverlävverd. Mä va enne Turm weeß mo dem net. Dä kräät dovöör dä Naam „Turm ohne Naam“.

## Wo hä stäng
Mo vong dä Turm em Südoste van dr Stadtmurereng tösche d Jakobspotz un d Junkerspotz. Domet loch sö beij d Lütticher Schanz. En d Nööhde van dr Turm ohne Naam veel dr Murereng steil aav. Dr Eyerkeilturm stäng häm jäjenövver.

## Wi hä ussohr
Dr Turm ohne Naam hod ön Breede va 8,50&nbsp;m. Hä woch viireckich jebouwd. Hä wood dozo erricht, dat met sing Hölp der Eyerkeilturm besser verteidicht wäde kutt.

Wi lang dä Turm jestange had, es net övverlävverd. Mo kann ävver dova ussjooh, dat hä net lang jestange had.

## Jätt z lääse
* Bruno Lerho: *Die große Aachener Stadtmauer mit Toren und Türmen*. Helios Verlag, 2006
Friedrich Zelnik

**Friedrich Zelnik** (* 17. Mai 1885 ä Czernowitz; † 29. November 1950 ä London) woch önö Rejisseur, Schauspeller un Produzent va Filme.

## Si Lääve
Zelnik studiirede no sing Schöllzitt, di hä ä Czernowitz vorbraad, ä Wien Jura, weil hä Räätsvordriiner wäde wohl. 1910 jäng hä no öt Theatr un werkde onger Oskar Messter.

1910 vong Zelnik domet a, Rolle ä Filme z spelle, di häm bekannd maade. Lya Mara wood 1917 sing Vrau. En Di Zitt vong hä a, als Rejisseur un Produzent va Filme z werke. Öt Schauspelle bleed dobeij op d Streck.

1929 wood hä dr ischde dütsche Rejisseur ä Hollywood.

1933, als Hitler ä Dütschland d Macht övvernomme hod, jäng hä zösamme met sing Vrau no Ängland. Singe Naam ändernde hä zo Frederic, damet hä als Dütsche net ösu opveel.

## Jätt z lääse
*Friedrich Zelnik
David Griffith

**David Griffith** (* 29. November 1800; † 30. Oktober 1894), woch önö Dischtr us Wales. Hä woch och onger dr Naam "Clwydfardd"  bekannd.
Fouad Mebazaâ

**Fouad Mebazaâ** (* 16. Juni 1933 ä Tunis) es önö Politiker us Tunesie. Seijd dr 15. Januar 2011 es hä dr viirde Präsident van öt Land.

## Jätt va vreuer
No d Schüll studiirde hä ä Paris Räät un Politikwesseschaff. Hä vordeende sing ischde Jröschelcher en d Prevatweetschaff un en öt Büro vöör Nationale Secherheet. Do woch hä tösche 1965 un 1967 dr övvichde Mann.

## Mebazaa en d Politik
Mebazaa vong em Joohr 1954 a, en d Politik z mäjele. Su wood hä 1955 ä Frankreich Jeneralsekretär van d parteil La Marsa un 1964 ö Metjlett van öt Zentralkommitee van d Parti Socialiste Démocrate (PSD). Anger Positiune en d Parteie kome dozo. So wood hä 1997 Metjlett van öt Politibüro van d Rassemblement constitutionnel démocratique (RCD)

Ä Tunesie wood Mebazaâ dr Präsident van d Aavjeordnetekammer van öt Parlament. At 1969 woch hä Börjermeester va Tunis woode, ä Amt dat hä bes 1973 bekleed had. Ängß van d 70er Joohre un Aavangß van d 80er Joohre ongerstänge häm, dä Menester woode woch, vorschidene Menesterie. Önö Sprong no vööre maade Mebazaâ em Joohr 1986 als hä vöör zwei Joohre dr Botschafter va Tunesie beij d Voreente Natiune wood.

Als opjrond van d Onrouhe va Tunis dr vreuere un langjöhrije Präsident Zine el-Abidine Ben Ali öt Land vorlosse mood un Mohamed Ghannouchi vöör ö paar Stond öt Amt als Präsident enne hod, övvernomm Mebazaâ di Positiun. Öt Vorfassungsjericht hod dat ösu beschlooße. Hä soll sich öm Neuwahle kömmere.

## Weblinks
* Övver öt Lääve va Mebazaâ
Llŷn Coastal Path

Dr **Llŷn Coastal Path** es önö Wanderwäch, dä over ön Sträck va 146 Kilometer lannz d Köst van d Llŷn Peninsula vüührd un va Caernarfon bes no Porthmadog, Gwynedd em Nordweste va Wales jeehd.

## Jätt övver dr Wäch
Öt Gwynedd County Council suwi öt Countryside Council for Wales had di Sträck zm Wandere vörbereid. Schünn es dr Llŷn Coastal Path dodörch, dat hä völl Lüüh onbekannde Bochte, schünn Köstestöcker un winnich besoode Häfe suwi d kleng Städtcher Caernarfon un Porthmadog zeechd.

## Jätt z lääse
*Jätt övver dr Llŷn Coastal Path
Diana Spencer

**Diana Frances, Lady Spencer** (* 1. Juli 1961; † 31. Aujust 1997) woch d Vrau van dr änglich Krunprenz Charles un d Mamm van d Prenze William un Harry.

## Hör Lääve
### D ischde Joohre
Diana woch d jöngßde Doohter van Frances Ruth Burke-Roche un hörö Mann Edward John Spencer, watt sö met völl änglische Könije verwandt made. Diana hod och noch zwei Schwestere, Sarah un Jane, suwi önö Broohr, Charles.

Sö besood ö Enternat ä Kent, deelwiiß och no d Schweiz.

### D Zitt met Prenz Charles
Em Alder va 19 Joohr worp Prenz Charles ö Öjelche op di jong Vrau. Vöör di zwei vong ön schünn Zitt a. Am 24. Februar 1981 vorlobde sisch beede. Em sälve Joohr hiirode sö. Dat woch am 29. Juli 1981 en d St. Paul’s Cathedral ä London.

Diana hodde sö op d janze Wält siihr jähr. Öt wood van d Könijin van d Häzzer jesproche. Sö betraude völl soziale Projekte, kömmernde sisch öm ärm Söck, alleenjelosse Kenger un hod öt Häzz op d richtije Ställ.

Em Joohr 1982 wood Prenz William als ischde Jong, zwei Joohr spiidr Prenz Harris jeboore. Öm beede kömmernde sisch d Äldere met völl Leevde.

Am Aavang van d 90er Joohre klappde öt tösche Diana un Charles net mi ösu jott, un bald wood dova jesproche, dat sö sisch scheede losse wöhle. Usseree jänge di zwei dann och em Joohr 1996, önö Beschloss, däm sö at 1992 jetroffe hodde. En d Ziidunge wood dova jesproche, dat Charles öt Camilla Parker-Boles net us dr Kopp kräät. Dat vührde dozo, dat Diana och net mit Königliche Hoheed jenannd wäde dorv.

### No d Scheedung
Am 13. Aujust 1997 voronglöckde Diana em Almatunnel ä Paris. Dobeij vorloohr sö hör Lääve. Sö woch zösamme em Auto met Dodi Al-Fayed. Öt wood völl dorövver jemuld, wisu Diana storv, ävver d Polisse, di sisch alles jenau ajekekke hand, saare, dat d Vahrer en önö besoffe Kopp dat Auto jesteuert had un dobeij d Kontroll övver di met huch Jeschwindichkeet vahrende Kess vorloore had.

## Jätt z lääse
* Övver Diana
Ruth Bancroft Jaade

Dr **Ruth Bancroft Jaade** es ö onjeväär 10.000 m² jruuß Stöck Land ä Walnut Creek em US-Bundesstaat Kalifornie. Öt es dodörch bekannd, dat do mi als 2.000 Kaktöse, Vettplanze un Kröppelstrüch waaße, di us Afrika, Australie, Nord-, Meddel- un Südamerika no do braad woode send.

## Jätt va vreuer
Met dä Jaade vong öt em Joohr 1950 a, als dö ischde prevat jesammelde Planze aajebouwd woode, di Ruth Bancroft planze leed. Öt es bekannd, dat dr ischde Kaktös önö Aeonium woch, däm sö do en d Ääd jestoppd hand.

## Jätt z lääse
* Di Siij van dr Ruth Bancroft Garden
Aeonium

**Aeonium** es ön Vettplanz. Dä Naam kütt us öt Jriichische un leid sisch van öt Wood „αίώνιος“ aav, watt em Ripuarische met „iiwich“ övversatze weed.

## Jätt övver di Planze
Aeonium es ön Planz, di övver Joohre waaßd. Mo vängd sö ä Marokko, ävver och op d Kanarische Insele stönd sö weld a paaßende Stelle. Ä Ostafrika weed sö och vonge. Sälvs no Joohre belde sö kee Holz us. Zoote va Aeonium zeeje em Sommer schünn wingruuh Bläär. D jrüzde Art van di Planzezoot weed bes z 2 Meter huch. Vrooß vordrätt di Planz net.

## Jätt z lääse
* Övver Aeonium
Jääch

**Jääch**, op Huchdütsch weed va *Gerste* jesproche, es ön Zoot va Jraß, di zo d Jattung *Hordeum* jehüüd. Sö es ön vöör d Mänsche net mi vutt z denkende Koorart, da sö vöör Lävensmeddele, als Voohr vöör d Deere un zm Brouwe va Biir jebrud weed.

## Beschriivung va d Planz
Jääch es ön eejöhrije Planz. Dat heechd, dat sö ä ee Joohr jesiihnt weed, blööd un Soohm werpd. En dat Joohr weed sö tösche 70 cm un 1,2 m huch. Dr Blötestand beld d Äähr us, di tösche 8 un 15 cm lang es un döck ösu schwoch weed, dat sö dr Kopp hange lädt.

## Jätt va vreuer
Jääch koom us dr Orient un dr Balkan. Dat woch öm 15.000 vöör Christi Jeburt. Zösamme met Einkorn un Emmer wor dat öt ischde Koor, dat d Mänschheed aabouwde. Öm 5.500 v. Chr. tauchde Jääch och ä Europa op.
Em Meddelalder wood Jääch als Veehvoohr vorvoohrd. Völl Jääch weed beij öt Brouwe va Biir jebrud. Van Mänsche weed mi Weeß, Mais un Riiß jesse. 

## Wi sö waaßd

Jääch weed em September jesiihnd, driivd us un bliid en di Jrüüde övver dr Wengkter. Em Vröschjoohr waaße d Halme. Öt jitt ävver och ön Zoot Jääch, di em Vröschjoohr usjesiihnd weed un no onjeväär 100 Daach jeerntet wääde kann.

## Jätt z lääse
* Watt mö övver Jääch wesse moss
Omöseck

Ön **Omöseck**, di op Huchdütsch **Ameise** jenannd weed, es ö Insekt, dat onger dr Naam *Formicidae* en d wessenschfatliche Böch z vänge send. Öt jitt onjeväär 22.000 Zoote va Omösecke, wobeij öm d 12.500 van d Wesseschaftler ä Ongerlaare objeschrävve woode.

## Wi sö lääve
Omösecke lääve ä jruuße jruppe zösamme, di mo als Kolonie bezeechnet. Jädde Kolonie hat enn Könnijin, ö Wiffje, dat mä di Opjaav had, Eier z lääje un davör z sorje, dat dä Vorband erhalde bliid. Us di Eier wääde normal Omösecke, wi mo sö övverall örömloufe sitt. Werkessele suzösaare. Milliune dova könne en ön Koloni zösamme komme. Säldener komme us d Eier Männcher, did r Naam *Drohne* draare un mä di Opjaav hand eemol met Wiffjer z poppe. Dono wäde sö net mi jebrud un sterve. Wiffjer, di dat Jlöck hodde, ösu Männche jetroffe z ha, belde wärm ön neu Koloni. Di Wiffjer va Omösecke könne bes zo 30 Joohr ald wäde. Subald di Könijin stirvd, stirvd och d janze Koloni.

## Wo Omösecke lääve
Bes op d Antarktis vängd mo Omösecke övverall op d Ääd, sälvs op Insele, di witt va vass land vott send.

## Jätt va vreuer
Omösecke jitt öt at lang op d Ääd. D äldste Fossilie, di bes hüü vonge woode, send onjeväär 80 Milliun Joohre ald. Seijd di Zitt hand sö sich komm vorändert.

## Jätt z lääve
* Ant Genera of the World - distribution maps
Gérard Desargues

**Gérard Desargues** (* 21. Februar 1591 ä Lyon; † Oktober 1661 ä Lyon) woch önö Architekt un Mathematiker us Frankreich.

Desargues boude Hüüser ä Paris un Lyon. Su maade hä och d Äntwörp van d vöschde Siij van öt Rothhuuß va Lyon. Zo sing Bekannde johoote René Descartes, Marin Mersenne un Blaise Pascal. Desargues wood dodörch bekannd, dat va häm dä Jedanke usjeed, dat sisch Jerade, di schnack anee vorbeij loufe, sisch isch em Onendliche träffe. Domet weed mi usjesaad als d Euklidische Jeometrie zojestehd. 

Dörch dä no häm benannde Satz van Desargues jilt hä als dr Jründer van d projektive Jeometrie.
KUBX-LP

**KUBX-LP** es ön onaavhängije Fernsehstatiun us Salt Lake City em US-Bundesstaat Utah. Sö övverdrädt op dr Kanal 58 vöör d Jäjend öm Salt Lake City öröm. Jejrönd am 22. Januar 1992, jehood sö d Equity Media Holdings.

Bes zm 4. Januar 2009 woch KUBX önö Deel van öt Retro Television Network RTN, dat als Rondfunk Övversätzer vöör d Four Points Media Group woch, di KUSG us St. George jehood. A dä Dach joov öt Kniiß wäje dr Vordrach tösche Equity un Luken, di em Juni 2008 RTN jekoovd hodde, watt dozo vührde, da töt Projramm äjestalld wood. Dorophen vorlajernde Luken RTN no dr Hasuptsetz ä Chattanooga, Tennessee. All di Deeler, di zo Equity jehoote, leed Luken valle. Dozo jehood och KUBX. RTN kutt bes zm Joohr 2009 op KUSG wiir ä Utah jehood wäde. Do wäßelnde dat ävver zo This TV. Hü z dachs weeß mo noch net, wat KUBX vöör d näkßde Zitt pland.

KUBX wood am 16. Aprel 2009 a Daystar Television Network vorkoovd, wobeij dorop häjewesse wood, dat sich öt Projramm ändere kütt.

Em Joohr 2011 kann mo KUBX net hüüre.

## Jätt z lääse
*D Siij va Equity Media Holding
Botanische Jaade va Mérida

Dr **Botanische Jaade va Mérida** es önö botonische Jaade en d Stadt Mérida en dr Staat Venezuela.

Hä wood em Joohr 1991 van d Universidad de los Andres jejründ damet d Deer- un d Planzewält böwaahrd weed. Hä sold och d Forschung deene. Vöör öt normal Lüüh wood hä am 8. Dezember 2002 opjeschlooße.

Dä Jaade es 44 Hektar jruuß, di d Uni dovöör vorschenkd hod. Dat janze Stöck wood opjedeehld jenodäm, watt vöör Planze do waaße. Dat jrützde Stöck es Bösch. Dä botanische Jaade litt em Norde va Mérida tösche d Flöss Albarregas un Mucujún.

D bekannde Sammlung van dr jaade ömfassd völl Bromelie, di ä mi als 600 Zoote vordroohne send. 600 enkele Planze jitt öt dovan. Öt es d jrützde Sammlung va Bromelie ä Südamerika.

## Jätt z lääse
* D Siij van dr Jaade (spanisch)
* Plän, Belder und Informatiunen övver d Jaade va Mérida (spanisch)
Maria Hemmelvahrdskerch (Mosta)

D **Maria Hemmelvahrdskerch**, di och onger dr Naam **Rondell va Mosta** bekannd es, es ön Römisch Kattolische Kerch en d Stadt Mosta op Malta. Öt es dr nüngjrützde sisch sälv opräät haldende Kerchebouw op d Wält.

Dat us öt 19. Jahrhondöt stammende Joddeshuuß wood van dr us Malta stammende Architekt Giorgio Grognet de Vassé entworpe. Hebeij hod Grognet öt Pantheon va Rom vöör Oohre. Met d Konstruktiun vong hä em Mai 1833 a un hod alles 1860 vädisch. Am 15. Oktober 1871 wood d Kerch äjesähnd.

## Öt Wunder va Mosta
Am 9. Aprel 1942, em Zweide Weltkresch veel ön 200&nbsp;kg Bomb dörch dat Keerchedaach. Zwei angere titschde dova aav. Kenn explodiirde. 300 Mänsche, di no Kerch jo woohle, hödde bo hön Lääve vorloore. Öm dat net z vorjeiße, es önö Noobouw van d Bomb en d Kerch opjestalld woode.

## Jätt z lääse

* Övver öt Rondell va Mosta
Ruuhkowelturm

D **Ruuhkowelturm**, op Huchdütsch weed van dr *Rotkugelturm*' jesproche, woch önö Turm, dä zo d zweide Stadtmuur va Oche jehood. En di au Bösch droch öt ongerschiidliche Namme. Su hosch öt „Rothkugelsthurm“, „Ruekogelsthorne“, „Rohkogelsthurm“ oder „Schouenthorn“. Dr Turm wood em 19. Jahrhondöt aavjeresse, als an di Platsch ön Jlasfabrek jebouwd wood..

Dr Rotkugelturm stängt ösche d Stadtpooz Adalbertspooz un öt Wirichsbongardspooz un besoss mä jeringe Wäät vöör d öt Militär.

## Wo dr Namm herkoom
Em 14. Jahrhondöt läävde ä Oche ön Famelisch *Roytküygel*, di dä Turm singe Naam jejovve ha kütt.

## Jätt z lääse
* Die große Aachener Stadtmauer mit Toren und Türmen; Autor: Bruno Lerho; Helios Verlag, 2006; ISBN 3-938208-37-6, 978-3-938208-37-3; S. 53