open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Schmolz

Dä **Schmolz** oo dat **Schmölzje** ess_ene Knubbel odder en Sippschaff. En Menge Minsche, di zosamme jehüüre. Se künnte meddeneejn verwandt sin, se künnte enn eijnem Huus wůnne, Frünnde sinn, enem Kääjelklup odder enem Fasteloovendsverein aanjehüüre. Ävver och Diere künne Schmölzjer bellde. Ene Schmolz Beije kann ëine janz schön bang maache, wam_mer nit drop jevaß es, un och Ratte un Müüß trädde öf en Schmölzjer op, odder jonn zesamme op Wanderschaff, selvs wam_mer_et nit süüht. Och bei de Flanze kam_mer dat beobachte. Wä kennt dat nit am Rand fum Jaade — do es entweeder ene Schmolz fun Maijlöksche udder jaa keij. Janz sellde, dat ens ein allëijn am blöhje es, un spääzdenß em Johr drop es dat dann och nit mieh allëijn. Wann öhnswoh ene Scheißhoufe eröm litt, do kütt tirëgg_ene janze Schwarrem Fleeje un freut sesch draan. Di föhle sesch em Schmölzje jeweß wohler.Mansch Minsche kumme oohne ier Schmölzje nit zerääsch, der eijne määt dit, der andere dat, un keine kann Alles, ävver mer kennt sesch, mer hellef sesch, un esu mëijßtert mer et Lääve jemëijnsam. Besönders wam_mer ene Enndrock maache well, un zëije, dat mer starrek es. De Foßballfäns uß de Södkurref, ene Knubbel Fetze, di_j_en de Shtroohß e beßje Rabbaz em maache sin, jenou wi ene Schmolz Löwe, udder e Ruudel Wöllef, udder ene Schwarrem Fesch, en Demmo, jede Famillėsch, all han se dat „Zosammehallde un jet jebacke krijje“ drop.

En enem Schmolz, do dunn sesch Ëijnzelne zesamme, un künne op ëijmol jet ärëishe, wat jede för sesch vellëijsh nit hen_kräät, un mer föhlt sesch och noch besser dobei, kritt zosamme extra Shpaß am Lääve, bovvedrop.
Ball’s Püramid

D **Ball’s Püramid** es ön onbewonnde Velseinsel, di zo d Lord-Houw-Insele jehüüd. S lidd onjeväär 20&nbsp;km östlich van di Jrupp.

D Insel es mä 200 * 200 m jruuß, ävver d 562 m huhe Vels es vöör jäddes Oohr önö Bleckvang.

Ball's Püramid woch önö vreuere Vulkan.

Op ön kläng Ställ van d Insel lääve d sälde Boomhummer, ön Zood va Heuschräcke.

## Weblinks
* Övver öt Klömme op dr Vels
Lord-Houw-Insele

D **Lord-Houw-Insele** send ön Inseljrupp, di tösche Australie un Neuseeland lid. D Inseljrupp jehüüd zo Australie un litt en d Tasmansche See, önö Deel vam Pazifik, dä och als Stelle Ozean bkannd es. D Lord-Houw-Insel es önjeväär 11 km lang un 2 km breed. Zsamme ömfasst d Insel ca. 15 km². Watt en öt Oohr välld, dat send 2 Bärch va 777&nbsp;m (Mount Lidgbird) un 875&nbsp;m (Mount Gower). D Insel woch önö vreuere Vulkan, dä sisch vöör onjeväär 6,9&nbsp;Milliun Joohre us öt Meer jedeut had. Dat Klima op d Insel es wi en d Trope. D Planze un Deere op d Insel paaße sisch a Australie un Neuseeland a. Op d Insel lääve mä 380&nbsp;Lüüh. Zosätzlich dörfe dat Schotzjebiid, zo dat d Lord-Houw-Insel ernannd wood, mä jlichzittisch 400&nbsp;Mänsche beträäne.

## Websiij

* Övver d Insel
Johannes Heesters

**Johannes „Jopi(e)“ Heesters** (* 5. Dezember 1903 in Amersfoort, Holland; † 24. Dezember 2011 ä Starnberg) es dr Künstlernaam va *Johan Marius Nicolaas Heesters*. Hä es dr äldste aktive Schauspeller, däm Dütschland em Joohr 2011 hott.
Heesters wood ä Holland jeboore un maade z isch ön Liihr als Koofmann, entscheed sisch ävver met 16 Joohr Schauspeller z wääde. 1921 stäng hä öt ischde Mol op d Büühn, un 1924 soch mo häm än dr ischde Film „Cirque hollandais“. 

1930 hiirode hä Louise H. Ghijs. S bleede zsamme bes z hörö Duud em Joohr 1985. 

1932 vong hä als Senger a un troon ä Operrätte op. 

1936 trock hä no Berlin öm, wo hä jenau dr Jeschmack van öt Volk troff. Hä kräät dr Spetznaam Jopie. Sing bkanndste Roll woch “Danilo„ us d Operrätt „D Löstije Witwe“. 

Heesters Vorhältnis zo Adolf Hitler woch ömsträdde. Hä troon och en di Zitt op, ävver öt jitt ke Zeeche, dat hä vöör häm woch. Us di Zitt jitt öt ö Beld, dat Heesters en öt Konzentratiunslajer Dachau zeechd. Watt hä do maade, es onbkannd.

1953 driinde Heesters singe ischde Film ä Hollywood. 

1992 hiirode Heesters sing zweide Vrau Simone Rethel, och ön Schauspellerin. 

Met 104 Joohr troon Heesters en d Komödije *½ Ritter – Auf der Suche nach der hinreißenden Herzelinde* op.

## Quelle


## Websiij
* Sing Siij
* 
* Fotos va Johannes Heesters
Simone Rethel-Heesters

**Simone Rethel-Heesters** (* 15. Juni 1949 ä Herrsching am Ammersee) es ön dütsche Schauspellerin.

Simonse ischde Film entstäng em Joohr 1965 als s en dr Film „D fromm Helene“ optroon. Damols wooch öt noch ö Schüllkengk ävver kott no d Schüll maade Simone ön Ussbeldung als Schauspellerin un troon 1966 öt ischde mol op d Büühn op.

Nääver Optrette ä Teatr kutt mo Simone Rethel-Heesters och ä Sendungen wi „Aktezeeche XY – onjelößt“, „Dr Kommisar“, „Derrick“ un „Dr Alde“ see.

1992 hiirode Simone dr Schauspeller Johannes Heesters.

## Websiij
* 
* 
* D Siij va Simone Rethel-Heesters
Boomhummer

Öno **Boomhummer** es ö Insekt un jehüüd zo d Heuschräkke.

## Beschriivung
Dr Boomhummer weed tösche 100 un 200&nbsp;mm lang un had als erwaaße Deer ön brung, ruuhbrung övv schwazze Värf. Als jong Deer es öt, öm sisch besser vorstäche z könne, jrön. D Wiffjer wääde jrüüßer als d Männcher. Dr Boomhummer es öt jrützde Stabinsekt oohne Vleuele.

## Wo dr Boomhummer läävd
Vreuer läävde dr Boomhummer op d janze Lord-Houw-Insele, di 580&nbsp;km östlich va Australie liije. Hüü jitt öt häm noch op d Insel Balls-Püramid, ön kleng Velseinsel, onjeväär 23&nbsp;km em Oste van d Lord-Houw-Insel. Do lääve d leitzde 30 Deere op ön Fläsch va 6 * 30 m op önö klenge Boom.

## Sing Jeschichte
Va 1920 a jalt dr Boomhummer als ussjestorve, bes im Joohr 1921 24 Deere op Balls-Püramid jevonge woode. Op d Lord-Houw-Insel woode all d Deere va Ratte jevrässe, di dohen em Joohr 1918 van ö jesonke Scheff jebraad woode wore.

Em Joohr 2003 entnoohm *Stephen J. Fellenberg* 4 Deere, 2 Männcher un 2 Wiffjer, öm met dönne neue zö träcke. Dat solld helpe, öm d Deere spiir wärm op d Lord-Houw-Insele uss z sätze. D Ratte sollde vörhen kapott jemaad wääde. Dat solld dörch Jeff paßeere. Öt Träcke ä Jövangeschaf van neu Deere fluppde un em Joohr 2005 joov öt wärm 100 Boomhummere.

## Websiij

* Önö Atikel övver dr Boomhummer op d Siij van d ''Foundation for National Parks & Wildlife'' (ä Änglisch.)
* Önö Atikel övver dr Boomhummer op d Siij van ''The Sydney Morning Herald'' (ä Änglisch.)
* Önö Atikel övver dr Boomhummer op d Siij va ''Telepolis''
Anschlaach ä Peshawar am 5. Dezember 2008

Öt koom zo önö **Anschlaach ä Peshawar am [[5. Dezember]] [[Joohr 2008|2008]]**. Dobeij storve en di Stadt Peshawar ä Pakistan winnichstens 15 Männsche.

Beij d Bombeanschlaach, dä dörch Schemikalie vorstärkt z see schingd, wood ö Hotel, ön Moschee un ö paar Jeschäfte kapott jemaad.

## Dr Hängerjrond
D Explosiun vong statt als völl Lüüh ä Peshawar vöör önö Viirdaach äkoofe jänge un d Strooße jott voll wore. D Anschlaach vong en d Nööde van ö Zentrom van d Schiite statt.

An d sälve Daach hot öt och at önö Anschlaach met Duude jejovve.

## Quelle
Jemeenschaf Sant'Egidio

**Jemeenschaf Sant'Egidio** es ön jelejiüse jrupp van d römisch-kattolische Kersch, di em Joohr 1968 va Andrea Riccardi jejründ woode es.

D Jemeenschaf kräät dr Naam no öt Kluster *Sant’Egidio* ä Rom. Dr Vörsetzende es *Marco Impagliazzo*. Wivöll Lüüh z d Jemeenschaf jehüüre ka mä jeschätzt wääde. D Zaahle liihe tösche 1.200 un 50.000, vordeeld övver 70 Ländr.

Dr Meddelpunkt van d Jemeenschaf es d Bibel un öt Wood Joddes ävver och dr Vreede en d Wält un d kerchlische Jemeenschaft send d Jläubije wichtisch.

Andrea Riccard, dr Jründer van d Jemeenschaf Sant'Egidio, wood dr Karlspriiß van d Stadt Oche vöör öt Joohr 2009 zojesproche.

## Quellenangaben
Gangnihessou

**Gangnihessou**, och *Ganye Hessou* jenannd, woch dr ischde van d traditionelle 12 Könnije va Dahomei. Dahomei woch ö affrikanesch Könnigrisch, dat hü z daachs Benin heesch.

Öt weed vorzalld, dat Gangnihessou us ön Könnigsfamelisch koom, em 16. Jaahrhondöt va Tado am Floßß Moro, ön Plaatsch di hü ä Togo litt, no Allada koom un do Könnig va *Jruuß Ardra* wood. Hä woch enne va 4 Brööhr. Kott no singe Duud wood si Jebiid onger di hängerblevve Brööhr opjedeeld. Dat es dr Jrund, wisu nävver *Jruuß Ardra* un *Kleen Ardra* *Dahomey* entstäng, dat ävver z iisch nett jrüüßer als öt *Abonei-Plato* woch.

## Könnig
Va *Ganye Hessou* weed vorzalld, dat hä öm öt Joohr 1260 Könnig woch un dat hä va singe Broohr *Dakodonou* aavjesatze wood, als hä dörch si Könnigrisch reisde. Sing Zeeche woore önö Vouwel, ön Trommel un önö Jachtstäck met önö Worfstäck.

## Jeschichte
Öt es net kloor, övv hä werklich önö Könnig woch. Öt es och möjelich, dat hä mä ön wechtije Persun woch, di sing Jesellschaft d Richtung dörch sing Rotschlääch vörjoov. Op jädde Vall es öt sescher, dat öt Volk va sing Zitt häm als Könnig asoch.

## Jruuß Ardra
Kikkd mo sisch d Jeschichte su jenau wi möjelich a, dann sitt mo van d Zaahl van d Brööhr, dat Gangnihessou werklich dä Broohr se mood, dä Könnig va *Jruuß Ardra* woch un domet dr Könnig van d 3 Ländr. Su jitt öt Jeschichte, di häm werklich als Könnig bnänne. Dorän es Dogbagrigenu dä Broohr, dä Dahomey kräät, un Dakodonou woch dr Jong va Dogbagrigenu.
Andrea Riccardi

**Andrea Riccardi** (* 1950 ä Rom) es önö Jeschichtswessenschaftler un dr Jründer van d Jemeenschaf Sant'Egidio.

Riccardi es önö Professor vöör Jeschichte un Krestedom an ön Universität ä Rom. 

At als Jng op öt Jümnasium jründete hä d Jemeenschaf Sant'Egidio, di sisch vöör soziale Denger un vöör dr Vreede äsätzt. Su kämpfde hä vöör önö Vreede ä Mosambik.

Vöör si Wärk kräät hä önö Hoof Usszeechnunge. Su joov öt Komitee van dr Karlspriiß bkannd, dat Riccardi di Usszeechnung vöör öt Joohr 2009 kriije solld..

## Quellenangaben


## Websiij
*
Burch Kinzwiller

D **Burch Kinzwiller** es ön ald Wasserburch ä Kinzwiller, önö klenge Ocht beij Eischwiller em Kreis Oche.

D Burch wood van d Famelisch *va Palant* jebouwd, did at Jölände met ö paar Hötte van d Ärve van d Ritter va Kinzwiller koovde. Öm 1500 bouwde s di Wasserburch, di zo d jrüützde em Kreis Oche un Düüre wood. Em 18. Jaahrhondöt wood d Burch ömjestalld, wobeij jotische un barakke Deele zsammekoome.

Töschebe had d Burch ön Zitt lang Rheinbrung jehood, di jruuße Deele aavjeresse un ömjebouwd hödde.

Seijd 1981 jehüüd d Bursch vönf Famelie, di Wonnunge doruss maade.

## Z lääse
* Ulrich Coenen: *Architektonische Kostbarkeiten im Kreis Aachen.* G. Mainz, Aachen 1987, ISBN 3-925714-11-1, S. 80–82.
Burch Eischwiller

D **Burch Eischwiller** es ön vreuere Burch ä Eischwiller em Kreis Oche.

D Burch wood em 14. Joohrhondöt. En d ald Bösch steehd drän, dat önö *Frambach va Birgel* em Joohr 1429 Eejedömmer woch ävver öt schingd sescher z see, dat vöör d Burch an di Stell at ö Jebäude jestange hat. En d Medde van öt 19. Jahrhondöt jäng öt met d Burch z Äng un 1845 bouwde *Friedrich Englerth* op d Burchreste ö Wonnhuuß. 1858 wääßelde dr Eejedömmer un d kattolische Jemeende va Eischwiller koofde Huuß un Boohm. Dorop wood öt Krankehuuß va Eischwiller jebouwd.

## Wi s vreuer ussooh
Dat Huuß hod ön Jrüüde va 21 * 21 m. Ön Rengmuur, di 197 * 93 moss, ömfassde d Burch. Öm dat Janze woch dann och noch önö Wasserjraav met Wasser us d Inde ajelaad woode.

## D Burch hüü
Van d Eischwiller Burch es net mi völl z erkänne. Dr Nordost-, Süd- un Südostturm stönd noch. Sonst es alles aavjeresse övv Deel van öt Krankehuuß woode.
Hökkerlenisch

D **Hökkerlenisch** es Deel van dr Westwall un deende dozo, Spärre vöör Panzer z see.

En d Zitt vöör Bejinn van der Zweide Weltkresch bouwde öt Dütsche Reich an d westlische Siij en d Joohre 1938/1939 ön Vorteiligungslenisch op, di vorhindere solld, dat önö Jechner va Weste ävalle kutt. Op ön Längde va 76 Kilometere entstänge Hökkere us Iiserbeton, di ä Reie va 5 bes 7 Stöck jejooße woode.

## Opbouw
An d vöschde Siij steehd ön Betongmuur met önö Stacheldroohtzung. Dä solld öt Soldate onmöjelich maache, dörch z brääche. Do hänger stönd Reie va Iiserbetonsperre. Di Alleiirde hand di Drachezäng jenannd. Di Sperre op d westliche Siij send 40 cm huch, op d östliche Sii räcke s bes 2 m en dr Hemmel. Jädde Betongknubbel es met singe Nobber vorbonge. D Betongknubbele, di Hökker jenannd wäde, trecke sing övver Kilometere dörch d Jäjend. Dörchjäng woore sälde un ösu äng, dat si flott zo jemaad wäde kutte. Met d Hökkerlenisch erwaadene d Dütsche Panzere va bes zo 52 Tonne Jeweet ophalde z könne.

## Hökkerlenisch em Joohr 2008
Önö jruuße Deel van d Hökkerlenisch wood en d leitzde Joohr platt jemaad. Wo d Hökkere blevve send, do hand sisch döck sälde Planze un Deere önö Lävensraum jeschaffe.

## Websiij
* Övver d Kökkerlenisch

## Quelle
Santur

**Santur** (سنتور) es ö Mussikenstrument us dr Iran, Afjanistan, dat ävver och ä Indije jespelld weed.

Dat Enstrument weed ä Jruppe, kann ävver och alleen jespelld wääde. Dobeij es z beachte, dat äm Iran dat Entrument vöör d Kammermussik jebrudd weed.

No Indije koom dat Enstrument isch em 20. Jaahrhondöt, wobeij öt z isch us d Mussik va Kashmir stammde.

D bökanndste Spellerin van öt Santur es Shiv Kumar Sharma.
Onrouhe ä Jriicheland em Joohr 2008

D **Onrouhe ä Jriicheland em Joohr 2008** woode am 6. Dezember dörch dr Duud van dr 15 jööhrije *Alexandros Grigoropoulos* ussjelöößd.

## Hängerjrond
Beij Onrouhe en öt Veedel Exarchia va Athen wood met Keie jeworpe. D Polisse joove Warnschöss aav un enne dovan had önö Jong em Aldr va 15 Joohr jetroffe un dä storv kott dono. Di anger Kenger saate, dat d Polisse kenn Warnschöss aavjejovve hödde. S hödde jeziild op *Alexandros Grigoropoulos* jeschooße.

Beij di Onrouhe woode övver 30 Jeschäfte un 9 Banke kapott jemaad, 24 Polisse dobeij vorletzt. Nävver Athen woore och völl anger Städt bötroffe. Bes zm 8. Dezember 2008 entstong önö Schaade va mi als 100 Milliun Euro. Sälvs no Züpere un Ängland spronge d Onrouhe övver.

## Quelle
Boochstabezupp

**Bohchschtahbezupp** säht mer för en Zupp met Bohchschtahbenuhdelle dren. Esu Wöht, wi „*Boochschtahbenuhdelzupp*“ udder „*Bohchstahvenöödelscheszupp*“ bruch mer nit, och wann se och paße dähte.

De Bohchschtahbezuppe sen et mihts op ene Bulljong jemaat, un söns jähn söns en klohre Zupp, domet mer de Bohchschtahve do dren och joht äkänne kann.

## Websigge
* „''''“ — en söße Jesscheesch fö de Pänz met Bohchstahvezupp
Rod Blagojevich

**Milorad „Rod“ R. Blagojevich** (* 10. Dezember 1956 ä Chicago) es önö Politiker us d USA. Hä jehüüd d Demokratische Partei a.

No ö Studium als Räätsvordriiner wood hä Rätsanwalt, spiir Staatsanwalt. 1993 jäng hä en öt Parlament van dr Staat Illineus un tösche 1997 un 2003 en öt Räpräsentantehuuß no Washington. Blagojevich wood spiir Juvernör van singe Staat, ö Amt, dat hä em Januar 2003 atroon. 

Am 9. Dezember 2008 wood hä van öt F B AI vassjenomme, do hä d Korruptiun beschöldicht wood, 

## Websijj
* Övver häm
Bibel

D **Bibel** es öt Hellije Boch van d Jüdde un d Kriste, di öt Hellije Wood enthälld un dr Quell vöör dr Jlaube va beede Relijiune es. Öt es ön Zsammestellung va Schrefte, di en onjeväär 1200 Joohr entstange send.

D hebräische Bibel heechd Tanach. Sälvs dr Islam akzepteerd en völl Deele dat, wat d Bibel vöörjitt.

## Alljemeenes
Wä dat Wood övversätze well, dä stüssd op βιβλίον, watt ösu völl wi Papürosroll heechd. En d Zitt van d ald Jriiche joov öt sälvs ön Stadt Biblos, di bkannd vöör d Papürosproduktiun woch.

Nävver öt Wood *Bibel* vängd mo och döck dä Ussdrock *Boch van d Bösch*. Dat düüd op di jruuße Roll, di d Bibel vöör d Relijiune spelld. Dobeij saare d meetste Konfessiune, dat Ideö vöör d Schrefde op derekte Wäch va Jott komme send.

Öt jitt ävver och Ongerscheede tösche dat, watt d Bibel vöör d Jüdde es un dat, watt sö vöör d Kreste es. Vöör d Kriste es dä Deel övver Jesus van d jrützde Roll, vöör d Jüdde driind sisch alles öm öt Böndnes, dat d Jüdde met Jott em Wüste Sinai jeschlooße hand.

## D Bibel van d Jüdde
D Bibel van d [Jüdde] besteeht us 5 Bösch, wobeij d ischte 4 vorzälle, watt us dat Volk Israel wood, wi öt Israel seijd Moses erjäng. Vorzalld weed bes zo di Ställ, wo dr Tempel va [Jerusalem öt ischde Mol kapott jemaad wood. Usserdäm schriivd öt Boch övver d jruuße un d kleen Profete.

## D Bibel van d Kriste

D kristliche Bibel weed ä zwei Deele ongerdeeld, öt Ald un öt Neu Testament. En öt Ald Testament send all Schrefte van d Bibel van d Jüdde äjeflooße. Dobeij woode s mä angisch jekroomd. D Bibel van d Kattolische ömfasst z. B. de Schrefte van öt Boch Judit, Tobit, Baruch, Jesus Sirach, öt Boch van d Schlaue, öt 1. un 2. Makkabäer-Boch suwi Zosätz zo d Bösch va Daniel un Ester. Beij d Ortodoxe kommen öt 1. Boch va Esra suwi öt 3. Makkabäer-Boch, dr Psalm 151 un öt 4. Makkabäer-Boch dozo. D Bibel van d Slawische Kersch ömfasst och d Esra-Apokalüps.

Öt Neu Testament besteeht us d Ävanjelie va Mathäus, Markus, Lukas un Johannes sowie d Aposteljeschicht. Usserdäm ömfasst öt d Johannesbreefe, Kattolische Breefe, dr Breef an d Hebräer un d Offebarung van dr Johannes.

Beij d Zosammenstellung van d Schreffde vöör öt Neu Testament send sisch d Kriste us all Richtunge eenich. Mä d sürisch-ortodoxe Kersch stämmt net övverall zo.

## Websiij
* 
* D Bibel ä vorschiidene Sproche
Demokratische Republek Kongo

D **Demokratische Republek Kongo**, di och at öns vreuer d Naam *Beljisch Kongo* un *Zaire* jehad had, es önö Staat em südliche un zentrale Afrika. D Nobberstaate send d Zentralafrikanische Republek, Sudan, Ujanda, Ruanda, Burundi, Tansania, Sambia, Anjola un d Republek Kongo. Usserdäm jrenzt öt Land op ön Längde va 40&nbsp;km em Weste an dr Atlantik.

## Alljemeenes
D Demokratische Republek Kongo es met 2.345.410&nbsp;km² öt dreidjrüützde Land ä Afrika. Dova liije öm d 60 % em tropische Räänwald. Dörch öt Land flüüst dr Kongo, met 4.374&nbsp;km nohm Nil dr längßde Floßß va Afrika.

## Jrüützde Städte
Met 11.8 Milliun Äwonner (2017) es Kinschasa d jrüützde Stadt van öt Land. Dono komme met *Mbuji-Mayi* un *Lubumbashi* Städt met öm 1 Milliun Lüüh.

## Sproche
En d Demokratische Republek Kongo existeere övver 200 Sproche. Övver 50 % van öt Volk spräche dobeij d Sproch Lingala. Kikongo weed va jädde Dreide jesproche, Suaheli kann mä jedde Zeehnde.

## Historie van öt Land

Vreuer woch dat Land ö Könnigrisch, dat ävver dörch d Portujiise em 17. Jahrhondöt kapott jemaad wood. Di notzde dat Land ävver mä, öm Sklave us öt Land z schaffe. Iisch dr Ängländer Henry Morton Stanley böreisde dä Deel va Afrika un studiirde Land, Lüüh, Deere un Planze. 1885 beschloss d Berliner Kongo-Konferenz, dat dr Kongo Prevatbösetz van dr damalije Könnig Leopold II. wääde solld. Dat wood ussjenötzt, un Land un Lüüh woode bes op d Knouche ussjebeut, watt als Kongojreuel en d Jeschichte äjäng. Beljie bleed ön jrausame Kolonialmacht.

Iisch 1959 trock sisch Beljie us dr Kongo zöröck, un öt entstäng ö Kaos. Medde 1960 wood zwar önö onavhängije Staat ussjeroffe, ävver öt Land jeroonde tösche d Enteresse va Beljie, d USA un d UdSSR. No mä 18 Mond koom öt zo önö Putsch, un Mobutu wood övver Joohre Diktator. 1971 ändernde sisch dr Naam van öt Land un wood zo *Zaire*. Mobutu bleed bes en öt Joohr 1994. Da wood hä va Kabila jöstürzd. 1997 ändernde sich dr Naam van öt Land at wärm un wood zo *Demokratische Republek Kongo*. En di Zitt veel önö Kresch, ä däm völl Lüüh storve. Kabila sälvs storv em Joohr 2001. Singe Soohn övvernoom dä Poste. Dä däng, watt hä kutt, ävver em Land woch ösu völl kapott, dat hä öt vordammd schwoch hod. Besongisch em Oste dronge emmer wärm Rebelle us d Nobberländer en.

## Religiun
Mi als 40 % van öt Volk jehüüre d kattolische Kersch a, 30 % send ävangjelisch. Dä huhe Deel va Kattolische stammd doher, dat at em 15. Jaahrhondöt Missionare en öt Land koome.

## D Weetschaf
Öt meetzde Jeld vordeent dr Kongjo dörch Ääz. Dobeij spelld Kupfer d jrützde Roll, ävver och Metalle wi Niob un Tantal wääde he jevonge. Zosätzlich weed och no Jold, Sälver un Diamante jejraave.

2/3 van d Lüüh werke en d Landweetschaff. Dörch di Buure wääde 30 % van öt Jeld vordeent.

## Jätt z lääse

* Övver öt Land

## Quelle
Kanalinsele

D **Kanalinsele** send ön Inseljrupp em Ärmelkanal vöör d Köste va Frankreich. S jehüüre zo Ängland un wääde als Besetz van d änglische Kruun a jeseeh.

## Wi hesche d Insele?
D Kanalinsele böstönd us d Insele Jörsei, Serk, Görnsei, Äldernei, Hörm un Jetau. D hükßde Ställ van all d Insele litt 109 m övver dr Meeresspeiel. Zosätzlich jitt öt noch ö paar Insele, di ävver ösu kleen send, dat do kenne drop wonnt.

## D Jeschichte van d Insele
Als Wellem Ängland änoom, do jehoote häm och d Kanalinsele. Di Jäjende ä Frankreich jänge em Laufe van d Zitt vorloore un si Reisch bschrängde sisch op Ängland un d Insele, di bes hü bleete. Watt us d Zitt met Frankreisch bleed es d Sproch. Op d Insele bleed öt Platt, dat önö französische Ääschlach had.

Em Zweide Weltkresch woode d Insele van d Dütsche äjenomme un. Jökämpfd wood dobeij net. D Äwonner hodde vörhen d Insele vorlosse.

## Jätt z lääse
* Roy MacLoughlin: *Änglische Insele onger öt Hakekrüzz. D Dütsche op d Kanalinsele*. Links Verlag, Berlin 2003, ISBN 3-86153-305-7 (ä Huchdütsch)

## Websiij
* Övver d Insele
Leevde

Onger **Leevde** vorsteeht mo öt schünnsde Jevööl, dat dr Mänsch jäjenövver anger Mänsche entweggele kann.

Völl Lüüh dänke och, dat öt ön Leevde tösche Mänsch un Deer jitt, watt angere ävver bestiihe.

Onger dat Wood *Leevde* hand di vorschiedene Jeneratiune döck jätt angisch vorstange. Vöör ö paar hondöt Joohr wood en önö onkeusche Bleck at Leevde jeseeh. Hüü sid dat angisch us. En di Zitt van di Anti-Babi-Pill un di *Wann-Nait-Ständs* sitt mo dat met janz anger Oohre. Dr Wääßel va enne Partner no önö angere woch net mi ösu schwoch. Bejreffe wi Fikke un Poppe spelle en öt Lääve ön jrüüßere Roll als vreuer.

## Leevde en d Konst
D Möhler hand sisch vreuer döck met dat Thema *Leevde* bövasst. Dobeij entstänge völl Belder, di jätt dorövver ussaare sollte. All di Belder vormeddelnde dat Jevööhl, dat Leevde schünn es. Dat woch dä Mohler elemens wichtich. Aavjeronnd Forme maade jeddes Beld zo ön Vreud vöör öt Oohr.

## Zoote va Leevde
Öt jitt ongerscheedliche Zoote va Leevde:

* *Sisch sälv leeve*: Oohne dat Jevöhl vluppd övverhaupt kenn Leevde zo angere.
* *Leevde zo önö Pachtner*
* *Leevde en d [[Familie|Famelisch]]*
* *Leevde zo dr Näkßde*: Van d Zoot va Leevde weed döck en d Bibel jesproche. S ställt öt Fondamänt vöör völl Relijune do.
* *Joddesleevde*

Nävver di Zoote va Leevde jitt öt noch ö paar anger Leevdeforme, di ön Roll spelle.

## Websiij
Waahle op Sark em Joohr 2008

D **Waahle op Sark em Joohr 2008** wore d ischde, di op d Kanalinsel Sark aavjehalde woode.

28 Setze woore beij d Waahl em Joohr 2008 z vorjävve. Di Jewäählde wäde dä alde Root ersätze, da zo 50 % us jewäählde un zo 50 % us bestämmde Lüüh bestäng. Di Jewäählde besätze di Positium vöör 2 övv vöör 4 Joohr. Wä wi lang bliive kann, wääd dörch dr Zovall bestämmd.

Em Joohr 2007 vong d Insel a, öt Süstem ömzöstelle. Mä su woch öt möjelisch, nätt jäje d Menscherääte z vorstüsse.

## Quelle


## Websiij
* D Rejiirung va Sark
Lutz Heilmann

**Lutz Eberhard Heilmann** (* 7. September 1966 ä Zittau) es önö Pollitiker us Dütschland. Hä jehüüd d Parteij D Lenke a.

Heilmann es dr ischde Pollitiker us d vreuere DDR, dä damols als Berof en öt Minesterium vöör Staatssescherheed jewerkd had un hüü em Bundesdaach setzt.

## Websiij
*Heilmanns Siij (Die deiht et jrad nit)
Errol Flynn

**Errol Leslie Thomson Flynn** (* 20. Juuni 1909 ä Außtraalije; † 14. Oktoober 1959 ä Kanada), woch önö  Schauspeller us Amerika.
Dengkmool vöör d em Nationalsozialesmus ömjebraade Sinti un Roma

Dat **Dengkmool vöör d em Nationalsozialesmus ömjebraade Sinti un Roma** es ö Dengkmool, dat ä Berlin jebouwd weed un an d ömjebraade Sinti un Roma erinnere söll.

D Rejiirung va Dütschland had 1992 beschloooße, dat Dengkmool z bouwe un am 20., Dezember 2007 joov och dr dütsche Bundesdaach jröön Ledd dozo. Kooße weed öt öm d 2 Milliun Euro. Jebouwd weed jäjenövver van dr Reichsdaach.

D Könstler Dani Karavan weed dat Dengkmool jestalte. Öt weed önö Brunne se, dä a enn Stell ön Informatiunstafel ha weed, di övver dr Mord Täxte had. An ön Siij weed dr Text „Äjövalle Jesesch/erlosche Oohre/kald Leppe/Stelle/ö zerresse Häzz/oohne Oohm/oohne Wööd/kenn Troone“ stooh, dä van dr italiänische Roma Santino Spinelli stammd.

## Kikk och
Roma-Dengkmool ä Stolbersch (Rhingland)

## Einzelnachweise
Japan Cup

Dr **Japan Cup**, watt op Ripuaresch *Japan Kapp* usjesproche weed, es ö Ränne vöör Pääder ä Japan. Di Pääder loufe sisch op ön Sträck va 2400&nbsp;m ät Häzz us dr Hals, damet dr Besetzer van dr Rännstall dovör ö Priißjeld va 4,6&nbsp;Milliune Dollar jewennt.

Ävver loufe darf net jedder. Mo moss dozo äjelaane wääde. Jewonne hand bes hüü Pääder us Japan, Nordamerika, Ängland, Australie, Neuseeland, Irland, Frankreich, Dütschland u Italie.

Öt ischde mol wood dat Ränne em Joohr 1981 ussjedraare met Pääder us Japan, d USA, Frankreich, Australie, Kanada, Neuseeland un Indie. Dat ändernde sisch ävver bald un d beitste Pääder van d Welt woode äjelaande, öm beij dr Japan Cup z loufe.

## Websiij
* Övver öt Ränne
* Wä jewonne had
Burch Matsue

D **Burch Matsue** es dr Naam van ön ussjevalle Burch en d Japanisch Stadt Matsue. Dr Spetznaam van d Burch Matsue es „schwazze Burch“. Öt es enn van d winnije Burje ä Japan, di noch us öt Meddelalder en d orjinal Holzbouwwiiß erhalde send.

Mo vong em Joohr 1607 a, di Burch z bouwe un woch dome tem Joohr 1611 vädisch. Dat leev onger Lochd Horio Yoshiharu aav. 1638 jäng öt en dr Besetz van d Matsudaira Famelisch övver, di jäng us d Tokugawa Famelisch hervör.

Völl Burje ä Japan woode dörch Kresch, Ärdbebe övv us anger jründ kapott jemaad. Do d meetsde us Holz jebouwd woore, woch Vüür önö Hauptjrond. D Matsue Burch wood no dr leitzde jruuße Kresch van öt feudale Japan entstange, watt bedüüd, da töt ni önö Kresch z övverstooh hod. Su bestönd noch völl Wäng un dr Wonnturm bes hü.

## Jätt va vreuer
Van di 12 vorblevve Burje ä Japan, es Matsue d enzije, di en d Regiun Sanin övverich blevve es. Di Burch es d zweidjrützde, d dreithükßde (30m) un d sääßdäldste van d Burje. Öt woch övver ön Zitt va vönf Joohre dörch Yoshiharu Horio jebouwd woode un wood 1622 vädisch jestalld.

No d Rejiirungszitte va Tadaharu Horio un Tadataka Kyogoku wood Naomasa Matsudaira, önö Änkl va Ieyasu Tokugawa dr Burchhäär. Hä woch zvöör van Matsumoto in d Shinshu-Provinz ömjetrokke. Domet vong ön Rejiirung a, di 10 Jeneratiune van d Matsudaira-Famelisch aduurde un 234 Joohr aheld.

Em Joohr 1875 woode bes op dr Turm bo all Räum kapott jemaad, watt dörch dr Druck van ön Jrupp dörchjesatze wade kutt. Tösche 1950 un 1955 wood di Burch bo janz ömjebouwd.

D Burch es önö vorschachtelde Bouw, dä än d Aachd van önö Wachturm jebouwd wood. Va usse sitt öt us wi ö vönfstöckich Huuß, dat ävver sääß Etaje had. D meetzde Wäng send schwazz ajestreche, had stärke Wäng, domet s önö Ajreff övverstooh könne. Jlichziitich solld öt schünn usseeh, domet öt zo dr Momoyama-Bouwwiiß paaßd.

## Jätt z lääse
* Morton S. Schmorleitz: **, 1974

## Websiij
Avata (Kompjutorei)

Ene **Avata** ess en Zoot Beld odder Fijur en Kompjutere, wat wie en Pop em Thiater för ene Minsch shteiht. Et jit se als nomaal unbewääsch Belldsche, als Animeete Jraffikke, un och met künnßlejje Shtemm, ävver dat eß sëllde.

Ene Avataa kam_mer och alß en künßlesh Person, sujaa medd_en eije Persönleschkeit aansinn.
Op jede Fall donn de Avataare als Shtälverträdder för en reshtijje Päsoon en de wichtuälle Relitääte opträdde. Natöörlesh kann et sin, et es jaa kein ääshte Päson dohenge söndern, en Famillisch, udder söns e Schmölzje. Aanwennde deit mer se zom Zeije en Kompjuto-Spelle, en Chats, un esu Kröhmsches, ävver och em ßööviß. Ander Aanwendunge jidd_et em teschnesche Ennsatz.

## Wo kutt dat häa?
Dat Woot „Avata“ shtammp uss_em Sanskrit, dämm Lattein fun de Inder. Do meint *[[Avatara|Avatāra]]* orsprönglesch enen „Afshteesh“, zem Beishpell uss_em Hemmel, allsu wann ene Jott sech op uns Ääd erunger schwenge deiht un bei uns kütt. Dä Bejreff dun de Hindus en de Houpsaach bruche, öm övver de Inkanazjuhne fun dänn iehrem Jott Vishnu ze schwaade, dä ene weschtijje unger dänne iere ville Jötter eß.

## Bööscho
* Oliver Bendel: Avatar. En: Peter Mertens: **', Springer, Berlin, 2001, ISBN 3-540-42339-7
* Christian Lindner: **', Springer, Berlin, 2002, ISBN 3-540-43992-7
Funktionelle Analfabetismus

Dr Begreff **Funktionelle Analfabetismus** beträckd sisch op d Onfähichkeet va Lüüh, hön Fähichkeete z lääse, z schriive un z rechne em Alldach met Erfolch äzösätze. Analfabetismus es öt Onvörmöje, eefache Sätze ä erjendenn Sproch lääse un schriive z könnö.

## Watt opvälld
Wä önö Analfabet es, dä kann övverhaupt net lääse un schriive, wä dojäje mä önö *funktionelle Analfabet* es, had ö Fönkche Gefööhl vöör öt Jeschrevvene, dat heecht öt Lääse un Schriive ä enn övv sing Moddersproch. Watt vääld es d Jenauichkeet beij d Jrammatik un Ussdrockswiiß. Met knappe Wööd heechd dat, dat enne, dä önö funktionelle Analfabet es un önö Täxt vöörjelaad kitt, ä os Jesellschaf net jott zöräät kütt un öt net packd zm Beispell önö Anträäch vöör ön Ställ us z völle. Hä kann och kenn Vordräch övv schreftliche Erklärunge vorstoh, Ziidunge lääse, Vorkiihrsschelder vorstooh, ö Läkßikon z rooth träcke övv önö Busplan lääse.

Dr funktionelle Analfabetismus setzt d Möjelichkeet d Informatiuns- un Kommunikatiumstechnik z notze, äng Jrenze (z. B. beij dr Äsatz va PCs).

## Vorknöppung met Ärmod un Vorbräche
Di, di zo dö funktionelle Analfabete jehüüre, wääde döck en d Jesellschaf äjeschöchtert, hand Schwiirichkeete met d Jesondheet, lääve onger Sträss, hand winnijer Äkomme wi di angere un erliije anger Röckschlääch, di doher stamme.

D Polisse hand önö Zosammehang tösche di Eejeart un d Zaahl va Vorbreche vassjestalld. Öt wood erkannd, dat en öt 20ste Jahrhondöt 60 % van d Ärwaaßende ä Jevängnisse van d USA onger funktionelle Analfabetismus liije. 85 % van d jong Ärwaaßende ledde och onger Probleme, di met Lääse, Schriive un öt Rechne z do hodde.

## Wi dock kütt öt vöör?
En d USA lääve onjeväär 15 Milliun Mensche, di onger funktionelle Analfabetismus liije. Dat am Aavang van öt 21ste Jahrhondöt. Ön jruuße Vorsescherung „American Council of Life Insurers” schriivd, dat öm d 75 % van d richste 500 Firme vöör d Werker Ongerricht abeene, öm z helpe. En d USA send 30 milliun Mensche net en d Laach, eefache Denge, di met Lääse z do hand, uss z vüühre.

Dat *Nationale Zentr vöör d Statistik van öt Erträcke* had örussjevonge, dat d Vähichkeet z Lääse dobeij ä 3 Zoote ongerdeeld wäde moss. Dat send öt Lääse va Jedichte, Dokumente un Lääse ä jruuße Mänge. Jedde Zoot had d Ongerjruppe jrondleejend, meddelmoss un vornönftisch. Bökikkd mo sisch dat beij d Vähichkeet, Jedichte lääse z könne, dann bedüüt jroondleejende Vähichkeet, dat d Persun sisch kotte Täkßte akikke kann, öm dodörch kleng Stöckcher van onkompleziirde Informatiune z vorstooh.

## Watt öruss jevonge wood
Dörch Analfabete entstönd d Weetschaf Schäde van ö paar Milliarde Dollar, dörch jering Werkung övv dörch Vähler un Onväll.

## Quelle


## Websiije
* [Lituraterre.org – Ön Züchiaterjrupp us [Europa], di sich öm Analfabete kömmerd]
Dattum (Kalender)

Dat **Datum** noh_m Kalender deiht ene beshtemmpte Daach em Johr benänne, udder ene beshtemppte Daach övvohoup, wann nämmlijj_e Johr met em Dattum shtich.

Öm ene beshtemmpte Daach övvohoup ze beshtemme, bruch mer dat Johr, ene Moohnd un ene Daach en dämm Mohnd, wat zosamme en Dattum es. Jenoujenumme mööt mer och noch ene Oot dobei saare, weil de Zickzohne doför sorrje, dat nit övverall op der Ääd de Daare em sellve Momänt aanfange un ophüüre. Ußerhallev fu de Ääd betrick mer sesch fö jewöhnlesh op de Zickzon fun |England, jenou jenumme op de UTC.

Öm ene bestemmpte Daach em Johr ze bestemme, löht mer eijfach dat Johr fott em Dattum. Dat es dann entweder en enem Johr, wat mer alld weiß un nit alldemohle widerholle well, udder et es et Dattum fun enem Daach, dä alle Johre wider küt, wi sä Helleschoovendt om 24. Dezämber, dä es immer doh.

Dat Dattum noh_m Kalländo deiht mer en Dütschland dermiehtß noh dä Norm ISO 8601 opjeschrevve, woh et dütsche Dattumsfommaat dren nidderjelaat eß.

Dat Woot „Dattum“ küt uss_em Lateinesche övver de Kanzlei'Shprooch op uns. Vun de römesche Zick fum Rhingland, beß enn_et Meddelallder un donoh, do han se onger de Breefe un Uurkunde jeschrevve, zem Beishpell:
 — „esu jejovve aam em Hillije Johannes singem Jebootsdaach em Johr 1350.“ Dat letteijnesche Woot , dat bedück „jevve“ un äähnlesch, hät et Pachtizipp Pärfäkt em Passiv , dat heijß „jejovve“ un och „Jet, wat jejovve es“. Do wohr zwa jaanit et Dattum met jemeint, ävver wil dat Woot ėmmer für em Dattum shtundt&nbsp;…

Em Meddelallder hatte de Dääch ene Name, faß ėmmer fun enem Hėllije, un de Johre woodte eets noch nit jezallt, söndern op ene Vörfall betrokke, öm dä Jede jewoß hät, en Rejentschaff fun enen Beschoff udder Kaiser zem Bäjshpell, udder esu: „Op Johanni, dreij Johr noh dä ‚Jruße Manndränke‘ “. Eets mem Jrejorijaanesche Kalländo kohme bei uns Bezeichnonge mem Dattum op, wi mer se hück känne.

## Loor och ens hee
* et Julianėsche Dattum — wi me met de Zick en de Astronomie ömjeiht
* de Zickzone en op de Ääd
* de engaernazjonaale Dattumsjrenz — de Zickzon för et Dattum
Eduard Cave

**Eduard Cave** (* 27. Februar 1691; † 10. Januar 1754), woch önö Drukker un Herussjävver. Met d Ziidung Hääremagasin schoff hä öt ischde Magasin, dat em moderne Senn öt janze Volk enteresseerde.

Als Jong van önö Schoonsmaacher wood hä ä Newton, dat lidd en d Nööde va Rugby ä Warwickshire, jeboore un hä besood do öt Jümnasium, wood ävver dova vottjejaachd, als singe Liihrer häm beschöldichd hod, jeklaud z ha. Hä werkde öns he un öns do, su vorsood hä sisch als Holzhändler, Ziidungsschriiver un Drukker. Dobeij entstäng dä Jedanke an ön Ziidung, di rejelmäßisch met schün Teme opwachde deed. Dobeij solld öt öm alles jo, aajevange vam Koofe bes zo Jedichte. Cave vorsood Drukkere ä London un Bochhändler vöör sing Idee z jewänne. Doch kenne sprong a un su packde hä öt sälvs a. Em Joohr 1731 erscheen öt Hääremagasin, dat bald en van di Ziidunge wood, di dr jrützde Äfloss hodde un am meetzde nojemaad wood. Cave wood dörch di Ziidung risch.

Cave woch ö hell Köppche un satz sing janze Kraff vöör öt Majasin en. Hä jäng sälde vöör d Döör va si Büro an d St*. Johns Brügg* ä Clerkenwell. Hä notzde ön jruuße Zaahl van Vordeeler, dr bkanndste woch Samuel Johnson, dä Cave at immer dankbach wooch, weil hä häm seijd Joohre Werk joov. Cave sälvs joov Deele van öt Magasin onger dr Naam *Sylvanus Urban* öruss.

Cave erworb och dat Räät va Lewis Paul, 250 Spindele va sing patenteerde Drockmaschin z notze, önö Vörjänger van dr Wasserraahme. Em Joohr 1742 koovde hä Marvels Mölle ä Northampton un bouwde öt en ön Wassermölle öm. Mo kann dova usjooh, dat öt d ischde Wassermöllö woch, di vöör Boohmwoll jebrudd wood. Watt Jewenn vosproch, erweeß sisch ävver als nett ösu jott. 1761 wood s wärm zojemaad.

Cave ledd onger Jesch. Hä wood en d St. James Kersch ä Clerkenwell bejraave.

## Jätt z lääse
* D ischde 20 Bänd, va Band 1 us 1731 bes Band 20 va 1750
* Dr Aldaach em Ängland onger Könnig Georg, beschrevve en öt Hääremagasin
Zweitaktmotor

Dr **Zweitaktmotor** es önö Vorbrännungsmotor, dä dörch 1 Zündung va 1 Totpunkt no dr sälbe Totpunkt wärm zöröckkütt. Domet ongerscheed hä sisch van dr Viirtaktmotor.

## Wo mo Zweitakter vängd
Zweitaktmotorehalloooooooooo]], Häggeschiireun bo jädde Motor op Scheffe wääd ösu bedrävve.

## Wi s werke
Em 1. Takt weed dä Kolbe am Totpunkt jezündt un öt kütt zo ön Explosiun en dr Brännraum. Dobeij weed dä Kolbe no onge jedeut.

Beij dr 2. Takt passeerd foljendes: Op dr Wääch no onge weed das Avvjaß met Vreschjaaß ussjespold und ä Zülinder neu bövülld. Dä Kanal vöör das Vreschjaaß weed en di Zitt wo dä Kolbe no ovve saust, wärm vorschlooße, dat Jaaß dobeij dörch dä Kolbe zösammejedeut. Kütt dä Kolbe dann an d övvischde Totpunkt wärm a, dann weed noch ens jezünd un dr 1. Takt vängd va vööre a.

Ongerscheede jitt öt beij di Art un Wiiß, wi dat Spöle van dä Jaßraum aavläuvd.

## Vöör- un Noodeele
### Vöördeele
* Önö Zweitakter kann, vorjlesche met önö Viirtakter dubbel ösuvöll Leistung erbrenge.
* An önö Zweitakter kann net ösu flott jätt kapott jo.
* Önö Zweitakter ruggelt net ösu völl wi önö Viirtakter.
* Önö Zweitakter läuft och, wenn hä op dr Kopp steehd.
* Zweitakter schaffe ön huch Driihzaahl

### Noodeele
* D Zülinder losse sisch schläter als beij dr Viirtakter bövülle
* Beij huhe Driihzaahle jönd d Kolbe flötter kapott
* Öt entstönd mi un schlätere Aavjaase

## Websiij
* Wi dr Zweitaktmotor werkd
Härremajazihn

Öt **Härremajazihn** dat met änglische Orijinalnaam **The Gentleman’s Magazine** hosch, wood ä London dörch Eduard Cave em Januar 1731 jejründ.

Caves neu Idee woch öt, jedde Mond Atikele öruss z jävve, di enteresseerde Lüüh Vreud maache soll. En öt Härremajazihn koom alles vöör, aajevange met d bellichste Priise bes hen zo Jedichte op Lating.

Bevöör öt öt Härremajazihn joov, vong mo at Ziidunge, di övver sun Teme schreeve ävver mä en Oplaare va winnije Stöck. Cave woohl dojäje, dat sing Ziidung net mä van ön Handvoll Mänsche jelääse weed. S solle van öt Volk un domet van jedde, dä ö paar Jröschelcher övverich had, jekoovd un jelääse wääde.

Cave, önö jooe Jeschäftsmann, woss dat ön Ziidung mä ösu jott wi sing Vordeelung op dr Maat es. Us dä Jrond sorchde hä vöör öt Vordeele van dat Magasin, su dat si Magasin spiir en d janze änglisch-spräächende Welt jelääse wäde kutt.

## - Webssij
* Öt Härremajazihn en d Joohre tösche 1731 un 1750
Annius Rufus

**Annius Rufus** woch dr dreide Präfäkt va Rom, dä ä Judäa werkde. Hä woch dr Nachvoljer va Marcus Ambibulus. Rufus vrasselde ä Judäa tösche 12 un 15 n. Christi Jeburt. Mä Flavius Josephus schriivd övver häm ö paar Sätz.

En sing Zitt veel nüüß Besongisch. Josephus erwaahnd mä, dat d Zitt va Annius Rufus ä Judäa woch als Kaiser Aujustus em Amt woch. Dat kann dorop häwiise, dat öt kenn Rebelliun un kenne Opstand jejovve had.

Watt d Mönze ajeet, had hä d Eejeart va Coponius un Ambibulus beijbehalde un hat kenn Köpp op öt Jeld aavjebeld.

Als Kaiser Tiberius öt Amt va Aujustus övvernomm wood Annius Rufus dörch Valerius Gratus usjewäßelt. Dat moss ävver net bedüüje, dat Rufus schlääd Werk maade. Sunne Wääßel woch normal, wenn önö Kaiser storv un der neue jo Vrönde Ämter joov.

## Websiij
* Mönze va Annius Rufus

## Quelle
Valerius Gratus

**Valerius Gratus** woch dr viirde Präfäkt, däm Rom ä Judäa äjesatze had. Hä woch dr Nachfoljer va Annius Rufus. Hä werkde va 15 n. Christi Jeburt bes zm Joohr 26 en d Provinz.

Öt weed net völl övver häm jeschrevve ävver watt passeerde hot öt ä sisch. 3 Huchpriistere woode va häm aavjesatze, watt vöör d Jüdde önö Schlaach en öt Jeneck jöwäh se mood. Em Joohr 18 ernannd hä an di Stell van di drei aavjesatze Kaifas zm Huhepriistr.

Valerius Gratus wood va Ponzius Pilatus jevolchd.

## Quelle
* Flavius Josephus. *Alterdömer van d Jüdde* 17.
Neujoohrsjebäck

**Neujoohrsjebäck** weed mä z Neujoohr jebacke un soll Jlöck brenge. Seijd öt 15. Joohrhondöt vängd mo dat. Öt ischde mol tauchde öt en d Nööde va Bonn op.

Neujoohrsjebäck weed us Heffdeech jemaad un ä vorschidene Forme jöbacke. Bökannd es d Brezel, di am 1. Januar morjens op dr Desch kütt. Ävver och anger Forme wääde jebacke. Dozo jehüüre Hasse, d Zöpp, Kliibläär, Värker un dr Neujoohr, ön Fijur met 2 Köpp.

Döck weed Neujoohrsjebäck ävver och vorschenkd. Watt all di Forme ävver jemeinsam hand es, dat si Jlöck vöör öt kommend Joohr brenge soll.

## Jätt z lääse
* Alois Döring: **, ISBN 3-7743-0377-0
Prositt Neujohr!

**Prosit Neujohr** eß ene kleine R&euml;jm, dä me en Kölle un em Ömland op Neujohr säät. För jewöhnlesch shtonn de Pänz ald fröh fresh jewäsche un aanjedonn för der Elldere ierem Bett un sarre:

:Prositt Neujohr
:Der Kopp voll Hoor
:Der Muul voll Zäng
:Ene Bretzel en de Häng


un präsenteere dä Elldere vuller Shtolz ene freshe Brezzel, wann_t jeiht met Shtöcksher fun Mandelle drop un Maazepan dren — un dobei am leevsde esu jruuß wi_j_e Wareraad — uß söhßem Weggedeish jemaat. Un donnoh weed ene schöne Kaffe opjeschot, un de jannze Fammillesch deiht sesch öm der Desch eröm sazze un et weed feßlesch jefröhshtöck. Brezzel natöörlesh.
Marcus Ambibulus

**Marcus Ambibulus** woch dr zweide Präfekt Roms ä Judäa, wo hä tösche 9 un 12 n. Christi Jeburt vrasselndeÖvver häm es kom jätt bkannd.

Dr Vörjänger va Ambibulus woch Coponius. Övver häm wood en d Bösch van d Römer nüüß jeschrävve, watt bedüühe kann, dat hä jo Werk maade un net opveel.

En sing Zitt veel dr Duud va Salomee, d Doohtr va Herodes I.. Dodörch veele neu Jebiite a Rom un va Ambibulus wood erwaad, dat hä di onger römische Schotz nomm.

D Mönze, di hä prääje deng zeechde ni Köpp va Persune, watt no dr Jlaube van d Jüdde och vorboone woch. Doher kann ajenomme wääde, dat hä dat däng, öm beij di Lüüh kenne Ärjer z provozeere.

No Ambibulus koom Annius Rufus als Präfekt va Rom no Judäa.

## Jätt z lääse
* Ségolène Demougin (Hrsg.): *L’ordre équestre. Histoire d’une aristocratie (II<sup>e</sup> siècle av. J.-C.–III<sup>e</sup> siècle ap. J.-C.)*. École Française de Rome, Rom 1999, ISBN 2-7283-0445-9. 
## Quellen
Embken

**Embken** es ö Stadtdeel va Nidegge.

## Wo Embken litt
Mo vängd Embken am Rand van d Zülpischer Börde. Dr Ocht litt op ön Hüüde va 229 m övver dr Merresspeijel. Öt jehüüd zm Kreijs Düre

En d Nobberschaff va Embken vängd mo Wollersheim, Muldenau, Ginnick, dat Deel van d Jemeende Vettweis es suwi Juntersdörp, dat zo d Stadt Zülpich jehüüd.

## Jätt va Vreuer
Us aue Kroom, dämm s jevonge hand weeß mo, dat en di Jäjend at en d Zitt van d Römer, Kelte, di do at Wing ajebouwd hodde un en d Zitt van d Franke Lüüh do jewonnd hand. Spiir, dat heechd em Meddelalder stänge do ö paar Höff. Ävver domet woch Embken en van d rischste Siidlunge en d Nööde va Nidegge.

Dr Orsprung va Embken looch en d Merowingerzitt. als öt als Könnigshoff entstäng.

## Jätt z kikke ä Embken
Wä öns no Embken kütt, dä soll öns önö Bleck op d Wassermölle (Nicks Mölle). Do vängd mo öt jrüützde noch werkende Wasserrad van d Rejiun. En di Mölle weed noch Määhl jemaale.

## Jätt z lääse
* Wo öt lidd
Reserveet för der lokale Jebruch noh ISO 639

En dä Norme ISO 639-2 un ISO 639-3 jidd_et Koods, di sin **Reserveet för der lokale Jebruch**, udder op joot Änglesh: **.

Dat sin de Koods vun `[[QAA|qaa]]` bes `[[QTZ|qtz]]` ėnklusiive.

Di kam_mer en singe eije Saache bruche ejaal för wat, Houpsaach, et jitt keine passende Kood en de ISO 639. Et jit kei Beschrängkunge en de Bedücknėßße, wo mer esu ene Kood för bruche kann. Allerdingß moß mer drop aade, dä darref der ëije Rääschner udder der ëije bedriiv nit verlohße, ußer mer hät sesch ußdröcklesch met Ëijnem do drööver vershtändesch, dat dä dä och krijje sull, un wat dä bedügge sull. Esu jet moß mer ävver ëxtra ußmaache.

## Websigge
* http://www.sil.org/iso639-3/scope.asp#R (*op [[Englische Sprache|Änglesh]]*)
Teje

**Teje** (* 1398 v. Chr.; † 1338 v. Chr.) woch d Vrau va Faraoh Amenophis III. Hör Äldere wore Juja un Tuja. S hod 6 Kenger, 4 Dööhtisch un 2 Jonge, doronger Echnaton, däm s zo sing Positiun als Faraoh vorholp. En di Zitt als Amenophis III. krank woch, troff s völl Entscheedungen, di sonst dr Faraoh träffe mööd un noom domet Äfloss op d Politik van öt Land.

## Wi Teje Könnigin wood.
Teje spelld ön jruuße Roll en d Politik van hör Land Äjüpte. Domet es di Zitt jemend, als Theben Hauptstadt woch, ävver och d Zitt va Amarna. Teje wood als Doohter van önö Beamte en d Provinz jeboore un steech zo ön Vrau met d meetzde Macht em Land als Könnijin un Vrau van dr Faraoh Amenophis III. op. Dobeij hod Teje noch Vlupp, denn normalerwiiß läd sisch önö Faraoh net met ö kleng Mädche vam Land enn. Dat dat passeerde, sprechd ävver dovör, dat di zwei sisch leev hodde.

## Amenophis III. un Teje hiirode
D Huchzitt tösche Amenophis III. un Teje woch dat Ereichnis schlääthen. Övverall wood dova jesproche. D Wesseschaftler vonge em janze Land vordeelde Skarabäus-Käfere, di op d Röcksiij d Naame van di zwei droore. Di Käfere wore och ä anger Länder vorschenkd, vordeeld övv vorkoovd woode.

Us d Hiirod stamme winnichstens 6 Kenger, 2 Sööhn un 4 Dööhtisch. Manche Lüüh vormute, dat mö noch ön Doohter Baket-Aton zosätzlich zälle kütt. Ävver dat es net sescher.

## Teje en d Politik
Teje spelld ön besongisch Roll och en d Politik. Dozo jehood, dat s sisch z. B. met anger huch Hääre en d Nobberländer schreev. Jevonge woode och Fijure, beij dönö Teje als Jöttin dojestalld wood. Ävver net mä Fijürcher woode jevonge, öt jitt och Breefe va önö Könnig, dä schriivd, dat hä ö joo Vorhältnis z Echnaton un sing Vrau Teje hod. Dat ön Vrau övverhaupt en sun Breefe erwähnd weed, koom bes dohen sälde vöör.

Völl Äjüptoloje saare, dat d Roll va Teje jrüüßer woch als vormuud weed. S jönd sujar suwitt, dat s saare, en d ischde Joohre höd Teje an di Stell va Echnaton, dä dat zo di Zitt noch jarnet jekonnd hod, rejiird.

## Hörö Duud
D Wesseschaff nämmt a, dat Echnaton sing Mamm no hörö Duud ä si Könnigsjraav beij Amarna had brenge losse. Als Echnaton dann sälvs storv un spiir en öt Jraav 55 ömjebätt wood, moss di Lisch va sing Mamm och metjenomme woode se. Höre joldene Särg wood do jevonge. Ävver do bleed s net, dänn di Mumisch, di do jevonge wood, woch van önö Mann un net van ön Vrau. Va do us jäng öt en öt Jraav va hörö Mann, Amenophis III. D Äjüptoloje vormute, dat Tejes Lisch, di van di ald Vrau em Jraav 35 es.

## Websiij
* Jätt övver hör (ä Änglisch)
Jürgen Zeltinger

De **Zeltingers Plaat** ( * 25. Mai 1949 un jedeuf als *Jürgen Zeltinger*, es ene kölsche Kraat, Mussiker, Jrönder un Namensjevver vun de Zeltinger Band, die zick 1979 op Fasteloovend vum Inßaider-Tip zom Shtadtjeshprääsh wood, un woh hä bes hück aam Senge es. Hä ess_enen bekennden Schwuulen, un hät met rckijje, päsöönlesche Leeder sing jröößte Äfollje jeviert — „Esch ben en Tunt, be käänjesund“ — „Esch ben_ne Asi met Niwoh, lessen Lürrik op em Klo“ — un esu en dä Aat hüert sesch dat aan. He es zwa nit besöndersch jruß, ävver en opvällejje un beeidrockende Äscheinung. Wo hä opdouch föllt hä dä Roum uß, un de Lück loore noh emm. Lang hät mer en koum ens oohne ene Hoffshtaad_uß flöcke Junge öm en en de Öffentleschkeit eröm loufe jesinn.
QSL-Kaat

En **QSL-Kaat** ess_en schrefflijje Beshtäätejung för ene Kontak zwesche zwei Ammatörfungkere, di beeds meddeneejn övver Fungk jekallt hann.

Och de Langewelle-, Medelwelle-, un Kootwell-Radiosender donn ald ens QSL-Kaate verschecke, besöngersch natöörlesch aan Minsche, di janz fään vum Sender sen.

Di Kaate sen unjevähr wi nommaale Poßkaate esu jrooß.
Se wääde jähn och als schön jemaate Shtöke för Sammlunge jenumme.

## Hääkunnef
Dat QSL ess_en Affköözung vun de so jenannte Q-Koods uss_em ingernazjonaale Morse-Allfabeet un de ingernazjonaale Tellejraffi, un bedügk doh: „Esch schekken Der en Beshtätejung övver dä Ämfang“

## Websigge
Borbecksch Platt

**Borbecksch Platt** weed in Essen, Oberhausen un Bottrop jeschwaadt.
Dat **Borbecker Platt** iß en Fränkisch-Wäßfäälėsch Dialekk *(Et [[Neederfränkisch (Shprooch)|Neederfränkisch]] un [[Holländisch]] send_em e beßje verwandt)*.

De borbecksche Jrupp „Meddsen en Borbeck“ un dä „Kultur-Historische Verein Borbeck“ welln de Shprooch lebändesch behallde,
dänn_et levve nit mieh sönderlich vill Lück, di et kalle.

## Et „Vatter Unser“ op Borbecksch

Esu bedde se op Borbecksch et „Vatter Unser“

## Literatuur
* Hermann Hagedorn
* Willi Schlüter
* Elisabeth Holte
* Willi Witte
* Hermann Witte
* Josef Witte
* Johannes Pesch

## Luur ooch
*Mölmsch Platt
*Waddisch Platt
*Kettwijjer Platt

## Websigge
* de Jrupp „''''“ (*op [[Dütsch (Shprooch)|Dütsch]]*)