open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kurt Georg Kiesinger

**Kurt Georg Kiesinger** (* 6. Aprel 1904 en Ebingen; † 9. Määz 1988 ä Tübinge) woch önö dütsche Politiker. Hä jehood d CDU a, dörö Vörsetzende hä tösche 1967 un 1971 woch. 

## Sing Joohr bes 1945
Kiesingers Mamm storv, als hä ee Joohr ald woch. Singe Papp hiirode ävver bald wärm. Nodäm hä d Realschüll besood hod, besood hä öt Liihrerseminar ä Rottweil. Zo di Zitt beschäffdichde hä sisch völl met Jedichte. 
1925 wääßelnde hä no d Uni va Tübinge, wo hä Jeschichte un Philosofi studiirde. Hä bleed ävver mä ee Joohr do un trock dann no Berlin. Hä maade singe Doktor un werkde als Räätsvordriiner.
1933 troohn hä d NSDAP beij. Als Kiesinger em Joohr 1940 jetrocke wäde solld, entscheed hä sich, ön Stell em Usseministerium azönämme, wobeij häm d Opjaav zokoom, ussländije Rondfonkstatiune aavzöhüüre. Sing Jrupp werkde ävver och met Joseph Goebbels zösamme.

## Va 1945 bes 1966

Va 1945 bes 1946 sooß hä wäje sing Vorjangeheed em Jevängnis, wood ävver 1948 vreijesproche. Kott dono werkde hä als Räätsvordriiner ä Tübinge un Würzburch. 
Tösche 1949 un Februar 1959 suwi 1969 bes 1980 woch hä Metjlett van dr Dütsche Bundesdach. Hä ongerstötzde d Politik va Adenauer. 
1958 wood hä Menesterpräsident va Bade-Würteberch.

## Kiesinger als Bundeskanzler
Nodäm Ludwig Erhard beij ön Rejiirungskries viir Menestere van d FDP vorloore hod, schaffvde Kiesinger öt, sich als Kanzlerkandidat dörchzösetze. Onger häm entstäng ön jruuße Koalitiun tösche d CDU un d SPD. Hä wood am 1. Dezember 1966 Bundeskanzler, nodäm Ehrhard am 30. November zöröckjetroone woch. Beij d Wahle em Joohr 1969 vorloor hä ävver haushuch, un d Koalitiun broch ussereeh. Willy Brand wood neue Bundeskanzler, un d CDU jäng en d Oppositiun.

## No 1980
Bes zm Joohr 1980 bleed Kisinger em Dütsche Bundesdach, trock sisch dann ävver us d Politik zöröck. Öt jeplande Boch övver si Lääve schreev hä mä bes zm Joohr 1958. Kiesinger storv am 9. Määz 1988 un wood op dr Kerchhoff va Tübinge bejraave.

## Jätt z lääse un z kikke

* Biografie op www.dhm.de
Louf van d Nakße

Dr **Louf van d Nakße** vängd jäddes Joohr em spanische Pamplona statt un es önö Protest jäje dr Louf van d Stiire, dä op d sälve Streck dörch d Stadt jevührd weed. Bei dr Louf van d Nakße loufe op ön onjeväär 800 m lang Streck onbekleede Mensche, öm jäje öt Quäle van d Deere z protesteere.

## Jätt va vreuer
Öt vong em Joohr 2002 a, als sich 25 Nakße troffe. Bes 2006 woss di Zahl ävver at op öm d 1000 Persune, di on- övv koom bekleed, protesteerde. Mi als 30 Natiune send vortroone. Ongerstötzd wäde di Mensche dörch ön Reih va Deerschotzorjanisatiune wi beispelswiiß PETA. 

## Jätt z lääse
* Övver dr Louf
3. Sepptämmber

Der drette Sepptemmber.

## Wat passeed eß
Johannes XXIII. wood em Joohr 2000 sellich jesproche.

## Websigge
*
Willy Brandt

**Willy Brandt** (* 18. Dezember 1913 ä Lübeck, † 8. Oktober 1992 ä Unkel) woch önö dütsche Politiker un tösche 1969 un 1974 dr viirde Bundeskanzler van öt Land.

## Jätt va vreuer
Willy Brandt trock em Joohr 1933 wäje d Nazis no Norweje un koom 1947 no Dütschland zöröck. Hä wood Metjlett van d SPD un koom en dr Bundesdaach. Usserdäm wood Brandt Vörsetzende van dr Berliner Senat un em 1957 Börjermeester va Berlin.

Va 1964 a woch Brandt Vörsetzende van d SPD un zwei Joohr spiidr Ussemenester va Dütschland en d jruuße Koalitiun onger Kiesinger. 1969 wood hä onger d Schwazz-Jääle SPD-FDP-Koalitiun Bundeskanzler. Ä sing Zitt veehle Vordräch met Pole, d UdSSR suwi d vreuere Tschechoslowakei. Usserdäm entstänge Rejelunge tösche West-Berlin un d DDR. 1971 wood häm d Vreedensnobelpriiß zojesproche.

Nodäm d DDR dr Spiun Guillaume ä sing nöhdste Nöhde jeschleußd hod un völl Saache vorroone wode wore, troon Willy Brandt zöröck.

Brandt storv am 8. Oktober 1992.

## Jätt z lääse

* Willy-Brandt-Archiv
Helmut Schmidt

**Helmut Schmidt** (* 23. Dezember 1918 ä Hamburg; † 10. November 2015 ä Hamburg) woch önö dütsche Politiker. Hä jehood zo d SPD un woch tösche 1974 un 1982 dr Bundeskanzler van öt Land.
Am 1. Oktober 1982 wood hä dörch ö Messtrauensvotum aavjewähld, wodörch d SPD/FDP-Koalitiun dörch ön Koalitiun tösche CDU un FDP aavjelößd wood. Helmut Kohl wood dodörch Bundeskanzler.

Helmut Schmidt woch tösche 1967 un 1969 Vörsetzende van d SPD-Fraktiun, va 1969 bes 1972 Verteidigungsmenester, 1972 Weetschafts- un Finanzmenester, 1972 bes 1974 Finanzmenester. Seijd 1983 joof hä met angere zösamme d Ziidung „Die Zeit“ öruss.

## Jätt z lääse
* 
* Övver Helmut Schmidt
18. Dezemmber

Dä aachzeente Dezemmber.

### Minnsche
#### * Jeboore
* Willy Brandt wood em Joohr 1913 jeboore.

#### † Jeshtorrve
Mosel

D **Mosel** es dr met 544 km längßde Nävvefloss van dr Rhing. Sö läuvd dörch Frankreich, Luxemburch un Dütschland. Ä Koblenz münd sö en d Rhing.

## Hörö Wääch
D Moselquell litt en d Nöhde van d französisch Jemeende Col de Bussang en d Vogese op en Hühde va 715 m. Op hörö Wääch paßeerd sö ä Frankreich Metz un Thionville, dat ä Luxemburch jelääje Schengen, un op dütsche Siij Trier, Bernkastel-Kues, Cochem un Koblenz.
D Zoflöss Meurthe, Saar un Sauer bränge öt meetzde Wasser en d Mosel.

## Weetschaft
### Mosel als Wasserwääch
D Mosel es önö van d jrützde Wasserwääch. Dörch dr Ussbouw met 28 Staustufe es öt möjelich, dat och jruuße Frachtscheffe dorop vahre könne. Net z vorjeiße send di Scheffe, di Turiste d Jäjend zeeje. Dobeij wäde Statiune wiz m Beispell Traben-Trabach, Beilstein, Neef, Nehren, Bremm, Klotten, Edinger-Eller, Cochem un Bernkastel-Kues aajevahre.

### Wing van d Mosel
D Mosel es ee van d jrützde Wingabouwjebiite, di Dütschland un Luxemburch z beene had. Op mi als 9000 ha waaße he Druvve. Meeßd es öt Wisswing, dä van d Mosel kütt. Wingberch langß dr Wasserwääch wiise d Lüüh dr Wääch.

## Jätt z lääse
* Moselkommission
Horusnaam

Dr **Horusnaam** es enne va vönv Naame, di önö Farao besoss. Zosätzlich drooch hä noch singe Eejenaam, hod önö Thrun- suwi önö Nepti- un Joldnaam.

## Jätt va vreuer
Bes zo d viirde Dünasti woch dr Horusnaam dr enzije Naam van önö Farao. Dat loch dora, dat hä en sing Läävzitt dr Hemmelsjott Horus representeerde. Am Äng van öt Au Reich weed önö Farao met Osiris vorbonge, su dat vöör spiidere Faraos dr Horusnaam kom noch ön Roll spelld.

## Jätt z lääse
* Övver dr Horusnaam
Luxemburg

**Luxemburch**, op Huchdütsch weed vam Großherzogtum Luxemburg jesproche, es önö Staat ä Europa. Öt jehüüd zo d EU un es Deel van d BeNeLux-Staate. Sing Nobbere send Beljie, Frankreich un Dütschland.

## Jätt va vreuer
D Naam Luxemburch leid sich va *Lützelburch* aav, watt met *Kleen Burch* övversatze weed, öm di d Stadt öröm entstäng. 
Em Joohr 963 töchde Luxemburch öt ische Mol en di Au Böch op. 1354 wood öt Häzochdom. Dörch dr Spanische Ärvskresch wood öt ön Zitt lang Deel va Österreich. Opjrond va Beschlösse us dr Wiener Kongress wood öt met Holland zösamme jepackd. 1839 vorloor öt önö jruuße Deel va si Jebiit a Beljie, erklärde sich ävver 1867 onaavhängich.

## Sproche
D Amptssproch ä Luxemburg es Luxemburgisch zesamme met Französisch un Dütsch.

## Jätt z lääse un z kikke
Övver Luxemburch
Helmut Kohl

**Helmut Josef Michael Kohl** (* 3. Aprel 1930 ä Ludwigshafe - 16 june 2017) es önö Politiker van d CDU. Tösche 1982 un 1998 woch hä Bundeskanzler va Dütschland.

## Si Lääve
Helmut Kohl wood als dreides Kengk va Hans un Cäcilie Kohl jeboore. Als Hölp beij d Flak deende hä noch ön kotte Zitt am Äng vam Zweide Weltkresch. Nohm Abitur studiierde hä ä Heidelberch un maade 1958 singe Doktor. Kohl hiirode 1960 sing Vröndin Hannelore.

## Kohl en d Politik
Kohl troon at 1946 d CDU beij un jründe d Junge Union va Ludwigshafe ee Joohr spiidr. En d näkßde Johre werkde hä sich en d Partei hüder, wood 1969 Menesterpräsident va Rheinland-Pfalz un braad öt 1974 zm Parteivörsetzende van d CDU va Rheinland Pfalz. En dat Joohr wood hä dann CDU-Vörsetzende.

Nodäm Kohl at öns em Joohr 1976 vorjäävens vorsood hod, jäje Helmut Schmidt als Bundeskanzler z kandideere, schaffde hä öt em Joohr 1982. Dat woch dr Aavang van ön 16-jöhrije Kanzlerschaff, di zm jruuße Deel dörch dr Vall van d Muur un d Oplösung van d DDR jeprächd wood. Em Joohr 1998 mood hä singe Poste als Bundeskanzler a Gerhard Schröder aavjävve.

## Jätt z lääse

* Die Ära Koh'' Övver Helmut Kohl
Ann Little

Ann Little (* 7. Februar 1891 ä Mount Shasta, USA; † 21. Mai 1984 ä Los Angeles) woch ön amerikanische Schauspellerin, di besongisch en di Zitt van dr vreue Stommfilm va sisch mulle maade.

## Hör Lääve

Ann Little wood als Mary Brooks ä Kalifornie jeboore un trock at ä vreue Joohre met ön Theaterjrupp dörch öt Land. Dörch önö kotte Openthald ä San Francisco koom sö zm Film. Z iisch woch sö ä Cowboy-Filme z see. Hörö ischde Film us öt Joohr 1911 hosch „The Indian Maiden's Lesson“ un zeechde sö als Indianermädche.
Ann Little woch ävver net mä ä Cowboy-Filme z venge. Sö troon och ä lostije Stöcker un solche, beij dönö mo öt Krieche aavängd.
## Hör Lääve usserhalb van dr Film
Jäje 1930 joov Ann Little d Filmerei op un werkde en ö Hotel, wo sö nom Rääte kekk. Sö sproch selde övver hör Zitt als Schauspellerin.
Em Alder va 93 Joohr storv sö ä Los Angeles un wood en d Nöhde van d Stadt bejraave.

## Jätt z lääse
* Övver hör
* AFI: American Film Institute
Capital Execution

**Capital Execution** es önö Stommfilm, dä ä Dänemark em Joohr 1903 va Peter Elfelt jedriihnd woode woch.

## Woröm öt ä dä Film jäng
Dä 15 minütije Film vorzälld jätt, dat ä Frankreich passerd woch. Ön Vrau weed schöldich bevonge, hör 2 Kenger ömjebraad z ha. Sö wood zm Duud vorurdeeld un häjericht.

## Övver dä Film
Peter Elfert nozd ä singe Film ön net bewächde Kamerapositiun, jätt watt zo di Zitt döck vörkoom. D Schauspeller wiise met d Häng op Denge, di usserhalb van öt Kamera-Bleckveld aavloufe.
Va dä Film send mä Stöcker erhalde blävve. Ee zeechd d Modder en d Jevängniszell setzdend, ön anger, wi sö zo d Juillotin jevührd weed.
Le Corbusier

**Le Corbusier** (* 6. Oktober 1887 ä La Chaux-de-Fonds, Schweiz; † 27. Aujust 1965 ä Roquebrune-Cap-Martin, Monaco, met börjerliche Naam *Charles-Édouard Jeanneret-Gris*) es önö schweizerische-französische Architekt, Planer va Städt, Möler, Zeechner, Beldhouwer un Möbelentwärper.

Le Corbusier es enne van d wichtichste un äflossreichste Architekte van öt 20. Jahrhondöt. Sing neu Jedanke hand Stritt ussjelößd un send zm Deel sujar bes hüü ömstredde. Su sädt *Hans Kollhoff*, önö Professor vöör Architektur an d ETH Zürich: «Seinen rigorosen städtebaulichen Großprojekten ist ein totalitärer Charakter nicht abzusprechen».

Em Zweide Weltkresch kollaboreerde hä äng met öt Vichy-Regime zösamme un sümpatiseerde met Hitler un d Faschiste. Dä us Lausanne stammende Architektur-Jeschechtswesseschaftler un Professor an d „EPFL“ Pierre Frey beschriivd häm su: «Le Corbusier war ein radikaler Theoretiker einer Art räumlichen Eugenik und ein rabiater Antisemit … Le Corbusier hätte, ohne mit der Wimper zu zucken, auch für Hitler gebaut.»

## Jätt z lääse
Dänemark

**Dänemark** (eejentlich öt *Königrich Dänemark*) es ö Land em Norde va Europa. No sing Physik bekekke jehüd öt net zo Skandinavie, opjrond sing Kultur (no d Sproch un sing Jeschichte beordeeld) ävver wahl. Dänemark jrenzd alleen a Dütschland, övvwahl öt knapp nävver Schwede litt. D Jrenz es mä 67 km lang, d Köst ävver 7.314&nbsp;km, watt an d völl Insele litt, di öt Land had. 
Em Weste litt d Nordsee, em Oste öt Kattegat un d Ostsee un em Norde öt Skagerrak. Onaavhängije Jebiite onger d dänische Kruun send d Faröer un Jrönland. D vöörnehmste Stöcker va Dänemark send Jutland un d Insele Fune, Seeland, Lolland un Bornholm, dat mo net derekt van dänisch Jebiit erreiche kann, ävver va Dütschland övv va Schwede met d Fähr aavahre kann.

## Zosätzliche Denge
Öt weltwitt bekannde Plastikspellzüsch Lego wood ä Dänemark ervonge. Op d Halvinsel Jutland kann mo ä Billund öt legoland besöcke.

Op d Halvinsel Jutland weed in Silkeborg en ö Museum ön jott erhalde Moorlisch opbeward, dr Mann va Tollund. D Lisch es dörch öt Moor mumifizeerd, watt sö schwazz-brung maade.

## Websigge
Kørsel med Grønlandske hunde

**Kørsel med Grønlandske hunde** es önö ä Dänemark em Joohr 1897 va Peter Elfert jedriihnde Stommfilm.

## Watt dä Film zeechd
D 10 Minütte lange Film zeechd önö Mann, Johan Carl Joensen, dä met önö Schlett ongerwääß es, dä va Möppe jetrocke weed. Z iisch vährd hä ä Richtung van d Kamera, veehrd dann us öt Beld un kütt dann van ön anger Siij wärm en öt Beld. Dat janze spelld em Fælledparken ä Kopenhagen.

## Noch jätt övver dr Film
Elfert driihnde Film met ön sälvs jebouwde Kamera. Dä Film es janz erhalde blävve.

## Jätt z lääse un z kikke
* ''Kørsel med Grønlandske Hunde''
Gorgoroth

**Gorgoroth** es enn van d bekanndste us Norweje stammende Black-Metal-Bänds. Sö wood 1992 ä Berje jejründ. Dä Naam stammd us dat va J. R. R. Tolkien jeschrevve Boch Der Herr der Ringe un beschriivd do önö aavjelääje Jäjend. Övversatze bedüüt öt *Tal van d Schrecke*.

## Watt d Bänd well

D Musikk van d Bänd wood jemaad, öm z provozeere. Dozo woode ävver net mä di Läddcher jeschrävve. Och d Bühn wood dono usjerichd un opjebouwd. Dodörch vorstösst Gorgoroth ävver döck jäje d Moralvörstellung van d Mänsche. So songe sö Läddcher, di Joddeslästerung dostelle. Op d Bühn woode Krüzzer opjebouwd, a di je zwei nakße Vraue un Männer jehange woode.

## Werke van d Bänd
Usser hön Konserte entstänge dörch Gorgoroth och kotte Filme, sujenannde Promotiunsvideos. Tösche 1994 un 2011 nomme sö 9 Albe un een DVD op.

## Jätt z lääse
* D Siij va Gorgorth
Steatopygie

Met **Steatopygie** bezeechnet mo ön Aavlajerung va Vett ä jruuße Mänge an d Vott van ön Vrau.  Steatopygie kütt besongisch beij Völker vöör, di en d heeße Jäjende va os Ääd lääve.

## Jätt z lääse
Zo'é

D **Zo’é** send ön Indianerjrupp em Urwald va Brasilie. Öt lääve noch onjeväär 250 Mensche, di zo d Zo’é jezalld wäde.

## Jätt övver öt Volk
D Zo’é läävde vorstoche em Urwald un hodde iisch em Joohr 1987 Besöck va wisse Missionare. Di schleevde ävver Krankheete en, dönö d Zo’é nüüß entjäje z setze hodde. Bo ö Veedel van d Mensche storve en kotte Zitt. Als mo dä Zösammehang tösche d Krankheete un d Missionare erkannd, wood dönö vorboone, sich beij d Zo’é op z halde. Nodäm di aavtrocke, erholde sich di Zaahl va Zo’é wärm. Mi als 250 send öt bes hüü noch net woode.

## Bräuch van d Zo’é
D Zo’é valle dörch ö Stöck Holz op, dat hön dörch d Lippe jestoche wood. Dat mache sö em Alder va 7 Joohr. Jädde Zo’é had dat.

## Jätt z lääse
* [Informatiune övver öt Lääve van d Zo’ é suwi önö Film (ä [Hochdeutsch|Huchdütsch])]
Dr neue Schriivdesch

**Dr neue Schriivdesch**, op Huchdütsch wööd mo saare *Der neue Schreibtisch,* es önö dütsche Stommfilm us öt Joohr 1913. Jespelld wood di enzije Persun en dä Film va Karl Valentin. D Regie en dä va *Peter Ostermeier* produzeerde Film hod Karl Valentin.

## Woröm öt ä dä Film jäng
Karl, önö Jeschäftsmann, had önö neue Schriivdesch. Damet hä jott dora werke kann, well hä däm op sich apaaße – met ön Sääch. D Bee van dr Desch wäde kötter jesäächd. Ävver dat jehd net op emol.

## Ö paar technische Date
Dä Film wood ä Schwazz/Wiss jedriihnd un hod ön Längde va 8 Minütte. D Produktiun van d 35-mm-Film övvernomm d *Münchener Kunstfilm*.
Carolina Dieckmann

**Carolina Dieckmann** (* 16. September 1978 ä Sao Paulo, Brasilie) es ön Schauspellerin.

Va 1992 a spellde Dieckmann ä Seefeopere met. Als sö en ön Roll als ön a Leukämie erkrangkde Vrau z see woch, troffe Spende va 23.000 Lüüh en.

## Jätt z lääse
*[Carolina Dieckmann beij [Twitter]]
Titan Airways

**Titan Airways** es ön änglische Vluchjesellschaff met Setz ä London.

## Jätt va vreuer
Titan Airways wood em Joohr 1988 jejründ un vloch am 1. Februar 1988 öt ischde Mol. Hörö Naam erheld d Jesellschaff van öt ischde Vluchzeuch, dat sö besoss, ön *Cessna 406 Titan*.

## Wo Titan Airway hen vlütt
Jerejelde Vlüch beent Titan Airways net a. Dojäje vordeent sö Jeld met Ad-hoc-Passajeer- un Chartervlüch suwi Wet-Lease van hön Jets. British Airways, Monarch Airlines un Easyjet jehüre zo hör Konde.

## D Vluchzeuje va Titan Airways
Ängß Aujust 2011 besoss Titan Airways:

* 1 Avro RJ100 
* 2 BAe 146-200QC
* 1 Boeing 737-300
* 1 Boeing 737-300F)
* 2 Boeing 737-300QC
* 1 Boeing 757-200
* 1 Boeing 767-300ER 
* 1 Embraer Legacy 600

## Jätt z lääse
*D Siij va Titan Airways
Kenn

Als **Kenn** (op Huchdütsch weed van öt *Kinn* jesproche) bezeechned mo dr öngichde Deel van öt Jesech. Dora aabraad send d Muskele, di dr Keffer suwi d Leppe bewäje. 
Dat vörstohende Kenn zeechned dr moderne Mensch us. Di Form jitt d Zong mi Möjelichkeete, sich z bewäje. Dodörch entweggelnde sich möjelicherwiiß isch os Sproch.
Hand

D Hand es dä Deel, met dem dr Mensch jriife kann. Beij Mensche un d meetzde Aape vängd mo an d Hand önö Dumm, dä dr Pinzettjreff möjelich maad. 

## Dr Opbouw
D Hand es us engkele Knouche opjebouwd, 27 had d Hand va d Mensche. Sö setze sisch us 8 Handwozelknouche, 5 Meddelhandknouche suwi 14 Vengerknouche zösamme. Zosätzlich dörchtrecke völl Muskele d Hand. 3 Nerve vorsorje sö.

## Jätt z lääse un z kikke
* Dr Opbouw van d Hand
Jesech

Öt **Jesech** es dr vöchde Deel van dr Kopp.

## Dat Jesech van dr Mänsch
Beij dr Mänsch es öt Jesech vreij va Kopphooch. D Stiir beld önö jruuße Deel van öt Jesech. Zosätzlich ömfassd öt d Oohrebraue, Oohrewimpere, Oohre, Naahß, Uuhre, Backe, Mull, Leppe, d Zäng un öt Kenn.

Dörch Voränderonge van öt Jesech losse sich Stimmunge usdröcke.

## Jätt z kikke
Joohr 1602

## Wat_paßßeed_ėß
### Kulltuur
Öt Beld Allegorie des Friedens, des Wohlstandes und der Künste wood jemold.
John Demjanjuk

**John Demjanuk** (Jeburtsnaam *Ivan Mykolajovyč Demjaňuk*, * 3. Aprel 1920 ä Kozjatyn, Ukraine; †&nbsp;17. März&nbsp;2012 ä Rosenheim) woch önö Ukrainer, dä no öt Simon Wiesenthal Center zo d meeßdjesoote Nazi-Kreschsvorbrecher jehood.

## Vörwörp va Kreschsvorbreche
Hä wood en d Ukraine jeboore. Em Zweide Weltkresch kämpfde hä vöör d Ruuh Armee. Spiir wood hä jevange jenomme un fungjeerte als Oppaaßer en öt Vornichtungslajer Treblinka. No dr Kresch trock hä en d USA, wo hä onger dr Naaam John Demjanjuk läävde. Em Joohr 1988 wood hä ä Jerusalem zm Duud vöör dr Massemord a Jüdde vorurdeeld. Dat Urdeel wood ävver opjehovve, weil ön Vorwääßelung nojewesse wäde kutt.

Spiir joov öt önö Haftbevehl us Dütschland, weil d dütsche Zentralstell vöör NS-Vorbreche vassstald, dat Demjanjuk tösche Määz un Ängß September 1943 em Vornichtungslajer Sobibór an öt Ermorde va Duzende Mänsche deeljenomme hod. Vöör d Behörde joov öt jenoch Bewiise, dat hä sälvs onger dr Speznaam „Iwan dr Schreckliche“ ä Sobibór Jüdde en öt Jaß jedrevve hod.

## Aavschiebung us d USA
D USA enttrocke häm d Staatsbürjerschaff un sing Aavschiebung stehd seijd Mai 2009 a. Aavang Mai 2009 entscheed dr övvichste Jerichtshoff van d USA, dat dr Andrach op Auswiesungsstopp aavjelehnd wäde solld.
Ä Münche wood häm d Ermordung va 29.000 Mensche vöörjeworpe. Demjanjuk besträtt sing Schold un behaupde, dat hä en d sojetische Armee jedehnd un em Joohr 1942 ä dütsche Jevangeschaff jerohne woch. Am 12. Mai 2009 wood hä us d USA usjevloore.

Am 12. Mai 2011 wood hä zo 5 Joohr Jevängnis vorurdeeld, brudde ävver opjrond va sing schläte Jesondheet net en öt Jevängnis z jo. Hä storv am 17. Määz 2012 en ö Flejeheim ä Rosenheim em Alder va 91 Joohr.

## Jätt z lääse
* Övver dr Demjanjuk Prozess
Joohr 2012

## Wat_paßßeed_ėß
### Kattaßtrofe
### Pollitigk
### Weßßeschaff
### Täshnigk
### Weetschaff
### Kulltuur
### Minnsche

### Sönnß
Dr Versoote Anschlaach op de Haupbahnhoff von Bonn woch am 10. Dezember.
17. Määz

Dä sibbezeente Määz.

## Kirrshejoo
## Minnsche
### * Jeboore
### † Jeshtorrve
* John Demjanjuk stervd em Joohr 2012.
### Sönß
## Websigge
*
Naahß

D **Naahß** es dat Orjan, met dem Wirbeldeere rüsche. Sö had d Naahßlöcher un d Naahsehöhle. Beij völl Deere und och beij dr Mänsch litt sö en d Medde van öt Jesesch. 

## Jätt övver dat Orjan
D Naahß weed ä drei Deele ongerdeeld. Sö ömfassd d Naahßwozel, dr Naahseröck suwi d Naahsespetz. Dat Orjan jehüüd zo d ussere un ovvere Atemwäch. 
D dörchschnettliche Naahseläng es bei d Vrau 5,1 cm lang, beij dr Mann dojäje 5,8 cm.

## Wovör d Naahß do es
Dörch d Naahß weed d Loff en un usjeöhmt. Dobeij weed sö aajewärmt un kleen Hoore en dat Orjan vange Stöpp op un sorche vöör jefilternde Loff vöör d Long. Usserdäm es öt mä dörch d Naahß möjelich, z rüsche. D *Regio olfactoria*, di dat op d Bee stelld, had hörö Setz en d Naahß.

## Jätt z lääse
* Övver d Naahß
Thomas A. Curran

**Thomas A. Curran** (* 28. Mai 1879 ä Sydney, Australie; † 24. Januar 1941 ä Hollywood, Kalifornie) woch önö amerikanische Schauspeller. 

## Övver sing Filme
Curran spelld tösche 1915 un 1941 ä 57 Filme, doronger en d Film Inspiration met Audrey Marie Munson. 

## Ö Video met Thomas A. Curran
* The Phantom In The House (1929)
Heedless Moths

**Heedless Moths** es önö en d Staate jedriihnde Stommfilm us öt Joohr 1921. En dat Melodram weed öt Lääve va Audrey Marie Munson jezeechd. Sö woch, wi en hör richtich Lääve, en dä Film nakß z see.

## Woröm öt en d Film jäng
Ö beldhöbch Model, jespelld va Audrey Munson, vorsöckd d Ehe van önö Beldhouwer z rette. Dobeij brengd sö sisch ön d Roll van däm sing Vrau

## Technische Date
Dä Film wood ä Schwazz/Wiss jedriihnd un hod ön Spellzitt va 60 Minütte. Hä koom am 3. Juni 1921 en öt Kino.

## D Rolle
*Holmes Herbert – Dr Beldhouwer
*Hedda Hopper – Si Wiif
* Audrey Munson – Spelld sisch sälvs

## Jätt z lääse
* Övver dr Film
Jeschlechtsorjan

D **Jeschlechtsorjane** deene d Läävewese z. B. beij dr Mänsch met ongescheedliche Jeschlechter dozo, sich z vormeere.

## Jeschlechtsorjane beij Wivvjer
### Ussere Jeschlechtsorjane
D Vulva, op Ripuaresch weed och va Funz övv Mösch jesproche, stelld d Jesamtheed van d ussere weibliche Jeschlechtsorjane do. Sö verläuvd van dr Venushövvel bes zo öt Perineum, ön Stell kott vöör dr Arsch. D Schamleppe jehüüre och zo d ussere Jeschlechtsorjane. Alles es van d Schamhoore ömjävve.
### Ennere Jeschlechtsorjane
Zo d ennere Jeschlechtsorjane zälld d Vagina, di op Huchdütsch och *Scheide* jenannd weed, sowi dr Jebärmodderhals un d Eierstöck.

## Jeschlechtsorjane beij Männcher
### Ussere Jeschlechtsorjane
Dr Pimel ömschössd d Harnröhre. Dr Sack litt ongerhalv van dr Pimel un ömschössd d Hode. Alles es van d Schamhoore ömjävve.
### Ennere Jeschlechtsorjane
Nävver d Hode zälle och d Nävvehode zo d ennere Jeschlechtsorjane.

## Jätt z lääse
Purity

**Purity** (op Ripuaresch weed va Reenheet jesproche) es önö em Joohr 1916 en d Staate jedriihnde Stommfilm. Dat Boch wood va Clifford Howard jeschrävve, d Regie vührde Rae Berger un d Hauptroll wood va Audrey Marie Munson jespelld. Dä Film wood dörch sing Nacktopnahme bekannd. *Purity* koom am 23. Juli 1916 en öt Kino.

## Woröm öt en dä Film jäng
Ö Mäddche vam Land kütt en d Stadt un werkd do als Model. Önö jonge Poet vorkikkd sich en höm, jerohnd ävver usser sisch, als hä ervehrd, dat öt nakßd poseerd. Dat ändert sich ävver, als hä ervehrd, dat sö öt Jeld us dat Werk dovöör brudd, sing Jedechte onger öt Volk z brenge.

## Dr Zostand van dr Film
Bes vöör kottem wood jejlood, dat dä Film net mi erhalde blevve wor. Vöör ö paar Joohr vong mo ävver ön Kopie ä Frankreich, di bes hüü ä Ordnung jebraad weed.

## Jätt z lääse
*Övver Purity
Stiir

Met d **Stiir**, op Huchdütsch weed va *Stirn* jesproche, es dä Deel van dr Kopp jemend, dä ovverhalv van d Oohre un ongerhalv van d Hoore litt.

Beij d sujenannde *Stiirronzele* belde sich op d Stiir Valde, di em hühere Alder emmer mi hervöörträne. Önö besongije Muskel, dr Musculus Frontali, sorchd dovöör, dat di Bewäjung van d Stiirhut övverhaupt möjelich es.

## Jätt z kikke
Backe

Öt **Backe** es dä Deel vam Jesech, dä ongerhalv van d Oohre litt. Sö wäde van d Uuhre, d Naahß un öt Kenn bejrenzd.

Vöö Lüüh denke, us d Värv van d Backe jätt övver dr Jesondheetszostand van ön Persun ussaare z könne. Su soll ön rosije Värv zeeje, dat di Persun jesond es. Wä blass es, werkd iihr krank. Vraue benötze döck Rouge, öm beij d Värv jätt no z helpe.
Funz

Onger d **Funz** (op Huchdütsch weed van d *Vulva* jesproche) vorstehd mo d Jesamtheed van d ussere Jeschlechtsorjane beij d Vrau. 

## Opbouw van d Funz van ön Vrau
D Funz setzd sich us ongescheedliche Deele zösamme. Nävver dr Venushövvel ömfassd sö d jruuße un d kleene Schamleppe (Labia Majora un Labia Minora) suwi d Klitoris (Clitoris). Dr Vöörhoff weed beijm Mänsch och noch dozo jezalld, entvälld ävver beij d Deere. Va Natur us ömjävve Schamhoore d Funz.

## Jätt z lääse un z kikke
* Övver d Funz
Pimel

Dr **Pimel**, op Huchdütsch weed och va *Penis* övv *Glied* jesproche, es ee van d ussere Jeschlechtsorjane van önö Mann. Hä deend z. B. dozo, dr Soohm no d Vrau z övverdraare.

Völl Kulture belde dr Pimel als Zeeche va Fruchtbarkeet aav.

## Opbouw
Dr Pimel stelld normalerwiiß ö röhreförmisch Orjan do, ön Vorlängerung van dr Soomleiter. Benobbert es dr *Hodesack* (Skrotum), önö Art Büll, ä däm d *Hod*e enthalde send. Dö Spetz van dr Pimel drädd beij d Döktisch dr Naam *Glans Penis*, weed op Ripuaresch ävver döck mä als öt *Köppche* bezeechnet. Dä Övverjangsbereich drätt dr Naam *Corona Glandis*. Beij öt Poppe weed dr Pimel en d Funz van d Vrau jedeut. Öm dat z könne, weed hä dörch Eejedrock stiiv. Schamhoore (''Pubes'') ömjävve dr Pimel. Dat beij öt Poppe us dr Pimel, d jenau Stell heechd dobeij *Ostium Urethrae Externum*, dr Soohm kütt, es bekannd.

## Jätt z lääse
* övver dr Pimel
Lepp

De **Leppe** send dä normalerwiiß donkler jevärvde Deel van dr Mond. Sö bestönd us ön Ongerlepp (d jrüüßere) un ön kleene Ovverlepp. Leppe helpe beijm Mulle, Eiße un Beröhre. Leppe dröcke Emotiune us.

Öt jitt Krankheete, di d Leppe bevalle.

## Angere Senn
Onger Leppe wäde och d Schamleppe vorstange.

## Jätt z kikke
Schee

D **Schee**, op Huchdütsch weed va dr *Scheitel* jesproche, es ön Trennlenisch op dr Kopp, di sisch van dr Hoorwirbel bes zo d Stiir treckd. An di Lenisch valle d Hoore usöree. 

## D Schee beij dr Mänsch
Beij dr Mänsch weed d Schee dörch 4 Knouche - öt Stiirbee, d 2 Scheebeene un öt Hengerhaptsbee - jebeld. D Kranznott tösche öt Stiir- und d Scheebeene suwi d Pfeilnott tösche d beede Scheebeene un d Lambdanott tösche dr parietale un okzipitale Knouche vorbenge die Knouche.
Audrey Marie Munson

**Audrey Marie Munson** (* 8. Juni 1891 ä Syracuse, New York; † 20. Februar 1996 ä Ogdensburg, New York) woch ö Model un ön Schauspellerin us d USA, di en d 1910er un 1920er Joohre va sisch mulle maade. Sö wood aav un zo als *The Exposition Girl* övv *American Venus* bezeechned.

## Hör Filme
Audrey Marie Munson driihnde d Filme Purity, The Girl O’Dreams, Heedless Moths un Inspiration. Va dönö es ävver mä dä Film Purity erhalde blävve.

## Hör Lääve
Nodäm Audrey Munson, hör Äldere wore jraaad jescheede, met hör Mamm no New York trock, liirde sö em Joohr 1906 dr Fotojraf Ralph Draper kenne. Dörch häm liirde sö dr Beldhouwer Isidore Konti kenne, vöör däm sö Model stäng, ö Werk, däm sö övver 10 Joohr nojäng.
Em Joohr 1906 trock Munson no Hollywood. Sö wood d ischde Schauspellerin, di sisch vöör d Kamera janz nakß ustrock. En hör 4 Stommfilme spelld sö jäddes Mol d Hauptroll un vordeehnde domet önö Hoof Jeld. Su braad hör dr Film Heedless Moss us öt Joohr 1921 27.000 US-Dollar en.

1919 trock sö no New York zöröck un liihrde do Dr. Walter Wilkins kenne, dä, öm met hör zösamme se z könne, sing eeje Vrau ömbraad. Z iisch wood Audrey Munson vordächticht, di Vrau ömjebraad z ha, watt sisch ävver bald als valsch örusstalld. Wilkins lande zwar op dr Elektrische Stohl, ävver dr Roff va Audrey Munson woch dono kapott. Sö woch jezwonge, us d USA no Mexiko uss z reise un verdeehnde sisch öt Jeld dörch öt Vorkoofe va Köchens.

Nodäm önö Doktor bei Audrey Munson vassjestalld hod, dat sö net janz bei Trost woch, wood sö en ö Jäckes äjewesse, wo sö 65 Joohr bleef.

Audrey Munson storv am 20. Februar 1996 em Alder va 104 Joohr un wood op dr Kerchhoff va Ogdensburg bejraave.

## Jätt z lääse
* Fotos va Audrey Munson, 1915
Inspiration

**Inspiration** es önö em Joohr 1915 en d USA jedriihnde Stommfilm. 1918 wood dä Film noch ens opjenomme. Dö Vörlach stammd va *Virginia Tyler Hudson*. Regisseur woch *George Foster Platt*.

## Woröm öt en d Film jäng
Önö jonge Beldhouwer söckd öt perfekte Model. No lang Zitt vängd hä ö ärm Mäddche, däm hä vöör öt beitzde häld, watt möjelich es. Sö vorleere sisch ävver us d Oohre, un hä vängd a, Manhaatan no hör aav z söcke.

## D Rolle
*Öt Model: Audrey Marie Munson
*Dr Könstler: Thomas A. Curran

## Jätt z kikke
Dumm

Dr **Dumm** es dr ischde un stärkßde Venger van d Hand. Hä kann angisch bewächd wäde wi di anger Vengere.

Dr Dumm bestehd mä us 2 Knouche, watt häm va di anger Vengere ongerscheed. Dörch singe Opbouw ongerscheed sich dä Dumm van d Mänche va d Dumme va z. B. Aape.

## Jätt z lääse
* övver dr Dumm
Australie (Kontinent)

**Außtraalije** is ennen Äädäjl un enen Kontinent. Et hätt och noch ene paar Inselsche, die zo dem Festland jehöre. 
Fröher han de Lück Außtraalije uch Neuholland jenannt. Hück wet et äver uch Oz jenannt oder Down Under. 

## Füssische Jeografi
Außtraalije hät ne dröje Hinterland, äver im Osten is et bejrenzt dursch die Great Diving Range mit dem Mount Kosciuszko mit enner Hüh vun 2228m. De Berje jehen bis nooch Victoria im Südosten. Im Westen leeve nit so vill Lück, weil et einfach zo drüsch is. Da sin die außtraalije Wöste wie de Nullarbor-Wöste. In der Wöste sin äver uch en paar Hüjel wie de Macdonnel Ranges. Ene andere Hüjel es de Uluru, der is ene hilije Schtätt för de Aborigines.

De Houpschtadt vun Außtraalije is Canberra. Dat is ene jeplannte Schtadt, weil sich Sydney un Melbourne nit entscheide kunnte, wer dann nu Houpschtadt wird. 

De jrößte Schtädte sin Sydney (3,7 Mio. Lück), Melbourne (3,6 Mio. Lück), Brisbane (1,7 Mio. Lück), Perth (1,4 Mio. Lück) und Adelaide (1,1 Mio. Lück).

## Politische Entwicklung
Zick dem 3. Dezember 2007 is Kevin Rudd vun der außtraalije Labor Party Premierminister vum außtraalije Bund und domit is et nich mehr de John Howard. De janze Bundesstaate und Territorien vun Außtraalije sin wede uch vun Labor rejiert.

Et wet jesaat, dat et die Umweltpolitik vun John Howard wor, die den Bürjern nich jefalle hätt, un de Kevin Rudd hätt jesaat, dat er, wenn er jewinnt, dat Kyoto-Protokoll ungerschrieve deit. Wat er dann uch am eeste Dag jemaat hät. 

## Nationalfärv
De Jeneraljovernör Sir Ninian Stephen hät am 19. Aüril 1984 jold und jrün als de offizielle Nationalfarve vun Außtraalije erklärt (nich zu verwechsele mit den amtlichen Farven vun der außtraalije Flagge). Denn bis dahin hät Außtraalije noch keine eijene Nationalfarve jehabt. De Außtraalijer neeme jetz de Farve jern bei internationalen Wettkämpfen.
23. Oktoober

Dä **dreijunzvanßishßte [[Oktoober]]**.

## Wat passeed eß
* Öt Farsta wood em Joohr 1960 äjeweihd.
* Em Joohr 1520 weed Karl V. im Öcher Dom zom Kaiser jekrönt.

## Websigge
*
Änglische Sproch

D **Änglische Sproch**, kott och mä *Änglisch* jenannd, es enn van d Weltsproche. Sö jehüüd nävver öt Dütsche, öt Holländische suwi öt Nederdütsche, Afrikanns un d vresische Sproche zo dr westliche Zweich van d Jermanische Sproche.

## Änglisch als Weltsproch
Öm d 340 Milliun Mänsche spräche Änglisch als Moddersproch. Öt es schwoch, di Zahl va d Lüüh a z jävve, di di Sproch als Zweidsproch spräche. Mo jeehd va 350 Milliun bes zo 1 Milliard us.
Nävver Ängland weed di Sproch en d USA, Kanada, Australie, Südafrika, Neuseeland, Jamaika, Nigeria, Ghana, Irland, Indie un Pakistan jesproche. 42 anger Länder komme noch dozo. Opjrond va sing weltwitte Vorbreitung kutt sisch d Sproch isoliierd entweggele, wobeij Variatiune entstänge, di zm Deel stärk van öt Änglisch ä Jrußbritannie aavwische. Mo sprech zm Beispell van ö eeje Änglisch ä Hawai un Hongkong. 

## Jätt z lääse un z kikke
* Övver d änglische Sproch
Huse

**Huse** (amptlich: Hausen) is ene Stadteel von Heimisch. Et lit jenau wie Heimisch an de Rur. Et lit am Noordhang vom Sonnebersch so wie vom Reensbersch. Et hat um de 300 Eenwohner. In de Midde vom Dörp stäht de Körsch St. Nikolaus un de Bursch. De Burg Hengebach is jeteilt, im inge Teel is ä Kaffee un ä Wohnhuus mit Stallunge. Im angere Teel is ene Saal mit enem Hotell un ooch noch Wonnunge.

Huse hat ene Anschluss mit de Bahn noch Heimisch und noch Düre. De Bahnhof jibbet sig 1903. Hingerm Bahnhof verlöft de Stroß nach Bleis, wat nörtlich von Huse lit. Beets lije se an de große Leye, wie Meyerleys Hüsje.

In Huse jibbet och ene Kinderjaade Sonnesching, wo de Kinge von Huse speele dohn. Er lit in de St-Nikolaus-Stroß, welche op Platt efach de Jass jenant wid. Wo de Kingerjaade is, wor fröder de Schul. Nebe de Kingerjaade hätt de freiwillije Feuerwähr singe Rööm.

De Ort is jepräscht durch massisch aal Fachwerkhüser, welche vüür allem in de Husener Stroß stohn. Veele Wandere dohn sich de Hüser anloore.

Wichtischste Verein vam Dörp is de MJeV (MGV), de Männerjesangsverei 1879 Huse jemischter Chor. Er probt eemal de Woch un is op praktisch jedem jroße Fest anzetreffe. Nebe dem Jesangsverein jibbet ene Juchendgrupp, welche ursprünglisch van de katholische Körsch wor. De Juchendgrupp veranstalte unger angerem e Seifekisterenne, ene Trödelmarkt un angere Feijern.

Dat Dörp Huse jewann schon det öftere bei "usser Dörp soll schöna werde". 1992 wud et Jolddörp vom Land Nordrhein-Westfalen.
Sobiborski Park Krajobrazowy

** Sobiborski Park Krajobrazowy ** es ö 11.166 ha jruuß Naturschotzjebiit ä Ost-Pole. Singe Naam had öt van öt Dörpche Sobibór. Dä Park litt en d Woiwodschaff Lublin.

## Övver dat Naturschotzjebiit
Jejründ wood Sobiborski Park Krajobrazowy am 28. Määz 1983. Zo 75 % bestehd hä us Bösch, wobei meeßd Kevvere, Berke un Erle z vänge send. 10 % maache Bende us. Em Park waaße 55 selde Planze, doronger 44 jeschötzde. 
D Europäisch Sompfschildkröt läävd em Park.

## Jätt z lääse
* Övver dr Park
Woiwodschaff Lublin

** Woiwodschaff Lublin ** es enn va 16 Woiwodschaffte, di öt ä Pole jitt. Sö litt em Oste van öt Land un es ä 20 Landkreise ongerdeeld. Sing östliche Nobbere send Wissrussland un d Ukraine. D Hauptstadt van d Woidwodschaff es Lublin.

D Weichsel un d Bug send d bekanndsde Flöss.

### Jätt z lääse un z kikke
* Övver d Woiwodschaff
Endert Pooz

D **Endert Pooz** es ee va zwei noch erhalde Stadtpooze van d Stadt Cochem. Jebouwd wood di Pooz jenau wi di komm noch erhalde Stadtmuur van dr Kurfürst Balduin em Joohr 1352.

Di Pooz litt hü z daachs am Rand van d Fuußjängerzoon ä Richtung Seelbahn. Völl Lüüh flaneere dörch di eng Strößjer va Cochem un werpe önö kotte Bleck op di Pooz, ävver d winnichste denke dorövver no, dat di Pooz övver 700 Joohr alt es.
The Girl O’Dreams

**The Girl O’Dreams**, op Ripuaresch wööd mo *Dat Mäddche, va däm mo drööhmd* saare, es önö Stommfilm, dä em Joohr 1916 en d USA jedriihnd woode es. Dä Schwazz/Wiss-Film wood van d *American Film Co.* produzeerd.

## Woröm öt en dä Film jäng
Phillip Fletcher, önö Millionär un Beldhouwer, träckd no dr Duud va sing Vrau op ön Insel, wo hä alleen lääve well. Zo d selbe Zitt reißd Harry LeRoy zösamme met d Witwe Vrau Hansen un hör Doohter Norma met öt Scheff. Sö welle ön schünn Zitt vorbrenge. Als dat Scheff ävver ongerjeehd, weed Norma a Land jespold, jenau op d Insel, wo Phillip Fletcher läävd. Dä kömmert sich öm sö, di sich dörch dä Schock wi ö kleen Kengk vorhäld. Norma weed öt Model va Phillip. Ön Skulptur va Norma jeroohnd en d Häng va Harry LeRoy, dä dorop hen op d Insel kütt. Dä well Norma verjewaltije. Beij dä Kampf stervd Harry un Norma weed wärm di Vrau, di sö vreuer woch. Philipp beschlössd zwar, Norma wärm no d USA z brenge, ävver als hä no sing Hött zöröck kütt, vängd hä Norma als Skulptur nakß dovöör stoh. Di zwei jestönd hör Leevde.

## D Rolle
* Audrey Marie Munson spelld Norma
* Nigel de Brullier als Phillip Fletcher
* Eugenie Forde als Normas Mamm
* William Stowell spelld Harry LeRoy

## Technische Informatiune
Dä Film hod ön Längde va 300 Meter, watt enn Roll entsproch. Hä wood em 35-mm-Format jedriihnd. Dä Film es net mi erhalde.

## Jätt z lääse
* Övver dr Film

* Technische Date
Bram Stoker

**Abraham „Bram“ Stoker** (* 8. November 1847 en d Nöhde va Dublin; † 20. Aprel 1912 ä London) woch önö irische Schriiver. Hä wood dörch singe Roman Dracula bekannd.

## Si Lääve
Bram woch öt dreide va 7 Kenger ä sing Famelisch. En d ischde 7 Läävensjoohre woch hä döck krank.

Dörch sing Krankheet soll si Werk als Schriiver jeprächd woode se. Dr iwije Schloff va Dracula un d Operstehung van d Duude solle us di schlääte Kengerjoohre resulteere. Dat hä janz jesond wood, woch sälvs vöör d Döktisch ö Wunder.
Bram Stoker hod Spass am Vossballspelle un spelld sälvs. Hä studiirde Jeschichte, Literatur, Rechne un Physik. Vädich domet wood hä Beamte, ö Werk, dat häm ävver jäje dr Strech jäng. Zor sälbe Zitt werkde hä ävver at vöör d Ziidung un nörjelnde a Theaterstöcker öröm, övver di hä dann schreev.

1878 hiirode Bram Stoker ö Nobbersmäddche, trock met hör no London un vong a, Böch z schriive. Weihnachte 1979 wood dr Jong *Irving Noel* jeboore. 

Dat si Boch *Dracula* su jott ääschloch, erläävde Bram Stoker net mi. Hä storv 1912 ä London. Ö paar Quelle saare, dat hä sich kapottjevrasseld hod. Angere spräche dova, dat hä a Syphilis jestorve se soll.

## Jätt z lääse un z kikke
* [Si Lääve (ä [Englische Sprache|Änglisch])]
Minnisto Baas

Der Ministere iere Baas, der **Ministerbaas**, och **Premmje** ov en Deutschöland der Ministere iere Präsidänt ov **Ministerpräsidänt** ess der Bövverschte en enne Rejierung. Dat ess de su jenannte Rischtlinnijekommpetänz. Wenn et Angela zem Beischpell Premmjeh ess, un et Ulla för der Jesungktheit zoschtänndesch, dann kamelld et Angela et eets, et Ulla deut da dann öm, wijet en et Konnzäp fun em singe Paatei schteit, un de Ministerijalbürrokrate maache dann et lätz doch noch do druß, wat se meine, wat se noch rette künne. Wat dafun dem Angela nit pass, dat küt widder erus. Et hät am miehßte et Sare. Doförr ess et der Baas en de Rejierung.

En paar Ländere han enne Extra Name för der Minnisto_Baaß. Em Bund un en Ößtrisch säät mer noch, wi em deutsche Rëijsch, „Bundeskanzler“ un „Kanzlo“ doför. En Rußland un der USA un ättlijje Ländo en Affrika sare se „der Präsident“.
Bulgarije

**Bulgarije** es ene Staat en Europpa. Et litt em Balkan. Et jränz hück aan Rumänije em Norde, aan Särbijje und Mazedonije em Wäste, aan Griechenlandije und Türkije em Söde, und aan Schwazze Meer em Oste. Mer kallt offizjäl de Ampsschprooche Bulgarėsch, de Houpschtadt es Sofia.

## Websigge
Ben Turpin

**Ben Turpin** (* 19. September 1869 ä New Orleans, Louisiana; † 1. Juli 1940 ä Santa Monica, Kalifornie; bürgerlich *Bernard Turpin*) woch önö Schauspeller us d USA, dä dörch sing Stommfilme bekannd wood. Si Markezeeche woch singe schääle Bleck, ussjelößd dörch ö schiilend räät Oohr suwi önö ussjeprächde Schnäuz. Turpin driihnde mi als 200 Filme.

## Si Lääve
Turpin, ö Kengk us ön Bäckichfamelisch, werkde z iisch en ö kleen Theater un spiir em Zirkös. Beij öt Spelle va enn van di Rolle hot hä önö Onvall, watt dat Schille usslösde. Hä leed sisch sing Oohre met 25.000 Dollar vorsechere.

Em Joohr 1907 entstäng met An Awful Skate Turpin’s ischde Stommfilm, wora sisch ävver em sälve Joohr noch angere aaschlosse. En d dorop volljende Joohre entstänge noch ö paar Filme, ävver zosätzlich werkde Turpin als Huußmeester vöör d Filmjesellschaff. 1909 entstäng met Mr. Flip önö Film, dä dodörch va sisch mulle maade, dat ä häm d ischde Tochte en ö Jesesch jeworpe wood. Turpin kräät sö aav.

Viir Joohr spelld Turpin dono net mi ä Filme met un tauchde isch 1915 wärm op. Chaplin sold met häm zösamme spelle, ävver öt joov völl Kniiß.

En d Joohre öm 1920 woch Turpin enne van d bekanndste Schauspellere. Nävver kotte Filme driihnde hä 3 lang Filme, di ävver net all erhalde blävve send. Watt Turpin besongisch jott kond, wore Parodie op Stöcker us anger Filme.

D Jesondheet va sing Vrau sorchde dovöör, dat Turpin komm noch Filme driihnde. Nodäm sö 1925 storv, hiirode Ben ee Joohr spiidr wärm. Hä vong zwar wärm a, Filme z maache, ävver sing jruuße Zitt woch vorbeij. Als dr Tunfilm sich dörchsatz, woohl kenne mi Ben Turpin’s Filme seeh.

Aav un zo tauchde Turpin noch ä Filme op, wobeij 1940 singe leitzde Film jedriihnd wood.

Ben Turpin storv em Alder va 70 Joohr.

## Weblinks

*
* Biografie mit Fotos (Englisch)
Manfred Robert Stefan Bierganz

**Manfred Robert Stefan Bierganz ** (* 26. Dezember 1942 ä Reichenbach; † 7. Februar 2000 ä Stolbersch) woch Liihrer, Politiker un Historiker.

## Si Lääve
Bierganz ongerrichde a Jymnasie ä Stolbersch un Aischwiller d Fäscher Dütsch un Jeschichte.

Manfred Bierganz hod Vreud dora, sich met sing Heemöt z beschäftije. Su schreev hä övver d Regiun Oche un leed dobeij och Breenich, Wöschele un Mönster net us. Hä bleckde ä sing Werke döck zöröck op d Zitt va Adolf Hitler un dat, watt dä ä Stolbersch un Ömjävvung aarichde. Su schreev hä och övver d Jüdde ä Stolbersch.

Bierganz woch Metjlett van d SPD.

Manfred Bierganz storv unerwaad am 7. Februar 2000.
Hannah Chaplin

**Hannah Chaplin** (* 11. Aujust 1865 ä London; † 28. Aujust 1928 ä Hollywood, Kalifornie; jeboore als *Hannah Harriet Hill*; verwedwedde *Hannah Pedlingham*) woch ön änglische Dänzerin un Sängerin. Sö woch d Mamm va Charlie Chaplin.

Hannah woch zweimol vorhiirod, wobeij öt ischde Kengk Sidney John Hill us d ischde, Charlie dojäje us d zweide Ehe stammde. Hörö Könstlernaam woch *Lily Harley*.

Als Charlie un singe Broohr Kenger wore, lett Hannah Chaplin onger Syphilis suwi Depressiune. Sö vorbraad völl Zitt em Spital. En di Zitt moote hör beede Kenger en öt Armehuuß. 1898 hod Sydney d Naaß voll un maade sisch us dr Stöpp.

Am 9. Mai 1903 koom Hanna Chaplin en öt Jäckes, wood 1904 ävver wärm entlosse un tingelnde met Charlie dörch öt Land. Ee Joohr spiidr wood sö en ö prevat Spital vorlaad, wo sö bo 10 Joohr bleed.

Em Joohr 1921 holde hör Kenger sö en d USA. Charlie koovde hör ö Huuß un sorchde vöör sing Mamm. Sö wood ävver ni janz jesond.

Hannah Chaplin storv am 28. Aujust 1928. 

## Jätt z lääse
* David Robinson: *Chaplin. Sein Leben, seine Kunst*. Diogenes, Zürich 1993, ISBN 3-257-22571-7.
Mr. Flip

**Mr. Flip** es önö Stommfilm, dä 1909 en d USA jedriihnd wood. D Regie vührde Gilbert M. 'Broncho Billy' Anderson. Dä van Essanay produzeerde Film woch am 12. Mai 1909 öt ischde Mol em Kino z see. 

## Woröm öt en dä Film jäng
Mr. Flip, jespelld va Ben Turpin vorsöckd, sich an jong Vraue öra z maache un sö z bütze. Dat fluppd ävver net. Hä bletzd aav un kitt sujar önö Stech en d Vott. Als hä öt beij ön Bruutzverköferin vorsöckd, kitt hä sujar ön Tochte en öt Jesech jeworpe.

## Övver dä Film
Dä mä 4 Minütte lange Film soll dr ischde se, beij däm önö Schauspeller ön Tochte en öt Jesech jeworpe weed, jätt, dat en d kommende Joohre döck ä löstije Filme jenotzd weed.

## Jätt z lääse
* 
* Där Film beij Youtube
Peter Müller

**Peter Müller** (* 24. Februar 1927 ä Köllö-Sülz; † 22. Juni 1992 ä Köllö-Bayethal) woch önö dütsche Boxer.

## Si Lääve
Peter Müller woss en ö Arbeederveedel op. Em Joohr 1949 hiirode hä Greta Thelen. Hä woch önö jooe Boxer, dä dörch singe jeböckde Aart z boxe opveehl. Hä hod meeßd joo Senn, watt häm dä Naam *D App*, och *Möllich Aap* äbraad. Beij önö Kampf am 8. Juni 1952 schloch hä dr Ringrichter Hans Stretz k.o. Sälv met d viir Mann, di häm helpe woohle, maade hä kotte Prozess. Dono dorv Peter Müller si Lääve lang net mi boxe, ö Urdeel, dat ävver 10 Mond spiidr opjehovve wood. Am Äng va sing Boxzitt, vorsood hä sich als Kätcher un och als Sänger. Hä woch och döck em Kölsche Karneval z see.

D Aap wood vönfmol dütsche Meester em Meddeljeweet.

## Jätt z lääse
* Övver Peter Müller
Alla Pugatschowa

**Alla Borissowna Pugatschowa** (* 15. Aprel 1949 ä Moskau) es ön Sängerin un Musikschriiverin.

## Jätt z lääse un z kikke
* Hör Siij
* Hör Plaate
Rottleben

**Rottleben** es ön Jemeende em thüringische Kyffhäuserkreis. Sö litt tösche d Städt Sondershausen un Bad Frankenhausen. Opjrond va sing Laach em Schatte van öt Kyffhüüserjebirch es öt en van d drüüdste Jäjende va Dütschland.

## Jätt va vreuer
En d ald Böch tauchd der Naam Rottleben öt ischde Mol em Joohr 1125 op, wääßelnde em Laufe van d Zitt ävver döck dr Besetzer.

## Watt sisch z kikke luhnd
En d Nöhde va Rottleben vängd mo d Barbarossahöhl un dorövver d Ruine van d Falkeburch, di öm 1458 kapott jemaad wood.

## Bekannde Persune us Rottleben
* Eva Padberg woss ä Rottleben op.

## Jätt z lääse
* D Siij va Rottleben
Eva Padberg

**Eva Padberg** (* 27. Januar 1980 ä Bad Frankenhausen) es ö dütsch Fotomodel suwi ön Sängerin. Usserdäm vordeehnd sö hör Jeld als Schauspellerin.

## Hör Lääve
Padberg woss ä Rottleben beij Bad Frankenhausen op. Em Joohr 1995 vorsood sö beij *Bravo-Girl-und-Boy-Wahl* önö Voss en d Döör z kriije un lande onger d ischde zehn Platsche. No öt Abitur werkde sö als Model, watt sö öm d janze Welt braad. Su maade dr Playboy em Joohr 2004 Belder va hör.

Nävver öt Modellääve song Eva Padberg un schreev sujar Läddcher. 2012 erscheen hör dreide Album. Usserdäm soch mo sö ä 4 Filme.

Am 29. Juli 2006 hiirode Eva Padberg dr Niklas Worgt. Hüü z dachs wonnd sö ä Berlin.

## Jätt z lääse un z kikke
* D Siij va Eva Padberg (mä Fläsh)
Barbarossahöhl

D **Barbarossahöhl** es ön Höhl en d Nöhde va Rottleben ä Thüringe. Sö litt em Kyffhäuser-Kreis. D Barbarossahöhl had ön Jrüüde va 25.000&nbsp;m².

## Jätt va vreuer
D Höhl wood em Joohr 1865 vonge, als mo önö Stolle jroov, öm no Koffererz z jraave. At ee Joohr spiidr kutt mo sö besöcke. Sö wood zo ön Schauhöhl.

## Watt en d Höhl z see es
Anhydrit es em Vels öm d Höhl z vänge. Dörch Vöchtichkeet kütt Wasser dozo, su dat sisch Jips beld, di ä Form va lange Striife van d Deck hängd. Di valle no ön Zitt öraav. Us dä Jrond darv dä, dä d Höhl besöckt, net övverall örömloufe. 
Wä dörch d Höhl jevührd weed, dä weed och zo öt jrön schimmernde Wasser va Seee jebraad.

## Jätt z lääse

* D Siij van d Höhl
Knoss

**Knoss** es ene schmierije Belaach, dä no ön längere Zick aansätz, wenn z. B. d Uuhre net sauber jemaad wäde.
Falkeburch (Thüringen)

**Falkeburch** heechd ön Ruin, di en d Nöhde va Rottleben un Steinthaleben em Kyffhäuserkreis (Thüringe) litt. Mo vängd sö ovverhalv van d Barbarossahöhl.

## Jätt va vreuer
D Falkeburch entstäng em 11. Jahrhondöt un bestäng mä us ö Huuß, dat van önö deepe Jraav ömjävve woch. En d ald Böch vängd mo sö vam Joohr 1359 a. Damols läävde op hör önö *Heinrich va Falkeburch*. Em Joohr 1458 wood d Burch dörch ö jruuß Heer ömkämpfd un kapott jemaad.

## Watt va d Falkeburch övverich blävve es
Hüü vängd mo van d Falkeburch mä noch ö paar Rest Muur, di vreuer dr Wonnturm usmaade, suwi Reste van ön Zistern.

## Jätt z lääse un z kikke
* D Ruin van d Falkeburch ä Thüringe
Thüringe

**Thüringe**, op Huchdütsch weed va *Thüringen* jesproche, es ee van d 16 dütsche Bundesländer. Öt jehüüd zo d *Neue Bundesländer*.

## Wo öt litt
Thüringe had Sachse em Oste als Nobber, Sachsen-Anhalt em Norde suwi Niedersachse em Nordweste, Hesse em Weste un Bayere em Süde. 

## Jätt va vreuer
At em 6. Jahrhondöt tauchde dä Naam Thüringe op, ävver öt woch do noch kee zösammenjehörich Jebiit un stald mi dr Naam vöör ön Landschaff do. 1920 voreenichde sisch 7 Freistaate zo öt Land Thüringe. Nodäm Thüringe em Joohr 1952 onger d DDR opjelößd woode woch, entstäng sö em Joohr 1990 neu als Bundesland va Dütschland.

## Wä do läävd
Ä Thüringe lääve onjeväär 2,2 Milliun Lüüh, doronger öm d 35.000 Ussländer. Op dr Kwadratmeter jerechnet wonne do ävver winnijer Persune als ä d ald Bundesländer. D Jesamtzahl van d Thüringer noohm no dr Wechvall van d Muur ärch aav. Öm d 500.000 Mensche hand öt Bundesland vorlosse.

## Jruuße Städt
D jrützde Stadt va Thüringe es Erfurt met knapp 200.000 Äwonner. Dono komme Gera un Jena met winnijer als 100.000 Persune. Weimar als Nommer 4 kütt mä a 64.000.

## Jätt z lääse un z kikke
* Övver Thüringe
Catharina von Themen

**Catharina von Themen**, di och onger dä Naam *D Maubachsche* bekannd woch, läävde am Aavang van öt 17. Jahrhondöt ä Oche. Sö wood zm Duud vorurdeeld, weil sö schöldich bevonge wood, ön Hex z see. Catharina von Themen wood am 10. Dezember 1630 ömjebraad un woch domet ö Opfer van d Hexejachd va Oche.

Catharina von Themen wood op dr Galgeberch jebraad. Hör wood dr Kopp aavjehouwe un dann hör Lich op dr Scheiterhoof vorbrannt. Vöör di Zitt em Jevängnis mood Catharina hör Lävensmeddele sälvs bezahle.

## Jätt z lääse
* Hexenwahn im Grenzland Aachen, Siemons, Hans Meyer & Meyer Verlag ISBN 978-3-89124-422-7
* Ön Naamensliiß