open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saint-Nazaire

]
**Saint-Nazaire** es ön Haafestadt ä Frankreich, di an d Loire litt.

## Dr Naam
Saint-Nazaire had dr Naam van dr *Hellije Nazarius*.

## Dr Haafe
Dr Haafe va Saint-Nazaire es dr viirdjrüützde va Frankreich. Ä sing Werfte wäde Krüzzvahrtscheffe jebouwd, doronger d Queen Mary 2. 

## Em Zweide Weltkresch

D Dütsche hodde ä Saint-Nazaire em Zweide Weltkresch önö Stötzpunkd aajölaad. Dä wood van dütsche Soldate bes zm Äng vam Kresch jöhalde un däm jitt öt hüü noch.

## Ärbus-Produktiun
Ä Saint-Nazaire wäde och Deele van dr Airbus A380 jöbouwd. Dobeij wäde di Deeler zm jruuße Deel met öt Scheff aajölävverd. Zosätzlich weed he och an dr Airbus A318, Airbus A321, Airbus A330 un Airbus A340 jöwerkd.

## Jätt z lääse
* D Siij va Saint-Nazaire
Sara Nuru

**Sara Nuru** (* 19. Aujust 1989 ä Erding) es ö Model un Mannekön. Beij d Show *Germany’s Next Topmodel* em Vröschjoohr 2009 hod sö jöwonne.

Hör Äldere, beede us Äthiopie, wonnde met hör iisch ä Erding, dann ä Münche. Als Sara Nuru Germanys Next Topmodell woode woch, wood sö va Opträch övverhöövd. Su werkde sö vöör Sony Ericsson un Gillette. Vöör C&A wood sö öt Jesesch vöör ön neu Modeserisch.

Sara well d ongerbroche Schüll vädisch mache un dann studiire.

## Jätt z lääse

* Övver d Waahl
Karolína Kurková

**Karolína Kurková** (* 28. Februar 1984 ä Děčín, Tschechoslowakei) es ö Model. 

## Hör Lääve
Karolína Kurková koom mä dörch Zovall zm Modele. Önö Bökannde hod hör, oohne dat sö öt woss, beij ön Ajentur aajömeld. Sö wood jönomme. Dat leev ösu jott, dat sö no kotte Zitt vöör d Ziidung Vogue werkde un at em Joohr 2001 ön Wönneck ä New York bötrock. 2001 kutt öt Volk öt ischde Mol Karolinas Beld op d vöschde Siij va Vogue see. Victorias’s Secret noohm hör onger Vordrach un sö wood zm Supermodel.

Em Joohr 2009 wood Karolina d Mamm van önö Jong.

## Jätt z lääse
* Kurkova weed jöwähld
Naftala

]
**Naftalan** es ön Stadt ä Aserbaidschan. Sö litt em Weste van öt Land en d Nööhde van dr Klenge Kaukasus.

## Wo dr Naam herkütt
Naftalan had singe Naam van öt Jriichisch Wood *naphta*, dat met Öl övversatze weed. Dad düüd op dä Ölrischdom en di Jäjend va Aserbeidschan hen.

## Ölbäder
Ölbäder mache Naftalan bökannd. At seijd öt 12. Jahrhondöt bade Lüüh en di Jäjend ä Öl. Mo sätt, dat öt jott vöör d Knouche un Jölänke es. Dat vüürde dozo, dat at seijd lang Zitt Mänsche no Naftalan reisde, öm Ölbäder z nämme. Sujar Marco Polo schreev at dovan. Dat Öl brud ä Naftalan net us d Ääd jöpompd z wäde. Öt kütt ä völl Platsche su us dö Ääd. Dat Öl kann ävver net jöbrud wäde, öm zö brenne, dovöör es öt z stiiv, z viskos, wi dat jönannd weed.

D Wesseschaff warnd ävver vöör Ölbäder un nämmd a, dat dörch dat Öl Krebs ussjölößd weed. 

Ä Naftalan woode en d leitzde Joohre völl Hotels un Kuranlare jöbouwd. Mo well us dat Öl Jeld mache.

## Probleme ä Naftala
Naftalan liid onger dr Kresch en Bergkarabach. Va do us komme völl Lüüh, di vöör dr Kresch vottloufe.

## Jätt z lääse
* Övver d Ölbäder va Naftalan
Sergei Michailowitsch Eisenstein

**Sergei Michailowitsch Eisenstein** (* 22. Januar 1898 ä Riga, Lettland; † 11. Februar 1948 ä Moskau, Russland) woch önö Regisseur us Russland.

## Si Lääve
Sergeis Papp woch önö bökannde Architekt, dä ä Riga bökannde Bouwwerke bouwe leed. Su koom öt, dat hä rische Äldere hod. 1918 jäng Eisenstein no d Ruuh Armee, woch ävver net mä Soldat, hä zeechnede och. 

Spiir trock öt Eisenstein nom Theatr. Hä bouwde Bühnebelder un kräät do dö Naaß an dr Film. Eisenstein notzde sujar Filme, öm sö em Theatr ä Stöcker ä zö bouwe.

Singe ischde eeje Film entstäng em Joohr 1923 met öt *Tareboch va Glukow*. Bökannder wood ävver dr Film Straik us öt Joohr 1925. Eisensteins Dörchbroch koom em sälbe Joohr met dr Film Panzerkreuzer Potemkin, ävver och Oktober un Iwan dr Schreckliche, dä us zwei Deeler böstäng, hodde jruuße Äfloss op dr Film.

Eisenstein storv am 11. Februar 1948 an önö Häzzschlach ä Moskau.

## Jätt z lääse
* Övver Eisenstein
Straik (Film)

**Straik** es önö Stommfilm, dä ä Russland em Joohr 1925 entstange es. Dr Regisseur woch Sergei Eisenstein.

## Woröm öt en dä Film jäng
Dä Film zeechd d Situatiun van öt werkend Volk en d Zarezitt. D Lüüh könnö vrassele un do watt sö welle, sö schaffe öt komm, am Vorhöngere vorbeij z komme. Usser Werk jitt öt nüüß en öt Lääve van önö Mänsch. Angisch hand öt mä di Rische. Dozo jöhüüd dr Chef van ö Werk. Hä deed alles, damet sisch nüüß ändere deed. Als hä d Naaß dora kitt, dat erjendjätt ä si Werk vörjeet, scheckd hä ön Informatiun an sing Vorjösätzde, di dorophen Spiune en öt Werk schecke, öm vassstelle zö könnö, watt d Mannslüüh vörhand. 

Ön Zitt lang weed alles op kleen Flamm jökoud, ävver als enne Arbeeder sisch öt Lääve nemmd, weil hä jököndichd woode es, losse sisch di Arbeeder net mi zöröckhalde. Sö straike. Jözeechd weed, wi d Lüüh en di schwoch Zitt zösammehalde, ävver mo erveerd och, dat dr Chef kenne Schrett op sing Lüüh zojeed. Am Äng weed öt Militär jöroffe, öm di Straikende wärm an öt Werk zöröckzöholle.

## Övver dr Film
Straik woch enne van d ischde Filme, di Eisenstein jödriihnt had. A völl Stelle sitt öt bo ösu us wi en öt Theatr. Dr Film kütt onö ön Hauptpersun us. Öt jitt och kenn Schauspeller, di bökannd send. Lüüh us öt Volk, di Vreud am Spelle hand, woode ä Kostümme jöstoppd un spellte.

## Jätt z lääse
* Övver dr Film
Pro-oplöößbare Jrupp

Dä Bejreff **Pro-oplöößbare Jrupp** weed en önö Deel van d Mathematik, d Aljebra, jöbrud. Ön Jrupp bözeechned mo als pro-oplöößbar, wenn sö isomorph es zo dr inverse Limes van ö invers Süstem va oplößbar Jruppe:

## Jätt z lääse
Boston, Nigel: **', **', **, USA: University of Wisconsin Press
Katerina Graham

**Katerina Alexandre Graham** (* 5. September 1989 ä Genf, Schweiz) es ön Schauspellerin us d USA.
## Här Lääve
Grahams Papp koom us dr Libanon, hör Mamm us Russland. Sö sprechd vönf Sproche, drei su jott wi hör Moddersproch.

## Hör Filme
Graham stäng em Joohr 1998 öt ischde Mol vöör d Kamera un driihnde bes 2010 nüng Filme. Bökannd wood sö dörch hörö Optrett ä *[[Hannah Montana]]*.

## Jätt z lääse
* Hör Filme
Wilhelm Henkel (KZ-Arzt)

**Wilhelm Henkel** (* 14. Juni 1909 ä Odenhausen; † 28. Mai 1947 ä Landsberg) woch SS-Hauptstormvührer un önö KZ-Zahnarzt em Konzentratiunslajer Mauthausen.

## Si Lääve
Henkel woch Zahnarzt, un jöhood d SS un NSDAP a. Am 15. Mai 1942 troon hä d Waffe-SS beij un wood SS-Hauptstormvührer. Hä woch enne us dr SS-Dudekoppvorband suwi d SS-Divisiun Nordland. D Jövangene em KZ Mauthause woch Henkel als dr KZ-Zahnarzt bökannd.

## Anklach em Mauthause Prozess
Henkel wood em Mauthause Prozess, dä önö Deel van dr Dachau Prozess woch, ajöklachd. Züjje saahte us, va häm met önö Steck schwoch jöschlaare woode z see. Usserdäm soll hä us dat Zemmer, dat vöör Häzzinjektiune jöbrud wood, komme se un janz voll Blott jöwääh se. Angere saate us, dat hä Häzzinjektiune sälvs jömaad hod. Önö angere Jövangene saad us, va Henkel su schwoch jöschlaare wode z se, dat häm öt Trommelvell kapott jöjange es.

## Öt Urdeel
Henkel wood vöör schöldich jösproche, beij di Vorbräche ä KZ Mauthause metjömaad z ha. Hä wood zm Duud vorurdeeld un am 28. Mai 1947 ä Landsberg opjöhange.

## Jätt z lääse
* Övver d Vorbräche ä Mauthause us www.jewishvirtuallibrary.org (13,16 MB)
Parlamentsjöbäude va Brisbane

]
Dat **Parlamentsjöbäude va Brisbane** es dor Setz van öt Parlament va dr Australische Bundesstaat Queensland

## Jätt va vreuer
En d ischde Joohre nodäm sisch d Bundesstaate Queensland un New South Wales 1859 vanee jötrennd hodde, joov öt dat Huuß noch net. D Setzunge van öt Parlament wore noch en ö ald Jöbäude, dat ävver op d lang Zitt z kleen woch. Öt välde Queensland ävver öt Jeld, öm ö neu Huuß z bouwe. Domet jäng öt isch 1864 looß un öt duurde bes 1889, iih alles vädisch woch.

## Jätt z lääse
*Övver öt Parlamentsjöbäude va Brisbane (englisch)
Alice Ernestine Prin

**Kiki vam Montparnasse** övv **Kiki** (* 2. Oktober 1901 ä Châtillon-sur-Seine, Côte-d'Or, Burgund; † 29. April 1953 ä Sanary-sur-Mer, Var) woch ön Sängerin, Schauspellerin un Model suwi Molerin. Hörö eejentliche Naam woch **Alice Ernestine Prin**.

## Hör Lääve
Kiki woch als Kengk siihr ärm. Sö woss beij hör Jrußmodder op, di öt komm schaffde, vöör Kiki zö sorje. Met 12 Joohr wood sö no Paris jöscheckd, öm do ön Ussbeldung z kriije. Met 14 Joohr stäng Kiki als Aktmodel puddelnakß vöör Beldhouwere.

Em Joohr 1921 werkde sö met dr Fotojraf Man Ray zösamme. Ävver net mä vöör häm, och vöör anger Fotojrafe had sö Model jöstange.

Ä Filme, di tösche 1921 un 1933 jödriihnd woode, woch Kiki z see.

## Jätt z lääse

* Filme met Kiki vam Montparnasse
* Bökannde Werke met Kiki
Kongruenz (Jeometri)

En d Jeometri sätt dä Böjreff **Kongruenz** us, dat Deele deckungsjlisch send.

## Watt bödüüd kongruent?
Zwei Deele send deckungsjlisch, wenn öt möjelich es, sö dörch Vorschiibe, Speijele, Driihne övv Vorbenge enee z övvervühre. Dono dörfe sö net mi z ongerscheede se.

## Beispell

Di ischde zwei Fijure könne dörch Driihne öm 180° enee övvervüührd wäde. Di dreide Fijur sitt zwar us, wi d Nommer ee övv d op dr Kopp jöstalde Nommer zwei, kann ävver dörch kenn van di möjeliche Operatiune enee övvervührd wäde. Nommer drei es alsu net kongruent zo ee övv zwei. Dat jilt och vöör Fijur Nommer viir.

## Wann send Dreiecke kongruent?
Dreiecke send kongruent, wenn drei Siije jlich send. Kongruenz es och jöjävve, wenn enn Siij un di beede dora aalijende Wenkele jlich send. Send zwei Siije un dä doren äjöschlooße Wenkel va zwei Dreiecke jlich, dann send sö met Secherheet och kongruent. Dat trefft och zo, wenn zwei Siije und ä Jäjewenkel van dö länger Siij jlich es.

## Jätt z lääse
* Jätt övver Kongruenz
Springfield (Simpsons)

**Springfield** es di Stadt en d USA, wo d Simpsons wonne. Dat Springfield jitt öt mä en di Zeechetrickserisch.

## Naam un Positiun
Dr Naam *Springfield *kütt ä Amerika döck vöör. Su jitt öt em Joohr 2010 Springfields ä 35 Bundesstaate. Dat dä Naam va Matt Groening jöwäld woode es, litt dora, dat Springfield dr Dörchschnett van Amerika se soll un dat Vorhalde van di Lüüh us Springfield em Meddelmoss liije soll. Dorop wiise och di Informatiune hen, di mo övver Springfield en di Serisch kitt. Eemol litt öt am Meer, eemol en d Wüste, eemol en d Berch. Dä Staat, ä däm Springfield litt, had Jrenze zo Ohio, dr Staat Nevada, zo Maine un och zo Kentucky, jätt, dat öt ä Werklichkeet janet jitt.

## Jätt z lääse
* Ön Kaad va Springfield zm Ömkikke
Diane Julie Abbott

**Diane Julie Abbott** (* 27. September 1953 ä Paddington, London) es di ischde schwazze Vrau, di 1987 en öt Parlament va Ängland komme es. Sö jöhüüd d Labour Party a.

## Hör Lääve
Diane es d Doohtr van Äwanderer us Jamaika. Sö studiirde ä Cambridge un werkde z iisch vöör önö Fernsehsender, tösche 1976 un 1980 vöör dr Staat un wood zwei Joohr spiidr Journalistin. Am Äng van d 80er Joohre wood sö d Sprächerin van öt Greater London Council.

Em Joohr 1991 hiirode sö, leed sisch ävver 1993 wärm scheede. Sö had ee Kengk.

## Jätt z lääse
* Övver Diane Julie Abbott
Am Sklaavemaad

**Am Sklavenmarkt,** watt op Ripuaresch met *Am Sklavemaad* övversatze weed, es önö Stommfilm us öt Joohr 1906/1907, dä ä Österreich jödriihnd woode es. Hä jilt als enne van d ischde Pornofilme, di jömaad wode.

## Övver dr Film
Dä Film wood als Stommfilm ä schwazz un wiss jödriihnt. Regisseur woch Johann Schwarzer. Öt Jeld vöör d Produktiun koom van Saturn Film. *Am Sklavemaad* es mä ö paar Minütte lang un had ön Längde va 50 m.

## External links
* Övver dr Film
Jüddedom

Öt **Jüddedom** ömfassd all d Kultur un d Relijun van dat jüddische Volk, dat sisch dr Naam Volk va Israel joov. Öt jöhüüd zo di Wältrelijiune.

## Jätt va vreuer
Dat Jüddedom had singe Aavang beij Abraham, dä önö Bond met Jott äjeehd un domet dr Jlaube a enne Jott zo dr Jrondstee van öt Jüddedom maad. Dat Zösammespell tösche d Mänsche un Jott jeed met Abrahams Kenger Isaak un Jakob wiir. Us dönö weed met zosätzliche 12 Kenger d Stämm vöör öt Volk Israel jöbeld. Di Stämm vordeele sisch en di Jäjend va Israel, jöroone ä Ägypten ä Jövangeschaff. Met d Hölp va Moses koome sö vreij un Jott övverjitt d Jüdde kott dono Rejele, wi sö lääve sölle, di en d Tora opjöschrävve send.

At en d Zitt van d au Jriiche, vange di Jüdde a, hön Land z vorlosse un sisch op d Wält z vordeele un a z siidele. Dr Jlaube weed metjönomme un op d Wält vorbreid.

## Woher dr Naam kütt
Dr Naam *Jüdd* leid sisch van Usdrock *Zm Stamm Juda jöhüürend* aav. Doruss weed onger Könnig David öt Könnigrisch Juda. Spiir weed dat opjödeeld un em Süde entsteehd Juda, em Norde Israel.

### Wann mo önö Jüdd es

D ald Bösch saare, dat dä önö Jüdd es, däm sing Mamm och Jüdd es. Mo kann och Jüdd wäde, moss dann ävver no vassjösatze Rejele d Relijiun wääßele. Di Rejele wäde ävver en d leitzde Joohre net mi su sträng bövolschd. Öt had sisch jözeechd, dat völl Lüüh janet mi no di en d Relijiun vörjöjävve Jösätze lääve. Usserdäm wäde völl Lüüh ä Israel wi Jüdde böhandelt, di janet no di Rejele en di Relijiun opjönomme wode. In di Zitt van dr Nationalsozialismus vorloore völl Mänsche hön Lääve, di janet als Jüdde ajöseeh wäde sollte.

No öt Jesetz es dä önö Jüdd, däm sing Mamm önö Jüdd es övv dä, dä no di Rejele en dr Jlaube als Jüdd opjönomme wood. Dat Jesetz wood zwar ö paar Mol jöändert, leed sisch ävver en ön neu Form net dörchsetze.

## Jlaube a enne Jott
Dr Jüdd zeechnet dr Jlaube a enne Jott us, wat als Monotheismus bözeechned weed. Dä orthodoxe Deel van di Relijium sätt, dat Jott och hüü z Dach noch an d Wält aktiv metwerkd, watt ävver va angere jüddische Richtunge angisch jeseeh weed. 
D Jüdde hand önö Jlaube, dä op di Traditiune van öt jüddisch Volk opbouwd un alljömeinjültisch neerjölaad. Öt jitt ke Dogma, däm net weersproche wäde darf.

## Di Dinge di äjöhalde wäde mösse
Als övvichstes Jösetz steeht, dat Jott övver alles steehd. Usserdäm weed dorop häjöwässe, dat ö janz Volk dobeij woch, als önö Bond tösche Jott un d Mänsche entstange es.

## Vorfoljunge
Kikkt mo sisch ald Bösch a, dann vängd mo, dat öt döck d Jüdde an dr Krach jäng. D schlämmste Zitt hand d Jüdde ävver em Dreide Reich erlävvd, als bo 30 % van dö damols jözallde kanpp 17 Milliun Jüdde op d Wält öt Lääve vorloore un ömbraad wode wore. Dö meetzde storve ä Konzentratiunslajer wi Konzentratiunslajer Auschwitz, ävver och ä klenger Lager wi öt Konzentratiunslajer Barth storve jruuße Zaahle a Jüdde.

## Jätt z lääse
* Övver öt Jüddedom
* Jüddische Jemeende ä Dütschland
Lawrence Soule House

Öt **Lawrence Soule House** es ö bökannd Huuß ä Cambridge, dat em US-Bundestaat Massachusetts litt.

Lawrence Soule House wood em Joohr 1879 jöbouwd. Dat Huuß, dat en d  *Russell Street Nommer 11* litt, jöhüüd zo d Liiß va historische Plaatsche en dr Staat. Vöör dr Bouw woch *Ware & Van Brunt; Howe,Frank Maynard* vorantwortlich.

## Jätt z lääse
* Liiß van di Hüüser
Isabella Eugenie Boyer

**Isabella Eugenie Boyer** (1841 – 1904) woch dö Vrau va Isaac Singer.

## Hör Lääve
Isabella wood ä Paris jöboore. Sö hiirode dä 30 Joohr äldere Isaac Singer, dä dörch Niihmaschine bökannd wood. Sö trocke no Änglandt un krääte do zwei Mäddcher un viir Jonge. Dörch di Niihmaschine risch woode, hängerleed Isaac öt Isabella öm d 14 Milliun Dollar. Öt joov Stritt öm öt Jeld, ävver Isabella kräät d janze Knöpp.

Isabella hiirode ö zweide Mol, desmol dä Holländer Victor Reubsaet un trock met häm no Paris. Als Victor dann em Joohr 1887 och storv, vorsood öt Isabella 1891 met Paul Sohège öt dreide Mol.

Isabella Eugenia Boyer storv em Joohr 1904 em Alder va 62 Joohr.

## Jätt z lääse
* Övver Isabella Eigenie Boyer
Anine Bing

**Anine Bing** (* 30. November 1982) es ö Model us Dänemark. Sö es och ön Sängerin.

## Hör Lääve
Anine Bing es ä Dänemark jöboore, woss ävver ä Schwede op. Sö läävde ön Zitt lang ä Ängland, es ävver hüü z dachs döck ä Kalifornie.

## Dö Musik
Anine vong als als Mäddche a, Musik z maache, ävver dat joov sö bald op un vong öt Sänge a. Hör ischde Plaat koom em Joohr 2007 öruss.

## Model-Lääve
Anine werkd vöör ongerscheedliche Modelajenture. Hör Belder woode ä bökannde Ziidunge wi dr Playboy un öt 944 Magazin aavjöbeld.

## D "For Play-Belder" ä Ängland
Ä Ängland woode opjrond van d Aktiun „**“ jruuße Belder va Anine op d Strooße opjöhange. Di länkde ävver d Lüüh em Auto ösu aav, dat öt völl Onväll joov. Dorophen wood vorboone, hör Belder an dr Strooßerand opzöhange.

## Jätt z lääse
* Hör Siij
Johann Schwarzer

**Johann Schwarzer** (* 30. Aujust 1880 ä Jauernig, Österreichisch Schlesie; † 10. Oktober 1914 em Ischde Weltkresch) woch önö Fotojraf us Österreich, dä Filme maade un d ischde Filmproduktiunsjösellschaff Saturn-Film en dat Land jründe. Hä maade tösche 1906 un 1910 övver 50 erotische Filme.

## Si Lääve
Schwarzer trock us Österreichisch Schlesie no Wien un liirde do öt Fotojrafire. Ussderdäm wood hä Chemiker. Si Jeld vordeende Schwarzer no ön kotte Zitt domet, Lüüh z fotojrafire un Jruußopnahme va Persune, sujönannde Porträts, z maache. Ävver och Aktfotos jöhoote zo di Belder, di jövrood wore un häm Knöpp braate. Vöör Hääreovende maade hä kotte Filme met puddelnakße Vraue. Di ischde Erotikfilme entstänge. Öm net Schwazzjeld z vordeene, melde hä ön Filmproduktiunsjösellschaff a, di hä Saturn-Film nannd. Sö böstäng mä us enn Persun, häm sälvs. Met d Saturn-Film driihnde hä 52 erotische Filme, doronger dr Film Am Sklaavemaad. 1910 jäng Saturn-Film kapott un Schwarzer vorloohr si Werk.

Als dr Ischde Weltkresch 1914 usbroch, wood hä jötrocke. Johann Schwarzer vorloohr ä enn van d ischde Schlachte si Lääve.

## Bösch övver Johann Schwarzer
* Michael Achenbach, Paolo Caneppele, Ernst Kieninger: *Projektionen der Sehnsucht. Saturn – Die erotischen Anfänge der österreichischen Kinematografie.* Verlag Filmarchiv Austria, 2. Auflage, Wien 2000 ISBN 3-901932-04-6

## Jätt z lääse
* Ö paar Filme va Johann Schwarzer
Roundhay Garden Scene

**Roundhay Garden Scene** es önö Stommfilm, dä dr Ärvänger Louis Le Prince em Joohr 1888 jömaad had. Öt es dr äldste erhalde Film.

## Watt es dat vöör önö Film ?
Dä Film es mä 2 Sekunde lang un jädde Sekund wode 12 Belder jömaad. Hä soll am 14. Oktober 1889 ä Änglandt jömaad wode se. Jözeechd wäde Adolphe Le Prince, Sarah Whitley, Joseph Whitley un Harriet Hartley en önö Jaade.

## Opjöbässerde Film
Em Joohr 1935 woode di vorblävve Stöcker van dä Film van öt National Science Museum, London opjöbässert. Dodörch entstäng önö film met ön Längde va 2,11 Sekunde. Angisch als beij Filme wi dä spiir jödriihnde Film D Werkslüüh vorlosse öt Werk van Lumières wood dä Film op Papier opjönomme. Van dä Film send mä noch nojömaade Opnahme erhalde.

## Öm dr Film öröm
Öt es övverlävverd, dat, kott nodäm dä Film jödriihnt wood, enn van di Schauspeller, Sarah Robinson Whitley, di Schweiermamm van Louis Le Prince, jöstorve es.

Am 16. September 1890 woch Louis op dr Wäch, öm sing Maschin zm Filme aazömelde. Hä koom ni a. Zwei Joohr spiidr wood hä duud opvonge.

## Jätt z lääse
* övver dr Film
Panzerkreuzer Potemkin

**Panzerkreuzer Potemkin**  es önö Stommfilm us Russland. Hä entstäng em Joohr 1925. Singe Rejisseur woch Sergei Eisenstein.

## Woröm öt jäng
Dä ä 5 Akte ongerdeelde Film böschriivd di Situatiun, di zo dr Opstand ä Russland em Joohr 1905 vüührt, dä dann zr Russische Revolutiun weed.

### 1. Akt
D Soldate op öt Schlachtscheff Potemkin vüühre ö schläät Lääve. Sö mösse hell werke un send koom op öt Land. Als sö wärm öns va Made zorsatze Vleesch keue solle, mucke sö op. „Weer vresse dat net!“, es dat, watt di Scheffsövvischde z hüüre kriije. Di kikke sisch dat Vleesch a un saare, da töt jott wör.

### 2. Akt
Dr Kapitän had d Naaß voll un well sing Lüüh zeeje, dat hä z saare had. Hä böschlössd, ö paar Mann erschösse z losse. Di wäde an önö Eck van öt Scheff onger ö Doch jödeut un anger Matrose sölle met hön Jewähre op di zojödäckd Lüüh schösse. Di Matrose halde ävver zösamme un öt jitt ön Meuterei. D Matrose övvernämme dat Scheff. Beij di Meuterei weed önö Matros, Wakulintschuk, erschooße.

### 3. Akt
Dr Panzerkreuzer Potemkin kütt no Odessa. Op d Hafenmol weed d Lisch va Wakulintschuk, en ö kleng Zält opjöwaahrd. Öt Volk kütt, öm vöör häm z bäähne. Di Lüüh vaa Odessa halde zo d Matrose un vorsöcke dönö z helpe, bränge Läävensmeddele op öt Scheff un truure öm dä duude Matros.

### 4. Akt

D Armee röckt a un well wärm di jöwände Ochdnung no Odessa bränge. Op d lang Trapp va Odessa treffe di Soldate met Jöwähre op dat Volk. Oohne lang z waade, schösse sö op alles, watt hönö en dr Wääch kütt. Völl Mänsche sterve. Bökannd es di Szeen, wo ö Mamm met Kengerwarel van di Kowele jötroffe weed un stirvd. Dat Kengk en dr Kengerwarel rolld di Trapp örav.

### 5. Akt
Di Matrose op dr Panzerkreuzer Potemkin send en ön anger Jövaahr. D janze Marine röckd a, öm öt Scheff z böschösse. Als d Potemkin un di anger Marinescheffe opee zorase, entscheede di Matrose en di anger Marinescheffe, dat op d Potemkin hör Brööhr send un kenne Schoss välld.

## Alljemeen Informatiune övver Panzerkreuzer Potemkin
Eisenstein vorsöckd, di Mänsche, di sisch dä Film bökikke, zo ön Reaktiun z brenge. Sö solle net mä di Belder see, sö solle och entscheede, dat dat, watt di Matruse jödooh hand, öt Richtije woch. Sö solle Positiun böträcke.

Dä Film had komm Persune, di ön jrüüßere Roll spelle. Öt jeed öm Tüpe, wi di Matrose, wi di Vührer van öt Scheff un öt Volk. 

Panzerkreuzer Potemkin wood enne van d bökanndste Filme us di Zitt. Hä wood damols net mä ä Russland jözeechd, auch usserhalb va Russland koom hä en d Kinos. Eisenstein wood dörch dä Film op d janze Wält bökannd.

## Jätt z lääse
* Övver dr Film
*
Saubaach

Dr **Saubaach** es önö Baach en d Städteregiun Oche. Öt es önö Zofloss van d Indehttp://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Saubach_(Inde)&language=de&params=50.794119444444_N_6.2266027777778_E_dim:1000_region:DE-NW_type:waterbody_&title=M%C3%BCndung+Saubach.

Dr Saubaach entsprengd em Propsteier Wald tösche öt Stolberjer Stadtdeel Atsch un Vorluutehee, ö kleng Städtche, dat op Huchdütsch *Verlautenheide* heechd.

Dä Baach, dä si Wasser us 7 Siife kitt, had ön Längde van 7,4 Kilometer un läufd dann en d Inde. Kott bövöör hä do akütt, paßßeerd dr Saubaach Aavraumhalde van d Stolberjer Jlaaßhött Vegla suwi ö Kali-Wärk. Dobeij nämmd dat Wasser völl Chemikalie Humin- un Salzsüür suwi Schwefelwasserstoffvorbängunge) op. Dodörch weed dr Saubaach ärch düster, bo schwazz un stenke deed dat Wasser och noch. Dat es dr Jrond, wisu dr Saubaach singe Naam kräje had.
Kirstie Alley

**Kirstie Louise Alley** (* 12. Januar 1951 ä Wichita, Kansas) es ön Schauspellerin us d USA.

## Kirstie Alley un hör Prevatlääve
1970 hiirode Kirsten Bob Alley, va däm sö sisch ävver 1977 scheede leed. Em Dezember 1983 hiirode sö ö zweide Mol, desmol, Parker Stevenson, va däm sö sisch 1997 trennde. En di Zitt had Kirsten zwei Kenger ajönomme.

Em Joohr 2005 joov Kirstie Alley öt Boch „ How To Lose Your Ass and Regain Your Life”.

## Kirstie Alley un hör Filme
Kirstie ischde Roll en önö Film woch em Joohr 1981/82 en „Die Böjeechnung“ (One more chance) onger dö Rejii va Sam Firstenberg. Spiir kutt mo sö en dr Kinofilm Startrack II see. Sö wood zwar jövrood, övv sö och ösun Roll en „Startrack III“ spelle wööhl ävver do wood mo sisch net eenich. Kirstie wooch en „Fackeln im Sturm“ z see.

Kirstie Alley es lang Joohre beij d Scientology aktiv.

Z Iihre va Kirstie Louise Alley wood önö Stär op dr Walk of Fame aajöbraad.

## Jätt z lääse
* Hör Filme
Pelagius II.

**Pelagius II.** woch tösche dr  26. November 579 un dr 7. Februar 590 önö Bischoff va Rom. Papst woode di Bischöff va Rom zo di Zitt noch net jönannd. Pelagius II. wood zwar ä Rom jöboore, singe Papp Wunigild woch ävver önö Jote.

Als hä no singe Vörjänger Benedikt I. zm Bischoff jöwäähld wood, stänge d Langobarde vöör Rom un vorsoote, d Stadt ä z nämme. Byzanz, va däm hä sisch Hölp erhoffde, däng ä sing Oohre z winnich. Us dä Jrond vroode hä d Franke, övv sö häm helpe kütte. Di dänge ävver nüüß vöör häm.

Ä sing Zitt als Bischoff veel dr Bouw van dr Altar övver öt Petersjraav suwi van d Kerch *S. Lorenzo Fuori le Mura*.

Pelagius II. storv a d Pest. Gregor I. wood neue Bischoff va Rom. 

## Jätt z lääse
* Övver Pelagius II.
Anna Boleyn (1920)

**Anna Boleyn** es önö dütsche Stommfilm us öt Joohr 1920. Dä Film es ä sääß Akte ongerdeeld.

## Övver dr Film
### Wä spelld met
D Hauptfijur en dr Film, Anna Boleyn weed va Henny Porten jespelld. Emil Jannings woch em Kostümm va Könnig Heinrich VIII., Paul Hartmann bösatz d Roll va Heinrich Norris.

### Woröm öt jeehd
Vorzalld weed, watt Anna Boleyn beij hör Röckkehr no Ängland erläävde. Mo erveehrd, dat Könnig Heinrich VIII. ö Öhjelche op hör jöworpe hod. Hä es zwar met Katharina vorhiirod, ävver dat stüürde häm net. Anna Boleyn hod *Heinrich Norris* jötroffe, däm hät als Kengk jäähr jöhad hod, ävver dat Vorhalde vam Könnig vängd öt su schünn, dat öt d Hand va Heinrich Norris ussschleed. Dr Könnig trennd sisch va sing Vrau, da Katharina häm kenne Jong jöboore had. Ön Scheedung moss dr Papst zostemme, watt hä ävver net deed. Heinrich entscheed dorophen, dat sisch d Kerch ä Ängland van dr Vatikan trenne soll, worus spiir d anglikanische Kerch weed. Öt Volk woch zwar dojäje, ävver dr Könnig hiirod Anna Boleyn.

Als dr Könnig beij ön Feier sisch met ön Vrau us dr Stöpp maad un vremd jeehd, söcke och Anna un Heinrich Norris no häm. Beede treffe sisch, ävver Anna bliid hörö Mann treu. Heinrich VIII., dä jöhood had, dat sing Vrau ä Ömständ es, kütt wärm zo Anna zöröck.

Als Anna statt dä erhoffde Jong ö Mäddche, dat spiir d Könnijin Elisabeth I. wäde weed, zr Wält brengd, vorlüsst dr Könnig d Vreud a Anna und läufd ön anger Vrau hängerher. Dä Roff va Anna liid onger dat Jöröch, dat sö ö Vorhältnis met Heinrich Norris ha sold. Öt kütt z ön Vorhandlung vöör Jerich. Heinrich Norris, dä zövöör jöfoltert wood, jösteeht, ö Küddelche met d Könnijin jöhad z ha un weed opjöhange. Anna jeht öt net besser, öt moss och sterve.

## Jätt z lääse
* Övver dr Film
Escamotage d'une dame au théâtre Robert Houdin

**Escamotage d'une dame au théâtre Robert Houdin**, watt op Ripuaresch met *Öt Voschwinde van ön [[Frau|Vrau]] em Theatr va Robert Houdin* övversatze weed, es önö Stommfilm, dä va Georges Méliès em Joohr 1896 jedriihnt wood. 

## Övver dr Film
Dä Film duurd mä enn Minütt un wood ä Schwazz un Wiss jedriihnt. Belder send ävver met d Hand bond aajömoold woode. Dä Film weed dodörch wichtich, weil he öt ischde Mol beij öt Filme ongerbroche woode es, öm dodörch dö Lüüh jätt vöör z maache. Sö sole jlööve, dat do enne zaubere kann.

## Woröm öt ä dä Film jäng
Méliès spelld sisch ä dä Film sälvs. Hä steehd op d Bühn van ö Theatr un söll ön Vrau, di va Jeanne d'Alcy jespelld weed, vuttzaubere. Dat fluppd och.

## Jätt z lääse
* Övver dr Film
Les Rayons Röntgen

**Les Rayons Röntgen** es önö kotte Trickfilm, dä als Stommfilm va Georges Méliès em Joohr 1898 ä Frankreich jedriihnt wood. Dä Film es och onger dr Naam *Les Rayons X* bökannd.

## Woröm öt ä dä Film jeeht
Önö Mann weed beij dr Doktor jöröntschd. Dobeij trännd sisch dat Jerämps van dä Rest va singe Liiv un di Knouche loufe alleen öröm. Dorop kütt öt zo önö Stritt tösche dä Mann un dr Doktor, dä si Äng en ön Explusiun vängd.

## Alljemeenes övver dr Film
Dä 20 Meter lange Film duurd mä enn Minütt un es dr ischde Science-Fiction-Film, däm mo kännd. Kott zövöör had Röntgen d Röntgenstraahle vonge, un dat sorchde vöör weld Spekulatiune öm d Röntgenstraahle.

## Jätt z lääse
* Övver dr Film
Vollmond

**Vollmond** es di Mondphas, beij dör dr Mänsch, dä sisch dr Mond van d Ääd us akikkt, di dö Ääd zojöwandte Siij janz see kann. Vollmond es öt Jäjestöck zm Neumond.

## Astronomische Ursach
Dä Mond lööd net va sisch us. Hä erschingd mä hell dörch dat Ledd, dat dö Sonn op häm straahlt. Hä straahlt öt zöröck un dodörch schingd dr Mond ösu hell. Beij Vollmond weed jönau di Siij, di mo van d Ääd us see kann, böstrahlt. Di anger Mondsiije, di van d Ääd us net zu see send, bliive düster.

Vöör dr Vollmond lije d Phase met zonämmende Mond un op Vollmond folchd dr aavnämmende Mond.

## Jätt z lääse
* Ön Mondtabell
Le Manoir du diable

****** es önö Stommfilm, dä em Joohr 1896 va **' jedriihnt woode es. Hä jillt als dr ischde Vampir- un [[Horrorfilm]].

== Jätt övver dr Film ==
Dä Film es mä 2 Minütte lang un solld löstich see, ävver d [[Mensch|Lüüh]] kräte Schess beij öt Kikke, su dat dä Film dr ischde Horrorfilm wood, dä je jedriihnt woode es. **' woch öt ischde Mol am Hellichovend 1896 em **' ä Paris jezeechd. **', di spiir d Vrau va ** weed, spelld zösamme met häm sälv met.

## Watt dä Film zeechd
Dä Film vängd domet a, dat ön jruuße Fledermuus dörch ö au Schloss vlütt, land un hör önö Düüvel weed. Dä hold önö Kochpott un träckd Jerämpse, Jeister un Hexe us di kochend Brööh. Kott dorop kütt va onge ö jruuß Krüzz und ä Düüvel maad sisch vott.

## Jätt z lääse
* Övver dr Film
Dayton

]
**Dayton** es ön Stadt en d US un litt em Bundesstaat Ohio. Öm d 160.000 Mänsche läävde do em Joohr 2004.

## Wo öt litt
Dayton litt em Tal van dr Great Miami River un domet nördlich va Cincinnati un südlich va Toledo. Columbus es em Oste.

## Jätt va vreuer
Am 1. April 1796 koome 12 Lüüh en di Jäjend un hand domet dr Jrondsteeh vöör Dayton jölaad. Beij hön Reis va Cincinnati us troffe sö an di Stell Indianer un entschlosse sich, do, wo hüü d *St. Clair Street* es, z bliive. 1805 kräät Dayton dr Naam no Jonathan Dayton, dä em Onaavhängichkeetskresch önö huhe Soldat woch un dono en d Politik jäng. 

Dayton wood och bökannd dodörch, dat en d Stadt vreuer d Brööhr Wright jöläävd hand.

Öt Volk ä Dayton jäng öt en d ischde 100 Joohr jott un sö hodde jönoch Jeld en d Teisch. Zo ön Katastroph koom öt em Joohr 1913, als jruuße Deeler van d Stadt onger Wasser stänge. Dr Great Miami River woch övver d Ufer jöjange. Dono woode völl Dämm jöbouwd.

## Öt Dayton Aavkomme
Vam 1. bes zm 21. November 1995 troffe sisch dr Serbe Slobodan Milošević, dr Kroat Franjo Tudjman, un dr Bosnier Alija Izetbegović suwi dr US-Ongerhändler Richard Holbrooke ä Dayton, öm ön Eenijung em Kresch tösche di Staate zö vorhandele. Sö ongerzeechnede am 14. Dezember ä Paris dat ä Dayton usjöhandelnde Aavkomme, öt sujönannte Dayton-Aavkomme.

## Di Situatiun va Dayton em 21. Jahrhondöt
Dayton had en d leitzde Joohre mi un mi Äwonner vorloore. Völl Hüser stond lääch un jruuße Stöcker van d Stadt woode aavjöresse, damet di vorlosse Hüüser kenne Ongerschlopf vöör Vorbrecher se kutt.

## Jätt z lääse
* D Siij van Dayton
Georges Méliès

**Georges Méliès** (* 8. Dezember 1861 ä Paris; † 21. Januar 1938 ä Paris) woch önö Zauberer un Filmregisseur. Hä bösoss ö Theatr un wood dörch sing Stommfilme am Äng van öt 19. un Aavang van öt 20. Jahrhondöt bökannd.

## Sing Kengkheed
Georges Méliès wood als Kengk va rische Äldere jöboore un solld d Fabrik va singe Papp övvernämme. Ön Zitt ä London z werke solld häm helpe. Öt zeechde sisch ävver bald, dat hä völl Zitt em Theatr vorbrengd un met Zauberei z do had, watt hä dobeij erliird.

## Zöröck no Paris
Als hä wärm no Paris kütt, övvernemmd hä d Fabrik va singe Papp un schingd sisch jott met d Maschine us z kenne. Hä kömmert sisch ävver och öm Maschine, di met Zauberei z do hand un no ön Zitt zaubert hä sälvs em Theatr. 

1885 hiirod Méliès un als singe Papp di Maschinefabrik a häm un sing 2 Brööhr vorärvd, vorkoovd hä singe Deel an sing Jeschwistere. Van dat Jeld koovd Georges Méliès sisch öt *Théâtre Robert-Houdin*. Hä hod ävver net erwaad, dat dat Theatr en di ischde Joohre kee jeld aavwerpd. Zo di vass Ajestalde em Theatr jehood och Jeanne d'Alcy, di hä no dr Duud va sing ischde Vrau hiirod.

Am 28. Dezember 1895 sitt Méliès öt ischde Mol Filme, di d Brööhr Lumiere zeeje. Hä darf di ävver net koofe un kütt iisch övver dr Ömwäch London zo önö Projektor un ö paar Filme, di hä ä si Theatr zeechd. Met önö ömjebouwde Projektor driihnd hä sing eeje Filme. Dr ischde, met dr Naam „Une partie de cartes“ wood em Joohr 1896 jömaad. Ängß 1896 maad hä si eeje Studio un ön Produktiunsfirma op, di öm d 500 Filme bes 1912 örussjitt. 250 dovan send bes hüü erhalde.

## Sing bekanndste Filme
Méliès bökanndste Filme send: Le Manoir du diable (1896); Les Rayons Röntgen (1898); Cléopâtre (1899); Jeanne d’Arc (1899) un Die Reise zum Mond *(Le voyage dans la lune)* (1902).

Em Joohr 1912 moot hä zo mache. Di Filme van d Pathé un us Amerika send su bellich, dat hä sisch net mi op dr Maad halde kann.

## No sing Filmzitt
Nodämm hä öt Filme opjöjovve had wood hä joohrelang vorjeiße. Georges Méliès hiirode Jeanne d'Alcy. Met hör werkde hä en ö Spellzüschjeschäff. Isch en d 30er Joohre tauchde sing Filme wärm op un hä krääd önö Orde vöör si Werk. 

Georges Méliès storv am 21. Januar 1938 ä Paris.

## Jätt z lääse
* Sing Filme
Jeanne d'Alcy

**Jeanne d'Alcy** (* 20. Määz 1865; † 14. Oktober 1956) woch d ischde Schauspellerin en önö Film ä Frankreich. 

## Hör Lääve
Jeanne d'Alcy wood als *Charlotte Lucie Marie Adèle Stephanie Adrienne Faës* ä Vaujours jöboore. Sö woch ä völl vrösche Stommfilme z see, doronger Escamotage d'une dame au théâtre Robert Houdin un Le Voyage dans la lune, watt op Ripuaresch met D Reis no dr Mond övversatze weed. 

Jeanne d'Alcy woch tösche 1926 un 1938 met Georges Méliès vorhiirod. Sö storv em Alder va 91 Joohr ä Versailles, Yvelines.

## Jätt z lääse
* D Filme va Jeanne d’Alcy
Little Ease

**Little Ease**, op Ripuaresch weed dat Littel Iiß usjösproche, es ön Aart un Wiiß, dr Mänsch Ping zozövüühre, häm z foltere, di em Meddelalder jenotzd wood. 

Beij öt *Little Ease* wood dr Jövangene en önö klenge Huck jösperrt. Dä woch ösu kleen, dat hä do net stooh, net setze un net liije kann. Su ö Little Ease hod Mosse va onjöväär 45 cm Breede, ön Hüühde va 120 cm un ön Deepde va 60 cm. Wä do äjösperrd wood, dä bleed döck ösu lang, manchmol woch dat mi als enne Mond, bes dat hä ussaad, watt öt Jerich hüüre wool.

## Jätt z lääse
* Ö Beld van öt Little Ease em Touwer va London
Tim Berners-Lee

**Sir Timothy John Berners-Lee** (* 8. Juni 1955 ä London) es önö Informatiker us Ängland. Hä had HTML entwäggelt un jilt als di Persun, di öt World Wide Web jöjründ had. Em Joohr 2010 es hä dr Chef van öt World Wide Web Consortium. Usserdäm es hä önö Professor an öt Massachusetts Institute of Technology (MIT).

## Si Lääve
Berners-Lee kütt us ön Mathematiker-Famelisch. At als jruuße Jong hod hä völl met Computer z do. No singe Schüllavschloss studiirde hä ä Oxford. Dono jäng hä en d Industri un entweggelnde Computerprojramme. En di Zitt knöppde hä dr ischde Kontakt zm CERN, wo hä va 1984 a werkde. Dodörch dat önö Deel van öt CERN op schwizzer, zm Deel och op französische Siij litt, paaßde di Informatiune van d Computersysteme no zonee. Berners-Lee schloch vöör, dörch dr Äsatz va HTML, dörch dr ischde Browser, dä hä entweggelnde suwi Webserver un öt Betriebssystem NeXTStep, dö Computerinformatiune wärm paaßend z mache.

Berners-Lee entweggelte d ischde Websiij.

Em Joohr 1994 jründe Berners-Lee öt World Wide Web Consortium, däm hä vorsetzt.

## Jätt z lääve
* Övver si Lääve
Pugatschow-Opstand

D **Pugatschow-Opstand** weed och dr *Russische Buurekresch* jenannd. Hä vong tösche 1773 un 1775 statt.

## Övver dr Opstand
Dr Aavang nomm dr Opstand domet, dat d Kosake vam Ural sisch jäje d Rejiirung ä Moskau opleehnde. Doruss wood dann ävver bald önö Buurekresch, beij däm sisch d Buure zösammedänge. Vüührer woch Jemeljan Pugatschow. Watt am Aavang no önö Opstand en ö kleng russisch Jebiit usssoh, wood bald jrüüßer un jrüüßer. Dr Ural, dr öngichde Deel van d Wolga, West-Sibirie, Baschkirie un Deeler öm dr Floßß Kama wore bötroffe. Völl Völker dänge sisch zösamme.

Beij dä Opstand woode völl huchrangije Persune, Adlije, ömjöbraad un dö Höff op dr Kopp jestalld. Dat worp dat Land öm Joohrzeehnde zöröck. Als d Truppe van dr Zar zm Schluss d Naaß vööre hodde, vorloor Pugatschow dr Opstand un si Lääve.

## Jätt z lääse
* Övver dr Opstand
Johann Altfuldisch

**Johann Altfuldisch** (* 11. November 1911 ä Brückenau; † 28. Mai 1947 ä Landsberg am Lech) woch önö huhe SS-Mann un deelwiiß vortroon hä dr Chef van öt Konzentratiunslajer Mauthausen.

## Si Lääve
No singe Beitrett zo d NSDAP un d SS wood Alfuldisch Metjlett van d Wachpersune van öt Konzentratiunslajer Sachsenhausen un spiir dr 2. Vührer van öt Lajer Mauthausen. Hä woch bo beij alle Exekutiune dobeij, di em Lajer stattvonge. Döck stäng hä och en d Nööhde, wenn Jevangene en d Jeneckschosseck ömjöbraad wode.

Altfuldisch wood beij dr Mauthausenprozess zm Duud vorurdeeld un am 28. Mai 1947 opjöhange.

## Jätt z lääse
* Övver dr Mauthausenprozess (PDF-Datei; 89 kB)
Henny Porten

**Henny Frieda Ulricke Porten** (* 7. Januar 1890 ä Magdeburg; † 15. Oktober 1960 ä Berlin) woch ön dütsche Schauspellerin un wood dörch hör Filme en d Stommfilmzitt bökannd.

## Hör Lääve
Henny wood zwar ä Magedeburg jöboore, läävde do ävver mä ee Joohr, iih sö met hör Äldere en dr Ruhrpott trock. 1895 jäng dö Famelisch dann no Berlin. Am 10. Oktober 1912 hiirode Henny dr Schauspeller *K. A. Stark*, dä ävver 1916 em Ischde Weltkresch storv. 

1924 hiirode Henny dr Jüdd *Wilhelm von Kaufmann-Asser*. D Nazis woohle hör zwänge, sisch va häm z trenne, ävver Henny joov hörö Mann net op.

## Henny un hör Filme
Dörch önö Vrönd van hörö Papp, dr Produzent va Filme *Oskar Messter*, liirde Henny öt Lääve vöör un henger d Kamera kenne. 1906 stäng sö öt ischde Mol vöör ön Kamera, ävver hörö ischde Film met ön jrüüßere Roll woch *Meissners Porzellan* em sälbe Joohr. Öt durde net lang un sö wood d bökanndste Schauspellerin ä Dütschland en d 1910er Joohre.

Zo hör bökanndste Filme jöhüre Anna Boleyn un Kohlhiesels Töchter. 1919 maade Henny hör eeje Filmjösellschaff op, di sisch ävver mä bes 1925 held, iih sö sisch met ön Jösellschaff va Carl Froehlich zösammedäng.

D Nazis maade hör öt Lääve schwoch, ävver dat stüürde Henny net. Sö driihnde wiir Filme. No dr Zweide Weltkresch werkde Henny Porten vöör d DEFA.

Tösche 1906 un 1955 spellde Henny Porten ä 173 Filme met, 26 wode va hör produzeerd.

## Jätt z lääse
* Henny Potens Filme
Johnson River

D **Johnson River** es önö Floßß ä Alaska.
Singe Aavang had dr Johnson-River em Jonson-Jletscher, dä em Norde van d Alaskakett litt un si Äng beij d Mündung en dr Tanana River. Dat litt en d Nöhde va Delta Junction. Kikkt mo sisch dä Floßß a, dann stelld mo vass, dat hä z di Flöss jöhüre, di dr Yukon erjävve.

## Jätt z läässe
* Övver dr Floßß
Codex Atlanticus

**Codex Atlanticus** es ön 12 bändisch Zösammeställong va Zechnunge un Belder, di Leonardo da Vinci tösche 1478 un 1519 erstalld had. Sö es hü en d Biblioteca Ambrosiana ä Mailand zö vänge.

Leonardo da Vinci hod völl va sing Ideee als looß Blattsammlung opjöschrävve. No singe Duud veele di Francesco Melzi en d Häng, dä beij Leonardo jeliird hod. Däm singe Jong Orazio ärvde di 1119 Bläär, kömmerde sisch ävver komm öm dä Kroom un sö woode vorstreud. Pompeo Leoni fluppde öt, dr jrüützde Deel van Leonardos Opzeechnunge wärm zösamme z kriije un maade dorus dr Codex Atlanticus, dä ävver zo di Zitt mä us 400 Bläär böstäng. 

Leoni storv em Joohr 1608, un op Ömwäch koom dr Codex zo dr Jraf Galeazzo Arconati. Dä kutt ävver winich domet aavange un schenkde di Saache d Ambrosianische Bibliothek ä Mailand.

Tösche 1968 un 1972 woode di Ongerlare noch ens dörchjekekke un neu zösammejöbonge. Hüü send en dr Codex 1119 Bläär us Leonardos Opzeechnunge. Jeddes Blatt had di Mosse 64,5 x 43, 5&nbsp;cm. Öt send 12 Bänd druss woode.

Em Joohr 2002 stald mo vass, dat op d Bläär Fläcke wore, di mo z isch vöör Schömmel jöhalde had. Spiir vong mo ävver öruss, dat dat Queckselver es, dat mo zo öt Papiir jöjovve hod, öm dodörch dovör z sorje, dat kenne Schömmel an öt Papiir kütt.

## Jätt z lääse
* Övver dr Codex
Ainola

]
**Ainola** es dr Naam van öt Huuß, dat dä us Finnland stammnde Komponiss Jean Sibelius met sing Vrau Aino böwonnde un seijd. 1904 bötrock. Jean Sibelius un sing Vrau Aino woode op öt Jrondstöck böjraave.

## Wo dat Huuß litt
Dat Huuß leed Sibelius onjöväär 40 km va Helsinki vott en d Jemeende Järvenpää, en d Nööhde van dr See Tuusulanjärvi, bouwe. Hä sood he di Rouh, di hä en d Jruußstadt net vänge kutt. Dat Huuß bösoß beij sing Vädischställung em Joohr 1903 noch kenne Wasseraschloss. Öt wood mä met Strom un öt Telefon vorsorchd.

## Watt Ainola z beene had
Ainola bösteehd ävvver net mä us dat Wonnhuuß. Op dat Jrondstöck wood och ön Sauna un önö Päätsstall jöbouwd. Ön Wärkstatt vängd mo och. Zosätzlich jitt öt he och noch önö jruuße Jaade.

## Ainola em Joohr 2010
D 5 Dööhtisch va Sibelius vorkoovde Ainola em Joohr 1972 an dr Staat Finnland, dä us dat Huuß em Joohr 1974 ö Museum maade.

## Jätt z lääse
* D Siij va Ainola
Jean Sibelius

**Jean Sibelius** (* 8. Dezember 1865 ä Hämeenlinna; † 20. September 1957 ä Järvenpää beij Helsinki), dä eejentlich *Johan Julius Christian* hosch, woch önö Komponiss us Finnland.

## Si Lääve
Jean wooss en ön schwedisch sprächende Famelisch op. Hä liirde Musik met d Hölp van Richard Faltin un Martin Wegelius. Z iisch studiirde hä dat Fach ä Berlin, dono ä Wien. Em Joohr 1891 trock hä zöröck no Helsinki un werkde z iisch als Musikliihrer un dono als Komponiss. Em Joohr 1892 hiirode Jean Sibelius un bötrock 1901 ö neu Huuß, dat hä Ainola nannd, em Süde va Finnland.

Jean werkde völl a Sümphonie, Orchestermusik un Violinkonzerte. Och enn Oper stammd us sing Väähr.

Sibelius es enne van di winnije Komponiste, di usserhalb va Finnland bökannd wood.

## Jätt z lääse
* Homepage van d dütsche Jean-Sibelius-Jösellschaff
Neumond

Onger **Neumond** vorsteehd mo di Mondphas, beij dör dä Mond, dä am Hemmel es, van dr Mänsch, dä no häm kikkd, net jeseh wäde kann. Neumond es öt Jäjestöck zm Vollmond.

## Astronomische Ursach
Dä Mond lööd net van alleen. Hä es mä hell, wenn dat Ledd, dat van d Sonn kütt, va häm zöröckjöstraahld weed. Beij Neumond trefft ävver mä Ledd di Röcksih, di mo van d Ääd us net see kann. Di os zojöwand Siij kitt ke Ledd aav un bliid vöör os düster.

Dat Beld zeechd di Situatiun, wobeij d Sonn va rääts schingt. Phas 1 jitt vöör dr Mänsch op d Ääd Neumond un duurd onjöväär 35 Stond.

Vöör dr Neumond lije d Phase met aavnämmende Mond un op Neumond folchd dr zonämmende Mond.

## Jätt z lääse
* Ön Mondtabell
Benedikt I.

**Benedikt I.** († 30. Juli 579) woch tösche dr 2. Juni 575 un singe Duud dr Bischoff va Rom.

## Si Lääve
Benedikt, däm singe Naam *dr Jesäähnde* heeschd, woch dr Soohn van önö Mann, dä *Bonifacius* hosch. Als hä zm Papst jöwäähld wood, hod d Kerch ä Byzanz dat Räät, däm zostämme z mösse. Dörch dr Äävall van d Langobarde broch dr Kontakt zo d Kerch ä Byzanz bo janz aav, un öt duurde eevich, iih dr neue Papst si Amt änämme kond. Tösche dr Duud va Johannes III. un dr Amtsatrett va Benedikt I. loore 11 Mond.

Benedikt I., va däm winnije Sache övverlävverd send, övvernomm dat Amt en ön schwoch Zitt. D Langobarde veele en, stallte dat Land op dr Kopp. Krankheete un Honger raavde völl Lüüh us öt Lääve.

Benedikt bökleede si Amt övver 4 Joohr, 1 Mond un 28 Daach. Singe Nachfoljer woch Pelagius II.

Benedikt I. storv am 30. Juli 579 un wood op d Vöörplatsch van d Sakristei van dr Petersdom bejraave.

## Jätt z lääse
* ''Pope Benedict I.''
Anchiano

**Anchiano**http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Anchiano&language=de&params=43.816666666667_N_10.766666666667_E_region:IT_type:city es dat Ochtsdeel va Vinci, ä däm Leonardo da Vinci jeboore woode es.

Anchiano es ö kleng Dörp beij Faltognano. Öm di paar Hüüser öröm vängd mo meeßd Wingberch un Olivebööhm. Leonardo da Vinci had he sing Kengkheed vorbraad. Dä Burehoff, ä däm hä jöwonnd ha soll, jitt öt hüü noch un kann bösood wäde.

## Jätt z lääse
* Öt Jeburtshuuß va Leonardo da Vinci
Bud Abbott

**Bud Abbott** (* 2. Oktober 1895 ä Asbury Park, New Jersey; † 24. Aprel 1974 ä Woodland Hills, Kalifornie) woch önö Schauspeller us d USA.

## Si Lääve
### Vöör dr Zweide Weltkresch
Bud Abbot, dä als *William Alexander Abbott* jeboore wood, hod Äldere, di sälvs em Schouwjeschäff Jeld vordeente. Bud broch em Joohr 1909 d Schüll aav un vordeende sisch si Jeld en dr Vorjnüjungspark Coney Island. Spiir werkde hä an öt Theatr. Hä woch sujar Manager van Theaterjruppe un dat vorholp häm 1931 dozo, vöör önö kranke Kollech va Lou Costello op d Büühn ä z sprenge.

Dat Zösammespell tösche Bud un Lou Costello fluppde ösu jott, dat di zwei en d 30er Joohre als Abbott un Costello zösamme optroone. 1938 hood mo sö öt ischde Mol em Radio un kott dono troone sö op dr Broadway op.

1940 woch dat Duo öt ische Mol en önö Film, *Ön Naahd en d Trope* z see, dä öm d 10 Milliun $ äbraad. Abbott un Costello woode su bökannd, dat sö net mä z dö bökanndste Schauspeller em Joohr 1942 ernannd woode, sö krääte och ön eeje Radioschow, spiir och ön Schow em Fernsehe.

Em Zweide Weltkresch vorsoote sö Jeld vöör d Armee z sammele un braate 89 Milliun US-$ op.

### No dr Zweide Weltkresch
No dr Kresch driihnde Abbott un Costello bökannde Filme, di völl met Horror un Monstere z do hodde. Ävver dat jäng mä bes 1957 jott als sisch dat Duo em Krach trennde. Öt jäng öm Jeld, dat tösche beede opjödeeld wäde solld.

Abbott hod Scholde beij d Stüür, di hä zöröckzahle mood un dobeij jözwonge woch, alles watt hä hod, zö vorkoofe. Häm bleete am Äng mö noch 180 US-$ dr Mond, di hä als Sozialhölp vam Staat kräät.

Bud Abbott had enne Stäär op dr Hollywood Walk of Fame.

Abbott storv am 24. Aprel 1974 ä Woodland Hills, Kalifornie.

## Jätt z lääse
* Offizielle Website
Kroger

**Kroger** es ön Supermarktkett ä d USA. Hör Zentral es ä Cincinnati em US-Bundesstaat Ohio.

Dat Ongernehme, dat 1883 als klenge Tante-Emma-Lade aavong, es hüü z Daachs ä 32 Us-Bundesstatte vortroone un maad önö Ömsatz va 45,35 Milliarde Dollar. Övver 300.000 Lüüh vordeene hör Jeld beij Kroger.

## Jätt z lääse
* D Siij va Kroger
Fräulein Seifenschaum

**Fräulein Seifenschaum**, op Ripuaresch *Vräuche Seefeschumm*, es önö dütsche Stommfilm us öt Joohr 1915. D Rejii hod Ernst Lubitsch. Dä Film jilt als vorloore.

## Övver dr Film
Dä em Joohr 1914 jedriihnde Film wood am 25. Juni 1915 ä Berlin öt ischde Mol öt Volk en d Kinos jezeechd. Hä hod ön Längde va 350 Meter un es dr ischde Film, ä däm Ernst Lubitsch Rejii jöhad hod. Usserdäm wood *Fraulein Seifenschaum* va Lubitsch produzeerd un hä spelld sälvs ön Roll va d Persun *Ernst*.

## Woröm öt en dä Film jäng
En di Zitt van dr Ischde Weltkresch wäde alle Lüüh no öt Militär äjötrocke. Su jeed öt och dr Eejedömmer van önö Friseurlade. Öm däm net schlösse z mösse, kömmere sisch Vrau un Doohter öm öt Jeschäff. Di jong Vrau seefd d Konde en un d Mamm nämmd dr Bart aav.

Ernst, önö Kond, kütt en dr Lade un werpd ö Ööhjelche op d Doohter, d Mamm sitt dat net jäähr un werpd häm us dr Lade öruss. Ävver Ernst jeehd net alleen, hä nämmd d Doohter met. D Mamm rast hänger di 2 her un ön weld Jachd jeehd los. Isch op ö Boot nämmd dat ö Äng un Ernst häld öm d Hand van d Doohter a.

Si Äng vängd dr Film als öt *Vräuche Seefeschumm* hörö Ernst raseerd un häm dobeij döck schniid. Beij jedde Schnett moss sö häm ö Bützje jävve.

## Jätt z läse
* Övver dr Film
Rudolf Emilian Sieber

**Rudolf Emilian Sieber** (* 20. Februar 1897 ä Aussig, Böhmen, Österreich-Ungarn; † 24. Juni 1976 ä Sylmar, Kalifornie) produzeerde en Amerika Filme. 

Rudolf Emilian woch va 1923 a met Marlene Dietrich vorhiirod. Di 2 trennde sisch en d 30 er Joohre, ävver sö bleete bes zo singe Duud em Joohr 1976 vorhiirod.

Marlene Dietrich un Rudolf Emilian Sieber hoode enn Doohter, Maria Riva.

## Jätt z lääse
* Sing Filme
Liberty Hyde Bailey

**Liberty Hyde Bailey** (* 15. Määz 1858 ä South Haven (Michigan), USA; † 15. Dezember 1954 ä Ithaca) woch önö Botaniker un Schriiver.

## Si Lääve
Bailey wood als dreide Kengk van ön BuureschFamelisch jruuß. Hä studiirde an d Michigan State University, die m Bundesstatt New York litt. Zo di Zitt hiirode hä Annette Smith. Spiir jäng Liberty Hyde Bailey no d Cornell University, wo hä enne van d Direktore wood.

Bailey schreev Hömmölö va Bösch övver Bööhm un Planze. Usserdäm stamme völl Jedichte us sing Väähr.

## Jätt z lääse
* Övver häm
Nicola Panaro

**Nicola Panaro** (* 12. September 1968 ä Casal di Principe, Italije) es önö Chef van d Camorra, d Mafia. 

Nicola jöhood zo dö am meeßde jösoode Metjledder van d Mafia. Seijd öt Joohr 2003 stäng hä op d Liiß van d am meeßde jösood Mänsche ä Italie. Övver 9 Joohr mööd hä noch äsetze. 1999 sold hä at öns en öt Kitsche, ävver öt joov net jönoch, dat mo häm nowiise kutt. Seijd di Zitt had hä sisch us dr Stöpp jömaad.

Am 14. April 2010 wood Nicola Panaro en d Nööhde va Neapel vassjönomme.