open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bross

D **Bross** van d Vrau jöhüüd zo d Jöschlächtsdeeler. S deene dozo, dovöör z sorje dat ö kleng Kengk, önö Säuchleng, jätt z eiße kitt. Drüse en d Bross sorje dovöör, dat Melch entsteehd.

D Produktiun va Melch es eejentlich di Opjaav, di ön Bross nüdisch maad, ävver wenn mo sisch d Bröss va Säujedeere akikkd un di met d Bröss va Vraue vorjlichd, dann sitt mo d ärje Ongerscheed en d Jrüüde. Bröss va Vraue send em Vorhäldnes jrüüßer als di bei Deere. Doruss schlösse d Wesseschaffler, dat Bröss och vöör d Männer do send un dönnö jett z kikke beene solle, s dodörch heeß op Vraue mache.

Bröss entstönd at beij d Entweggelung us öt Ei en dr Modderliiv, su dat Jonge un Mädcher Bröss hand. Dat send am Aavang ävver mä kleng Knübbelcher, di sisch beij beede komm ongerscheede. Isch en d Pubertät, dat heechd beij d Entweggelung vam Kengk zm jonge Ärwaaßene, waaße d Bröss van d jong Vraue, beij d Jonge bliive si wi so wore. 

Dat beij Vraue Bröss jrüüßer un kleener send hat domet z do, dat mi övv winnijer Vett äjölaajert weed. Di Vrau ka nüüß dovöör. Ävver och anger Äflöss ändere d Form. Kitt ön Vrau höör Daach, dann kann dat at d Form van ön Bross ändere.

Vraue vorsöcke döck, d Form van d Bross z ändere, damet se mi Vreut an hön hand. Sälvs d Mode.
Dalli

Dr **Dalli** es ön Firma ä Stolbersch. S ställd Seef un Weischpolver her. Wä at öns dörch dr Aldi jöjange es, dä kännd öt Weichpolver Tandil. Dat kütt us d Kässele van dr Dalli.

Dalli jöhüüd zösamme met anger Firme d Famelisch Weetz. D Weetze send och noch d Eejödömmer va Mäurer un Weetz, di Pervüm maache. Usserdäm jöhüüd dönö d Chemie Jrönedaahl, di öt sisch op d Produktiun van Medikamente deed.

## Jätt z lääse
* Jätt övver dr Dalli
Chemie Jrönedaahl

**Chemie Jrönedaahl**, op Huchdütsch weed van d **Chemie Grünenthal** jösproche, es ön Firma ä Stolberch. S wood 1946 jöjründ. Z sarre had d Famelisch Weetz, dör och dr Dalli un d Firma Mäurer un Weetz jöhüüd.

Jrönedaahl woch d ischde Firma ä Dütschland, di öt Penecellin op dr Maad braade.

En d 60er Joohre maade Jrönedaahl wältwitt van sisch mulle. D Firma hod öt Conterjan op dr Maad braad. Dobeij zeechde sisch, dat dat Meddel beij schwanger Vraue schwoch Voränderungen an öt onjöboore Kengk vorursachde. Völl Kenger koome messjöbeld op d Wält.

Jrönedaahl had nävver d Jöbäude ä Stolberch och ö jruuß Wärk ä Oche. Och em Ussland es Jrönedaahl met Böteilijunge vortroone. 

## Jätt z lääse
* Jätt övver Jrönedaahl
Ann Forrest

**Ann Forrest** (* 14. Aprel 1895 ä Sønderho; † 25. Oktober 1985 ä San Diego, USA) wood als Ann Kroman ä  Dänemark jöboore. S woch ön Schauspellerin en d Stommfilmzitt.

## Anns Lääve
Ann trock va Dänemark no Amerikka un speld hörö ischde Film em Joohr 1915, dr ischde va zösamme 33 Filme, doronger The Grim Game. Dobeij trock sö öt vöör, Rolle va Vraue z övvernämme, dönö öt döheem jott jöveel. Döck vong öt ä d Filme a z kriiche. Völl Lüüh saare, dat Ann sisch zm Star jökresche hod.

Ann woch ö nett Vromisch un dat holp hör, Rolle z vänge, wo öt ä Jösällschafftsdrame optroon. 

Em Joohr 1931 trock Ann Forrest sisch janz us öt Filmjöschäff zöröck.

## Jätt z lääse
* Öt Lääve va Ann Forrest
Pichilemu

**Pichilemu** es ö kleng Örtche van em Joohr 2003 onjeväär 12392&nbsp;Äwohner. Öt litt em Süde va Chile.

 

## Websiije
* D Websiij van öt Örtche
Anna Maria Kaufmann

**Anna Maria Kaufmann** (* 1964 ä Edmonton, Kanada) es ön Sängerin, di Opöre un Musiköls sängt.

Anna Maria wood ä Kanada jöboore. Sö hod ävver önö heeße Drooht no Dütschland. Hörö Uurjruußpapp komm va do un met 17 Joohr koom sö öt ischde Mol ä dat Land. Sö werkte un stäng dobeij öt ischde Mol op ön Büühn.

Ä Düsseldörp studiirde Anna Musikk. Em Joohr 1990 hod sö d Möjelichkeet ä Hamburch en öt Musiköl Das Phantom der Oper z sänge. Dat fluppde ösu jott, dat sö mi als 500 Vörhäng sooch. 1,5 Milliun Plaate woode vorkoovd.

Spiidr, dat woch öm 1997, trock öt Anna Maria wärm zöröck no Kanada, wo sö ä Opöre optroon. Ävver och ä Dütschland (Wissbaade, Bremen) un Österreich (Wien) woch sö z hüüre.

Wä net ösu jäähr en öt Teatr jeed, dä kutt Anna Maria Kaufmann em Joohr 1997 och em ZDF beij dr Tatort see un hüüre. Dat Leddche „**“ bliid völl Lüüh em Uuhr.

Anna vorzalld, dat sö och jäähr beij Vossballspeller d Nationalhümne jösonge had. Dat passeerde 1994, 1996, 1998. Och 2006 maade sö beij Konserte zösamme met Vossballspeller met.

## Weblinks
Alabasterbeld

Dat Beld **Befreiung der Andromeda, Entfesselung der Winde durch Aeolus und Aeneas** es va Hans va Oche op beede Siije van ön Alabasterplaat jömold. Öt entstäng öm öt Joohr 1600. 

Di zwei Belder, di hü z Daachs en d Sammlung va Schloss Ambras ä Wien z see send, woode op di vöschte un d hängischde Siij van ön fing poliirde Alabasterplaat, di 38 mol 45 cm jruuß es, jömold. S zeeje Belder us d ald Mütolji. 

Op di enn Siij van di Plaat weed jözechd, wi Andromeda vreijölosse weed. Op d anger Siij kann mo sisch akikke, wi Storm entstäng als Aeolus sisch usstobe dorv.


Beld:Hans von Aachen 023.jpg
Beld:Hans von Aachen 024.jpg
Pötz

Önö **Pötz** es ön Aasammlung va Wasser, di z. B. op ön Strooß, op önö Plei övv en önö Bend stooh blävve es. 

Pötze send döck dr Orsprong va kleng Siive övv Bääch, wi mo beij dr Flaaßbaach jott see kann.

Pötze deene en d Natur völl Deere als Lävensraum. So bruche kleng Deere, wi d Molche, Vreusche un Salamandere sun Ecke, öm lääve z könne. Döck bliid dat Wasser en önö Pötz net lang stooh. Es öt ävver ösu lang en dat Louch, dat voll jöloufe woch, öm d kleen Deercher Zitt z jävve, us öt Ei z kruffe övv als Larv z övverlääve, dann had dä Pötz jönau dat jödooh, watt hä do kann, ö Biotop jöbeäld.

Dat Wasser ä Pötze kann va ongerscheedliche Ställö komme. Su kann öt Räähnwasser see, ävver och Wasser, dat us dr Bohm kütt, Jrondwasser. Su Wasser bliid en önö Pötz meeßd lang. Em Wengkter kütt och Wasser us dr Schnii dozo. Schneiwasser es vöör d Deere ävver net van ö sun jruuße Roll, do öt öm di Zitt z kald es, öm vöör di kleng Deercher ön Roll z spälle.
Dostellung van dr lange Türkekresch

D **Dostellung van dr lange Türkekresch**, op Huchdütsch sprechd mo van d *Allegorie auf den sogenannten Langen Türkenkrieg*, zeeje Situatiune us dr Türkekresch, dä en d Joohre 1593 bes 1606 aafjäng. Öt es en Serisch va Belder, di Hans va Oche tösche 1603 un 1605 molde.

Rudolf II. vüürde dä Kresch jäje d Osmane. Dodörch woode jruuße Deeler va Unjarn un Sövvebürje kapott jömaad. Kaiser Rudolf II. sooch sisch als dr Jöwänner, ävver wä jönauer häkikkd, dä ställd vass, dat dat net stämmde. Dä Kresch höd Rudolf II. bo dr Kopp jökooßd.

*Hans va Oche* molde 5 Belder zo dat, watt damols paßeerd woch. D Belder sänd net all erhalde blävve:


File:Hans von Aachen - Allegory of the Turkish war - The declaration of war before Constantinople.jpg|Vöör Istanbul weed dr Kresch ärklärd
File:Hans von Aachen - Allegory of the Turkish war - The Battle of Gorossló.jpg|D Schlachd va Hermannstadt
File:Hans von Aachen - Allegory of the Battle of Sisak.jpg|D Schlachd va Sissek
File:Hans von Aachen - Allegory of the Turkish war- Battle of Kronstadt (Braşov).jpg|D Schlachd va Kronstadt


Op ee Beld weed dr Prajer Ongerhändler jraad dr Kresch erklärd. Hä steehd do un hat Kette a sing Vöss. Änger Belder zeeje Schlachte, di dörch d Hölp van dr Hemmel jöwonne woode wore.

Di Belder woode en d Schatzkammer van Rudolf II. opjöhovve. S zeeje Lüüh us d damalije Zitt un Platsche, di öt werklich joov. Ävver och Sennbelder un ald Jötter woode en d Belder opjönomme. Dat woch janz normal vöör d Molerei in d damolije Zitt.
Flaaßbaach

Dr **Flaaßbach** es önö Baach, dä dörch Bösbisch läufd.

Singe Orsprong had dr Flaaßbach en d Bende tösche Bösbisch un Breenich, önö Deel van si Wasser kütt och us önö klenge Pötz en d Hostet, ön Strooß ä Bösbisch. Singe Naam kräät dr Flaaßbach dovan, dat vreuer hee d Vorbräscher vöör d Abteij ä Mönster werke moote. S hand an dr Baach Flaaß jöweische un vorarbeed.

Scherver, di en d Nööhde van dr Flaaßbaach vonge woode send, zeeje, dat öt at en öt 9. Joohrhondöt Männsche hee jöjovve had. Us di es spiir Bösbisch woode.

Dä mä winnije Kilometer lange Siif münd en dr Mönsterbaach, d Inde, wi völl Lüüh saare.

## Jätt z lääse
* Jätt övver Bösbisch un singe Baach
Kääzelöter

Önö **Kääzelöter** es ö Jöställ, dat dozo deehnt, Kääze op z nämmö un sö dobeij su z plazeere, dat sö oohne zö dröppe, vass stönd.

Hüüh z Daachs hand d Hüüser Strom un bruche kenn Kääze mi, ävver Kääze un Kääzelötere wääde wiir jöbrudd. Dozo drädd beij, dat Kääze schünn ussänd un dovöör sorje, dat öt dö Lüüh jott jövälld. Ävver och ä bösongisch Situatiune wääde döck Kääze jöbrudd. Dänkt mo mä öns a Kerche. Do brenne sö z. B. op dr Altar.
The Black Crook

**The Black Crook** es öt ischde Musiköl, dat jömaad woode es. Dat Stöck, dat en öt Ripuaresche met *Da schräje Vouwel ä Schwazz* övversatze weed, wood am 12. September 1866 op dr Broadway ä New York iischopjövüürd.

Dat Stöck veel net mä dörch sing Längde va 4,5 Stond un 475 Opvürunge op. D Musikk stammde och us önö Hoof anger Stöcker, di he zösammebraad woode wore. Op d Büühn woch döck dr Bäär loss. Aav un zo stänge bes zo 70 danzende Vraue öröm. D Ziegfeld Follies mösse sisch dat he aavjökekke ha.

## Woröm öt en dat Stöck jeeht
Önö Zaubörer en önö schwazze Ömhang es di Fijur, öm di öt sisch meeztöns driihnt. Dat Stöck spelld en dr Harz öm öt Joohr 1600. Völl kütt enne bökannd vöör, wenn mo *Der Freischütz* va Karl Maria von Weber jölääse hat. Ald Ongerlaare saare ävver, dat dat Stöck schwoch z vorstooh woch un döck dörjee z see schingde.
Mäddche

**Mäddche** nännt mo Kenger, di noch kenn Vraue send. 

Dat Alder, wann mo ö Mäddche Mäddche nännt, es schwoch vasszölääje. Dat hängd van d Kultuur aav. Ä Europa jeehd mo dova uss, dat ö Kengk bes zöm Alder va onjöväär 9 – 10 Joohr ö Mäddche es. Ä anger Kultuure kann sisch dat ävver ongerscheede, su dat Mäddcher do en dat Alder at als Vraue ajöseeh wäde.

## Mäddcher un Jonge
Öt zeechd sisch, dat op 1000 Mäddcher 1050 Jonge jöboore wääde. D ischte Joohre övverlääve Mäddcher ävver bässer als Jonge, su dat dat Vorhältnes sisch op 100:104 aapaaßd.

## D Böjreff Mäddche
Dä Böjrevv Mäddche weed ävver net mä vöör Kenger jöbrudd. Dozo zälle:
* Mo sprechd van ö leed Mäddche, wenn mo Prostituiirde meent.
* Ö jövalle Mäddche es ön Vrau, di kenn Jongfrau mi ess.
Ziegfeld Follies

D **Ziegfeld Follies**, d *Jäcke van dr Ziegfeld*, woch ön Revü, di tösche 1907 un 1957 op dr Broadway ä New York vöör Opsee sorchde. S vorändernde dörch hön Aart di anger Stöcker, di en di Zitt opjövüürd woode.

En d Revü van d Ziegfeld Follies jäng öt mä öm d Musikk un öt Danzö, ön Handlung jööv öt komm. Dat woch och net nüüdich, di Lüüh koome wäje d nättö Vraue, di öt do op d Büühn zö see joov. 

Watt d Ziegfeld Follies op d Büühn zeechde, vorjlesche völl Lüüh met dat, watt anger Schows braate, ävver öt woch net ösu aröschisch, wi anger Büühne öt zeechde. Zwar veel aav un zo at öns ön Bross us d Bluuß, ävver dat woch dat, watt öt Volk erwaade, un öt hodde Spass dra.

Bökannde Stärcher send us d Ziegfeld Follies hervör jöjange. Dozo jöhoote Sophie Tucker, öt Fanny Brice suwi Dorothy Dickson un Barbara Stanwyck.

Öt Fernsehe vordrängde d Ziegfeld Follies, un em Joohr 1957 wood öt Projramm äjöstald.

## Jätt z lääse
* övver d Ziegfeld Follies
Bluuß (För Aan ze Donn)

Ön **Bluuß** es ö Kleerstöck, dat va Vraue jödraare weed.

## Dr Naam
Dr Naam Bluuß stammd van d Franzuse, di hand dat Wood *Blouse*, watt Voormannskeel heechd. Dat woch önö Keel, däm d Krützvaahrer övver d Röstung jödraare hand.

## Eejöheete va Bluusö
Hüüh z Dachs send di meetz us finge Stoff wi Sii övv Boomwoll jömaad. Dat woch vreuer angisch. Do wood och Polyester vorwerkd. Bluusö wääde ävver em Schnett van d Moode böäfloßd un dodörch valle sö döck angisch us. Dr Kraach, d Maue un Teische, di opjöniind send, all dat maat d Bluuß va hüüh us.
Linh Nga Nguyen

**Linh Nga Nguyen** (* 1982 ä Vietnam) es ön Schauspellerin, Dänzerin un Sängerin. 

## Linh Nga Nguyen als Kengk
Linh Nga Nguyen hod öt als Mäddche net jott. D Äldere hodde döck Kniiß un no ön Zitt trännde sisch Mamm un Papp vanee. 

## Hörö Beroff
Em Joohr 1999 maade Linh Nga Nguyen hörö Aavschloss an d Dänzschüll va Hanoi. Em Joohr 2000 steech sö en öt Filmjöschäff enn. 2006 maade sö dörch dr Film *Quynh* önö jruuße Schrett no vööre. Dat fluppde ösu jott, dat sö em jlische Joohr hör eeje Filmstudio opmaade. Kott dono reisde sö no Amerikka. Tösche 1999 un 2007 woch sö do ö paar mol em Fernsehe z see.

Och en öt Musikkjöschäff steech Linh Nga Nguyen en.
Cincinnati

**Cincinnati** es ön Stadt en dr Bundesstaat Ohio en d USA. Met ca. 330.000 Äwonner es öt d dreid jrüützde Stadt, di Ohio opzöbeehne had. En d jrüßer Jäjönd öm Cincinnati wonne sujar 2,1 Milliun Mänsche, wobeij ävver och Lüüh us dö Staate Kentucky un Indiana metjözälld wäde.

## Wo öt op d Kaad z vänge es
Cincinnati lid jönau do, wo di 3 Staate Ohio, Indiana un Kentucky aneestüsse. Wä well, da kann zövoss no Kentucky jo, d Roebling Hängebröck vorbängd Cincinnati met dat op di anger Sii van dr Floss Ohio lijende Covington.

## Jätt va vreuer
Cincinnati entstäng em Joohr 1788 als en van d ischde Städt en öt Nordwestjöbiid. Damols wooch öt ävver mä ö Soldatelajer. Als dr Miamikanal väädisch wood un Cincinnati an d Baahn ajöschlooße wood, jäng öt met öt Städtche bärchop. Öt woode mi un mi Lüüh, di dohä trocke. En di ischde Joohre läävde völl Amerikkaner en d Stadt. Öm 1850 ändernde sisch dat ävver. Us Dütschland trocke mi un mi Lüüh dohen. Dat jäng ösu witt, dat bes zo 60 % van öt Volk dütschlandstämmich woch.

## Wo dr Naam herkütt
Cincinnati had singe Naam van Lucius Quinctius Cincinnatus, önö Soldat em alde Rom erhalde. Hä sold domet jöiirt wäde.

## Watt sisch azökikke luuhnt
Wä sisch öns Cincinnati akikke well, dä moss dörch d Ennestadt jo un sisch Tyler Davidson Fountain, dr vreuere Fountane-Square, d Platsch met dr jruße Sprengbrunne akikke. Va do us es öt net witt bes no d Roebling Hängebröck. Ovvends had mo önö schünne Bleck op d Huchhüüser met dr 175 m huhö Carew Tower suwi d U.S. Bank Arena. Öt Riverfront Stadium jitt öt jo net mi. Em September weed ä Cincinnati öt Oktoberfess jöviihrd.

## Jätt z lääse
* Övver Cincinnati
Ohio (Floss)

Dr **Ohio** es önö Floss en d USA un es önö Zofluss van dr Mississippi. Hä dörchläufd d Staate Pennsylvania , Ohio, Kentucky, Illinois, West Virginia un Indiana. Sing Zoflöss brenge sujar Wasser us 14 Bundestaate.

## Wo dr Naam herstammd
Dr Ohio had singe Naam van ön Indianersproch un bödüüd „*Schünne Floss*“.

## Jätt va vreuer
Dr Floss deende als lang als Transportwääch un woch vreuer ön Jrenz tösche di jruuße Jebiite, die mo Terretorie nannd. Hä jalt als d Jrenz vöör dr Sklavehandel. Em Norde van dr Ohio joov öt di net, em Süüde wahl.

## Ohio als Verkiirswääch
Dr Ohio deende at lang als Transportwääch, ävver sing Wasserdeepde reichde komm us, jrüüßere Scheffe öt Bövaare zo ermeuöliche. Dat ändernde sisch iich als Stammdämm jöboud woode un dodörch dr Wasserstand aajöhovve wääde kutt.

## Jätt z lääse
* Övver dr Floss Ohio
Bildnis der Erzherzogin Anna

**Bildnis der Erzherzogin Anna** es dr Naam van ö Beld, dat Hans va Oche em Joohr 1604 jömoold hod.

## Wisu öt Beld entstäng
Rudolf II. joov Hans va Oche di Opjaav, vöör häm ön schünn Vrau met Jeld zö vänge. Öm häm dö schünnßde Vrau jözeechnet metbränge zö könnö, trock öt Hans och no Österreich un Norditalie. Ä Südtirol troff hä Anna.

## Övver öt Beld
Watt beij dat Beld opvälld, es dä jruuße Jäjösatz tösche d Hoof Schmück öm dr Hals van öt Anna un dä vröndlische Bleck van di Vrau. Dat lätt ön jruußö Läävensnööhde anämme. 

Spiir molde Hans va Oche ö zweide Beld va Anna, d Vrau, di Kaiser Matthias hiirode. Dä Ongerscheed zeechd, dat Hans va Oche beij öt Moole jätt jökoohld hod, öm ön schünner Vrau zö präsenteere.
Karl Albrecht

**Karl Albrecht** (* 20. Februar 1920 ä Esse; † 16. Juli 2014) es önö dütsche Ongerneehmer un zösamme met singe Broohr Theo Jründer van dor Aldi.

## Singe Wääch zo dr Aldi-Maat
Karl un Theo hodde öt als Kengk net jott. Sö moote vrasselö, öm rond zö komme. Dr Papp woch önö Berchmann, dö Mamm hod önö kleene Tante-Emma-Lade. Hä maade ön Liihr un övvernomm no dr Zweide Weltkresch öt Lävölsmeddeljöschäff van d Äldöre.

En d köttzde Zitt bouwde di zwei 13 Jöschäfte op. 1962 entstäng önö ischde Aldi-Maat. Dä Naam Aldi kütt va *Al*brecht-*Di*scount. En d 60er Joohre trännde d Brööhr Dütschland ä zwei Regiune op. Dr Norde kräät dr Theo, dr Süde jäng an dr Karl. Dö Jrenz woch en d Düsseldörper Eck.

## Si Prevatlääve
Övver häm weeß mo komm jätt. Hä es vorhiirod un had zwei Kenger suwi 6 Änkele. Karl läävd ä Essen.

## Öt Jäld
D Forbes-Liiß van öt Joohr 2010 zeechd, dat Karl d Nommer 10 onger d rischßde Mänsche es. Hä soll 23,5 Mrd. US-Dollar em Jeldbüll ha.

## Jätt z lääse
* Övver d Famelisch Albrecht
Fanny Brice

**Fanny Brice** (* 29. Oktober 1891 ä New York; † 29. Mai 1951) wood als *Fania Borach* jöboore un woch ön Sängerin un Schauspellerin, di beij d Ziegfeld Follies optroon.

Fanny jäng at em Alder va 8 Joohr no öt Teatr, nodämm höt d Schüll jöschmesse hod. Öm beij öt Wärk bässer zöräät zö komme, ändernde höt dr Naam no *Fanny Brice*. Öt spelld op d Büühn meeßd löstije Rolle.

Tösche 1910 un 1930 woch Fanny ee van di Stärcher, di d Ziegfeld Follies örussbraad hod. 

Met d Famelisch hod Fanny Brice net völl Flupp. Dreimol woch höt vorhiirod. Dobeij woch dr zweide Mann önö Vorbrecher, dä hänger Jittere jöhood. 

Hollywood driinde önö Film, dä *Funny Girl* hosch un ä Deele öt Lääve va Fanny Brice böschriivd.

Als di Zitt op d Büühn z Äng jäng, maade sö hör Jeld dodörch, dat s em Radio z hüürö woch. Öt kleng Kengk Snooks woch hör Roll, di sö at us d Ziegfeld Follies Zitt kand.

## Jätt z lääse
* Fanny Brice Lääve ä knappe Wööd
Sophie Tucker

D **Sophie Tucker** (* 13. Januar 1887 ä Russland; † 9. Februar 1966 ä New York) woch ee Stärche, di d Ziegfeld Follies örussbraad hand.

At als Kengk koom Sophie no Amerikka un noohm do no d Hiirod met Louis Tucker däm singe Naam Tucker aa.

Hörö ischde Optrett hod Sophie em Joohr 1906 ä New York. Drei Joohr spiidr, 1909 vong sö dr Wääch no d Ziegfeld Follies. Dodörch wood Sophie bökannd. Dörch d Zösammearbeed met Ted Shapiro entstänge hör bökanndste Musikkstöcker. 

Sophie schaffde och dr Sprong en dr Tunfilm, wi Rolle ä Filme us d Joohre 1929 un 1938 zeeje.

## Jätt z lääse
* D Filme va Sophie Tucker
Heinrich Boere

**Heinrich Boere** (* 27. September 1921 ä Eischwiller beij Oche) woch ö Metjlett van d SS un wood am 23. Määz 2010 van öt Jörichd ä Oche böstroovd, ä Holland Mänsche ömbraad z ha. Hä moss läävenslang en öt Kitsche.

## Si Lääve
Dä ä Eischwiller jöboorene Boere trock at als Kengk no Holland. Singe Papp koom va do. Met 19 Joohr troon hä dö Waffe-SS beij un kämpfde 2 Joohr an d Ostfront. Va 1942 a woch hä wärm ä Holland, un öt Kommando *Feldmeijer*, däm hä aajöhood, ongerstäng sisch, Anschläch jäje Weehrstandskämpfer z rääche. 54 Mänche woode dobeij ömbraad, an öt Stärve va 4 woch Boere böteilicht.

1949, dat heechd no öt Äng van dr Zweide Weltkresch, wood hä van ö Jörichd ä Amsterdam zm Duud vorurdeeld. Hä hod sisch do ävver at no Dütschland uß dr Stöpp jömaad. Do ändernde hä singe Naam un nannd sisch Bergmann. Hä läävde ä Eischwiller. 

1983 stalltö dö Holländer önö Andrach, Boere a Holland usszölävvörö. Dozo koom öt ävver ni, dat loch dora, dat Boere dörch singe Beitrett zo d SS möjölicherwiiß no öt Jesetzboch Dütsche woode woch. Dat böwaahrde häm vöör d Usslävverung.

Em Joohr 2008 entscheed öt Jörichd ä Oche, dat öt kenne Beveelsnutstand vöör Boere jöjovve hod un öt Völkerrääd d Morde an d 4 Mänsche net däckde. Trotzdäm koom öt net zo ön Vorhaftung va Boere. Önö Doktor böscheed häm, dat hä öt an öt Häzz höd.

Ö Jörichd ä Köllö entscheed dojäje ö Joohr spiidr, dat öt Boeeres Jösondheed bässer jäng un hä ön Vorhandlung dörchstooh kütt.

Am 23. Määz 2010 entscheed öt Jörichd ä Oche, dat Boere läävenslang en öt Kitsche moss.

Hä ess am 15. Dezemmber 2011 en et Kitsche gekumme un am 1. Dezemmber 2013 met 92 johr em Krankehus för Verbrecher en Fröndeberch verstorve.

## Quälle
Beveelsnutstand

Van önö **Beveelsnutstand** weed jösproche, wänn di bötroffe Persun en ön Situatiun jöroone es, beij dör sö op jädde Vall jäjä *ee* Jösätz vorstüßd. Ee Jösätz jitt jätt vöör un dat zweide sätt jätt ajisch.

## Situatiune

* Döck weed dä Böjreff beij Soldate jöbrudd. Di send dodrop voreidischd woode, hör Land op vräsch misch komm öruss zö deene un Beveele zö bövoljö. Dä Eid hand sö aavjölaad un dörfe däm net brääche. Aav un zo jitt öt ävver Situatiune, wo Soldate ä Laare komme, dat z.&nbsp;b. hön Jöweeße jätt angisch sätt övv ö Jösätz jätt angisch vöörjitt. Öt kütt zo önö Beveelsnutstand.

* En d NS-Zitt send völl Vorbräche paßeerd, di met önö Beveelsnutstand ärkläärd woode.

* En d DDR-Zitt leef völl aav, watt öt Jösätz vöörjoov, watt ävver jäje anger Jösätze vorstoss. Mo dänkd do mä äns an d Schuss op Lüüh, di us d DDR vottleefe.
Carew Tower

]
Dr **Carew Tower**, watt op Ripuaresch *Käru Tauer* ussjösproche weed, es öt zweidhükßde Huuß va Cincinnati. Hä brängd öt op ön Hüüdö va 175 Meter. Singe Naam kräät öt Huuß no önö *Joseph Thomas Carew*. Hä litt an enn van d Hauptstrooße, d *Vine Street*, en d Mäddö va Cincinnati.

Met dr Bouw van dat Waahrzeeche va Cincinnati wood em Joohr 1929 aajövange. En di Zitt veel dr Schwazze Friddach, wo d Börs en d Knee jäng. Öm Jeld z spaarö, woode Backsteen beij öt Huuß jönomme. Jöpland woch, dat Plaate us Kalkstee vorwand wääde sollte. Dekoratiune us Metall, di vörjöseeh wore, woode och jöstreche.

Zwei Joohr, dat heechd bes zöm Januar 1931, wood an dr Carew Tower jöwerkd, iih di 49 Etage väädisch wore. 128.000 m² Room vöör Büros entstänge, 4500 Dörrö woode äjösatze un 9000 Venstörö äjöhangö.

Wö beij schünn Wäähr met dr Opzoch op öt Daach väährd, dä kann van do us noch 3 Staate kikke. Hä sitt Ohio, Kentucky un Indiana.

## Jätt z lääse
* Övver dr Carew Tower
Riverfront Stadium

]

Öt **Riverfront Stadium** ä Cincinnati (Ohio) woch öt vreuörö Stadion vöör dö Sportaarte Football un Baseball. Öt wood em Joohr 2002 aavjöresse.

## Va vreuer
Öt Riverfront Stadium stammd us öt Joohr 1968. Damols kooßde öt önjöväär 48 Milliun Dollar. Em Joohr 1995 wood dr Naam van öt Stadium en *Cinergy Field* jöändört. Dobeij wiißd dä Naam op *Cincinnati Energy* hän, önö Lävverant va Änerji vöör d Jäjönd.

## Watt zeechnöt öt Stadium us?
Öt Riverfront Stadium woch öt ischde Stadium, dat kännö normale Rase hod. Dr Boom woch janz met Konstrase usjölaad.

## Wä he spellde
Em Stadium spellde nääver d Cincinnati Reds och d Cincinnati Bengals. D Reds trocke en dr Great American Ball Park öm, dö Bengals en öt nävveaa liiönde Paul Brown Stadium.

Dat Stadium wood am 29. Dezember 2002 aavjöresse.
Aldi

**Aldi** es ön dütsche Supermaatkätt, di wältwitt Waach vorkloppd un zo d jrützde jöhüüd.

## Jätt va vreuer
Met dr Aldi vong öt em Joohr 1913 a. Damols hod d Mamm van d Brööhr Karl un Theo Albrecht ö Lävölsmeddeljöschäff, dat d Kenger spiir övvernomme. Dat woch no dr Zweide Weltkresch. Di Zwei hodde ö jooh Hängche] un us dat ee Jöschäff woode mi un mi.

1960 hodde sisch di Brööhr Albrecht at en önö Aldi Nord un Aldi Süüd Dütschland opjödeehld. Öm di Zitt ändernde sisch ä Dütschland öt Vorhalde van di Lüüh, di äkoofe jänge. Sö woohle sich d Waach sälvs nämme un net mi bödeehnd wääde. D normal Jöschäffde läddö doronger un och dr Aldi jäng öt schlääter. Do koom dö Aldi-Brööhr önö Jödanke. Sö stalltö en dä Laade Rejale un mä ön böjränzde Zaahl a Waahr. Di woch ävver dütlich bellijer als di Waach, di mo ä anger Jöschäfte aajöboohne kritt. Lüüh, di do werkde, vong mo mä winnije. Ee övv zwei kroomde, un an d Kass sooß enne, da aaheld. Dat fluppde un spiir spronge och angere op dä Zoch op.

## Dütschland deeld sisch Aldi op

Ä Dütschland hat dr Aldi Nord öm di 2500 Jäschäfftö, dr Aldi Süüd 1700. Dodörch komme sisch di Brööhr nät en öt Jeheje un dönt sisch net wiih. D Jrenz tösche di 2 Kette vorleuft Medde dörch Dütschland wi öt di Kaat zeechd.

## Aldi ä anger Länder
Nävver Dütschland vängd mo dr Aldi noch ä Österreich, Frankreich, Holland, Belje, Ängland, Dänemark, Australie, Spanie, d Schweiz, d USA, Slowenie, Irland, Pole, Luxemburg, Jriichenland, Portugal un Unjarn.

## Jätt z kikke
* Aldi ä knappe Wööd
Covington

**Covington**, op Ripuaresch **Kavington**, es ön Stadt en dr US-Staat Kentucky. Als em Joohr 2000 jözalld wood, sänd sö op 43.000 Lüüh komme, di do läävde. Domet es öt dö vönvdjrützde Stadt ä dä Staat.

## Wo öt litt
Op d Kaat vängd mo Covington op d Hüüde va Cincinnati. Öt es met di Stadt dörch d Roebling Bröck vorbonge. Covington litt jönau do, wo dr Floss Licking en dr Ohio leuft. Dö Koordinate send 39_3_54_N_84_30_35_W

## Jätt va vreuer
John Gano, Richard Gano, un Thomas Carneal koovdö em Joohr 1814 ö Stöck Land, us dat spiider Covington wood. Va di Zitt a woss Covington jäddes Joohr. Mä en di Zitt van d jruußö Rezessiun joov öt Röckschläch. 

## Öt Wäähr
Covington zeechnöt sisch dörch heeßö un drüü Sommerö un kald Wenkterö us. Dodörch waaße he Planze, di mo sonß mi em Süüde vängd.

## Schünn Platsche ä Covington
Wä no Covington kütt, dä solld sisch ö paar Minütte Zitt nämme, öm sisch d Cathedral Basilica of the Assumption, Covington, op Ripuaresch *Kerch van d Hemmelvaahrd* akikke. Och d Mother of God Roman Catholic Church, dö *Modder van d Joddes Kattolesch Kersch* es önö Bleck wääd.

## Jätt z kikke
* Ö paar Beldcher us d jooh au Zitt
Konrad Krauss

**Konrad Krauss** (* 30. Mai 1938 ä Wilhelmshave) es önö Schauspeller.

Krauss studiirde ä Hamburch dö Schauspellerei un Musikk. Dat fluppde ösu jott, dat hä 1960 en önö Film övver Faust metspellde. Ävver och en dor Tatort un Großstadtrevier woch hä zö see. Völl Lüüh es hä als Arno Brandner us dö Seefeoper Verboone Leevde bökannd. Do spellde hä seijd d ischde Folje met.

## Jätt z lääse
*
Prüdöri

Onger **Prüdöri** vorsteehd mo di Äställong van önö Mänsch, nüüß met Säkßualität zö do ha zö welle, zö scheu zö see, övver Nacktheed zö spräche övv sö zö zeeje. 

Prüdöri bötreffd och Denge wi Filme övver Erotik, Mode (z. B. Bikinis, knappe Bötzjer), un sälvs Bösch, di sisch met Nacktheed böschäfftije suwie nackte Persune op Belder (Aktbeld) well sisch önö prüde Mänsch net akikke, va FKK janz zö schwiijö.

D Prüdöri koom em 17. Jaahrhondöt op. Nackte Liiver woode vorhülld. Öt woch di Lüüh net räät, dat mo hörö Liiv soch. Di Äntweggelung veel en d Zitt van dö Opklärong. 

## Jätt z lääse
* Övver d Prüdöri
Voss

Önö **Voss** es dor öngischde Deel van öt Bee.

Dr Voss bösteehd us d Ziihne, dr Medelvoss un d Vosswotzel. Kikkd mo sisch dä Mäddelvoss a, su moss mo do wiihr ongerscheede. Mo vängd dr Ballö, d Soohl, d Vääch, dr Spann un dr Ress.

Zälld mo d Knouche, su kütt mo op bes zo 215 Stöck ä beede Vöss zösamme. D Knouche em Voss belde ö Jöwölbö. Es dat dörchjötroone, sprechd mo van önö Plattvoss.

D Soohl had di Opjaav, dovöör zö sorje, da töt beij öt Opträäne net ösu stuckd. Mo kann sisch d Soohl als ön Aart Väähr vörställä.

Dörch dr Voss es öt dr Mänsch mä möjelich opräät zö jo. Dä sorchd dovöör, dat hä net ömvällt un jraat joo kann.
Shakira

**Shakira** (* 2. Februar 1977 ä Barranquilla, Kolumbien als *[[Shakira Isabel Mebarak Ripoll]]*) es ön Sängörin us Kolumbie. Sö jöhüüd zo di Sängörinne, di op d janze Wält bökannd send. 

Mi als 75&nbsp;Milliun Plaate woode van hör Leddcher vorkoovd. Dr Naam Shakira bödüüd *D Dankbare*.

## Hör Lääve
Shakiras Papp vorkoovde Schmuck. Hä koom us dr Libanon, läävdö ävver ä New York. Hör Mann woch us Kolumbie. Shakira woch öt enzije Kengk, dat di zwei zösamme hodde, hodd ävver önö Hoof Brööhr un Schwästörö. Met 17&nbsp;Joohr trock Shakira no Bogota, koohm dann ävver spiir wärm zösöck no Nood-Amerikka. Do läävde sö ä Florida. Je mi Lüüh Shakira kannte, je winniger Rouh vong di jong Vrau, un dat woch och dr Jrond, woröm Shakira op d Bahamas trock. Seijd öt Joohr 2001 had Shakira ö Küddelche met dr Jong van dr vreuere arjentinische Präsident Fernando de la Rúa Antonio.

## Shakira un d Musikk
Shakira song hör ischde Leddche met 13&nbsp;Joohr, d ischte Plaat wood met 14&nbsp;Joohr opjönommö.

Zö Aavang noohm Shakira Leddcher ä Spanisch op un koom domet beij öt Volk jott a. Steil bärchop jäng öt met hör, ävver iisch als sö Leddcher än d änglische Sproch onger dö Lüüh braad. Hörö Naam woch op d janze Wält z hüürö.

Völl Priisö had Shakira vöör hör Musikk krääjö.

## Shakira un d soziale Probleme ä Kolumbie
Shakira deehd ävver net mä jät vöör sisch. Önö Deel van öt Jeld, dat sö vordeehnt, jeehd en ön Stiftung vöör ärm Kenger ä Kolumbie, di sö jöjründ had.

## Jätt z lääse
* Shakiras dütsche Siij
Rome Plow

Ön **Rome plow** es ön Kombinatiun van önö Panzer un ön Planiirraup. Sö deende dozo, em Vietnamkresch Bööhm met dat an di Maschiin aabraade onjöväär 2 m lang schärp Mäzz ömzöhouwe. Dödörch solld öt dör Vietkong onmöjelich jömaad wääde, sich hänger Bööhm, Strüsch un Planze zö vorstääche. Met ö Jöweed va öm d 16 Tonne maade d Rome Plow alles platt watt hör en dr Wääch koohm.

D Rome Plow wood öt ischde Mol em Joohr 1967 äjösatze.

## Jätt z kikke
* D Rome Plow op Beldcher
Cuyahoga-Valley-Nationalpark

]
**Cuyahoga-Valley-Nationalpark** es dor Naam van ö jöschötzd Jöbiit, önö Nationalpark, en dr US-Staat Ohio.

Dr Cuyahoga-Valley-Nationalpark es ö 130 km² jruuß Stöck Land em Nordoste va Ohio. Öt es dor enzije Nationalpark, däm dä Staat opzöbeene had. Dat Wood *Cuyahoga* kütt us ön Indianersproch un bödüüd *jökrömmd*: dä Baach, dä dörch di Jäjönd leuft, maad döcke Kurve.

## Jätt va vreuer
At em 19. Jaahrhondöt koome d Lüüh, damols noch met Pääd un Waarel, en di Jäjend, öm do di winiije vrei Zitt zö vorbränge. Zosätzlich joov öt he önö Kanal op däm mo met ö Böötche vaare kutt. Damols woch dat ävver noch kännä Park, dat woch mä ö schünn Stöck Ääd, dat d Lüüh nötze dänge, öm sisch z erholle. Öm 1920 ändernde sisch dat. Kleng Stöcker woode als Park jönotzt. Öm 1960 stäng öt schläät öm dr Park. Mi un mi Hüüser woode do jöbouwd, wo Parkland woch. 

Völl Lüüh satze sisch dovöör enn, dat us dä Park önö Nationalpark weed un am 27. Dezember 1974 ongerzeechnöde dr US-Präsident Gerald Ford ön Ongerlaach, dat önö Nationalpark ääjörichd wääde sölld. Am 11. Oktober 2000 woch öt dann ösuwitt. Dr Cuyahoga-Valley-Nationalpark woch jöboore.

## Attraktiunö
Di Lüüh, di dä Park bösöcke, kikke sisch d Natur a: Wasserväll un d schünn Jäjönd öm dr Ohio un Erie Kanal. Dä Park es och vöör sing Deere bökannd.

## Jätt z lääse
* Övver dr Cuyahoga Baach
Gabriele Metzger

**Gabriele Metzger** (* 9. Oktober 1959 ä Heidelberg) es ön dütsche Schauspellerin.

## Hör Lääve
Öt Gabi studiirde dö Wesseschaff van öt Theater tösche 1978 un 1985. Dorä maadö sö och hörö Doktor. Zosätzlich liirde Gabi öt Danze, Sänge un öt Schauspelle. Hör ischte Wärk vong Gabi Metzger ä Frankfurt, wo sö ö paar Rollö bösatz. Als Schriiverin beij d Frankfurter Rundschau vordeende Gabi sisch zösätzlich Jeld.

Va 1989 a werkde sö bei d ARD. Onger hör Oppsesch van d Lottofee Gabi woode sujar d Lottozaahle jötrocke.

Völl Lüüh kännö Gabi Metzger ävver us d Seefeoper Vorboone Leevde, di als **' va [[Montag|Mondachs]] bis [[Freitag|Friddachs]] em Nomeddachsprojramm leuft. Do spelld öt Gabi d Roll van öt **'.

## Jättz kikke
*
Helvetic Airways

**Helvetic Airways** es ön Vluchjesellschaff us d Schweiz. Sö had hörö Setz ä Zürich am Fluchhaafe Kloten.

Di Jösällschaff jäng 1983 us d Fluchjösellschaff Odette Airways härvöör. 1996 kräätö dö Fluchzeuje önö neue Aastrech.

Eejödömmer van Helvetic Airways es Patinex AG.

Helvetic Airways vlütt Aavang van öt Joohr 2010 no 10 Ziilö. Sing Maschiinö sätzt Helvetic Airways mä noch dozo enn, Turiste no dö Urlaubsländer zö vleeje. Övver 500.000 Lüüh nötzdö di Möjölichkeet em Joohr 2009.

Helvetic Airways bösetzt 4 Stöck Fokker 100, joov ävver am 30.03.2010 bökannd, dat 2 Stöck dozo kommö wäde.
## Jätt z lääse
* Siij van d Helvetic Airways
Vorboone Leevde

D **Vorboone Leevde** es ön Seefeoper, di d ARD em Nomeddachsprojramm va Mondoch bis Friddach usstraahld.

## Wo jödriihnt weed
Vorboone Leevde wood tösche 1995 un Sommer 2003 en dö Studios ä Köln-Bocklömünd jödriihnt. Seijd di Zitt entstönd d Filme ä Köln-Ossendörp. Ävver net mä do, och op dö Kö un vöör Schloss Ehreshoven leuft aav un zo d Kamera. Sujar öt Jöbäude van DHL ä Bonn es vöör d Lüüh van d ARD net sescher.

## Woröm öt jeet
Ä Vorboone Leevde jeet öt öm Intrije en Famelie un tösche Lüüh us vorschiide Ständ. Do send d Rische, wi d *von Anstetten*, di spiir dörch d *von Beyenbach* un dann dörch d *von Lahnstein* ersatze wääde. Beij dönö jeet öt mä öm Jeld un dovöör weed alles jödooh. Enne es öt vräsch Ooß un dä es önö iwijö Strittstöchöler. Un do send d ärm Söck, di erjöndwi dörchkomme. Och do jitt öt Stritt un Kuddölei ongerree. Sö kännä sisch all un sujar Huchzitte tösche di 2 Ständ kommö vöör.

Dr ischde Jödankö övver ön Serisch Vorboone Leevde äntstäng ä Australie un wood och do jedriihnt. Dat veel ävver jätt angisch uss. Öt jäng mi öm öt Lääve van d Rische. Op Dütschland wood dat zojöschnäddä un d ARD woohl, dat öt Volk sisch bässer sälvs erkännä kann.

Alle ee övv zwei Joohr widderholld sisch dat watt passeerd met anger Persune. Dat vüührd dozo, dat döck neu Schauspeller jöbrud wäädö. Su kütt öt, dat va Aavang a mä noch Gabriele Metzger, öt Charly un Konrad Krauss, dä dö Roll van dr Arno Brandner spelld, dobei send. Angere wi z. B. öt Katrin Heß woorö mä ön kottö Zitt dobeij.

## Wo öt Verboone Leevde jitt
Nävver Dütschland straahle och Schweede, Unjarn, Russland, Indonesien, Kroatie un Jriicheland di Seefeoper us.

## Jätt z lääse
* Övver d Verboone Leevde
* Verboone Leevde-Spoiler
Jääl

**Jääl** es ön Värv met ön Wällöläng tösche 565 bis 575 nm. 

Jääl es enn van d Jrondvärve, di jöbrud wääde, öm anger Värve zö mische. Öt kann ävver och us Ruuh un Jrön jömischd wääde.

Angisch als anger Värve schingd öt Jääl mä en önö klänge Böreisch van öt Spektrom ön reen Värv zö see. Dat litt an di Aar tun Wiiß, wi öt Oohr di Wällöläng opnämmd.

## Värvtüün
Bei Jääl ongerscheed mo vörschiidönö Värvtüün:
* Primärjääl. Dä Värvtuum litt beij R (700 nm), G (546,1 nm) und B (435,8 nm) un wood ösu vassjölaad. 
* Optionaljääl övv Prozessjääl, dat och als Europajääl bözeechned weed. Öt es ön Värv, di alle Blautüün opvängd un vasshäld, Ruuh un Jrön ävver janz zöröckwerpd.

## Jääl en dö Natur
Jääl es ön Värv, di en d Natur döck vöörkütt. Bökannd send zöm Beispell dr Schwäävel, d Zitrune un dr Zitrunefalter.


File:Sulfur.jpg| Schwäävel
File:Lemon-edit1.jpg|Zitrun
File:Sitronsommerfugl04.jpg|Zitrunefalter


## Jääl em Alldach
D Värv Jääl välld jott en öt Oohr. Dat es dor Jrond, wiso di Värv ösu döck jöbrud weed. He ö paar Beldcher, di dat böläjö:


File:Yellow Trash containers-Thailand.JPG|Jääle Möllemmer
File:2008 Taipei IT Month Day9 Garmin Cheng-ming Peng interviewed by VideoLand.jpg|Jääl Kleer
File:ADAC Dornier 328-300 D-BADA.jpg|Jääl es dö Värv van dr ADAC
Monica Mayhem

**Monica Mayhem** (* 14. Määz 1978 ä Brisbane, Australie) es ön Pornodoställörin us Australie.

Monica vong als Dänzörin ä Sidney un London a, wääßölnde dann ävver en öt Pornojöschäff, had do sujar Priisö jöwonnö.

Zosätzlich spelld Monica en ön Musikkjrupp d Jitta.

## Jätt z lääse
* Monica vorzälld övver sisch
* Hör Siij
Dohuk

]
**Dohuk** es ön Stadt em Irak. Sö litt en d autonome Regiun Kurdistan.

Dohuk vängd mo op d Kaat onjöväär 500&nbsp;km va Bagdad vott un op ön Hüüdö va 585&nbsp;Meter. Dä Naam, dä met *Kleen Dörp* övversaze weed, paaßd net mi zo di Stadt va 500.000&nbsp;Äwonner. He vängd mo sujar ön Universität.

## Jätt övver dö Kulturr
Dohuk zeechnet sisch net mä dörch ön Jeschichte us, di bes zom Joohr 1236 zöröckjeeht, och hüü z dachs es Dohuk ön modern Stadt met Schülle un Kerche.

## Jätt z lääse
*Universität va Dohuk
Enid Bennet

**Enid Bennett** (* 15. Juli 1893 ä York, Australie - † 14. Mai 1969 ä Malibu, Kalifornie) woch ön Schauspellerin us d Stommfilmzitt.

Enid stäng em Joohr 1916 öt ischde Moll vöör d Kamera, als hörö Film Get-Rich-Quick Wallingford, watt met *Wäd flott risch Wallingford* övversatze weed, jödriihnt wood. Dann jäng öt Schlaach op Schlaach. 1916 äntstängö drei Filme, 1917 sujar 5. Tösche 1918 un 1921 kutt mo Enid ä 23 Filme bökikke. 

Em Joohr 1918 hiirodö sö Fred Niblo. Öt duurdö net lang un öt ischde va drei Kenger wood jöboorö. Dö Zitt jäng us, öm Filme zö driihne.

Dr Tunfilm broch hör öt Jönek. Em Joohr 1941 trock Enid sisch janz us öt Jöschäff zöröck. Sö storv 1969 an önö Häzzschlach.
Naturschotzjöbiit Perlebach-Fuhrtsbachtal

]
Öt **Naturschotzjöbiit Perlebach-Fuhrtsbachtal** es ö Schotzjöbiit, dat en d Eefel litt. Öt es bökannd dörch sing Narzisseblötö em Vröschjoohr.

## Jätt va vreuer
Jeed mo lang, dat heechd vöör öt 12. Jahrhondöt, zöröck, dann vong mo en di Jäjend, di hüü Schotzjöbiit es, Böschebösch. Dä wood dann aavjöhouwe un dat Land van d Buure jönotzt. Di hand do dö Kööh un d Verker laufe losse. Jäddes Joohr spold dä Baach Wasser övver dö Bende. Dat düngde dor Boohm und mi woch net nüüdisch. Eemol em Joohr wood jömiind un dat Heu vöör dr Wengkter äjövaarö. Sonß soch mo kee Mänsch op dat Stöck Land öt Joohr övver. 

No dr Zweide Weltkresch planzde sö en öt Tal Dänne an. Domet woch mi Jeld zö vordeene als met öt Heu, dat dörch Kunstdünger op oppe Bende mi Ärdrach braad. Di Dänne woore ävver vöör di Planze Jeff. Sö krääte kee Lett mi un jängä kapott.

1976 entscheed mo sisch, di Jäjend onger Naturschotz zö stelle. 1980 woode d Dänne ömjöhouwe un am Baach Erle jöplanzd.

## Planze un Deere
Di naaßö Bende hand Äfloss of di Planze un Deere, di do lääve. Övver 360 Planzezoote vängd mo en dat Schotzjöbiit, doronger 70 Mooszoote, doronger och Planze, di op d Ruuh Liiß stönd. Nävver Planze lääve do och säldä Deere, doronger noch komm z vängende Schmetterling, Libelle un Moschele. 80 Zootö va Veuel vleeje dörch di Bööhm öm öt Baachbätt. Watt öt Perlebach- un Fuhrtsbaachtal ävver usszeechnet, send di ca. 10 Milliun weld Jääl Narzisse, di do waaße. Jeddes Joohr träcke sö Turiste a, di met dr Auto övv der Bus no do kommö.

## Jätt z lääse
* Övver di Jäjend
Cathedral Basilica of the Assumption, Covington

]
D **Cathedral Basilica of the Assumption** es ön römisch kattollische Kerch ä Covington un litt en dr Staat Kentucky en d USA.

## Jätt va vreuer
Em Joohr 1884 wood domet aajövange, di Kerch zö bouwe. Dr dreide Bischoff van dö Diozöse Covington satz dat dörch. D Bouwzitt solld 1915 vorbeij see, ävver sälvs hü weed noch dra jöwerkd.

Dä Bouw nomm Moss a d Kerch Notre Dame ä Paris. Wä sisch ävver enne ömkikkd, däm välld St. Denis ä Frankreisch en. D Rosettevenstörö send dö jrützde un dreidjrützde op d Wält. Wandmolereie va *Frank Duveneck* maache d Kerch bösongisch schünn.

Em Joohr 2002 wood dö *Cathedral Basilica of the Assumption* noch enns parat jömaad.

## Jätt z lääse
* Övver d Kerch
Ohio (Bundesstaat)

**Ohio** es önö Bundesstaat em Nordostö van d USA. Singe Naam kräät Ohio van dä Floss Ohio, dä sing jränz em Süde es.

## D jrüützde Städte
D jrüützde Städte en dr Staat Ohio send Cleveland (op Ripuarech Kliivländ), Ohios Hauptstadt Columbus (op Rip.: Kolambos), Cincinnati (op Rip.: Cincinnätti) un Dayton (op Rip.: Deiton). 

## Ö paar Date
Ohio es met 116.096 km2 dor 34. jrüützde Bundesstatt van d USA. 11.5 Milliun Mänsche lääve do, wova ö Veedel dütschstämmije Aavstammung es. Övver 80 Prozent van öt Volk send Wisse, 11 Prozent Schwazze un Afraamerikkaner.

## Dö Nobbörö
Kikkd mo sisch em Uhrzeejersenn d Nobbörstaate van Ohio a, dann vängd mo em Süde Kentucky, em Weste Indiana, em Nordweste Michigan, em Norde stüsst mo op da zo Kanada jöhüürend Wasser van dr Eriesee. Wiir jeehd öt em Oste met Pennsylvania, dat em Nordoste litt. Do leitzde Nobber em Südoste es West-Virginia.

## Jätt va vreuer
Di Jäjend, di hü Ohio es, jöhood d Indianer, bövöör d Wisse öt sisch onger dr Naahl resse. Isch koome d Franzuse, övverjoofö öt ävver spiir d Ängländer. No dö Onaavhängichkeet van d USA wood Ohio dor ischde Staat, ä däm d Sklaverei vorboone wood. 1803 wood Ohio dr 17. Staat van d USA.

## Nationalparks
Dr Cuyahoga-Valley-Nationalpark es dor ennzije Nationalpark, däm Ohio op d Bee jöstalld had.

## Weetschaff
Öt meetzde Jeld vordeene d Lüüh ä Ohio met dr Maschinebouw, ävver och als Buur em sujönannde *Corn-Beld* lädt sisch dörchkomme.

## Jätt z lääse
* D Siij van Ohio
Oktoberfess va Cincinnati

Öt **Oktoberfess va Cincinnati**, op Huchdütsch weed van öt **Oktoberfest Cincinnati**, ä Cincinnati mä van öt **Oktoberfest Zinzinnati** jösproche, es ön jruuße Voranstaltung, di jäddes Joohr Mäddö ä Cincinnati aavjöhalde weed.

## Wisu ä Cincinnati ?
Cincinnati, ön Stadt, di völl Äwandörer us Dütschland had, brängd sing Vorjangöheed jädes Joohr warm en öt Böwosstsee. Su äntstäng öt jrüützde Oktoberfess en janz Amerikka. 

## Wi jöviird weed
Em Joohr 1976 vongö sö met öt Oktoberfess a un seijd dat Joohr viirö sö jäddes Joohr. Mi als 500.000 Mänsche kikke sisch dat pro Joohr a.

Ävver öt weed net mä jökekke. He ö paar Zaahle van öt Joohr 2009:

87,542 Mettwööch, 80,500 Brottwööch, 64,000 Portiune Kappes, 56,250 Wööch, 24,640 Pannekösch, 23,004 Brezele un völl anger Saache woode jässe. Dat öt jönoch zö drenke joov, brud net jösaad zö wäde.
### Jott vöör öt Guinessboch
Em Joohr 1984 staltö sö sujar önö Rekord op. 48.000 Mänsche maade beij dr Entchönsdanz met. Domet jäng öt Oktoberfess va Cincinnati en öt Guinessboch en.

## Jätt z lääse
* Övver öt Oktoberfess
Schloss Ehreshoven

]
**Schloss Ehreshoven** es ö Wasserschloss en d Nööhde va Engelskerche. Vöör öt Schloss wood önö Deel van d Seefeoper Vorboone Leevde jödriihnt.

## Jätt va vreuer
En di ald Bösch vängd mo Schloss Ehreshoven öt ischde Mol em Joohr 1355. Zo di Zitt stäng do at ön kleng Burch. Bes 1922 bleed dat spiidörö Schloss Ehreshoven em Bösetz van dö Famelisch von Nesselrode. 1924 wood önö Stift Ehreshoven, ö Nonnöklußter, äjörichd, dat bes hüü bösteehd. Deele van öt Schloss send ävver hüüzödachs vormiid.

Önö Deel van d Räum weed als Archiv jönotzt.

## Övver öt Schloss
Schloss Ehreshoven had dä Roff, ee van d schünnste Schlösser em Bergische zö see. Öt had nävver öt Haupthuuß ön schünn Vöörburch met 2&nbsp;Jöschoße. Dohänger litt önö Plei, dä zöm Deel äjösiihnd es.

Schloss Ehreshoven es vorputzt un had önö Jäälstech. Watt en öt Oohr välld, es do Meddelrisalit, dä sisch an dör Manierismus, önö Stil us Italie, aleehnt. Ön bree, jödeelde Trapp vüürd en öt Schloss.

Dat Ennerö van öt Schloss kritt mo net zö see. Öt weed böwonnt un kann net bösood wäde.

## Jätt z lääse
* Övver Schloss Ehreshoven
Euregiobaahn

D **Euregiobaahn** es ön Baahn, di en d Euregio veehrd un do d jrüützde Städte vorbängd. Sö vorkiird en dö Regiun Oche suwi op holländische Siij bes Heerlen.

## Eejödömmer
D Euregiobaahn jöhüüd dr EVS (EUREGIO Verkehrsschienennetz), di hörö Setz ä Stolberch had. Jövaare weed no d Priise van dr AVV (Aachener Verkehrsverbund) op öt Netz van d Bundesbahn.

## Jätt övver dö Sträck
Öt vong domet a, dat ön Baahn tösche Oche un Heerlen voohr. Di Sträck wood vorjrüüßerd un vorbong dono Stolberch, Häzzogöroth un Koohlscheed. Vöör Stolberch bödüüdö dat, da tön Baahnlenisch, di seijd Joohre mä vöör dor Jütervorkiihr jöbrudd wood, op emol wärm vöör öt Volk jönotzd wood. Völl neu Baahnhöff äntstänge. Dat woch em Joohr 2001.

2004 koohm wärm ön Ausbaustuuf dozo. Eischwiller, Nuthberch un Wisswiller woode en öt Nätz opjönommö. Seijd öt Joohr 2009 weed och Langerwehe un Düre aajövaare. Ävver och no Jüllich un Linnich soll di Baahn erjendwann öns vaahre.


File: Stationlandgraaf3.jpg |Eurogiobaahn en Landgraaf 
File:Innenraumeuregiobahn.jpg| Eurogiobaahn
File:Nothnord2g.jpg|Eurogiobaahn en Eischwiller-Nuthberch
File:Station Heerlen voorkant.jpg|Heerlen-Baahnhoff  
File:Umstieg auf den Schienenbus in Herzogenrath.jpg|Häzzogöroth-Baahnhoff 
File:Aachen Hauptbahnhof 10-2017.jpg|Oche-Baahnhoff
File:AVV Regiokarte.JPG|AVV Regiokarte
File:Euregio Ticket.JPG|Euregio Ticket


## Jätt z lääse
* Siij van dö Euregiobaahn
Get-Rich-Quick Wallingford

**Get-Rich-Quick Wallingford **, watt op Ripuaresch met **Wäät flott risch Wallingford** övversatze weed, es önö Stommfilm us Australie, dä em Joohr 1916 jömaad woode es.

## Övver dr Film
*Get-Rich-Quick Wallingford* wood ä Australie jödriihnd un kutt am 31. Januar 1916 van öt Volk en d Kinos bökekke wäde. Fred Niblo woch dor Regisseur, spelld ävver sälvs och dö Roll van dr *J.Rufus Wallingford*. Zosätzlich hodde Henry Carson Clarke als *Blackie* un Enid Bennet als öt *Fanny* Hauptrolle. 

Öt Jeld vöör dr Film koom van *Feature film*.

## Jätt z lääse
* Jätt övver dr Film
Usterkääz

Ön **Usterkääz** es ön Kääz, di en d Kerch ön jruußö Roll spelld. Sö weed en d Usternaahd jöweid un aajömaad.

## Wi öt dozo koom
At en Bösch us öt viirde Jahrhondöt weed böschrävve, dat öt Usterkääze joov. Damols woch öt noch ön Traditiun van d Heide, van Lüüh, di net a Jott jlöövö. Domet wood ö Vüühropfer jöbraad. 

Hüüh sitt mo dat angisch. Dat Wakß, dat vöör d Usterkääz jöbrudd weed, wood jöbleechd. Dodörch steehd di Kääz vöör Reenheet, vöör dat watt di Jläubije sisch onger Jott vörställe. Met di reen Värv van d Kääz weed op d Natur van dr Mänsch Jesus häjöwässe, an dr vorkläärde Liiv van dr operstange Joddes Soohn. Öt Vüühr van d Kääz steehd vöör d Joddesnatur va Jesus, dr Operstangöne.

Mo ka saare, dat dö Usterkääz ö Brandopfer es, dat Jott dojöbraad weed.

## Watt en d Kerch passeerd
En dö Usternaahd wwed d Usterkääz jöweihd un dann van dr Pastur met dreimol usjösproche Wööd *Lumen Christi* (op Ripuaresch: *Kristus, öt Ledd*) dörch d Kerch jödraare. Öt Volk antwood met *Deo gratias* (op Ripuaresch: *Dank seij Jott*). Dono kütt di Kääz op önö Kääzelöter, dä nävver dr Ambo jöstalld weed.

Dö Usterkääz weed en d Kerch zo bösongisch Jöläjönheete wi Dööfö övv Huchzitte aajömaad.

## Jätt z lääse
* Övver Usterkääze
Wisswiller

**Wisswiller**, op Huchdütsch heechd dat **Weisweiler**, es ö Örtchö en d Nööhdö va Eischwiller.

## Dr Naam Wisswiller
Wiss düüd op dat huchdütsche Wood *Wiese* (Ripoaresch: Bend) hen.

## Jätt va vreuer
En d ald Bösch us öt Joohr 1282 vängd mo dr Naam van d Kerch va Wisswiller öt ischde Mol.

Dr Naam van dr Ocht Wisswiller kütt isch op ön Kaad us öt Joohr 1802 beij d Franzuse un dann isch wärm op ön Ongerlaach va 1846 vöör. Di hoddö dö Preuße jöschrävve. Zo di Zitt schreev mo dat Huchdütsche *Weisweiler* ävver noch *Weissweiler*.

Wisswiller, dat ön Zitt lang zo Düre jöhööd, veel em Joohr 1972 zo Eischwiller.

## Weetschaff
Jeld kann mo ä Wisswiller en öt Kraftwärk un en öt Ferrolejiirungswärk vordeene.

## Watt sisch zö bösöckö luunt
Wisswiller had ön Burch. Usserdäm luunt öt sisch önö Bleck op öt Huuß Palant z wärpe.

## Jätt z lääse
* Övver Eischwiller un Wisswiller
Fred Niblo

**Fred Niblo**, eejentlich **Frederick Liedke** (* 6. Januar 1874 ä York, Nebraska; † 11. November 1948 ä New Orleans, Louisiana) woch önö Schauspeller un Filmproduzent.

## Si Lääve
Fred vong äm Tingeltangel-Teatr a un reisde met sing Jrupp öm dö Wält. Ä Australie bleed hä klääve un driihnde do sing ischde zwei Filme. 1901 hiirode hä Josephine Cohan, di 1916 storv, en dat Joohr als hä als Schauspeller un Rejisseur aavong. En dat Joohr liirde hä och Enid Bennet känne, di hä spiir hiirode.

Ä Hollywood wood Fred Niblo dörch völl Filme bökannd. Dozo jöhood *The mark of Zorro* met Douglas Fairbanks. Hä werkde ävver och met Rudolpho Valentino zösamme. Dä Film *Ben Hur* maade Fred op d janze Wält bökannd. Ävver och met Greta Garbo woch ön Vrau, di va häm aajöliird wood, häm ävver och sälvs völl beibraad.

1933 trock hä sisch us öt Schoujöschäff zöröck, maade ävver noch mi als 40 Filme.

Önö Stäär op dr Walk of Fame ä Hollywood es va häm.

Fred Niblo storv 1948 ä New Orleans, Louisiana.

## Jätt z lääse
* Jätt övver Fred Niblo