open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эрнст Юнгер

**Эрнст Юнгер** (нем. *Ernst Jünger*; 1895 джылны 29 мартда, Гейдельберг, Баден Уллу герцогство, Герман империя — 1998 джылны 17 февральда, Ридлинген, Баден-Вюртемберг, Германия) — немец джазыучу, оюмчу, эмда уруш теориагъа кёб къошхан офицер. Немец консерватизмны баш теоретикледен эмда идеологлодан бириси.

## Сабийлик
Философияны докторну Эрнст Георг Юнгерны (1868-1943) эмда Каролина Ламплны (1873-1950) юйдегисинде, Хайдельберг шахарда туугъанды. Атасы химияда доктор дараджасы болгъаллай академ ишни къойюб Шварценбергге (Саксония) кёчтю, анда аптеканы ийеси болуб. 1901 - 1913 джыллада Эрнст Юнгер Ганноверда джабыкъ школда окъуугъанды. 1911 джылда гитче къарнашы Фридрих Георг Юнгер (1898–1977)  бла бирге Вандерфогель къозгъалыуногъа кошулду.  

1913 джылда Юнгер Хамельн шахарда гимназияда окуугъанды. Ол джылны ноябырда Верденге (Франция) Француз Тыш кърал легионгъа кошулургъа иннети бла окъууну къоюб къачты. Атасы уа аны алты ыйыкъдан Германияны тыш кърал ишлени министерствону кючю бла ызына къайтырыргъанды. Андан сора Юнгерны Ганноверде орналгъан интернат-школгъа ашырдыла. 

## Биринчи дуния къазауатда
1914 джылны августда болджалдан алгъа экаменлени бериб Гейдельберг университетгъе киреди эмда 73-чю ганновер полкну 19-чю дивизиягъа джазылыргъанды. 1914 джылны декабрдан тюз аскерчи болуб къзауатгъа киреди. 1915 джылны апрелинде биринчи джара­лы болады. Офицер курсланы бошагъандан сора биринчи взовдгъа андан сора ротогъа башчилыкъ этеди. 1915 джылны 27 ноябрында  Юнгерге лейтенант звание бердиле. Взводну башчисы болгъан заманда урушда джигитликли бла айтылгъанды. Соммада, Лангемаркда эмда Камбреда болгъан урушлагъа къатышыргъанды. 

Соммада болгъан урушда, чачылгъан Гийемон элни къатында, аны взводу ёзенде биринчи орунну орналды. Ол ёзенни джауа алай кюшлю ышаннга алыб атаргъанды, къуру чириген ёлюкле бла толгъан ур андан къалгънчы. Ол заманны юсюнден Юнгер джазды: 

Соммада болгъан урушда Комле элде Юнгер экинчи джара­лы болуб госпитальгъа тюшеди. 1916 джылны ноябрында ючюнчю кёре джара­лы болады. Бютеулеу Биринчи дуния къазауатда Эрнст Юнгер 14-чю кёре джаралы болду.

1917 джылны январында Темир къач бла саугъалагъанды.1917 джылны ноябрында 7-чи рота (80 адам) бла 200 ингилиз тюз аскерчилени джесирге алгъан ючюн Гогенцоллер юйню короллуг орденни къылычла бла Рыцарь кач бла саугъалагъандыла.

## Белгиле
Колорадону байрагъы

**Колорадоны байрагъы** (ингил. *Flag of Colorado*) — АБШ-ны Колорадо штатны символладан бириси.

Колорадоаны байрагъы тюзмюйюш кетенде юч горизонтал сыздан (кёк-акъ-кёк) эмда аланы баши бла алтын тёгерек бла толгъан къызыл тёгерек «С» хариф бла къуралады. 

## Белгиле
Колорадону мухуру

**Колорадону мухуру** неда **Колорадо штатны Уллу мухуру** (ингил. *Seal of the State of Colorado*) — американы Колорадо штатны символларындан бириси. Колорадону Уллу мухуруну къагъытха салыргъа къуру Колорадону кърал секретарыны эркинлиги барды.

## Суратлаб айтыу
Тёгерек мухурну кёк къырларыны ичинде геральдика къалкъан орналады. Къалкъанда къарлы таула эмда шахтёрланы адырлары. Къалкъанны башында барын да кёрюучю кёз эмда фасций. Тюбюнде Колорадоны девизы: «Nil sine numine». Мухурну тыш тогъай сызда «State of Colorado» эмда «1876» (Колорадо штат болгъан датасы) юсюне джазылгъаны орналады. 

## Дагъыда къарагъыз
* Колорадону байрагъы

## Белгиле
Форт-Коллинс

**Форт-Коллинс** (ингил. *Fort Collins*) — АБШ-ны кюнбатышинда орналгъан, Колорадо штатны Лаример окруну административ арасы болгъан шахар.

Адам саны бла (169 810 адам) 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Форт-Коллинс Колорадода 4-чю шахарды, бютеулей АБШ-де уа 154-чюдю.

## Белгиле
Уэстминстер (Колорадо)

**Уэ́стминстер** (ингил. *Westminster*) — АБШ-ны Колорадо штатны Адамс эмда Джефферсон округлада орналгъан шахар. Къыбыла-кюнчыгъышдан штатны Денвер ара шахары бла чеклшеди.
## Географиясы
Уэстминстер штатны орта кесегинде, Къаялы тауланы къатында орналады. Аны была аны тенгизден мийиклиги 1600—1680 м джетеди. Бютеулеу территориясы — 87,8 км², андан 5,99 км²  ачыкъ суу юсюден къуралады.

Уэстминстер бла шималда Брумфилд, шимал-кюнчыгъышда Торнтон, кюнчыгъышда Нортгленн эм Федерал-Хайтс, къыбыла-кюнчыгъышда Шеррелвуд, Твин-Лейкс эм Беркли, къыбылада уа Арвада чекленедиле.
## Джибериуле
* http://www.cityofwestminster.us/ - Уэстминстерны официал сайты.
* Уэстминстер (Колорадо) - citytowninfo.com сайтда.

## Белгиле
Колорадо-Спрингс

**Колорадо-Спрингс** (ингил. *Colorado Springs*) — АБШ-ны орта кесегинде, Колорадо штатда орналгъан Эль-Пасо округну административ арасы болгъан шахар. Колорадо-Спрингс штатны кюнчыгъыш кесегинде, Къаялы тауланы кюнчыгъыш къабыргъаларында орналады. 1871 джылны августунда Джексон Палмер генерал бла къуралгъанды.

Адам саны бла (478 961 адам) 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Колорадо-Спрингс Колорадода экинчи шахарды, бютеулей АБШ-де уа 40-чиди .

## Шохлукъ джюрютген шахарла
*  Фудзиёсида, Япония (1962)
*  Гаосюн, Къытай Республика (1983)
*  Бишкек, Къыргъызстан (1994)
*  Нуэво-Касас-Грандес, Мексика (1996)
*  Бэнкстоун, Австралия (1999)
*  Палмас, Бразилия (2002)
## Белгиле
Арвада (Колорадо)

**Арвада** (ингил. *Arvada*) — АБШ-ны Колорадо штатны Джефферсон эмда Адамс округлада орналгъан оноуунгу кесинг джюрютген территория статусу болгъан шахар. Арвада Денвер шахарны къатында орналыб Денвер—Аврора—Брумфилд агломерациягъа киреди. 

Адам саны бла (124 402 адам) 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Арвада Колорадода 7-чи шахарды, бютеулей АБШ-де уа 229-чю. 

## Шохлукъ джюрютген шахарла
*  Мехелен, Бельгия
*  Кзылорда, Къазакъстан
*  Цзиньчжоу, Къытай
*  Екатеринбург, Россия

## Джибериуле
* https://www.arvadaco.gov/- Арваданы официал сайты.
* https://www.visitarvada.org/ - Арвадагъа кёре барыргъа.

## Белгиле
Пуэбло (шахар)

**Пуэбло** (ингил. *Pueblo*) — АБШ-ны Колорадо штатны Пуэбло округну ардминистратив арасы болгъан шахар. Пуэбло Арканзас суу бла Фаунтин-Крик къулакъ суу бла бир бирине кошулгъан джерде орналады.

Адам саны бла (111 876 адам) 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Пуэбло Колорадода 9-чю шахарды, бютеулей АБШ-де уа 273-чюдю

## Шохлукъ джюрютген шахарла
*  Бергамо, Италия
*  Лукка-Сикула, Италия
*  Чиуауа, Мексика
*  Пуэбла, Мексика
*  Вэйфан, Къытай
*  Марибор, Словения
## Джибериуле
* http://www.pueblo.us/- - Пуэблоны официал сайты.
* https://visitpueblo.org/ - Пуэблоны юсюнден турист портал.

## Белгиле
Боулдер (округ)

**Боулдер** (ингил. *Boulder County*) — АБШ-ны Колорадо штатда орналгъан округ. Округну адам саны 2020 джылда - 330 758 адам.

1961 джылны июньда округну къыбыла-кюнчыгъыш кесеги айырылыб Брумфилд шахар болду.

Округну административ арасы эмда эм уллу шахары — Боулдер.

## Белгиле
Аспен (Колорадо)

**Аспен** (ингил. *Aspen*) — АБШ-ны Колорадо штатда орналгъан, Питкин округну административ арасы болгъан шахар. Аспен тау лыжа курорт эмда фахмулуланы солугъан джер болгъаны бла айтылгъанды. Аспенде орналгъан джюрюмеген мюлк АБШ-ны ичинде эм багъаладанды. Аспенде хаманда уллу тау лыжа эришиула боладыла. 

## Шохлукъ джюрютген шахарла
*  Шамони, Франция
*  Гармиш-Партенкирхен, Германия
*  Давос, Швейцария
*  Канфранк, Испания
*  Куинстаун, Джангы Зеландия
*  Симукаппу, Япония
*  Сан-Карлос-де-Барилоче, Аргентина
## Джибериуле
* https://aspen.gov/ - Аспенны официал сайты.

## Белгиле
Колорадону округларыны тизмеси

АБШ-ны Колорадо штаты 64 округга бёлюнеди. Аладан экиси - Денвер округ эм шахар (штатны ара шахары) эмда Блумфилд округ эм шахарда бирлешген округ бла шахар власть органлары бардыла. Штатны майданы - 269 837 км², округланы орта майданлары - 4216,2 км².

Адам саны бла (730 395 адам 2020 джылда) Эль-Пасо округ эм адам тыкъ джашагъан штатны округуду. Сан-Хуан округу уа 705 адам саны бла эм аз санлы округду. Округ Лас-Анимас (12 369 км²) майданы бла  эм уллу округ, Брумфилд (87 км²) эм гитчеди.

## Округланы тизмеси

## Джибериуле
* Колорадоны округлары *countystate.info сайтда
* [http://genealogytrails.com/colo/ Колорадоны округлары] *genealogytrails.com сайтда

## Белгиле
Боулдер (Колорадо)

**Боулдер** (ингил. *Boulder*) — АБШ-ны кюнбатышында, Къаялы тауланы къатында орналгъан, Колорадо штатны Боулдер округну арасы болгъан шахар. Боулден оноууну кеси джюрютген территория статусу болгъан шахарды.

Адам саны бла (108 250 адам) 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Боулдер Колорадода 12-чи шахарды, бютеулей АБШ-де уа 324-чюдю. 

## Географиясы
Боулдер шахар Къаялы таула Уллу тюз джерле бла тюбешкен джерде, Флагстафф тауну тюбюнде, Денверден 45 км шимал-кюнбатышгъа, Боулден ёзенде орналады. Шахарны арасы бла Саут-Платт суугъа саркъгъан Боулден Крик къулакъ суу барады. 

### Климаты
Боулдерде кёбюсю штатдача орта климаты барды. Джыл сайин кёб ачыкъ кюн барды. Кёппенни климат классификациясы бла шахарда джарым къургъакъ (Кеппен: *BSk*), неда мылы субтропик (Кеппен: *Cfa*) климаты барды.

## Шохлукъ джюрютген шахарла
*  Душанбе, Таджикистан
*  Лхаса, Къытай
*  Сьюдад-Манте, Мексика
*  Халапа, Никарагуа
*  Ямагата, Джапония
*  Ятерас, Куба
## Джибериуле
* https://bouldercolorado.gov/- Боулдерны официал сайты.
* https://www.bouldercoloradousa.com/ - Боулдерны юсюнден портал.

## Белгиле
Аризона Кардиналс

**Аризона Ка́рдиналс** () — АБШ-да, Аризона штатны Глендейл шахарда орналгъан, Миллет футболну Лигасында  ойнаргъан усталыкъ американ футболну клубу. Команда кесени тарихин 1898 джылдан ачады. АБШ-де «Аризона Кардиналс» эм къарт клуб болады. Къуралгъандан сора 1960 джылгъа дери «Кардиналс» Чикагону атындан ойнаргъанды, 1960 - 1987 джыллада клуб Миссури штатны Сент-Луис шахарда тургъанды. Аризонагъа «Кардиналс» 1988 джылда кёчтю.

## Джибериуле
https://www.azcardinals.com/ -  Аризона Кардиналсны официал сайты.
## Белгиле
Кюмюш

**Кюмюш** (химия символлу — **Ag**, лат. *Argentum*) — элементлени кёзюучу системасыны бешинчи кёзюуню, 11 группаны, 47 атом номери бла химия элементи.

Сансыз зат **кюмюш** — акъ-кюл бетли, таблаугъанлы, пластика болгъан, кёчген асыл магъадан.

## Белгиле
Ахыр керти эркиши

«**Ахыр керти эркиши**» (ингил. *Last Man Standing*) — АБШ-де чыкъгъан Тим Аллен эмда Нэнси Трэвис бла баш роллада комедия телесериал. 2011 джылны 11 октябрда, 13 миллион адам телевизион экраннга джыйгъан, ABC каналда биринчи кёргюзюу болгъанды.

## Джибериуле
* https://web.archive.org/web/20200125013814/https://www.fox.com/last-man-standing/ - Сериалны официал бети.
## Белгиле
Температураны ёлчелеу биримлери

**[[Температура]]ны** ёлчелеуню талай тюрлю бирими барды. Ала салышдыргъанлагъа (Цельсийни градусу, Фаренгейтни градусу…) эмда абсолютлагъа бёлюнедиле (Кельвин, Ранкинни градусу…).

Эм белгилиле быладыла:
* Цельсийни градусу (℃);
* Фаренгейтни градусу (℉);
* Кельвин (K);
* Реомюрню градусу (°Ré, °Re, °R);
* Рёмерни градусу (°Rø);
* Ранкинни градусу (°Ra);
* Делилни градусу (°Д неда °D);
* Гукну градусу (°H);
* Дальтонну градусу (°Dа);
* Ньютонну градусу (°N);
* Лейден градус (°L неда ÐL);
* Планкны температурасы (TP).

## Шкалаланы тенглешдириу

## Температураланы кёчюрюуню диаграммасы

## Джибериуле
*  Тюрлю-тюрлю тергеу системалада температураны градусларыны онлайн-конвертеру
* Температураны тюрлю-тюрлю шкалалагъаа кёчюрюу

## Белгиле
АБШ-ны ара шахарларыны тизмеси

Вашингтон, Колумбия округ, 1801 джылдан АБШ-ны федерал ара шахары болуб турады. Хар АБШ-ны штатны эмда айрымкан территорияланы кесини ара шахары барды. Кёб юсюн штатла штат болгъандан сора кесини ара шахарын ауштурманганла. Бу сагъатда тургъан АБШ-ны чеклени арасында башха правительствола болуб, аланы да кеселерин ара шахарлары болдула, сёзючюн: Техас республика, индейлилени миллетлери эмда башхала.

## Миллет ара шахарлары

## Штатланы ара шахарлары

## Айрымкан территорияланы ара шахарлары

## Белигле
Шайенн (Вайоминг)

**Шайе́нн**  (ингил. *Cheyenne*) — АБШ-ны шимал-кюнбатышда орналгъан Вайоминг штатны эм уллу эмда ара шахары. Шайенн Ларами округну административ арасыды.

## Географиясы
Шайен шахар Вайомингны къыбыла-кюнчыгъыш кесегинде, Маунтин-Фронт сыртны шимал къыйырында тургъан мийик джалпакъта орналады. Шайен АБШ-де эм ортасыз орналгъан штатланы ара шахарладан бириси. Шайенны бютеулей территориясы - 63,79 км², аладан - 63,51 км² джер юсю, 0,11 км² суу юсю.

### Климаты
Шайенн, сау Вайомингча джартыкъургъакъ континет климаты барды (Кёппени климат классификациясы бла *BSk*). Къыш суукъту, алая къургъакъты, январны орта температурасы бла −1,8 °C. Джай джылыды, июльну орта температурасы бла +20,8 °C. Джайны ичинде + 32 °C температурагъа джеткен 12 кюн болады. Джылгъа джауум - 400 мм.

## Тарихи
Шахар къуралгъанды Дакота Территоиряда (ол заманда Вайоминг Дакота территорияны кесегиеди) АБШ-ны Бойсунмазлыкъ кюнню байрамында - 1867 джылны 4 июльда. Ол кюн генерал Гренвилл Додж темир Union Pacific Railroad темир джол компанияны штаб-фатарны орналгъан джерни сайлангъаны билдирирди, генерал-майор Кристофер Огер а ол джерден 5 км кюнбатышгъа темир джолну сакълары ючюн АБШ-ны аскерни форт къуралды.

Шайен тамырлы американ халкъы сыйы ючюн шахаргъа ат бердиле. 1867 джылны 10 августда Шайенны биринчи мэрни Хирам М. Хукну сайланадыла. Union Pacific компанияны темир джолу Шайенге 1867 джылны 13 ноябырьда джетди, биринчи поезд 14 ноябырьда келди. 

1868 джылны 25 июлда АБШ Вайоминг Территорияны къуралгъынды. 1869 джылны 7 майда Вайомингны биринчи губернатору Джон Аллен Кэмпбелл Шайенге келиб аны территоиряны ара шахары болгъанны билдирирди. 

1890 джылны 10 июлда Вайоминг Территория АБШ-ге Вайоминг штат болуб кирди. Штатны Капитолийни 1886 джыл бла 1890 джылны ортасында ишле бошадыла.

1920 джылда Шайенде аэропорту ачылды.

## Халкъы
2020 джылда Шайенны бютеулей адам саны 65 132 адамгъа джетди.
Аладан:
* акъла — 77,1 %
* африкан америкачыла — 1,7 %
* латин америкачыла — 15,9 %
* индейлиле — 0,6 %
* азиатла — 1,5 %
* Гавайаны эм башха Шош океанны айрымканланы тамырлы халкълары — 0,2 %
* Эки эмда андан кёб къатыш раса болгъанла — 6,7 %.

## Экономикасы
Шайенде эм уллу иш бериючюле: кърал иш сектор, аскер-хауа кючлени базасы эмда темир джол. Шахарны адам санына джыллы хайыр - 37 638 АБШ доллар. Шайеннде орналгъан эм айтылгъан компанияла: JKL Enterprises, Rocky Mountain Bank, Jones & Co. эмда Cheyenne Automotive Center.

## Шохлукъ джюрютген шахарла
Шайенны бла шохлукъ джюрютген шахарла:

*  Бисмарк, Шимал Дакота, АБШ
*  Ваимеа, Гавайи, АБШ
*  Ломпок, Калифорния, АБШ
*  Хаммам-Сус, Тунис
*  Лурд, Франция
*  Тайчжун, Къытай Республика (Тайвань)
*  Вогера, Италия
*  Аккра, Гана

## Белигле
Салышдырыу биримлени системасы

**Салышдырыу биримлени системасы** () — электрокъууатны бериу системада параметрлерин тергеу мадарыды, анда системалыкъ уллулукъланы (кючениулени, токланы, къаршчыланыуланы, къарыуланы э. а. к.), система уллулукъланы магъаналары, биримча алыннган, белгили тамал уллулукъну керелеучюлери кибик бериледиле. Бу, салышдырыу биримледе берилген уллулукъла кючениу дараджагъа бойсунмагъанлары себебли, тергеулени тынчлашдырадыла. Сёзге, бир типли адырлагъа (юлгюге трансформаторлагъа), импеданс, кючениуню тюшюулери эмда къарыуну таусулууу кючениуню тюрлю-тюрлю дараджаларында абсолют уллулукълары бла айры боллукъду, алай а тамал уллулукълагъа салышдырыу чыгъарыулары бирчараракъ боллукъду. Тергеуден сора алыннган эсебле, тамалгъа алыннган тамал уллулукъла белгили эсе, кери, системалыкъ биримлеге кёчюрюлюрге болллукъдула  (вольтлагъа, амперлеге, омлагъа, ваттлагъа э. б.).

Салышдырыу биримле асламысы бла берилген къарыуну санауда хайырландырыладыла; адырланы (транформаторланы, моторланы эмда генераторланы) параметрлери салышдырыу уллулукъла берилиучю болгъаны себебли, хар электроинженер аланы концепциялары бла таныш болургъа керекди.

Салышшдырыу биримлени системасында къарыуну, кючениуню, токну кючю, импедансны эм адмиттансны биримлерин хайырландырадыла. Аладан къуру экиси бойсунмагъанладыла; кёбюсюне бойсунмагъан биримге къарыу бла кючениуню сайлайдыла, ол керти энергосистемаланы табигъатлары ючюн болалды. Аулауда бютеу системалыкъ уллулукъла сайланнган тамал магъаналаны керелеучюлери кибик бериледиле. Сёз ючюн, къарыу ючюн тамал болуб трансформаторну номинал къарыуу сайланыргъа боллукъду (неда бир-бирде чыгъарылгъан къарыу, ол тергеулени тынчлашдырыр ючюн этиледи). Кючениуню тамалы болуб шинаны номинал кючениую алынады. Ингилича техникалыкъ литературада уллулукъланы тюрлю-тюрлю типлери да бир **pu** символ бла белгиленедиле (анда-мында **p.u.**). Контекстинден кючениуню, токну кючюню неда аны башха затны юсюнден ушакъ баргъаны белгилиди.

## Дагъыда къара
* Физикалыкъ уллулукъланы системасы
* Биримлени системасы
Паркла эмда солуу джерле

«**Паркла эмда солуу джерле**» (ингил. *Parks and Recreation*) — джалгъандокументалист стилде къуралгъан АБШ-ны сериалы. Сериалда Индиана штатда орналгъан, болмагъан Пауни шахарны паркла эмда солуу джерлени департаментде ишлегенлени джашауланы юсюнден хапар айтылады. Сериалны NBC каналда джети сезонну 2009 джылны 9 апрелден 2015 джылны 24 февралгъа дери бердиле.

## Сериалны джиби
Болмагъан Пауни шахарда джашагъан медэгеч Энн Перкинсны сюйген джашы Энди Дуайер уллу уругъа тюшюб эки аягъын сындыргъандан сора ол уруну къуюб толтурургъа излейди. Паркла эмда солуу джерлени департамент башчины орунбасары Лесли Ноуп ол хапарны билиб иннет этеди ол уруну толтуруруб ол джерде ариу паркны къураргъа. Алай а паркны этер ючюн биринчи аннга бюрократияны эмда адамланы бир затны ауушдурургъа излемеуню хорларгъа керекди.

## Белгиле
Каспер (Вайоминг)

**Каспер** (ингил. *Casper*) — АБШ-де Вайоминг штатда Норт-Платт сууда, Каспер тауну (Къаялы таула) къатында орналгъан Натрон округну административ арасы болгъан шахар. Адам саны бла экинчи шахар Вайоминг штатны ичинде.

## Географиясы
Каспер шахар Каспер тауну къатында, Каялы тауланы тюб айрында орналады. Капер бла Миллс, Эвансвилл эмда Бар Нанн шахарла чеклешедиле. Норт-Платт суу шахарны эки (шимал бла къыбыла) кесегине бёлюнеди. Касперны бютеулей территориясы - 69,62 кв. км, аладан - 68,76 кв. км джер юсю, 0,86 кв. км суу юсю.  

## Белгиле
Джиллетт (Вайоминг)

**Джиллетт** (ингил. *Gillette*) — АБШ-де Вайоминг штатда орналгъан, Кэмпбелл округну администартив арасы болгъан шахар.

## Белгиле
Грин-Ривер (Вайоминг)

**Грин-Ривер** (ингил. *Green River*) —  АБШ-де Вайоминг штатны къыбыла-кюнбатыш кесегинде орналгъан, Суитуотер округну административ арасы болгъан шахар. Адам саны бла 2020 джылда (11 825 адам) 7-чи шахар Вайоминг штатны ичинде.

## Белгиле
Рок-Спрингс (Вайоминг)

**Рок-Спрингс** (ингил. *Rock Springs*) —  АБШ-де Вайоминг штатда, Суитуотер округда орналгъан шахар. Адам саны бла 2020 джылда (23 526 адам) 5-чи шахар Вайоминг штатны ичинде.

## Шохлукъ джюрютген шахарла
 Грин-Ривер, Вайоминг, АБШ

## Белгиле
Шеридан (Вайоминг)

**Ше́ридан** (, шайен. *Ho'xó'mâhoéve'ho'éno*) —  АБШ-де Вайоминг штатда, Йеллоустоун паркны бла Рашмор тауну арасында орналгъан Шеридан округну административ арасы болгъан шахар. Адам саны бла 6-чи шахар Вайоминг штатны ичинде.

## Белгиле
Ларами (Вайоминг)

**Ла́рами** (ингил. *Laramie* [ˈlærəmi]) —  АБШ-де Вайоминг штатда орналгъан Олбани округну административ арасы болгъан шахар. Адам саны бла 4-чю шахар Вайоминг штатны ичинде. 

## Белгиле
Филистин кърал

**Филистин кърал** (араб. دولة فلسطين‎ — *«Да́улят Филасты́н»*) — Джуукъ Кюнчыгъышда, Шам регионда орналгъан араб кърал. 

Ара шахары — Къудс.

## Белгиле
Тюркмен тил

**Тюркмен тил** (кеси аты: *türkmen dili, türkmençe*) — тюрк тиллени огуз группагъа кирген тил. Кёбюсю сёлешкелле Тюркменистанда орналадыла, анда тюркмен тил официл тилди. Аны бла бирге тюркмен тил Иранда, Афганистанда, Тюркде, Таджикистанда, Озбекистанда эмда Россейде джайылады. Бютеулеу сёлешкен адам — 7 100 000 адам чакълы.

Бу заманда тюрекмен тилни алфавити латин алфавитинде къуралады. 

## Белгиле
Американ суу айырма

**Американ суу айырма** — кюнбатышда тургъан Шош океанны бассейинны эмда кюнчыгъышда тургъан Атлантика эм Шимал Бузлауукъ океанланы бассейинлеге эки Америка континентлени айырылгъан шартлы тюз сыз.

## Белгиле
Къытай Республика (Тайвань)

**Къытайская Республика**, халкъа арасында аты **Къытайская Республика (Тайвань)**, неда къуру **Тайвань** — Кюнчыгъыш Азияда, кёбюсю Тайвань айрымканда орналгъан кърал. Бютеулей Къытай Республиканы территориясы - 36 193 км².

Ара шахары — Тайбей.

## Белгиле
Йемен

**Йе́мен** (араб. اَلْيَمَن‎ [al.ja.man]; официал аты — **Йе́мен Респу́блика**, араб. ٱلْجُمْهُورِيَّةُ ٱلْيَمَنِيَّةُ‎ [al.d͡ʒum.huː.rij.ja‿al.ja.manij.ja], *аль-Джумхурия аль-Йаманийя*) — Къыбыла-Кюнбатыш Азияда, Араб джарымайрымканны къыбылада орналгъан араб кърал. Шималда Сауд Арабия бла Оман бла кюнчыгъышда чеклешеди.

Бютеулей Йеменни территориясы — 527 970 км², суу джагъасы - 1 906 км км. Йеменни 2024 джылда адам халкъыны саны — 34,9 мл адам.

Ара шахары — Сана.

## Белгиле
Ташкент

**Ташкент** () — Юзбекистаны шимал-кюнчыгъышда орналгъан эм уллу эмда ара шахары. Ташкент шахар агломерациясыны арасы болуб Орта Азияны адам саны бла (2024 джылда 3 075 232 адам) эм уллу шахарыды.

БКъБ ичинде адам саны бла Ташкент ючюнчюдю.

## Белгиле
Мисир

**Мисир** (араб. مصر‎ [Миср/Miṣr] [misˤɾ], масри. مصر [Маср/Maṣr] [ˈmɑsˤɾ], копт. Ⲭⲏⲙⲓ [kʰēmə]), официал аты — **Миср Араб Республика** (جمهورية مصر العربية‎ [Джумхури́ят Миср эль-Араби́я], масри [Гумхури́я Маср иль-Араби́я]) — Шимал Африкада эмда Кюнбатыш Азияда (Синай джарымайрымкан) орналгъан кърал.

Мисир бла шимал-кюнчыгъышда Филистин кърал, къыбылада Судан, кюнбатышда Ливия чеклешедиле. Шималда Мисирни Джерле арасы тенгиз, кюнчыгъышда Къызыл тенгиз джууладыла. Суэц илипин бла ол эки тенгиз суулары бир бирине къошулады.

Ара шахары — Каир. Кърал тил — масри тил (мисирде джюрюген араб тилни диалекти).

## Белгиле
1215 джыл

## Болгъан ишле
* 8 январьда – Симон де Монфорну, Лестерни 5-чи графыны, Лангедокну лордлукъгъа Монпельеде (Къыбыла Францияда) болгъан джыйылыуда сайлагъандыла. 
## Туугъанла

## Ёлгенле
Малайзия

**Мала́йзия** (малай. *Malaysia* [məlejsiə]) — Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияда орналгъан, Къыбыла-Къытай тенгиз бла Кюнбатыш эмда Кюнчыгъыш Малайзиягъа бёлюнген кърал. Бютеулей Малайзияны территориясы  — 330 803 км².

Малайзия - 13 штатлагъа эмда 3 федерал территориялагъа бёлюннген федератив парламент монархияды. 

Кърал тил — малай тил.

Конституция бла ара шахары — Куала-Лумпур, административ ара шахары — Путраджая. 

## Белгиле
Сингапур

**Сингапур**  (малай. *Singapura*, тынч. къыт. 新加坡, пиньинь *Xīnjiāpō*, там. சிங்கப்பூர் *Ciŋkappūr*, ингил. *Singapore*), официал аты — **Сингапур Республика** — Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияда, Малакка джарымайрымкандан Джорох ачыкъ богъаз бла айырылгъан айрымканлада орналгъан шахар-кърал. Малайзияны Джохор штаты бла эмда Индонезияны Риау Айрымкан провинциясы бла чеклешеди.

## Географиясы
Сингапур кърал Пулау-Уджонг айрымканда кошулуб, 63 айрымканлада орналады. Сингапурдан Малайзияны Джохор султанатгъа эки джол барады: Сингапур-Джохор беджен шималда эмда «Экинчи джалгъаннган джер» кюнбатышда (Туас (Сингапурда) бла Танджунг Купанг (Джохорда) бла  арасында). 

Сингапурну эм уллу айрымканла: Джуронг, Пулау-Теконг, Пулау-Убин эмда Сентоза.

Сингапурну эм мийик джери — Букит-Тимах дуппур (166 м).

### Климаты
Сингапурда джыл кёзюулеге къаты айырылмагъан джылгъа бир халлы температурасы эмда атмосфераны басымы бла тропик климаты барды (Кёппени климат классификациясы бла: *Af* ). Джылгъа орта температурасы 23 °C-дан 32 °C-гъа дери тюрленеди. Джылгъа джауум - 2300 мм.

## Белгиле
Малай тил

**Малай** **тил** (кеси аты: *Bahasa Melayu / بهاس ملايو*) — австронезий тилледен бириси (малай-полинезия бутагъындан).

Суматра айрымканда, Малакка джарымайрымканда эмда Калимантан айрымканны суу джагъасы районлада эм гитче айрымканлада джайылады.

Джазыу системасы: Малайзияда латин алфавит, Бруней султанатда араб джазма (джави) хайырландырадыла. Брунейде, Малайзияда, Индонезияда эмда Сингапурда официал тилди.

## Белгиле
Пуэрто-Рико

**Пуэрто-Рико** (исп. *Puerto Rico* — «бай порт»), официал аты — **Бойсунмагъан биригиу Пуэ́рто-Ри́ко кърал** (исп. *Estado Libre Asociado de Puerto Rico*) неда **Пуэ́рто-Ри́ко** **Биригиую** (ингил. *Commonwealth of Puerto Rico*) — АБШ-ден бойсуннган Кариб тенгизде, Пуэрто-Рико айрымканда эмда къатында тургъан гитче айрымканлада орналгъан территория.

Ара шахары — Сан-Хуан.

## Белгиле
Итальян тил

**Итальян** **тил** (*italiano, lingua italiana*) — Индоевропа тил юйюрге кирген, роман группаны тилледен бириси. Италияда, Ватиканда (латин бла бирге), Сан-Маринода эмда Швейцарияда (немец, француз эм ретороман тилле бла бирге) официал тилди. Хорватияда эмда Словенияда талай бир округлада экинчи официал тилди. 

## Белгиле
Къаджар тил

**Къаджар тил** неда **фарс** **тил**, (زبان فارسی [zæ'bɒːne fɒːɾˈsiː]) — адам саны бла эм уллу индоевропа тиллени иран группадан тили. Къаджар тил юч бутагъыта бёлюнеди юч къысха джуукъ тиллени къураб: Иранда - кюнбатыш фарс тил, Афганистанда - дари тил(*фарси́-кабули́)*, Таджикистанда - таджик тил (*забони тоджики́*, *форси́и тоджики́).*

## Белгиле
Иракъ

**Ирак** (араб. العِرَاق‎; къурд. عێراق), официал аты — **Иракъ Республика** (араб. جُمْهُوريَّة العِرَاق‎; къурд. کۆماری عێراق) — Кюнбатыш Азияда, Месопотамияда орналгъан кърал. Бютеулей Иракъны территориясы - 435 052 км², суу джагъасы - 58 км.

Ара шахары — Багдад. Официал тил — араб эмда къурд тилле.

## Белгиле
Тайланд

**Тайланд** (тай. ประเทศไทย), официал аты — **Тайла́нд** **Короллугу** (тай. ราชอาณาจักรไทย [râːtɕʰa ʔaːnaːtɕɑ̀k tʰɑj]), — Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияда, Индокитай джарымайрымканны къыбыла-кюнбатыш кесегинде эмда Малакка джарымайрымканны шимал кесегинде орналгъан кърал. 

Ара шахары — Бангкок. Официал кърал тили — тай тил.

## Белгиле
Ирланд тил

**Ирланд** **тил** (ирл. *Gaeilge* [ˈɡeːlʲɟə], **ирланд гэль** **тил**, ирл. *Gaeilge na hÉireann*) — шотланд эмда мэн тилле бла бирге гойдель тюбгруппагъа кирген, кельт тиллени бириси.

Ирланд тил ингилиз тилни ирланд диалект бла бирге Ирланд республиканы официал кърал тилледенди.  2005 джылны 13 июндан сора ирланд тилни Европа бирликни иш тиллени санына кошулдула. 

Ирландияда асламы халкъы ирланд тилни ана тилге санагъан регионла гэлтахт айтыладыла.

## Белгиле
Япон тил

**Япон** **тил** (яп. 日本語 *нихонго*) — японланы тили, Джапонияны кърал тили. Япон тилде идеография бла бёлюм фонографияны бир бирне кошулгъан энчи джазыу системасы барды.

## Белгиле
Тай тил

**Тай** **тил** (тай. ภาษาไทย /pʰa:sa:tʰɑj/, *пхаса-тхай*) — тай-кадай тил юйюрюню тай группаны тилледен бириси. Тайландны официл тилиди. Бютеулей ана тил болгъан сёлешкенле — 60 миллион къатында адам. 

Тай тил тай джазыу бла джазылады.

## Белгиле
Литва тил

**Литва тил** (кеси аты — *lietùvių kalbà*) — индоевропа тиллени балтик группагъа кирген литва халкъны тиллери, Литваны официал тили, Европа бирликни официл тилледен бириси. Литва тилде 3 млн къатында адам сёлешедиле. 

## Белгиле
Баку

**Баку** (азерб. *Bakı*, МФА: [bɑˈcɯ]) — Къыбыла Кавказда, Каспий тенгизни джагъасында орналгъан Азербайджанны эм уллу эмда ара шахары. Баку Каспий тенгизде эм уллу порту эмда бютеулей Кавказны адам саны бла эм уллу шахары.

## Белгиле
Азербайджан тил

**Азербайджан тил** (кесины аты: *Azərbaycan dili*, *azərbaycanca /* *آذربایجان* *دیلی*، *آذربایجانجا* */* *Азәрбајҹан дили, азәрбајҹанҹа* [ɑːzæɾbɑjˈdʒɑn diˈli]) —азербайджанлыланы тили; тюрке тиллени къыбыла-кюнбатыш (огуз) группаны тиллени бириси.

Азербайджанны кърал тили эмда Дагестанны кърал тилледен бириси.

Бусагъатдагъы  азербайджан литература тил баку эмда шемаха диалектлени тамалындан къуралгъанды. Бютеулей сёлешгенле — 24-35 млн адам.

## Белгиле
Ангола

**Анго́ла**, аны бла бирге *Ангола́* (порт. *Angola* [ɐ̃ˈɡɔlɐ]), официал аты — **Анго́ла** **Республика** (порт. *República de Angola* [ʁɛˈpublikɐ dɨ ɐ̃ˈɡɔlɐ]) — Къыбыла Африкада орналгъан, Атлантика океан бла джуулгъан кърал.

Ара шахары — Луанда. 

## Географиясы
Ангола кюнбатышда Атлантика океан бла джуулады, къыбылада Намибия, шимал-кючыгъышда эмда шималда Демократ Республика Конго, кюнчыгъышда Замбия эмда Конго Республика (Кабинда эксклав) чеклешедиле.

Анголаны Атлантика тенгиз джагъасында джагъа алаша джер орналады. Ол да тик тапхыр бла къобады Анголаны 90% территориясыны орналгъан сыртлыкъгъа. Сыртлыкъны орта кесегинде Бие таулада къралны эм мийик джер  —  Моко тау (2620 м) орналады.

## Белгиле
Маджар тил

**Маджар тил** (кеси аты: *magyar, magyar nyelv* [ˈmɒɟɒr ˈɲɛlv]) — урал тиллени юйюрюнден, фин-угр бутагъындан, манси тил эмда хантый тил бла бирге угр групаны къуралгъан тиллени бириси. Маджарланы тиллери. Бютеулей 2023 джылгъа селешгенле — 14 млн къатында адам. Бусагъатда фин-угр эмда урал тиледен адам саны бла эм уллу тилди.

## Белгиле
Хинди

**Хинди** (дев. हिन्दी, हिंदी) — Шимал эмда Орта Индияда джайылгъан индоарий тил. Хинди Индияны 22 официал тилледен бирисиди. Он штатлада официал тилди: Бихар, Гуджарат, Чхаттисгарх, Харьяна, Химачал-Прадеш, Джаркханд, Мадхья-Прадеш, Раджастхан, Уттар-Прадеш, Уттаракханд; эмда алты бирлик территориялада: Андаман эм Никобар айрымканла, Дели, Чандигарх, Дадра эм Нагар-Хавели, Даман эм Диу, Ладакх, Джамму эм Кашмир. 

## Белгиле
Корей тил

**Корей тил** (КХДР-де — 조선말/朝鮮말 *чосонмаль,* Корея Республикада — 한국어/韓國語 *хангуго)* — КХДР-де эмда Корея Республикада кърал тил. Къытайда, Джапонияда, АБШ-де, Росейде эмда Орта Азияны къраллада джайылгъан тилди. Бютеулей сёлешкенле — 78 млн адам.

## Белгиле
Балтика тенгиз

**Балтика тенгиз** (пол. *Morze Bałtyckie*, нем. *Ostsee*, тюб-нем. *Oostsee*, швед. *Östersjön*, дат. *Østersøen*, фин. *Itämeri*, эст. *Läänemeri*, латыш. *Baltijas jūra*, лит. *Baltijos jūra*) — Шимал Европада орналгъан, Атлантика океанны бассейнге кирген, Евразияны материк арасы тенгиз.

Балтика тенгизни эм шимал джери Шимал Полюс тёгерегини къатында орналады (65°40' с. ш.), эм къыбыла джери — Висмар шахарны къатында (53°45' с. ш.).

Тенгизни эм кюнбатыш джери Фленсбургну къатында турады (9°10' в. д.), эм кюнчыгъыш — Санкт-Петербургну районда орналады (30°15' в. д.).

Айрымкансыз суу башины майданы — 419 минг км². Тенгизни сууну къалынлыгъы — 21,5 минг км³.

## Белгиле
Марк Гордон

**Марк Гордон** (ингил. *Mark Gordon*; туугъан. 1957 джылны 14 мартда, Нью-Йоркда) — американы политиги, Республикан партияны члены. 2012 джылдан 2019 джылгъа дери Вайоминг штатны хазначы. 2019 джылдан Вайомингны губернатору.

## Джибериуле
* Official campaign Site
## Белгиле
Экваторлукъ климат

**Экваторлукъ климат** — Алисовну классификациясына кёре алаша атмосфералыкъ басымны экваторлукъ депрессия бийлик этген климатны типиди, кёбюсюне экватор эки джанында 10° дери джайылады. Къарыусуз джелле, орта айлыкъ температураны аз тюрлениую (2 °С дери), хауаны мийик мылылыгъы эмда булутлулугъу кибик энчиликлери барды. Тенгизлени башындагъы экваторлукъ климатны температураны амплитудалары бек алашады, бир къауум джерледе уа 1 °С аслам болмайды. Кёппенни климат классификациясындагъы мылы тропик климатха келишеди.

Экваторлукъ климат кенг территорияда джайылыбды - Къыбыла Америкада Амазонканы, Африкада Конгону бассеинлеринде, Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияда айрымканла бла Малакка джарымайрымканда.

Алаша басым, сыйынгысыз тропик джангурла, къургъакълыкъ кёзюулери болмагъанлай мийик температура мылы экваторлукъ чегетлени ёсюуюне эмда багъалы тропик культураланы ёсдюрюуюне джараулу шартланы джаратады (сагу эм кокос пальмала, бананла, ананасла, какао).

## Температура эм джауумла

Джыл температураны гитче амплитудалары, къургъакъ эмда мылы чакъланы араларында иги белгили болмагъан чеклери бла айрылады. Джауумланы саны джылгъа 750 - 3000 мм диапазондады, экстремал джангурлу джерледе 10 тыс. мм. дери джауаргъа болады. Хауаны температурасы орта джыллыкъ саны +28 °C чакълы бирди.

## Белгиле
Финикс

**Фи́никс** (ингил. *Phoenix*, американ айтыу: [ˈfiːnɪks]; кёчюрюлгени — Феникс, оодхам: *S-ki: kigk*; явапай: *Wathinka* неда *Wakatehe*; кюн.-апач.: *Fiinigis*; навахо: *Hoozdoh*; мохаве: *<nowiki/>'Anya Nyava*) — АБШ-ны къыбыла-кюнбатыш кесегинде орналгъан, Аризона штатны эм уллу эмда ара шахары. АБШ-ны штатланы ара шахарладан, федерал ара шахарны Вашингтоннуда кошуб адам саны бла - 1 673 164 (2024 джылда) эм уллуду эмда АБШ-ны шахарланы ичинде 5-чиди (Нью-Йоркдан, Лос-Анджелесден, Чикагодан эм Хьюстондан сора).

Финикс Марикопа округну арасыды эмда майдыны бла АБШ-ны эм уллу шахарладан бириси.

## Белгиле
Навахо тил

**Нава́хо** (кеси айты — *Diné bizaad* [tìnépìz̥ɑ̀ːt]) — АБШ-ны Аризона, Юта эмда Нью-Мексико штатлада орналгъан американы тамырлы навахо халкъыны тили, на-дене юйюрюнден, атабаск тилледен бириси.

## Белгиле
Вьетнам тил

**Вьетнам тил** (кесины аты: *tiếng Việt*, тьенг вьет), неда (вьет. *Việt ngữ*, тьы-ном 越語, вьет нгы) — тон болгъан, австроазия юйюрюню, мон-кхмер бутагъыны, вьет группаны тиллени бириси. Вьетланы тили, Вьетнамны официал тили. Камбоджада, Лаосда, Таиландда, Малайзияда, Австралияда, Францияда, Германияд, АБШ-де, Канадада эмда башхада джайылгъан тил.

## Белгиле
Бирлешген Араб Эмиратла

**Бирлешген Араб Эмиратла** (араб. الإِمَارات العربِيَّة المُتَّحِدة‎ [al ʔimaːˈraːt al ʕaraˈbijːa al mutˈtaħida], ингил. *United Arab Emirates*; къысха аты — **Араб Эмиратла**, аббревиатурасы — **БАЭ**) — Кюнбатыш Азияда, Араб джарымайрымканда орналгъан, джети эмиратладан къуралгъан федератив кърал. Хар федерациягъа кирген эмират абсолют монархия болгъан къралды. БАЭ-ны эмиратла: Абу-Даби, Аджман, Дубай, Рас-эль-Хайма, Умм-эль-Кайвайн, Фуджейра эмда Шарджа.

Ара шахары — Абу-Даби.

## Географиясы
Бирлешген Араб Эмиратла Къаджар богъаз бла джуулгъан Араб джарымайрымканны шимал-кюнчыгъыш кесегинде территорияны орналадыла. Джер юсю бла БАЭ бла къъыбылада эмда кюнбатышда Сауд Арабия, кюнчыгъышда Оман чеклешедиле. Къралны шимал джагъасыны туурасында Иран орналады. БАЭ-ны Къаджар бла Оман богъазла джууладыла. 

Бирлешген Араб Эмиратланы кёбюсю территориясында, дуньяда эм къум бла джайылгъан область, Руб-эль-Хали къум тюз орналады. БАЭ-ны шимал эмда кюнчыгыш кесегинде тау рельефы барды.

### Климаты
БАЭ-ны бек исси, тропик къургъакъ къум тюзну климаты барды. Кёппенни климат классификациясы бла - BWh.

## Белгиле
Кариб тенгиз

**Кариб тенгиз** (, , гаит. креол. *Lamè Karaïb*, , папьям. *Laman Karibe*, нидерл. *Caraïbische Zee*) — Атлантика океанны бассейинге кирген, къыйыры джарымджабыкъ тенгиз. 

Кариб тенгизни кюнбатыша эмда къыбылада Ара эм Кыъыбыла Америка тыйгъыч боладыла, шималда эмда кюнчыгъышда Уллу эмда Гитче Антил айрымканла бла чеклешеди. Кариб тенгиз шимал-кюнбатышда Юкатан ачыкъ богъаз бла Мексика богъазгъа, къыбыла-кюнбатышда Панама илипин бла Шош океангъа кошулады.

Кариб тенгизде бой бла дуньяда экинчи бёлме риф орналады — Мезоамерика бёлме риф. Мексиканы, Белизны, Гватемаланы эмда Гондурасны джагъсы узунуна бла 1000 км созулгъанды. 

## Белгиле
Джерле арасы тенгиз

**Джерле арасы тенгиз** — Атлантика океан бла Гибралтар ачыкъ богъаз бла байланнган материк арасы тенгиз. Чыкъгъаны бла тенгиз сууну терениндеги джалгъан абиссал шельф ичиндегини депрессиясыды.

Джерле арасы тенгиз къуралгъан тенгизде: Адриатика, Альборан, Балеар, Ион, Крит, Левантий, Ливия, Лигурия, Тиррен эмда Эгей тенгизле. Мермер, Азау, Къара тенгизле Джерле арасы тенгизге киредиле.

## Белгиле
Ирланд тенгиз

**Ирланд тенгиз** (, , , , , ) — Атлантка океанны бассейнге кирген, Уллу Британия эмда Ирландия айрымканланы арасында орнлагъан айрымкан арасы тенгиз. Шималда Шотландиян, кюнбатышда Ирланд республиканы эмда Шимал Ирландияны, къыбылада Уэльсны, кюнчыгышда Ингилизни джагъасын джуулады. Къыбыла-кюнбатышда Сыйлы Джордж ачыкъ богъазгъ бла Кельт тенгизге кошулады, шималда Шимал ачыкъ богъазгъ бла Атлантика океан бла кошулады. 

Тенгизни майданы 100 минг км² чакълы, эм уллу терени 175 метр.

## Белгиле
Шимал тенгиз

**Шимал тенгиз** (, , , , , , ) —  Атлантка океанны бассейнге кирген, Шимал Европаны джагъасын джуулгъан, сайлыкълы шельф тенгиз.

Шимал тенгиз шималда Британ айрымканланы бла, кюнчыгъышда Ютланд эмда Скандинав джарымайрымканланы эмда къыбылада континенталь Европаны бла арасында орналады. Тенгиз Норвегияны, Данияны, Германияны, Нидерландланы, Бельгияны, Францияны эмда Уллу Британияны джагъаланы джуулады. Шимал тенгизни майданы — 750 тыс. км², эм терени — 725 метр. Тенгизни ючтен экиси терени 100 метрден азыракъты.

## Белгиле
Мермер тенгиз

**Мермер тенгиз** (тур. *Marmara Denizi*) — Атлантика океанны бассейнге кирген, Туркню европа эмда азия кесеклени арасында орналгъан тенгиз. Шимал-кюнчыгъышда Босфор ачыкъ богъаз бла Къара тенгиз бла, къыбыла-кюнбатышда Дарданел ачыкъ богъаз бла Эгей тенгиз бла кошулады.

## Белгиле
Саргасс тенгиз

**Саргасс тенгиз** — Атлантика океанда орналгъан, кюнбатышда Гольфстрим бла, шималда Шимал Атлантика, кюнчыгъышда Канар, къыбылада Шимал Пассат агъымла бла тыйгъан, циклон къаршчы суу айланыу району.

## Белгиле
Лабрадор тенгиз

**Лабрадор тенгиз** (, , ) — Атлантика океанда, Лабарадор джарымайрымкан эмда Ньюфаундленд айрымкан бла (къыбыла-кюнбатышда) Гренландияны (шимал-кюнчыгъышда) арасында орналгъан тенгиз.

## Белгиле
Къызыл тенгиз

**Къызыл тенгиз** (, *Al-Baḥr Al-Aḥmar*; , *Кэйх-Бахри*; , , ) — Араб джарымайрымкан бла Африканы арасында, тектоник чунгурда орналгъан, Индий океанны ич тенгизи. Шималда эки богъазгъа (Суэц эмда Акаба) Къылыз тенгизни сууларын бёлюнген Суэц джарымайрымкангъа джетиб Суэц илипин бла Джерле арасы тенгизге кошулады. Къыбылада Араб тенгиз (Аден богъаз) бла Къызыл тенгизни Баб-эль-Мандеб ачыкъ богъаз бир бирне кошулады. 

Къызыл тенгиз Дунья океанны тенгизледен эм тузлу тенгизди.

## Белгиле
Чукот тенгиз

**Чукот тенгиз** (ингил. *Chukchi Sea*) — Чукотка бла Алясканы арасында орналгъан, Шимал Бузлауукъ океанны къыйыр тенгиз. Кюнбатышда Лонг ачыкъ богъаз бла Кюнчыгъыш-Сибирь тенгиз бла, кюнчыгъышда, Барроу мысны къатында Бофортну тенгизи бла, къыбылада Беринг ачыкъ богъаз бла Шош океанны Беринг тенгиз бла бир бирне кошуладыла. 

Тенгизни суу территориясы бла дата тюрлендириу сюз барады.

## Белгиле
Охот тенгиз

**Охот тенгиз** ( *Охоцукукай*, ,  «Уллу тенгиз») — Шош океанны шимал-кюбатышда орналгъан, Росей бла Джапонияны джуугъан тенгиз. Шош океандан Камчатка джарымайрымкан, Курил айрымканла эмда Хоккайдо айрымкан Охот тенгизни айырыладыла. Япон тенгизден а Сахалин айрымкан айрылады. Майданы — 1 603 000 км², къалынлыгъы — 1316 тыс. км³.

## Белгиле
Беринг тенгиз

**Беринг тенгиз** (ингил. *Bering Sea*) — Шош океандан Алеут эмда Командор айрымканла бла айрылгъан къыйыр тенгизледен бириси. Беринг ачыкъ богъаз бла Чукот тенгиз бла бир бирине кошулады. Беринг тенгиз Евразия бла Американы бир бириден айырылады.

Беринг тенгиз Росей бла АБШ-ны джагъаларын джуулады. Тенгиз промыслагъа табигъат байлыгъы бла Беринг тенгиз Дунья океанда эм бай регионладан бирисиди. 

## Белгиле
Басымны ёлчелеу биримлери

## [[Басым]]ны [[ёлчелеу бирим]]лери
* Паскаль (ньютон квадрат метрге)
* Бар
* Гинасуу багъананы миллиметри (торр)
* Гинасуу багъананы микрону (10−3 торр)
* Суу багъананы миллиметри
* Атмосфера 
** Физикалыкъ атмосфепра
** Техникалыкъ атмосфера
* Дина квадрат сантиметрге (бария)
* Квадрат дюймгъа фунт-кюч (psi)
* Пьеза (квадрат метрге тонна-кюч, квадрат метрге стен)

## Джибериуле
* Басымны биримлерин бири-бирине буруу
* Басымны биримлерини бурууну таблицасы
Кельт тенгиз

**Кельт тенгиз** , , , , , ) — Атлантка океанны бассейнге кирген, Ирландияны, Уллу Британияны эмда Францияны джуугъан тенгиз. 

Кельт тенгизни чеклери сыйлы Георгий ачыкъ богъаз бла, Бристоль богъаз бла эмда Ла-Манш ачыкъ богъаз бла барадыла. Къыбыла эмда кюнбатыш чеки континент шельф бла тарталла.

## Белгиле
Арабия тенгиз

**Арабия тенгиз** (, , , , , , , , , , , , ) — Индий океанны шималында орналгъан къыйыр тенгизледен бириси. Кюнбатышда Арабия эмда кюнчыгъышда Индостан джарымайрымканла бла тыйылады.

Тенгизни бютеулей майданы — 3 862 000 км², эм терени — 5803 м. Эм уллу тенгизге кошулгъан суу — Инд.

Арабия тенгизни джагаъсында орналгъан къралла: Сомали, Джибути, Йемен, Оман, Иран, Пакистан, Индия эмда Мальдивле. 

## Белгиле
Тимор тенгиз

**Тимор тенгиз** (, , , ) — Индий океанны шимал-кюнчыгъышда, Австралия бла Тимор айрымканны арасында орналгъан тенгиз.

Тенгизни бютеулей майданы — 432 тысячи км². Орта терени — 200 метров, эм терени — 3310 метров. Тенгизни эм уллу богъазлары — Жозеф-Бонапарт эмда Ван-Димен богъазла. Тимор тенгиз джуугъан къралла: Австралия, Кюнчыгъыш Тимор эмда Индонезия.

## Белгиле
Лаккадив тенгиз

**Лаккадив тенгиз** (,  , , , , ) — Индостан джарымайрымканны къыбыла-кюнбатыш кесеги бла Шри-Ланка, Лаккадив эмда Мальдив айрымканланы арасында орналгъан, Индий океанны къыйыр тенгизи. Тенгизни эм къыбыла джери — Адду атолл. Тенгизни орта кесеги кюнбатышдан Мальдив сырт бла, шимал-кюнчыгъышдан материк къабыргъа бла тыйылады. 

Тенгизни бютеулей майданы — 786 минг км², орта терени —1929 м, эм терени —4131 м. .

## Белгиле
Арафур тенгиз

**Арафур тенгиз** (англ. *Arafura Sea*, индон. *Laut Arafura*) — Австралия, Джангы Гвинея, Таримбар эмда Кай айрымканланы арасында орналгъан, Индий океанны къыйыр тенгизи.

Тенгизни бютеулей майданы — 1017 тыс. км² (Карпентария богъаз бла бирге), орта терени — 186 м, эм терени — 3680 м. Арафур тенгизни сууну юсю орта температурасы — 25 °C - 28 °C къымылдайды, тузлусу 34-35 ‰. Джайда баш джелле — шимал-кюнбатыш муссон, къышда — къыбыла-кюнчыгъыш муссон.

## Белгиле
Монголия

**Монго́лия** (монг. *Монгол Улс*, къарт монгол джазыу: ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠤᠯᠤᠰ) — Шимал-Кюнчыгъыш Азияда орналгъан, шималда Росей бла къыбылада Къытай бла чеклешген кърал. Монголия тенгизге чыкмагъан къралладан бирисиди. 

Бютеулей Монголияны территориясы - 1 564 116 км², аны бла дуньяда 18-ди. Территориясында кёбюсю тюз джерле бла джарым къум тюзле орналадыла.

Ара шахары  — Улан-Батор.

## Белгиле
Андаман тенгиз

**Андаман тенгиз** (хинди अंडमान सागर, бирм. မုတ္တမ, тайск. ทะเลอันดามัน, малайск. *Laut Andaman*, индон. *Laut Andaman*) — Индий океанда, кюнчыгъышда Индокитай эмда Малакка джарымайрымканланы, къыбылада Суматра айрымканны, кюнбатышда Андаман эмда Никобар айрымканланы арасында орналгъан джарым джабылгъан тенгиз. Шималда Иравади сууну аягъына джайылады. Къыбыла-Къытай тенгиз бла Малакка ачыкъ богъаз бла кошулады.

Андаман тенгизни майданы — 605 минг км², орта терени — 1043 м, эм терени — 4507 м. Джайда тенгизни тузлугъу 31,5—32,5 ‰, къышда 30,0—33,0 ‰.

## Белгиле
МТС (ёлчелеу биримлени системасы)

**МТС** биримлени системасы (метр-тонна-секунд) 1933 джылда СССР-де киргизилгенди, алай а 1955 джылда аны орнуна МКГКС киргизилгенди. 

МТС СГС къурулгъан принципле бла къурулгъанды, алай а джюрюген биримлери уллула болгъандыла. МТС промышленностда хайырландырыргъа джолралланнганды, СГС а уа илмуда.

## Ёлчелеу биримлери

* узунлукъ: метр.
* масса: тонна.
* заман: секунд.
* кюч: стен.
* энергия: килоджоуль.
* къарыу: киловатт.
* басым: пьеза.

## Къайнакъла
* МТС система единиц // Физический энциклопедический словарь, М., Советская энциклопедия, 1983, стр. 440.
* МТС система единиц // Большая советская энциклопедия, 3-е изд.
МТС

**МТС** къысхартылыуну болургъа боллукъ магъаналары:
* МТС (ёлчелеу биримлени системасы) — 1933 джылда СССР-де киргизилген "метр-тонна-секунд" ёлчелеу система.
* «МТС (сауда белги)» — бренд, байламны операторлары хайырландырадыла.
** «МТС (компания)» — байламны россиячы оператору.
** «МТС (компания, 2006)» — европачы байлам оператор.
** «МТС Украина» — украин байлам оператор.
** «МТС (Сербия)» — серб байлам оператор.
** «МТС Беларусь» — белорус байлам оператор.
** «МТС Туркменистан» — тюркмен байлам оператор.
** «МТС Банк» — россиячы универсал банк.
* Масштаблы-тематикалыкъ структурала — музыкалыкъ теманы структуралары, узунлукълары тюрлю-тюрлю болгъан мотивле бла фразаладан къуралгъандыла.
* Машина-трактор станция — колхозла бла совхозлагъа элмюлк техниканы берген совет предприятие.
МКСЛ (ёлчелеу биримлени системасы)

**МКСЛ** (**МКСЛМ**) — баш биримлери узунлукъну бирими *[[метр]]*,массаны бирими *[[килограмм]]*, заманны бирими *[[секунд]]* эм джыракълыкъ агъымни бирими *[[люмен]]* болгъан ёлчелеу биримлени системасыды. Оптика бла фотометрияда хайырландырылгъанды.

СССР-де система 1948 джылда «Джарыкъны биримлерини юсюнде бегимни» тамалында киргизилгенди. Артдан ГОСТ 7932—56 «Джарыкълыкъ биримле» киргизилгени эмда тамал джарыкълыкъ уллулукъ болуб джарыкъны кючю болгъан  МСК (МСС) системаны киргизиую бла къоратылгъанды, анда баш ёлчелеу бирим *[[кандела]]* болгъанды. 

## Дагъыда къара
* МКС (ёлчелеу биримлени системасы)
* МСК (ёлчелеу биримлени системасы)

## Белгиле
МСК (ёлчелеу биримлени системасы)

**МСК** — тамал биримлери узунлукъну бирими *[[метр]]*,массаны бирими *[[килограмм]]*, заманны бирими *[[секунд]]* эм джарыкъны кючюню бирими *[[кандела]]* болгъан ёлчелеу биримлени системасыды. 1967 джылгъа дери джарыкъны кючню биримини аты *свеча* (чыракъ)эмда системаны аты да МСС болгъанды .

Система алгъын джарыкълыкъ уллулукъланы белгилер ючюн хайырландырылгъанды. СССР-де МСК система ГОСТ 7932—56 «Джарыкълыкъ биримле» бла МКСЛ орнуна киргизилгенди. МСК, Биримлени халкъла арасы системасына (ЁС) къурам кексе болуб киргенди, эмда бусагъатда айры магъанасы джокъду.

Канделаны тышында джарыкълыкъ уллулукъланы биримлери болуб МСК-да джарыкълыкъ агъымны бирими *[[люмен]]*, юсню джарытылгъанлыгъыны бирими *[[люкс]]*эмда джарыкълыкъ бирими *[[Нит (ёлчелеу бирим)|нит]]* хайырландырылгъанды.

## Дагъыда къара
* МКС (ёлчелеу биримлени системасы)
* МКСЛ (ёлчелеу биримлени системасы)

## Белгиле
Баренцни тенгизи

**Баренцни тенгизи** (, поморлада — **Студене́ц**) — Росей эмда Норвегияны джагъаларын джуугъан, Шимал Бузлауукъ океанны къыйыр тенгизи. Европаны шимал джагъысы эмда Шпицберген, Франц-Иосифны джери эмда Джангы Джер архипелагла тенгизни тыйгъанчладыла. 

Баренцни тенгизини майданы — 1 424 000 км², орта терени — 222 м, эм терени — 628 м. Тенгизни суу юсю орта температурасы: +4°С-дан −1°C-гъа (къышда), +8°С (джайда). Тузлугъу къыбыла-кюнбатышда: 34,7–35,0‰, кюнчыгъышда: 33,0–34,0‰.

Баренцни тенгизи континент шельфде орналады. Тенгизни къыбыла-кюнбатыш кесеги Шимал-Атлантика агъымы ючюн къышда бузламайды.

## Белгиле
Баффинни тенгизи

**Баффинни тенгизи** (, , , ) — Гренландия бла Баффинни Джери айрымканланы арасында орналгъан, Шимал Бузлауукъ океанны джарым джабылгъан тенгиз. Шималдан къыбылагъа тенгизни узунлугъу - 1130 км. 

Тенгизде кёб айсбергледен ючюн джылны кёбюсю заманында кеме джюрютсюздю.

## Белгиле
МКС (ёлчелеу биримлени системасы)

**МКС** — ёлчелеу биримлени системасыды, анда тамал биримле узунлукъну *[[метр]]*, массаны бирими *[[килограмм]]* эм заманны бирими *[[секунд]]ду*. МКС Халкъла арасы биримле системагъа (ЁС) къурамлы кесек болуб киреди, эмда бусагъатда айры магъанасы джокъду.

СССР-де МКС-ни асламысы бла механикалыкъ уллулукълагъа ГОСТ 7664-55 эм ГОСТ 7664-61 «Механикалыкъ биримле» тамалларында хайырландыргъандыла. Аны тышында акустикада баш система болуб ГОСТ 8849-58 «Акустикалыкъ биримле» тамалында хайырландырылгъанды.

МКС-ни андан ары айныуунда МКСА бла МКСК системала чыгъадыла, ала 1970-чи джыллагъа ЁС системагъа къурам кесеклери болуб киредиле.

## МКСА
МКСА — электрикалыкъ эмда магнит уллулукъланы ёлчелеуню биримле системасыды, анда МКС-ни тамал биримлерине тёртюнчю тамал бирим — электрикалыкъ токну кючюню бирими *[[ампер]]* къошулгъанды.

Системаны къурулушуну принциплерин 1901 джылда итальян инженер  теджегенди. Кечирек, 1934 джылда аны Халкъла арасы электротехникалыкъ комиссия сюзгенди эмда тамамы бла 1950 джылда мюкюл этилгенди. 1958 джылда комиссия аннга «Джорджини системасы» атны бергенди, алай а ол ат уллу джайылмагъанды.

МКСА-да ол бегитилгинчи джайылгъан электрикалыкъ биримле эмда ЁС-деги биримле хайырландырыладыла: вольт, кулон, ом эм башхала. СССР-де МКСА система официал халда ГОСТ 8033—56 «Электрикалыкъ эм магнит биримле» бла бегитилгенди.

## МКСК
МКСК (КСГ) — джылыу уллулукъланы ёлчелеу биримлериди, анда МКС-ни тамал биримлерине тёртюнчю тамал бирим — термодинамикалыкъ температураны бирими *[[кельвин]]* къошулгъанды. 1967 джылгъа дери температураны биримине «Кельвинни градусу» дегендиле, биримлени системасына уа — МКСГ. СССР-де МКСК ГОСТ 8550—61 «Джылыу биримле» бла бегитилгенди .

## Дагъыда къара
* МСК (ёлчелеу биримлени системасы)
* МКСЛ (ёлчелеу биримлени системасы)

## Белгиле

## Джибериуле
* МКС системаны суратлауу
Акъ тенгиз

**Акъ тенгиз** (, ) — Росейны европа кесегини шималында орналгъан, Шимал Бузлауукъ океанны ич тенгизи. 

Росейны джуугъан тенгизледен Аък тенгиз эм гитчеледен бириди. Акъ тенгизни майданы — 90 тыс. км², тенгизни  эм терени - 343 метр, орта терени — 67 метр. 

## Белгиле
Бофортну тенгизи

**Бофортну тенгизи** (, ) — Канаданы Шимал-Кюнбатыш территорияладан, Юкондан эмда Аляскадан шималгъа, Канаданы Арктика архипелагтан кюнбатышгъа орналгъан Шимал Бузлауукъ океанны къыйыр тенгизи. Сэр Фрэнсис Бофортну сыйыючюн тенгизге ат атылгъанды.

Бофортну тенгизини майданы — 476 000 км².

## Белгиле
Кюнчыгъыш-Сибирь тенгиз

**Кюнчыгъыш-Сибирь тенгиз** () — Новосибирск айрымканланы бла Врангель айрымканны арасында орналгъан Шимал Бузлауукъ океанны къыйыр тенгизи. Тенгиз Якутияны эмда Чукотканы джуулады.

Кюнчыгъыш-Сибирь тенгизни майданы — 944 600 км². 

## Белгиле