open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сарагоса кесамат

**Сарагоса кесамат** (; ) — Испания бла Португалияны арасында 22 апрель 1529 джыл къабыл этилген кесаматды. Кесаматда кюнчыгъыш джарымтоб бу эки тенгиз деу къралны эткиленнген сфераларына юлешиниую бегигенди.

Сарагоса кесамат, эки къралны арасында алгъаракъ къабыл этилген Тордесилья кесаматха къошакъ болгъанды (1494) . Аннга кёре Кюнбатыш джарымтобда эки къралны интереслерини чеклеген сыз тартылгъанды. Алай а ол заманлада Джер тёгерек болгъаны белгили болмагъаны себебли, эки къралланы да интереслерини сфералары Шош тенгизде бир-бирине тюртюлгенди, ол себебден былайда да чеклендириу керек болгъанды.

Кюнчыгъыш демаркация сызгъа Молукка айрымканладан кюнчыгъышха 297,5 лигада, кюнчыгъыш узунлукъдан 145 градусну къаты бла баргъан сыз саналгъанды. Кесаматха къара сыз, ол заманда Санто-Томе эм Лас Велас атны джютюген Мариан айрымканла бла Гуам айрымканны арасында ётгенди. Сыздан кюнчыгъышха джер бла тенгизле Испаниягъа, кюнбатышха уа -Португалиягъа кетгенди. Аны тышында кесеамат Испанияны Португалиягъа 350 минг дукатха Молукка архипелагга хакъланы сатыуну бегитгенди.
Кюнчыгъыш джарымтоб

**Кюнчыгъыш джарымтоб** — Джерни , Гринвич меридианындан кюнчыгъышда эмда180-чи меридиандан кюнбатышдагъы джарымтобуду. Кюнчыгъыш джарымтобну меридианлары кюнчыгъыш узунлукъну меридианлары кибик белгиленедиле. Кюнчыгъыш джарымтобха Лондондан кюнчыгъышдагъы кесеги бла Евразия (Чукотка джарымайрымканны бир кесегини тышында), Африканы асламысы, Индий океан, Австралия эм Атлантичка бла Шош океанла киредиле.
«Ургъан джел» операция

**«Ургъан джел» операция** () — американ гражданланы Сайгондан 1975 джыл, Вьетнам къазауатны заманында къутхарыу операцияды.

## Операция
1975 джылны августуну ахырына АБШ Вьетнам къазауатха ачыкъдан къатышмагъанлы эки джыл болгъанды. Шимал Вьетнамны аскерлерини мартда башланнган Джазгъы алгъа уруулары джетишимли болгъанды, Къыбыла Вьетнамны ахыр кюнлери келгени белгиленеди. Шималчыланы аскерлерини Сайгоннга джууукълашханы себебли 29-чу апрелни экинчи джарымында, аллындан хазырланнган къутхарыу операция башланады. Асламысы бла американ гражданла къутхарыладыла, алай а коммунистлени келиулеринден къоркъгъан вьетнамлыланы да алгъандыла. Эвакуация тенгиз пехотаны корпусу бла CH-46 эм CH-53 вертолётла бла АБШ-ны 7-чи флотуну кемелерине этилгенди. Джууукъда бютеу къачаргъа излеген адамлагъа орун джетмезлиги белгили болады. 
Операция 30-чу апрелнини эртденинде , Сайгонну шимал вьетнамчы аскерлени къолуна тюшерге талай сагъат къалыб, бошалады. . «Хауа кёпюр» шималчыла джанындан къаршчыланыу кёрмегенди. Бютеулей 7-чи флотну кемелерине АБШ-ны 1737 гражданы эмда башха къралланы (асламысы бла вьетнамлыла) гражданы эвакуация этилгенди. 

Операция джетишимли бошалса да, АБШ-да бу операция, къралны къазауатда дженгилгенини символу кибик кёрюлгенди. 
## Белгиле
Electromote

**Электромот** (**Electromote**) дунияда троллейбус кибик хайырландырылгъан биринчи улоу амал болгъанды. Халкъгъа 1882 джылны 29-чу апрелинде доктор Вернер фон Сименс Берлинни къатында Халензее джерчикде кёргюзгенди. 540 метр узунлугъу болгъан биринчи троллейбус сыз 1882 джылны 29-чу апрелинден 13-чю июнуна дери баргъанды. Баргъаны Берлин-Халензее станциядан,  Штрассе 5 (бусагъатда Йоахим-Фридрих-Штрассе) эмда Штрассе 13 (бусагъатда Йохан-Георг-Штрассе) юсю бла, Курфюрстендаммны ётюб Курфюрстенплацха келгенди.

Siemens & Halske AG компания къзургъан Electromote тёрт чархлы арба болгъанды, тартханы арт эки чархы этгенди, ала 2,2 киловатт кючлю эки электромотор бла ишлетилгендиле. Троллейбус къарыуну 550 вольтлукъ кюченнгени бла дайым къууатны контакт сетинден алгъанды. 

Бу сынам улоу амал типли троллейбусну техника шартларына келишгенди. Сынауланы ахырында, 13-чю июнда сыз джабылгъанды, эмда 20-чы июнда чачылгъанды.

## Белгиле
Финкенштейн кесамат

**Финкенштейн кесамат** — Наполеонлу Франция бла Персияны арасында 4 май 1807 джыл Маре шахарда къол салыннган бирлик кесаматды. Кесамат, Эресей эмда Британ империялагъа къаршчы болгъанды.

24 декабрь 1807 джыл генерал Гарданны француз миссиясыны Тегераннга киргенинден сора, кесаматха къошакъ статья салынады, аннга кёре къаджарлыла Наполеоннга Карек айрымканны бергендиле, французлагъа къаджар аскерни европа юлгю бла тюрлендирирге, Гомбурун бла Буширде аскер факторияла къурургъа эркинлик бергенди.

Кесаматны къабыл этиу дунияда уллу хапар болса да, кесаматны толтуруу башланмагъанлай бошалады. Эки джан да бир-биринден излемлени табалмайдыла — не Франция Персиягъа Тау-Арты Кавказны къайтарыргъа болушмайды, не Персия Британиягъа къаршчы Афганистанда къазауат башламайды.
Европаны Кенгеши

**Европаны Кенгеши** (; ) 1949 джылда Европаны кенглигинде адам хакъланы, демократия эм законлукъну башлыгъын къорур ючюн къуралгъан, правительствола арасы къуралышды. Европа Бирликден башха организацияды. Европа Инсан Хакъларыны Сюдю Европаны Кенгешине байланыбды. Европаны Кенгешине Беларусь, Ватикан эмда Къазахстан тышында бютеу Европа кърал киреди. Европа Бирлик бла Европаны Кенгешини бир-бирине къатышыдрыуну баш чуруму эки къуралыш да бир байракъны хайырландырыуду. Бу байракъ Европаны Кенгешини байрагъы саналады, Европа Бирлик бу байракъны эркинлик бла хайырланады.

## Къуралыуу

1949 джылны 5-чи майында 10 кърал — Бельгия, Дания, Италия, Люксембург, Нидерландла, Норвегия, Швеция эмда Уллу Британия — аралыгъы Старсбургну сайлаб Европаны Кенгешини къурауну юсюнден ангылашыугъа къол салгъандыла. Бусагъатда бу организацияда 47 кърал барды. Кенгешми ишлеу сфералары адам хакъла, медия, саулукъ сакълау, окъуу, культура, спорт, табигъат эмда аны кибик адам джашауну областларыдыла.

## Къатышхан сферасы

Къуралыш Европа Бирлик бла бир байламы да болмагъан организацияды. Алай а бусагъатда Европа Бирлик Европаны Кенгешини байрагъын хайырланыб къоймай, терен ишбирлик да бардырадыла. Кёб къралда Европа Бирлик бла Европаны Кенгеши ортакъ проектлени бардырадыла. Европаны Кенгеши бла Европа Бирликни Министрле Кенгешини бир-бири бла къатышдырыргъа джарамайды. Кенгешни бюджети кирген къралланы адам саны эмда адам башына хайырына кёре саналгъан взносладан къуралады. 2002 джылда бюджети 169 миллион евро чакълы бир болгъанды. Кенгешни официал тиллдери ингилиз. эм француз тилледиле. Кенгешни Секретариятына башчы беш джылда бир кере сайланады, бусагъатда башчылыкъ Торбьорн Ягланд этеди.

## Къошулгъан къралла

Аллындан 10 кърал къурагъанды:

 Бельгия Уллу Британия Дания Франция Нидерландла  Ирландия Швеция  Италия Люксембург Норвегия

**Къошулгъан заманына кёре къралла:**

 
**Европаны Кенгешине кандидат къралла:**

**Европаны Кенгешини Министрлерини Комитетинде сынамчы статсну джрютген къралла:**

 
**Европаны Кенгешини Парламент Меджлисинде сынамчы статусну джрютген къралла:**

**Къошулаллыкъ алай а алкъын баш уруу этмеген къралла:**

## Белгиле
Орус-швед къазауатла

**Орус-швед къазауатла** — Россия бла Швецияны арасында аскер конфликтле.

## Хронология

* 1142—1164 — шведлени талай кере Ладоганы кючлерге кюрешгенлери, Новгородну аскери къоймагъанды.
* 1187 — карел-новгород аскер шведлени ара шахары Сигтунаны кючлеб ойгъанды.
* 1229 — шведле Ладогагъа чабхандыла, Русьха къачлы джюрюшлени хазырланыб башланыулары.
* 1240 15 июль — Нева сермешиу, Александр Невачы швед аскерни чачханды (1-чи къачлы джюрюш).
* 1246—1250 — швед аскерни Ярл Биргерни башчылыгъында чабыуулу (2-чи къачлы джюрюш).
* 1293—1295 — швед аскерни Карел берзахха (перешеекге) эмда Карелиягъа чабыуулу (3-чю къачлы джюрюш).
* 1311—1323 — орус бла швед аскерлени бир бирлерине бир бёлек чабыууллары.
* 1348—1349 — король VIII Магнусну башчылыгъында 4-чю ккъачлы джюрюш.
* 1375—1396 — чекде уллу болмагъан конфликт, Новгород Эстерботния провинциядан къуру къалгъанды.
* 1397 — Швеция Кальмар униягъа киреди. 1397 джылдан 1495 джылгъа дери Швеция бла Новгород арасында кёбге баргъан аскер конфликт болмагъанды.
* 1479—1482 — Новгород джер зор бла Москва къралгъа къошулгъанды, власть ауушханы себебли чекде болум бир кесек заманнга дестабилизациялы болады.
* 1493 — Дания бла Швецияны ортасы тик болгъаны себели Нарвада Швециягъа къаршчы орус-дания кесамат къабыл этилгенди.
* 1495—1497 — Кюнбатыш Карелия ючюн орус-швед къазауат.
* 1510 25 март — Новгородда Орехов мамырлыкъны энтда 60 джылгъа узайтдыргъан кесамат къабыл этилгенди.
* 1554—1557 — XVI ёмюрдеги орус-швед къазауат.
* 1570—1582 — Ливонияны осуйлугъу ючюн орус-швед къазауат.
* 1590—1593 — орус-швед къазауат.
* 1610—1613 — Якоб Делагардини чабыуулу, Карелияны, Ижора джерни, Новгородну оккупациясы.
* 1614—1617 — орус-швед къазауат.
* 1656—1658 — орус-швед къазауат (1656—1658).
* 1700—1721 — Шимал къазауат.  Ништадт мамырлыкъ кесаматны къабыл этилиую бла бошалгъанды.
* 1741—1743 — орус-швед къазауат (1741—1743).
* 1788—1790 — орус-швед къазауат (1788—1790).
* 1808—1809 — орус-швед къазауат (1808—1809).

## Джибериуле
* Брикнер А.Г. Война России со Швецией в 1788—1790 годах на сайте «Руниверс»
* Паламарь Н. Г. Русско-шведские войны второй половины XVI в. и их влияние на формирование границы Русского государства
* Русско-Шведская война 1788-1790 гг. Статьи карты и документы.
* Форстен Г.В. Записки историко-филологического факультета Императорского С.-Петербургского университета. Балтийский вопрос в XVI и XVII столетиях (1544-1648) (в 2 частях) СПб.: Типография В.С. Балашева и К, 1893
Дюгер

**Дюгер** (дюгер , ирон ) — Шимал Тегей — Алания Республиканы кюнбатыш джанында, Баш Кавказ аркъаны шимал тигинде, Урух (*Ирæф*) сууну бассейнинде орналгъан территорияны тарих атыды. Бусагъат заманда Дюгерни, Шимал Тегейни Ираф бла Дюгер районларыны административ чеклери бла айырадыла. Тау Дюгер талай кесекге бёлюнеди: *Стур-Дигорæ* (Уллу Дюгер), Айгомугидон сууну ёзениндеги *Тъæпæн-Дигорæ* («тёбен» Дюгер), «тёбен» Дюгерни эм огъары кесеги *Уæллагком* атны джюрютеди.

Дюгер () ат, тегейлилени *[[дюгерлиле]]* () деген, тегей тилни дюгер диалектин джюрютген эмда бу территорияны баш халкъы болгъан, этник къауумуну атындан келеди.

## Дагъыда къарагъыз

* Тегейни джамагъатлары
* Суган аркъа

## Адабият

*
Тордесильяс кесамат

**Тордесильяс кесамат** (, ) — Испания бла Португалияны арасында дунияда къолда тутуу сфераланы юлешиуню юсюнден келишиудю. Кесамат 7 июнь 1494 джыл Тордесильяс шахарда (Кастилия) бегитилгенди. Испания 2 июлда, Португалия эсе — 5 сентябрда ратификация этгенди. 1506 джылда папа II Юлийни булласы бла къабыл этилгенди.

Кесамат, бир джыл андан алгъа папа VI Александрны «*[[Inter caetera]]*» булласы бла салыннган бёлюнюу ызны кесгин этгенди. Атлантика океанны эмда эки полюсну да ётген демаркацион ыз, Португалияны къадалгъаны себебли, Кабо-Верде айрымканладан кюнбатышха 100 лигден 370 лигге дери (1770 км, 1100 миль) кёчюрюлгенди — бусагъатдагъы координатлада ол: 49°32’56" к-б. у. меридианды, неда «папа меридиан». Бу ыздан кюнчыгъышда орналгъан тенгизле бла джерле Португалия патчахлыкъгъа берилгендиле, кюнбатышдагъыла уа — Кастилия бла Арагонну патчахлыгъына (Испаниягъа).
Тюрк кенгеш

**Тюрк кенгеш** (, , , , ) — тюрк къралланы бирикдирген халкъла арасы организацияды. Тюрк кенгеш 3 октябрь 2009 джылда Нахичеванда къуралгъанды.

## Кенгешге киргенле

## Тюрк кенгешге кирмеген тюрк къралла

* 

* 

* 

## Тарихи

1992 джылдан башлаб *Тюрк тилли къралланы саммити* ётеди. 3 октябрь 2009 джылда, *Тюрк тилли къралланы саммити*не къатышханладан 4 кърал Нахичевань келишиуге къол салгъандыла. Организацияны аралыгъы Стамбулда орналады. 

Дагъыда 1992 джылда Алма-Атада *Тюрк санатланы эмда тиллени бирикген администрациясы* къуралгъанды, 1998 джылда уа Бакуда *[[Тюрк тилли къралланы Парламент Ассамблеясы]]* къуралгъанды. Бу эки организация да Тюрк кенгешни къурамына киргендиле.

Тюрк кенгеш, муратларына кёре, Араб къралланы лигасыны эмда Франкофон къралланы организациясына джууукъду.

## Идаралары

* Секретариат, Стамбулда 
* Президентлени кенгеши
* Тыш ишлени министрлерини кенгеши
* Администрацияланы башчыларыны комитети, Стамбулда
* Экспертлени комиссиясы, Стамбулда
* Парламент ассамблея (TURKPA), Бакуда
* Тюрк кенгешни Академиясы, Астанада
* Тюрк санатланы эмда тиллени бирикген администрациясы, Бишкекде

Президентле джылда эки кере джыйыладыла.

## Белгиле
Поляк тил

**Поляк тил** () — полякланы тилиди, индоевропа тил юйюрню кюнбатыш славян къауумуну лехит тюбкъауумуна киреди. Поляк тил — чех, словак, (кашуб диалекти поляк тилни диалекти кибик кёб саналгъан) помор, лужичан эмда полаб тиллеге джууукъду. Поляк тил талай къралда 40 миллионнга джууукъ адамгъа ана тил болады, аланы ичинде 38 миллионнга джууукъ адам Польшадады. Экинчи эмда тышкърал тил кибик поляк тилни дагъыда 5-10 миллионнга джууукъ адам биледи.

## Джибериуле

* Поляк тилге кеси юретиучю китабла эмда дерс китабла
* Поляк-орус эм орус-поляк сёзлюк
* Варшава орусча
* Поляк-орус тылмач китаб
* Поляк тилни грамматикасы 
* Поляк тилге аталгъан портал
* Тышкъраллылагъа поляк тил — Вроцлав университетни сайтында рекомендация этилген литератураны тезмеси
Сан-Франциско

**Сан-Франциско** (, ) — АБШ-ны Калифорния штатында, католик клисаны сыйлысы () Ассизчи Францискге аталгъан шахарды эмда округду. 2010 джылда шахарда 815 358 адам джашагъанды, халкъыны саны бла бу Калифорнияны тёртюнчю шахарыды, АБШ-ны эсе — онекинчисиди.  шахар, джарымайрымканны шимал къыйырында орналады. Тарихини кёбюсюнде бу, Сан-Франциско богъазны бёлгесини эм кёб адам джашагъан эмда эм магъанлы шахары болгъанлай тургъанды.

1776 джылда испанлыла, Алтын Къабакъ ачыкъ богъазны къатында форт ишлеб эмда Ассизчи Францискге аталгъан миссияны тамалын салыб, Шош океанны джагъасында орналгъандыла. Миссияны къатында къуралгъан гитче шахарчыкъгъа Йерба-Буэна () деб ат берилгенди. 1848 джылдагъы калифорний алтын безгек себебли шахар терк ёсюб башлагъанды. Ол джылда огъуна атына Сан-Франциско аталгъанды. 1906 джылда халеклик салгъан джер тебрениу бла ёртенден сора шахар къысха заманны ичинде бютеулей джангыдан ишленнгенди.

Сан-Франциско дуния туризм аралыкъды, сууукъ джайгъы тубанлары бла, тик дуппурлары бла, эмда викториан бла модерн архитектураланы бирден болууу бла белгилиди. Айтылгъан джерлерини санына киредиле: «Алтын Къабакъ» кёпюр, Алькатрас айрымкан, канат трамвайланы системасы, Койт къала эмда чайна-таун.

## Галерея

Sf chinatown gate.JPG|Чайна-таун
Palace Legion Honor SF.jpg|Лиджин-оф-Онор къала
SFOperaHouse.jpg|Опера театрны мекямы
FinancialNorth.jpg|Бизнес аралыкъ
Alcatraz11.JPEG|Алькатрасха хар джыл сайын 1 миллиондан артыкъ турист келеди
Sfcityhall.jpeg|Ратуша


## Дагъыда къарагъыз
* Ливай Страусс
* «Алтын Къабакъ» кёпюр
* Сан-Францискону халкъла арасы аэропорту
* Император I Нортон
* Сан-Франциско богъазны бёлгеси
* Силикон ёзен
Сан-Франциско (магъаналары)

**Сан-Франциско**:
* Сан-Франциско — Шош океанны джагъасында АБШ-ны Калифорния штатында шахарды эмда округду, 
* Сан-Франциско — Филиппинледе шахарды.
* Сан-Франсиско-де-Кампече — Мексикада Кампече штатны ара шахарыды.
* Сан-Франциско Готера — Сальвадорда Морасан департаментни ара шахарыды.
* Сан-Франциско — Шош океанны богъазыды.
* Область залива Сан-Франциско — Калифорнияны шималында шахар агломерацияды.
* Сан-Франциско джарымайрымкан — Калифорнияны шималында джарымайрымканды.
* Сан-Франциско — алкоголлу коктейльди.
* San Francisco Chronicle — газетди.
* Сан-Франциско — 1936 джылдан музыкалы мелодрамады.

## Дагъыда къарагъыз
* Francisco
* Сан
Он кюнлюк къазауат

**Он кюнлюк къазаут** (бир-бир джерледе *Словенияны бойсунмаулугъу ючюн къазауат* деб да танылады) (, ) — 1991 джылны июнюнда Югославия бла бойсунмаулугъун баямлагъан Словенияны арасында сауутлу конфликтди.

## Дагъыда къарагъыз

* XX ёмюрню къазауатларыны тизмеси
* Югославияны чачылыуу
Уллу театр (Санкт-Петербург)

**Уллу театр** (*Таш театр*) — 1784-1886 джыллада Петербургда болгъан театрды. Санкт-Петербургда биринчи дайым, Эресейде эсе уа эм уллу театрланы бири болгъанды. Театр майданда салыннганды. 1886 джыл Таш театрны мекямы чачылыб, бусагъатдагъы  Петербург консерваторияны мекямы къурулгъанды.

## Петербург Уллу театрны архитектурасы
Архив документле шагъатлыкъ этгеннге кёре Уллу театрны биринчи болджаллы мекямын 1775 джыл Антонио Ринальдини проекти бла салыб башлагъандыла. Алай а Ринальди басхычладан джыгъылгъанындан сора ол кеси къурулушха къараялмагъанды, Экинчи Екатерина немец театр декоратор эмда архитектор Людвиг Филипп Тишбейннге театрны джангы проектин салыргъа борч салады, бу проект бла кечирек архитекторла Ф. В. фон Баур бла М. А. Деденев мекямны къурулушун бардырадыла
Театрны ачылыуу 1783 джыл болады. Алай а бир-бир къайнакълагъа кёре театр бир джылгъа кеч ачылгъанды. Бу уллу мекямны фасыды аз джасалгъанды.
Георги Уллу театрны мекямын былай суратлайды: «Тышындан бу мазаллы къарамлы мекямды. Баш киришни башында каррара мермерден олтуруб тургъан Минерваны скульптурасы барды, къалкъанда : „Vigilando quiesco“ (рахатланыб да сакълайма)». Мекямда 6 кириш, 16 чыгъыш болгъанды%; Минерваны сюнгюсю шыбладан джакълагъанды." Театргъа 2 минг чакълы бир адам сыйыннганды, 3 къатлы болгъанды. Декорацияларын уллу устала П.Гонзаго бла Скотти этгендиле.

1802 джыл император Александр I Уллу театрны уллуракъ этерге эмда аны тыш къарамын тюзетирге оноу этеди. Бу оноун баджарыу француз архитектор Тома де Томоннга тюшеди. Бютеу ишле сегиз айгъа бошаладыла, бу болджал ол заманлагъа кёре бек къысха болгъанды. 

Тома де Томон мекямны ёлчемин уллайтханды (джангыдан къурулушны чуруму театргъа аз адам сыйыныу болгъанды).

1811 джыл театргъа от тюшеди, алай а 1818 джыл джангыдан къурадыла. 1835—1836 джыллада архитектор А. Кавос реконструкция этгенинден сора къараучу залгъа 3 минг адам сыйыннганды. Петербургдагъы Таш театр бютеу Европада театр мекямны юлгюсю болгъанды.
Къырым татарлыла

**Къырым татарлыла** () неда **къырымлыла** () — тарихге кёре Къырымда къуралгъан миллетди. Алатай юйюрню тюрк къауумуна кирген къырымтатар тилде сёлешедиле.

Къырым татарлыла суннит муслиманладыла, ханафит мазхабны тутадыла.

## Джибериуле
* Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык
* Перепись населения Румынии 2002 г. Национальный состав
* Перепись населениея Болгарии 2001 г.
* Этноатлас Узбекистана
* 'Этнография народов Крыма' - Этносы Крыма:Крымские татары
* Crimean Tatar Page

## Дагъыда къарагъыз
* Татарлыла
* Къырым
* къырымтатар тил

## Белгиле
Аусбау-парадигма

**Аусбау-парадигма** (**Ausbausprache — Abstandsprache — Dachsprache**) немец социолингвистле джаратхан (Kloss 1967) эмда кечирек дуния лингвистикада белгили болгъан парадигмады. Концепцияны тамалында диалект бла тилни бири-биринден айрыуда эки къауум критерий джыйым барды: бири этносоциал функциялада тамалланнганды, башхасы - объектив структура энчиликлеринде тамал алады. Бу концепцияны бир ашхылыгъына да, къошакъ коннотацияла бла политикалыкъ белгилениуледен ауурланнган «тил» эмда «диалект» терминлени, нейтрал немец терминле бла алмашдырыуну санайдыла. Бу алгъын тешилелмеген лингвистика тюйюмчеклеге джангы къарам бла къараргъа мадар береди.

* **Ausbausprache** (аусбаушпрахе, аусбау-тил, «*айныгъан тил*») — бу башха тиллеге кёре автоном хайырланнган идиомду. Ол деген бу тил толу функциялы тилди, энчи джазма стандарты барды; джазмада эмда аууз сёлешиуде хайырланады, айгъакълы бир официал статусха иеди. «Айныгъан тил» болмагъан идиомла, чекли адамла аууз сёлешиуде хайырланады.
* **Abstandsprache** (абштандшпрахе, абштанд-тил, «*артха къалгъан тил*») башха идиомгъа кёре, андан структуралыкъ джаныдан уллу башхалыгъы болгъан идиомду.
* **Dachsprache** (дахшпрахе, «*[[баш-тил]]*») — бу башха идиомлагъа стандарт тил болуб къуллукъ этген тилди (Ausbausprache) , кёбюсюне диалект континуумну чегинде. Алай а бир-бирде "баш-тил" кесини тюбюнде бир-бирнден бек узакъ кетген идиомланы бирлешдиреди (юлгюге, немец, итальян, къытай тиллени диалектлери). Бир-бирде уа бир идиомну эки кесегини айры «баш-тиллери» болургъа болады (тёбен немец диалектлеге Нидерландланы шимал-кюнчыгъышында «баш-тил» нидерланд тил, Германияны шималында уа немец тил болады; къабарты-черкес тилни Адыгеядагъы диалектине (къабарты элледе джашагъанланы тили) «баш-тил» къабарты-черкес тил тюл, адыгей тил болады ).

## Аусбау-парадигманы хайырланыу юлгюсю
* Серб-хорват диасистемада серб, хорват эм босний тилле айры *аусбау-тилледиле*, амма бир *абштанд-тилди*. Алгъаракъ XX ёмюрню биринчи джарымында серб-хорват тил бирикген, бир *аусбау-тил* болгъанды, аны бла бирге сёз ючюн македон тилге *баш-тил* болгъанды.
* Италияда бирикген *аусбау-тил* — итальян адабият тилди, бу тил Италияны къыбыласындагъы *абштанд-тиллеге* (сицилий, калабрий, сардин тиллеге) да, аладан бек узакъ тургъан Шималдагъы диалектлеге да (ломбард, лигурий, венет э. б.) «баш-тил» болады.

## Литература
* Kloss H. Abstand languages and Ausbau languages // Anthropological Linguistics. Harvard: Harvard Press, 1967.
* Trudgill P. Norwegian as a Normal Language. 2002
* Trudgill P. Glocalisation and the Ausbau sociolinguistics of modern Europe. 2004
Македон тил

**Македон тил** (*македонски јазик*) — къыбыла-славян тиллени бириди, славян тиллени ичинде эм джаш адабият тилди, ол 1945 джылда кодландырылгъанды. Болгар тил бла бирге къыбыла-славян тиллени кюнчыгъыш тюбкъауумуна киреди. 1945 джыл адабият тил къуралгъынчы лингвистлени асламысы македон сёлешиулени болгар тилникиге санагъадыла. Македон тилни биринчи грамматикасын 1946 джыл Круме Кепески басмалагъанды. Македония Республиканы кърал тилиди.

Алфавит (31 хариф) 1944 джыл серб кириллицаны тамалында къуралгъанды: македон алфавитде биз юреннген кирилл харифле — ы, э, ю, я, ё, й, ъ, ь, щ джокъдула, алай биз танымгъан башха харифлени кёрюрге боллукъбуз — ѓ, ќ, ј, љ, њ, ѕ, џ. Македон тилде басым асламысы бла ючюнчю бёлмеге тюшеди.

## Адабият тил
Македон тилни диалектлери юч баш къауумгъа юлешинедиле: кюнбатыш, кюнчыгъыш эмда шимал къауумлагъа. Адабият тилни тамалына Кюнбатыш диалектни ара сёлешиулери алыннганды (Битола, Прилеп, Велес, Кичево), былайда болгар эмда серб тилден келген сёзле эм аз тюбейдиле. Македон тилни лексика фонду, башха славян тилледе кибик асламысы бла ортакъ славян лексиканы сёзлеринден къуралгъанды. Политикалыкъ эмда илму терминологияда баш къайнакъ серб-хорват тилди. 1991 джылда Македония бойсунмазлыгъын баямлагъанындан сора, тыш тилледен келген сёзлени энчи тилдеги неологизмле бла алмашдырыу политика бардырылады.

## Литература

* Видоески Б. Основни дијалектни групи во Македонија, Македонски јазик, 1960—1961, т. XI—XII

* Конески Б., Граматика на македонскиот литературен јазик, в его кн.: Избрани дела, 2 изд., кн. 6, Скопје, 1981;
* Конески Б., Историја на македонскиот јазик, там же, кн. 7;
* Усикова Р. П., Македонский язык, в кн.: Славянские языки. (Очерки грамматики западнославянских и южнославянских языков), М., 1977;
* Селищев А. М. Очерки по македонской диалектологии, Казань, 1918
* Усикова Р. П.,, Македонский язык, Скопје, 1985.
* Усикова Р. П. Грамматика македонского языка. М., 2003.
* Усикова Р. П. Языковая ситуация в Республике Македония и современное состояние македонского языка // Славяноведение, 1997. № 3.

## Джибериуле
* Македонские говоры, А. М. Селищев
* Ethnologue report for Macedonian
* Nature of Standard Macedonian language by Mladen Srbinovski
* The Macedonian nationality
* 1920 US Census, Instructions to Enumerators, where Macedonian is listed as a principal foreign language
* Digital Dictionary of the Macedonian Language
* Macedonian — English, Greek, Albanian, German, French, Italian translator
* A grammar of Macedonian by Victor Friedman
* Macedonian — English, Greek, Albanian, German, French, Italian translator
* BBC Education — Languages: ''Macedonian, Makedonski''
* The Macedonian Language
* Macedonian — English Dictionary
* Reading and Pronouncing Macedonian: An Interactive Tutorial
* UCLA Language materials project
* Krste Misirkov — On Macedonian Matters, 1903 year (Complete text of the book)
* Learn Macedonian
* Funky Macedonian — Get the gists of macedonian

## Белгиле
Семенланы Магометни джашы Владимир

**Семенланы Магометни джашы Владимир** () — аскер генерал, Россияны джерде джюрюген аскерлерини Главнокомандующийи (1992—1997), Къарачай-Черкесияны президенти (1999—2003).
## Биографиясы
Семенланы Владимир 8 июнь 1940 джыл Къарачай автоном областны Учкулан районуну Хузрук элинде туугъанды (бусагъатда Къарачай-Черкес Республиканы Къарачай районунда эл). Атасы — къарачайлы, анасы — оруслуду.

## Белгиле
Сецессия

**Сеце́ссия** () — къралны къайсы болса да бир бёлгесини (асламысы бла федерацияны субъекти болуучанды) айырылыуу. Бу магъананы бу термин АБШ-да бойсунмаулукъ ючюн къазауат къазауатны заманында алгъанды. АБШ-да граждан къазауатны заманында Американы Конфедератив Штатлары сецессия этгенди.

Сецессиягъа хакъ бир къауум къралланы конституцияларында бериледи (сёз ючюн, СССР-ни конституциясы 1924, 1936 эм 1977 джыллада) бир къауум къраллада берилмегенди (сёз ючюн, ЮСФР). Экинчиде сецессия бола башласа, территория бютюнлюкню принципини неда халкъны башына оноу этерге хакъыны принципини къайсысы баш болгъаны соруу чыгъады (халкъла арасы хакъ, колония кърал болса халкъны башына оноу этер хакъына приоритет береди).

Бусагъатдагъы конституция бла РФ-де сецессия хакъ джокъду.

## Литература
* *Бьюкенен А.* Сецессия. Право на отделение, права человека и территориальная целостность государства М. : Рудомино, 2001. — ISBN 5-7380-0145-1

## Дагъыда къара
* Сепаратизм
* Баш оноу этиуде хакъ

## Белгиле

## Джибериуле
* СССР-ден союз республикаларыны чыгъыууну юсю бла байламлы закон, 1990
Тикген машина

**Тикген машина** - тюрлю-тюрлю текстил чыгъармаланы тигер ючюн хайырланнган машинады. Биринчи тикген машинаны французлу Бартелеми Тимонье 1830 джыл этгенди. . 

## Джибериуле
* *[http://www.sil.si.edu/DigitalCollections/Trade-Literature/Sewing-Machines Sewing Machines, Historical Trade Literature]*  Smithsonian Institution Libraries

* Old Sewing Machines and How They Work - with animations.
* *[http://www.naehmaschinenwerk.de]* Singer/Veritas factory of Germany
* Animation of a bobbin in a sewing machine
* Pictures and detailed reviews of popular older mechanical sewing machines
* *[http://singersewingmachine.blogspot.com/]* Sewing Machine Blog
## Белгиле
Гуанону юсюнден закон

**Гуанону юсюнден закон** (), неда **Гуано айрымканланы юсюнден закон** () — 18 август 1856 джыл АБШ-ны Конгресси къабыл этген федерал законду. Бу законнга кёре АБШ-ны гражданларына гуано болгъан, алай а башха къралланы юрисдикциясыны тышында болгъан, законнга келишген иеси болмагъан эмда джерли халкъы болмагъан не тюрлю айрымканны да кючлерге эркинлик берилгенди. Закон АБШ-ны президентине да гуанолу айрымканлагъа гражданланы интереслерин джакълар ючюн аскер кючню хайырландырыргъа хакъ бергенди.

## Законну чыкъгъаныны чурумлары
XIX ёмюрню аллында гуано, эл мюлкде джер семиртгич кибик, бек багъалы болгъанды. Шош океанны айрымканларында гуано чыкъгъан джерле кёб санда болгъаны 1855 джыл Бирлешген Штатлада белгили болгъанды. Бу законну Конгресс, багъалы ресурсланы къайнакъларын кючлеуню терклендирир ючюн эмда контролну тынчыракъ этер ючюн къабыл этгенди. 

Закон, гуано айрымканланы АБШ-ны иеликлерине санаргъа ачыкъ халда эркинлик бергенди, алай а гуано чыкъгъан джерле тауусулгъандан сора АБШ-ны бу иеликлени сакъларгъа борчу болмагъанын да белгилегенди. Алай бла закон, кючлеген адамланы — АБШ-ны гражданларыны интереслери къалмагъанындан сора бу джерлеге бериллик статусну ачыкъ этмегенди.

Бу законну юсю бла 50-ден артыкъ айрымкан ючюн дау айтылгъанды. Аладан бусагъат заманнга дери Бирлешген Штатланы иелигинде бу айрымканла турадыла: Бейкер, Джервис, Хоулэнд, Кингмен риф, Джонстон атолл, Мидуэй атолл. Къалгъанла энди АБШ-ны территориясы тюлдюле. Навасса айрымканла ючюн Гаити Республика даулашады.  Серранилья бла Бахо-Нуэво айрымканла ючюн бюгюннге дери тындырылмагъан къыйын даулашыу барады. 1971 джылда АБШ бла Гондурас, Сисне (Свон) айрымканлада Гондурасны суверенитетин таныгъан кесаматха къол салгъандыла.

## Джибериуле
* Законну тексти: U.S. Code, Title 48, Chapter 8
Гуано (магъаналары)

* Гуано — чыпчыкъ мешхут
* Гуано (кантон) — Эквадорда кантон
* Гуано (Эквадор) — Эквадорда джерлешим
Гуано

**Гуа́но** ( — кечуа тилде *wanu* деген сёзден) — тенгиз чыпчыкъла бла биттирлени табийгъатда чириген мешхутларындан къалгъанды. Химиялыкъ къурамында азотну (9 % джууукъ аммиак) эмда фосфорну (13 % P2O5 джууукъ) къошулмалары уллу юлюш алады. Азот-фосфор семиртгичле кибик хайырланады. Гуано чыкъгъан джерле кёб санда Къыбыла Америкада (Перу, Боливия), Къыбыла Африкада (сёз ючюн, Намибияны джагъасындагъы Ичабо айрымкан) эмда Шош океанны айрымканларында бардыла.

## Дагъыда къарагъыз
* Гуанону юсюнден закон
Коджатепе межгит

**Коджатепе межгит** () — Тюркню ара шахары Анкарада орналгъан межгитди. 1967-1987 джылланы ичинде ишленнгенди. Ара шахарны эм уллу межгитиди.

Межгит, 1967 джылда Ведат Далокай архитекторну модерн стилде проектине кёре ишлениб башланнганды, алай а артдан аны проектин къойуб Хюсрев Тайланы классикалыкъ стилдеги проекти бла ишленнгенди. Ишлениб 1987 джылда бошалгъанды. Тёрт минаралы эмда бир куббели межгит — классикалы осман межгитди.

## Сурат галерея

Minaret Kocatepe.jpg|Коджатепе межгитни минараларындан бири
kocatepe_camii_avizesi.JPG|Межгитни люстрасы
Kocatepekubbe.jpg|Коджатепе межгитни куббелеринден бирини ичинден бир бёлюм
Ağaçlardan Kocatepe.jpg|Терекли бир орамдан межгитни кёрюнюмю
II Хасанны межгити

**II Хасанны уллу межгити** () — Мароккону эм уллу шахары Касабланкада орналгъан межгитди, дуния башында ариулугъу бла, уллулугъу бла экинчи орунну алады. Тенгизни ичинде уллу платформада, мияла тюбю бла тенгизни толкъунлары кёрюне сюеледи. Межгитни мекямы алай тукъум ишленгенди, суу кёлтюрюлген кёзюуде межгитни джартысы толкъунлада батханча кёрюнеди. Намаз этген сагъатда Атлантика океанны толкъунлары 10 метрге кёлтюрюлюб, межгитни къабыргъасына джетселе, межгит тенгиз толкъунлада джюзгенча болады.

Межгит 1980 джылдан 1993 джылгъа дери (13 джыл) ишленнгенди. Эшиклери 1993 джыл 30 августда ачылгъанды. Проектин белгили француз архитектор Мишель Пинсо этгенди. Межгит эм белгили араб эмда испан межгитлени юлгюге алыб (Марракешде — Кутубияны; Севильяда — Хиральданы; Дамаскда — Омеядланы межгитин) алай ишленнгенди. 

Межгит ишлерге ачха бютеу Мароккону халкъындан джыйылгъанды. Бютеу да проектге 800 млн доллар джойулгъанды. Мермер Агадирден ташылгъанды, сослан таш а — Тафрутдан. Люстрала Италияны Венеция шахарындан келгендиле.

Межгит дунияны башында дин бла байламлы мекямланы ичинде эм уллуду: Мисирдеги Хеопсну пирамидасындан 30 метрге мийикди, Римдеги Шыйых Пётрну клисасындан а — 40 метрге. 

Межгитни узунлугъу 183 метрди, кенглиги — 91,5 метр, мийиклиги — 54,9 метр, намаз этген джерине 20 минг адам сыйынады, дагъыда ич арбазында 80 минг адамгъа орун барды. Минарасыны мийиклиги 200 метрди. Медресе, библиотека, музей, джер тюбюнде бир минг машинагъа тохтар джер, 50 атха орун барды. Кече джашил лазер таякъ къыбыла (*намаз этген сагъатда сюелген таба, Мароккодан ол кюнчыгъыш таба болады*) таба кёргюзтеди.

## Сурат галерея


Image:Hassan II Mosque01.jpg
Image:Morocco Africa Flickr Rosino December 2005 82664692.jpg
Image:Hassan II mosque1 (js).jpg
Image:Mosque-hassan-II.jpg
Image:Hassan II mosque2 (js).jpg

Image:Hassan II Mosque02.jpg


## Дагъыда къарагъыз
* Дунияда эм уллу межгитлерини тизмеси 
* Хасанны минарасы
* Хасан солтанны межгити

## Джибериуле
* Дунияны белгили межгитлери
* Магрибни накъут-налмазы
* Дунияны эм ариу джерлери
* II Хасанны уллу межгити
* II Хасанны межгитини суратлары
Руслан Аушев

**Руслан Аушев** (29 октябрь 1954, Къазах ССР)- таныш Россияны политика эм джамагъат деятели, биринчи Ингушетияны президенти, 1991 жылдан - "Интернационалист-аскерчилени ишлери бла комитет" тамата болуп ишлейди. Совет Союзну Батыры.
Клуни, Джордж

**Джордж Тимоти Клуни** (; туугъаны: 6 май 1961 джыл, Лексингтон, Кентукки, АБШ) — американ актёр, режиссёр, продюсер эмда сценаристди. Джырлаучу тиширыу Розмари Клунини къарнашындан туугъанды. Актёр дебюту 1978 джылда американ телевидениеде болгъанды. Уллу киногъа «Къызыу болушлукъ» сериал бла «Танга аласындан кюн батханнга дери» кинофильмден сора тюшгенди. 2001 джылгъы «Оушенни онбир тенги» деген фильм аны эм уллу коммерциялыкъ джетишими болгъанды. Режиссёр дебюту «Къоркъуулу адам ичиндегин айтыу» деген фильм бла болгъанды. Клуни дагъыда социал активлиги бла белгилиди эмда 2008 джылны январындан бери Бирлешген Миллетлени Мамырлыкъ Келечиси болуб къуллукъ этеди.

## Джибериуле
* Джордж Клунини официал болмагъан сайты
Дин къазауатла

**Дин къазауатла** — тюрлю-тюрлю дин къауумланы келечилерини арасында, динни чурумгъа салыб, бардырылгъан къазауатладыла.

Мисалла:
* Буруннгу Грецияда дин къазауатла
* Францияда дин къазауатла (1562—1598 джылла)
* Отуз джыллыкъ къазауат (1618—1648).
* Къач джюрюшле
* Реконкиста
* Джихад
* Араб кючлеуле
* Гусит къазауатла
* Ингилиз революция
* Нидерланд революция
* Хмельницкийни къозгъалыуу
* Византияо-гот къазауатла
* Вандал къазауат
* Шиит-суннит урушла
* Джамму бла Кашмир ючюн къазауат.
* Сикхлени къозгъалыулары
* Кавказ къазауат
Карс кесамат

**Карс кесамат** - 1921 джылда Эрменни, Азербайджанны, Гюрджюню бир джанындан, эмда Тюркню башха джанындан къабыл этилген шохлукъну юсюнден кесематды; кесамат РСФСР-ни къошулуу бла 1921 джылны 13-чю октябрында Карс шахарда бардырылгъан конференцияда алыннганды.

## Баш болумлары
Карс кесамат кючге 1922 джылны 11-чи сентябрында киргенди. Преамбуладан, 22 статьядан эмда 3 салыныудан къуралгъанды. Кесаматны болджалы белгиленмегенди.

Кесаматха къол салгъан келечиле:
* Эрменни Социалист Совет Республикасындан: Асканаз Мравян, Тыш ишледен халкъ комиссары, Погос Макинзян, Ич ишледен халкъ комиссары;
* Азербайджан Социалист Совет Республикадан: Бехбуд Шахтахтинский, Кърал контролну халкъ комиссары;
* Гюрджюню Социалист Совет Республикасындан: Шалва Элиава, Аскер эмда тенгиз ишледен халкъ комиссары, Александр Сванидзе, Тыш ишледен халкъ комиссары эмда финансладан халкъ комиссары;
* Тюкрню Уллу Миллет Меджилисинден: Кязим Карабекир-паша, Уллу Миллет Меджилисни Адрианаполдан депутаты, Кюнчыгъыш фронтну аскер башчысы, Вели-бей, Бурдурдан Уллу Миллет Меджлисни депутаты, Мухтар-бей, джамагъат ишлени статс-секретарыны алгъыннгы орунбасары, Мемдух Шевкет-бей, Тюркню Азербайджанда Келечиси;
* Россия Социалистя Федеративя Советяй Республикадан: Яков Ганецкий, Латвияда келечи.

Кесамат Тюрк бла тау арты совет республикаланы араларында тикликлени къоратханды.

## Чек

Кесаматха кёре В соответсвии с договором Карс бла Ардагъан шахарла Тюркде къаладыла, Арарат тау да Тюркнюкю болады.
Бу чеклениу, бусагъатдагъы Эрмен Республиканы Карс кесаматны танымаууна себеб болгъанды. 



## Белгиле
Кхондла

**Кхондла** — Индиядагъы дравидий юйюрлени биридиле, ала кандх, кхо, кус эмда ку атла бла да белгилидиле. Индияны джерли халкъары — адивасилеге саналадыла. Кхондла Орисса бла Андхра-Прадеш штатланы таулу джерлеринде джерлешибдиле. Бу буруннгу дравидий халкъну бир къаууму, шималдан келген арийлилеге боайсунуб, джерсиз, факъыр каста къурагъандыла, бир къаууму кеслерини джерлерин сакълаб, индус раджалагъа аскер къуллукъ этгендиле. Башхалары уа тау джерлеге бугъуб, кеслирини эркинликлерин эмда эски адетлерин сакълагъандыла. Динлери арий тамырлы тюлдю, алакёб тюрлю меджисуу адетлени, динлени тутадыла. XIX ёмюрню аллында ала алкъын битимни Аллахына алкъын адам къурман бериб тургъандыла. 1835 джыл кхондла ингилизлилени къолларына тюшедиле, бу адет да джасакъланады, ол заманлада джангы туугъан къызчыкъланы ёлтюрюу адет да кетеди. 1837—1845 джыллада, аннга дери бир-бирлери бла урушда болгъан тюрлю-тюрлю кхонд юйюрлени бир халкъгъа бирлешиуу бошалады. Кхондла бир-бирине бек джууукъ болгъан талай тилде сёлешедиле (куи, куви.). Аланы тиллеринде бир къауум китаб латин алфавитде басмаланыбды, башхалары уа ория бла.

## Литература
* Frye, «On the Uriya and Khond population of Orissa» («J. of the Roy. As. S.» т. XVII);
* Macpherson, «An Account of the Religious Opinions and Observances of the Khonds of Goomsur and Boad» (там же, т. VII). его же, «An account of the religion of the Khonds in Orissa» (там же,. ХIII);
* Smith (1876), «Comparat. grammar of the Dravidian languages» (2 изд. Лондон, 1875);
* Campbell, «Languages of India» (Кальк. 1872).
17 октябрь 1905 джыл Манифест

**Кърал мизамны ашхыландырыууну юсюнден мийик манифест** (**Октя́брь манифе́ст**) —  баямланнган Эресей империяны Баш Властыны закон актыды. Документни Сергей Витте, Имератор II Николайны буйругъу бла джарашдыргъанды. Бу манифестни чыгъыууну баш чуруму, ол заманлада тохтаусуз революцион къозгъалыула болгъанды. Октябрда Москвада забастовка башланады, ол бютеу къралны кючлеб, Бютеуроссия октябрчы политикачы стачка болады. 12-18-чи октябрда, индустрияны тюрлю-тюрлю санагъатларында стачкагъа 2 миллион ишчиден артыкъ адам къошулгъанды. Бу бютеу къарлны аякъландыргъан стачка, артыкъсыз да темир джолчуланы забастовкалары имераторну бу атлам этерге зорлайды.

## Тарих  магъанасы

Манифест Эресей патчахны закон къурауда энчи властыны патчах бла закончыгъарыучу (келечиликчи) органы Кърал думаны арасында юлешеди.

II Николайны 1905 джылны 6-чы августундан «Кърал думаны къуралыууну юсюнден манифести»   бла бирге, бу манифест оноугъа къошулгъан парламент къурайды, аны мюкюлю болмай бир закон да ишлеб башларгъа мадары болмайды. Алай а аны бла бирге, Император Думаны чачаргъа эмда аны оноуларын вето бла тохтатыргъа хакъны кесине къояды. Бу хакъ бла патчах хайырланыр ючюн да къалмагъанды. 
Аны бла бирге Манифест граждан хакъла бла эркинликле бергенди: намыс эркинлик, сёз эркинлик, джыйылыуланы эркинлиги эмда биригиуле къуралыуда эркинлик.

Кърал Дума манифестни къабыл этгендинде сора Империяны баш законларына тюрлениуле этиледиле, бу тюрлениулеге Эресейни биринчи конститутциясы дерге боллукъду.

Либералла манифестге бек къууаныб тюбегендиле. Онг къанатха джууукъ болгъан кёб либерал, революцияны нюзюрюне джетилген оюмгъа келгендиле. Алай а либерал джамагъатда да бу манифестни барысы да ачыкъ къучакъ бла аллына чыкъмагъандыла. Ол заманда либерал къымылдауда белигили политик П. Н. Милюков, манифест баямланнган заманда Москвада болгъанды. Мында Литература кружокда, Манифестни юсюнден хапар алыннгандан сора, аны адамла къолларына кёлтюрюб, ресторан залны арасына келтиредиле, тепсини юсюне миндириб, къолуна да шампан бокалны тутдуруб, сёз айтырын излейдиле. Кадет партияны келликде ауушунмазлыкъ алчысы, киши сакъламагъан сёзлени айтады: «Тюрленнген джукъ джокъду, къазауат андан ары барады».
Кадетлени партиясыны,  «17-чи октябрны Бирлиги»  эмда башха политика биригиулени къуралыуу бошалады.

Большевикле Октябрь манифестни кёзбау баямлаб, бютеу сол кючлени манифестни бойкот этерлерине чакъырадыла.

## Белгиле
1818 джылгъы ингилиз-американ конвенция

**1818 джылгъы ингилиз-американ конвенция**, **1818 джылны кесаматы** () — Американы Бирлешген Штатлары бла Британ империяны арасында 1818 джылны 20-чы октябрында Лондонда къол салыннган халкъла арасы келишиу болгъанды, ол азатлыкъ алгъан АБШ бла Британ Шимал Американы ара кесегини арасында чеклени айгъакълагъанды.

Бу конвенция Уллу кёллени демилитарцизациясыны юсюнден келишиуден сора алыннганды, 1818 джылны апрелинде къралла арасында чабакъ тутар джер юлюшлени юсюнден келишиуле да болгъандыла.

Къысхасыча айтылса, эки къралны арасында кърал чек — Эри кёлден башлаб, Къаялы таулагъа дери 49-чу параллель бла бардырылгъанды. Сютлю сууну (Милк-Ривер) бассеининдеги американ территоряла Канадагъа берилгендиле эм Къыбыла Альберта провинцияны бир кесеги болгъандыла.

Андан кюнбатышдагъы Орегонну территорялары орта иеликде къалгъандыла, ол бу джерле ючюн дауну кючлю этгенди. 1846 джылны 15-чи июнунда къол салыннган *[[Орегон кесамат]]* чеклени айырыб, эки къралны арасында тикликлени бошагъанды.
Палтога

**Палтога** — Россияны элди. 296 чакълы бир адам джашайды (2006).
Хурзук

**Хурзу́к** () — буруннгу къарачай тау элди, Минги тауну кюнбатыш тийресинде орналыбды. Къарачай-Черкесияны Къарачай районунда Хурзук эл джерлешимни административ аралыгъыды, район бойсунууда тургъан элди.

## Элде туугъан белгили адамла
* Байрамукъланы Халимат (1917—1996) — къарачай поэт, прозаик, драматург
* Семенланы Владимир (1940 т.) — армияны генералы, Къарачай-Черкесияны 1999—2003 джыллада президенти

## Джибериуле
*Хурзукдан Робинзонла

## Белгиле
Мощёная

**Мощёная** (, ) — Украинаны Волынь областыны Ковель районунда элди. Мощёная эл советни къурамына киреди эмда аны административ аралыгъыды. 581 чакълы бир адам джашайды (2010).
Альтинг

**А́льтинг** ( «Бютеу джыйылыу») — Исландияны парламентиди .

Биринчи кере 930 джылда, айрымканны къыбыла-кюнбатышында,Тингвадлаватн кёлню шимал джагъасында Тинг тюзледе () джыйылгъанды. Альтинг бусагъатха дери ишлеген эм эски парламетнге саналады. Ол заманда альтингни ишине къошулургъа бютеу эркин эркишиге мадар болгъанды. Аллындан альтинг къуру законланы чыгъарыб къойгъан джер тюл, даулагъа къарагъан тёре функцияны да джюрютгенди. Законланы асламысы бла уа асламысы бла меджисуу дин башчыладан ()къуралгъан Лёгретта  () чыгъаргъанды. 1000 джылда альтингде джыйылгъанны асламысы христиан динни алыргъа оноу бегитгенди.

Исландияны Норвегия бла бирлешиниунден сора, альтинг 1799 джылгъа дери ишлеб тургъанды. Ол джыл, аны орнуна Баш сюд къуралгъанды. 1844 джылдан башлаб, Йоун Сигурдссонну уллу къошулууу бла орнуна салынады, эмда Рейкьявикде олтуруб башлайды. Бусагъатда (1991 джылдан бери) бу бир палаталы парламентди, анда 6 сайлау округда сайланнган 63 депутат олтурады. Ахыр (2003 джыл) сайлауланы эсеблери тюбюнде таблицада кёргюзюлгенди. Альтингни председатели Гудбьяртур Ханнессонду.

## Сейир фактла
* Дунияда эм эски парламентге Мэн айрымканны парламенти  (Тинвальд) эм Исландияныкъы (Альтинг) саналалады, ала X ёмюрде къуралгъандыла. Тинвальд, 979 джыл къуралгъанындан башлаб бютеу тарихинде дайым, тохтаусуз ишлегенди, алтинг эсе уа 930 джылны тёгерегинде къуралыб, 1801—1845 джыллада официал ишлемегенди (алай а джашыртын джыйылыулары болгъанды).
* Альтинг эки-юч джылда бир кере бардырырлгъанды. Къуру джай заман бардыргъандыла, айрымканда бютеу адам тыйгъычсыз къошулурча.
* Буруннгу альтинг алгъан бир къауум джорукъ бусагъатда да ишлейди, сёз ючюн, айрымканны тышына чыгъарылгъан ат, ызына киргизилирге болмайды. Бу оноуну альтингде 982 джыл алгъандыла, андан бери бу закон ишлегенлей  турады.
## Белгиле
Тинвальд

**Тинвальд** (, ) — Мэн айрымканны парламентиди.
Тинвальд, дунияны эм эски парламентлерини бириди, ол 979 джылда къуралгъанды. Дуглас шахарда орналыбды. 35 депутатндан къуралады.

Парламентге башчылыкъ Тинвальдны председатели этеди, ол депутатланы ичинден сайлананады. Формал халда ол британ монархны келечиси  — лейтенант-губернатор бла бегитиледи, алай талай ёмюр бегитмегени болмагъанды. Тинвальдны президенти де-факто айрымканны башчысыды (де-юре «айрымканны Лорду/Ледиси» Уллу Британияны монархыды). Парламент тыш эмда ич политиканы сорууларына къарайды.

Тинвальд эки палатадан къуралады: тёбен — Ачхычланы палатасы (,  — «джыйырма тёрт»), ачыкъ бютеу чёб атыу бла сайланады, эмда огъары палатадан — Закон къураучу кенгешден (, ), аннга членлени тёбен палата сайлайды. Законланы къурауу бла асламысы тёбен палата кюрешеди, огъары палата уа бегитген этеди. Эки палата да къабыл этген закон Мэн айрымканны Лордуна бериледи, ол да аны патчах санкция алыр ючюн лейтенант-губернаторгъа джибереди. Алай а, огъары палата законну къабыл этмесе, не да тёбен палата унамагъан тюрлендириуле салса, тёбен палата огъары палатаны къабылын алмагъанлай патчах санкциягъа чыгъарыргъа болады; ол себебден, огъары палатаны политика ауурлугъу алай уллу тюлдю. .

1706 бла 1874 джылланы арасында Ачхычланы палатасы, Мэн айрымканны алгъыннгы ара шахарыКаслтаунда олтургъандын.

## Сейир фактла
Мэн айрымканны парламенти дунияда тыйылыусуз ишлеген эм эски къарт парламентге саналады. Исландияны парламенти (альтинг), эм эскиге саналса да, 1801—1845 джыллада официал ишлемегенди, IX ёмюрде къуралгъан фарер лагтингни да ишлеуюнде тыйылыула болгъанды.гьироиопиибъ  иъь

## Белгиле

## Джибериуле
* Тинвальдны официал сайты
Моцарт, Вольфганг Амадей

**Вольфганг Амадей Моцарт** (; 27 январь 1756, Зальцбург, Австрия эрцгерцогство — 5 декабрь 1791, Вена, Австрия) — Австрияны композитор, дирижёр эмда пианистди, «веначы классиклени» ючюсюнден бириди.
## Музыкасыны фрагментлери
## Джибериуле
;Cited sources
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* Fradkin, Robert A. (1996) *The well-tempered announcer: a pronunciation guide to classical music.* Bloomington: Indiana University Press. ISBN 0-253-21064-X.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;Other sources
* 
* 
* 
*
Парашют

**Парашю́т** () — хауада затны джюрюуюн акъыртын этер мурат бла джаратылгъан къумачдан адырды. Парашютле адамланы эмда джюклени джерге джарсыусуз тюшюулеринде эмда аппаратланы чёгюулеринде хайырланады. 

Парашют спорт — авиаций спортын ик видше, "парашют" кучылтмо дене кылдалтын. Эре парашют цельжым да задачыжым вашталтен. Икымше парашютын илышыжым утарен кӱл гын, тудо варажым кугу десант элемент ямдылалташ тӱҥал. Парашют спортын тыгай дисциплиныже-влак кызытсе уш дене кылдалтше, раш пилотирований куполым, купольный кузе системым, арун да шичме свуп, артист-влак да тӱрлӧ спорт тӱрлык шотышто фристайл, перестроение эрыкан камвочмым, да кузе фрифлай тӱшка акробатике. 

## Тюрлюлери
Аллындан парашютле адамланы джерге тюшюулерин джумушакъ этер нюзюр бла хайырландырылгъандыла. Бюгюнлюкде **энчи** неда **десант** парашютла хауадан адамланы десант этер, адамланы къутхарыр эмда спортда хайырланадыла. 
Мешиналаны эмда джюклени джерге тюшюрюр ючюн **джюк парашютле** хайрланадыла. Ауур техниканы джерге тюшюрюр ючюн талай быллай парашют бирге хайырландырылыргъа болады. Аллайлагъа гитче самолетлада салыннган **къутхарыу системала** да саналадыл. Быллай система парашют бла тартыб чыгъарыуну терклендириучюлеринден къуралады. Къоркъуу болса, пилот къутхарыу системаны ишлетеди, эмда самолет бютеулей парашют бла джерге тюшеди. Быллай системаланы джараулугъу бек даулуду.

**Тыйыу парашютле** аскер эмда аскер-улоу самолетлада дрэг-рейсингде тохтатыу ючюн хайырландырыладыла. 
Гитче **тюзетиучю парашютле** эркин тюшюуде тюзетилир ючюн хайырланады. 

Парашютле космос аппаратланы теркликлерин акъыынлатыр нюзюр бла да хайырландырыладыла.

## Белгиле
Парашютизм

**Парашютизм** (скайдайвинг) — парашютлени хайырландыргъан авиацион спортланы бир тюрлюсюдю. Парашютизмни нюзюрлери заман бла тюрленнгенлей тургъандыла. Аллындан парашют адамны джашауун къутхарыр ючюн хайырланнган эсе, кечирек ол десантны хазырлауну элементи болгъанды. Бусагъатдагъы парашют спортха куполну пилотландырыуу бла байламлы бла къалмай, тюшюуню тууралыгъы эмда свуп кибик тюрлюлери да барды.

## Тарих

## Парашют спорт
* Классика парашютизм (энчи акробатика бла тюшюуню тууралыгъыны комплекси)
* Къауум акробатика
* Купол акробатика
* Фристайл
* Фрифлаинг
* Скайсерфинг
* Свуп
* Бэйсджампинг
* Вингсьют

## Дагъыда къара

* Парашют
* Авиацион спорт
Иберий уния

**Иберий** неда **пиреней уния** деб Испания бла Португалияны таджларыны 1580—1640 джыллада энчи унияларына айтылады. Ол джыллада испан Габсбургланы — II Филиппни, III Филиппни эм IV Филиппни властлары бютёу Пиреней джарымайрымканнга джайылгъанды. Унияны джылларында португал къраллыкъны къарыуун тас этиу бла, Португал империяны чачылыуу да башланнганды.

1578 джылда джаш португал патчах I Себастьян, Эль-Ксар-эль-Кебиреде сермешиуде ёледи, къралда башчы болгъан Ависс династия тауусулургъа джетеди. Къралгъа патчах болуб, джылы келген къаратон кардинал Энрике баямланады. Алай а эки джылдан ол да ёледи, эмда къралда династия кризис джаратылады. Бу кризисни кёзюуюнде тахха I Мануэлни туудукълары олтурургъа излейдиле, аланы ичинде португаллылагъа узакъ болгъан II Филипп, гыбышы туугъан приор Кратучу Антонио эмда герцогиня Катерина Браганса.

Герцог Альба башчылыкъ этген испан армия, португал тах ючюн къазауатда хорлайды. 1581 джылда II Филипп Лиссабоннга келиб, *I Филипп* ат бла португал тахха олтурады. Ол бирикген къралда португаллыланы келечиликлерин джетерли этеди, Португалияны энчи законларын, аскерин, ачхасын джюрютюрге эркин къояды, бир заманлада унияны ара шахарын Лиссабоннга кёчюрюрге да излейди.

XVII ёмюрде португал элита унияны къралгъа хайырындан эсе хатасы кёбюрек болгъанын ангылай башлайдыла. Бу монархны португаллылагъа аман къарауу бла байламлы болмагъанды, аны баш чуруму — Испанияны джаулары португал колонияланы ышаннга алыу бла байламлы болгъанды. Португал колониялагъа испанлыланы джаулары чабыуул этселе да, испанлыла болушургъа ашыкъмагъандыла. Артыкъ да ауур тийгени — Ингилиз бла 1386 джылда къол салыннган Виндзор трактатны тохтатыу болгъанды.

II Филиппге къаршчы къозгъалгъан голландлыла, португал Цейлонну, Бразилияны шимал районларын эмда Анголада Луанданы кючлейдиле; аланы ызындан Бразилиягъа французла да киредиле. Колонияланы бир-бири ызындан тас этиу, португал акъсюек къауумну чыдамын къурутады. Къраллыкъны орнуна салыу ючюн кюреш башланады. Герцогиня Брагансаны туудугъу IV Жуан ат бла тахха олтурады, Испания бла 28 джыл (1640—1668) баргъан къазауатны уа португаллыла хорлайдыла. Уния чачылады, тахха Браганса династия киреди.