Речь Посполита

**Речь Посполи́та** (, , , , )&nbsp;— 1569—1795 джыллада Уллу бийлик Литва бла Польша короллукъну ортакъ конфедерация монархиясыды. Бусагъатдагъы Польшаны, Украинаны, Белорусну, Литваны, Латвияны, Молдованы, къыбыла Эстонияны эмда Эресейни кюнбатышыны территориясын алгъанды. Ара шахары аллында Краковда болгъанды (1595-чи джылгъа дери), артдан Варшавагъа кёчгенди (1596-чы джылдан сора).

1569-чу джылда Люблин униядан сора Уллу бийлик Литваны, Жемайтияны, Рутенияны эмда Польша короллукъну бирлешдириб къуралгъанды. Башчылыкъ сайланнган монарх этгенди, аны узун титулу болгъанды:Польшаны королу эмда Литваны уллу бийи. Къралда шляхтачы демократия болгъанды, ол келечилик эмда джерли органлагъа сайлауланы баджаргъанды: сеймге, сеймиклеге, сюдлеге. Оноу джюрютюуде кърал мийик дараджада децентрализация болгаънды.

Ал джангы заманны континентни эм уллу къралларындан бири болгъанды. XVII ёмюрню биринчи джарымында  территориясы 990 минг км² чакълы бир болгъанды, джеринде тюрлю-тюрлю миллетледен эмда конфессияладан 11&nbsp;млн адам джашагъанды. Элиталыкъ культурада латин тил бла поляк тил сыйда болгъанды, кърал оноу джюрютуде, иш бардырыуда эмда сюдюлюкде джерли закон бегитген тилле хайырландырылгандыла (русин (эски украин неда эски белорус тилле), поляк, литва, жемайт, прус тилле). Кърал хоншулары бла къазауатны бардыргъанлай тургъанды: Московия бла кюнчыгъышда, Швеция бла шималда, Осман империя эмда Кърым ханлыкъ бла къыбылада.

1648-чи джылда Хмельницкийни къазакъ аякъланыуундан сора, къарыуу таусулгъан къралгъа шведлиле, ызындан да московиячыла чабадыла, ол къазауатланы эсебинде территориясыны тёрт этиб бирин тас этеди. XVIII ёмюрде магнатланы эмда шляхтаны анархиялыкъ халилери себебли кърал хоншу къралланы политикаларыны объекти болады, джаш Эресей империяны эткисине тюшеди. 1772-чи джылда Речь Посполитаны юлешиулерини эсебинде Московия, Пруссия эмда Австрияны арасында бёлюнюб, джерини юч этиб бирин тас этеди. 1791-чи джылда конституциясын бегитиб унитар кърал эмда конституциялы монархия баямланады. 1793-чю эмда 1795-чи джыллада Россия империяны, Пруссияны эмда Австрияны арасында юлешиниб джокъ болады.
## Аты
Къралны джюрюген аты — «Речь Посполита» —  поляк тилге латинчадан *[[Res Publica|*rēs pūblica*]]* сёзню туура кёчюрюуюдю ( — джукъ, энчилик, зат; *pospolita* — ортакъ, хар кимники да). Къарачай тилге бу терминни туурадан кёчюрсек «ортакъ иш», «ортакъ мюлк» болады. Къралны официал аты — *Польша Короллукъ эмда Уллу бийлик Литвады* (). Джерли адамла атын къысхасы бла *Речь Посполита* деб къойгъандыла (; эск. укр. *Рѣч Посполита*). Польша короллукъну кесин джерли халкъ къысха *[[Польша короллукъну таджы|Тадж]]* деб къойгъандыла, Уллу бийлик Литваны уа — *[[Литва (термин)#Литва хороним|Литва]]*, бир-бирде — *Уллу бийлик*.

XVII ёмюрден башлаб дипломат джазышыуда *Эм джарыкъ Речь Посполита Польшачы* (; ).

Бусагъатда кёб хайырландырылгъан *Эки халкъны Речь Посполитасы* () аутентик тюлдю эмда 1967-чи джылда поляк джазыучу Павел Ясеницаны тарих трилогиясы чыкъгъандан сора джайылгъанды деген оюм барды. *«Obojga Narodów»* сёз байлам, сёз ючюн, Эки халкъны бир-бирине гарантиясы, алай а къралны атын тарихде белгилемегенди.

Бусагъатдагъы польшачы тарих билимде 1569-1795 джылланы арасындагъы кёзюуге «I Речь Посполита» («Биринчи республика»), 1918 - 1939 — «II Речь Посполита» («Экинчи республика»), 1989 джылдан — «III Речь Посполита» («Ючюнчю республика») дейдиле. Польша Халкъ Республика (1944—1989) бу номерлендирируге кирмейди, неда *Rzeczpospolita Ludowa* (халкъ республика) термин бла танытылады.
## Тарих
### Къуралыу

Речь Посполита Ягеллонланы къралларыны андан арысыды дерге боллукъду, алада да Польша короллукъ бла Уллу бийлик Литваны энчи униясы болгъанды, ол аралыкъла бла Крево униядан башлаб (1385 джыл) болгъанды. Ол кёзюудеги бютеу польшачы королла, Ягайлодан къалгъанла, Польшада туугъандыла эмда бу титулну улан хакъ бла алгъандыла.
1413-чю джылны октябрында Польша Короллукъ бла Уллу Бийлик Литваны арасында Городло униягъа къол салыннганды.

1569 джылда Польша Короллукъ бла Уллу бийлик Литваны арасында Люблин уния бегитилгенди, аннга кёре эки кърал бирге бирлешгендиле - Польлшаны королу эмда Литваны уллу бийи экили титулу бла сайланнган ортакъ монархлары, ортакъ Сейми, бир тыш политикасы эмда ачхасы бла. Аны бла бирге эки кесекде да администрациялары къалгъанды, казналары (ачха эмиссия да), аскерлери, сюдлери, араларында чеклери да, таможнялары да къалгъанды. Шляхта сайлагъан биринчи король тыш къраллы болгъанды.

Бирикген Речь Посполитаны бек джанлыларындан бири II Сигизмунд Август болгъанды, сабийсиз эмда ауруучу болгъанлыкъгъа, тарихчилени оюмларына кёре, аны кюрешгени бла биригиу болгъанды. 
Уллу бийлик Литва магнатланы протестлери болса да, къыбылада кёб джерсиз къалгъанды.

### Политикалыкъ тарих
Речь Посполитада бир джерде болмагъан кърал къурулуш форма болгъанды. Аны болуууну биринчи джюзджыллыгъын поляк тарихчиле «Алтын ёмюр» атагъандыла, ол аллай нобилитацияланнган азлыкъгъа — шляхтагъа, эмда Магдебург хакъны тамалында кеси оноуун джюрютген шахарчылагъа болгъанды.

#### Алтын ёмюр
Шляхта, XVI ёмюрню арасында 25000 юйдеги, неда 500000 чакълы бир адам болгъанды, ол къралны адам саныныны 7 % джууукъ бири болгъанды, «къралчы миллет» болуб, аскер контингентни баджаргъанды, сюд властны белгилегенди, королну сайлагъанды, къралны политикасын сеймде liberum veto болушлугъу бла излеген джанына бурургъа онгу болгъанды. XVII ёмюрню узунлугъуна баш сырма къауумну, магнатланы олигархиясы болады, ала дайым ара шахарда къалаларында джашарча болгъандыла.

XVII ёмюрню башында Речь Посполита Отузджыллыкъ къазауатха къатышмагъанды, алай а Орус патчахлыкъда Къалабалыкъ заман бла хайырланыб кюнчыгъышха джайылгъанды, 1609-1618 джылладагъы орус-поляк къазауатда болджаллы Москваны Кремлин да кючлегенди (1610—1612), Орус тахтха поляк принц Владислава Вазаны олтуртханды, аны тышында Къара тенгизни джагъаларына дери баралгъанды Москва бла Деулин мамырлыкъдан сора кесине Смоленск бла Черниговну къошхан Речь Посполита, тарихинде эм уллу территориясына ие болгъанды.

Алай а къралны андан ары джашауунда анархия къарыу алгъанлай баргъанды, XVII ёмюрню экинчи джарымында — XVIII ёмюрню башындагъы къазауатлада кючлю адам къоранчла, экономиканы батыууна чурум болгъанды. Къралны бар болуууну ахыр джылларында Речь Посполитаны дайым айныууна тамал саллыкъ уллу экономикалыкъ эмда политикалыкъ реформала бардырылгъандыла, алай а юч хоншу къралны кючлерин бирлешдириу къралны джокъ болуууна эмда джерин аланы арасында юлешиниуюне джол ачханды.

Къуралгъан заманында Речь Посполита Орус Патчахлыкъ бла Прибалтика ючюн ауур къазауат этгенди, ол Люблин унияны къабыл этиуюню чурумларыны бири болгъанды. Къазауатны табсыз башланыууна къарамай, Речь Посполита къазауатны хайырлы Ям-Заполье мамырлыкъ бла битдиреди. Стефанны ёлюмюнден сора джангы король сайлауда тикликле австриячы аскерлени чабыууна чурум болады, ала къаушатыладыла, башчысы эрцгерцог Максимилиан да джесир алынады. XVI ёмюрню аягъында Косинскийни эмда Наливайкону аякъланыулары джетишимсиз болсала, украин къазакъланы магъаналы политикалыкъ кюч болгъанын белгилейдиле.

XVII ёмюрде къралны тыш политикасы экспансиялыкъ таба дженге башлайды. Сёзге, Ваза династиядан польшачы  король III Сигизмунд Эресейде къалабалыкъгъа къатышады, эмда Швеция бла, Осман империя тири къазауат этгенди. Аны тышында шляхта бир-бирде король эркинлик бериб, бир-бирде эркинликсиз Молдавияны кючлер мурат бла Магнатланы Молдавия къазауатларына къатышхадыла. Ол заманлада бир къауум поляк аскер бёлек Сыйлы Рим империяны территориясында Отузджыллыкъ къазауатха да киргендиле. Аскер башчыланы усталыкълары бла, сёз ючюн литвалы гетман Ян Ходкевич, Речь Посполита кёб сермешиуде хорламлы болгъанды алай а бу къазауатла къралны геополитикалыкъ болумун бек да тюрлендиралмагъандыла.

#### Хмельницкийни аякъланыуу, Венада сермешиу

XVII ёмюрю Речь Посполитагъа халекли болгъанды. Аллында Украинада Хмельницкийни аякъланыуу башланнганды, полякла аллында 1648-чи джылны башында Корсунь эмда Пилявцыды сермешиуледе дженгилгендиле, артдан Берестечкода сермешиуде, 1651-чи джылда хорламлы болгъандыла. 1654-чю джыла Переславль рададан сора кёзюулю орус-поляк къазауат башланады, бу уруш джайылыб Швеция бла къазауатха бурулады, бу урушла Речь Посполитаны джокъ болуу чекге джетдиреди. Алай болса да король II Ян Казимир къралны чачылыуудан эмда хоншуларыны джутууундан къутхарады.

Къралны ючден бирикген аристократ республика этиб реформа этиу (Польша-Литва-Украина) 1658-чи джылда полякланы къаршчы чыгъыулары бла джетишимсиз болгъанды. 1667-чи джылдагъы Андрусово мамырлыкъ кесаматха кёре Эресейге Смоленск бла Киев кетгенди.

Речь Посполитаны эндиги джашнау кёзюую аскер башчы эмда король III Ян Собеский бла байламлыды; эм белгили хорламы тюрклюлени къаушатхан Венаны къабыргъанларыны къатында сермешиудю, ол Осман империяны Европада экспансиясына ахыр бергенди.

#### Саксон кёзюу, Джарыкъланыу

1697-чи джылдан аристократ республика Саксония бла Польшаны энчи униясыны къурамына киреди, ол уния арылкъла бла 1763-чю джылгъа дери барады.

Швециягъа къаршчы шимал къазауатда Эресейни джанында болгъаны Речь Посполитаны территориясын сермешиу майданнга айландырады, ол экономиканы ойгъанды, халкъны джарлы этгенди. *[[Liberum veto]]* принцип реформаланы бардырыууна тыйгъыч болгъанлай тургъанды, ол къуру реформала сауутлу кючлени къураууна да тыйгъыч болгъанды, ол хоншу къраллаан артха къалдыргъанды, Речь Посполитаны бар болууна къоркъуу болгъанды. Тыш къралланы таймаздан ич ишлерине къатышыуу XVIII ёмюрню узунлугъунда къаршчыланыу бералмагъанды.

#### Речь Посполитаны юлешиую

1768 джылда Репнинни сейми атлы джыйылыууда, орус келечи Варшавагъа орус аскерлени киргизиу къоркъутуу бла къралгъа хайыры болмагъан законланы алдырыргъа зорлагъанды. Речь Посполита фактлы Эресей империяны протектораты халгъа келгенди.

Ахыргъы король Станислав Август Понятовский патчахлыкъ заманында Речь Посполитаны кърал къурулуш системасын тюрлендирген реформала бардырылгъандыла, аны эсебинде 1791-чи джылны 3-чю майыны конституциясы алыннганды.

Реформала кеслерини джараулу болгъанларын кёргюзгендиле; ол заманны белгили экономистлери, сёз ючюн,Антоний Тизенгаузну реформа бардырыугъа къошулгъаны себебли, джетишимли реформала экономикада ёсюуге тамал салгъанды. Алай а Эресей Орус-поляк къазауатда, Тарговице конфедерацияны болушлугъу бла реформаланы къурутханды. Польшаны экинчи юлешиуюн бегитген 1793-чю джылдагъы Гродно сеймден сора, Речь Посполита Эресейге политика бойсунуугъа тюшеди. Речь Посполитаны къутхарыуну ахыр кюрешиую Костюшкону аякъланыуу болады, аны да орус эмда прусс аскерле басдырадыла, 1795-чи джылдагъы Речь Посполитаны ючюнчю юлешиуюнден сора кърал джокъ болады.

### Къралны орнуна салыргъа тырмашыула
Речь Посполитаны орнуна салыргъа кюрешиулени бири Наполеонну Варшава герцоглукъну 1807-чи джылда къурауун санаргъа боллукъду. Аллай тырмашыула Ноябрь аякъланыуда (1830—1831), Январь аякъланыуда (1863—1864) да болгъандыла, 1920-чы джыллада Юзеф Пилсудский Польшаны, Литваны, Белоруссияны эмда Украинаны конфедерациясы Тенгизле арасыны къурау идея бла чыкъгъанды. Бусагъатдагъы Польша да кесини Речь Посполитаны туура ызындан келгеннге санайды.
## Административ бёлюнюую

Речь Посполита юч провинциядан къуралгъанды. Уллу бийлик Литва айры провинция болгъанды, Польша короллукъ эсе уа Уллу Польша бла Гитче Польша провинциялагъа бёлюннгенди. Провинцияла воеводстволагъа, ала да — повятлагъа (уездлеге) юлешиннгендиле.

### Уллу Польша провинция

### Гитче Польша провинция

### Уллу бийлик Литва

Задвин герцоглукъ (Ливон бийлик) Литваны къурамында айры статусха ие болгъанды, 1561-чи джылда провинциясы болгъанды. Люблин унияны къыбыл этгенден сора герцоглукъ Польша короллукъ бла Уллу бийлик Литваны ортакъ иелиги болгъады (кондоминиуму). 1582-чи джылда герцоглукъ юч кексекге бёлюннгенди, ала 1598-чи джылда Венден, Дерпт эмда Пернов воеводствола болгъандыла. 1600—1627 джыллада Швеция бла къазауатдан сора герцоглукъну асламы Швециягъа къалгъанды, Венден воеводствону къалгъан кесеги да Инфлянт воеводство болгъады (формал 1667 джылда къуралгъанды).

Тизилгенледен сора Польша короллукъну къурамына айры автоном статуслары болгъан Севеж билийк бла Варминск епископлукъ бийлик да болгъанды. Аны тышында Таджны къурамына Спишде талай анклав да киргенди.

## Ара шахар
Речь Посполитаны официал ара шахары Краков болгъанды. 1596-чы джылда Вавель къала отда кюйгендинде король III Сигизмунд резиденциясын болджаллы Варшавагъа кёчюреди. Ол замандан башлаб Варшава фактлы ара шахар болады, аны ара шахар статус бир документде да бегитилмегенди ол заманлада, польшачы королла эмда уллу литвачы бийле да Краковда таджланнганлай тургъандыла. Стефан Баторийни заманында патчах тохана Гроднода болгъанды. Варшава официал халда 1791-чи джылны май констутуциясы алыннгандан сора ара шахар болады.
## Белгиле