open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кавказ къазауат

**Кавказ къазауат** **(1763—1864)** — Шимал Кавказны Россия империягъа къошуу бла байламлы аскер урушладыла.

## Дагъыда къарагъыз
* Кавказ къазауатны хронологиясы
* Кавказ наместничество
* Шимал-Кавказ имамат
* Черкес мухаджирлик
* Кърым къазауат
* Уллу Оюн

## Белгиле

## Джибериуле
* 
* Потто В. А. Кавказская война в отдельных очерках, эпизодах, легендах и биографиях: В 5 т. — СПб.: Тип. Е. Евдокимова, 1887—1889. на сайте Руниверс
* Владимир Гутаков. Русский путь к югу (мифы и реальность). Часть вторая
* А. В. Потто. Кавказская война в отдельных очерках, эпизодах, легендах и биографиях. Том 1.От древнейших времён до Ермолова, 1899 г.
* Фадеев Р. А., Шестьдесят лет Кавказской войны на сайте Руниверс
* Милютин Д. А., Описание военных действий 1839 года в Северном Дагестане на сайте Руниверс
* Документы о Кавказской войне
* Владимир Агафонычев — «Кавказские войны — экскурс в историю». 18 сентября 2005 г.
* Новицкий И. Я., Управление этнополитикой Северного Кавказа — Краснодар, 2011. — 270 с.

## Адабият

### XIX ёмюрден
* Потто В. А. «Кавказская война. От древнейших времён до Ермолова». Т.1
* Милютин Д. А., Описание военных действий 1839 года в Северном Дагестане, СПб.: 1850
* Фадеев Р. А., Шестьдесят лет Кавказской войны, Тифлис: Военно-походная типография Главного Штаба Кавказской Армии, 1860

### Бусагъатдагъы
* Гордин Я. А. Реформатор и Кавказ. Взгляд на сегодняшние российские проблемы из XIX века / Первое сентября, М., № 22, 2002.
* Гордин Я. А. Кавказ: земля и кровь. Россия в Кавказской войне XIX века. СПб., 2000.
* Гордин Я. А. Русский человек и Кавказ // Культура и общество. Альманах Фонда им. Д. С. Лихачёва. Вып. 2-3. СПб., 2006, с. 112—131
* Дегоев В. В. Кавказская война: альтернативные подходы к её изучению / Вопросы истории, М., № 6, 1999.
* Дегоев В. В. Проблема Кавказской войны XIX века: Историографические итоги / Сборник русского исторического общества. Т.2 (150): Россия и Северный Кавказ. М., 2000.
* Дегоев В. В. Большая игра на Кавказе: история и современность. М., 2003.
* Захарова Л. Г. Россия и Кавказ: Взгляд их XIX века. / Милютин Д. А. Воспоминания. 1856—1860 / Под ред. Л. Г. Захаровой. — М., 2004.
* Покровский Н. И. Кавказские войны и имамат Шамиля. М., 2000.
* Charles King The ghost of freedom: a history of the Caucasus Oxford University Press US, 2008, ISBN 0-19-517775-4 ISBN 978-0-19-517775-6 
* Казиев Ш. М. Имам Шамиль. ЖЗЛ. М.: Молодая гвардия. 2001, 2003, 2006, 2010
* Новицкий И. Я. Управление этнополитикой Северного Кавказа — Краснодар, 2011. — 270 с.
Диктатор

**Дикта́тор** (,  *dicto* — «оноу этеме», «зорлайма»):

#Диктатор режимни башында тургъан адам (*[[диктатура]]гъа* къара), законну башында болгъан, властыны чеги болмагъан кърал башчы.
#Буруннгу Римде, къралгъа ич неда тыш къоркъуу болса, эм кёбю бла 6 айгъа сенатны оноуу бла властны бир къолда тутар ючюн консулла сайлагъан адамды.
#(къыйдыргъан магъанасы) — къаты, авторитар башчы, мюлкде неда башха джерде чексиз власты болгъан адам.

## Рим диктаторла

Буруннгу Римде диктаторну сайлау процедура былай болгъанды: сенат «кёзюусюз сенатусконсульт (бегим)» алгъанды, ол быллай формула бла белгиленнгенди: «Консулла къралгъа заран тюшмез ючюн, мадарла алсынла». Андан сора консулла диктоторны атын баямлаб, кеслерини ликторларын чачадыла, ала барысы да диктаторгъа кёчедиле (консуллада 12-шер ликтор болса, диктаторда 24 болгъанды); алай бла ала диктаторну аллында тюз гражданла боладыл, халкъ трибунланы тышында, бютеу гражданланы юсюнде джашау бла ёлюм хакъы болгъанча, консуллада да аллай хакълары болгъанды. Сайланнганындан сора диктатор кесине болушлукъчу — «атлы аскерни башчысын» сайлагъанды.

Диктатор, кърал властны бютёую бла къолда тутханды. Диктатор сайланнганындан сора аны титулуна, чурум ат къошулгъанды (сёз ючюн, уруш къоркъууда сайланнган диктаторгъа — *Dictator rei gerundae causa* — «къазауат бардырлыкъ диктатор»). Б. э. д. IV ёмюрге дери диктаторну бегимине къаршчы халкъ джыйылыугъа (комициялагъа) апелляция берирге болмагъанды. Диктаторгъа бютёу оноучула, консулла да къошулуб бойсуннгандыла. Аллында диктатор болуб къуру патрицийле сайланыргъа болгъандыла, алай а б. э. д. 356 джылгъа дери плебейле да сайланыргъа болгъандыла. Бир-бирде диктатор джангыз бир джумушну толтурур ючюн салыннганды, сёз ючюн, «чюй урлукъ диктатор» (байрамны заманында дин адет).

Кеч республиканы кёзюуюнде, болджалсыз салыннган диктаторла Сулланы бла Цезарны заманында (*dictator perpetuus*) диктатор, монархия халны тутуб башлагъанды. Б. э. д. 44 джылда Марк Антоний бла къоратылгъанды.

## Джангы эмда эм джангы заман
Джангы заманда (артыкъсыз да Француз революцияны заманындан башлаб) термин джангыдан тууады, ол заманда къоркъуулу заманда чексиз власты болгъан адамны белгилегенди.

Чексиз власть, диктатор бютёу оноуну кеси алады деген магъанагъа келмейди, ол адамны къарыуундан келлик тюлдю. Анда кенгешчи органла да болургъа боладыла (кёбюсюне болгъан да этедиле), ала къагъытда баш власть эркинликлеге да иедиле. Алай а диктатураны шартларында ала кеслерини буйрукъларын, бегимлерин диктатор белгилеген чекде чыгъарадыла.

Джангы заманны къралларында эм белгили диктаторлары быладыла: Адольф Гитлер, Бенито Муссолини, Иосиф Сталин, Франсиско Франко, Аугусто Пиночет, Пол Пот, Николае Чаушеску, Ким Ир Сен эмда башхала.

## The Foreign Policy журналгъа кёре эм джангы заманны диктаторлары

Foreign Policy журнал 2010 джылда бусагъат заманны 23 эм аман диктаторуну тизмесин басмалагъанды.

### Тизим

## Литература
* 
*
Версаль кесамат (магъанала)

**Версаль кесамат**, **Версаль мамырлыкъ кесамат**:

* **[[Версаль бирлик кесамат (1756)]]** — Силезия ючюн къазауатда (1756—1763) кесамат.
* **[[Версаль бирлик кесамат (1758)]]**
* **[[Версаль мамырлыкъ кесамат (1783)]]** — АБШ-ны бойсунмаулугъун ючюн къазауатны (1775—1783) бошалгъанын бегитген кесамат.
* **[[Версаль кесамат (1871)]]** — Француз-прус къазауатны (1870—1871) бошалгъанын бегитген кесамат.
* **[[Версаль кесамат, 1768]]**
* **[[Версаль кесамат]]** (1919) — Биринчи дуния къазауатны (1914—1918) бошалгъанын бегитген кесамат.

## Дагъыда къарагъыз
* **[[Париж мамырлыкъ кесамат]]**
Нартюх

**Нартюх** неда **джюгери** ( L. ssp. *mays* неда ) — Къылчыкълы битимле (*Poaceae*) юйюрден нартюх тукъумну (*Zea* L.) джангыз культуралы келечисиди. Культура нартюхден сора да *Zea* тукъумгъа тёрт тюрлю киреди — *Z. diploperennis, Z. perennis, Z. luxurians, Z. nicaraguensis*, эмда кийик ёсген юч тюб тюрлю — *Z. mays*: ssp. *parviglumis*, ssp. *mexicana* эм ssp. *huehuetenangensis*. Белгиленнген таксонладан кёбюню буруннгу Мексикада культура нартюхню селекциясында ролю болгъаннга саналады.

Нартюх, культурагъа 7—12 минг джыл мындан алгъа бусагъатдагъы Мексика территориясында чыгъарылгъанды. Бусагъатдагъы Оахака (Гвила Накитц дорбун) бла Пуэбла (Теуакан шахарны къатында дорбун) штатланы территориясында культура нартюхню эм эски табылгъанлары бизни эрагъа дери 4250 бла 2750 джылладандыла. Ол заманда нартюх качанла бусагъатдагъыладан эсе 10 къат чакълы бирге гитче болгъандыла, эмда узунлукълары 3—4 см болгъанды.

## Экономика

## Дагъыда къарагъыз
* Нартюх бла будайны игилендириуден халкъла арасы аралыкъ
* Нартюх джау
* Нартюх чыгъаргъан къралланы тизмеси

## Белгиле
Нартюх (магъаналары)

**Нартюх**:
* Нартюх (тукъум) — Къылчыкълы битимле юйюрден ёсюмлюк тукъум.
** Нартюх () — Нартюх тукъумну джангыз культуралы келечиси.
Дюнкерк операция

**Дюнкерк операция** (*«Динамо» операция*, *Дюнкерк эвакуация*) — Экинчи дуния къазауатны Француз компаниясыны заманында Дюнкерк ючюн сермешиуден сора немец аскерле бла Дюнкерк шахарны къатында къуршаланнган ингилиз, француз эм бельгий аскерлени эвакуация этиуню операциясыды.

## Ал тарихи
10 май 1940 джылда Мажинону сызын юзюу бла, 14 майда Нидерландларыны капитуляциясындан сора, немец аскер башчылыкъ кесини джетишимин андан ары бардыргъанды, Кале бла Булонь портла кючленнгендиле. Британ экспедицион корпусну бёлеклери, француз бёлекле эмда бельгий аскерни къалгъанлары Дюнкерк шахарны тёгерегинде къуршоугъа тюшгендиле. 

## Операцияны баргъаны
Бу болумда, 26 майда Черчиллни кабинети бла Британ Адмиралтейство кеслерини бёлеклерин Британ айрымканлагъа эвакуация этерге оноу этеди.

Къазауат болум сейир болгъанды, ингилизлилени Дюнкеркге келирлерини аллы бла алайгъа немец танкала келгендиле. Ала британлыладан эки кюн алгъа алайгъа джетедиле. Британлыланы шахардан 60 км айыргъанды, немецле уа 16 км узакълыкъда болгъандыла. Британ аскерни эвакуация этеллик ахыр шахарны алыр ючюн немецлеге кёб керек болмагъанды, шахар джакъланмагъанны орнунда болгъанды, алай а Гитлер кесини белгили «стоп-буйругъун» береди, бу буйрукъ немец аскерлени тохтатады. «Биз не айтыргъа билмей къалдыкъ», — деб эсине тюшюреди Гудериан. Джау аскер къауумну бир гитче шахарны кючлеу бла джесирге алыр орнуна немецле чурумсуз тохтайдыла. Британ линкорла портха джууукълашханларында уа немецле аланы тобларына джууабха сауут табалмагъандыла.

Бу шанс бла хайырланыб, Уллу Британия 27 майдан 4 июннга дери «Динамо» операцияны джетишимли битдиреди, ол континентден 338 минг аскерчини чыгъарады (аладан 215 минги — ингилизли, къалгъан 123 минги — французлу, бельгиялы эмда башха бирликчи къралланы аскерчиси болгъанды).

## Джибериуле
* Dunkirk, Operation Dynamo – A post-blog of the Battle of Britain 1940
* Spitfires Join the Fighting – aerial battle over Dunkirk
* BBC Archive – Dunkirk Evacuation
* Dunkirk, Operation Dynamo – A post-blog of the Battle of Britain 1940
* Nazis invade France Video analysis
Къачхынчыла

**Къачхынчыла** — къоркъуулу болумну себеби бла дайым джашагъан къралларындан кетген адамладыла.

1951 джылгъы БМО-ну Къачхынчыланы статусуну юсюнден Женева Конвенциясыны ачыкълаууна эмда энчи Протоколуна кёре къанчхынчыла кеслерини расаларыны, динлерини, гражданлыгъыны, белгили социал къауумгъа кириулерини, сексуал ориентацияларыны неда политика къарамларыны себеби бла къоркъуу алгъанлары ючюн, кеслерини граждан болгъан къралларыны тышында болгъан, эмда ол къралларыны джакъларын алалмагъан, неда ол къоркъуула ючюн алыргъа излемеген адамладыла; неда, белгили гражданлыкълары болмагъан эмда таймаздан джашагъан къралларыны, башында белгиленнген къоркъуула себебли къоюб кетерге керек болгъан адамладыла.

Тюз магъанада къачхынчылагъа кърал ичинде кёчерге керек болгъан адамла да саналадыла.

Къачхынчыланы статусларыны юсюнден баш хакъ документле — 1951 джылны Конвенция бла 1967 джылны Протоколду. БМО-ну къачхынчыла бла кюрешген органы — Къачхынчыланы ишлерини юсюнден БМО-ну Баш комиссарыны управлениеси. Сауутлу конфликтлени эсебинде къачхынчы болгъанлагъа болушлукъ бла Къызыл Къач бла Къызыл Айны Халкъла Арасы Комитети кюрешеди.

2001 джылдан башлаб дуния джамагъатда 20 июнда *[[Къачхынчыланы дуния кюню]]* белгиленеди.

## Къачхынчыланы саны

### [[2007 джыл]]
БМО-ну тинтиулерине кёре 2007 джылны ахырында кеслерини къралларыны тышында 11,4 млн къачхынчы болгъан, эмда 26 млн кеслерини къралларыны ичинде кёчерге керек болгъан адам болгъанды.

### [[2009 джыл]]
Къачхынчыланы саны 42 млн адамгъа джетгенди

## Къачхынчыланы алгъан къралла
* АБШ — джылда 150 минг (бир-бирде 300 мингнге дери)
* Канада — 117 минг
* Германия — 91 минг
* Бельгия — 11 минг
* Нидерландла — 15 минг
* Япония — 78 минг
* Къыбыла Корея — 48 минг
* Франция — 44 минг
* Италия — 41 минг
* Финляндия — 30 минг
* Швеция — 28 минг
* Норвегия — 21 минг
* Австралия — 20 минг (бир-бирде 100 мингнге дери)
* Дания — 11 минг
* Россия Федерация — 8 минг
* Бразилия — 4 минг
* Австрия — 3 минг
* Кипр — 2.5 минг
* Джангы Зеландия — 2 минг
* Сингапур — 1 минг

## Къачхынчыла чыкъгъан къралла
* Сомали — джылда 300 мингнге дери
* Джууукъ Кюнчыгъышны къраллары — 270 минг
* Россия — 250 минг
* Къытай — 244 минг
* Украина — 100 минг
* Юзбекистан — 80 минг
* Ирак бла Иран — 290 минг
* КХДР — 90 минг
* Индия бла Пакистан — 100 минг (бир-бирде 500 минг)

## Белгиле

## Литература
* Защита беженцев: руководство по международному праву беженцев УВКБ ООН, Межпарламентский союз, 2001 

## Джибериуле
* Миграция и право. Сеть юридических консультаций для беженцев и вынужденных переселенцев (программа ПЦ «Мемориал» 
* Комитет «Гражданское содействие» — общественная благотворительная организация помощи беженцам и вынужденным переселенцам 
* United Nations High Commisionary for Refugees
Энчи уния

**Энчи [[уния]]** — эки неда андан аслам эркин къралны бир башчыны тюбюнде политика бирлениуюдю. Бирликни башчысы хар къралгъа да энчи башчы болады. Быллай бирликни федерация бла аджаштырыргъа керек тюлдю, федерация халкъла арасы дараджада бир кърал кибик кёрюледи. Теорияда, монархны контролунда болмагъан органны аллай хакълары болса, унияны бир къралы, бирине къазауат ачаргъа да болады.

Энчи унияла тюрлю-тюрлю чурумладан къуралады, сёз ючюн, бир къралны королуна эрге чыкъгъан принцесса, башха къралгъа королева болады, аланы сабийи эки къралгъа да король болады, не да бир къралны королевасы башха къралны королуне эрге чыгъады. Не да бир кърал бир къралны кючлеб, алай а аны кесине къошаргъа халкъны къозгъалыуундан къоркъса, д. а. к.

Республиканы башчысы болгъан президент, халкъ бла сайланнганы себебли, уния къуру монархияланы феноменлериди. XX ёмюрде монархияланы саны бек аз болгъаны себебли, унияла да джокъну орнуна келгендиле, къалгъанла да (сёз ючюн, Миллетлени биригиую) номинал халлыдыла.

## Энчи унияланы юлгюлери
* Миллетлени биригиую, официал 1927 джылда танылгъады.
* Кальмар уния — Данияны, Норвегияны эмда Швецияны даниялы королланы тюбюнде бирлиги (1397—1523 дждж.).
* Дания-норвег уния 1536—1814 дждж.
* Швед-норвег уния 1814—1905 дждж.
* Польша Королевство бла Литва уллу бийлик, 1386—1401, 1447—1492 эм 1501—1569 дждж. (1569 джылда бу бирлик дайым болгъанды, монархия уа сайлау монархия  — Речь Посполита болгъанды, ол 1795 джылгъа дери тургъанды).
* Иберий уния — Испания бла Португалияны таджларыны 1580—1640 джыллада униялары.
* Польша патчахлыкъ бла Россия империяны 1815—1831 джыллада униясы 
* Финляндия уллу бийлик бла Россия империяны 1809—1917 джыллада униясы (уния юристлик джаны бла бегитилмесе да, де-факто болгъанды).
* Уллу Британия бла Ганновер курфюршествону (1814 джылдан королевствону) 1714—1837 джыллада униясы
* Нидерландла бла Люксембургну 1815—1890 джыллада энчи униясы.
* Австрия-Маджар, 1867—1918 джыллада.

## Белгиле
Референдум

**Референдум** () — къралны, регионну неда джерли джерлешимни эм магъаналы сорууларыны юсюнден чёб атыу бла белгиленнген, халкъны туура кёл билдириуюдю.

Референдум — туура демократияны эм магъаналы институтларыны бириди. Халкъны хакъ къурау эркинлигин баджарады. Хар гражданиннге айры эмда бютёу къралгъа бирден магъаналы болгъан соруулада джамагъатны къошулуууну амалларыны бириди. Адам этген оноу процедураны эсебине эткилерге болады.

Референдумну бардырыууну шартлары эмда процедурасы конституцияла бла эмда айры законла бла джорукъланады.
Панама илипин

**Пана́ма илипин** неда **Панама канал** — Шош океанеы Панама богъазыны Кариб тенгиз бла эмда Атлантика океан бла байлагъан, кеме джюзген илипинди. Къуралгъаны Панама боюнчукъдады, Панама къралны арасында. Узунлугъу — 81,6 км, аны ичинде 65,2 км джер юсю къазылыб, эмда 16,4 км Панама эмда Лимон бухталаны тюблери къазылыбды.

Адам улуну тарихинд эм къыйын проектлени бири болгъанды Панама каналны къазыу. Панама илипин Кюнбатыш джарымтобда экономиканы, кеме джюрюуню айныууна уллу этки этгенди. Илипинни уллу геополитикалыкъ магъанасы да барды. Панама илипинни кючю бла Нью-Йоркдан Сан-Францискогъа тенгиз джол 22,5 минг километрден 9,5 минг км болгъанды.

Илипинни юсю бла кёб тюрлю типли кеме джюзеди — ууакъ энчи яхталадан башлаб, уллу танкерле бла бошаб. Панама илипинни юсю бла джюзеллик эм уллу кемени ёлчемлери кеме ишлеуде стандарт болгъанды, аны атына да Panamax.

Кемелени Панама илипинни юсю бла ётдюрюуню илипинде къуралгъан лоцман къуллукъ баджарады. Илипинни юсю бла кеме орталыкъ 9 сагъат барады, эм азы 4 сагъат бла 10 минут, суткагъа эм кёбю бла 48 кемени иеледи. Джылда илипинни юсю бла 203 млн тонна джюк ташыгъан 17,5 минг кеме ётеди. Къазылгъанындан башлаб 2002 джылгъа дери илипинни къуллукълары бла 800 минг кемеден артыкъ хайырланнгандыла.

## Дагъыда къарагъыз
* Эки Американы кёпюрю
* Панамакс

## Джибериуле
* Меж двух океанов: Ворота Посейдона на сайте журнала «Популярная механика»
* Панамский канал Статья из Технической Энциклопедии 1927-34 гг.: 
* Официальный сайт администрации Панамского канала
* Веб-камеры Панамского канала
Целибат

**Целиба́т** ( неда ) — асламысына христиан динде тюбеген, юйленмезге антды.

## Башха динледе целибан
* Буруннгу Римде Вестаны культуну къуллукъчу тиширыулары юйленмезге ант бергендиле. Бу антны бузгъанланы джаны саулай басдыргъан этгендиле.
* Индуизмде целибат, иннет болумну ангылау эм трансцендент билим алыу ючюн бир болджалны неда бютёу джашауны ичинде сексни унамагъан халда тюберге боллукъду.
* Буддизмде монахла, иннет ёсюу эм кесин таныу ючюн юйленмезге ант бередиле.

## Дагъыда къарагъыз
* Скопецле
* Шейкерле
* Антлы къыз
* Сублимация (психология)
Анафема

**Ана́фема** ( — «айырыу»), аллында магъансы — тейрилеге берилген ант бла къурман бериу болгъанды, кечирек магъанасы — кимни болса да къыстау, налат бериу болгъанды. Бусагъатда къуру христиан динде джюрюйдю, эмда христиан адамны динден айырыу, клисадан къыстау магъанагъа келеди. Асламысы бла диннге къаршчы баргъан, неда динни къарамларына ачыкъдан къаршчы чыкъгъан, джорукъларын бузгъан адамлагъа бериледи.
Плессиде сермешиу

**Плессиде сермешиу** (тюзюрек — *Палашиде сермешиу*; , , *Pôlashir Juddho*) — Кюнбатыш Бенгалияда Бхагиратхи сууну къатында сермешиудю, анда 23 июнь 1757 джыл Британ Ост-Инд компанияны келечиси бенгал наваб Сирадж уд-Дауланы эмда аны джанлы Француз Ост-Инд компанияны аскерин къаушатханды.

## Ал тарихи
Сауутлу сермешиуню чуруму, ингилизлилени Бенгалияда плацдармлары — форт Уильямсны (бусагъатдагъы Калькутта) навабны аскери кючлеу болгъанды. Директорланы кенгеши, бенгалчылагъа къаршчы турургъа Мадрасдан полковник Роберт Клайвны эмда адмирал Чарльз Уотсонну джибереди. Ингилизлилени хорламларына уллу болушлукъ — навабны аскерлерини башчысыны сатылыуу болады.

## Сермешиуню барыуу
Сермешиу 23 июнь 1757 джыл эртденбла сагъат 7:00, индий аскерлени алгъа уруулары бла башланады. 

Сагъат 11:00 бола индийлилени командирлерини бири, алгъа уруугъа башчылыкъ этеди, алай а ингилиз тобдан ёледи, ол аны аскерчилерини ичинде паника джаратады.

Кюнортагъа кючлю джангур башланады. Британлыла эрлай шкок отларын, тобларын, мушкетлерин джангурдан джашырадыла, юрениую болмагъан индий аскерле уа алай этелмейдиле. Джангур тохтагъанында, ингилизлилени шкоклары атхандыла, индийлиленики уа кеберге керек болгъанды. Кюнортадан ингирге сагъат 2:00 бола британлыла алгъа урадыла. Мир Джафар артха ыхтырыу буйрукъ береди. Сагъат 5:00 артха ыхтырылыу къачыу болады.

## Эсеблери
Плессиде хорлам, ингилизлилеге Бенгалияны кючлерге джол ачады. Мындан башланады Индий субконтинентде британ бийликни тарихи. 

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Лавин, Аврил

**А́врил Рамо́на Лави́н** (, ХАФА , ХАФА ; туугъаны: 27 сентябрь 1984 джыл) — канадалы джырлаучу къыз, джырланы автору, дизайнер эм актрисады. Аны дебют альбому *[[Let Go]]* 2002 джылда чыкъгъанды эм 16 млн копия тираж болуб сатылгъанды. Аны ызындан чыгъаргъан *[[Under My Skin (Аврил Лавинни альбому|Under My Skin]]* (2004) эм *[[The Best Damn Thing (альбом)|The Best Damn Thing]]* (2007) альбомлары дуния чартланы (аланы ичинде — американ ''Billboard'' 200 дегенни да) башында болгъандыла. Лавин беш джыры — «Complicated», «Sk8er Boi», «I’m With You», «My Happy Ending» эм «Girlfriend» — дуния чартланы ал тизгинлерин алыб тургъандыла. Бютёу дунияда аны альбомларыны 30 млн-дан артыкъ копиясы сатылгъанды. 2011 джылны январь айында болумгъа кёре, Аврил Лавин АБШ-да эм белгили джырлаучу къызладан бириди, кесини да 11,5 млн альбому сатылгъанды. Billboard журнал, 2000-чи джылланы артистлерини рейтингинде Лавинни 10-чу оруннга салгъанды, коммерциялы джетишимине кёре уа — 28-чи оруннга. Тёртюнчю студиялы альбому — *[[Goodbye Lullaby]]*, 2011 джылны мартында чыкъгъанды.

Музыкалы карьерадан сора да Аврил Лавин дизайн бла эмда кинематография иш бла кюрешеди. 2006 джылда «Over the Hedge» мультфильмни персонажын сёлешдиргенди эм «Фастфудну миллети» фильмде ойнагъанды. 2008 джылда Лавин, *[[Abbey Dawn]]* атлы кийим линияны кёргюзгенди, 2009—2011 джыллада уа «Black Star», «Forbidden Rose» эм «Wild Rose» духланы чыгъаргъанды.
 
## Саугъалары
Аврил Лавин, бютёу дунияда 100-ден кёб премияны лауреаты эм номинанты болгъанды, аланы ичинде — «Грэмми» премиягъа 8 номинация. Россияда джырлаучу къыз, MTV Russia Music Awards 2007 премияны *Эм иги тышкъраллы артист* категорияда лауреаты болгъанды.

## Дискографиясы
* 2002: *[[Let Go]]*
* 2004: *[[Under My Skin (альбом Аврил Лавин)|Under My Skin]]*
* 2007: *[[The Best Damn Thing (альбом)|The Best Damn Thing]]*
* 2011: *[[Goodbye Lullaby]]*
* 2013: *Avril Lavigne*
* 2019: *Head Above Water*
* 2022: *Love Sux*

## Фильмографиясы

## Белгиле

## Джибериуле
* 
* 
*
Монмутну къозгъалыуу

**Монмутну къозгъалыуу** — 1685 джылда тамада къарнашы II Карлны ёлюмюнден сора патчах болгъан II Яковну тахтындан къоратыргъа излеб чыкъгъан, алай а джетишимсиз бошалгъан къозгъалыуду, халкъда «сенекли къаугъа» атны джюрютеди.

II Яков, католик болгъаны себебли, халкъ бла сюйюлмегенди. Голландияда джашагъан, II Карлны некяхсыз туугъан джашы, протестант Джеймс Скотт, 1-чи герцог Монмут тахтха дауун билдиргенди эмда Ингилизге келиб II Яковну тюшюрюрге излегенди. Седжмурда сермешиуден сора тутулуб, башы кесилгенди.

Сюдю Джефрисни башчылыгъы бла патчах джанлыла, къозгъалыугъа къошулгъанланы сюд этиуде чексиз инджилтгендиле, зулумлукъ кёргюзгендиле, ол Стюартланы тахтдан тюшюрген революцияны андан да бек къызыулашдыргъанды.
Мексикан империя

**Мексикан империя** () — Мексиканы XIX ёмюрде бир-бири ызындан бармагъан эки кёзюуде атыды:

* Биринчи Мексикан империя — Мексиканны территориясында 1822 джылдан 1823 джылгъа дери болгъан монархиялы къралды.
* Экинчи Мексикан империя — Мексиканы территориясында 1863 джылдан 1867 джылгъа дери болгъан монархиялы къралды.
Гарвард университет

**Гарвард университет** () — АБШ-да эмда дунияда эм белгили университетледен бириди, Массачусетс штатны Кембридж шахарында орналады. Гарвард — АБШ-ны университетлеринден эм эскиди, 8 сентябрь 1636 джылда къуралгъанды. Ингилиз миссионер эм игилик этиучю Джон Гарвардны сыйы ючюн аталгъанды. Бир заманда да официал халда клиса бла байламы болмагъанлыкъгъа, колледжде эм алгъа унитар эм конгрегационалист дин къуллукъчулагъа юретгендиле. XVIII ёмюрню барыуунда Гарвардны программалары лаикли (*дин бла байламлы болмагъан*) бола баргъандыла эм XIX ёмюрню аягъында Бостонну акъсюек къаууму колледжни культураны ара окъуу организациясы деб таныгъанды. АБШ-да граждан къазауатдан сора, университетни къыркъ джыл (1869—1909) оноуда тургъан президенти Чарльз Эллиот, колледж бла аннга бойсуннган профессионал окъуу школланы бир къолгъа джыйылгъан тинтиу университет этгенди эмда Гарвард 1900 джылда Американ университетлени ассоциациясын къурагъанладан бири болгъанды.

Дрю Джилпин Фауст, Гарвардны 28-чы президенти болуб 2007 джылда сайланнганды эмда университетге тамадалыкъ этген биринчи тиширыу болгъанды. Гарвардны дунияда эм уллу эндаументни (баш мураты болгъан капиталы) барды, аны ёлчеси — 27,4&nbsp;млрд долларды (2010 джылны сентябрында болумгъа кёре).

Университетни къурамына 11 энчи академиялы бёлюм киреди — 10 факультет эм *Рэдклиффни Ышан Тинтиуле Институту*. Кампуслары Бостонну джер-джеринде да бардыла, университетни 85&nbsp;гектарлы баш корпусу Бостондан 5,5&nbsp;км узакълыкъда болгъан Кембридж шахарны *Harvard Yard* паркында орналады.
Бизнес-школла эм спорт объектле, аланы ичинде — Гарвард стадион да, Оллстондагъы Чарльз сууда орналадыла, медицина эм стоматология факультетлени объектлери уа Лонгвудда орналадыла.

2010 джылда болумгъа кёре Гарвардда 2100-ге джууукъ устаз барды эм 6700-ге джууукъ студент бла 14500-ге джууукъ аспирант окъуйду. Гарвард университетни АБШ-ны 8 президенти тауусханды, Нобель премияны 75 лауреаты, студент, устаз неда къуллукъчу болуб, университет бла байламлы болгъандыла. Бошаб чыкъгъан адамларыны ичинде миллиардерлени саны бла Гарвард университет къралда биринчи орунну алады.

## Белгиле

## Джибериуле
* Гарвард университетни официал сайты
Кавказ таула

**Кавказ таула** (, , , , , , , ) — Къара, Азау эм Каспий тенгизлени арасыда орналгъан тау системады.

Эки тау системагъа бёлюнеди: Уллу Кавказ бла Гитче Кавказ. Кавказ регионну *[[Шимал Кавказ]]* бла *[[Тау Арты Кавказ]]*гъа бёлюучендиле, аланы чеклерин Уллу Кавказны Баш (Сууайыргъан) аркъасы бла бардырадыла.

Уллу Кавказны шимал-кюнбатышдан къыбыла-кюнчыгъышха дери 1100 км узунлугъу барды, кеси да, Анапа бла Тамань джарымайрымкандан башлаб, Каспийни джагъасындагъы Апшерон джарымайрымканнга (Бакуну къатында) дери барады. Уллу Кавказ эм уллу кенглигине Минги тауну меридианыны къатында джетеди (180 км-ге дери). Адетге кёре Уллу Кавказ 3 кесекге бёлюнеди: Кюнбатыш Кавказ (Къара тенгизден Минги таугъа дери), Ара Кавказ (Минги таудан Казбек таугъа дери) эм Кюнчыгъыш Кавказ (Казбек таудан Каспий тенгизге дери).

Эм белгили тау башлары — ёмюрлюк къарла бла чыранла басыб тургъан Минги тау (5642 м) бла Казбек тауду (5033 м). Уллу Кавказ — уллу бусагъат заман бузламалы регионду. Чыранланы барысыны да саны 2050 чакълы бир барды, ала алгъан майдан 1 400 км² чакълы бирди. Уллу Кавказны бузламаларыны кёбюсю Ара Кавказда джыйылыбды (чыранларыны санындан 50 % эмда майданларындан 70 %-и). Бузламаланы уллу аралыкълары — Минги тау бла Бызынгы къабыргъады (Бызынгы чыран бла, 17 км²).

Уллу Кавказны шимал этеклеринден Гум-Маныч чунгургъа дери Кавказ Аллы (кенг тюзлери бла эм сыртлыкълары бла) джайылады. Уллу Кавказдан къыбылада Колхида эм Кура-Аракс алаша джерле, Ич Картли тюз эм Алазани-Авторан суу бойну орналадыла. Кавказны къыбыла-кюнчыгъыш кесегинде Талыш таула бла Ленкорань алаша джер орналадыла. Къыбыла Кавказны орта эм кюнчыгъыш кесеклеринде Гитче Кавказны аркъалары бла Эрмен тауладан (Арагац тау, 4090 м) къуралгъан *Тау Арты Кавказ тау джер* орналады.

Гитче Кавказны Уллу Кавказ бла Лих аркъа байлайды, кюнбатышда Колхида алаша джер бла кюнчыгъышда Кура чунгур а уа бир-биринден айыргъан этедиле.

Сочини къатындагъы таулада (Ачишхо, Аибга, Чугуш, Псеашхо эм башхала — Красная Поляна деген курорт джер) 2014 джылгъы Къыш Олимпиада оюнла ётгендиле.

## Тау башлары

## Суулары
Кавказда башланнган суула Къара, Азау эм Каспий тенгизлени бассейнлерине киредиле.

Къара тенгизни бассейни:
* Бзыбь
* Кодори
* Ингури
* Риони эм башхала.

Азау тенгизни бассейни:
* Къобан
** Теберди
** Уллу Инджик
** Гитче Инджик
** Уруп
** Уллу Лаба эм башхала.

Каспий тенгизни бассейни:
* Гум
** Гитче Гум
* Кура
** Аракс
** Лиахва
* Самур
* Сулак
** Авар Къойсуу
** Андий Къойсуу
* Терк
** Балыкъ
*** Басхан
**** Чегем
**** Черек

## Белгиле

## Дагъыда къарагъыз
* Кавказ тилле
* Кавказ
* Кавказны къаратенгиз джагъасы
* Краснодар крайны таулары

## Джибериуле
*
Дых тау

**Дых тау** неда **Тик тау** () — Кавказда Къабарты-Малкъарны Бызынгы ауузунда орналгъан тауду. Мийиклиги — 5&nbsp;204 м-ди, Кавказда джангыз Минги таудан алашады. Шимал (неда Къабыргъа) аркъада орналады.

1886 джылда эм 1888 джылда болгъан эки джетишимсиз чыгъыудан сора, Дых таугъа ахыр ингилизли Альберт Ф. Маммери бла швейцар джол кёргюзтюучю Генрих Цурфлюх къыбыла-кюнбатыш джанындан аркъа бла чыкъгъандыла (24 июль 1888). 20 август 1888 джылда H. В. Холдер, Херманн Вулли, Джон Кокин эм Ульрих Алмер Дых тауну бусагъатда стандарт маршрутха саналгъан шимал башына чыкъгъандала.

Дых тау — Къабарты-Малкъар тау заповедникни территориясында турады.

## Дагъыда къарагъыз
* Бызынгы (альплагерь)

## Белгиле

## Джибериуле
* Безенги в Энциклопедии Риска
* Топографическая карта местности К — 38 — 27
Бызынгы

**Бызынгы** — Къабарты-Малкъарда тау районду, Кавказ тауланы ара эмда эм мийик кесегиди. Къурамына Баш Кавказ аркъаны Бызынгы къабыргъасын эмда анга шималдан таяннган, Бызынгы Черекни бассейнин къурагъан къабыргъа аркъаланы алады.

## Бызынгы къабыргъа

**Бызынгы къабыргъа** — 12 километрли тау массивди, Баш Кавказ аркъаны эм мийик бёлгесиди. Адетге кёре Бызынгы къабыргъаны чеклерине Ляльвер бла (кюнбатышда) Шхара (кюнчыгъышда) саналадыла.

## Районну башлары
* Бызынгы къабыргъа
** Ляльвер (4350)
** Есенинни пики (4310)
** Гестола (4860)
** Къатын тау (4974)
** Джангы тау (5085)
** Шота Руставелини пики (4960)
** Шхара (5068)
* Къабыргъа аркъа
** Къоштан тау (5152)
** Къурумкъол (4676)
** Тихоновну пики (4670)
** Мижирги (5025)
** Пушкинни пики (5033)
** Дых тау (5204)
* Джылы уч
** Гидан (4167)
** Архимед пик (4100)
** Юкю (4346)
** Урал пик 
* Башхала
** Салыннган-башы (4348)
** Ортакъара (4250)
** Рязань пик 
** Брно пик (4100)
** Миссес тау (4427)
** Курсантла пик (3850)

## Дагъыда къарагъыз
* Бызынгы къабыргъа

## Литература
* 
* 
*  http://priel-brusie.ru/index-10.html

## Джибериуле
* Безенги в Энциклопедии Риска
* Стань одним из авторов книги о Безенги
Бызынгы (магъаналары)

**Бызынгы**:
* Бызынгы — Кавказда тау районду;
* Бызынгы — Къабарты-Малкъарда элди;
* Бызынгы — Бызынгы ауузда альпинист окъуу-спорт базады;
* Бызынгы — Кавказда чыранды (башха аты — *Уллу чыран*).
Кёнделен

**Кёнделен** () — Къабарты-Малкъарны Эльбрус районунда элди. Кёнделен эл джерлешимни административ аралыгъыды.

## Тарихи

## Белгили адамлары
Кёнделен элде туугъандыла:
* Кацийланы Хаджикъурманны джашы Хабу (1916—1974) — малкъар джазыучу.
* Залийханланы Джюнюсню джашы Джанакъайыт (1917—1995) — малкъар джазыучу эм поэт.
* Боташланы Джарахматны джашы Исса (1925—1991) — малкъар поэт, драматург.

## Джибериуле
* Кёнделен эл. Къуралгъаныны 140-джыллыгъына

## Белгиле
Кёнделен (магъаналары)

**Кёнделен**:

* Кёнделен — Къабарты-Малкъарда сууду.
* Кёнделен — Къабарты-Малкъарны Эльбрус районунда элди.
Залийханланы Джюнюсню джашы Джанакъайыт

**Залийханланы Джюнюсню джашы Джанакъайыт** (, 8 ноябрь 1917 — 26 июнь 1995) — малкъар джазыучу эм поэт болгъанды.

Залийханланы Джанакъайыт 1917 джылда Россия империяны Терк областыны Кёнделен элинде туугъанды (бусагъатда —  Къабарты-Малкъарны Эльбрус району). 1941 джылда КПСС-ни Нальчик горкомуну башчысы болгъанды. Уллу Ата Джурт къазауатха къатышханды, партизан бёлекге командирлик этгенди. 1944 джылда, бютеу малкъар миллет бле бирге, кёчгюнчюлюкню сынагъанды. 1957 джылгъа дери Къыргъыз ССР-де джашагъанды, Фрунзеде Къыргъыз педагогика институтну филология факультетин бошагъанды. 1957 джылда, малкъарлылагъа джуртларына къайтыргъа эркинлик берилгенден сора, Нальчикге кёчгенди.

Залийхан улуну биринчи чыгъармалары 1936 джылда басмаланнгандыла. Аны къаламыны тюбюнден «Сулемен» деген поэма, «Мени ауазым» деген эм «Сюйген джуртум» деген назму джыйымла чыкъгъандыла. Проза чыгъармаларын «Шуёх юйюр» деген бла «Таулада» деген повестле; «Джаннган джюрекле» (элде джашауну юсюнден) деген бла «Тау къушла» (къазауатны юсюнден) деген романла кёргюзедиле.

## Джибериуле
* Къысха литература энциклопедия
*
Хачыпсыда къазауат (1992—1993)

**Гюрджю-хачыпсы къазауат** (Хачыпсыда кёбюсюне **«Хачыпсыны халкъыны Ата Джурт къазауаты»** деген термин хайырланады), бир джанындан — гюрджю кърал аскер кючлени, башха джанындан — Хачыпсыны Гюрджюден бойсунмаулугъун излеген хачыпсы сепаратист кючлени, Россияны сауутлу кючлерини эм Шимал Кавказдан келген къазауатчыланы арасында 1992 джылдан 1993 джылгъа дери баргъан сауутлу конфликт болгъанды. 

Хачыпсыда джашагъан этникалы гюрджюлюле, кёбюсюне гюрджю аскер джанлы болуб, уруш этгендиле. Этникалы эрменлиле бла оруслула эсе, кёбюсюне хачыпсылагъа болушлукъ этгендиле эмда кёб санда ала джанлы къазауат этгендиле. Сепаратистлеге болушлукъ этгенле — мингле бла шималкавказлы эм къазакъ къазауатчыла болгъандыла, дагъыда Хачыпсыда (эмда къатында) дислокациясы болгъан Россияны аскер базалары.

Конфликт, Гюрджюню тайдырылгъан президенти Звияд Гамсахурдия бла аны тайдыргъан Эдуард Шеварднадзе башчылыкъ этген правительствону арасында баргъан граждан къазауат себебли тереннге кетгенди. Аны юсюне да гюрджю-тегей конфликт къошулгъанды.  

Адам хакъланы бузуу эм джаныуарлыкъ, конфликтге къатышханланы эки джанындан да чыкъгъандыла. Европада къоркъуусузлукъ бла ишбирликни юсюнден организацияны айтханына кёре, 27 сентябрь 1993 джыл хачыпсы аскер Согъумну алгъанындан сора шахарда джашагъан гюрджюлюле этникалы тазалау компаниягъа тюшгендиле. БМО-ну фактла ачыкълаучу миссиясы, эки джаны да — гюрджюлюле да, хачыпсылыла да адам хакъланы кёб кере эмда бек терен бузгъандыла деб айтханды. 13000-ден 20000-нге дери этникалы гюрджюлю эм 3000-нге джууукъ этникалы хачыпсылы, айтылгъаннга кёре, ёлтюрюлгендиле, 250 000-ден артыкъ гюрджюлю — ** неда къачхынчы болгъанды, 2000 адам тас болгъанды.

Постсовет Гюрджю, къазауатдан бек уллу заран табханды; финанс, адам эм психология джарсыуланы чекгенди. Хачыпсы эсе, къазауатны эмда андан сора замандан заманнга чыгъыучу конфликтлени эсеби бла тамам оюлгъанды.

## Дагъыда къарагъыз

* Гюрджю-хачыпсы конфликт
* Хачыпсыда къазауат (1998)
* Кавказ къазауат
* Гюрджю-тегей конфликт

## Белгиле

## Джибериуле

* ArtOfWar: Абхазия
* Светлана Червонная (Москва /«Мосгорпечать»: 1993) Абхазия — 1992: Посткоммунистическая Вандея
* Боль души моей Абхазия (Глава из книги «Прыжок в Зазеркалье», Василий Макарчук)
* [Этническая чистка в Абхазии](http://georgiandaily.com/repository/Ethnic%20Cleansing%20Backgrounder%20June%209%20-2008%20(RUS).pdf)
* Абхазия. NET: Россия vs Грузия
Алийланы Джашууну джашы Умар

**Алийланы Джашууну джашы Умар** (; 1895—1937) — къарачай-малкъар тарих бла культураны илмулу тинтиу ишни башлагъанладан бири болгъанды, къарачай-малкъар тилде биринчи элибле китабны эмда къарачай-малкъар тилни биринчи системалы суратлауун джаратханды. Къарт-Джурт элде Къобан сууну онг джагъасында 1895 джылда туугъанды. 1902—1914 джыллада Къарачайны, Къабартыны, Малкъарны окъуу заведениелеринде окъугъанды, муслиман баш билим алгъанды. 1917 джылгъы революциядан сора муслиман устазланы профсоюзун къурагъанды, В.И. Ленин бла тюбегенди. Къарачай-Черкес автоном областны ревкомуну башчысы, *Тарихден, экономикадан, тилден эм адабиятдан Шимал-Кавказ илму-тинтиу институт*ну директору, Тау халкъланы музейини директору болуб ишлегенди.

1935 джылда Къызыл профессураны институтун тамамлагъанды, Бютеусоюз заочный хакъ институтну ленинизм кафедрасыны билимли секретары болгъанды. *[[Театрал санатны россия академиясы|Луначарский атлы Театрал санатны кърал институту]]*нда къарачай-малкъар тилге окъутханды, Москва кърал университетде араб тилге окъутханды.

Алийланы Умар алим болуб белгилиди, «Джангы къарачай элиблени» (1923), «Орус-къарачай-малкъар сёзлюкню», «Къарачай-малкъар-орус сёзлюкню», «Бирликде — тирилик», «Къарачай-малкъар грамматика» деген дерс китабланы, «Къарачай», «Къара-Халкъ» деген очерклени эм башхаланы авторуду. 1921 джылда къарачай-малкъар тилге латиница тамаллы алфавит къурагъанды.

1937 джылда джалгъан (тил этиу бла) терслениу ючюн тутулгъанды эм урулгъунды. Ёлгенинден сора реабилитация этилгенди. Алийланы Умарны аты Нарсанада, Черкесскеде, Къарачай шахарда орамлагъа берилгенди. Къарт-Джурт элни школунда музей ачылгъанды. Алийланы Умарны аты дагъыда Къарачай-Черкес кърал университетге берилгенди.

## Китаблары
* Джангы къарачай элибле (1923)
* Орус-къарачай-малкъар сёзлюк
* Къарачай-малкъар-орус сёзлюк
* Къарачай-малкъар грамматика

## Джибериуле
* Биография
* Биография
Алийланы Умар

**Алийланы Умар** — эки белгили къарачай-малкъар алимни атыды:
* Алийланы Джашууну джашы Умар (1895—1937)
* Алийланы Баблашны джашы Умар (1911—1972)
Архыз клисала

**Архыз клисала** () — X ёмюрде ишленнген юч христиан клисады. Уллу Инджик сууну ёзенинде, буруннгу Алан къралны ара шахарына саналгъан Тёбен Архыз буруннгу шахар орунну территориясында (бусагъатда — Тёбен Архыз посёлок) орналадыла.

## Шимал клиса

Шимал Архыз клиса, X—XIII ёмюрледе Алан епархияны кафедрал клисалсы болгъанды.
Къум ташдан къаланнганды. Планда къач шекеллиди. Клисаны притворун санамай узунлугъу — 21 метрди эмда мийиклиги бла тенгди, кенглиги — эки къатха азды.

Фрескаларыны биразын XIX ёмюрню аягъында Д.М. Струков суратха салгъанды (ариу тюл). Суратла, *Материал культураны тарихини институту*ну архивинде турадыла. Фрескала бизни заманнга дери сакъланмагъандыла, алай а алтарь терезелени тиклеринде оюула сакъланнгандыла. Клисаны хар къабыргъасында да буруннгу сюртюлгенини бояусуз къалгъанлары реставрацияны заманында сакъланнгандыла. Барабанда да сурат салыннганладан къалгъанла болургъа боллукъдула, алай а, аланы туз басыб, тюбюнден кёрюнмезге боллукъдула.

В.А. Кузнецовну версиясына кёре бу клиса 914—916 джыллада биринчи болуб къурулгъанды эмда Сыйлы Николайгъа (*Никкол*гъа) аталгъанды. Башха версиягъа кёре Сыйлы Георгийге (*Гюрге*ге) аталгъанды.

Клисада болгъандыла: Шимал Кавказда джангыз болгъан буруннгу *диннге буруу тегене*, алтарь эм къыбыла къабыргъасыны къатында юч къабыр. 

## Орта клиса

Клиса, тытыр тылдан бла къум таш плиталадан къаланнганды. Мийиклиги бла узунлугъу тенгди, барабаныны терезелерини мийиклиги куполну радиусу бла тенгди.

XIX ёмюрню экинчи джарымында Тёбен Архызда Александр Невачы атына эркиши православ монастырь къуралгъанды. 1897 джылда монахла Орта клисаны орнуна салгъандыла эмда анда намаз этиуле бардыргъандыла.

А.А. Демаков бла И.Л. Чумак айтханнга кёре, X ёмюрню ал сюреминде Къутхарыучу Христосха аталыб къурулгъанды.

## Къыбыла клиса

Ёлчеми уллу болмагъан (6,16 м × 7,7 м) клисады.

IX—X ёмюрледе ишлиннген (кечирек, орус стилге келиширча тюрлендирилгенди) Къыбыла клиса Россияда бусагъатха дери хайырланнган эм эски христиан клисады.

1991 джылда клиса Сыйлы файгъамбар Илиягъа (*Элия*гъа) аталгъанды эмда бусагъат заманда ишлеген православ клисады.

## Дагъыда къарагъыз
* Архыз
* Зеленчук джазыу
* Сынты клиса
* Чууана клиса

## Белгиле

## Джибериуле
* Нижне-Архызское городище: Зеленчукские храмы
* Средний Зеленчукский храм
* Средневековые христианские храмы Алании
* митрополит Гедеон Докукин «Древнехристианские археологические памятники Северного Кавказа»
* Карачаево-Черкесский историко-культурный и природный музей-заповедник, http://www.museum.ru/M1231
* Интервью Умара Эльканова в газета «Экспресс-почта» от 16 октября 2003 года про городище
* Фотографии и брошюры «Аланский мир 1 и 2» Карачаево-Черкесского историко-культурного и природного музея заповедника
* Статья Мадины Тезиевой от 24.07 2007 «Виктория Пищулина исследовала аланское храмовое зодчество периода средневековья»
* Христианские храмы Архыза, фотоальбом
Черкеслиле

**Черкеслиле** — къабартылылагъа, черкеслилеге, убыхлагъа, адыгейлилеге эм шапсыгълагъа бёлюннген миллетни орта атыды. Кеслерини тиллеринде атлары — **адыгэ** (*бирлик санда*), **адыгэхэр** (*кёблюк санда*).

## Санлары эм диаспоралары
2002 джылгъы санаугъа кёре черкеслилени Россия Федерацияда бютеулей санлары 712 мин адам бола кетеди, ала кёб санда къралны алты субъектинде джашайдыла: Адыгеяда, Къабарты-Малкъарда, Къарачай-Черкесияда, Краснодар крайда, Шимал Тегейде, Ставрополь крайда.

Тыш къраллада эм уллу черкес диаспора Тюркдеди, бир-бир багъа бериулеге кёре Тюркдеги диаспораны саны 2,5 млн-дан 3 млн адамгъа дери джетеди. Израилдеги черкес диаспора 4 минг адам чакълы бир барды. Дагъыда Сирияда, Мисирде, Иорданияда черкес диаспорала бардыла, андан сора да черкеслиле Европаны къралларында, АБШ-да эм Джууукъ Кюнчыгъышны башха къралларында да джашайдыла, алай а бу къралланы кёбюсюню статистикалары черкес диаспораны саныны юсюнден тюз билгиле бермейдиле. Сириядагъы черкеслилени саны бир багъа бериуге кёре — 80 минг адам чакълы бирди.

Бираз черкесли БКъБ-ни къралларында да джашайды, сёз ючюн, Къазахстанда.

## Черкеслилени бусагъатдагъы тиллери
Бусагъатха дери черкес тилни эки литература диалекти сакъланнганды: шималкавказ тил юйюрню хачыпсы-черкес къауумуна кирген адыгей эм къабарты-черкес тилле.

Черкеслилени кёбюсю экитиллиди, ана тиллеринден сора да джашагъан джерлерини кърал тилин биледиле: Россияда — орус тилни, Тюркде — тюрк тилни, д. а. к.

## Черкеслилени этнонимлери
Антиклик замандан башлаб, черкеслилени ата-бабалары тюрлю-тюрлю атла бла (этнонимле бла) танылгъандыла, аланы ичинде: зихле, меотла, синдле, дандарийле, досхла, керкетле, касогла, каскала эм башхала.

XIII ёмюрден башлаб, башха атланы орнуна «черкес» деген экзоэтноним келеди. 

### Бусагъатдагъы этнонимлери

Бусагъат заманда черкес субэтносланы белгилеген быллай атла джюрюйдюле:
* Къабартылыла
* Черкеслиле (*Къарачай-Черкесияны черкеслилери*)
* Убыхла
* Адыгейлиле

Адыгейлилени санына дагъыда бу субэтнонимлени къошадыла: абадзехле, адамийле, бесленейле, бжедугла, егерукайла, мамхегле, махошла, гемиргеуле (*кIэмгуй*), натухайла, шапсыгъла (аланы ичинде — хакучла), хатукайла, хегайкла, жанейле (*жанэ*), гуайеле, чебсинле (*цопсынэ*), адалеле.

## Этногенезлери
Черкеслилени ата-бабалары — зихле, меотла, керкетле эм башхала бизни эрагъа дери VI ёмюрден башлаб тарихге чыкъгъандыла, буруннгу грек тарихчиле бла суратланнгандыла, аланы культураларыны кёче барыуун а уа майкоп, дольмен, меот эм башха археология культураланы эсгертмелери керти этиб чыгъарадыла.

## Белгиле
Абазалыла

**Абазалыла** — Кавказда джашагъан хачыпсы-черкес миллетледен бириди. Бек бурундан келген ёз атлары — **аба́за**-ды, кёблюк санда — **абазакуа**.

## Джашагъан джерлери
Бусагъат заманда абазалыла кёбюсюне Россия Федерацияны Къарачай-Черкесия Республикасында джашайдыла, айырылыб онюч элде: Красный Восток, Къойдан, Кубина, Къара-Паго, Псыж, Элбургъан, Инжич-Чукун, Тапанта, Абаза-Хабль, Малоабазинка, Старокувинский, Новокувинский, Апсуа, Абазакт.

Бир талай абаза юйюр Адыгеяны Уляп элинде да джашайды.

Абазалыла дагъыда Тюркде, Сирияда, Хачыпсыда, Иорданияда, Мисирде джашайдыла, аладан биразы Кюнбатыш Европа бла АБШ-гъа да кёчгенди.

## Къысха тарихлери
«Абаза» (неда «абазгла») деген этноним эм аны джюрютген халкъла антиклик авторланы чыгъармаларында бизни эрагъа дери V ёмюрден тюбеб башлайдыла. Сёз ючюн, буруннгугрек тарихчи Геродот (б. э. д. V ёмюр), буруннгу дунияны картасында Эвксин Понтну (*[[Къара тенгиз]]ни*) джагъасында джашагъан миллетлени санында, кораксла бла эм колхла бла бирге, абасгланы да сагъынады.

Абазалыланы тарих джуртлары — бусагъатдагъы Хачыпсыны эм Краснодар крайны территориясындады.

Этнография халда абазалыла талай къауумгъа (субэтносха) бёлюнедиле: аубекле, башилбайла, тамлыла, къызылбекле, шахгерийле, багла, баракайла, лоула, дударукла, бийбердиле, джантемирле, къылычла, кячла.

Абазалыла хачыпсылылагъа эм джууукъ миллетдиле, алай а черкеслиле бла бирге бек кёб джашагъанлары себебли абаза культурада хачыпсы элементледен эсе черкес элементле кёбдюле.

Диннге ийнаннган абазалыланы кёбюсю муслиманладыла (суннитле).

## Тиллери

Абазалыла шималкавказ тил юйюрню хачыпсы-черкес къауумуна кирген абаза тилде сёлешедиле, тиллери эки диалектге бёлюнеди: **ашхар** бла **ашуй** диалектле. Литература тил ашуй диалектни тамалында къуралгъанды. Россияда джашагъан абазалыланы кёбюсю къабарты-черкес тил бла орус тилни да биледи.

Лингвистика халда абазалыла эки уллу къауумгъа бёлюнедиле: тапантала (ашуала) бла ашхаруала (шкаруала).

## Айтхылыкъ абазалыла
* Мехмед Абаза-паша (1576—1634) — Османлы къралны визири.
* Абазин, Андрей Мехмедович (1634—1703) — Запорожье Аскерни Брацлав полковниги.
* Кешев Адиль-Гирей Кучукович
* Табулов, Татлустан Закериевич — джазыучу, поэт.
* Черкасский Василий Карданукович
* Али-Бей Абаза
* Кансав ал Гаури ибн Биберд
* Джегутанов, Кали Салим-Гериевич — джазыучу, поэт.

## Айгъакълаула

## Белгиле

## Адабият
* 
* 

## Джибериуле
* В. Б. Виноградов. Орта Къобан. Джердешле эм хоншула. Абазалыла
* Abazashta.com — абаза-хачыпсы милллет сайт
* «Шарпны» — абаза джаш тёлюню бирлиги
* Михаил Тхайцухов, «Абаза» деген атны юсюнден
* Надежда Емельянова, Мусса Экзеков. Абаза джурту юсюнден
Хошимин

**Хошимин** (; 1975 джылгъа дери аты **Сайгон** болгъанды) — Вьетнамны къыбыласында шахарды, къралны эм уллу шахарыды (халкъы — 7 396 446 адам). 
1887 джылдан 1901 джылгъа дери — Француз Индокъытайны ара шахары, 1955 джылдан 1975 джылгъа дери уа — Къыбыла Вьетнамны ара шахары болгънады
Донгхой (аэропорт)

**Донгхой аэропорт** (, ) — Вьетнамны Куангбинь провинциясындагъы Донгхой шахарны уллу хакъла арасы аэропортуду.
Донгхой

**Донгхой** () — Вьетнамны Куангбинь провинциясында шахарды. Халкъы — 108 000 адамды (2010). Шахарда Донгхой аэропорт барды.
Таншоннят (аэропорт)

**Таншоннят** (, ) — Вьетнамны Хошимин (алгъыннгы *Сайгон*) шахарыны аэропортуду. Вьетнамны эм уллу хакъла арасы аэропортуду.
Кърым ханлыкъ

**Кърым ханлыкъ** () — кърымтатарлыланы 1441—1783 джыллада болгъан къралларыды. Къралны кесини аты — *Кърым джурт* () болгъанды. Кърым джарымайрымкандан сора да Дунай бла Днепрни арасында джерлени, Азау тенгизни тийресин эмда Россияда бусагъатдагъы Краснодар край бла Ростов областны кесеклерин (Дон суу бла Къобаны сууну арасында тюзлени) алгъанды. 1478 джылда Кърым ханлыкъ официал халда Османлы империягъа бойсуннган кърал болгъанды эмда 1774 джылда Кючюк-Кайнарджа мамырлыкъ кесамат бегитилгинчи дери ол статусда тургъанды. Ханлыкъ 1783 джылда Россия империя джанындан аннексия этилгенди.

## Географиясы

Джарымайрымканнга кирилген джерде баш къала — *Ор Къапы* болгъанды (оруслула *Перекоп* деб таныгъандыла), бу Кърымны къабагъы болгъанды. Кърымны къоруулау функцияны къала—шахарла — Арабат эм Керич джюрютгендиле. Дагъыда Балыкълауада, Судакъда, Керичде, Кефеде аскер гарнизонла тургъандыла. Баш саудюгер портла — Кезлеу бла Кефе болгъандыла. 

Бахчасарай, 1532 джылдан башлаб, ханлыкъны ара шахары болгъанды. Акъмежгит — къалгъа-солтанны тургъан джери болгъанды, Къарасуубазар а уа — Ширин бийлени тургъан джери болгъанды. Кефе — осман солтанны келечисини резиденциясы болгъанды.
Шпион

**Шпиона́ж** — тыш къралланы органларыны башха къралда тахса джыйыууду. Асламысы бла джашырылгъан билгилени (кърал тахсаны) кючлер мурат бла бардырылады. 

**Шпион** — конфликтге къошулгъан эки къауумну бири ючюн ташатын башханы юсюнден билги джыйгъан адамды. «Тахчасы» деген сёзге магъанасы бла джууукъду, алай а хайырланыуда негатив коннотациясы барды.
Кяхта кесамат (1727)

**Кяхта кесамат** () — Эресей бла Цин империяны арасында чекни бегитиуню эм сатыу-алыуну юсюнден кесаматды. Келишиу «Владиславовични келечилигини» заманында хазырланнганды эм 1727 джыл 21 октябрда къол салыннганды. Эресей джанындан орус келечи С. Л. Рагузинский-Владиславич эмда Цин империяны келечилери Чабина, Тегут эм Тулишен къол салгъандыла. Бу кесамат Нерчинск бла Буре кесаматланы шартларын бегитгенди.

Кесамат, Буре кесамат бла белгиленнген чеклени бегитгенди. Эресейни Пекинде саудюгерлик этиуде джолун ачханды (3 джылда бир кере 200 адамдан кёб болмагъан кериуан джиберир хакъгъа ие болгъанды). Кяхта бла Црухайтуйда пошлинасыз сатыу-алыу бардырыр мадар берилгенди. 

Кяхта кесамат, Эресей бла Цин империяны арасында илишкилени хакъ тамалы болуб XIX ёмюрню арасына дери баргъанды. Аны шартлары эки джанны да разылыгъы бла кечирек тюрлендирилгендиле (Айгун кесамат, 1858; Пекин трактат, 1860).

## Дагъыда къарагъыз
* Кяхта тил
* Уллу шай джол
Японияны императору

— Японияны миллетини бирлигини белгисиди (къралны конституциясына кёре, *кърал башчы* статус джокъду). Конституцион монархияны шартларында къуру келечилик функцияланы тындырады, кърал оноуда эркинликлери британ монархладан да азды. Къралда керти властха, министрлени кабинетини башчысы — Японияны премьер-министри иеди. Император титул эркиши тёлю бла кёчеди. 

Японияны бусагъатдагъы императору — джюйюсхан Акихитоду.

## Белгиле
Таргъулу шаухаллыкъ

**Таргъулу шаухаллыкъ** (, ) — Дагъыстанны шимал-кюнбатыш кесегинде къумукълула джашагъан феодал джер (кърал) болгъанды. Таргъулу шаухаллыкъ, 1642 джылда къумукъ шаухал III Сурхай къралны аралыгъын таулада орналгъан Къумух элден тюздеги Таргъу элге кёчюргени бла къуралгъанды. Аралыгъы — Таргъу болгъанды. Территориясы шималда Терк суудан башлаб, Дагъыстанны къыбыла чеклерине дери джетгенди. Таргъулу шаухаллыкъда, къралны тутхан къумукъ къауумну джергили бир бутагъы башчылыкъ этгенди.

Таргъулу шаухаллыкъны эм Дагъыстанны башха джерлерин Россия империягъа къошулуулары 1813 джылда Гюлистан мамырлыкъ кесамат бла бегитилгенди. 1867 джылда Таргъулу шаухаллыкъ къоратылгъанды, аны джерлеринде Дагъыстан областны Темир-Хан-Шура округу къуралгъанды.

## XVII—XIX ёмюрледе шаухалланы тизмеси
# III Сурхай (1641—1668)
# II Будай (1668—1692)
# I Муртуз Алий (1692—1700), III Сурхайны джашы 
# Умалат (1717—1719)
# II Адил Герий (1719—1725), II Будайны джашы 
# Къасболат (1725—1763), II Адил Герийни джашы
# I Баммат («Тишсиз») (1763—1765), II Адил Герийни джашы Саадат Герийден туугъанды
# I Мехти («Шырданчы») (1765), I Муртуз Алийни джашы 
# II Муртуз Алий (1765—1783), I Мехтини джашы
# II Баммат (1783—1794), I Мехтини джашы
# II Мехти (1794—1830), II Бамматны джашы 
# Таргъулу Сюлемен Пача (1830—1836), II Мехтини джашы
# Таргъулу Абу-Муслим-Хан (1836—1860), II Мехтини джашы
# Таргъулу Шамшютдюн-Хан (1860—1867), Абу-Муслимни джашы

## Джибериуле
* «Академик» сайтда Таргъулу шаухаллыкъны юсюнден
*