open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Камбоджия

**Камбоджия** (кхмер. កម្ពុជា Kâmpŭchéa), эмда **Экинчи Камбоджияны Короллугу**, официал аты — Камбоджияны Короллугу (кхмер. ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា Preăḥ Réachéanachâkr Kâmpŭchéa); 1975—1989 джыллада къралны Кампучия аты баред — Къыбыла-Кюнчыгыш Азияда, Индокитай джарымайрымканны къыбыла кесегинде орналгъан кърал. Кюнчыгъышда Вьетнам бла, шималда Лаос бла, шимал-кюнбатышда Тайланд бла чеклешеди.

Бютеулей Камбоджияны территориясы — 181 тыс. км², суу джагъасы - 443 км.

Ара шахары — Пномпень. Официал тили - кхмер тил.

## Белгиле
Пакистан

**Пакиста́н** (урду پاکِستان‎ [paːkɪˈst̪aːn] — «кирсизлени джери», ингил. *Pakistan* [ˈpækɪstæn] огесе [pɑːkiˈstɑːn]), толу аты — **Пакистанны Ислам Республикасы** (урду اسلامی جمہوریہ پاکِستان‎ *Ислами́ Джумхури́я Пакиста́н*, ингил. *Islamic Republic of Pakistan*) — Къыбыла Азияда орналгъан кърал. 

Къыбылада Араб тенгиз бла джууулады. Къыбыла-кюнбатышда Иран, шималда эм шимал-кюнбатышда Афганистан, шимал-кюнчыгъышда Къытай, кюнчыгъышда Индия бла чеклешеди.

Бютеулей Пакистанны территориясы — 881 913 км², суу джагъасы - 1046 км. Адам саны 2023 джылда — 241 499 431 адам.

Ара шахар — Исламабад. Кърал тил — урду тил, официал тил — ингилиз тил.

## Белгиле
Къатар

**Къатар** (араб. قَطَرْ‎ [ˈqɑtˁɑr]), официал аты — **Къатар Кърал** (араб. دَوْلَةُ قَطَرْ‎ [ˈdawlat ˈqɑtˁɑr]) —  Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияда, Катар джарымайрымканда, Араб джарымайрымканны кюнчыгъыш кесегинде орналгъан кърал.

Кыбылада Сауд Арабия бла чеклешеди, башха джанындан Фарсы богъаз бла джууулады. Тенгиз бла шимал-кюнбатышда Байхрейн бла къыбыла-кюнчыгъышда БАЭ бла чеклешеди. 

Ара шахары - Доха.

## Белгиле
Лаос

**Лао́с** (лаос. ປະເທດລາວ [patʰeːdlaːw], *Лау*), толу аты — **Лаос Халкъ-Демократ Республика** (лаос. ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ [sǎːtʰáːlanalat pásáːtʰipátàj pásáːsónláːw]) — Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияда орналгъан, тенгизге чыкъмагъан кърал. Кюнбатышда Тайланд , кюнчыгъышда Вьетнам, къыбылада Камбоджа, шималда Къытай, шимал-кюнбатышда Мьянма бла чеклешеди.

Бютеулей Лаосну территориясы - 236 800 км². Лаосну 2024 джылда халкъыны саны — 7 953 556 адам.

Ара шахары -  Вьентьян. Официал тили - лаос тил.

## Белгиле
Шри-Ланка

**Шри-Ланка** (синг. ශ්‍රී ලංකා, там. இலங்கை), официал аты — **Шри-Ланканы Демократ Социалист Республикасы** (синг. ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය, там. இலங்கை சனநாயக சோசலிசக் குடியரசு) — Къыбыла Азияда, Индий океанда, Индостан джарымайрымканны къыбыла-кюнчыгыш суу джагъасыны къатында, Шри-Ланка айрымканда орналгъан кърал. Суу бла Индия бла чеклешеди.

Бютеулей Шри-Ланканы территориясы - 65 610 км², суу джагъасы - 1340 км. Шри-Ланканы 2023 джылда халкъыны саны — 22 037 000 адам.

Ара шахары - Шри-Джаяварденепура-Котте. Официал тиллери - сингал эмда тамил тилледиле. 

## Белгиле
Мальдивле

**Мальдивле** (мальд. ދިވެހިރާއްޖެ [d̪iʋehi ɾaːd͡ʒːʒe]), официал аты — **Мальди́влени Республикасы** (мальд. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމުހޫރިއްޔާ [d̪iʋehi ɾaːd͡ʒːʒeːge d͡ʒumhuːɾijjaː] *Дивехи Раджжеге Джумхурийя*), — Къыбыла Азияда, Индий океанда, Араб эмда Лаккадив тенгизлени чеклеринде орналгъан айрымкан кърал. Азияда эм гитче къралды.

Бютеулей Мальдивлены территориясы - 298 км², суу джагъасы - 644 км. Мальдивлены 2022 джылда халкъыны саны — 515 132 адам.

Ара шахары - Мале. Официал тил - мальдив тил. Кърал дин -  ислам.

## Белгиле
Техас

**Теха́с** (. *Texas*, американ айтыу: [ˈtɛksəs], бир джердеги айтыу: [ˈtɛksɪz]; исп. *Texas*, айтыу: [ˈtexas]) — АБШ-ны къыбыла кесегинде орналгъан штат. АБШ-де территория бла (696 241 км²) Аляскадан сора, адам саны бла (29 183 290 адам 2020 джылда) Калифорниядан сора экинчи штат. 

Ара шахары — Остин.

## Географиясы
Техас бла кюнбатышда Нью-Мексико, шималда Оклахома, кюнчыгъышда Луизиана, шимал-кюнчыгъышда Арканзас штатла чеклешедиле. Техасны къыбыла-кюнбатыш чеки АБШ-ны Мексика бла айрылгъан Рио-Гранде суу бла барады. Къыбыла-кюнчыгъышда Техасны Мексикан богъаз джуулады.

Техасны кюнчыгъыш эмда къыбыла кесеги мексикандагъы батыу джерде (Мексикан богъазны джагъасында) орналады. Техасны кюбатыш кесеги кюнчыгъышдан кёлтюрюлюб Эдуард (835 м дери) эмда Льяно-Эстакадо (1200 м дери) джалпакълагъа кёчеди. Штатны эм кюнбатышинда Къаялы тауланы джетеклери башланадыла (2665 м дери мийиклиги бла).   

## Белгиле
Эдинбург

**Эдинбу́рг** (ингил. эмда ингилиз-шотл. *Edinburgh, Edinburrae* МФА: [ˈɛdɪnb(ʌ)rə], гэль. *Dùn Èideann* [tuːn ˈeːtʃən]) — 1437 джылдан Шотландияны ара шахары эм адам саны бла экинчи шахары. Шотландияны кюнчыгъыш суу джагъасында, Ферт-оф-Форт богъазны къыбыла джагъасында орналады.

Сити-оф-Эдинбург округну административ арасы. Эдинбургну адам саны 2022 джылда - 514 990 адам, аны бла Уллу Британияда 7-чи шахарды.

## Белгиле
Кувейт

**Куве́йт**, официал аты - **Куве́йт** **Кърал** (араб. دولة الكويت‎ — Даулату-ль-Кувайт‎) — къыбыла-кюнбатыш Азияда, Кюнчыгыш Арабияны кесегинде орналгъан кърал. Шималда Иракъ, къыбылада Сауд Арабия чеклешеди. Кюнчыгышдан Фарс богъаз бла джуулады. Сууда Иран бла чеклешеди.

Бютеулей Кувейтни территориясы - 17 818 км², суу джагъасы - 499 км. Кувейтни 2024 джылда халкъыны саны — 4 349 380 адам.

Ара шахары - Эль-Кувейт. Официал тили - араб тил.

## Белгиле
Алабама

**Алаба́ма** (ингил. *Alabama*, американ айтыу: [,ælə'bæmə]) — АБШ-ны къыбыла-кюнчыгъышда орналгъан штат. 1819 джылдан сора штат статусу барды. Алабама майданы бла 30-чи, адам саны бла 24-чю АБШ-ны штатланы ичинде.

Ара шахары - Монтгомери.

## Географиясы
Бютеулей Алабаманы территориясы - 135 765 км². Алабама бла кюнчыгъышда Джорджия, кюнбатышда Миссисипи, шималда Теннесси, къыбылада Флорида штатла чеклешедиле. Къыбылада Мексикан богъаз бла джууулады. Штатны тёртен юч кесеки Мексикан богъазгъа эмда Миссисипи суугъа тюшкен тюз джер орналады. Шимал-кюнчыгъыш штатны кесегинде Апалачи тауланы тау джетекле орналадыла, блайда да Алабаманы эм мийик тау Чиха (735 м) турады. 67% штатны территориясы чегетле бла джабылады.

### Климаты
Алабаманы мыллы океан субтропик климаты барды (Кёппен схемасында *Cfa*). Джылгъа орта темературасы 18 °C. Къышла джумушакъла, штатны шималында январны орта температурасы  5°С, эм къыбылада Мексикан богъазны джагъасында 12°С. Джай иссиди, бир джерледе орта температурасы  32 °С атлайды. Джылгъа джауум - 1400 мм. Оклахома эмда Айова бла бирге Алабамада эм кёб  F5 категория джеткен торнадо болады. 

### Суулары
Алабаманы эм уллу суу - Алабама Ривер, шимал-кюнчыгъышдан къбыла-кюбатышха барыб Мобил шахарны къатында Мексикан богъазгъа тюшеди. Штатны шималында Огайо сууну эм уллу къошулгъан суу - Теннесси барады. Алабаманы Джорджияны чеки Чаттахучи суу бла барады.

## Тарихи

## Белгиле
Аляска

**Аля́ска** (ингил. *Alaska*,  американ айтыу: [əˈlæskə]; алеут. *Alax̂sxax̂*; инуит. *Alaasikaq*; алют. *Alas'kaaq*; тлингит. *Anáaski*, орта. юпик *Alaskaq*) — Шимал Американы шимал-кюнбатышында орналгъан, территория бла АБШ-ны эм уллу штаты. Гавайи бла бирге эки континентсиз штатлагъа киреди. АБШ-ны эм шимал, эм кюнбатыш, эм кюнчыгыш штатыды. 

Официал чам аты — «Ахыр чек» (ингил. *The Last Frontier*). 

Ара шахары — Джуно, эм уллу шахары — Анкоридж.

## Географиясы
Аляска бла кюнчыгъышда Канада (Юкон эмда Британ Колумбия), кюнбатышда Беринг ачыкъ богъаз бла Россия чеклешедиле. Шималда Шимал Бузлауукъ океан бла, къыбылада Шош океан бла джууулады. Аляска штат материк кесеги бла эмда кёб айрымканла бла къуралады: архипелаг Александрны архипелагы, Алеут айрымканла, Прибылов айрымканла, Кадьяк айрымкан, Сыйлы Лаврентий айрымкан. 

Алясканы суу джагъасы (55 000 км) бютеулей бирге башха АБШ-ны штатланы суу джагъасындан узунду. Дуньяда эм кюшлю тенгизни кёлтюрюлюуюню бириси Анкориджден къыбылада орналгъан, Тернагейн-Арм богъазда болады. Блайда тенгизни кёлтюрюлюую эм да таркъайыууну тюрленеген 10,7 м атларгъа боллукъту. 

Аляскада АБШ-ны эм шимал джер (Барроу мыс) эмда эм кюнбатыш джер (Атту айрымкан, Алеут айрымканла)  орналады. 

Алеут айрымканлада кёб тири вулканла бардыла. Аладан Унимак айрыканда орналгъан эм мийик вулкан - Шишалдин (2857 м).  

Аляскада Шимал Американы эм мийик тау орналады - Денали (6190 м).   

### Климаты
Аляска АБШ-ны штатланы ичинде эм суукъ штат. Алясканы къыбыла эмда къбыла-кюнчыгъыш кесегинде океан климаты барды (Кёппен классификациясы бла - *Cfb*), аны шимал кесекледе уа суукъракъ джай бла джумушакъ къыш бла тюбарктик океан климаты (Кёппен - *Cfc*). Джылгъа джаум Джуно шахарда - 1300 мм.

Анкоридж бла Алясканы къыбыла-орта кесегини океан джагаъ джуукъ болгъан ючюн джумушакъ климаты барды. Блайда кысха суукъракъ джай бла тюбарктик климат джайылада (Кёппен - Dfc). Джылгъа джаум Анкоридж шахарда - 410 мм.

Кюнбатыш Алясканы климатына Беринг тенгиз бла Аляска богъаз влиять этедиле. Блайда тюбарктика океан климат къыбыла-кюнбатышда эмда континент тюбарктика климат шималда барды. Джылгъа джаум регионда бек тюрлю-тюрлюдю. Коцебу богъазны арасында джылгъа джаум - 250 мм, Диллингхэм шахар бла Бетел шахарны ортасында - 2500 мм.

Алясканы ичиндеги кесегини (къуру бир талай ёзен болмаса къайда климатлары мыллы контитнет климатгъа (Кёппен: *Dfb*) джууукълашады) континент тюбарктик климаты барды. Джылгъа джаум блайда - 250 мм.

Алясканы эм шимал кесегинде (Брукс сыртдан шималгъа) узукн суукъ къышла бла эмда суукърак джай бла арктик климаты барды (Кёппен: *ET*). Уткиагвик шахарда июльну орта температурасы 1 °C. Джылгъа джаум - 250 мм кёб юсю къар бла тюшеди.

### Суулары
Алясканы суулары Шош океан эмда Шимал Бузлауукъ океанны бассейинлеге киредиле. Брукс сырт аланы суу айырма болады. Аляска бла баргъан эм узун суу — Юкон суу (3 190 км). Юкон сууну чыкъгъан джери Канадада Британ Колумбия провинциясында, андан сора Юкон территория бла барады, Аляскагъа кириб кюнбатышха барыб Беринг тенгизге тюшеди. Башха Алясканы уллу суулары: Кускоквим-Ривер (1 130 км), Поркюпайн (916 км), Танана (916 км), Инноко (800 км).

## Белгиле
АБШ-ны штатларыны чам атларыны тизмеси

**Штатларыны чам атлары** (ингил. *state nickname*) — АБШ-ны штатларыны суратлаб джазыу, баш атына къошакъ хайырландырыргъан. 

Официал чам атла тизмеде къалын шрифт бла айырыргъандыла.

## Белгиле
Иллинойс

**Иллинойс** (ингил. *Illinois*, американ айтыу: [ˌɪləˈnɔɪ]) — АБШ-ны Орта Кюнбатышда орналгъан штат. Къалгъан штатланы арасында Иллинойс майданы бла (149 998 км²) 25-чы эмда халкъыны саны бла 2020 джылгъа (13 011 844 адам) 31-чи.

Штатны ара шахары — Спрингфилд, эм уллу шахар — Чикаго.

## Белгиле
Вашингтон (штат)

**Вашингтон** (ингил. *Washington*, американ айтыу: [ˈwɒʃɪŋtən]) — АБШ-ны шимал-кюнбатыш кесегинде Шош океанны джагъасында орналгъан штат. Бютеулей Вашингтонну территориясы - 137 732 км² (18-чи АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 7 715 946 адам (13-чу АБШ-ны штатланы ичинде).

Официал болмагъан чам аты - «Ёмюрле джашил штат».

Ара шахары - Олимпия, эм уллу шахары - Сиэтл.

## Географиясы
Вашингтон шималда канаданы Британ Колумбия провинциясы бла, кюнчыгъышда Айдахо бла, къбылада Орегон бла чеклешеди. Кюнбатышда Шош океан бла джуулады. Вашингтонда континент штатланы эм кюнбатыш джер - мыс Алава орналады. Шималдан къыбылагъа созулуб Каскад сырт штатны эки кесегине айырылады - Кюнбатыш Вашингтон эмда Кюнчыгъыш Вашингтон.

### Климаты
Вашингтонда орта климат барды. Вашингтонну кюнчыгъыш кесегинде джерларасы тенгиз климаты джарымкъургъакъ джылы джайбла барды, кюнбатыш кесегинде уа салкъын океан климат дагъыда джерларасы тенгиз климаты джылы джайбла барды. 

Джыл орта температурасы тюрленеди 11 °C (Шош океанны джагъасында) - 4 °C дери (шимал-кюнчыгъышда). Орта джылгъа джаум - 1072 мм. 

## Тарихи

## Белгиле
Монтана

Монтана (ингил. *Montana*, американ айтыу: [mɒnˈtænə]) — АБШ-ны шимал-кюнбатыш кесегинде орналгъан, 41-чи болгъан штат.

Къалгъан штатланы арасында Монтана майданы бла 4-чю (380 800 км²) эмда 2020 джылда халкъыны саны бла 44-чи (1,084 225), адам басыннганы бла 48-чи.

Ара шахары — Хелена, эм уллу шахар — Биллингс.

## Географиясы
Монтана бла шималда Канаданы Британ Колумбия, Альберта эмда Саскачеван провинцияла, кюнчыгъышда Шимал Дакота эмда Къыбыла Дакота, къыбылада Вайоминг, кюнбатышда Айдахо штатла чеклешедиле. Штатны бютеулеу территориясы — 381 156 км². Монтада майданы бла АБШ-де эм уллу тенгизге чыкъмагъан штатды. Монтана сегиз Тау штатланы бириди. 

Штатны кюнбатыш кесеги таулуду, ол тау сыртла Къаялы тауланы кесеклери. Монтананы 60% территориясы Уллу тюз джерни кесеги болгъан прерияладыла. 

Монтананы территориясы бла Шош океанны эмда Атлантика океанны бассейинлени айыргъан Американ суу айырма барады. Аны эм уллу джери — Гранит-Пик (3901 м). 

### Климаты
Уллу территориясы эмда рельефи болгъаны ючюн Монтанада тюрлю-тюрлю климат барды. Американ суу айырма Шош океандан келген джылы хауаны эмда кюнчыгъыш Монтанадан келген континент къургъакъ хауаны тохтатыб аны бла штатны климатын бурургъады. Кюн орта температурасы  январда −2 °C июлда  29,2 °С арасында тюрленеди. 
Джылгъа орта джауум - 380 мм. Кюнбатыш сыртла Шош океандан келген мылы хауаны тохтатыб кюнчыгъыш тюз джерлени къургъакъ этедиле. Аны ючюн Монтананы эм кюнбатыш Хермон шахарында (Сандерс округ) джылгъа джауум 881 мм болады, сыртны кюнчыгъыш джанында орналгъан Лонпайн шахарда уа (Сандерс округ) къуру 291 мм. Таулада джылгъа джауум 2 500—2 700 мм джетерге боллукъду.

### Суулары эмда кёллери
Монтанада акъгъан суула Шош океанны, Мексикан эмда Гудзон богъазланы баджарадыла. 

Американ суу айырмадан кюнбатышда Монтанада баргъан суула Колумбия сууну къошулгъан суулары болуб, аны бла бирге Шош океаннга тюшедиле.   

## Белгиле
Индиана

**Индиана** (ингил. *Indiana*, американ айтыу: [ˌɪndiˈænə]) — АБШ-ны Орта Кюнбатышда орналгъан штат, Шимал-Кюнчыгъыш Арасыны бириси.

Бютеулей Индиананы территориясы - 94 321 км² (38-чи АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 6 790 280 адам (17-чи АБШ-ны штатланы ичинде).

Официал чам аты — «Зыбаланы штаты» (ингил. — «*Hoosier State*»).

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Индианаполис.

## Географиясы
Индиана бла шималда Мичиган, кюнчыгъышда Огайо, къыбылада Кентукки, кюнбатышда Иллинойс штатла чеклешедиле. Шималда Индиананы Мичиган кёл джуулады.

Индиананы территориясы юч регионгъа бёлюнеди: шимал кёллю регион, ара тюз джерле эмда къыбыла дуппурлу Камберленд джалпакъны тау этегиле.

## Джибериуле
* https://www.in.gov/ - Индиананы официал сайты.
* https://www.visitindiana.com/ - Индиананы туристлеге хайырлы сайты.
## Белгиле
Майами

**Майами** (ингил. *Miami*) —  Атлантика океанны джагъасында, АБШ-да, Флорида штатны къыбыла-кюнчыгышда, Майами-Дейд округда орналгъан шахар. АБШ-де адам саны бла 2020 джылда 43 орунда турады, Флорида штатда Джэксонвиллден сора экинчиди. Майамиде 300 мийик мекам барды, аладан джетмиши 150 м. мийик.

Майами сатуу-алууну, маданиатны эмда искусствону уллу аралыгъыды.

## Джибериуле

* https://www.miamigov.com/ — Майами шахарны официал сайты

## Белгиле
Огайо

**Ога́йо** (ингил. *Ohio*, американ айтыу: [oʊˈhaɪoʊ]) — АБШ-ны Орта Кюнбатышданы кюнчыгъыш кесегинде орналгъан штат. 1803 джылны 1 марта АБШ-гъа 17-чи болуб кирди. Штатны къъыбыла чекте баргъан Огайо сууну сыйы ючюн штатгъа ат атаргъандыла, олда ирокез тилде «ohi-yo’» сёзден чыкъты, магъанасы да - «улл суу».

Бютеулей Огайоны территориясы - 116 096 км² (34-чю АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 11 808 848 адам (7-чи АБШ-ны штатланы ичинде).

Официал чам аты — «Ат къаштанны штаты».

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Колумбус.

## Белгиле
Шимал Каролина

**Шимал Каролина** (ингил. *North Carolina*, американ айтыу: [ˌnɔrθ ˌkærəˈlaɪnə]) — АБШ-ны кюнчыгъышда орналгъан, Къыбыла-Атлантика штатланы бириси. Бютеулей Шимал Каролинаны территориясы - 139 391 км², суу джагъасы - 484 км. 

Официал чам аты - «Арба джаучуланы штаты» (ингил. Tarheel State).

Ара шахары — Роли. Эм уллу шахары — Шарлотт. 

## Географиясы
Шимал Каролина бла къыбылада Къыбыла Каролина, къыбыла-кюнбатышда Джорджия, кюнбатышда Теннесси, шималда Вирджиния чеклешедиле. Кюнчыгъышда Атлантика океан бла джууулады. 

Шимал Каролинаны территориясы юч баш география регионлагъа бёлюнеди: штатны кюнчыгъыш кесегин орналгъан Атлантика джагъа тюз джер. орта регион - Пьемонт эмда  Аппалачи тауланы кесеги болгъан кюнбатыш таулу регион. Штатны кюнчыгъыш кыйырында Тыш сайла орналадыла - Атлантика океан бла штатны баш территориясыны арасында орналгъан тар къум айрымканланы тизгини.

### Климаты
Шимал Каролинада кёбюсю территориясында исси джай бла мыллы субтропик климаты барды (Кёппен схемасында - Cfa). Къуру Аппалачи таулада таулу субтропик климаты барды (Кёппен схемасында - *Cfb*). Аппалачи таула Канададан эмда Орта Кюнбатышдан келген суукънуда уллу джеллени тохтатадыла. 

Шимал Каролинаны джылда орта температурасы - 14,8 °С. Джылгъа джауум 1196 мм (таулада 1270 мм).

Джайда да, къышда да штатха уллу джелле эмда торнадола урадыла. Шимал Каролинада джылгъа орта 80 торнадо болады.

### Суулары
Шимал Каролинада акъгъан суула Атлантика океаннга саркъадыла. Эм уллу суулары:

* Роанок суу (660 км) - чыкъгъан джери Вирджиниада болуб Шимал Каролинада Атлантикагъа тюшеди;
* Нью-Ривер суу (515 км) - юч штатланы территориясы бла барады: Шимал Каролина (42,6 км.), Вирджиния эмда Кюнбатыш Вирджиния. Шимал Американы эм къарт суугъа саналады;
* Ньюс суу (443 км) - къуру штатны территориясы бла акъгъан сууладан эм уллу сууду. Пьемонтда чыкъгъан джери, аягъы Памлико богъазда.

## Тарихи

## Белгиле
Вирджиния

**Вирджиния** (ингил. *Virginia*, американ айтыу: [vərˈdʒɪniə]), официал аты — Вирджинианы Биригиу (ингил. Commonwealth of Virginia) —  АБШ-ны кюнчыгъышта, Атлантика океан бла Аппалачи тауланы арасында орналгъан, Къыбыла-Атлантика штатланы бириси.

Бютеулей Вирджинияны территориясы - 110 785 км², суу джагъасы - 180 км.

Официал чам аты - «Къарт доминион» (*Old Dominion*), «Президентлени анасы» (*Mother of Presidents*).

Ара шахары — Ричмонд, эм уллу шахары — Вирджиния-Бич.

## Белгиле
Пенсильвания

**Пенсильвания** (ингил. *Pennsylvania*, американ айтыу: [ˌpɛnsəlˈveɪniə]), официал аты — **Пенсильванияны Биригиу** (ингил. *Commonwealth of Pennsylvania*) — АБШ-ны Шимал-Кюнчыгъышда эмда Орта Атлантика районлада орналгъан штат. 

Бютеулей Пенсильванияны территориясы - 119 283 км² (АБШ-де 33-чю), суу джагъасы - 225 км.

Ара шахары — Гаррисберг. Эм уллу шахары — Филадельфия.

## Географиясы
Пенсильвания бла къыбыла-кюнчыгъышда Делавер, къыбылада Мэриленд, къыбыла-кюнбатышда Кюнбатыш Вирджиния, кюнбатышда Огайо, шималда Нью-Йорк, кюнчыгъышда Нью-Джерси, Эри кёл бла Онтарио канаданы провинциясы чеклешедиле.

## Белгиле
Висконсин

**Виско́нсин**  (ингил. *Wisconsin*, американ айтыу: [wᵻˈskɒnsᵻn]) — АБШ-ны орта кесегини шималында орналгъан штат. Бютеулей Висконсинны территориясы - 169 636 км² (АБШ-ны штатланы ичинде 23-чюдю).

Ара шахары — Мадисон, эм уллу шахары — Милуоки. 

## Географиясы
Висконсинны шималда Огъары кёл джуулады, аны бла эмда кёлде орналгъан Апосл айрымканла бла штатны чеки барады, кюнчыгъышда Мичиган кёл бла джуулады. Висконсин бла шимал-кюнбатышда Мичиган штат, къыбылада Иллинойс, кюнбатышда Айова эм Миннесота чеклешедиле. 

Висконсин беш география районлагъа бёлюнеди. Къыбылагъа акъырын**-**акъырын къобъан  кюрюч-къайын чегетле бла джабылгъан тюз джер Огъары кёл бла барады. Андан къыбылагъа катыш чегет бла джабылгъан Шимал таулула орналадыла. Блайда штатны эм мийик джер - Тимс-Хилл тау (595 м) орналады. Штатны орта кесегинде орналгъан Ара тюз джер бла Висконсин суу барады. Бу адам аз болгъан алай а штатны эм битимли джерди. Штатны кюнчыгъыш кесеги тюз джерле эки параллель баргъан дуппурчукъланы тизгини тёгерегине басыныу бла къуралады. Бу джерде штатны кёбюсю халкъы джашайды. Висконсинны кюнбатышда чунгурлу-дуппурлу джер болгъан, адам аз джашагъан Кюнбатыш сыртлыкъ орналады.

## Белгиле
Гавайи

**Гава́йи** (ингил. *Hawaii*, американ айтыу: [həˈwaɪi], гав. *Hawaiʻi* [həˈvɐjʔi, həˈwɐjʔi]) — Шош океанны арасында, Гавайи айрымканлада, АБШ-ны континент кесегинден 3700 км узакълыкъта орналгъан штат. Гавайи АБШ федерациясына 1959 джылны 21 августа 50 штат болуб кошулду. Гавайи джангъыз бир Шимал Америкада орналмагъан, архипелагъта эмда тропикледе орналгъан АБШ-ны штаты. 

Бютеулей Гавайины территориясы - 28 311 км² (АБШ-ны штатланы ичинде 43-чу).

Ара шахары эмда эм уллу шахары  — Гонолулу.

## Белгиле
Делавэр

**Де́лавэр** (ингил. *Delaware*, американ айтыу: [ˈdɛləwɛər]) —  Делмарва джарымайрымканны шимал-кюнчыгыш кесегинде орналгъан АБШ-ны Орта-Атлантика штатладан бири.

Бютеулей Делавэрны территориясы - 6445 км² (АБШ-ны штатланы ичинде 49-чу), суу джагъасы - 45 км.

Ара шахары — Довер. Эм уллу шахар — Уилмингтон.

## Белгиле
Осман патчахлыкъ

**Осман патчахлыкъ** — континент арасы Муслиман патчахлыкъ.
Вермонт

**Вермонт** (, американ айтыу: [vərˈmɒnt]) — АБШ-ны шимал-кюнчыгъышда, Джангы Ингилиз регионда орналгъан штат. 1791 джылдан АБШ-ны къурамда. 

Майданы бла АБШ-ны эм гитче штатладан бириси - бютеулей Вермонтны территориясы - 24 923 км² (АБШ-ны штатланы ичинде 45-чи). Вермонт адам саны бла 2020 джылда (643 077 адам) 49-чю АБШ-ны штатланы ичинде.

Ара шахары — Монтпилиер, эм уллу шахар — Берлингтон.

## Белгиле
Кюнбатыш Вирджиния

**Кюнбатыш Вирджиния** (ингил. *West Virginia*, американ айтыу: [west vərˈdʒɪniə]) — АБШ-ны кюнчыгъышда орналгъан Къыбыла-Атлантика штатладан бириси (аладан джангыз Атлантика океаннга чыкъмагъан штат). Вирджиния штатны АБШ-да граждан къазауат заманда кюнбатыш кесеги штатдан айырылыб джангъы штатны къураб 1863 джылны 20 июньда АБШ-е кошулду. 

Официал чам ат — «Таулу штат» (ингил. *Mountain State*). 

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Чарлстон. 

## Белгиле
Гавай тил

**Гавай тил** (гавай: *ʻōlelo Hawaiʻi*, гавай айтыу:[ʔoːˈlɛlo həˈvɐjʔi]) — Гавайи айрымканны аты бла айтылгъан, австронезия тил юйюрюден полинезий тил. Ингилиз тил бла бирге гавай тил Гавайи штатта официал тилди. Эм уллу кимге гавай тил ана тил болгъан гавайланы группасы Ниихау айрымканда джашайдыла.

## Белгиле
Коннектикут

**Коннектикут** (ингил. *Connecticut*, американ айтыу: [kəˈnɛtᵻkət]) — АБШ-ны шимал-кюнчыгышда орналгъан, Джангы Ингилиз регионгъа кирген штат. Джангы Ингилизда эм уллу Коннектикут сууну сыйы ючюн штатгъа ат атаргъандыла. 

Бютеулей Коннектикутны территориясы - 14 357 км² (48-чи АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 3 605 944 адам (29-чу АБШ-ны штатланы ичинде). Адам башына БИП бла Коннектикут АБШ-ны штаталны ичинде биринчиди. 

1959 джылдан официал чам аты — «Конституцияны Штаты» (ингил. — «*Constitution State*»).

Ара шахары — Хартфорд. Эм уллу шахары — Бриджпорт. 

## Белгиле
Кентукки

**Кенту́кки** (ингил. *Kentucky*, американ айтыу:  [kənˈtʌki] ), официал аты — **Кентукки** **Биригиу** (ингил. *Commonwealth of Kentucky*) — АБШ-ны кюнчыгыш кесегинде орналгъан, Къыбыла-Кюнчыгъыш Арасыны штатланы бириси. Адам саны 2020 джылда — 4 509 342 адам (АБШ-ны штатланы ичинде 26-чи).

Ара шахары — Франкфорт. Эм уллу шахары — Луисвилл.

## Белгиле
Юта

**Юта**  (ингил. *Utah*, американ айтыу: [ˈjuːtɔː]) — АБШ-ны Къаялы тауланы районда орналгъан, Таулу штатланы группадан штаты. Бютеулей Ютаны территориясы - 219 887 км² (13-чю АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 3 275 252 адам (30-чу АБШ-ны штатланы ичинде). Юта штатны 70% джашагъан адам мормонладанла.

Официал чам аты — «Бал четен штат» (ингил. *Beehive State*).

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Солт-Лейк-Сити.

## Географиясы
Юта АБШ-ны кюнбатыш кесегини ортасында орналады. Штатны майданы - 219 887 км². Юта бла шималда Айдахо, шимал-кюнчыгышда Вайоминг, кюнчыгъышда Колорадо, къыбылада Аризона эмда кюнбатышда Невада чеклешедиле.

Юта юч география районланы бир бирине тийген джерде орналады: Къаялы таула, Уллу бассейн эмда Колорадо джалпакъ.

## Белгиле
Мичиган

**Мичига́н** (ингил. *Michigan*, американ айтыу: [ˈmɪʃᵻgən]) — АБШ-ны Орта Кюнбатышда орналгъан, суу бла Канада бла чеклешкен штат. 

Бютеулей Мичиганны территориясы - 250 493 км² (АБШ-ны штатланы ичинде 11-чи), суу джагъасы (Уллу кёллени джагъасы) - 5292 км. 

Эм айтылгъан штатны чам атлары - «Уллу кёллени штаты», «Обур суусарны штаты». 

Ара шахары — Лансинг. Эм уллу шахары — Детройт.

## Белгиле
Теннесси

**Теннесси́** (ингил. *Tennessee*, американ айтыу: [ˌtɛnəˈsiː], местное: [ˈtɛnəsi]) — АБШ-ны кюнчыгъышда орналгъан, Къыбыла-Кюнчыгъыш Арасын штатланы бириси. Теннесси география бла, маданияты эмда юристлик бла юч кесеклеге бёлюнеди: Кюнбатыш, Кюнчыгыш эмда Орта Теннесси. 

Бютеулей Вашингтонну территориясы - 109 151 км² (36-чи АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 6 916 897 адам (16-чи АБШ-ны штатланы ичинде).

Ара шахары эмда эм уллу шахары— Нашвилл.

## Белгиле
Оклахома

**Оклахома** (ингил. *Oklahoma*, американ айтыу: [ˌoʊkləˈhoʊmə]; чокт: *Oklahumma*, чокто айтыу: [oklahómma]) — АБШ-ны орта кесекни къыбылада орналгъан штат. Бютеулей Оклахоманы территориясы - 181 196 км² (20-чы АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 3 963 516 адам (28-чы АБШ-ны штатланы ичинде).

Штатны аты Оклахома индейли чокто тилде *okla humma* деген сёзден къуралды, аны магъанасы - «къызыл адамла»

Официал чам аты — «Тирилени штаты» (ингил. *Sooner state*).

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Оклахома-Сити.

## Белгиле
Орегон

**Орегон** (ингил. *Oregon*, американ айтыу:  [ˈɒrɪɡən]) — АБШ-ны кюнбатыш джагъасында орналгъан, Шош океанны штатланы бириси. Бютеулей Орегонну территориясы - 255 026 км² (9-чу АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 4 237 256 адам (27-чи АБШ-ны штатланы ичинде). АБШ-ны штатланы ичинде къуру Орегонну эки джаны болгъан байрагъы барды.

Официал штатны чам аты - «Къундузлу штат» (ингил. *Beaver State*).

Ара шахары — Сейлем, эм уллу шахар — Портленд. 

## Белгиле
Массачусетс

**Массачу́сетс** (ингил. *Massachusetts*, американ айтыу: [ˌmæsəˈtʃuːsᵻts]), официал аты — **Массачу́сетсны Биригиу** (ингил. *Commonwealth of Massachusetts*) — АБШ-ны шимал-кюнчыгъышда, Джангы Инглизде, Атлантика океанны джагъасында орналгъан штат.

Бютеулей Массачусетсны территориясы - 27 336 км² (44-чю АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 7 033 469 адам (15-чи АБШ-ны штатланы ичинде). 

Штатны официал чам аты — «Богъазланы штат» (ингил. *The Bay State*).

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Бостон. 

## Белгиле
Мэн (штат)

**Мэн** (ингил. *Maine*, американ айтыу: [meɪn]) — АБШ-ны эм шимал-кюнчыгъышда, Джангы Инглизде орналгъан штат. Бютеулей Мэнны территориясы - 91 646 км² (39-чу АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 1 362 359 адам (42-чи АБШ-ны штатланы ичинде).

1820 джылгъы дери Мэн Массачусетс штатны кесеги болгъанды, 1820 джылны 15 марта уа АБШ-гъа 23-чю штат болуб кошулду.

Официал чам аты — «Наратлы штат» (ингил. *The Pine Tree State*), «Солуугъа джер»  (ингил. *Vacationland*).

Ара шахары — Огаста, эм уллу шахары — Портленд.

## Белгиле
Мэриленд

**Мэ́риленд** (ингил. *Maryland*, американ айтыу: [ˈmɛrələnd]) — АБШ-ны гитче, кюнчыгъышда орналгъан, Орта-Атлантика штатланы эмда 13 Американ революцияны этилген штатладан бириси. АБШ-ны Вашингтон ара шахарыны тёгерекде орналады.

Бютеулей Мэрилендны территориясы - 32 133 км² (42-чи АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 6 185 278 адам (18-чи АБШ-ны штатланы ичинде).

Официал чам аты  — «Къарт чекни штаты» (), «Кокарда-штат» (), «Башына бош штат» ()

Ара шахары — Аннаполис, эм уллу шахары — Балтимор.

## Белгиле
Небраска

**Небра́ска** (ингил. *Nebraska*, американ айтыу: [nəˈbræskə]) — АБШ-ны Орта-Шимал штатланы кюнбатыш кесегинде орналгъан штат. Бютеулей Небрасканы территориясы - 200 520 км² (16-чы АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 1 961 504 адам (37-чы АБШ-ны штатланы ичинде).

Ара шахары — Линкольн, эм уллу шахары — Омаха.

## Белгиле
Невада

**Нева́да** (ингил. *Nevada*, американ айтыу: [nəˈvadə]; испан айтыу:  [neˈβaða]) — АБШ-ны кюнбатыш кесегинде орналгъан штат. Невада АБШ-ге АБШ-да граждан къазауат заманда кошулду. Испан тилден *Невада* сёз «къарлы» деб кёчюрюуледи, ол Сьерра-Невада («къарлы таула»)  тауланы атындан чыгъады.

Бютеулей Неваданы территориясы - 286 367 км² (7-чи АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 3 104 614 адам (35-чи АБШ-ны штатланы ичинде).

Официал чам аты — «Кюмюшлю штат» (ингил. *The Silver State*).

Ара шахары — Карсон-Сити, эм уллу шахары — Лас-Вегас.

## Белгиле
Индианаполис

**Индиана́полис** (ингил. *Indianapolis*: /ˌɪndiəˈnæpɵlɪs/), къыс. — **И́нди** (ингил. *Indy*: /ˈɪndi/) — АБШ-ны Орта Кюнбатышда орналгъан, Индиана штатны ара шахары эмда штатны бла Мариан округну эм уллу шахары. Шахарны ичинде адам саны — 882 039 адам (2021 джылда, АБШ-де 15-чи), агломерацияда —  2 091 019 адам (33-чю).

## Белгиле
Луизиана

**Луизиа́на** (ингил. *Louisiana*, американ айтыу: [luˌiːziˈænə]; фр. *La Louisiane*, [la lwizjan]) — АБШ-ны къыбыласында орналгъан, Бирлешиуге 18-чи кирген штат. Бютеулей Луизиананы территориясы - 134 649 км² (31-чи АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 4 661 468 адам (35-чи АБШ-ны штатланы ичинде). Француз королну XIV Луи сыйы ючюн штатгъа ат атаргъандыла.

Ара шахары — Батон-Руж, эм уллу шахары — Джангы Орлеан. 

## Географиясы
Луизиана бла кюнбатышда Техас, шималда Арканзас, кюнчыгышда Миссисипи чеклешедиле. Къыбылада Луизиана Мексикан богъаз бла джуулады. Штатны территориясы эки кесекге бёлюнеди — «огъары» (дуппурлу Шимал Луизиана) эмда «тёбен» (Ара Луизиана, Акадиана, Флориданы приходлары эмда Уллу Джангы Орлеан аллювиал болгъан регионла). Луизиананы "тёбендеги" кесегини джерлери Мексикан богъаз эмда Миссисипи сууну джаны бла барадыла. Шимал Луизиананы джерлери кёбюсю прерия эмда чегетле бла къуралгъандыла. Былайда да штатны эм мийик джери орналады — Дрискилл дуппур, 163 м тенгиз дараджагъа кёре мийиклиги бла.

### Климаты
Луизианада мылы субтропик климат барды (*Cfa* Кёппен классификация бла) узун, исси, мылы джай бла эмда къысха, джумушакъ къыш бла. Джылны ичинде джангурла кёб барадыла, апрелден сентябргъа уа кёбюрек болуб ол заман мылы сезонгъа саналады. Джылны орта температурасы: +18 °C штатны эм шимал кесегинден +21 °C Миссисипи сууну аягъында аралыкъда тюрленеди. Джылда эм мийик ай орта температура 28 °C июлда, эм аз температура 10 °C январда. Джылгъа джауум тюрлениу: 1140 мм Шривпортдан - 1420 мм Джангы Орлеанда.

### Суулары
Луизиана Миссисипи сууну бассейнинде орналады. Миссисипи суу Луизиана штатны ичи бла шималдан къыбылагъа 970 км барыб Мексика богъазгъа тюшеди. Луизиананы территориясы бла Ред-Ривер эмда Уошито уллу суула барадыла.

## Тарихи

## Белгиле
Тырныаууз

**Тырныаууз** — шахар Къабарты-Малкъарда Россей Федерацияны. Элбрус районну административ арады. Бир атлы шахар къабакъны къурады.

Эм мийик тау шахарады Россейде.

## География

## Этимология

## Тарих

## Тырныаууз трагедия
18 июл 2000 23:15 сагъатда Герхожандан Тырныауузгъа кючлю сел ырхыны юрюлюб чыгъаргъанды. 930 адам юйледен чыгъаргъандыла. 40 адам тас болгъандыла.
Файл:Тырныауз_2000_01.jpg|Тырныаууз 2001 
Файл:Тырныауз_2000_02.jpg|Тырныаууз 2002


## Белгиле
Хасания

Хасания— эл Къабарты-Малкъарда. Къошулуду «Шахар округ Налчыкъ»да.

## География

### Оламла

## Тарих
Къыбыла Каролина

**Къыбыла Кароли́на** (ингил. *South Carolina*, МФА: /ˌsaʊθ kærəˈlaɪnə/) — АБШ-ны къыбыла-кюнчыгъышда орналгъан, Къыбыла-Атлантика штатладан бириси. Ингилиз королну I Чарльзны сыйына ючюн штатха ат берилгенди. 

Бютеулей Къыбыла Каролинаны территориясы - 82 931 км² (40-чи АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 5 124 712 адам (23-чю АБШ-ны штатланы ичинде). 

Штатны чам аты — «Сабал пальмаланы штат» (ингил. *The Palmetto State*).

Ара шахары — Колумбия. Эм уллу шахары — Чарльстон.

## Белгиле
Къыбыла Дакота

**Къыбыла Дакота** (ингил. *South Dakota*, американ айтыу: [ˌsaʊθ dəˈkoʊtə]) — АБШ-ны Орта Кюнбатышда орналгъан штат. Лакота эмда Дакота (Сиу) индейли халкъларыны сыйы ючюн штатгъа ат атаргъандыла. Къыбыла Дакота Шимал Дакота бла бирге 1889 джылны 2 ноябрьда АБШ-ны штатладан бириси болду. 

Официал чам аты — «Рашмор тауну штаты» (ингил. *The Mount Rushmore State*). 

Ара шахары — Пирр, эм уллу шахар — Су-Фолс.

## Белгиле
Нью-Мексико

**Нью-Мексико** (ингил. *New Mexico*, американ айтыу: [nuː ˈmeksɪkəʊ]; исп. *Nuevo México*, [ˈnweβo ˈmexiko]) — АБШ-ны къыбыла-кюнбатышда орналгъан, Таулу штатладан бириси. Юта, Колорадо эм Аризона штатла бла бирге «юч мюйюш штатлагъа» киреди. 

Бютеулей Нью-Мексиконы территориясы - 315 194 км² (5-чи АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 2 117 522 адам (36-чи АБШ-ны штатланы ичинде). 

Официал чам аты — «Сейирсиниуну джери» (ингил. *Land of Enchantment*, исп. *Tierra de Encanto*). 

Ара шахары — Санта-Фе, эм уллу шахары — Альбукерке.  

## Белгиле
Миннесота

**Миннесота** (ингил. *Minnesota*, американ айтыу: [ˌmɪnᵻˈsoʊtə]) — АБШ-ны Орта Кюнбатышда орналгъан штат. Штатны аты Миннесота сууну атындан чыгъады.

Бютеулей Миннесотаны территориясы - 225 181 км² (12-чи АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 5 709 752 адам (22-чи АБШ-ны штатланы ичинде).

Официал чам аты — «Он минг кёллени штат» (ингил. *Land of 10,000 Lakes*).

Ара шахары — Сент-Пол. Эм уллу шахары — Миннеаполис. 

## Белгиле
Нью-Гэмпшир

**Нью-Гэ́мпшир,**  аны бла бирге **Нью-Хэмпшир** (ингил. *New Hampshire*, американ айтыу: [ˌnuː ˈhæmpʃər]) — АБШ-ны шимал-кюнчыгъышда, Джангы Инглиз регионда орналгъан штат. Къралда Уллу Британиядан бойсунмауну биринчи баямлагъан штат. 

Бютеулей Нью-Гэмпширны территориясы - 24 217 км² (46-чи АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 1 379 089 адам (42-чи АБШ-ны штатланы ичинде). 

Официал чам аты — «Сослан ташлы штат»  (ингил. *Granite State*).

Ара шахары — Конкорд, эм уллу шахары — Манчестер.

## Белгиле
Нью-Джерси

**Нью-Дже́рси** (ингил. *New Jersey*, американ айтыу: [ˌnuː ˈdʒɜːrzi]) — АБШ-ны шимал-кюнчыгъышда, орналгъан штат. Бирлешиу къралгъа 3-чю кирген штат. Ла-Манш ачыкъ богъазда орналгъан Джерси айрымканы сыйына атагъандыла штатны.

Бютеулей Нью-Джерсины территориясы - 22 591,38 км² (47-чи АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 9 294 493 адам (11-чи АБШ-ны штатланы ичинде).

Официал чам аты — «Бачхаланы штаты» (ингил. *Garden State*).

Ара шахары — Трентон, эм уллу шахары — Ньюарк.

## Географиясы
Нью-Джерси бла шималда эмда шимал-кюнчыгъышда Нью-Йорк штат, къыбыла-кюнбатышда Делавэр богъаздан Делавэр штат, кюнбатышда Пенсильвания чеклешедиле. Штат кюнчыгъышда Атлантика океан бла джууулады.

Нью-Джерси Шимал, Орта эмда Къыбыла Джерси география регионлагъа бёлюнеди. 

Нью-Джерсини 45% территориясыны чегетле джабадыла (8500 км²), аны бла 31-чи болады АБШ-ны штатланы эмда территорияланы ичинде. Шимал-кюнбатыш Нью-Джерсини кесеги эм таулу бла чегетли штатны ичинде регионду. Блайда Сассекс округда Нью-Джерсини эм мийик джери орналады - Хай-Пойнт тау (550 м). 

## Белгиле
Род-Айленд

**Род-А́йленд** (ингил.  *Rhode Island*, американское произношение: [ˌroʊd ˈaɪlənd]), официал аты **Род-Айленд** **Штат** (ингил.  *The State of Rhode Island*) — Атлантика океанны джагъысында, Джангы Ингилиз региона орналгъан АБШ-ны майданы бла эм гитче штаты.

Бютеулей Миннесотаны территориясы - 4002 км² (50-чи АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 1 051 302 адам (43-чю АБШ-ны штатланы ичинде).

Официал чам аты — «Океанлы штат» (ингил. *The Ocean State).*

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Провиденс.

## Белгиле
Шимал Дакота

**Шимал Дако́та** (ингил.  *North Dakota*, американ айтыу: [ˌnɔrθ dəˈkoʊtə]) — АБШ-ны орта кесегини шималында орналгъан, «Шимал-Кюнбатыш Арасыны» штатларыны бириси. Шимал Американы география арасы Шимал Дакотада, Рагби (ингил. *Rugby*) шахарда орналады.

Бютеулей Шимал Дакотаны территориясы - 183 272 км² (19-чу АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 779 094 адам (47-чи АБШ-ны штатланы ичинде).

Официал чам атлары — «Топракъ агъач къоянны штаты», «Сиу индейлилени штаты», «Мамырлыкъ Бачханы штаты».

Ара шахары — Бисмарк, эм уллу шахары — Фарго.

## Белигле
Миссури (штат)

**Миссу́ри** (ингил. . *Missouri*, американ айтыу: [mɪˈzʊri]) — АБШ-ны Орта Кюнбатышда орналгъан штат. 24-чю болуб АБШ-ны федерациясына кошулгъан штат. Миссури сууну сыйына ат берилгенди.

Бютеулей Миннесотаны территориясы - 180 533 км² (21-чи АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 6 160 281 адам (19-чу АБШ-ны штатланы ичинде).

Официал чам аты — «"Кёргюзчю менге" штат» (ингил. *Show-Me State*).

Ара шахары — Джефферсон-Сити. Эм уллу шахар — Канзас-Сити.

## Белгиле
Нью-Йорк (штат)

**Нью-Йорк** (ингил. *New York*, американ айтыу: [nuː ˈjɔɹk], аббр. NY) — АБШ-ны шимал-кюнчыгъышда, Атлантика океанны джагъасында, Канаданы чекинде орналгъан Орта-Атлантика штатланы бириси.

Бютеулей Нью-Йоркны территориясы - 141 300 км² (27-чи АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 20 215 751 адам (4-чю АБШ-ны штатланы ичинде), аладанда 40% Нью-Йорк шахарда джашайдыла.

Официал чам аты — «Империячы штат» (ингил. *The Empire State*).

Ара шахары — Олбани. Эм уллу шахар — Нью-Йорк.

## Белгиле
Миссисипи (штат)

**Миссиси́пи** (, ) — АБШ-ны къбыла-кюнчыгъыш кесегинде орналгъан штат. Штатны кюнбатыш чеки бла баргъан Миссисипи сууну сыйына штатха ат берилгенди.

Бютеулей Миссисипины территориясы - 125 443 км² (32-чи АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 2 961 279 адам (34-чю АБШ-ны штатланы ичинде).

Официал чам аты — «Магнолияны штаты» (ингил. *Magnolia State*).

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Джэксон.

## Белгиле
Атланта

**Атла́нта** (ингил. *Atlanta* [ætˈlæntə]) — АБШ-ны шахары, Джорджия штатны ара шахары эмда эм уллу шахары, Фултон округну административ арасы. Шахарны энчи кесеклери Де-Калб округда орналадыла. Адам саны бла (498 715 адам) 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Атланта АБШ-ны Къыбыла-Кюнчыгъышда 8-чи шахарды, бютеулей къралны ичинде 36-чи.

## Географиясы
Атланта АБШ-ны Терен Къыбыладында, Аппалачи тауланы тау этегинде Чаттахучи суудан къбылагъа орналады. Бютеулей Атлантаны майданы 347,1 км², андан 2,2 км² суу юсю. Агломерацияны майданы — 21 694 км². Атланта Кюнчыгъыш континент суу айырмадан эки джанындан орналады.

### Климаты

## Белгиле
Саванна (Джорджия)

**Сава́нна** (ингил. *Savannah*) — АБШ-де, Джорджия штатда, Атлантика океанны джагъасында, Саванна суу океангъа кошулгъан джерде орналгъан порт эмда шахар. Чатем округну административ арасы. 1733 джылда къуралгъан Саванна Джорджияны эм къарт шахарыды. 

## Белгиле
Британ Колумбия

**Британ Колумбия** (ингил. *British Columbia* [ˌbrɪtɨʃ kəˈlʌmbiə], фр. *Colombie-Britannique*) — Канаданы кюнбатышында орналгъан, конфедерациягъа 7-чи (1871 джылда) кирген провинциясы. 

Ара шахары — Виктория, эм уллу шахары — Ванкувер. 

## Белгиле
Билги агъым

**Билги агъым** неда **Стрим** () программалауда — файлланы, сокетлени эмда башхаланы бирча шекелде окъуу неда джаздырыуу ючюн хайырландырылгъан абстракцияды.

Агъымла, файлла (аланы ичинде энчилени эмда айырылыб, киргизиу-чыгъарыу бла байламлы къурулушла бла байламлыланы), сокетле эмда процесслени арасында билги бериу ючюн джораланнган таб унификация болгъан программа интерфейсди.

Агъымланы дагъаны программалауну тиллерини асламысында эмда операцион системаланы барысында да барды дерге боллукъду.

Процессни джандырылгъандан сора аннга аллындан белгиленнген стандарт агъымла бериледи.

Агъымланы джангыдан джолландырыу тюрлю-тюрлю программаланы бир-бирлерине байларгъа мадар береди, эмда системаны бюгюлюучюлюк береди, бу Unix философияны баш магъаналарыны бириди.

## Программалауда билги агъым
Агъымны абстракция артыкъсыз да Си программалау тилде уллу магъана джюрютеди, ол мында файл бла, киргизиуню-чыгъарыуну лагъымы неда процесс бла байламлы билгилени киргизиуюню эмда/неда чыгъарыууну къайнагъы болады. Агъымла бла иш башха тиллеге да ташылгъанды:
* C++: iostream C++ стандарт библиотекадан.
* .NET Framework платформаны тиллери (юлгюге, C#): Base Class Library, **System.IO** атланы аламы.
* Java платформаны тиллеринде билги агъым **java.io** пакетде джарашдырылгъанды.

## Операцион системалада билги агъым

UNIX буйрукъ къабукъ талай утилитаны биргелей ишлетир ючюн абстракцияны тири хайырландырады.

## Дагъыда къара
* Стандарт агъымла
* Ат берилген канал
* Бит агъым

## Белгиле
Огаста (Джорджия)

**Ога́ста** (ингил. *Augusta*) — АБШ-ны Джорджияны штатны кюнчыгъыш кесегинде, Саванна сууда орналагъан шахар эмда Ричмонд округну арасы. Адам саны бла (202 081 адам) 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Огаста Джорджияда ючинчю шахарды (Атланта эмда Коламбус шахарладан сора), бютеулей АБШ-де уа 124-чю. 

Уллу Британияны королну III Джорджну анасыны Августа Саксен-Готлы (1719–1772) бийче сыйы ючюн шахаргъа ат берилгенди.

## Белгиле
Альберта

**Альбе́рта** (ингил. *Alberta* [ælˈbɜrtə]) — Канаданы кюнбатышинда орналгъан провинциясы. Канаданы тенгизге чыгъышы болмагъан эки провинциясындан бири. Территориясы бла (661 848 км²)  эмда адам саны бла (4 262 635 адам) тёртюнчюдю Канаданы провинциаланы ичинде. Провинциягъа Уллу Британияны королеваны Викторияны къызыны Луизаны Каролинаны Альбертаны (1848—1939) сыйы ючюн ат берилгенди.

Ара шахары — Эдмонтон, эм уллу шахары — Калгари.

## Географиясы
Альберта бла кюнчыгъышда Саскачеван, кюнбатышда Британ Колумбия, шималда Шимал-Кюнбатыш территорияла, къыбылада АБШ-ны штаты Монтана чеклешедиле.

Провинция шималдан къыбылагъа 1223 км эмда кюнчыгъышдан кюнбатышгъа 660 км созулугъанды. Альбертаны эм мийик джер провинцияны къыбыла-кюнбатыш чекинде, Къаялы тауланыда орналгъан Колумбия тауну баши - 3747 м. Провинцияны эм гитче джер шимал-кюнчыгъыш кесегинде, Къуллу сууну джагъасында орналады — 152 м.

## Белгиле
Саскачеван

**Саска́чеван** (ингил. *Saskatchewan*, МФА: [səˈskætʃɨwɑːn] не да [səˈskætʃɨwən]) — Канаданы орта кесегини къыбыла джанында орналгъан, конфедерациягъа 9-чу кирген провинциясы. Канаданы тенгизге чыкъмагъан, Альберта бла бирге, эки провинцияларындан бириси. Провинцияны аты Саскачеван сууну атындан чыгъады, ол да кри индейлилени тилинде - ᑭᓯᐢᑳᒋᐘᓂ ᓰᐱᐩ *kisiskāciwani-sīpiy* *«дженгил баргъан суу».*

Бютеулей Саскачеванны территориясы - 651 036 км², адам саны (2021 джылда) - 1 132 505 адам (6-чи Канаданы ичинде).

Ара шахары — Реджайна, эм уллу шахары — Саскатун.

## Белгиле
Франкофония

**Франкофо́ния** терминни быллай магъаналары болургъа боллукъду:

* Франкофонла француз тилли эмда кёб тилли къралланы француз тилли халкъы
* Француз тилли къралла
* Франкофония — француз тилли къралланы халкъла арасы организациясы.
* Франкофония — Александр Сокуровну документал-суратлау фильми (2015).
Франкофонла

**Франкофо́нла** ( «франк, француз» эмда  «таууш») кенг магъанада — дунияны француз тиллилери, ол демекликл, Франция, Бельгия, Швейцария, Конго эмда ала кибик Франкофониягъа кирген къралланы халкълары.

Дунияны эм уллу франкофон шахары — Киншасады.

## Канада контекст
Тарыракъ магъанада, Канада халкъны ичинде къралны француз тилли адамларын белгилеген демографиялыкъ терминди, ала къралны халкъыны 23,7 % боладыла (тергеу 2001), таймаздан аланы ингилиз тиллиле (англофонла, 59,2 %) неда тыш тиллиле бла (аллофонла, 17,1 %) бла тенглешдирирге ёчдюле.

### [[Франкоканадачыла]]
Статистика бла публицистикада бу термин Канаданы Квебек провинциясында (квебекчиле) эмда Нью-Брансуик провинцияны (акадиячыла) джашагъан француз тиллилени юсюнден хайырландырылады. Бу провинциялада француз тилни официал статусу барды (Нуво-Брансуикде — ингилиз тил бла бирге). Аланы тышында француз тилли азлыкъла башха канадачы провинциялада да джашайдыла, аладан эм уллу къауум франко-онтариочуладыла.

#### Квебек

## [[Бельгия]]
Франкофонла термин Белгия федератив короллукъда да хайырландырылады. Мында бу термин валлонла бла брюссельчилени бирлешдиреди, аланы ана тиллери бусагъатда асламысы бла француз тилди. Аланы къаршчыларында нидерландофонла боладыла (фламандлыла) эмда кюнчыгъыш кантонладагъы немецле .

### Дунияда француз тил

Термин Канаданы эки официал тилинде да бек кенг хайырландырылады, артыкъсыз да бютеу дунияда джайылгъан француз тилде.

## Дагъыда къара
* Француз тилли къралла
* Франкофония (организация)

## Джибериуле

* Канаданы къралкомстатыны официал сайты
Онтарио

**Онта́рио** (ингил. *Ontario* [ɒnˈtɛəri.oʊ]) — Канаданы орта кесегинде орналгъан адам саны бла эм уллу майданы бла экинчи провинция.

Бютеулей Онтарионы территориясы - 1 076 395 км², суу джагъасы - 3 840 км, адам саны (2021 джылда) - 14 223 942 (биринчи Канаданы ичинде).

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Торонто.

## Белгиле
Квебек

**Квебе́к** (фр. *Québec* МФА (фр.): [ke.bɛk], ингил. *Quebec* МФА: [kwəˈbɛk] не да [kəˈbɛk]) —  Канаданы, Ара Канада регионда орналгъан майданы блы эм уллу провинциясы. Провинциясыны аты Квебек индейли алгонкин халкъны тилинеден келди, магъанасы - «суу тар болгъан джер».

Бютеулей Квебекны территориясы - 1 667 441 км², суу джагъасы - 4560 км, адам саны (2021 джылда) - 8 501 833 адам (2-чи Канаданы ичинде).

Официал тили — француз тил.

Ара шахары — Квебек эм уллу шахары — Монреаль.

## Белгиле
Нью-Брансуик

**Нью-Бра́нсуик** (ингил. *New Brunswick*, фр. *Nouveau-Brunswick* [nuˈvo bʁɔnzˈwik]) — Канаданы кюнчыгъышда орналгъан, Тенгиз джагъадагъы провинцияладан бириси. Нью-Брансуик эки официал тили (ингилиз эмда француз) болгъан Канаданы джангыз провинциясыды.

Бютеулей Нью-Брансуикны территориясы - 72 908 км², суу джагъасы - 5 500 км, адам саны (2021 джылда) - 775 610 (8-чи Канаданы ичинде).

Ара шахары — Фредериктон, эм уллу шахары — Монктон.

## Белгиле
Канаданы административ бёлюнюую

Канада — дунияда майданы бла экинчи, Шимал Америкада орналгъан он провиция бла юч территориядан къуралгъан федерацияды. Провинция 1867 джылны Конституциялыкъ акт бла эркинликни Коронадан туура, территорияла уа федерал правительстводан алгъандыла. Провинцияланы федерал правительстводан автоном юрисдикциялары барды: саулукъ сакълауда, окъууда, провинцияны ичинде айлангъан улоуну эмда кеслерини налогларыны джыядыла. 

Канаданы хар провинциясы экинчи дараджада округлагъа эмда графлыкълагъа бёлюнеди, ючюнчю дараджада хар провинциясында кеслерин джерлешимни кеси оноу джюрютюую барды.

## Канаданы провинциялары эмда территориялары

## Белгиле
Эпистоляр роман

**Эпистоляр роман**, неда **мектубладан роман**, (лат. *epistŏla* урум. *ἐπιστολή* (epistolḗ) — мектуб, джазыу) — романны бир тюрлюсюдю, романны баш джигитини неда джигитлерини мектубларындан къуралады.

Европачы адабиятда бу жанрны эм биринчи юлгюлеринден — Габриэль Жозеф Гийерагны «Португал джазмаларыды» (1669), ол кеси адабият мистификацияды - портаугал монах тишириу Мариана Алькофорадону сюймеклик мектубларындан къуралгъанды. XVII ёмюрню башха аллай роман белгили романы — Афра Бенни «Асыл къанлыны эмда эгечини сюймеклик джазышыуларыды» (1684) .

Жанр XVIII ёмюрню адабиятында белгили болгъанды, артыкъсыз да сентименталист джазыучуланы чыгъармачылыкъларында. Бу жанрны айтхылыгъына Сэмюэл Ричардсонну («Памела, неда Саугъаланнган намыс», «Кларисса, неда Энчи джашауну эм магъаналы сорууларын тутхан, артыкъсыз да юйдегиге, ата-ана болсун, сабийле болсун кеслерини терс джюрютеулеринден чыкъгъан пеляхланы кёргюзген джаш ледини хапары», «сэр Чарльза Грандисонну хапары»).

XVIII ёмюрде Францияда мектублада романланы Шарль Луи де Монтескьё («Перс мектубла», социал эмда философиялыкъ соруулагъа аталгъанды), Филипп Бридар де ла Гард («Терезаны мектублары»), Жан-Жак Руссо («Юлия, неда Джангы Элоиза»), Шодерло де Лакло («Зарантлы байламла»). Ол заманда Германияда бу жанргъа Иоганн Вольфганг Гёте да эс бёлгенди («Джаш Вертерни термилиулери»).

Романтизмни адабиятында жанрны айныуу андан ары баргъанды. Мектубла формада Юлия Криденерни («Валери»), Этьенн де Сенанкурну («Оберман»), Иоганн Христиан Фридрих Гёльдерлинни («Гиперион») романлары джазылгъандыла. Эпистоляр жанрны лагъымлары Джейн Остинни «Леди Сьюзан» романында да тюбейдиле. Неоромантист адабиятда жанрны амалларыны Брэм Стокер джарашдыргъанды («Дракула»).

Интернетни джайылыуу бла электрон джазышыуну тамалында романла да чыкъгъандыла. Аладан эм магъаналы биринчи роман испан тилде джазылгъанды эмда къуру электрон почтаны юсю бла джазышыуну суратлайды — пуэрторикачы джазыучу Луис Лопес Ньевесни «Вольтерни джюреги». Эски эпистоляр жанрча болмай, электрон почтаны хайырланыу романны сюжетин динамикалы этеди, интернет билдириулени Джер джюзюню къалайына болса да секундлагъа джетдирир амал береди.

«Мени сартыннга, адамланы мектубларын джыйыб (бираз сынамлы эмда оюмлу редакторну къол ызын къошуб) басмаласанг - джангы дуния магъаналы адабият джаратыллыкъды. Адабият, игитда, адамланы сынамларындан къуралады. Амма, аланы бир-бирлерине джазгъан мектубларында болмай къайда 
болсун» — Андрей Платонов

## Дагъыда къара
* Эпистоляр стиль

## Джибериуле

* BBC Radio 4's 15 March 2007 edition of *In Our Times*, "Epistolary Literature". Hosted by Melvyn Bragg.