Родан Республика

**Родан республика**, неда официал **Вале Республика** (фр. *République du Valais*; нем. *Republik Wallis*) — 1802 -  1810 джыллада Швейцарияны француз тилли бёлгесинде болгъан Францияны эгеч республикасыды, территориясы бусагъатдагъы швейцар кантон Валени территориясына келишеди.

## Тарих
Родан республиканы 1798-чи джылны мартында Швейцарияда француз аскерлени башчысы генерал Гийом Брюн Эски швейцар конфедерацияны орнуна келлик юч республиканы бири этиб планлагъанды (башха экиси — Тельгови бла Гельветика республика). Брюнню Родан республикасыны къурамында бусагъатдагъы Во, Вале, Тичино, Фрибур кантонла эмда Бернни бир кесеги (Оберланд) болургъа керек болгъанды, ара шахары Лозаннада муратланнганды. Алай а бу идеяла артха къалгъандыла. 1798-чи джылда генерал Наполеон Бонапартны аскерлери Швейцариягъа киргендиле, Тёбен Валени французча сёлешген халкъы Вале Революцион Республиканы баямлагъандыла (16-чы март), аны мычымай (1-чи май) Гельветика республикагъа къошхандыла.

Гельветика республика талай заманны Наполеонну нюзюрлерине иги келишгенди, алай а республиканы ичинде къозгъалыула башлагъанындан сора, аннга уллу ышаныу къалмагъанды. Ол заманда биринчи консул болгъан, Наполеон стратегия джанындан бек магъаналы болгъан, Валедеги Симплон ауушну 1800-чю джылда Маренгода сермешиуден керек болгъанын ангылайды ол аууш Франциядан Италиягъа ётюуге таб болгъанды, Францияда болгъан Уллу Сен-Бернар аууш Альпаладан ётерге къыйын болгъаны себебли, бу бёлгени Гельветикадан сыйыр план этиледи. Гельветика республика излемесе да, Валени бёлюнюу планын къабыл этеди. 1802-чи джылны 28-чи августунда Сион бла Бехде  [Биринчи Француз республика|Франция]], Итальян республика, Гельветика республика эмда Вале республиканы арасында кесамат этиледи. Бу кесаматны ючюнчю статьясында Симплолн ауушну контролу Франциягъа бериледи.

Наполеон мычымай Парижни Итальян республиканы ара шахары Милан бла байлагъан джолну ишлеуюне буйрукъ береди, алай а ишле акъыртын барадыла. 1806-чы джылда джол ишлениб бошалмагъанлай, официал халда ачылады. Франсуа-Рене де Шатобриан 1803-чю джылны ноябрында Валеде француз министр болуб салынады, алай а роялилст болгъаны себебли герцог Луи Антуан Энгиенчини француз властла асханлары ючюн, 1804-чю джылны мартында къуллугъундан айрылады. Аны орнуна Жозеф Эшассерио салынады, ол бу къуллукъну 1804-чю джылны июлундапн 1806-чы джылны октябрына дери тындырады, ол заманлада ол «Lettre sur le Valais et sur les moeurs de ses Residents» джазады («Валени эмда анда джашагъан адамланы халилерини юсюнден джазыу»).

### Францияны аннексиясы

1810-чу джылны 12-чи ноябрындан император указ бла Наполеон Родан республиканы территориясын Француз империягъа Симплон атлы департамент этиб къошханды. Указында аннексияны былай чурумлагъанды:

Империя бла бизни Итальян короллугъубузну байлагъан Симплон джолну алтмыш миллиондан аслам адамгъа файдалы болгъанын эсге ала; Франция бла Италияда хазнабыздан онсегиз миллиондан артыкъ кетгени, ол джоюмланы, сатыу-алыуну анда таблыкъ эмда къоркъуусузлукъ табмаса, файдасыз боллугъу;

Бу уллу джолну ачыуда иш башлагъаныбызда, Валени кесине алгъан борчланы бирин да толтурмагъаны;

Аны тышында, бу къралны кючлеген анархиягъа ахыр берирге излеб, эмда халкъны бир къауумуну башха къауумну суверентетине  джаннга тиер халда дау салыуун тыяр ючюн.

Алтынчы коалицияны къазауатыны заманында империяны чачылыуу бла, 1813-чю джылны декабрыны аягъында, департаментни австриячы аскерле оккупация этгендиле. 1815-чи джылны августунда Вале джангы Швейцар Конфедерацияны къурамына кантон болуб киргенди.

## Белгиле