open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Молотовну коктейли

**[[Молотов, Вячеслав|Мо́лотовну]] коктейли** — суусундан этилген бомбаланы орталыкъ аты.
Ишлеую тынч болгъаны себебли, Молотовну коктейли  партизан эмда орам къазауатда бек джюрюген сауутланы бириди.

Молотовну коктейли кесини атын совет-фин къазауатны заманында алгъанды. Халкъ Комиссарланы Советини Председатели Вячеслав Молотов, кесини радиосёлешиуюнде, совет авиация Финдляндияны бомбаламайды, ачлыкъда къыйналгъан финлеге азыкъ атады деб сёлешгенди. Андан сора финле РРАБ-3 совет авиацион бомбагъа «Молотовну ётмегини четени» атны бергендиле. Бомбаны узунлугъу 2,25 метр эмда диаметри 0,9 метрболгъанды. Ичинде 60 гитче джандырыучу бомбасы болгъанды. Къуйругъунда къанатлары болгъаны себебли, бомба тюшген заманында арадан къачыш бурулгъанды, эмда гитче бомбачыкъланы тёгерегине чачханды. Кеслерини джаныучу шишаларын, финле аналогия бла «Молотовну коктейли» деб атагъандыла. Аллында бу ат къуру шишаны ичиндеги джаныучу суусун къатышха айтылгъанды, кечирек саулайда шишагъа кёчгенди. Бир-бир тарихчиле «Молотовну коктейли» аллындан  «**Молотовха** коктейль» атны джюрютгенди деген оюмну айтадыла. Заманны барыуу бла, эмда бир тилден бир тилге кёчюрген сагъатда терсликлени себеби бла, аты тюрлениб «Молотовну коктейли» болуб къалгъанды.

Къралланы кёбюсюнде чыгъарыу, сатыу джасакъды.

## Къурамы

Молотовну коктейлини принципи напалмгъа ушайды.   
Ичинде джаныучу суусун къатышны кёб тюрлю варианты болады, аланы бири былайды: мияла шишаны бир кесегине дженгил джаныучу суусун къатыш къуюлады, ол къатышны тамалында бензин, этил неда метил спирт болады. Шишаны башы, бензинде джибитилген къагъыт бла къаты бегитиледи. 

Къатышха дженгил джаныучу затланы къошуу (сез ючюн: акъ фосфорну тамалында) шишаны джандырыргъа керек этмейди, эмда джаныуун тынчландырады. 

Че Гевараны «Партизан къазауат» китабында джаныучу къатышны быллай юлюшлеме этерге теджеледи: суусунну тёрт этиб ючю бензин, бирида мотор джау.

## Хайырландырылыуу

Атарыны аллы бла шишаны башында къагъыт буштугъу джаныучу затда джибитиледи, сора къабындырылыб нюзюрге атылады. Барыб тийген шиша ууалады, ичиндеги суусун джайылады, къабындырылгъан буштукъдан джаныб башлайды.

### Хайырланыуда халатла

Молотовну коктейлини джарамай къалгъаныны эм баш чуруму — шишаны ичинде суусунну кёб болууду. Толу шиша эрлай джанмайды, не ючюн десенг бензин кеси аллына джанмайды, джаннган аны тылпууду, толу шишада уа бензинни тылпыууна джаыйылыр джер джокоъду. Эм игиси шишаны 1/2 - 2/3 толу болгъаны. Алай а заводдан чыкъгъан шишала толу болургъа боладыла, алагъа айры джаныучу къатышла къуюладыла.

## Белгиле

## Джибериуле

* «Молотовну коктейли»
* ''Кибальчични ёртени''
Монако

**Монако Бийлик** неда **Монако** () — бурху къралды, Европаны шималында Джерле арасы тенгизни джагъасында орналыбды. Франция бла чекелешеди.

## Географиясы

## Халкъы

## Тарихи

## Политикасы

## Административ бёлюннгени

## Экономикасы
Мэрилин Монро

**Мэрилин Монро** (, тууугъан аты **Норма Джин Мортенсен**, , христиан аты **Норма Джин Бейкер**, ; 1926 джылны 1-чи июну - 1962 джылны 5-чи августу, Брентвуд, Калифорния) — американ актриса, джырчы.

## Биографиясы
Мэрилин Монро 1926 джылны 1-чи июнунда Лос-Анджелесде туугъанды. Аны анасы, Глэдис Монро Бейкер, ол заманлада белгили актриса Норма Толмэджни атын бергенди. Эки ыйыкъ болгъанында ёге юйдегиге берилгенди, анда алты джыл джашагъанды.

1942 джылны 19-чу июнунда Норма Джим Догерти бла юйленеди, школну къоюб, аннга кёчеди. Бир джылдан сатыу-алыу флотха кетеди эри, Нормада авиация заводха ишге джарашады. Бир талай замандан заводдан кетиб, модель карьераны башлайды. 1944 джылны ахырында, Норманы "Рейдио Плейнде" ишлеген заманында, редакциягъа аскерчи фотограф келеди. Ол Нормагъа, сагъатха 5 долларгъа позаларгъа чакъырады, Норма Джинда разы болады.

1946 джылны августунда «Джыйырманчы ёмюр Фокс» киостудияда ишге алыргъа сёз бередиле Нормагъа, анда ол статист болуб ишлеб башлайды. Анда огъунакъ аннга джангы ат бередиле, ол ат бла артдан ол дуниягъа белгили болады — Мэрилин Монро. Монро тукъум аны къарт анасыныкъыды.

1948 джылны октябрында прокатха "Хорчу къызла" фильм чыгъады. Бу фильм «Коламбиа пикчерс» киностудияда салыннганды. Мэрилин джырлагъан эмда сёлешген биринчи фильмди.

Мэрилин Монро "XX ёмюр Фокс" киностудия бла джети джыллыкъ контракт эмда "Асфальт джунглиледе" баш ролгъа контракт этеди.

1954 джылны январында белгили бейсболчу Джо Ди Маджо бла юйленеди. Бу юйдегилик 9 айны барады.

1954 джыл Мэрилин "Эм сюйюлген актриса" атны алады.

Ди Маджо бла тойларындан сора "XX ёмюр Фокс" студия "Шоу-бизнесден иги бизнес джокъду" деген мюзиклге ойнаргъа чакъырады.

1955 джылны январында Мэрилин кесини энчи «Мэрилин Монро Продакшнс» атлы студиясын къурайды. 

1950 тюбешиб тургъан драматург Артур Миллер бла 1955 джыл джангыдан тюбешеди Мэрилин, энди Артур айрылыбды, эки сабийи бла кеси джашайды, 1956 джылны джайында Артур бла юйленеди. Бу юйлениу эм узун баргъан юйлениуюдю Мэрилинни — терт джыл бла джарым джашаб, 1961 джылны 20-чы январында айрыладыла. Мэрилин сабийни бек излегенди, алай а чырт сабийи болмагъанды.

1951 джыл Мэрилин, артдан АБШ-ны президенти болгъан Джон Кеннеди бла танышады. Аланы тослукъ джюрютгенлерини юсюнден сёзле баргъандыла.

Мэрилин Монро 1962 джылны 5-чи августуну кечесинде, Брентвудда, джукълатыуучуну уллу дозасындан ёлгенди. Ёлюмюню тёрт чурум версиясы барды:
* Кеннеди къарнашланы буйрукълары бла спецкъуллукъла ёлтюргнедиле.
* мафия ёлютргенди;
* наркотиклени дозасы уллу болуб ёлгенди;
* кеси кесин ёлтюргенди;
* неда актрисаны психоаналитигини халаты бла, нембуталдан сора хлоргитдатны ичиуу. Алай а керти чурум бу заманнга дери белгили тюлдю.

## Фильмографиясы

## Джибериуле
* Мэрилин Монрону официал сайты
* Мэрилин Монрону юсюнден сайт
Налог

**Нало́г** — кърал властны тюрлю-тюрлю дараджалы органларыны, къралны эмда (неда) муниципал къурулушну финансла джанындан баджарыр ючюн, адамладан эмда организацияладан зорунлу, энчи эмда алайлайгъа этилген тёлеудю.
Налогланы джыйыудан (пошлинадан) айры кёрюрге керекди, пошлинала алайлайгъа тюл, тёлеучюле джууабына бир зат алыр ючюн тёленедиле.

Налог системе — дене палемдыме нормылан права системе радамлыме принцип негызым мер кылым, налог да сбор лектын дене кылым ышташ да тӱлыктымаш (вариант-влак).

Налогну джыйыуу нолог законодательство бла джарашдырылады. Салыннган налогланы, аланы принциплерини, шекиллерини эмда амалларыны, аланы къоратыуу, тюрлендириую, джыйыуу эмда конролу къралны налог системасын къурайды.

Башхасыча айтсакъ, налог деб къралны неда джерли властланы адамладан эмда организацияладан, кърал кесини функцияларын тындырыргъа керекли ачханы джыйыугъа айтабыз.

## Налогну баш функциялары
Налогла терт баш функцияны тындырадыла: фискал, тюзетиу, джанландырыу эмда контрол этиу.

### Фискал функция
тарих джанындан эм эски , алай а эм баш функциясыды: налогла кърал бюджетни эм уллу бёлегиди. Фискал фунакцияны бардырыуу налог контроль бла налог санкцияланы юсю бла тындырылады, ала белгиленнген налогланы иги джыйылуун баджарадыла, эмда налог тёлеуден къачыуну тыядыла. Къысхасыча айтылса бу къралгъа налог джыйыуду.

### Тюзетиу функция
налог тёлеучюлени хайырлары бла джоюмларыны тюзетиуню , рефинансированияны агъымларын экономиканы санагъатларыны арасында тенг джибериуню, ара эмда регионал, джерли бюджетлени арасында хайырланытаб юлешиуню баджарады. Бу функция налог ставканы тюрледириу бла баджарылады, аны ичинде прогрессив неда регрессив налог ставкала, налог джыйуланы тюрлю-тюрлю дараджа бюджетлени арасында тюрлендириу, налог джыйыуну ёлчемин тюрлендириуда барды

### Джанландырыу функция
ол деген, налогла къралда экономика ёсюмге уллу басым этедиле эмда аны не акъыртын неда къызыу этерге себеб боладыла. 
Джанландырыучу функция асламысы бла налог льготаланы салыу бла, неда налог ставканы тюшюрюу бла байламлыды.

### Контроль этиу функция
къралны кесини адамларыны хайырлары бла джоюмларыны дараджасыны контроль этерге мадар береди

## Налогну классификациясы

Налогланы бу ышанла бла классификация этиучендиле:

### Территория ышан
Налогла, джыйылгъан территорияларына кёре кърал (федерал), регион эмда джерли налоглагъа бёлюнедиле.

### Бюджет ышан
Белгили бир налог налог тёлеучю бла не кърал, не регион неда джерли (муниципал) бюджетге тёленеди, неда тюрлю-тюрлю дараджалы бюджетлени арасында айры система бла (казначейство) юлешинеди.

## Белгиле
Нефтни экспортёрлары болгъан къралланы организациясы

**Нефтни экспортерлары болгъан къралланы организациясы** (; къысхартылгъаны — **ОПЕК**, ) — нефтни багъаларын стабиль тутар ючюн, нефть чыгъарыучу къралла къурагъан халкъла арасы правительствола арасы организацияды (бир-бирледе картель дейдиле). ОПЕК-ге 12 кърал киреди: Иран, Ирак, Кувейт, Сауд Арабия, Венесуэла, Катар, Ливия, Бирлешген Араб Эмиратла, Алжир, Нигерия, Эквадор эмда Ангола. Штаб-фатары Венадады. Генерал секретары (2007 дж. бери) — Абдалла Салем аль-Бадриди.

## Тарихи

ОПЕК, хаманда ишлеген организация болуб 1960 джылны 10-14 сентябрларында Багдадда бардырылгъан конференцияда къуралгъанды. Аллындан организациягъа Иран, Ирак, Кувейт, Сауд Арабия эмда Венесуэла (къуралыуну инициатору) киредиле. Бу беш къралгъа кечирек дагъыда тогъуз къошулады: Катар (1961), Индонезия (1962—2008, 2008 джылны 1-чи ноябрында ОПЕК-ден чыкъгъанды), Ливия (1962), Бирлешген Араб Эмиратла (1967), Алжир (1969), Нигерия (1971), Эквадор (1973—1992, 2007), Габон (1975—1994), Ангола (2007).
Бусагъатда 2007 джыл Анголаны кириую бла Эквадорну ызына къайытыундан сора, ОПЕК-ге 12 кърал киреди.
2008 джыл Россия картелде сынчыкълаучу болургъа излемин билдиргенди.

ОПЕК-ни штаб-фатары аллындан Женевада эди (Швейцария), кечирек 1965 джылны 1-чи сентябрында Венагъа (Австрия) кёчюредиле.

ОПЕК-ни баш нюзюрю организациягъа кирген къралланы нефтни чыгъарыуда эмда багъаланы тутууда ортакъ политиканы къурауду.

ОПЕК-ге кирген къралланы энергетика бла нефтден министрлери джылда эки кере джыйылыб, нефтни халкъла арасы саудасыны сюзедиле, эмда келликге прогноз этедиле. Бу тюбешиуледе сауданы тюзетир ючюн бегимле, оноула алынадыла. Нефтни чыгъарыуну ёлчемин тюрлендириуню оноуун ОПЕК-ни конференцияларында аладыла.

ОПЕК-ни къраллары нефтни дуния къайнакъларыны 2/3 иедиле. Ала дуния нефть чыгъарыуну 40 % этедиле, неда нефтни дуния экспортуну джарымын. Уллу нефть чыгъарыучуладан «нефть чыгъарыуну тёппесин» къуру ОПЕК-ни къраллары (Венесуэланы тышында) эмда Канада ётмегендиле. СССР-де бу «нефть тёппе» 1988 джыл ётюлгенди Россияда 1998 джылдан башлаб нефть чыгъарыу кёбейиб барады, алай а бу тёппе 2007—2008 джыллада ётюлгенди деген оюм барды.

## ОПЕК-ни «четени»

ОПЕК-ни «четени» деген термин (OPEC Reference Basket of crudes) официал халда 1987 джылны 1-чи январында джюрютюб башланнганды. «Четенни» багъасы : Arab Light (Сауд Арабия), Basra Light/Basra Light (Ирак), Bonny Light (Нигерия), Es Sider (Ливия), Girassol (Ангола), Iran Heavy (Иран), Kuwait Export (Кувейт), Merey (Венесуэла), Murban (БАЭ), Oriente (Эквадор), Qatar Marine (Катар), Saharan Blend (Алжир) нефть сортланы багъаларыны орта арифметика багъаларындан къуралады.

ОПЕК-ни «четенини» тарихинде баррелге $140,73 багъа бла, 2008 джылны 3-чю июлунда болгъанды.

2008 джылны мартында четеннге Oriente (Эквадор) къошулгъанды. 2009 джылны январында четенден Minas (Индонезия) къоратылгънды, BCF 17 (Венесуэла) орнуна, четеннге Merey (Венесуэла) алыннганды. Бусагъатда четенде 12 сорт барды.

Аны бла, бусагъатда ОПЕК-ни четенини багъасы башында айтылгъан 12 нефть сортну багъасыны орталама арифметика кёргюзюмю болады

## ОПЕК-ни квоталары

## Белгиле
Нидерландла

**Нидерландла** (), официал аты **Нидерландланд Паттчахлыкъ** () — кюнбатыш-европалы къралды, Шимал тенгиз бла джууулады, Германия эм Бельгия бла чеклешеди.

## Географиясы

## Халкъы

## Тарихи

## Политикасы

## Административ бёлюннгени

## Экономикасы
Маскау

**Маскау** , **Москва**() — Россейни ара шахарыды, федерал магъаналы шахарды, Россей Федерацияны Ара федерал округу бла Москва областны (къурамына кирмегенликге) административ аралыгъыды.

Адам саны бла Россейде эмда Европада эм уллу шахарды. Москва шахар агломерацияны аралыгъыды. Джерде эм уллу шахарланы онусундан бириди.

Москва глобал шахарланы санына киреди, бютеу дунияда ызы болгъан шахарды. Ол, шахарны уллу экономика потенциалы болгъаны себеблиди.

Москва — эм магъаналы транспорт, политика, экономика, культура эмда илму аралыгъыды къралны. Шахарны 6 аэропорту, 9 темир джол вокзалы, 3 суу порту (суу бла Атлантика эмда Шимал Бузлауукъ океанланы бассейнлерини тенгизлери бла байламлыды) барды. 1935 джылдан бери ара шахарда метрополитен ишлейди.

## Галерея

St Basils Cathedral-500px.jpg|Василий Блаженныйны собору
Kremlin Spasskaya Tower.jpg|Спасск къала
Russia-Moscow-Kremlin-Nicholas_Tower.jpg|Никольск къабакъ эшик
GUM Moskau.jpg|ГУМ
Russia-Moscow-Resurrection Gate.jpg|Воскересенск къабакъ эшик
Moscow State Historical Museum.jpg|Тарих музей


## Белгиле
Ньютон (ёлчем бирим)

**Ньютон** (белгилениую **Н**, **N**) — ЁС-де: кючню ёлчем биримиди.

1 ньютон , 1 кг массасы болгъан саннга 1 м/с² терклениуюню кюч ишлеген табагъа берген кючге тенгди.

Бирим белгили ингилиз физик Исаак Ньютонну атын джюрютеди.

1 Н = 105 дин.

1 Н ≈ 0,10197162 кгк.

## Къат эмда юлюш биримле
Къат эмда юлюш биримлени ЁС-ни стандарт индекслерини болушлугъу бла къурайдыла.

## Юлгюле
* Джер 102 г. массасы болгъан алманы 1 Н кюч бла энишге тартады (аллай кюч бла, джерде къымылдамай тургъан алма джерни басады).
* Джерни юсюнде 1 кг массасы болгъан сан дагъанына 9,8 Н чакълы бир кюч бла басады, аны бла 1 кг 10 Н чакълы бир болады.
* 70 кг массасы болгъан адамгъа джерни тартыуу 686 Н болады.
Океан

**Океан** (грек. *Ωκεανός*, буруннгу грек тейрини атындан къуралгъанды) — континентлени арасында джатхан, сууланы циркуляциясыны специфика башхалыкълары болгъан, дуния океанны юлюшю болгъан, эм уллу суу объектди. Тенгизле бла бирге, дуния океанны суу джюзюню ёлчеми Джер джюзюню 71% болады (361 млн. км2 чакълы бир). Джерни окаенларыны тюбюню рельефи тюрлю-тюрлюдю.

Океанланы тинтген илмугъа океанология дейдиле.

## Океанланы бусагъатдагъы белгилеую

2000 джылда Халкъла арасы гидрография организация дуния океанны беш океаннга юлешиниуун къабыл этгенди:

* Атлантика океан
* Индий океан
* Шимал Бузлауукъ океан
* Шош океан
* Къыбыла океан

Алай а Эресейде Къыбыла океанны кесича океаннга санамайдыла, аны сууларында Атлантика, Индий эмда Шош океанлагъа юлешедиле.

## Буруннгу магъанасы

Бурунгу Римде *Oceanus* сёз бла, белгили дунияны кюнбатыш джанындан суулагъа айтхандыла,бусагъатда ол Атлантика океанды. *Oceanus Germanicus* («Герман Океан») неда *Oceanus Septentrionalis* («Шимал Океан») океан деген сёз бла Шимал тенгизни белгилегендиле, *Oceanus Britannicus* («Британ Океан») деб а уа — Ла-Манш ачыкъбогъазны белгилегендиле.
Норвегия

**Норве́гия** (букмол *Norge* МФА: [ˈnɔ̂rɡə], нюнорск *Noreg*), официал аты — **Норвегия Короллукъ** (норв. *Kongeriket Norge / Kongeriket Noreg*) — Шимал Европада Скандинав джарымайрыкамны кюнбатыш кесегинде эм талай джууукъ гитче айрыкамлада орналгъан кърал. Кюнчыгъышда Швеция, Финляндия эм Россия бла чеклешеди. Баренцни тенгизи бла шимал-кюнчыгъышда джууулады, Норвег тенгиз бла кюнбатышда эм Шимал тенгиз бла къыбла-кюнбатышда. Къралны аты буруннгускандинав Norðrvegr — «шималгъа джол» деген сёзден келеди.

Ара шахары, эмда эм уллу шахары — Осло.

## Географиясы

## Халкъы

## Тарихи

## Политикасы

## Административ бёлюннгени

## Экономикасы

## Белгиле
Окъуу

**Окъуу** — Билим, усталыкъ алыуда неда аны игилеуде адамланы нюзюрлю юрениу ишлеулериди.

Кенг магъанада, окъуу — «...адамны акъылыны, халисини неда физика мадарларыны къуралыууну процесси неда продуктуду. Техника джаны бла окъуу — маданият байлыкъны — джыйылгъан билимлени, усталыкъланы школланы, колледжелени, университетлени эмда башха институтланы кючю бла бир тёлюден бир тёлюге нюзюрлю бериуню процессиди».

Тюз джашауда окъуу деб устаз сохтаны юретиуге айтадыла. Бу окъургъа, джазаргъа, санаргъа юретиугеда айтылыргъа боллукъду. Неда андан терен илмулагъа юретиугеда айтыргъа боллукъду. 

## Белгиле
Оруслула

**Оруслула** () — кюнчыгъыш славян миллетди. Кёбюсюне Россия Федерацияда джашайдыла, алай а Белоруссия, Украина, Къазакъстан, Эстония, Латвия, Молдавия, Литва къраллада да кёб оруслу джашайды. Орус тилде сёлешедиле. Аланы, орта тарих, культура эмда этник тамырла байлайдыла. 

Оруслула бусагъатда 150 миллион адам чакълы бир бардыла, аладан Россияда 115,9 миллион адам джашайды, ол, къралда джашагъан бютеу халкъны санындан, 79,8 % болады. Кёбюсюне христиан (православ, ортодокс) динни тутадыла.

## Алгъыннгы [[СССР]]-ни къралларында оруслуланы юлюшлери

Россияны тышында оруслуланы эм уллу юлюшлери Приднестровьедеди — халкъыны бютеу санындан 30,4 % чакълы бирди (2004 джыл санау). 

Къалгъан алгъыннгы СССР-ни къралларында оруслуланы юлюшлери былайды:
* Латвия (29,6 %, 2000 джыл санау бла эмда 27,7 % 2009 джылгъа бичиу бла),
* Эстония (25,6 %, 2000 джыл санау),
* Къазахстан (23,7 %, 2009 джыл санау),
* Украина (17,3 %, 2001 джыл санау),
* Къыргъызстан (12,5 %, 1999 джыл санау),
* Абхазия (10,9 %, 2003 джыл санау),
* Белоруссия (8,3 %, 2009 джыл санау),
* Литва (6,3 %, 2001 джыл санау),
* Молдавия (5,9 %, 2004 джыл санау, ПМР тергелмегенлей),
* Юзбекистан (4,9 %, 2000 джылгъа),
* Тюркмения (3,5 %, 2001 джылгъа),
* Къыбыла Тегей (2,8 %),
* Азербайджан (1,8 %, 1999 джыл санау),
* Гюрджю (1,5 %, 2002 джыл санау, Абхазия бла Къыбыла Тегей тергелмегенлей),
* Таджикистан (1,1 %, 2000 джыл санау),
* Эрмен (0,5 %, 2001 джыл санау),
* Тау Къарабах (0,1 %, 2005 джыл санау).
Орта Кюнчыгъыш

**Орта Кюнчыгъыш**, Къыбыла-Кюнбатыш Азияда тарих, маданият джууукълугъу болгъан къралладан къуралгъан бир география бёлгеди. Джерле арасы тенгизден Пакистаннга дери узалгъан бир регионду. Орта Кюнчыгъыш деген термин европачыланы континентлерини дунияны аралыгъына санаб дуниягъа къарамларындан тамалланады. Ингилизлиле 19 ёмюрде бу терминни хайырланыб башлагъандыла .

Бу ангыламгъа кёре Орта Кюнчыгъышны къралларына: Тюрк, Сирия, Катар, Ирак, Кипр, Иордания, Израиль, Ливан, Иран, Палестина, Сауд Арабия, Бирлешген Араб Эмиратла, Оман, Кувейт, Бахрейн, Йемен эмда Мисирди.

## Джууукъ Кюнчыгъыш бла Орта Кюнчыгъышны къатышдырыу

Орта Кюнчыгъыш кюнбатыш къраллада бир-бирледе Джууукъ Кюнчыгъыш ат бла белгиленеди, алай а Джууукъ Кюнчыгъыш Орта Кюнчыгъыш бла бирге Балканланыда къошады кесине. 

Бу ат бериуде къатышыу Осман Империяны чачылыуу бла башланнганды. Осман Империяны заманында Балканлада империяда болгъаны себебли Месопотамиягъа дери джерге Джууукъ Кюнчыгъыш дегендиле, Месопотамиядан Индостаннга дери джерге Орта Кюнчыгъыш дегендиле. 

Балканлада азат къралла къуралгъанындан сора бу ангылам унутулгъанды. Орта Кючыгъыш деген магъана уа Тюркден Индостаннга дери джерге айтылыб башлагъанды.

## Орта Кюнчыгъыш къралладан кёрюнюуле
 
File:Dubai night skyline.jpg|Дубаи, БАЭ
File:Cairo by night.jpg|Каир, Мисир
File:St sophia.jpg|Левкоша (Никосия), Кипр


## Белгиле
Орус тил

**Орус тил** () — кюнчыгъыш славян тилледен бириди, дунияда эм уллу тилледен бириди. Славян тилледен эм белгили (джайылгъан), Европада да эм кёб адам сёлешген тил орус тилди.

## Белгиле
Польша

**Польша** (), официал аты **Польша Республика** () — Ара Европада къралды. Шымалда Балтика тенгиз бла джууулады, кюнбатышда Германия бла чеклешеди, къыбла-кюнбатышда Чехия бла, къыблада Словакия бла, къыбла-кюнчыгъышда Украина бла, кюнчыгъышда Белорус бла, шымал-кюнчыгъышда Латвия эм Россия бла (Калининград область бла).

## Географиясы
Польшаны территорияны ючтен эки кесеги шималда эмда къралны ортасында Поляк алаша джер орналады. Къралны шималында тургъан Балтика тенгизни джагъасы къумлу, ба­тыу джерди. Аны бла Поляк алаша джер бла арасында Балтика сынджыр таула орналадыла. Польшаны къыбыла эмда къыбыла-кюнчыгъышда Малопольска эмда Люблин сыртлыкъла орналадыла. Польшаны къыбыла чекиде Карпат таула эмда Судет таула созулгъандыла. Карпатлада къралны эм мийик джери — Рысы тау (2499 м) орналады. 

## Халкъы

## Тарихи

### Польшаны территориясыны тарихде тюрлениулери



Polska960-992.png|Польша 960-992 дждж. 
Polska 992 - 1025.png|Польша 992-1025дждж.
Rzeczpospolita.png|Польша-Литва уния эм айныгъын заманында
Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|Польшаны юч юлешиниую (1772, 1793 эм 1795)
Polska-ww1-nation.png|20-чы йомюрню биринчи джарымында чеклери
Rzeczpospolita 1923.png|Польша къазауатла арсы заманда 1920-1938
Polska 1939-1941.png|Польшаны 1939-1941 дждж. юлешиниую
Curzon line en.svg|1945 джылдан джангы чеклери



## Политикасы

## Административ бёлюннгени
Польша 16 воеводстволагъа бёлюнеди, алада поветлеге бёлюнедиле, поветледа гминлеге бёлюнедиле.

## Экономикасы

## Сурат галерея

Warsaw palace.jpg|Варшава
Wilanów Palace.jpg|Варшава
Stare Miasto w Lublinie - kaplica św. Trójcy i donżon na zamku .jpg|Люблин
5 Lublin 04.jpg|Люблин
Lublin Castle 5 Lublin 28.jpg|Люблин
Kraków_Sukiennice.jpg|Краков
Poland-01789 - Courtyard (32080273906).jpg|Краков
Lublin trybunal noc.jpg|Люблин
Monumento Neptuno, Gdansk, Polonia, 2013-05-20, DD 05.jpg|Гданьск
Bazylika mariacka gdansk ubt.jpeg|Гданьск
Wroclaw 1.jpg|Вроцлав
Bielsko-Biała Town Hall.jpg|Бельско-Бяла
Teatr Polski w Bielsku-Białej 2.jpg|Бельско-Бяла
Torun-Rynek-ratusz-2.jpg|Торунь
Ayuntamiento, Poznan, Polonia, 2014-09-18, DD 73-75 HDR.jpg|Познань
7-11 Grodzka Street in Bydgoszcz 01.jpg|Быдгошч
Pałac w Rogalinie (4).jpg|Рогалин
Katedra we Fromborku.JPG|Фромборк


## Джибериуле
* Польшаны официал реклама-информация порталы
* Польша миллет турист сайты
* 
## Белгиле
Португал тил

**Португал тил** (порт. *língua portuguesa*) — индоевропалы тил юйюрню роман группасына кирген тилди. Сёлешгенлени саны бла роман тилледен, къысха джууукъ джетген испан тилден сора, экинчи тилди.

## Белгиле
Португалия

**Португалия** (), толу официал аты **Португал Республика** () — Европа континентни кюнбатыш къыйырында орналгъан кърал.

## Географиясы

## Халкъы
## Тарихи
## Политикасы
## Административ бёлюннгени
## Экономикасы
Правительство

**Правительство** — кърал оноуну этген баш коллегиялыкъ толтуруучу органды.

Правительствону баш нюзюрю — къралны закон чыгъарыучу органы (парламентни) алгъан оноуун джашаугъа киргизиудю.

## Правительствону стркутурасы

Правительство аннга кирген членледен къуралады, (министрледен) эмда къралны башчысы бла (король бла, президент бла) неда премьер-министр бла (правительствону председатели, канцлер, министрлени совети неда кабинетини председатели бла) башчылыкъ этиледи.

Федератив къраллада ара (федерал) правительство эмда федерациягъа кирген кърал къуралышланы правительстволары болады 

Коалиция правительство — талай партияны келечисинден къуралгъан правительстводу, ол кёбюсюне коалициялыкъ кесаматха кёре къуралады.

## Правительствону функциялары

Толтуруучу властны органы болуб, правительство, законланы тындырыугъа эмда кърал ишлени оператив оноууна джоралагъан ишни бардырады. Правительствону баш нюзюрю къралда рахатлыкъны сакълу эмда гражданланы хакъларын гарантия этиудю.

## Правительствону къуралыууну принциплери

Толтрууучу властны органларыны къуралыууну джорукълары хар къралдада бирча болмайды.
Парламент кърал оноу формасы болгъан къраллада, правительствону къураргъа эркинлик парламентге сайлаулада хорлагъан партиягъа неда коалициягъа бериледи. Партияланы бирида кёбчюлюгню алмаса, парламентге ётген партияланы араларында коалиция келишиу ючюн кёрюшюуле башланадыла, аны эсебинде не правительство къуралады, неда (коалиция къуралалмаса) джангы парламент сайлаула бардырыладыла.

Россия Федерацияда, 1993 джылны Конституциясына кёре, толтуруучу властный федерал органларыны структурасы Правительствону Председатели бла Президентге теджеледи, эмда Президент къабыл этеди неда этмейди. ЭФ-ны Конституциясы толтуучу властный федерал органларына Федерацияларыны субъектлеринде кеслерини джерли органларыны къураргъа хакъ береди.

## Дагъыда къарагъыз

* Халкъ
* Джамагъат
* Кърал
* Политика клуб

## Литература

* Samuel E. Finer. The History of Government from the Earliest Times (правительствону эм буруннгу заманладан бери тарихи), 3 томда. Oxford University Press: Оксфорд, 1997 бла 1999.
Промышленность

**Промы́шленность** неда **индустри́я** (, ) — предприятиелени (заводланы, фабрикаланы, магъадан оджакъланы, шахталаны, электростанцияланы) биргелей атыды. Ол кесине эмда халкъ мюлкню башха санагъатларынада урунуу амалланы чыгъарады, сырьёну, материалланы, отлукъну хазырлайды, энергияны чыгъарады, агъачны хазырлайды эмда эл мюлкню чыгъаргъанын джарашдырады. Промышленность — халкъ мюлкню эм баш санагъатыды, эмда джамагъатны чыгъарыу кючлерини айныуунда эм баш орунну алады.

Промышленность эки уллу санагъат къауумдан къуралады — табыучу эмда джарашдырыучу промышленностдан. Табыучу промышленностха тау-химиялыкъ сырьёну, магъаданны, къара эмда джылтырауукъ металланы эм магъадансыз сырьёну металлургия ючюн табхан эм чыгъаргъан, металлсыз магъаданланы, нефтни, газны, кёмюрню, торфну, сланецни, тузланы, магъадансыз къурулуш материалланы табыб чыгъаргъан предприятиеле, дагыда гидроэлектростанцияла, суу быргъыла, агъач хазырлаучу предприятиеле, чабакъ эмда башха тенгиз джаныуарланы тутуучу предприятиеле киредиле.

Джарашдырыучу промышленностха мешина ишлеуню, къара эмда джылтырауукъ металланы чыгъарыуну, прокатны, химиялыкъ эмда нефтехимиялыкъ продуктланы, мешинала бла оборудованиени, агъачдан этилген эмда къагъыт промышленностну, цементни эмда башха къурулуш материалла чыгъаргъан предприятиеле, дженгил эмда азыкъ промышленностну предприятиелери, эмда индустриял товарланы ремонтун этген предприятиеле киредиле.

## Дагъыда къарагъыз

* Экономика
* Экономиканы бёлгелери
Росей

**Эресей Федерация**, **Эресей неда Россей, Россия** (орус. *Российская Федерация, Россия, РФ*) — Евразияда (Европаны кюнчыгъыш джанында эмда Азияны Шимал джанында) орналгъан къралды. Джерини ёлчеми бла эм уллу къралды Джер юсюнде (17 234 031 км² неда 12 % (1/9) саулай къургъакъ джерни, неда 12,65 % (1/8) адам джашагъан джерден).

Халкъыны саны — 146 119 928 адам. Адам саны бла Эресей Джер юсюнде тогъузунчу орундады. Халкъны кёбюсю — 73,1 % шахарлада джашайды. Халкъны къурамындан 79,83 % оруслуладыла. Россияни кърал тили — орус тилди.

Эресейни 18 кърал бла чеклери барды, аладан джер бла: Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Белорус, Украина, Хачыпсы (Абхазия), Гюрджю, Къыбыла Тегей, Азербайджан, Къазакъстан, Къытай, Монголия, Шимал Корея; тенгиз бла — Япония, АБШ.

Эресейни ара шахары Москвады. Эресейде 16 шахар барды адам саны 1 миллиондан кёб, ала: Москва, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург, Къазан, Красноярск, Тёбен Новгород, Челябинск, Уфа, Краснодар, Самара, Дондагъы Ростов, Омск, Воронеж, Пермь, Волгоград.

## Тарихи

## Политикасы

Эресей 83 административ-территориал биримлеге бёлюнеди, аланы ичинде 21 республика (энчи къраллыкъла). Эресей Федерацияны Конституциясына кёре ол федератив демократ къралды.

Президенти — Владимир Путин.
Премьер-министри — Михаил Мишустин.

Эм уллу политика партия «Бирлешген Россия» (*«Единая Россия»*).

## Халкъы

Биринчи кере саулай халкъ санау Россей Империяда 1897 джыл ётгенди. Ол санаугъа кёре къралда — 67 миллион бла 473 минг адам джашагъанды. 1950—2008 джыллада халкъны саны тюрленнгенин график кёргюзтеди:

## Миллетлери

## Белгиле
Президент

**Президент** — къралны неда къраллыкъ ышанланы джюрютген къуралышны, коллегиялы органны, джамагъат бирлешиуню неда коммерциялыкъ къуралышны сайланнган башчысыды, бир-бир къраллада уа (сез ючюн АБШ-да) — алгъын бу орунну алыб тургъан адамны ёмюрлюк титулуду. Президент республикада, президент толтуруучу властны башчысы болады, парламент республикада уа — къуру кърал башчысы, бусагъатда диктаторланы асламысыда кеслерине президент дейдиле.

Этимологиясы — президент — «башчы» магъананы тутады ( (башда, алда) + *sedere* (олтурургъа) — башда олтургъан). Бусагъатдагъы «фирманы президенти», «компанияны президенти» бу магъанадан чыкъгъандыла. «Президент» сёз, къралны башчысыны титулу болуб биринчи кере американ колонияланы эркинлик ючюн къазаутыны заманында берилгенди, ол титулну джюрютген Джордж Вашингтон алгъа бурун «Континет конгрессни президенти» болгъанды, артдан британ патчахлыкъгъа къаршчы къозгъалгъан штатларыны келечилерини джыйылыууну башчысы болгъанды. 1787 джылны конституциясына кёре, «президент» ол башчылыкъ этген конгрессни орнуна, бютеу къралгъа башчы болгъанды.
Президент (магъаналары)

**Президент**
* Президент — къралны неда къраллыкъ ышанланы джюрютген къуралышны, коллегиялы органны, джамагъат бирлешиуню неда коммерциялыкъ къуралышны сайланнган башчысыды.

* Президент (изумруд) — 1993 джыл табылгъан 1200 грамм ауурлугъу болгъан изумруд изумрудду. Россияны биринчи Президенти ючюн аталгъанды алай.

*  «Президент-фильм» — россия кинокомпанияды. 

* талай фильмни атларында:
** Американ президент (фильм)
** Президентни самолёту (фильм)
** Президентни къачырыу (фильм)
** Президентни адамы (фильм)
** Президент бла туудугъу (фильм)
Сан-Марино

**Сан-Марино** (итал. *San Marino*), толу официал аты **Сан-Марино Республика** (итал. *Serenissima Repubblica di San Marino*) — Джерде эм гитче къралладан бири, Къыбыла Европада орналгъан, тёрт джанындан Италияны территориясы ортагъа алыбды. Сан-Марино — Европадан эм эски къралды. Къралны аты Рим империя заманында Сан-Марино тургъан джерде сыйлы Мариноны дин джамагъаты орналгъан ючюн къуралгъанды.

## Географиясы
## Халкъы
## Тарихи
## Политикасы
## Административ бёлюннгени
## Экономикасы

## Белгиле
Сара Бернар

**Са́ра Берна́р** (франц. *Sarah Bernhardt*, толу аты *Sara Marie Henriette Bernhardt*; 22-чи октябрь 1844, Париж &nbsp;— †26 март 1923, Париж)&nbsp;— актёрчулукъ усталыкъны юлгюсю болгъан, француз актриса.

Драматургия усталыкъны консерваториясын 1862 джылда бошаб, Сара Бернар Комеди Франсезде актер карьерасын башлагъанды. Кечирек Одеон театрдада ишлеб, кёб турмай Комедиге къайтады. 1880 джылдан башлаб энчи труппа къурайды, аны бла Европа бла Америкагъа турнеге чыгъады. АБШ-да болгъан заманында Томас Эдиссон бла танышады, ол Сараны ауазын фонографха джаздырады.

1900 джылда Сара Бернар тауушсуз кинода, Гамлетни ойнайды.

Актриса ёлюб кетгинчиге дери ойнаб тургъанды, ахыр кере сахнагъа 1922 джыл чыкъгъанды. 1915 джыл этилген аягъына ампутация огъунакъ тыйгъыч болалмагъанды .

## Фильмографиясы

* 1900: *Hamlet* / Гамлет 
* 1908: *La Tosca* 
* 1911: *La Dame aux Camélias* / Камелиялары бла дама
* 1912: *Adrienne Lecouvreur* / Андриен Лекувре
* 1912: *Les Amours de la reine Élisabeth* / Элизабета королеваны сюйгени
* 1912: *Sarah Bernhardt à Belle-Isle* 
* 1915: *Mères Françaises* / Францияны аналары
* 1915: *Ceux de Chez Nous* 
* 1916: *Jeanne Doré* /Жанна Доре 
* 1921: *Daniel* / Даниель 
* 1923: *La Voyante*

## Джибериуле
* Сара Бернарны сайты
* Аудиола
* Сара Бернар Гутенберг проектде 
* Фотосуратла
Сараевода мурдарлыкъ

**Сараевода мурдарлыкъ** — 1914 джылны 28-чи июнунда «Млада Босна» атлы серб миллетчи террорист организацияны члени, онтогъуз джыллы босниячы сербли Гаврило Принцип, австриячы эрцгерцог Франц Фердинанд бла аны бийчеси София Гогенбергни ёлтюргениди. Принцип 5 адамдан къуралгъан группагъа киргенди, группада тамадалыкъ этген Данило Илич болгъанды.

Сербияда ол заманда талай миллетчи (националист) организация болгъанды, ала бютеу къыбыла славянланы бир къралгъа джыйыб «Уллу Сербия» къураргъа излегендиле. Серб аскерни офицерлерини ичинде джашыртынлыкъ «Къара къол» атлы организация болгъанды. Аны умуту — Австрия-Маджаргъа бойсунуб тургъан серблени азатлагъан болгъанды. «Къара къолну» бачамасы серб контрразведканы тамадасы Драгутин Дмитриевич болгъанды. Пашични правительствосу огъуна андан къоркъаракъ болгъандыла. Серб правительство сезген болгъанды мурдарлыкъ оюмлары болгъанын, джаратхан да этмегенди аны, алай а чырмау да этмегендиле «Къара къолгъа»

Бу мурдарлыкъ Биринчи дуния къазауатны башланнганыны сылтауу болгъанды.
Саулукъ

**Саулукъ** &mdash; турууу сау организмни,  организм саулай эмда болгъан органла джашаяладыла.

## Саулукъгъа не тиеди?

Саулукъгъа тиедиле: ашгъан шхуур, джашагъан джер, тюз джашау.

Саулукъну бузадыла: Тютюн ичиу, ауруула, кирлик.

Медицина аурууланы кебюсюн сау этерге болушады.
Сауутлу кючле

**Сауутлу кючле** (СК) неда **аскер** — къралны эркинлигин эм территория бютеулюгюн, къазауат неда агрессия болса, джакълагъан сауутлу къуралышды. Политика властны къолунда бек магъаналы сауутду, дайым бла резерв компонентледен къуралыучанды.

Сауутлу кючлени къуралыуу, къурамы, аскерчилени юретиу — джамагъатны, къралны халисине кёре, кърал политикагъа кёре, къралны уллулугъуна, аны география турмушуна кёре, тарих, социал эмда культура адетлерине кёре болады. Алай а эм уллу магъана — къралны экономикасы бла власты аладыла.

Къралланы сауутлу кючлери саны бла, къуралыу принциплери бла, тындыргъан функциялары бла бир-бирлеринден айрыдыла.

Айныгъан къралланы сауутлу кючлерини бир-бирлерине ушагъан ышанлары барды:

* кёбчюлюк (мамыр заманда кёбюсюне сауутлу кючлени саны къралны адам санындан 1 % чакълы бир болады;

* кючлю мадарла къолларында болуу (ядролу, химия, биология сауутла);

* мийик дараджада да хазырлыкъ;
Сахара

**Саха́ра** (араб. صحراء) — Дунияда эм уллу къум тюздю, Шимал Африкадады. Кюнбатышдан кюнчыгъышха 4800 км, къыбыладан шималгъа 1200 км узунлугъу барды; джери 8,6 млн км² (Африканы джерини 30%). Кюнбатышдан Атлантика океан джууады, шималдан Атлас таула эм Джерле арасы тенгиз бла чеклиди, кюнчыгъышда уа Къызыл тенгиз барды. 

Сахара ондан артыкъ къралны джеринде уллу юлюш алады — Алжирде, Мисирде, Кюнбатыш Сахарада, Ливияда, Мавританияда, Малиде, Мароккода, Нигерде, Суданда, Тунисде, Чадда. Сахараны джерини кёбюсю адамсызды. Адамланы джерлешиуу къуру оазисле бла чекленеди.

Сахара, асыры уллу болгъаны себебли, къум тюзлени типлерини бирини ичинеда кирелмейди. Алай а, кёбюсю къумлу-ташлы типге киреди дерге боллукъды. Къум тюзню ичинде кёб бёлге барды: Тенере, Уллу Кюнчыгъыш Эрг, Уллу Кюнбатыш Эрг, Танезруфт, Хамада-эль-Хамраа, Эрг-Игиди, Эрг-Шеш, Араб къум тюз, Ливия къум тюз, Нубия къум тюз.
## Аты

«Сахара» ат б.э. биринчи ёмюрюнден бери белгилиди. Араб. صَحراء («*ṣaḥrāʾ*») сёзден къуралады, магъанасы 
"къум тюз", эмда аны кёбчюлюк саны «*ṣaḥārāʾ*» болады. 

Сахараны бёлгелерини бир къаууму, сёз ючюн - Танесруфт неда Тенере бербер тилден келедиле.

## Сурат галерея

File:Libya 4709 Idehan Ubari Luca Galuzzi 2007.jpg|Ливияны Физан бёлгесинден, Сахара къум тюзню кёрюнюую.
File:Sahara desert.jpg| Сахара
File:Libya 4985 Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg|Тадрарт-Акакус таула, Ливия
File:Libya 5210 Wan Caza Luca Galuzzi 2007.jpg|Ван Каза, Ливия
File:Mauritania, desierto 1997 09.jpg|Мавританияны дюналары
Росей империя

**Эресей империя, Россей империя** (, реф. дери орус. *Россійская Имперія*; дагъыда **Росси́йское государство** неда **Росси́я**) — Эресейни 1721 джылдан 1917 джыл Февраль революция бла республика баямланнгынчыннга дери атыды. Империяны Уллу Шимал къазауатны эсеби бла Пётр I орус патчах баямлагъан эди. Эресей империяны алгъа 1713—1728 джыллада ара шахары Санкт-Петербург болгъанды, андан сора 1728—1730 джыллада Москва, дагъыда 1730—1917 джыллада джангыдан Санкт-Петербург (1914 джыл шахарны аты Петроградха тюрленнгенди). Эресей империя джер ёлчеми бла дунияны тарихинде болгъан къралладан ючюнчю болгъанды (Монгол бла Британ империяладан сора) — шималда Шимал Бузлауукъ океандан къыбылада Къара тенгизге дери, кюнбатышда Балтика тенгизден кюнчыгъышда Шош океаннга дери джайылгъанды. Империяны Башчысыны — бютеуресей императорну тыйгъычы болмагъан, абсолют власты болгъанды 1905 джылгъа дери. Империяны закончыгъарыучу органы — Кърал Дума къуру 6 (19) октябрда чачылгъанлыкъгъа, 1917 джыл 1 (14) сентябрда Эресей официал халда республика баямланнганды.

## Белгиле
Румыния

**Румыния** () — Европаны къыбла-кюнчыгъыш джанында орналгъан кърал, конституциясына кёре — демократиялы республика. Ара-шахары — Бухарест. Къралны аты латинча «romanus» — «римли» деген сёзден къуралгъанды. 

Шымалда эм кюнчыгъышда Украина бла чеклешеди, шымал-кюнчыгъышда — Молдавия бла, къыблада — Болгария бла (чек Дунай суу бла барады), кюнбатышда — Сербия эм Маджар бла. Къыбла-кюнчыгъышда Къара тенгиз бла джууулады.
## Географиясы
## Халкъы
## Тарихи
## Политикасы
## Административ бёлюннгени
## Экономикасы
Секунд

**Секу́нд** (белгилеую: **с**, **s**) — заманны ёлчелеу бирими ЁС-ни тамал биримлерини бириди.

Бир секунд — таякълауну 9 192 631 770 кёзюую чакълы бир заман интервалды. Ол цезий-133-ню атомуну рахатлыкъда, бек джукъа эки дараджасыны арасында 0 К температурада, тыш къырладан рахатсызлыкъ болмай, кёзюуге тенгди. Бу ангылам 1967 джыл алыннганды (температура бла рахатлыкъны юсюнден билим 1997 джыл къошулгъанды)

## Керели эмда юлюшлю биримле

«Секунда» бирим бла ЁС-ни юлюш префикслерин хайырланадыла (деци-, санти- тышында) Заманны уллу аралыкъларын ёлчелер ючюн такъикъа, сагъат кибик биримле хайырланадыла.
Сельва

**Се́льва** (исп. *selva* (тамыры латинчадан *silva * — чегет)) — Бразилия, Колумбия кибик къраллада мылы тропик чегетлени (джунглилени) белгилеген география терминди. Сельва тохтаусуз мылы болгъан тюз, неда чунгур джерледе къуралады, тропика джангурланы минерал затланы топуракъдан джуууб къоратханы себебли, сельваны топуракълары джарлыдыла.  Сельвада кючлю мырдылыкъ болады. Ёсюмлюк эмда джаныуар дуния бояулулугъу бла, кёблюгю бла айрылады.

## Сельваланы тюрлюлери

* Амазон сельва, Къыбыла Америкада
* Лакандон сельва, Мексикада
* Конгону сельвасы
* Папуа-Джангы Гвинеяны сельвасы 
* Борнеонусельвасы 
* Дарьенни сельвасы
* Чокону сельвасы
* Ара Американы сельвасы
* Мадагаскарны сельвасы
* Мисьонераны неда Парананы сельвасы , Аргентина
* Санто Домингону сельвасы
* Парана сельва Аргентина, Парагвай эм Бразилия
* Тукумано-Оранен неда Юнгас Аргентина сельва.

## Джибериуле

* Джангур чегетле / тропик чегетле
* Comunidad Nativa de Queros Selva Perú Cusco
* Portal Selva Lluviosa (инг.).
* Джангурлу сельваланы къралларыны коалициясы (ингил.)
Синан

**Мимар Синан** неда **Къоджа Мимар Синан Агъа** (**Синанеддин Юсуф** — **Абдулменнанны джашы Синан**; осман тюрк тилде: قوجه معمار سنان آغا; туугъаны — 29 май 1489 джыл,ёлгени — 9 апрель 1588 джыл) — Османлы къралда баш архитектор эмда къурулушда башчылыкъ этиб тургъан белгили адамды. I Сулейман, II Селим эм III Мурат патчахланы заманларында баш архитектор болуб ишлеген Мимар Синан, этген чыгъармалары бла озгъан заманлада эмда бусагъатлада дуния танылгъан бир фахмуду. Эм баш чыгъармасы, «усталыгъымы чыгъармасы» деген, Селимие межгитди.

## Биографиясы

Синанеддин Юсуф, Кайсери илни Агрианос (бюгюн — Агрынас) элинде христиан (эрмен неда грек) юйдегиде туугъанды. 1511 джылда Селим солтанны заманында янычарлагъа алыныб Стамбулгъа келеди.

Сулейман солтанны янычарлары бла бирге Австриягъа джюрюшге къошулады, андан сора Синанны фахмусу эслениб ол кадет джаяу корпусха башчылыкъ этиб башлайды, кечирек Австриядагъы 62-чи мараучу корпусха башчылыкъ этгенди. Кесини къуллугъуну заманында Синан, къалалыны, мекамланы тоб бла чача, аланы къарыусуз, джукъа джерлерин эсге алыргъа кюрешгенди.

1535 джыл Багдадха джюрюшде патчах сакълауулну башчысы болуб къошулгъанды, эмда Ван кёлде бетджанла ишлетгенди.

1537 джыл султан аскер корпус бла бирге Молдавиягъа чабыыулгъа къошулгъанды, анда Сулеймана Биринчини, Прут сууну юсю бла талай кюннге кёпю ишлеб кёзюне илиннгенди.

Бу компанияланы бютеуюнде Синан кесин фахмулу инженер, асыулу архитектор кибик кёргюзгенди. 1538 джыл Мисирни ара шахары Каир алыннганында, султан аны шахаргъа баш архитектор этиб салады эмда шахарны планында болмагъан эмда келишмеген мекамны чачаргъа эркинлик береди.

1539 джыл баш везир Челеби Луфти Паша болады, Синан Каирден чакъырылыб Стампылгъа баш архитектор болады. Орнуну аты алай болсада Синан ишде бютеу Осман империяда къурулушха джууаблы болгъанды.

Кесини джашауунда Синан 375 мекям ишлегенди- межгитле, школла, аш юйле, больницала, акведукла, кёпюрле, къалала, хамамла эмда башхала.

1588 джылны 7-чи февралында ауушханды. Сулеймание Межгитни къыбарларында басдырылгъанды.

## Галерея


016 Istanbul.11.2006 resize.JPG|Сулеймание Межгит, аллында солда - Рустам Паша межгит
Istanbul - Süleymaniye camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006 - 25.jpg|Сулеймание межгитни ичи
Mimar Sinan Türbesi.jpg|Синанны тюрбеси
Edirne 7333 Nevit.JPG|Эдирнеде 1575 джыл ишленнген Селимие межгит
Selimiye Mosque, Dome.jpg|Селимие межгитни куббеси
Istanbul - Mesquita de Mihrimah.JPG|Михрима-Султан межгит
DSC04157 Istanbul - Rüstem Pasha camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006.jpg|Рустам Паша межгитни галереясыны онг къабыргъасы
Bath of Roxelane Istanbul 2007.jpg|Хаммам Хасеки-Хуррем
Mimar Sinan - Mosquée Şehzade Mehmet, Istanbul (02).jpg|Шехзаде межгит
View of Mosque in Istambul from Gulu Oglu baklava fabrika.jpg
DSC04130 Istanbul - Mehmut Pasha Camii - Foto G. Dall'Orto 25-5-2006.jpg|Мехмут Паша Межгит
Visegrad Drina Bridge 1.jpg|Вишеградда кёпюр



## Джибериуле
* Sinana saygı.org 
* Mimar Sinan Eserleri.com
* Mimar Sinan Eserleri Gezi Haritaları

## Белгиле
Словения

**Словения** (), **Слове́ния Респу́блика** () — Ара Европаны къыбыласында орналгъан къралды. Кюнбатышда Италия бла чеклешеди, шималда — Австрия бла, шимал-кюнчыгъышда Маджар бла, къыбылада эм кюнчыгъышда — Хорватия бла, къыбыла-кюнбатышда Адриатика тенгизге чыгъыуу барды. Къралгъа ат словен миллетни атындан берилгенди.
  
Словения БМО-ну, Европа Бирликни эмда НАТО-ну члениди, Шенген келишимге киреди.

 
## Links
 
* Slovenia.si. Your gateway to information on Slovenia.
* Government of the Republic of Slovenia
* Hiking - Slovenia
Суверенитет

**Кърал суверените́т** ( — баш оноу, власть) — бойсунмагъан къралны, политика-хакъ эркинлигин, халкъла арасы хакъны субъекти болуб мийик джууаблылыгъын эмда багъасын белгилеген сыйырылмазлыкъ юрист халыды; кърал оноуну баш болуруна эмда башха къралны оноууна бойсунмауу ючюн керекди; бойсунмагъан къралны сау социал биригиу кибик статусун тюрлендириуу бла не къуралады неда къуруйду; бойсунмагъан къралланы хакъда тенгликлеринде тамалланнганды.

## Ачыкълауу

Къысхасыча, суверенитет демеклик, бу къралны ичинде бютеу джорукъланы, кърал кеси салады. Суверенитетсиз кърал, къралгъа саналмайды — не колонияды неда башха къралны юлюшюдю.

Суверенитени джюрютген, сайлауланы юсю бла къралгъа оноу этген халкъ болургъа неда абсолют монарх болургъа боллукъду.

## Тарихи

Бу ангыламны XVI ёмюрде француз юрист Жан Бодэн джюрютюб башлагъанды, эмда аллында феодал хакъ бла байламлы болгъанды, баш сюзеренни вассал тамадалагъа властын белгилегенди. Аны ангыламына кёре, суверенитет - къралда монархны абсолют эмда чачылмазлыкъ властыды. Алай а 1648 джылдагъы Вестфалия мамырлыкъ бютеу европа къраллагъа суверен хакъ эркинликлеге ие болууларын къабыл этгенди (включая вассалов Сыйлы Рим империяны вассал къралларынада), аны бла бусагъатдагъы, хар къралны керекли ышаны болгъан, системагъа тамал салыннганды.

1933 джыл Монтевидеода (Уругвай) конференцияда суверенитетни концепциясы джарашдырылгъанды, аннга кёре кърал, аны суверенитети танылыр ючюн быллай ышанлагъа ие болургъа керекди:

* белгили бир территориягъа ие
* ол территорияда азда-кёбда болсун хаман джашагъа халкъ
* ишлеген правительствосу
* суверенитет башха къралла бла къабыл этилиу

Арт заманда, глобализацияны процесслери бла байламлы болуб, миллет суверенитет ангылам алгъыннгы магъанасын тас эте барады. Къралланы араларында байламла кючлю бола, къралларасы органланы къарыулары ёсе, алагъа къралла кеслерини суверен хакъларыны къауумун бередиле (юлгю — Европа бирлик), башха джанындан — бир-бир проблемала алгъындача болмай халкъла арасы дараджада къараладыла (сёз ючюн адам хакъла.

Бусагъатдагъы политологияда *(кърал) суверенитет* термин «бойсунмамакълыкъ» сёз бла синоним кибик хайырландырылады.

## Белгиле

## Джибериуле

* Халкъла арасы хакъны тамаллары 
* БМО-ну официал сайты
* БМО-ну сайтында халкъла арасы хакъны бёлюмю
* БМО-ну Халкъла арасы Сюдюню сайты
Суу (черек, къобан)

**Къобан** (черек, суу) — джертюбю саркъыу сууланы кесини бассейнинден эмда джербашы саркъыу сууладан ашам табхан, кеси тешген суу орун бла саркъгъан табигъат суу агъымды. 

Къобанланы джерни гидрологиясыны бёлюмю — къобан гидрология (потамология) тинтеди.

## Баш билгиле

Хар къобанныда къуралгъан джери — башы эмда тенгизге, кёлге неда башха къобаннга къошулгъан джери — аягъы болады.

Кеслери океанлагъа, тенгизлеге, кёллеге неда къумлада мырдылада тас болгъан къобанлагъа — баш къобан дейдиле; баш къобанлагъа къошулгъан суулагъа — джетек суу дейдиле.

Кесини джетеклери бла баш къобан — къобан системаны къурайдыла, ол кеси къалынлыгъы бла белгиленеди.

Суу джыйыу майдандан къобан системаны сууларын джыяды. Суу джыйыу майдан бла бу къобан системаны тутхан эмда башха къобан системаладан суу айырыу бла джаякъланнган джер къабукъну огъары къатларыны бирлигине къобан бассейн дейдиле.

Къобанла рельефни созулгъан, алаша формаларында — ёзенледе саркъадыла, ёзенни эм алаша джерине суу орун дейдиле, ёзенни къобан къобхан заманында батдыргъан кесегине уа — пойма, неда пойма терраса дейдиле.

Суу агъымны чегине джагъа дейдиле, сууну агъымына кёре онг бла сол джагъа айырадыла. 

Сууну башы бла аягъыны башхалыгъына къобанны тюшюую дейдиле; къобанны тюшюуюню узунлугъуна илишкиси къобанны тиклиги деб белгиленеди, эмда процентле (%) бла неда промиллеле (‰) бла белгиленеди.

Саркъгъан джерлерини рельефине кёре къобанла *тау* неда *тюздеги* боладыла. Кёб къобанлада суу тау тип бла башланыб тюздеги типге кёчеди. **Тау къобанла**, асланмысы бла уллу тиклиги бла, терк саркъыуу бла айрылады. Тар ёзенледе саркъадыла. **Тюздеги къобанлада** меандрла ёч тюбейдиле. 

Джер тобну юсюнде къобанла тенг юлешинмегендиле. Хар континентде башха океанлагъа суу саркъыуун чеклери — суу айырыуланы белгилерге боллукъду. Джерни баш суу айрыуу континентлени эки баш бассейннге юлешеди: атлантика-арктикалыкъ (Атлантика эмда Шимал Бузлауукъ океанлагъа саркъады) эмда шошокеанлыкъ (Шош эмда Индий океанлагъа саркъады ). 

Къобан сеть эм бек къалынлыкъгъа экватор бёлгеде джетеди, анда дунияны эм уллу къобанлары саркъадыла — Амазонка, Конго; тропик эмда орта климат бёлгеледе да болады къалын, алай а тау районларында болуучанды (Альпла, Кавказ, Къаялы таула д.а.к.). Къуругъан джерледе кёзюулю саркъгъан къобанла боладыла (вади Сахарада, крик Австралияда д.б.).

## Дунияны эм уллу он къобаны

 
# Амазонка (7100 км)
# Нил (6650 км)
# Янцзы (6300 км)
# Миссисипи, Миссури бла бирге (6420 км)
# Хуанхэ (5464 км)
# Обь, Иртыш бла бирге (5410 км)
# Амур Аргунь бла бирге (4410 км)
# Конго (4380 неда 4670 км) (башыны белгилегенине кёре)
# Лена (4400 км)
# Макензи (4240 км)
Сууну аягъы

**Сууну аягъы** — сууну  кёлге, тенгизге, башха къобаннга неда башха тюрлю бир суу джыйылыу джерге акъгъан джериди. Сууну аягъыны тюз башында дельта неда эстуарий (лиман) къуралыучанды.

«Сууну аягъы» терминден сора «Сокъур суу аягъы» деген термин барды. Сокъур суу аягъы деб суу иссиликден къуруса, неда сугъарыугъа алыныб, неда джерни тюбюне кетиб агъым джокъ болса айтылады.

## Сиз билемисиз

* Бир-бир сууланы аякълары хаманда бир джерде бошалмайды. Сёз ючюн: Окаванго сууну аягъы Калахари къуругъан тюзню мырдыларында тас болады. Контровод суу а уа бир-бирде Уссури суугъа, бир-бирде уа Бикин суугъа агъады.
* Эки уллу сибирь суу — Бия бла Катунь суу аякъларында бир-бирлерине къошулуб, дунияны эм уллу сууларыны бири болгъан, Обь сууну джаратадыла.

## Дагъыда къара

* Сууну башы
Сууну джоюлгъаны

**Сууну джоюлгъаны** (суу агъымда) — суу агъымны чорт кесилиминде сууну ёлчемиди. Джоюм биримледе ёлчеленеди (м³/с).
гидрологияда сууну джоюлгъаныны максимум, джыл ортам, минимум эмда башха ангыламлары барды. Суу орун къурагъан факторланы эм башларындан бирине саналады.

Кёбюсюне акъгъан суула бла быргъылада суу джоюм къысдырылмагъан суусунлагъа тохтаусузлукъну тенглешдириуюню формуласына тамалланнганды:

: Q=A\,\bar{v}
:* Q — сууну джоюлгъаны [м³/c]
:* A суу агъымны чорт кесилимини майданы (быргъыны неда суу орунну суу бла толгъан кесегини ) [м²]
:* \bar{v} агъымны орта терклиги [м/с]

гидрогеология бла геологияда «Суу джоюм терминни орнуна» «дебит» термин хайырланыргъа боллукъду. 

Океанологияда тенгиз агъымланы джоюму Свердрупла бла ёлчеленеди.
Сууну башы

**Сууну башы** — суу агъымны (сёз ючюн, къобан неда кёзлеу) башланнган джериди. География картада суу агъым кёбюсюне нохтачыкъ бла белгиленеди.

Сууну башына кёбюсюне суу орунда тохтаусуз суу агъым башланнган джер саналады.

Кёб башы болгъан къобан системада *Сууну башына* аягъындан эм узакъ болгъан башха неда эм толу суулу болгъаны саналады. Бир-бирде сууна башына эки башха сууну бир-бирлерине къошулгъан джери саналады. Сёз ючюн, Шимал Двина, Сухона бла Юг сууну бир-бирлерине къошулгъан джерлеринден башланады, Амур суу Шилка бла Аргунну бир-бирине къошулгъанындан къуралады. Ол заманда сууну гидрография узунлугъу баш суу бла, башлагъан сууланы эм узакъ башы болгъанны узунлугъуну суммасы саналады.

## Дагъыда къара

* Сууну аягъы