Къаранчха кърал

**Къаранчха кърал** (**къаранчха режим**) — кесинден кючлю къралны политикасын бардыргъан, алай а формал халда бойсунмагъан къралны белгилеген терминди.

"Къаранчха кърал" термин бла белгиленнген къралны статусу, эркинлигини дараджасы эмда суверенитетини толулугъу къралдан къралгъа бек айрыды. Халкъла арасы хакъ оккупацияда болгъан къаранчха къралланы легитим санамайды.

«**Къаранчха правительство**» терминни биринчи кере белгиленнгени 1884-чю джылда Мисирни хедиваты бла байламлы болгъанды. Къаранчха режимни классика юлгюсю, Японияны 1932-чи къурагъан Маньчжоу-Го кърал болгъанды .

## Энчиликле
Къаранчха кърал болум, къралны болууу тыш кючге байламлы болса (андан кючлю къралгъа), аллай къралны правительствосу уа халкъыны излемини орнуна ол тыш кючню ызындан барады, артыкъсыз да халкъла арасы илешкиледе, бир-бирде уа ич политикада да; алай болса да формал халда кърал бойсунмагъан къраллай къалады, тыш къралны берген буйрукълары уа ташатын этиледи. Къаранчха кърал болум тыш кърал аскер интервенция болса да болургъа болады, кертиликде башха къралны аскер кючю бла къуралады эмда джашатылады, де-факто кърал оккупацияда болады.

Къралны бар болуу территориясы да болургъа керек этеди, ол себебден тыш къралгъа бойсуннган, кертиликде территорияны контроль этмеген правительство болса, аннга *«къаранчха правительство»* терминни хайырланадыла, сёз ючюн, фин къазауатны заманында СССР къургъан «Финляндия демократ республика».

«Къаранчха кърал» термин **кеч [[джангы заман]]ны** эмда **[[эм джангы заман]]ны** къралларына хайырландырылады. Аны тышында «клиент кърал», «сателлит кърал» терминле да хайырланадыла, алай а бу терминле айры магъаналаны тутаргъа боллукъдула. Ингилиз тилли литературада «къаранчха кърал» термин (*puppet state*) XIX ёмюрню арасындан хайырланыб башланады, алгъы бурун ол термин Батавиягъа хайырландырылгъанды. Аны аллындагъы тарих кёзюулеге вассал кърал термин хайырландырылады.

Термин политикалыкъ риторикада да кёб тюбейди, аны бла къралны боусуннган халын чертиб кёл къалдырыучу халда айтадыла.

## Тарихде юлгюле

### XIX ёмюр
Бусагъатдагъы ангыламда биринчи къаранчха къраллагъа Францияны революциячы эмда Наполеончу къазауатларыны заманындагъы «эгеч республикаларыдыла»: Нидерландланы территориясында Батавия республика, Италияда Цизальпин республика бла Лигурия республика, Швейцарияда Гельветика республика  эмда кёб башха. Къаранчха республикала бла бирге Францияны башха статуслу бойсуннган къраллары да болгъанды — вассал короллукъла бла протекторатла.

### Япон империя
XIX аягъында эмда XX ёмюрню биринчи джарымында Япон империя Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияда кесини башчылыгъында «Уллу кюнчыгъыш-азия айныу сфераны» къурургъа курс алгъанды. Алчы болур ючюн кюреш Экинчи дуния къазауатны заманында апогеине чыкъгъанды. Бу кюрешни заманында талай къаранчха кърал эмда правительство къуралгъанды, аланы къурагъан заманында Япония кесин Азия халкъланы Британия бла Францияны колониячы бийлигинден къутхаргъан баш кюшча кёргюзгенди. Быллай бойсуннган режимлени юлгюлери:

* Маньчжоу-Го (1932—1945 гг.), Маньчжурияда кърал, къагъатда къралгъа башчылыкъ маньчжур династия Цинни ахыргъы императору этгенди. Кертиликде уа власть япон кенгешчилени къолунда болгъанды. Маньчжоу-Гону территориясында Квантун аскерни иги кесек бёлеги болгъанды.
* Эркин Индияны болджаллы правительствосу (1943—1945 гг.), Японлула кючлегенлеринден сора, Сингапурда къуралгъанды, эмда Индиядан кёчгюнчюледен къуралгъанды, Британ Индияны бир кесек джерин кючлеген японлула бла оноуу джюрютюлгенди.

Толтурулмагъан проектлени бири да "бойсунмагъан" Индонезия къралны къуралыуу болгъанды (ол заманлада Голланд Индия).

### Нацист Германия
Бир-бирде Германияны Экинчи дуния къазауатда джандаш къралланы барысына да къаранчха режимле деучендилел. Бу оюмгъа баш аргумент, Германия ол джандаш къралланы араларында байламланы туурадан болмай, аны юсю бла бардыргъаны болгъанды. Башха оюмгъа кёре, "къаранчха кърал" терминни къуру толусу бла бойсунмаулугъу болмагъан къраллагъа хайырландырыргъа керекди. Аллай къралланы колонияладан башхалыгъы къуру бойсунмаулукъну къагъытда декларация болгъаны болады. Германиягъа тюрлю-тюрлю дараджада бойсунуу болгъан кралла:

* Богемия бла Моравияны Рейхспротектораты — 1939 джылда Чехословакия бёлюуден сора Германия къурагъанды.
* Итальян социал республика — Италияны немецле оккупация этген шимал территориясында къуралгъанды. 1943-1945 джыллада болгъанды.
* Бойсунмагъан кърал Хорватия
* Словак республика (1939-1945)
* Миллет бирликни правительствосу (Венгрия)
* Виши режим
* бир-бирде къаранчха режимлеге (кърал ышанлары болмагъанлай) Локот республика атлы къуралушны — немец властла эмда джерли коллаборационистле бла Брянск, Орёл эмда Тула областланы чеклеринде къуралыб 1941-чи джылны ноябрындан 1943-чю джылны августуна дери болгъан административ-территория къуралышны да санайдыла.

### Совет Россия эмда СССР
Совет Россия бла СССР-ге бойсуннган режимлени юлгюлери:

* Узакъ Кюнчыгъыш республика (1920—1922 дждж.). Совет Россия бла Узакъ Кюнчыгъышны оккупация этген япон аскерлени арасында буфер кърал болуб къуралгъанды. Кертиликде РСФСР-ни совнаркомуну эмда РКП(б)-ны АК-ни оноунда болгъанды, республика къагъытда бойсунмагъан кърал болуб декларация этилгенди.
* Финляндия Демократ Республика (1939—1940 дждж.). Баямланнган республиканы башхаладан энчилиги кесини энчи территориясы болмагъаныды (чеклени Маннергеймни аскерлерин къаушатхандан сора белгиленир план болгъанды). Алай болса да башында Отто Куусинен болгъан правительствосу эмда кесини аскер болгъаны (Фин халкъ аскер).
* Азербайджан Демократ Республика (ноябрь 1945 — ноябрь 1946) — СССР-ни болушлугъу бла Иранны шималында къуралгъан кърал (Къыбыла Азербайджан).
* Афганистан Демократ Республика (1978—1992 дждж.,  1987 джылдан — «Афганистан Республика »). СССР Афганистанда граждан къазауатха къатышады, аскерлени къралгъа киргизиб, ол заманда болгъан премьер-министр Аминни тайдырыб, СССР-ге джанлы болгъан Кармалны салады.

### АБШ
АБШ-гъа тюрлю-тюрлю дараджа бойсунуулары болгъан къралланы юлгюлери:
* Къыбыла Вьетнам — бусагъатдагъы Вьетнамны къыбыла джанында, 17-чи параллелден къыбылагъа 1954-1976 дждж. бир-бирин алмашдыргъан къралланы литературада джюрюген атыды;
* Иракны болждаллы коалиция правительствосу.

### Къыбыла-африка бантустанла

Къаранчха режимлени юлгюлерине, КъАР-да апартеидни заманында "Бантуланы кеси оноуларын джюрютюуню юсюнден законнга" кёре (банту деб Къыбыла Африканы бютеу къара терилилерине айтылгъанды) къуралгъан бантустанла болгъандыла (неда "миллет джуртла", ингил. *homeland*). Ала кеси оноуларын этген миллет автономиялагъа саналгъандыла, тёрт бантустан а уа формал халда бойсунмаулукъ да алгъанды, алай а дунияда танылмагъандыла. Апартеид къоратылгъандан сора бютеу бантустанла КъАР-ни къурамына киргендиле.

Бантустанланы къаранчха режимлеге саналгъанларыны баш чурумлары быладыла: КъАР-де кёблюк болгъаны бютеу къара терили адамла тюрлю-тюрлю бантустанлада джаздырылгъандыла, алай а бантустанлагъа берилген территория бек гитче болгъанды. Къара терилиле КъАР-ни гражданлары болмай, бантустанланы гражданларына саналгъандыла, ол шартлада ала КъАР-де тыш кърал ишчи кючге саналгъандыла эмда кърал ичинде эркин кёчюу эмда политика системагъа къатышыу хакълары болмагъанды.

Бусагъатдагъы политикада "бантустан" деб артха къалгъан, миллет принцип бла къуралгъан къаранчха къралгъа айтылады.

### Россия
2014 джылда Украинаны Къыбыла-Кюнчыгъышында орус тилли къауумну къозгъалыуларын чурум этиб Донецк эмда Луганск областланы территорияларында  Донецк Халкъ Республика (ДХР) бла Луганск Халкъ Республика (ЛХР) баямланадыла. . Бир къауум къайнакъла бу республикаланы къаранчха кърал деб белгилейдиле, башхала уа терминни анахронизмча кёрюб, аны орнуна «де-факто кърал» терминни хайырланадыла ().

2022-чи джылны февралында Россия бу эки республиканы бойсунмаулугъун таныйды, алай а аны ызындан Украинагъа толу масштаблы кириуюнден сора аннексия этиб, кесине къошады.

## Бусагъатдагъы юлгюле

Бир къауум специалистле халкъла арасы таныгъан бир кралны территориясында къуралгъан, алай а ючюнчю къралгъа бойсуннган танылмагъан эмда толу танылмагъан кърал къуралышланы къаранчха къраллагъа санайдыла.

* Россияныкъыла:
** Днестр бою Молдаван Республика ( 1990 джыл Молдованы территориясында къуралгъанды)
** Къыбыла Тегей (1991 джыл Гюрджюню территориясында)
** Хачыпсы Республика (1994 джылда Гюрджюню территориясында)
* Шимал Кипрни Тюрк Республикасы ( 1974 джылда Кипрни территориясында)

Башха специалистле бу терминни анахрозмге санагъанлары себебли, аны орнуна «де-факто кърал» терминни хайырланадыла ().

## Дагъыда къара

* Банан республика
* Вассал кърал
* Буфер кърал
* Сателлит кърал
* Клиент кърал
* Сюзерен

## Белгиле