open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Баргъан суу

**Баргъан суу** — сууу ызы бла энишине таба дайым неда болджаллы джюрюген суу объектди.

Баргъан суула быллай категориялагъа бёлюнедиле:
* Дайым (суучукъла, суула) эмда болджаллы (къуруучу суула) баргъан суула;
* Табигъат (суула) эмда джасалгъан () баргъан суула.


Image:SuoneAusserberg1.jpg|Илипин
Image:Hagmolenbeek.jpg|Гитче суу
Image:Rising-sun-indiana-ohio-river--from-above.jpg|Уллу суу


## Дагъыда къарагъыз
* Тенгиз джюрюуле

## Адабият
* *Маккавеев Н. И.* Русло реки и эрозия в её бассейне. М.: Изд-во АН СССР, 1955, 346 с.
* *Чеботарев А. И.* Гидрологический словарь. Л.: Гидрометеоиздат, 1978, 308 с.
Джёгетей Аягъы район

**Джёгетей Аягъы муниципал район** (, , )  — Къарачай-Черкес Республиканы къурамына кирген административ районду.

Административ аралыгъы — Джёгетей Аягъы шахарды.

## Географиясы

Районну майданы — 911 км².

## Тарихи

1957 джылда РСФСР-ни Баш Советини Президиумуну указы бла Черкес автоном областдан  Къарачай-Черкес АО къуралгъанды. 1943 джыл кетерилген Къарачай автоном областны районлары — Зеленчук, Клухор, Уруп, Гитче Къарачай эмда **Джёгетей Аягъы** — джангыдан къуралгъан областны къурамына киргендиле.

## Административ бёлюнюую
**Джёгетей Аягъы районну** къурамына киредиле:
* **шахар джерлешим**
# Джёгетей Аягъы шахар джерлешим
* **эл джерлешимле**
# Важный эл джерлешим — Важный эл
# Гюрюлдеуюк эл джерлешим — Гюрюлдеуюк эл
# Джёгетей эл джерлешим — Джангы Джёгетей эл, Эски Джёгетей эл, Къызыл-Къала эл
# Къойдан эл джерлешим — Къойдан эл
# Красногорская эл джерлешим — Красногорская стансе
# Сары-Тюз эл джерлешим — Сары-Тюз эл
# Элтаркъач эл джерлешим — Элтаркъач эл

## Халкъы
Районда джашагъанланы саны — 50,0 минг адамды (2010).

## Экономикасы

## Белгили адамлары
* Багъатырланы Умарны джашы Харун (1907—1966) — Совет Союзну Джигити, гвардияны полковниги. Эски Джёгетей элде туугъанды.
Ортабайланы Альбертни джашы  Тауберт {16.11.1990] назмучу,кечерючю,карт алычу

## Дагъыда къарагъыз
* Къарачай-Черкесияны административ бёлюнюую
* Къарачай-Черкесияны джерлешимлери

## Джибериуле
* Къарачай-Черкесияны официал сайты
* Къарачай-Черкесияны административ-территориял бёлюнюую
Уруп район

**Уруп муниципал район** (, , )  — Къарачай-Черкес Республиканы къурамына кирген административ районду.

Административ аралыгъы — Преградна станседи.

## Географиясы

Районну майданы — 2782 км².

## Тарихи

Уруп районну алгъыннгы аты Преградна район болгъанды. Ол, Къарачай автоном областны къурамында 1938 джылны 7 сентябрында къуралгъанды. 1943 джылны 12 октябрында, къарачай миллетни депортациясыны эсебинде, Къарачай автоном область да Преградна район да кетерилгендиле. 1957 джылны январында район джангыдан къуралгъанды эмда 1963 джылны 1 февралында атына — Уруп индустриал район () аталгъанды. 1965 джылны 12 январында районнга Уруп ат берилгенди.

## Административ бёлюнюую
**Уруп районну** къурамына киредиле:
* **шахар джерлешим**
# Медногорский шахар джерлешим (4689 адам)
* **эл джерлешимле**
# Загъзан эл джерлешим (130 адам) — Пхия посёлок (102 адам), Дамхурц посёлок (21 адам), Загъзан посёлок (7 адам)
# Курджиново эл джерлешим (4974 адам) — Курджиново эл (4239 адам), Азиатский посёлок (4 адам), Псемен эл (647 адам), Рожкао посёлок (84 адам)
# Къызыл-Уруп эл джерлешим (1270 адам) — Къызыл-Уруп эл
# Преградна эл джерлешим (6559 адам) — Преградная стансе (6391 адам), Большевик хутор (168 адам)
# Предгорное эл джерлешим (721 адам) — Предгорное эл (435 адам), Ершов хутор (146 адам), Первомайский хутор (2 адам), Подскальное эл (138 адам)
# Уруп эл джерлешим (1117 адам) — Уруп эл

## Халкъы
Районда джашагъанланы саны — 17,7 минг адамды (2010).

## Экономикасы

Районда промышленность къурулушла ишлейдиле: «Урупский ГОК», «Бескесский Лесхоз» эмда «Флора Кавказа» акционер джамагъат.

Эки уллу федерал финанс проект Уруп районнга тиедиле: Краснодар крайдан Курджиново посёлокга дери темир джол сызны ызына ишлеу эмда  «Черкесск—Адлер» федерал трассаны ишлеу, бу трассаны маршруту Уруп районну Псемен посёлогу бла ётерикди.

## Персоналийлери
* Звонарев Алексей Николаевич — Преградна эл джерлешимни башчысы
* Чемеригина Зинаида Дмитриевна — Медногорский шахар джерлешимни башчысы
* Маслакова Ольга Васильевна — Уруп эл джерлешимни башчысы
* Чочуланы Назбийни джашы Науар — Къызыл-Уруп эл джерлешимни башчысы
* Ковалев Владимир Павлович — Курджиново эл джерлешимни башчысы
* Къобанланы Магомедни джашы Керам — Предгорное эл джерлешимни башчысы
* Зайцев Михаил Федорович — Загедан эл джерлешимни башчысы

## Дагъыда къарагъыз
* Къарачай-Черкесияны административ бёлюнюую
* Къарачай-Черкесияны джерлешимлери

## Джибериуле
* Къарачай-Черкесияны официал сайты
* Къарачай-Черкесияны административ-территориял бёлюнюую
Ногъай район

* Дагъыстанны Ногъай району
* Къарачай-Черкесияны Ногъай району
Ногъай район (Къарачай-Черкесия)

**Ногъай муниципал район** (, )  — Къарачай-Черкес Республиканы къурамына кирген административ районду.

Административ аралыгъы — Эркин-Шахар посёлокду.

## Географиясы

Районну майданы — 187 км².

## Тарихи

Ногъайлыланы энчи джашагъан эллеринде ётген референдумну эсебинде 2007 джылны 17 октябрында къуралгъанды. Район къуралгъынчыннга дери аны территориясы Адыге-Хабль районнга киргенди.

Джангы административ-территориал бирим, республиканы Адыге-Хабль районуну территориясыны 30 %-инден къуралгъанды. Ногъай районну территориясыны майданы Къарачай-Черкесияны бютеу майданындан 1,3 % болады.

## Административ бёлюнюую
**Ногъай районну** къурамына киредиле:
* **эл джерлешимле**
# Адиль-Халкъ эл джерлешим — Адиль-Халкъ эл
# Икон-Халкъ эл джерлешим — Икон-Халкъ эл, Къызыл-Тогъай эл
# Эркен-Халкъ эл джерлешим — Эркен-Халкъ эл
# Эркин-Шахар эл джерлешим — Эркин-Шахар посёлок, Кубан-Халкъ эл
# Эркен-Юрт эл джерлешим — Эркен-Юрт эл, Евсеевский хутор

## Халкъы
Районда джашагъанланы саны — 13,7 минг адамды (2010).

## Экономикасы

## Дагъыда къарагъыз
* Къарачай-Черкесияны административ бёлюнюую
* Къарачай-Черкесияны джерлешимлери
* Дагъыстанны Ногъай району

## Джибериуле
* Къарачай-Черкесияны официал сайты
* Къарачай-Черкесияны административ-территориял бёлюнюую
Хабез район

**Хабез муниципал район** (,  , ) — Къарачай-Черкес Республиканы къурамында  административ районду.

Административ аралыгъы — Хабез элди.

## Географиясы
Районну майданы — 565 км². Районну юсю бла Гитче Инджик суу саркъады.

## Тарихи

Район аралыкъны — Хабез элни — 1833 джыл тамалы салыннганды. 

## Административ бёлюнюую
**Хабез районну** къурамына киредиле:
* **эл джерлешимле**
# Али-Бердуковское эл джерлешим — Али-Бердуковский эл
# Бавуко эл джерлешим — Бавуко посёлок, Ново-Хумаринский эл
# Бесленей эл джерлешим — Бесленей эл
# Жако эл джерлешим — Жако эл
# Зеюко эл джерлешим — Зеюко эл
# Инжичишхо эл джерлешим — Инжичишхо эл
# Кош-Хабль эл джерлешим — Кош-Хабль эл
# Гитче Зеленчук эл джерлешим — Гитче Зеленчук эл
# Псаучье-Дахе эл джерлешим — Псаучье-Дахе эл, Абазакт эл, Къызыл-Юрт эл
# Хабез эл джерлешим — Хабез эл

## Халкъы
Районда джашагъанланы саны — 28,2 минг адамды (2010).

## Экономикасы

## Дагъыда къарагъыз
* Къарачай-Черкесияны административ бёлюнюую
* Къарачай-Черкесияны джерлешимлери

## Джибериуле
* Къарачай-Черкесияны официал сайты 
* Къарачай-Черкесияны административ-территориял бёлюнюую 
* Хабез районну официал сайты
Къайнакъ

Къайнакъ — къаллай болса да ишни этерге мадарны санлыкъ ёлчемиди; айгъакълы тюрлениулени болушлугъу бла изленнген эсебни алыр ючюн керек болгъан шартладыла.

* Къайнакъ (техника) — мекямны, мешинаны ишлеуюню ёлчеми неда эксплуатациясыны болджалыды. Къайнагъы бошалгъандан сора бу затны къоркъуусуз ишлеуюне гарантия берилмейде. Аны не ауушдурургъа керекди, неда ремонту.
** Мотор къайнакъ — къымылдатыучуну къайнагъыды. Мотосагъатлада неда чабыууну километрлеринде ёлчеленеди.
* Административ къайнакъ — политикада къайсы болса да политика кючню властны структураларыны кючю бла кеслерини нюзюрлеринде хайырланыуду.

## Къайнакъла
* Табигъат къайнакъла
** Бошалгъан
** Бошалмагъан
*** Ызына келген къайнакъла
*** Ызына келмеген къайнакъла
* Экономика къайнакъла
** Къуралыш къайнакъла
** Урунуу къайнакъла
** Финанс къайнакъла
** Мал къайнакъла
* Информацион къайнакъла
** Сеть къайнакъла
** Интернет-къайнакъла
** Басма
** Компакт-дискледе чыгъыула
* Информацион технологиялада
** Тергеу къайнакъла
** Къайнакъла (Windows), Къайнакъла (MacOS), Къайнакъла (Java), Къайнакъла (Jabber)
* Туризмде
** Рекреацион къайнакъла
** Табигъат-багъыу къайнакъла
Тотал къазауат

**Тотал къазауат** — джауну хорлар ючюн, къошулгъан къралланы бютеу болгъан къайнакъла бла амалларын хайырландыргъан къазауатды. Быллай къазауатда Джер башында бурундан бери келедиле, алай а  XIX ёмюрню ахырындан башлаб, женева конвенцияланы чыгъыуу бла бу тюрлю къазуатла энчи категориягъа айрылгъандыла.

XX ёмюрню аллында немец аскер теоретикле къурагъан тотал къазауатны концепциясы француз-прусс къазауатны эсеблерине таяннганды. Бусагъатдагъы къазауат аскерлени къазауаты тюлдю, миллетлени къазуатыды. Ол себебден, хорламгъа джетер ючюн, «кесини» миллетини бютеу къайнакъларын хайырландырыргъа керекди (сёз ючюн, аскерге «16 джылдан башлаб 60 джылгъа дери» эркишилени аскерге чакъырыу), башха джаны бла джау халкъны эткилер ючюн бютеу амалланы хайырландырыу (пропаганда, террор кибик).
Къобан район

**Къобан муниципал район** (, )  — Къарачай-Черкес Республиканы къурамына кирген административ районду.

Административ аралыгъы — Кавказский посёлокду.

## Географиясы

Районну майданы — 960 км².

## Тарихи

Къарачай-Черкесияны Къобан району 1977 джылны 23 мартында къуралгъанды. 

## Административ бёлюнюую
**Къобан районну** къурамына киредиле:
* **шахар джерлешим**
# Ударный шахар джерлешим
* **эл джерлешимле**
# Дружба эл джерлешим — Дружба эл, Заречный посёлок
# Знаменка эл джерлешим — Знаменка эл
# Ильичевское эл джерлешим — Ильичевское эл, Пригородное эл
# Кавказское эл джерлешим — Кавказский посёлок, Красивый посёлок
# Майское эл джерлешим — Майский посёлок, Родниковский хутор
# Мичуринское эл джерлешим — Мичуринский посёлок, Водораздельный посёлок
# Николаевское эл джерлешим — Николаевское эл, Привольное эл, Пристань эл
# Октябрьское эл джерлешим — Октябрьский посёлок, Новый посёлок, Солнечный посёлок
# Счастливое эл джерлешим — Счастливое эл, Светлое эл, Холоднородниковское эл, Холоднородниковский хутор
# Таллыкъ эл джерлешим — Таллыкъ эл
# Чапай эл джерлешим — Чапай эл

## Халкъы
Районда джашагъанланы саны — 29,3 минг адамды (2010).

Районну миллет къурамы:

## Экономикасы

## Дагъыда къарагъыз
* Къарачай-Черкесияны административ бёлюнюую
* Къарачай-Черкесияны джерлешимлери

## Джибериуле
* Къарачай-Черкесияны официал сайты
* Къарачай-Черкесияны административ-территориял бёлюнюую
Биринчи Балкан къазауат

**Биринчи Балкан къазауат** (Болгарияда **«Балка́нская война́»** ат бла белгилиди) — Балкан бирликни (Болгария, Греция, Сербия, Черногория) Осман империягъа къаршчы, 1912 джылны 25 сентябрындан (8 октябрь) 1913 джылны 17 (30) майына дери баргъан къазауатыды. Къазауатны чуруму: Сербияны, Болгарияны, Черногорияны эмда Грецияны территорияларын кенгертирге излгенлери болгъанды. Къазауат, Лондон мамырлыкъ кесамат бла тамамланнганды.

Къазауатны биринчи кёзюую (1912, октябрь&nbsp;— декабрь) Балкан бирликни аскерлерини масштаблы алгъа джюрюшлери бла белгиленнгенди. Болджаллы мамырлыкъны заманында аскер операцияланы Тюрк, Сербия эмда Болгария тохтатхандыла, Греция бла Черногория уа къазауатны бардырыб тургъандыла. Къазауатны экинчи кёзюую (1913, февраль&nbsp;— май) позицион сермешиуле бла (Адрианополну (Одринни) штурмун санамай) айырмалы болгъанды. Биринчи Балкан къазауат бошалгъанындан сора Балкан бирликге кирген къралла Лондон мамырлыкъ кесаматха разы болмагъандыла эмда къысха заманны ичинде Экинчи Балкан къазауат башланнганды.


File:Occupied territories in the Balkans, end of April 1913.png
File:Serbia montenegro albania1913 01.png


## Белгиле

## Дагъыда къарагъыз
* Экинчи Балканская къазауат
* Балкан къазауатла
* Балкан бирлик
* Лондон мамырлыкъ кесамат
* Биринчи дуния къазауат

## Джибериуле
* Балканланы 1913 джылгъа дери эмда андан сора картасы
* Биринчи Балкан къазауат бла Биринчи дуния къазауатны Фотографиялары
* Л. Троцкий. Перед историческим рубежом. Балканы и балканская война
* Евдокимович А.Л. Македонский территориальный конфликт как фактор межгосударственных отношений Болгарии, Греции и Югославии (1912-1926 гг.)
* Биринчи Балкан къазауат барыуунда аскер операцияланы картасы
* Г. Марков&nbsp;— Болгария Балкан бирликде Осман империягъа къаршчы, 1912—1913
* Балкан къазауатланы хронологиясы 
* Первая Балканская война. Боевые действия на море
Такъюзюк

**Такъюзюк** неда **такъюзгю** (, ) —  юйюрден агъач битимлени тукъумуду, мийиклиги 15 метрге дери джетеди.

## Башха тилледе аты

* Терекни аты: ; ; ; ; ; ; .
* Кёгетни аты: ; ; ; ; ; ; .

## Айгъакълау

 кийиз-джумушакъладыла.
Чапыракълары уллуладыла. Кёб болгъан акъ гоккачыкълары бутакъланы къыйырларында чыкъгъан къалкъан маталлы къалын джоппула къураб джыйыладыла. Гокка джоппуланы кючлю энчи ийислери барды. Кёгети — тобха ушаш неда зугул суулу джарыкъ-къызыл бетли алмады, урлугъу ууакъды. Кёгетини къурамы: 8 % шекерле (фруктоза, глюкоза, сорбоза, сахароза), дагъыда органика кислотала (аланы ичинде — антисептика себеби болгъан сорбин кислота), микроэлементле эмда витаминле — аскорбин кислота (200 мг% дери), Р витамин, каротин эм гликозидле (аланы ичинде — амигдалин).

## Галерея

Sorbier 花楸树1.jpg|Такъюзюк терек
Sorbus torminalis leaves kz.jpg|: чапыракълары
Sorbus-domestica.jpg|: бишмеген кёгетлери бла чапыракълары
Sorbus aucuparia aka rowan.jpg|Бишген кёгетлери бла такъюзюк терек
Weilburg - Tiergarten - Mehlbeere.jpg|Такъюзюк терек
Sorbus-aucuparia.JPG|Альплада такъюзюк терек
Rowan flowers-oliv.jpg|Такъюзюкню гоккачыкълары
Революция (магъаналары)

**Революция:**
* Революция — радикал, тамырдан, «революцион», терен агъачлы тюрлениудю; табигъатны, джамагъатны неда таныуну айныуунда ал халындан терк секириу, айрылыуду.
* Революция — ДДТ къауумну джыры.
Гагаузла

**Гагаузлула** — тюрк тилли халкъды. Адам саны бютеулей — 250 минг адам чакълы бир болады. Асламысы Молдавия бла Украинада джашайдыла. Гагауз тил тюрк тиллени огъуз тюбкъауумуна киреди. Динлери — православиеди. Молдавияны къурамында Гагауз Ери атлы, гагаузлуланы асламсы джашагъан автономия барды.

## Тил
Гагауз тил тюрк тиллени огъуз тюбкъауумуна киреди. Бусагъатдагъы гагауз джазма латин алфавитни тамалындады.

Гагауз тил XX ёмюрню арасына дери джазмасыз тил болгъанды, гагауз тилге алфавит 1957 джыл къуралады, тамалы уа къалгъан совет халкъланыча кириллица болады. Ол замандан башлаб, гагауз тил аз-аз айный башлайды, алай а джарсыугъа, энчи автономиясы болмагъаны, аны санында автономиялы халкъладан миллет тилни, культураны айныуунда артха къалдыргъанды. Аз кёб болсада ол заманлада китабла чыгъа башлагъандыла: «Легенданын изи» (Таурухланы ызы, 1974), «Узун керван» (Узун кериуан, 1985), «Жанавар йортулары» (Бёрюню къууанчлары, 1990) эмда башхала.

## Дин
Гагаузлуланы динлери — православиеди. Гагаузлула джангыз христиан тюрк тилли халкъды дегенле бардыла, алай а ол тюз тюлдю, сёз ючюн, чувашлыланы, кряшенлени, нагъайбеклени эмда якъутлуланы асламысында динлери православиеди.

## Джаратылыулары
Гагаузлуланы къайдан къуралгъанларыны юсюнден талай гипотеза барды:
* Гагаузлуланы ата-бабалары буруннгу кёчюучю тюрк юйюрле болгъандыла (огъузла, печенегле, куманла).
* Гагаузлула — Осман империяни бийлик заманында болгарлыланы тюрклешген кесегидиле.
* Сельджук теория: гагаузлула XIII ёмюрде Добруджада джерлешиб куманла бла бирге Огъуз къралны къурагъандыла.
* Гагаузлула — VII ёмюрде Итилни джагъасындан Балканлагъа кёчюб IX ёмюр христиан диннге кёчген тюрк тилли протобулгарладан чыкъгъандыла.
## Белгиле
Рейхстаг (мекям)

**Рейхста́г** ( — «империя джыйылыуну мекямы») — Берлинде белгили тарих мекямды, анда 1894—1933 джыллада Германияны кърал органы — Герман империяны рейхстагы бла Веймар республиканы рейхстагы олтурууларын бардыргъанды, бусагъатда уа (1999 джылдан башлаб) бундестаг орналгъанды.

## Тарихи

Мекям, белгили франкфуртчу архитектор Пауль Валлотну проекти бла къурулгъанды. Герман парламентни мекямыны биринчи ташын 1884 джылны 29-чу июнунда I Вильгельм кайзер салгъанды. Къурулуш он джылны баргъанды, мекям ишлениб бошагъанында къралны башында башха кайзер — II Вильгельм болгъанды.

1933 джылны 27-чи февралында Рейхстагны кюйдюредиле. Нацистле терсликни коммунистлеге саладыла, баш чурумлары кеслерини политика джауларын къурутуу болады. Андан сора Коммунист эмда башха солчу партияла джасакъланадыла. Ол ёртенден сора Рейхстагны мекямында парламент бир кере да джыйылмагъанды. Мекям, нацистлени пропагандист нюзюрлери бла хайырландырылгъанды къуру.

1945 джыл совет аскерле Берлинни аладыла, шахарны штурмунда Рейхстаг да зарауатлыкъ сынайды.

1961 джылны 13-чю августунда Берлин къабыргъа къурулады, бу къабыргъа Рейхстагдан узакъ болмай салыннганды, алай а мекям джангыртылыб тарих кёрмюч кибик ишлей башлайды. Аны тышында бундестагны фракцияларыны эмда айры органларыны олтуруула бардыргъан мекямы болады.

Германияны бирлешиуюнден сора Рейхстагда биринчи бирлешген бундестагны джыйылыуу болады. 1991 джылны 4-чю октябрында Бонндагъы бундестаг 320 ауазгъа къаршчы 338 ауаз бла бу органны Берлиннге, Рейхстагны мекямына кёчюуюне оноу алады. Конкурсдан сора Рейхстагны реконструкциясын этерге лорд Норман Фостер архитекторгъа тюшеди. 

Бюгюнлюкде Рейхстаг берлинни эм кёб турист келген джерлерини бириди. Рейхстагны мияла куббеси хар кимге да ачыкъды. Герман бундестаг дунияда эм кёб адам келген парламентди. Бундестагны Берлиннге кёчюуюнден сора бери 13 миллиондан аслам адам келгенди.

## Галлерея

Image:Reichstag.jpg|1894 джыл Рейхстагны ачылыундан сурат
Image:Reichstag und Siegessäule um 1900.jpg|1900 джыллада Рейхстаг
Image:Mass demonstration in front of the Reichstag against the Treaty of Versailles.jpg|Рейхстагны аллында Версаль ангылашыулагъа къаршчы митинг
Image:Bundesarchiv Bild 102-03034, Berlin, Verfassungsfeier vor dem Reichstag.jpg|Конституцияны къутлау демонстрация
Image:Reichstag members 1933 memorial.jpeg|Нацистле ёлтюрген 96 депутатны атларына салыннган эсгертме
Image:Graffiti inside the ruins of the German Reichstag building.jpg|Рейхстагда граффити
Image:Ruins of the Reichstag in Berlin, 3 June 1945. BU8573.jpg|Экинчи дуния къазауатда бомбалауладан сора Рейхстаг, 1945
Image:Reichtagbau001.jpg|Рейхстагны реконструкциясы
Image:Reichstagsgebauedebeinacht.jpg|Рейхстагны куббеси, 2002
Image:Reichstag01a.jpg|Рейхстаг, 2002
Image:Berlin-reichstag.jpg|Рейхстаг, 2003
Image:Reichstag Berlin P10100333.JPG|Рейхстаг
Image:Reichstag Plenarsaal des Bundestags.jpg|Герман парламент (Бундестаг)
Файл:Reichstag flag original.jpg|*[[Хорламны Кюню]]*, Берлин, 1945
Файл:Reichstag russisch detail 17861 duhanic.jpg|Совет аскерчилени къабыргъалада джазыулары
Бермуд ючкюл (магъаналары)

* Бермуд ючкюл — *Атлантика океанны районуду, бу районда тенгиз эмда хауа кемеле тахсалы тас боладыла деген оюм барды.*

;Кинематографда
* Бермуд ючкюл / Bermuda Triangle (АБШ, 1996) — * [[Йен Тойнтон]] режиссёрну фильми*
* Бермуд ючкюл / Lost Voyage (АБШ, 2001) — *[[Кристиан МакИнтайр]] режиссёрну фильми*
* Бермуд ючкюл / The Triangle (АБШ, Уллу Британия, 2005) — * [[Крэйг Р. Бэксли]] режиссёрну мини-сериалы*
* Бермуд ючкюл тахсасы / El triángulo diabólico de las Bermudas (Италия, Мексика, 1978) — *[[Рене Кардона кч.]] режиссёрну фильми*
Рейхстаг

**Рейхстаг** (,  «кърал» эмда  «олтурургъа»):
* Рейхстаг — Сыйлы Рим империяны огъары келечилик органы;
* Рейхстаг — кайзерли Германияны парламенти (1871—1918 дждж.);
* Рейхстаг — Веймар республикада парламент, дагъыда формал халда Ючюнчю рейхде (1918—1945 дждж.)
* Рейхстаг — Бундестагны олтуруулары ётюучю Берлинде белгили мекям;

## Дагъыда къарагъыз
* Рейхстагну кюйдюрюу
Бермуд ючкюл

**Бермуд ючкюл** — Атлантика океанны районуду, бу районда тенгиз эмда хауа кемеле тахсалы тас боладыла деген оюм барды. Район, Флоридадан Бермуд айрымканлагъа дери, андан Пуэрто-Рикогъа дери эмда Багамаланы юсю бла ызына Флоридагъа дери баргъан ызла бла чекленеди. Шош океандагъы аналог «ючкюлге» Ибилисники дейдиле.

Тас болууланы айгъакълагъан тюрлю-тюрлю гипотезала чыгъадыла, бу районда кюнню халыны энчилигинден башлаб  урлайдыла дегеннге дери. Алай болса да, скептикле айтханнга кёре бермуд ючкюлде кемелени тас болуулары дуния океанны башха районларындан эсе кёб тюлдю эмда табигъат чурумла бла айгъакъланады. АБШ-ны Джагъа къарауулуну оюму да алайды.

## Джибериуле

* Бермуд ючкюл — тахсамыды огъесе мистификациямыды?
* Lenta.ru сайтны чыгъармасы
* Бермуд ючкюлню тахсаларын айгъакълагъан теорияла
Къарачай шахар

**Къарачай шахар** (, ) — Къарачай-Черкесияда республикагъа бойсуннган шахарды. Къарачай районну административ аралыгъыды.

Къарачай шахарны администрациясына бойсуннган джерлешимле: Теберди шахар, Доммай , Орджоникидзевский штп, Эльбрусский штп, Мара-Аягъы посёлок.

## Географиясы
Шахар, Черкесскеден 60 км къыбыла-кюнбатышгъа, Уллу Кавказны Къаялы аркъасыны къатында, Аскер-Сухум автомобиль джолда орналыбды. Тенгизден мийиклиги — 900&nbsp;метрге джууукъду.

## Тарихи

1926 джыл **Георгиевское** эл деб къуралгъанды, къысха заманны ичинде атына А. И. Микоянны аты бла **Микоян-Шахар** аталгъанды. 1929 джыл Микоян-Шахаргъа шахар статус берилгенди. Шахар 1944 джылда, къарачайлыланы депортациясындан сора, Гюрджю ССР-ге берилгенди, атына да **Клухори** дейилгенди, 1957 джылдан РСФСР-ге къайтарылгъанды эмда къарачай халкъны этноними бла бусагъатдагъы ат берилгенди.

## Экономикасы
2002 джылда шахарда 36 промышленность предприятие ишлегенди, 2&nbsp; шахар ичи автобус маршрут болгъанды. Конденсатор эмда темирбетон (ОАО&nbsp;«Джегутинский завод ЗЖБИ») заводла, азыкъ промышленностну предприятиелери (ётмек завод, сют эмда сыра заводла; гара суу чыгъарыу).

## Халкъы

## Культура бла окъуу

Шахарда баш билим, Алийланы Умар атлы Къарачай-Черкес кърал университет бла Пятигорск кърал технология университетни филиалы береди.

Шахарны тийресинде кёб санда VIII—XIX ёмюрледен къалгъан архитектуралы белгили джерле бардыла (аланы ичинде: Чууана клиса)

## Джибериуле

* Dombayinfo.ru сайтда шахарны юсюнден толу информация
* Шахарны суратларыны фотогалереясы
* Къарачай шахарны официал сайты
Рутмастер

**Рутмастер** ( — «джолланы иеси») — эки къатлы автобусну (Даблдекерни) типиди, 1954 джылда *AEC* компания джаратханды эмда Лондонда 1956 джылны 8 февралындан 2005 джылны 9 декабрына дери эксплуатацияда болгъады. Ол заманны ичине «Рутмастер» Лондонну символу эмда дунияда эм бек танылгъан автобус болгъанды.
БМО-ну сабий фонду

**БМО-ну сабий фонду** неда **ЮНИСЕФ** () — Бирлешген Миллетлени Организациясыны сабийлеге болушхан халкъла арасы фондуду. 1946 джылны 11 декабрында БМО-ну Генерал Ассамблеясыны оноуу бла къуралгъанды. Фондну нюзюрю — Экинчи дуния къазауатны заманында джарсыгъан сабийлеге болушхан болгъанды. Аллында фонд болджаллы болгъанды.

1953 джылда БМО, организацияны джумушларын кенгертгенди эмда болджалсыз этгенди. Фондха джангы ат аталгъанды — БМО-ну сабий фонду, эмда ЮНИСЕФ аббревиатура сакъланнганды. Фондну штаб-фатары Нью-Йоркда орналыбды.

1965 джылда БМО-ну сабий фондуна мамырлыкъны нобель премиясы берилгенди.
1989 джылда ЮНИСЕФ-ни эгидасында «сабийни джылы» программа ётгенди.

ЮНИСЕФ-ни баш органы — Толтуруучу кенгешди, аны, юч джыллыкъ болджалгъа, БМО-ну Экономика бла Социал Кенгеши сайлайды. Толтуруучу кенгеш харджыллыкъ сессияларын бардырады. 2010 джылны 1 майындан ЮНИСЕФ-ни толтуруучу директору американлы Энтони Лэйкди.

ЮНИСЕФ-ни эмблемасы «Барселона» Футбол клубну кёлеклеринде барды, алай болса да ЮНИСЕФ спонсор тюлдю. Каталон клуб, джыл сайын кесини бюджетинден фондха 2 миллион евро береди.

## Джибериуле

* Официал сайты
* «Дети — особая забота Красного Креста» при поддержке ЮНИСЕФ (UNICEF)
* Интервью с председателем UNICEF Deutschland Хайде Зимонис
Гуанчжоу

**Гуанчжо́у** (, алгъын **Кантон** деб танылгъанды) — Къытай Халкъ Республиканы субпровинциал магъаналы шахарыды, Гуандун провинцияны ара шахарыды, бютеу къыбыла Къытайны политика, экономика, илму-техника, окъуу, культура эмда  аралыгъыды. 10 миллионнга джууукъ адам джашагъан Гуанчжоу, Къытайны ючюнчю эм уллу шахарыды, аны озгъанла къуру Пекин бла Шанхайды. Шахарны майданы — 7434,4 км² къургъакъда эмда 744 км² тенгизде. БИП-и — 411 млрд юанды неда адам башына — 47 053 юань.

## Аты
Алгъа Гуанчжоу, Европада **Канто́н** () ат бла белгили болгъанды. «Кантон» — Гуандун провинцияны атыны кантон диалектде айтылыууду. Ат, романизацияны алгъыннгы джорукълары бла «Kwang Tung» неда «Kwangtung» деб джазылгъанды эмда кечирек Гуанчжоу шахаргъа берилгенди.

Къытай тилде шахарны башха атлары да барды: *Уянчэн* («юч текени шахары»), *Янчэн* («текелени шахары»), *Хуачэн* («гоккаланы шахары»), *Суйчэн*.

## Къарнаш шахарлары

*  Фукуока, Япония (май 1979)
*  Лос-Анджелес, АБШ (2 март, 1982)
*  Манила, Филиппинле (ноябрь, 1982)
*  Ванкувер, Канада (март, 1985)
*  Сидней, Австралия (май, 1986)
*  Бари, Италия (ноябрь, 1986)
*  Майндагъы Франкфурт, Германия (11 апрель, 1988)
*  Лион, Франция (ноябрь, 1988)
*  Окленд, Джангы Зеландия (февраль, 1989)
*  Кванджу, Къыбыла Корея (октябрь, 1996)
*  Линчёпинг, Швеция (ноябрь, 1997)
*  Дурбан, Къыбыла-Африкан Республика (июль, 2000)
*  Бристоль, Уллу Британия (май, 2001)
*  Екатеринбург, Россия (10 июль, 2002)
*  Арекипа, Перу (27 октябрь, 2004)
*  Бирмингем, Уллу Британия (декабрь, 2006)
*  Дубай, БАЭ

## Джибериуле
* Гуанчжоуну космосдан кёрюнюмю (Google)
* Гуанчжоуну администрациясыны сайты
* Фотогалерея
Байрам

**Байрам** — кимни болса да, нени болса да эсгериб ётдюрюлген къууанчды. 

Пӧлек — арвер-влакым, почеш шке кумыл дене тудлан мландым пуаш цельым тӱрыс тӱлен даритель шыматен, пайдам пӧлеклан налын. Чазам значенийже дене лишыл улыт да полекым полеклат. Но правил семын, пӧлек дене кылдалтше преподнесение ала-могай амал: пайрем-влакым палемдат, йӱлам але пайрем. 

Социал заманны юч тюрлюге юлеширге боллукъду: хар кюнлюк, солуу кюнле эмда байрамла. Хар кюнлюк — бир-бири ызындан баргъан, эмда къайтарылгъан практикаладан къуралады. Солуу кюнле, хар кюнлюк иш кюнледен солургъа берилген кюнледиле. Бу эки тюрлю рутинлеширге ёч боладыла. Хар кюнлюк иш кюнлени тамалы урунууду, солуу кюнледе уа адамны графики, ашауу, тёгереги тюрленирге боллукъду. Тамалында солуу кюнле иш кюнледен солуб, джангы иш кюнлеге кюч алыргъа деб берилгендиле. Байрам а уа социал заманны айры элементиди. Баш нюзюрю - белгили адам къауумну социокультуралыкъ интеграциясыды. Байрамына кёре интеграция да ауушады.

Байрамланы адам къауумланы къошулгъанына кёре кёб тюрлюге юлеширге боллукъду: кърал байрамла, дин байрамла, санагъат байрамла, юйдеги байрамла д.а.к.

Кърал байрамланы баш нюзюрлери къралны тарихинде эмда джазыуунда ыз къойгъан белгили бир датада гражданланы властны тёгерегине джыяр эмда джакъ бердириудю. Кърал байрамла эки дараджалы боладыла:властла кеслери къураб, кеслери бардыргъан эмда энчи байрамла. Экинчи дараджада къралгъа магъаналы болгъан байрам энчи, юйдеги байрам бла бирлешеди. Адамла къуру орамда белгилеб къоймай,юйде да байрамлайдыла, аллай байрамланы бирине 9-чу майда барамланнган Хорламны кюнюн санаргъа боллукъду. Бизни къралда миллионла бла адамла бу байрамны юйдеги ичинде да белгилейдиле.

Дин байрамла, айгъакълы динни тутхан адамланы бирлешиуюне себеб болады. Муслиман динни тутхан халкълада эм бек байрамланнган дин байрамлагъа Ораза Байрам бла Къурман Байрамны санаргъа боллукъду.

Байрамла бизнес бла да хайырланадыла, ала да кърал байрамлада салыннган нюзюрню тутадыла. Адамланы ала чыгъаргъан затны тёгерегине джыйыу, джакъ этдириу, сёз ючюн, Сыраны байрамы.

Юйдеги байрамла джууукъланы-тенглени араларында байламны бегитиу функцияны джюрютедиле. 

Байрамлашыуда хайырланыу бек уллу орун алады. Хайырланыу ашау-ичиуде, саугъа бериуде, байрам ючюн сатыб алыннган омакъ кийимде кёрюнеди. Хайырланыуну джамагъатыны къуралыуу бизнесни хар байрамны да чыгъарылмазлыкъ къошулуучусу этеди. Байрам — маркетингни .

Аны тышында байрам релаксация функцияны джюрютеди. Байрам адамны рутин джашауун аралыкъ береди.

Лӱмгече — кугу пайрем, пайрем ора шотла, куржын, тӱжемий. Шукыж годым тыгай амал дене интернет чылт лӱмгече: шочмо кече, сӱан кечын, тӱҥ фирмыже, идалык тӱҥалтыш пашаже. Тиде амал дене ӱжмашым налын да юбилярым саламлен да пӧлекым дене пайремым эртарат. Юбилейжым пайремлен кертеш ыле, 10 да 25 кратное идалык событийым ыштен. Эл-влак азийыште шотлалтеш тыгак юбилей идалыкым, 12 тӱгал (кирг. мүчөлү жыл). Эрвел лӱмгече календарь почеш ик ий янлык логалеш.

## Белгиле
Бызынгы къабыргъа

**Бызынгы къабыргъа** (, ) — 12 километрли тау массивди, Баш Кавказ аркъаны эм мийик бёлгесиди. Бызынгы чыранны ёргесинде «къабыргъа» къураб бу тёппеле сюеледиле: Дых тау (5204 м), Ляльвер тау (4350 м), Гестола тау (4860 м), Шота Руставелини пики (4960 м), Баш Джангы тау (5058 м), Кюнчыгъыш Джангы тау (5038 м), Пушкинни пики (5033 м), Кюнбатыш Шхара тау (5057 м) эмда Баш Шхара тау (5068 м). СССР-де альпинизмни бек белгили джери болгъанды. 

2010 джылда «Россияны къар барсы» деген чын, Кавказны сегиз бешминглик тауларына (Минги тау — 5642 м, Дых тау — 5204 м, Къоштан тау — 5152 м, Мижирги тау — 5025 м, Казбек тау — 5034 м эмда Бызынгы къабыргъада юч — Шхара тау — 5068 м, Пушкинни пики — 5033 м, Джангы тау — 5058 м) эмда алагъа къошакъгъа Алтайдагъы Белуха таугъа(4506 м) бла Камчаткадагъы Ключевская сопкагъа (4688 м) чыгъыу ючюн берилиб башланса, Бызынгы къабыргъаны плюстраверси Кавказда тёппелени эм популяр альпинист траверси боллукъду.

Районну топография картасы — К-38-27, башха билгилеге кёре Пушкинни пикини мийиклиги 5100 метрди эмда Дых таудан бираз кюнчыгъышда Шимал массивде орналыбды.

## Дагъыда къарагъыз
* Бызынгы
Уллу Инджик

**Уллу Инджик** (, , ) — Шимал Кавказда сууду, Къобанны сол джетегиди. 

Сууну узунлугъу — 158 км, бассейнини майданы — 2730 км². Къарачай-Черкесияны эмда Ставрополь бла Краснодар крайланы юсю бла саркъады. Баш Кавказ аркъаны шимал тёшлеринде башланнган Псыш (Пшиш таудан саркъады, 3790 м), Къызгъыч, Архыз сууладан эмда аланы джетеклеринден къуралады. Сууну баш джанындан Архыз посёлок орналады, бу посёлок, туристле солугъан белгили джерди. Сууну сол джагъасы бла Теберди заповедникни бир кесеги (Архыз бёлюмю) орналыбды. 

Буково посёлокда архитектура эсгертме болгъан буруннгу Архыз шахарны къалгъанлары бардыла, посёлокдан узакъда болмай а уа — -ны обсерваториясы. Сол джетеги Кяфар сууду. Зеленчук стансени къатында суу тюзге чыгъады. Невинномысск шахарны къатында Къобан суугъа къошулады. Сууну агъымыны кесеги Зеленчук ГЭС-ни деривациясына алыныб Къобаннга элтиледи.

Уллу бла Гитче Инджик сууланы ёзенлерини ортасында Къара таула аркъаны Шисса тауу орналыбды.

## Дагъыда къарагъыз
* Зеленчук клисала
Инджик

**Инджик**:
* Уллу Инджик — Кавказда сууду;
* Гитче Инджик — Кавказда сууду.
Гитче Инджик

**Гитче Инджик** (, , ) — Шимал Кавказда сууду, Къобанны сол джетегиди. 

Сууну узунлугъу — 59 км, Морх сууну башындан ёлчеленсе уа — 123 км. Гитче Инджик, Баш Кавказ аркъаны Эрун аркъасыны чыранларындан башланнган Морх суу бла Схауат сууну къошулгъанларындан къуралады. Морх суу бла Схауат суу шималгъа тар ёзенледе саркъадыла. Суула, Къарданик станседен 5 км шималда бир-бирине къошулуб Гитче Инджикни джаратадыла.

Гитче Инджик, мийик джагъалы (Къобаннга къошулгъан джеринде алашаракъ болады) тар ёзенде Уллу Инджикге параллел халда саркъады. Беломечетская стансени къатында Къобаннга къошулады.
Адыге-Хабль (магъаналары)

**Адыге-Хабль**:

* Адыге-Хабль — Къарачай-Черкесияда элди.
* Адыге-Хабль — Къарачай-Черкесияны къурамында районду.
Россия Федерацияны Конституциясыны кюню

**[[Конституция|Конституцияны]] кюню** — бусагъатдагъы Россияда Конституцияны къабыл этилиуюню байрамыды, 12 декабрда байрамланады.

1993 джылны 12 декабрында бютеу халкъны чёб атыуунда Россия Федерацияны Конституциясы къабыл этилгенди, 1994 джылдан а Россияны президентини указлары бла («Россия Федерацияны Конституциясыны кюнюню юсюнден» эмда «12 декабрда бош кюнню юсюнден») 12 декабрь кърал байрам баямланнганды.

СССР-де 1977 джылгъа дери СССР-ни 1936 джылгъы Конституциясы къабыл этилген кюн — 5 декабрда белгиленнгенди. Кечирек, байрам 7 октябргъа кёчюрюлгенди (СССР-ни джангы, «Айныгъан социализмни Конституциясы» къабыл этилген кюн). Конституцияны кюнюн байрамлагъан адет бусагъатдагъы Россияда да бардырылгъанды.

2004 джылны 24 декабрында Кърал Дума, РФ-ни Урунуу кодексине Россияны байрам орузламасын ауушдургъан тюрлениулени къабыл этгенди. 2005 джылдан 12 декабрь, Россияда бош кюн тюлдю, 12 декабрда Конституцияны кюню уа Россияны эсгериу даталарыны санына киргенди.

2008 джылда конституцияны 15-джыллыгъына Россияны президенти Дмитрий Медведев былай айтханды:
Конституцияны кюню

**Конституцияны кюню** — дунияны кёб къралында байрам атды.

* Азербайджан Республиканы Конституциясыны кюню () — 12 ноябрь
* Норвегияны Конституциясыны кюню () — 17 май
* Панаманы Конституциясыны кюню — 1 март
* Россия Федерацияны Конституциясыны кюню — 12 декабрь
*  — 17 сентябрь
* Таджикистанны Конституциясыны кюню — 6 ноябрь
* Украинаны Конституциясыны кюню () — 28 июнь
* Чуваш Республиканы Конституциясыны кюню — 30 ноябрь
* Уругвайны Конституциясыны кюню — 18 июль.
* Конституцияны кюню (Япония)  — 3 май
* КХДР-ни Конституциясыны кюню — 27 декабрь

## Дагъыда къарагъыз

* Республиканы кюню — бир-бир къраллада, Конституция къабыл этилген кюн белгиленнген байрам.
Ючкекен

**Ючкекен** () — Къарачай-Черкесияны кюнчыгъыш кесегинде орналгъан, Гитче Къарачай районну административ аралыгъы болгъан эл.

Элге, 1922 джыл тамал салыннганды.

## Географиясы

Ючкекен эл, Ючкекен сууну Кичи Гум суугъа къошулгъан джеринде, Черкесскеден 50 км къыбыла-кюнчыгъышда эмда Нарсанадан 16 км кюнбатышда орналыбды.

## Окъуу

Ючкекенде баш билим берген эки ВУЗ барды: 
* Пятигорск кърал лингвистика университетни филиалы. 
* Къыбыла федерал университетни филиалы.

## Халкъы

Элде джашагъанланы саны — 15,0 минг адамды (2002), кёбюсюне къарачайлыладыла.

Ючкекен, халкъыны саны бла Зеленчук станседен сора республикада экинчи эл джерлешимди, Россияда 55-чиди. Къарачайлыла энчи джашагъан эм уллу эл джерлешимди.

## Тарихи
Ючкекен эл 1922 джылда къуралгъанды.1924 джылда Ючкекенде биринчи школ эмда клуб ачылгъанды. 1925 джылда элде биринчи телефон джаратылыргъанды, 1928 джылда туугъан юй бла врач юй къуралгъандыла.

### Рум-Къала Ючкекенде
Подкумок къобанны ёзенинде ,бусагъатда Ючкекен элни джеринде,бек эртде заманлада эл бар эди.6 ёмюрде къадарын ол элни 1000 джылгъа алгъа белги этгенди,джангы маршруту Великий Шёлковый джолну.Энди эм магъаналы сатыу джол бу буруннгу Шахардан ёте эди. Чинг башы - 1094 метр.

Рум-Къала бусагъатда да периметры бла 20 метр юзюлген джерлери барды. Башында хар джерде къолдан этилген чунгурла бардыла.

#### Некрополь
Къала 8 ёмюрню тургъанды. Кёбюсюн ёлген аскерледен бла джашагъан адамланы бу шахарда блайда бастыра эдиле. Археологла талай катакомба ачхан эдиле блайда,ала 9-12 ёмюрню бизни эрабыз.

## Дагъыда къарагъыз
* Къарачай-Черкесия
* Къарачай-Черкесияны джерлешимлери
* Гитче Къарачай район

## Белгиле
Заман (газет, Россия)

**Заман** — Къабарты–Малкъарда къарачай-малкъар тилде чыкъгъан джамагъат-политика газетди. Газет республикада болгъан джамагъат–политика ишлени ачыкълайды, дагъыда малкъарлыланы тарихлерини эмда маданиятларыны юсюнден басмалайды.

Газет, А2 форматда ыйыкъда 5 кере чыгъады. Тиражы — 3850 экземплярды. Газетни къурагъанла Къабарты–Малкъарны парламенти бла правительствосудула.

Газет, 1924 джылдан бери чыгъады. Алгъа «Къарахалкъ» атны джюрютгенди, 1931 джылдан а — «Ленинчи жол» атны. 1944 джылда, малкъарлыланы депортациясыны эсебинде, газетни чыкъгъаны тохтагъанды. 1957 джылда, малкъарлыланы реабилитациясындан сора, газет джангыртылгъанды, эмда «Коммунизмге жол» ат берилгенди. Бусагъатдагъы аты 1992 джылда берилгенди.

## Дагъыда къарагъыз

* «Къарачай», Къарачай–Черкесияда къарачай-малкъар тилде чыкъгъан газет.
* «Адыгэ псалъэ», Къабарты-Малкъарда къабарты-черкес тилде чыкъгъан газт.

## Белгиле
Заман (газет, Тюрк)

**Заман** () — тюрк газетди.

Тюркде эм сёзюне тынгылатхан газетледен бириди. 1986 джылда Стамбулда Фехми Коруну башчылыгъында къуралгъанда. Онлайн-версиясы 1995 джылда чыкъгъанды.

Газет, Тюркден сора да Австралияда, Азербайджанда, Болгарияда, Германияда, Румынияда, Къазахстанда, Къыргъызстанда, Македонияда, Тюркменистанда эмда АБШ-да джайылада. Коррпунктлары бу ара шахарлада барды: Вашингтон, Нью-Йорк, Брюссель, Москва, Каир, Баку, Франкфурт, Ашхабад, Ташкент, Бухарест, Алматы.

## Джибериуле
* Официал сайты
* Газетни халкъла арасы версиясы
* Заман Къазахстан, Заман Қазақстан
Вифлеем

**Вифлее́м** (, *Бейт-Лехем* — «Гырджынны юйю»; , *Байт-Лахм* — «Этни юйю») — Палестина автономияда Иордан сууну кюнбатыш джагъасында Иудея тарих бёлгеде шахарды, Вифлеем провинцияны ара шахарыды; Палестинаны культурасыны, дин багъалатхан джерлеге айланыуну эмда туризмни аралыгъыды. Вифлеем, Иерусалимден 8 км къыбылада орналыбды эмда бусагъатда де-факто аны бла чеклешген этеди. Шахарда джашагъанланы саны 25&nbsp;266 адамды (2007), тийреси бла бирге — 42 минг адам, майданы — 6 км².

Инджилге (*Евангелиеге*) кёре былайда Иисус Христос (*Иса файгъамбар*) туугъаны ючюн Вифлеем — бютеу христианлагъа сыйлы шахарды, Иерусалимден сора экинчи магъаналы шахарды. Шахарда дунияда эм эски христиан джамагъатладан бири джашайды, алай а арт джыллада эмиграцияны эсебинде джамагъатны саны аз болгъанды.

Дауут (*Давид*), Библиягъа кёре, былайда туугъанды эмда тахтагъа миннгенди.

## Къарнаш шахарлары

*  **[[Натал (шахар)|Натал]]**, Бразилия, 1999
*  **[[Глазго]]**, Шотландия, Уллу Британия, 1992
*  **[[Кёльн]]**, Германия, 1996
*  **[[Афинле]]**, Греция (13 мая 1986)
*  **[[Мадаба]]**, Иордания, 1996
*  **[[Леганес]]**, Испания, 1995
*  **[[Кордова (Испания)|Кордова]]**, Испания, 1988
*  **[[Ассизи]]**, Италия, 1989
*  **[[Верона]]**, Италия, 1998
*  **[[Флоренция]]**, Италия, 1962
*  **[[Пратовеккьо]]**, Италия, 1993
*  **[[Монтеварчи]]**, Италия, 1993
*  **[[Милан]]**, Италия, 2000
*  **[[Чивитавеккья]]**, Италия, 1998
*  **[[Орвьето]]**, Италия, 1996
*  **[[Павия]]**, Италия, 1995
*  **[[Рабат]]**, Марокко, 1999
*  **[[Монтеррей (Мексика)|Монтеррей]]**, Мексика, 1997
*  **[[Сарпсборг]]**, Норвегия, 1997
*  **[[Куско]]**, Перу, 1994
*  **[[Ченстохова]]**, Польша, 2004
*  **[[Лиссабон]]**, Португалия, 1995
*  **[[Санкт-Петербург]]**, Россия, 2003
*  **[[Бёрлингтон (Вермонт)]]**, АБШ, 1993
*  **[[Джоплин (Миссури)]]**, АБШ, 2000
*  **[[Орландо (Флорида)]]**, АБШ, 2001
*  **[[Ялвак]]**, Тюрк, 2000
*  **[[Страсбург]]**, Франция, 1998
*  **[[Шартр]]**, Франция, 1994
*  **[[Сен-Эрблан]]**, Франция, 1992
*  **[[Претория]]**, Къыбыла-Африкан Республика, 1999

## Дагъыда къарагъыз

* Христосну Рождествосу
* Рождествону дорбуну
* Вифлеем джулдуз
* Вифлеем (Галилея)

## Интересли фактла
* Бу джердеги законнга кёре Вифлеемни мэри христианлы болургъа керекди.
* АБШ-да ондан кёб джерлешим Вифлеем (Бетлеем) атны джюрютеди.
* Белен (Белем) атны талай шахар джюрютеди, ол — «Вифлеем» атны испан-португал вариантыды.
* Галилеяда Бейт Лехем ха-Глилит («Галилеячы Вифлеем») посёлок барды.

## Джибериуле

* Вифлеем муниципалитетни сайты
* Вифлеем (Православ энциклопедияда статья)
* Михаил Скабалланович. Вифлеем — Христосну джурту. XX ёмюрню аллындагъы Вифлеемни юсюнден очерк

## Белгиле
Вифлеем (магъаналары)

* Вифлеем — Палестина автономияда шахарды.
* Вифлеем (провинция) — Палестина автономияны провинцияларындан бириди.
* Вифлеем (Галилея), Галилеялы Вифлеем — Галилеяда буруннгу шахарды.
Ючкекен (магъаналары)

* Ючкекен — Къарачай-Черкесияда элди, Гитче Къарачай районну административ аралыгъыды.
* Ючкекен () —  Къарачай-Черкесияда Гитче Къарачай районда саркъгъан сууду, Гитче Гумну онг джетегиди.
Доллар

**До́ллар** () — алгъадан АБШ-ны валютасыны, кечирек, талай къралны валютасыны атыды. Европаны талай къралында темир ачханы белгилеген «талер» () сёзден къуралгъанды.

Сёлешген эмда джазгъан тилде доллар деб АБШ-ны доллары танылады.

Бир доллар 100 центден къуралады.

## Литература
*
Заман (газет)

**Заман** — талай газетни атыды:

* Заман — Россияда къарачай-малкъар тилде чыкъгъан газетди
* Zaman — тюрк газетди
Флорида (магъаналары)

* Флорида — АБШ-да штатды
* Флорида — Флорида джарымайрымканда фосфорит чыкъгъан районду
* Флорида (джарымайрымкан) — Шимал Америкада джарымайрымканды
* Флорида (Чили) — Чилиде шахарчыкъды
* Ла-Флорида — Сантьягону (Чили) къыбыла-кюнчыгъыш тийре шахарыды, Уллу Сантьягону къурамына киреди
* Флорида (департамент) — Уругвайда департаментди.
* Флорида (Уругвай) — Уругвайда Флорида департаментни административ аралыгъыды
* Флорида (суу тюбю кеме) — АБШ-ны АТК-ни «Огайо» проектден ПЛАРБ класслы суу тюбю кемеди

## Инсанла
* Флорида, Ричард — американлы экономист

## Биология
* Флорида (флорида джорданелла) — карптишли юйюрден чабакъды
Гаспыралы Шефикъа

**Шефикъа Гаспыралы** (, туугъаны: 1886 джылны 14-чю октябры, ёлгени: 1975 джылны 31-чи августу) — Кърымда джыйырманчы ёмюрню башында бар болгъан «Кърымны муслиман тиширыуларыны Толтуруучу комитети» («Кадынлар гюню») деген кърымтатар къозгъалыуну лидери болгъанды. Ол замандагъы исламгъа уникал болгъан тиширыу муслиман къозгъалыу хал, аны аты бла байламлыды. Белгили кърымтатар джарыкълаучу, джадидизмни лидери болгъан Исмаил Гаспыралыны къызыды. 1886 джылны 14-чю октябрында Бахчисарайда туугъанды, 1975 джылны 31-чи августунда Стамбулда (Тюрк) ёлгенди.

## Джамагъат къуллугъу

1905 джылда Шефикъа Гаспыралы, атасы Исмаил Гаспыралы къурагъан, кърымтатар тилде чыкъгъан «Alem-i nisvan» — «Алем-и нисван» («Тиширыу дуния») деген Кърымда биринчи муслиман тиширыу журналны редактору болгъанды. 1917 джылны 1—11 майында Шефикъа Гаспыралы, Москвада ётген I Бютеуроссиялы муслиман джыйылыуну ишлеуюне кърым делегацияны къурамында къатышханды. Кечирек, 1917 джылны 9 декабрында Бахчисарайда ётген Кърымтатар халкъны I Къурултайыны делегаты болуб сайланнганды эмда кърымтатар халкъны миллет правительствосуну оноуу бла Симферополь тиширыу педагогика школну директору болуб салыннганды. Кърымтатар халкъны Миллет самоуправлениеси чачылгъандан сора, Шефикъа, Кърымны къоюб Бакугъа кёчеди, анда педагогика школ къурайды. Бакуда Азербайджанны премьер-министри Насиб Юсуфбейлиге эрге чыгъады. Азербайджан миллет правительство къоратылгъандан сора эри ышаннга салыннганды кеси да Тюркге эмиграциягъа кетеди, анда ёксюзле юйню тамадасы болуб ишлегенди. 1930 джылда Стамбулда Шефикъа «Кърымтатар тиширыуланы бирлигин» къурагъанды эмда аннга башчылыкъ этгенди. Андан сора да кърымтатар эмигрантланы проблемалары бла эмда  бла кюрешгенди.

## Къайнакъла
* Ганкевич В. Ю. *Роль И. Гаспринского и его семьи в развитии народного образования среди крымско-татарских женщин на рубеже XIX—XX веков*/ Крым и Россия: неразрывные исторические судьбы и культура. Материалы республиканской научно-общественной конференции. Симферополь, 1994, стр. 19 — 21.
* Абдульваапов. Н. *Гапринская Шефика* / Деятели крымскотатарской культуры (1921—1944): Библиографический словарь. Симферополь: Доля, 1999, стр. 69

## Джибериуле
* «Женский вопрос» на страницах изданий И. Гаспринского и его влияние на развитие крымскотатарской журналистики начала ХХ в.
Мара

**Мра**:
* Мифологияда:
** Мара) буддизмде — ибилис, акъыл байлыкъны ёлюмюню суратланыууча персонификация этиледи.
** Мара, Мара-Морена, Маржана — бютеуславян тиширыу тейри.

* География атла:
** Мара — Къарачай-Черкесияда суу, Къобанны онг джетеги.
** Мара — Кюнчыгъыш Африкада, джагъасында Масаи-Мара заповедник орналгъан суу.
** Огъары Мара — Къарачай-Черкесияны Къарачай районунда эл.
** Тёбен Мара — Къарачай-Черкесияны Къарачай районунда эл.
** Мара (Сардиния) - Италияда коммуна.
* Адамла:
** Мара — орус рок джырлаучу къыз.
** Лия Мара, туугъан аты — **Александра Гудович** — сёлешмеген кинону немец актрисасы.
** Пол Мара — профессионал американ хоккеист.
* Башха магъанала:
** Мара (сют ичген хайуан),  — патагон къоян неда патагон тенгиз тонгуз.

## Дагъыда къарагъыз
* Мар — эркиши ат.
* Мар — Мар клан бла Мара графлагъа ат берген Шотландияда суу эмда область.
* Мары — Тюркменистанны къыбыласында орналгъан дунияда эм буруннгу шахарладан бири.
Ататюрк, Мустафа Кемал

**Мустафа Кемал Ататюрк** (; 19 май 1881 — 10 ноябрь 1938) — Тюрк Республиканы биринчи президентиди (1923—1938), тюрк маршал эмда уллу кърал къуллукъчуду. Тарихде эм иги тинтилген 100 инсандан тизмеге киреди. 

Мустафа Кемалны башламчылыгъы бла 1919 джылда башланнган миллет азатлыкъ ючюн кюрешиуню, революцияны эмда реформаланы эсебинде бусагъатдагъы Тюрк Республика къуралгъанды.

Осман эмда тюрк аскерде абычар болуб къуллукъ этген Мустафа Кемал Ататрюк, Халкъ-республикан партияны () къурагъан эмда биринчи тамадасы болгъанды. 1921 джыл «Гази» (Ётгюр) чын берилгенди.

## Сабийлиги

1881 джылда, Грецияны ол сагъатда Осман империяны къурамына кирген экинчи уллу шахары Салониклени Ходжакасым тийресинде, Али Рыза-эфенди бла аны юй бийчеси Зюбейде-ханымны юйюрюнде джаш сабий туугъанды, аннга Мустафа деб ат берилгенди. Къуру ол эмда аны гитче эгечи акъылбалыкъ заманларына дери джашагъан сабийле болгъандыла, къалгъанла гитче заманларында ёлгендиле.

Мустафаны туугъан кюню туура белгили тюлдю, джангыз джылы белгилиди — 1881. Бу джангылыч, ол заманда къралда григориан орузламаны хайырландырылмагъаны бла байламлыды, бу орузлама, кечирек Ататюркню кюрешиую бла киргизтилген. Ол заманда Осман империяда айны фазаларыны тюрлениуюню тамалында къуралгъан хиджра орузлама бла хайыланнгандыла. Анасы Мустафагъа джаз туугъанды деб айтыучан болгъанды эмда артдан Ататюрк, туугъан датасына Тюркню бойсунмаулугъу ючюн кюрешни башланнган кюнню — 19 майны сайлагъанды.

Мустафа, дженгил халили тири сабий болгъанды. Алай а, джылы тенг сабийле бла неда эгечи бла тюбей туруудан эсе, таша кёллю джашчыкъ башына бошлукъ бла джангызлыкъны сайлагъанды. Башхаланы ойларына тёзюмсюз болгъанды, компромиссге барыргъа сюймегенди эмда хаманда кеси кесине сайлагъан джолу бла баргъанды. Кёлюне келгенни туура айтыб баргъан къылыгъы, Мустафаны баргъан джашауунда талай къайгъы келтиргенди эмда аны бла кесине кёб адамны джау этгенди. 

Мустафаны анасы, тырмаш муслиман тышырыу, джашы Къураннга юренсе сюйгенди, алай а эри, Али Рыза, Мустафагъа ол замандагъы модерн окъуу берирге алланнганды. Эр-къатын, чырт компромисс табалмагъандыла, аны себебли школ джылына джетгенинде Мустафаны биринчи, юйюрю джашагъан тийреде орналгъан Хафиз Мехмет-эфендини школуна бергендиле, бираздан а уа, атасы къоймагъаны себебли, Салоникиде Шемси-эфендини модерн школуна кёчюрюлгенди эмда башланнгыч окъууну анда тамамлагъанды.

## Къуллугъуну башланнганы

## Кемал, [[Биринчи дуния къазауат]]да

## Анкара правительствону къурау

## Грек-тюрк къазауат

## Хорлам

## Республиканы къурау

## Реформала

## Ататюркчюлюк

Кемал, тюрк миллетчилик идеологияны тамалын салгъанды. Бу идеология, бусагъатха дери да Тюрк Республиканы официал идеологиясыды, кеси да Ататюркчюлюк неда Кемализм ат бла белгилиди.
## Энчи джашауу

### Ататюркюн хоббилери

## Джашаууну ахыры

## Джибериуле
* 
* Ататюркню юсюнден хар не да
* Тюркню культурадан эмда туризмден министерствосу
Черек

**Черек**:

* Черек — къарачай-малкъар тилни малкъар диалектинде баргъан сууну белгилеген сёздю (къарачай сёзлеуде *„къобан“* сёз кибик).
* Черек — Къабарты-Малкъарда саркъгъан сууду.

## Дагъыда къарагъыз

* Эски Черек — Къабарты-Малкъарны Урвань районунда элди.
* Тёбен Черек — Къабарты-Малкъарны Урвань районунда элди.
Къобан (магъаналары)

**Къобан**:

* Къобан — къарачай-малкъар тилни къарачай сёзлеуюнде баргъан сууну белгилеген сёздю (малкъар диалектде *„черек“* сёз кибик).
* Къобан — шимал-кюнбатыш Кавказда саркъгъан сууду.

## Дагъыда къарагъыз
* Къобан — Шимал Кавказда тарих-география регионду.
* Къобан () — Краснодар крайны орус тилде официал болмагъан аты.
Ногъай тил

**Ногъай тил** (*ногай тили*) — кёбюсюне Къарачай-Черкесияда, Ставрополь крайда, Астрахань областда эмда Дагъыстанда джашагъан ногъайлыланы тиллериди. Ногъай тилде Россияда 90&nbsp;минг.&nbsp;адам&nbsp; сёлешеди (2002 джылда ётген тергеуге кёре). Ногъай тил, тюрк тиллени шимал-кюнбатыш (къыпчакъ) къауумуну къыпчакъ-ногъай (ногъай-къыпчакъ) тюбкъауумуна киреди. 3&nbsp;диалект айырадыла: ногъай&nbsp;(Ставрополь край), къараногъай&nbsp;(Дагъыстанда) эмда акъногъай&nbsp;(Къарачай-Черкесияда). Астрахань-ногъай диалектни болуму энчиди.

Ногъай тилде «Шоьл тавысы» эмда «Ногай давысы» деген газетле чыгъадыла.

## Джазыу

1928 джылгъа дери араб джазма хайырландырылгъанды, кечирек — латин, 1938 джылдан — орус графиканы тамалында алфавит. Бусагъатдагъы алфавит 1950 джылда бегитилгенди.
Лос-Анджелес (магъаналары)

* Лос-Анджелес — Калифорния штатда шахар.
** Лос-Анджелес (округ) — Калифорния штатда округ.
** Лос-Анджелес (аэропорт) — уллу хакъла арасы аэропорт.
* Лос-Анджелес (суу)
* Лос-Анджелес (Чили) — Чилиде шахар.
* «Лос-Анджелес» типли суу тюбю кемеле — АБШ-ны АТК-ни атом суу тюбю кемелерини сериясы.