ЁС-ни тамал биримлери

**[[Биримлени халкъла арасы системасы|Биримлени халкъла арасы системасыны (ЁС)]] тамал биримлери** — ЁС-нифизикалыкъ уллулукъларыны ёлчелеуде джети тамал биримидиле. Бу уллулукъла — *[[узунлукъ]]*, *[[масса]]*, *[[заман]]*, *[[Токну кючю|электрик токну кючю]]*, *[[температура|термодинамикалыкъ температура]]*, *[[затны саны]]* эмда *[[джарыкъны кючю]]дю*. Аланы ёлчелерге биримле — ЁС-ни тамал биримлеридиле — *[[метр]]*, *[[килограмм]]*, *[[секунд]]*, *[[ампер]]*, *[[кельвин]]*, *[[Моль (ёлчелеу бирим)|моль]]* эм *[[кандела]]ды* .

ЁС-ни тамал биримлерин Ёлчеле бла чегимлени халкъла арасы бюросу белгилейди. ЁС-ни тамал биримлерини толу ачыкълауу эмда суратлауу, эм ЁС-ни юсюнден да толу билгилени ЁС-ни бар болгъан брошюрюнде барды эмда сайтында берилгенди.

## Тамал биримле
Таблицада ЁС-ни бютеу тамал биримлери ачыкълаулары бла, кириллицада эмда халкъла арасы белгилеулери бла, алагъа байалмалы физикалыкъ уллулукълары эмда джаратыуларыны къысха ангылатыулары бла берилгендиле.

Тамал биримлени атлары эмда белгилери ЁС-ни башха биримлери кибик гитче харифледен джазыладыла (юлгюге, *метр* эмда аны белгилениую м). Алай а бу джорукъда да айырыулары болады: алимлени атлары бла берилген биримлени белгилеулери уллу харифледен джазыладыла (юлгюге, *ампер* эмда аны уллу хариф бла белгилениую А).

## Тамал эмда чыгъарылгъан биримле
ЁС-ни къалгъан биримлери чыкъгъан биримледиле эмда тамалладан Халкъла арасы уллулукъла системасыны ЁС-инде хайырландырлгъан физикалыкъ уллулукъланы бири-бири бла байлагъан тенглендириулери бла чыгъарыладыла.

Тамал биримле аны бла бир ёлчемлиги болгъан чыгъарлыгъан уллулукъла ючюн да хайырландырылыргъа боладыла. Сёз ючюн, джауумланы саны сыйымны майданлыкъгъа бёлюнюуюнден юлешими кибик белгиленеди эмда ЁС-де метрледе белгиленеди. Бу болумда метр  чыгъарылгъан бирим болады.

ЁС-ни, константаланы фиксациясыны юсю бла белгилеу тамал эмда чыгъарылгъан биримлени айырыуун дауламайды. Алай болса да бу айырыу тарих чурумла бла эмда таблыкъ ючюн къалгъанды.

## Ёлчелеу биримлени маджаллашдырыу

Метрлик конвенцияны 1875 джылда алыныуундан башлаб, тамал биримлени ачыкълаулары талай керек тюрленнгенди. Метрни ачыкълаууну тюрлениунден (1960 джыл) сора, килограмм табигъатны энчилиги болмай, физикалыкъ артефакт болуб белгиленнген ахыр бирим болуб къалгъанды. Алай болса да, моль, ампер эм кандела килограммгъа байланнганлары себебли, ала да адамла этген килограммны эталонуна байламлы болургъа керек болгъандыла. Метр  джарыкъны терклигини юсю бла белгиленнгени кибик, узун заманны метрология, килограммны тамал физикалыкъ константаланы тамалында килограммгъа айгъакълау джолланы излгенендиле.

XXI ёмюрню башында Ёлчеле бла чегимлени халкъла арасы бюросу ЁС-ни баш биримлерини, материал артефактлагъа (эталонлагъа) байламлы болмагъан, джангы ачыкълауларын хазырлагъанды. Бу иш тамамы бла 2018 джылда Ёлчеле бла чегимлени юсюнден XXVI генерал конференциясында къабыл этилиую бла тындырылгъанды. Тюрлениуле кючге 2019 джылда киргендиле.

ЁС-ни тёрт тамал биримини ачыкълаулары магъаналы тюрленнгендиле: килограмм, ампер, кельвин эм моль. Бу биримлени джангы ачыкълаулары берилген тамал физикалыкъ дайымланы санлы магъаналарыны фиксациясында тамал алгъандыла: Планкны дайымыны, элементар электрик джерлеуню, Больцманны дайымыны эм Авогадрону саныны. Бютеу бу уллулукълагъа Илму бла техникагъа билгилени юсюнден комитети (CODATA) тыйыншлы кёрген эм кескини ёлчелеулени тамалында, кескин магъанала берилгенди.

### ЁС-ни джангы сыфаты
2019 джылда кючге кирген ачыкълауда, ЁС — :
* Цезий-133-ню атомуну тамал халыны бек джукъа чачылыууну терк-терклиги (фреканс)  Гц бла теппе-тенг;
* вакуумда джарыкъны терклиги  -  м/с бла теппе-тенг;
* Планкны дайымы  - 6,626 070 15 Дж·с бла теппе-тенг;
* элементар электрик джерлеу  - 1,602 176 634 Кл бла теппе-тенг;
* Больцманны дайымы  - 1,380 649 Дж/К бла теппе-тенг;
* Авогадрону саны  - 6,022 140 76 моль−1 теппе тенг;
*  540 Гц фрекансы болгъан монохроматик таякъланыуну джарыкълыкъ эффектлиги в  683 лм/Вт бла теппе-тенг болгъан биримлени системасыды.

## Комментарийле

## Белгиле

## Джибериуле
* ЁС-ни тамал биримлери  Ёлчеле бла чегимлени халкъла арасы бюросуну сайтында
*