Космос

**Космос**, **ко́смос алам** ( — «мизамланыу», «мизам») — Астрономиялыкъ объектлени атмосфераларыны чеклерини тышында тургъан Аламны шартлы бош бёлгелери. Космос тамамы бла бош алам тюлдю: гитче тыкълыкъда болса да джулдузла арасы зат (асламысы бла водородну ионлары бла атомлары), космос таякъла эмда электромукъладис радиация, эмда гипотетик къарангы материя.
## Этимология
Кесини ал ангыламы бла урум термин «космос» (дуния къурулуш) философия тамалгъа ие болгъанды эмда Аламны аралыгъы болгъан Джерни тёгерегинде гипотетик джабыкъ вакуумну беглилейди. Алай болса да, латин тамаллы тилледе эмда латин терминологияны алгъанлада бирча семантикагъа «алам» неда «юс» термин да  хайырланады (илму къарамдан Джерни къуршалагъан ваккуум къыйрсызды), ол себебден бир бирде эки терминни бир-бирине къошуб «космос алам» термин да джюрюйдю.

## Тарих
«Космос» сёзню буруннгу урум философ Пифагор хайырланнганды, ол адамны тёгерегиндеги дунияны белгилегенди. Платон бла Аристотель Ай тюбю сфераны концепциясын къурагъандыла: Айдан энишге орналгъан геоцентрик дуния системады. Ол тёрт табигъат кючден къуралгъанды эмда тюрленирге болгъанды. Аны бла бирге эфирни сферасы — Айдан аламны чеклерине дери — тюрленмегенди, эмда анда планетала бла джулдузла орналгъандыла. Космос бла адам улу 100 минг джылланы мындан алгъа къайгъырыб башлагъандыла деген оюмну австралиячы алимле айтадыла.

## Чекле
Кескин чеклери джокъду, джер юсден узакълашыууна кёре атмосфера джукъара барады, бусагъатха дери космосну башланыууну къалайдан санаргъа керек болгъанына бир оюм джокъду. Температура дайым болса, басым экспонент ёсюмге кёре тенгизни дараджасында 100 кПа-дан нолгъа дери барлыкъ эди. Халкъла арасы авиация федерация атмосфера бла космосну арасында чекни **100 км** мийикликде белгилегенди (Карманны сызы), аны чуруму бу мийикликде кёлтюрген аэродинамика кючню болдурур ючюн учуучу аппарат биринчи космос теркликде барыргъа керекди, ол себебден авиаучууну магъанасы тас болады.

АБШ бла Канададан астрономла атмосфералыкъ джеллени тийиу чеклерин эмда коскос кесекчиклени чыгъыб башлагъанларыны чеклерин ёлчелегендиле. Ол **118 километр** мийикликде болгъанды, NASA кеси космосну чеги **122 км** болгъаннга санаса да. Быллай мийикликде шаттлла къуру ракета бардырыучуланы хайырланыу бла тюз манёврладан атмосферагъа «таяннган» аэродинамикалыкълагъа кёчедиле.

## Планетаны арасында тёгерек
Кюнню тёгерегиндеги, кюн джел джайылгъан, космос аламны бёлгесине *гелиосфера* дейдиле. Гелиосфераны чеклеринде бютеу белгили Кюн системаны бютеу белгили планеталарыны орбиталары орналыбдыла . Уллу къысыкъ объектледен бош болгъан гелиосфераны бошлгугъун *планета арасы тёгерек* толтурады, гелиопаузадан сора уа джулдузла арасы тёгерек башланады.

Планетала арасы тёгерек бек джукъарыбды, алай а абсолют вакуум тюлдю. Аны затыны асламысы кюн джелни плазма алады (Джерни орбитасыны дарджасында бит куб сантиметрге 8 кесекчик чакълы бир), аны тышында кёб болмагъан санда нейтрал атом бла малекуладан къуралгъан газла да бардыла. Аны ичи бла кюнден эмда башха тамалы болгъан космос таякъла, мукъладис къырла эмда электромукъладис радиация ётеди. Планетала арасы тёгерекге аны тышында  -  ёлчемде космос букъу да барды, Кюн системаны андан уллу объектлери тюбемейди. Планетала арасы тёгерекде тюрлю-тюрлю нюзюрле бла джиберилген космос аппаратла джолоучулукъ этедиле. 2023-чю джылгъа кёре «Вояджер» сериядан къуру эки аппарат гелиосферадан бузукъсуз айрылыб джулдузла арасы тёгерекни тинтиулерини эсеблерини билдирирча болгъандыла.

Планетала арасы тёгерекни затыны аз тыкълыгъы астрономиялыкъ тинтиулени, Джерни тыкъ атмосферасыны юсюн тинтиуден эсе тынч тинтиледи, ол себебден космос телескопла илмугъа бек керек билгилени алыргъа амал бередиле.

## Ачыкъ космосда турууну адам чархха эткиси
НАСА-ны алимлери бегитгеннге кёре, хар кимни да ийнаннганыча болмай, ачыкъ космосха къоруулау скафандрсыз тюшген адам не бузларыкъ, не атыллыкъ неда эрлай ойсурарыкъ, не къаны къайнарыкъ тюлдю — аны орнуна ёлюм кислородну джетмегенинден боллукъду. Къоркъуу декомпрессияны процессини кесиндеди — терк декомпрессия болса къандагъы газ кёзчюкле кенгери башлайдыла. Сууукълатыучу агент бар эсе, бу шартлада ол къанны бузлатады. Космос шартлада затны сууусун халда тутарча джетерли басым джокъду (суусун гелий тышында не газ шекелли неда къаты халда затла болургъа боладыла), ол себебден биринчи адамны хырыулу къабукъларындан суу кебиб башларыкъды. Башха проблемала — декомпрессия ауруу, терини къорууланмагъан джерлеринде кюнден кюйюу, тери тюбю этни бузулууу 10 секундан билдириб башларыкъдыла. Адам кислород джетмегенден ойсурарыкъды. Ёлюм 1-2 минутдан боллукъду, алай а ол толу белгили тюлдю. Алай босла да адам солууун тыймаса (солууун тыяргъа кюрешиу бартравмагъа келтирликди) 30-60 секунда ачыкъ космосда туруу адам чархны ызына тюзелмезлик бузулуулагъа келтирлик тюлдю.

## Космосха джолда чекле эмда узакъ космос аламны къыйрлары

### Атмосфера эмда джууукъ космос

* Тенгизни дараджасы — атмосфера басым 101,325 кПа (1 атм.; 760 мм гин. къ.), тёгерекни тыкълыгъы 2,55 молекула/дм³. Кюндюзгю джарыкъ кёкню джарыкълыгъы 1500—5000 кд/м² Кюнню мийиклиги 30—60° шарт бла.
* 0,5 км — бу мийикликге дери адам улуну 80 % джашайды.
* 2 км — бу мийикликге дери адам улуну 99 % джашайды.
* 2—3 км — акклиматизация болмагъан адамлада аурукъсунууланы башланыуу (тау ауруу).
* 4,7 км — ХАФ пилотланы эмда пассажирлени кислород бла баджарыуун излейди.
* 5,0 км — тенгизни дараджасында атмосфера басымны 50 % (къара: Стандарт атмосфера).
* 5,1 км — эм мийикде дайым джерлешим пункт Ла-Ринконада (Перу) шахар.
* 5,5 км — атмосфераны джарымы ётюледи (Минги Тау). Кёкню джарыкълыгъы зенитде 646—1230 кд/м² болады.
* 6 км — адам джерлешиуккню къыйыр чеги (шерплени Гималайлада болджаллы джерлешими), таулада джашауну къыйыр чеги.
* 6,5 км дери —Тибетде эмда Андлада къар сызны чеги. Башха джерледе алашаракъда болады,  Антарктидада — тенгизни дараджасыны башында 0 м.
* 6,6 км — эм мийик салыннган таш мекям (Льюльяильяко тау, Къыбыла Америка).
* 7 км — адамны таулада кёб заманны тураллыкъ къыйыр чеги.
* 7,99 км —0 °C бла тенгизни дараджасындан бирча тыкълыкъ къурамлы атмосфераны мийиклиги. Бу дараджада кёкню джарыкълыгъы бирча атмосфераны мийиклигини азлгъанына кёре азалады.
* 8,2 км — кислород маскасыз ёлюмню чеги: саулукълу, юреннген адам да ойсураб ёлюрге боллукъду. Кёкню джарыкълыгъы зенитде 440—893 кд/м² болады.
* 8,848 км — Джерни эм мийик нохтасы Эверест тау — джаяу космосха чыгъыуда эм къыйыры.
* 9 км — атмосфера хауа бла къысха заманны солуяллыкъны чеги.
* 10—12 км — орта кенгликледе тропосфера  стратосфераны арасында чек (тропопауза). Аны тышында тюз булутланы чыкъгъан эм мийик чек, аны башында джукъаргъан эмда къургъакъ хауа барды.
* 12 км — хауа бла солугъан космосда тургъаннга тенгди (эс ташлауну заманы да бирчаракъды ~10—20 с); къошакъ басымсыз таза кислород бла къысха заманны солуяллыкъ къыйыр чек. Зенитде кёкню джарыкълыгъы 280—880 кд/м².
* 15—16 км — таза кислород бла солуу космосда туруугъа тенгди.Башында атмосфераны массасында 10 % къалгъанды. Тауушха деричи пассажир авиалайнерлени эм мийик учар чеклери. Кёк къараууз-кимит бетли болады (10—15 км).
* 16 км — кабинада мийиклик костюм бла турууда къошакъ басым керек болады.
* 18,9—19,35 — Армстронгну сызы — **адам чархха космосну башланыуу**: адам санны температурасында сууну къайнауу. Ич суусунла алкъын къайнамайдыла, алай а тюкюрюк эмда джыламукъла къайнаб кёмюклерге боллукъдула, кёзле кёбюб башлайдыла.
* 19 км — зенитде къараууз-кимит бетли кёкню джарыкълыгъы кёк бетли кёкню джарыкълыгъындан 5 % болдады против 1490 кд/м²), кюндюз эм джарыкъ джулдузла бла планетала кёрюнюрге боладыла.
* 20 км — 20-дан 100 км дери зона талай параметри бла **«[[Джууукъ космос|джууукъ космосха]]»** саналады. Бу мийикликледе иллюминатордан джёр тёгереги космосдача кёрюнеди, алай а былайда спутникле былайда учмайдыла, кёк къараууз-кимит бетлиди, алай джарыкъ Кюн бла контрастда къара кёрюнеди.Джылыу аэростатланы-монгольфьерлени къыйыр чеклериди (19 811 м).
* 20—30 км — огъары атмосфераны башланыуу.
* 20—22 км — **[[Биосфера]]ны огъары чеги**: джелле бла джаны болгъан бактерияланы чыгъалгъан чеклери.
* 20—25 км — орта кенгликледе озон къат . Кюндюз кёкню джарыкълыгъы 20-40 кереге тенгиз дараджадан эсе азды, Кюнню толу тутулуууну бёлгесинде эмда ашхамдача болады, Кюн горизонтдан 2-3 градусха энишге тюшсе планетала кёрюнюрге боладыла.
* 25 км — биринч космос радиацияны кючю экинчиден (атмосферада джаратылгъандан) аслам болуб башланады.
* 25—26 км — бар болгъан реактив самолёлтланы хайырланыуну эм мийик чегиди.
* 29 км — басымны тюрлениуюню эмда мийикликге кёре температураны тюшюуюню закону бла илмуда атмосфераны эм алаша чегиди, XIX ёмюр. Тогда не знали о стратосфере и обратном подъёме температуры.
* 30 км — зенитде кёкню джарыкълыгъы 20—35 кд/м² (джер юсюндегинден ~1 %), звёзд не видно, могут быть видны самые яркие планеты. Высота однородной атмосферы над этим уровнем 95—100 м.
* 30—100 км — орта атмосфера (COSPAR терминологиягъа кёре).
* 34,4 км — Марсны юсюню къатында орта басым бу мийикликге келишеди. Алай болса да джукъаргъан хауа букъуну кёлтюрюб, Марсны тынч тургъан кёгюн сары-къызгъылдым бетге бояргъа болады, джарыкълыгъы да букъу болмагъандан замандан эсе джюз къатха кёб олады. Джерде быллай эффект болмайды, аны ючюн кёк да къарауузлай къалады, чуруму букъуну быллай мийикликге чыгъалмагъанды.
* 34,668 км — эки пилоту бла стратостатны мийиклик рекорду (, 1961 г.)
* джууукъ 35 км — **суу ючюн космосну башланыуу** неда сууну ючлю нохтасы: бу мийикликде атмосфера басым 611,657 Па суу да 0 °C къайнаб башлайды, андан мийигирекде суусун халда туралмайды.
* 37,8 км — турбореактив самолётланы учууларыны мийиклик рекорду, динамика мийиклик марда).
* джууукъ 40 км — **XI ёмюрде атмосфераны огъары чеги**: ашхам къараннгыны баргъанына эмда Джерни диаметрине кёре мийиклигини биринчи илму белгилеую (араб алим Ибн-аль-Хайсам, 965—1039 гг.)
* 41,42 км — бир пилот джюрютген стратостаны мийиклик рекороду, эмда парашют бла чынгауну рекорду (Алан Юстас, 2014 г.). Предыдущий рекорд — 39 км (Феликс Баумгартнер, 2012 г.)
* 45 км — теорияда туура хауа-реактив самолётха баш марда.
* 48 км — Кюнню ультрафиолет таякъларыны максимум кючлюлюклери .
* 50—55 км — стратосфера бла мезосфераны арасында чек (стратопауза).
* 50—150 км — бу зонада бир аппарат да дайым мийикликде кёбню учаллыкъ тюлдю.
* 51,694 км — космос эпохагъа дери ахыр пилотлу рекорд (Джозеф Уокер X-15 ракетопланда , 30 март 1961 дж., къара ). Бирча атмосфераны мийиклиги 5,4 м — массасыны 0,07 % аз.
* 53,7 км — метеозондну пилотсуз газ аэростатыны мийиклик рекорду (20 сентябрь 2013 дж., Япония).
* 55 км — баллистика тюшюуде тюшюрлген аппаратха максимум ауурлукъ джетеди.Атмосфера космос радиацияны сингдириуюн тохтатады. Яркость неба ок. 5 кд/м². Аны башында бир къауум болууланы джарыгъанлары джайылгъан джарыкъны джарыкълыгъын кеслери бла джабаргъа боладыла (андан ары къара).
* 40—80 км — биринчи космос терклик бла аппаратны атмосферагъа кирген заманында корпусуна ышылгъан хауаны максимум ионизациясы (хауаны плазмагъа бурулууу) .
* 60 км — ионосфераны башланыуу — атмосфераны кюн таякъланыу бла ионизация болгъан бёлгеси.
* 70 км — Эдмунд Галлейни альпинистлени ёлчлеген басымны, Бойлни законуну эмда метеорланы ызындан къарауну тамыланда тергеген **атмосфераны огъары чеги 1714 дж.**.
* 80 км чакълы — 30 м дери эм узун таууш толкъунланы дженгил джукъланыулары себебли джайылыуларыны тохтауу. Адам ауаз кибик андан къысха таууш толкъунла (0,25—4,28 м), ультратаууш да андан алашада да джукъланадыла
* 80 км — Джерни джасалгъан спутниги Перигейни мийиклиги, андан башлаб орбитадан тайыу башланады.
* 75—85 км — бир-бирде 1—3 кд/м² джарыкълыгъы болгъан кюмюш бетли булутланы джаратылыууну мийиклиги .
* 80,45 км (50 миля) — **АБШ-ны АХК-де космосну чеги.** NASA ХАФ-ны белгилеген 100 км санайды.
* 80—90 км — мезосфера бла термосфераны арасында чек (мезопауза). Кёкню джарыкълыгъы 0,08 кд/м².
* 90 км — экинчи космос терклик бла тюшюуде регистрация этилген ауурланыуну башланыуу.
* 90—100 км — турбопауза, андан алашада хауаны къатышыб къурамы бирча болгъан гомосфера, мийикде уа — джелле тохтаб, хауаны газланы молекула массасына кёре къатлагъа бёлюннген гетеросфера.
* 100 км чакълы — ионизация болгъан хауа магнитосфера бла къатышхан плазмосфера.
* 100 км чакълы — атмосфераны джарытыууну 10-20 км къалынлыгъы бла эм джарыкъ натрий къаты, космосдан бирикген джарыкъ къатча кёрюнеди
* 100 км — **1902 джылгъа кёре атмосфераны чеги**.

### Джер къаты космос алам

* 100 км — **официал бегитилген атмосфера бла космосну арасында чек** — Карманны сызы, аэронавтика бла космонавтиканы арасында чек. Учхан корпус эмда корпус 100 км башлаб магъанасыздыла, кёлтюрюу кюч кюч къурар ючюн учууну терклиги биринчи космос теркликден уллу болады, эмда атмосфералыкъ учуучу аппарат космос спутник болады. Тёгерекни тыкълыгъы 12 квадриллион кесекчик/1 дм³, къараууз-къонгур-кимит бетли кёкню джарыкълыгъы 0,01—0,0001 кд/м² болуб къараууз-кёк кечеги кёкню джарыкълыгъына джууукълашады. Высота однородной атмосферы 45 см.
* 100—110 км — спутникни чачылыб башлауу: антенналары эмда кюн батарейлерини панеллери кюедиле.
* 110 км — мийикде учхан спутник аппаратны минимум мийиклиги.
* 110—120 км — керти спутниклени ахыр айланыуларыны минимум болургъа болгъан мийикликлери.
* 118 км — атмосфера джелден джерленнген кесекчиклеге кёчюу.
* 120—150 км — эркин-молекула агъымдан юзюлмеген тёгеркни агъымына кёчюу, хауа кесекчиклени атлауларыны орта узунлугъу спутникни ёлчемлери бла тенгиширек болады - 1 - 25 м. 
* 121—122 — эм алаша башланнган тахсачы спутниклени перигейи, алай а апогейлери 260—400 км болады.
* 122 км () — орибатадан къайтыуда атмосфераны биринчи эсленнген белгилери: уруб келген хауа Спейс Шаттл типли спутниклени джюрюген джанына уруб стабилизация береди.
* 130 км — 2,3 м диаметрли эмда 2400 кг ауурлукълу тоб шекелли спутникни ахыр бурулуууну мийиклиги; башха билгилеге кёре быллай спутникни айланыууну башланыу мийиклиги 150 км чакълы бирди
* 135 км — болидлени болуууну эм ахыр мийиклиги.
* 150 км — спутник геометрия халда ёсген дженгиллик бла мийиклигин тас этеди, бар болуууна 1-2 айланыу къалады; мидели 1 м² болгъан спутник (диаметри 1,14 м ч.) массасы 1000 кг болса бир айланыугъа 20 км тюшеди.
* 150—160 км — кюндюзгю кёк къара болады: кёкню джарыкълыгъы кёз кёрген минимум джарыкълыкъгъа джууукълашады 1 кд/м².
* 160 км (100 миля) — аз-буз стабилизация болгъан алаша джер къаты орбиталаны башланыу чеги.
* 188 км — биринчи пилотсуз космос учууну мийиклиги (Фау-2 ракета, 1944 г.).
* 200 км — къысха болджаллы стабилизация болгъан эм алаша орбита (талай кюн чакълы бир).
* 302 км — биринчи пилотлу космос учууну (Ю. А. Гагарин Восток-1 кемеде, 12 апрель 1961 дж.) максимум мийиклиги (апогей) .
* 320 км — **1927-чи джылгъа кёре бегитилген атмосфера джайылгъаны** (Эплтонну къатын ачханыны болушлугъу).
* 350 км — узун болджаллы стабилизация бла эм алаша болургъа болгъан орбита (талай джылгъа дери).
* 400 км чакълы — Халкъла арасы космос станцияны орбитасыны мийиклиги. Ядролу сынауланы эм мийиги (Starfish Prime, 1962 дж.). Атылыу болджаллы радиация бёлге къурагъанды, ол джер къаты орбиталада пилотланы ёлтюрюрге боллукъ болгъанды, алай а ол заманда пилотлу учуула болмагъандыла.
* 500 км — ич протон радиация белликни башлауу эмда узун заман бардыраллыкъ адам учуугъа къоркъуусуз орбиталаны ахыры. Адам кёзю кёрмеген кёк джарыкълыкъ алкъын барды.
* 690 км — термосфера бла экзосфераны арасында чекни орта мийиклиги (Термопауза, экзобаза).
* 947 км — Джерни биринчи джасалгъан спутникгини апогеини мийиклиги (Спутник-1, 1957 дж.).
* 1000—1100 км — полюс джарыкъны максимум мийиклиги, Джер юсюнден кёрюннген эм ахыргъы атомсфера ышан 
* 1300 км — **1950-чи джылда регистрация этилген атмосфера чек**.
* 1320 км — 10 минг километрге учхан баллистика ракетаны траекториясыны максимум мийиклиги. .
* 1372 км — адамны Айгъа учхунчу максимум учалгъан мийиклиги; космонавтла горизонтну тогъай шекелде болгъанын кёрюб тургъандыла, бу мийикликде биринчи кере Джерни тоб маталлы болгъанын кёргендиле (Джемини-11 кеме 2 сентябрь 1966 дж.).
* 2000 км — алаша джер къаты орбита бла орта джер къаты орбитаны арасында шартлы чек. Атмосфера спутниклеге этки эталмайды, ала орбитада мингле бла джылланы турургъа боладыла.
* 3000 км — ич радиация белликни протонларыны агъымларыны максимум кючлю джюрюую (0,5—1 Гр/сагъатха дери — талай сагъат учууда ёлюмлю дозады).
*  — Джер планетаны экватор диаметри узунлугъуна Джерден узакълашабыз.
*  — тыш электрон радиация белликни максимум кючю - 0,4 Гр суткагъа дери.
*  — алгъаракъ танылгъан 2012 DA14 астероидни джерден учхан узакълыгъы.
*  — орта эмда мийик джер къаты орбита арасында чек.Геостационар орбита мийиклиги, быллай орбитадагъы спутник хаманда экваторну бир нохтасында тагъылыб турлукъду. Бу мийикликде кесекчиклени тыкълыгъы ~20—30 минг водородну атом/дм³ болады.
*  чакълы — **XX ёмюрню биринчи джарымында теорияда атмосфера бошалгъан чек**. Бютеу атмосфера да Джер бла бирге бурулса, экваторда бу мийикликден арадан къачхан кюч тартыудан кючлю болуб, бу чекден чыкгъан хауаны молекулаларын тёрт джанында чачарыкъ эди. 
*  чакълы — Джерни магнитосферасы бла кюн джелни бир-бирлерине тюбюеулеринден къуралгъан уруу толкъуннга дери узакълыкъды.
*  джууукъ — Джерни Кюнню джанындан экзосферасыны баш чеги (геотадж) , мийик кюн тириликни заманында Джерни 5 диаметри къадар къысыкъ болады (~60 минг. км). Алай а кёлекке джанындан экзосфераны кюн джел кёлтюрген «къуйругъуну» ахыр ызлары Джерни 50—100 чакълы бир узакълыкъда кёрюнеди (600—1200 минг км). Хар айда тёрт кюнню ичинде бу къуйрукъну Ай юсю бла ётеди.

### [[Планетала арасы алам]]

*  — тартыу сфераны радиусу, анда Джерни тартыуу Кюнню тартыуундан алкъын кючлюдю.
* — — Айны орбитасыны Джерни башындан мийиклиги (Джерни 30 диаметри). Планетала арасы аламны тыкълыгъы (кюн джелни тыкълыгъы) джер орбитаны къатларында 5—10 минг кесекчик/1 дм³ кючлю чайкъалса  кесекчик/1 дм³ болады
*  — адам болгъан мийикликни абсолют мийиклик рекорду (Аполлон-13 14 апрель 1970 дж.).
*  — Джерни тартхан сферасыны радиусу, анда космос объектлени къымылдауу кеплерчи орбитагъа келишедиле. Андан ары Кюнню тартыуу кючю сферадан чыкъгъан объектлени тартыб турлукъду.
*  — Джерни Хиллни сферасыны радиусу эмда орбита спутниклерини максимум мийиклиги..
*  — Джерни гравитациясы объектлеге эткисин тохтатады.
*  — Джерден эм джууукъ планета Венерагъа эм къысха узакълыкъ.
*  —  — Марсха дери Планеталаны къаршчылныуларыны заманында эм джууукъ узакълыкъ.
*  — Джерден Кюннге дери орта узакълыкъ. Бу узакълыкъ Кюн системада узакълыкъ ёлчемге саналады эмда астрономиялыкъ бирим атны джюрютеди. Джарыкъ бу узакълыкъны 500 секунд чакълы бирге ётеди (8 минут 20 секунд).
*  — Джерден эм джууукъ газ планета Юпитерге дери эм къысха аралыкъ. Къалгъан тергеуле Кюннге дери узакълыкъны белгилейдиле.
*  (4,5 миллиард км, 30 а. б.) — плнетала арасы аламны кюн къаты чегини радиусу —эм узакъдагъы планета Нептунну радиусу. Койперни беллигини башланыуу.
*  (55 а. б.) — Койперни беллигини эм узакъ чеги — ууакъ буз планеталаны белликлер, аны къурамына шылаб планета Плутон да киреди.
*  — гитче къызыл планета Седнаны 2076-чы джылда перигелийи. Андан сора планета Кюнден 150 млрд. км болгъан афелийге алты минг джыллыкъ джолоучулугъун башларыкъды.
* 11—14 млрд км — гелиосфераны чеги, анда кюн джел тауушдан аслам терклиги бла джулдуз арасы затха тюртюледи эмда уруу толкъун къурайды, **[[Джулдузла арасы алам|джулдуз арасы аламны]] башланыуу.**
*  (джууукъ 156 а. б.) — Кюнден эм узакъ бусагъатда болгъан джулдузла арасы автомат космос аппарат Вояджер-1 дери узакълыкъ (24 апрель 2022 джылгъа).
*  (35 млрд км, 230 а. б.) — Кюн системаны гипотетик кесини джулдуз арасы алам бла ётген заманда къурагъан баш уруу толкъуннга дери узакълыкъ.
*  — Вояджер-1 аппаратха дери 2100-чи джылгъа узакълыкъ.

### [[Джулдузла арасы алам]]

* джууукъ  (300 млрд км) — кеслерини орбиталарына учхан, уллу алай а бек джукъа болгъан тоб маталлы буз гыйыланы джыйылыуу болгъан Оортну булутуну ич кесеги болгъан Хиллсни булутуну джууукъ чеги. Анда-мында бу булутдан айрылыб Кюннге джуукълашыб узун кёзюулю кометала боладыла.
*  (4,5 трлн км) — Тюхе гипотетик планетаны орбитасына дери узакълыкъ.
*  (джууукъ 9,5 трлн км) — джарыкъ джыл — джарыкъны 299 792 км/с терклик бла 1 джылны ичинде барлыкъ узакълыкъ. Джулдузла арасы эмда галактикала арасы узакълыкъланы ёлчелер ючюн хайырланады.
*  дери — Кюнню гипотетик спутниги болгъан Немезидады болургъа боллукъ узакълыгъы, ол кометаланы Кюннге келиулерини чурумуну бири болургъа боллукъду.
*  дери (20 трлн км, 2 дж. джыл) — Кюн системаны гравитация чеклери (Хиллни сферасы) — Оортну булутуну тыш чеги, Кюнню спутниклерини (планеталаны, кометаланы, гипотетик къарыусуз джарытхан джулдузланы)бар болуууну максимум узакълыгъы.
*  — 1 парсек — джулдузла арасы аралыкъланы ёлчелеген андан да энчи профессионал бирим, 3,2616 джарыкъ джылгъа тенгди.
* чакълы (40 трлн км, 4,243 дж. джыл) — эм джууукъ белгили джулдуз Кентаврны Проксимасына узакълыкъ.
*  чакълы (56 трлн км, 5,96 дж. джыл) — Барнардны учхан джулдузуна дери аралыкъ. Аннга 1970-чи джыллада проектленнген биринчи пилотсуз аппарат «Дедалны» джиберир планла болгъандыла, ол адам джашауну узунлугъунда (50 джыл чакълы бир) ары джетиб информация джиберирге керек болгъанды.
*  (100 трлн км, 10,57 дж. джыл) — бу радиусну ичинде 18 эм джууукъ джулдуз барды, аланы ичинде Кюн да.
*  чакълы (300 трлн км, 30 дж. джыл) — **[[Джерли джулдузла арасы булут]]ну** ёлчемиди, аны юсю бла бусагъатда Кюн система джюрюб барады (бу булутну тёгерегини тыкълыгъы 300 атом/1 дм³).
*  чакълы (3 квадрлн км, 300 дж. джыл) — **[[Джерли газ хыппил]]ни** ёлчемиди, къурамына Кюн система бла бирге Джерли джулдузла арасы булут киреди (тыкълыгъы 50 атом/1 дм³).
*  чакълы (33 квадрлн км, 3500 дж. джыл) — галактикалыкъ **[[Орионну дженги]]ни** ёлчемиди, аны ичи къыйырыны къатында Джерли газ хыппил барды.
*  чакълы (300 квадрлн км) — Кюнден бизни галактиканы галосуну эм джууукъ ич къыйыры **[[Къой Джол]]гъа** (ингл. **Milky Way**) узакълыкъ. XIX ёмюрню аягъына дери бютеу Аламны къыйыры саналгъанды.

*  чакълы (1 квинтлн км, 100 минг дж. джыл) — Къой Джол галактикабызны диаметри, анда 200—400 миллиард джулдуз барды, аланы бютеулей массасы, къара тешикле, къарангы материя эмда башха кёрюнмеген материала бла бирге — ок. 3 триллион Кюндю. Аланы тышында къара, бошну орнунда болгъан эмда джулдузсуз галактикала арасы алам джайылыбды, телескопсуз талай джууукъ галактикаланы тамгъачыклары кёрюнюрге болады. Галактикала арасы аламны сыйымы джулдузла арасыныкъындан кёб къатха уллуду, тёгерегини тыкълыгъы уа — водородну 1 атому/ 1 дм³ эсе азды.

### [[Галактикала арасы алам]]

*  чакълы (5 квинтиллионкм чакълы) — **[[Къой Джолну тюб къаууму]]ну ** ёлчемиди, аннга бизни галактика эмда спутниклери киреди, бютеулей 15 галактика. Аланы ичинде эм белгилиле — Уллу Магеллан Булут эмда Гитче Магеллан Булут, 4 миллиард джылдан аланы бизни галактика джутарыкъ болур.
*  чакълы (30 квинтиллион км чакълы, 1 млн парсек тёгерекде) — *[[Джерли къауум|Галактикаланы джерли къауумуну]]*' ёлчемиди, аннга юч уллу хоншу киреди: Къой Джол, Андромеданы галактикасы, Ючмюйюшню галактикасы, эмда кёб шылаб галактикала (50 галактикадан аслам). Андромеданы галактикасы эмда бизни галактика бир-бирлерине 120 км/с терклик бла джууукълашадыла, 4-5 миллиард джыл чакълы бирден тюбеширикдиле.
*  джууукъ (2 секстиллион км, 200 млн дж. джыл) — **[[Галактикаланы джерли кёб басыныулары|Галактикаланы джерли кёб басыныуларыны (Къызны басыныуу)]]** (30 минг чакълы бир галактика, массасы квадриллион Кюн).
*  чакълы (4,9 секстиллион км, 520 млн дж. джыл) — андан да уллу кёб басыныу **[[Ланиакея]]ны ёлчемиди («Учсуз кёкле»)**, аннга бизни Къызны басыныуу эмда кесине тартыб тёгерегинде галактикаланы 500 км/с. терклик бла айландыргъан Деу аттрактор. Бютеулей Ланиакеяда 100 минг чакълы бир галактика барды, массасы 100 квадриллион Кюн чакълы бирди.
*  чакълы (10 секстиллион км, 1 млрд дж. джыл) — **[[Чабакъланы-Китни кёб басыныууну комплекси]]ни** узунлугъуду, аннга дагъыда галактикалыкъ халы эмда Чабакъланы-Китни кёб басыныуу дейдиле (60 галактикаланы басыныуу, Ланиакеяны 10 массасы неда квинтиллионнга джууукъ Кюнню массасы).
*  дери — Эриданны супервойдуна дери узакълыкъ, 1 млрд. дж. джыл уллулугъу болгъан бусагъатда билиннген эм мазаллы войдха дери аралыкъ. Бу мазаллы бош аламны арасында не джулдуз, не галактика джокъду, тюз материяда джокъну орнундады, аны тёгерегини тыкълыгъы Аламны тыкълыгъыны 10 % чакълы бирди неда водородну 1 атому/1—2 м³. Космонавт войдну арасында телескопсуз къарангылыкъдан сора джукъ кёраллыкъ тюлдю.Онг джандында суратда Аламнда кубча кесилиб алыннган юлгюде джюзле бла уллу эмда гитче войдла бардыла, ала кёмюкде кёзлечадыла, араларында да кёб галаткика халыла тартылыбдыла. Войдланы сыйымлары халыланыкъындан кёбге уллуду.
*  чакълы (100 секстиллион км, 10 млрд дж. джыл) — **[[Геркулесни деу бурууу — Шимал Кюрен]]ни** узакълыгъы, бусагъатда сынаб къаралгъан Аламда эм уллу белгили суперструктурады. Бизден 10 млрд джаркъ джыл узакълыкъдады. Джангы туугъан Кюнюбюзден джарыкъ Деу буруугъа дери джолну джарымын ёталгъанды, аннга джетерине Кюн джокъ боллукъду.
*  (250 секстиллион км чакълы, 26 млрд дж. джылдан аслам) — сынаб къаралгъан Аламда затны (галактикала бла джулдузланы) кёрюнюуюню къыйыры (2 триллион галактика чакълы бир).
*  чакълы (870 секстиллион км, 92 млрд дж. джыл) — сынаб къаралгъан Аламда **[[Реликт радиация|радиацияны]]** кёрюнюу къыйыры.

## Джууукъ эмда узакъ космосха чыгъаргъа керекли теркликле
Орбитагъа чыгъар ючюн объект белгили бир теркликни алыргъа керекди. Джер ючюн космос теркликле:
* Биринчи космос терклик — 7,9 км/с — Джерни тёгерегинде орбитагъа чыгъар ючюн терклик;
* Экинчи космос терклик — 11,1 км/с — Джерни кесине тартхар сферадан айрылыб планетала арасы аламгъа чыгъар ючюн терклик;
* Ючюнчю космос терклик — 16,67 км/с — Кюнню тартхан кючюню сферасындан айрылыб джулдузла арасы аламгъа чыгъар ючюн терклик;
* Тёртюнчю космос терклик — 550 км/с чакълы бир — Къой Джол галактиканы тартхан сферасындан айрылыб галактикала арасы аламгъа чыгъар ючюн терклик. Тенглешдириб къарасанг Кюн галактиканы арасына кёре айланыууну терклиги 220 км/с болады.

Теркликлени къайсысы болса да белгиленнгенден аз болса, объект нюзюрленнген орбитагъа чыгъаллыкъ тюлдю (бегитиу Джерни юсюнден белгиленнген терклик бла тебреб, артдан тартыусуз барылса тюздю).

Быллай теркликлеге джетер ючюн, къаллай болса да химиялыкъ отлукъну хайырланса да кёб атлауучлу ракета керек болгъанын биринчи ангылагъан Константин Эдуардович Циолковский болгъанды.

Къуру ион джюрютюучюню болушлугъу бла тебреу терклик джер орбитагъа чыгъаргъа джетмейди, алай а планетала арасы аламда барыргъа келишеди эмда кёб хайырланады.

## Космосну хакъ режими

Космосну эмда кёкдеги объектлени хакъ режими БМО-ну Генерал Ассамблеясыны талай резолюциясы бла джюрютюледи (аладан эм магъаналы 1962 (XVIII) резолюцияды бла 1967-чи джылдагъы космосну юсюнден кесаматдты. Бу режимни баш элементлерини тамалы космосну эмда кёкдеги объектле хар ким да хайырланырча ортакъ территория болуб танылыуду (res communis), космос эмда кёкдеги объектле дискриминациясыз тамалда халкъла арасы хакъ бла келишиб, кёкдеги объектлени хар бёлгесине да джетерча тинтиуге эмда хайырланыугъа бютеу къраллагъа ачыкъдыла. Космосну юсюнден кесаматха къошулгъанла Джерни тёгереги орбитагъа ядролу неда башха кёбчюлюк къырыу саууту бла объектлени чагъармазгъа, кёк объектледе джерлешдирмезге эмда космос аламда тутмазгъа борчланнгандыла.. Алай а бу халны доктриналыкъ айыртыуу бу джасакълаудан суборбиталыкъ, ол дегенде, Джер тёгерегине бир айлыаныу этмеген объектлени чыгъарады, ала континетле арасы баллистика ракеталадыла.

Алай а алгъын фантастикача кёрюннген космосдагъы къайнакъланы чыгъарыу бусагъатда практика халгъа кёче башлагъаны джангы проблемалагъа джол ачханды. 2020-чы джылда тюрлю-тюрлю къралладан 30-дан аслам эксперт космосда джерден чыкъгъан магъаданланы юсюнден ачыкъ джорукъла болмагъаны проблемала джаратханын чертгендиле. Ол себебден тюрлю-тюрлю къралла буну мизамгъа джыяр ючюн тюрлю-тюрлю актла чыгъарадыла. 2015-чи джылда АБШ Коммерциялыкъ учууланы конкурент болуууларыны юсюнден законну алгъанды (Commercial Space Launch Competitiveness Act of 2015), ол АБШ-ны гражданларына планетала бла астероидледе эркин къайнакъ чыгъарыргъа эркинлик береди (джаны болгъан объектлени тышында). Аллай законла 2017—2021 джыллада БАЭ-де, Люксембургда эмда Японияда да алынды.

## Белгиле

## Ссылки
* Галерея фотографий, полученных при помощи телескопа Хаббл
* Сравнение планет, звезд и галактик
* Виртуальная обсерватория USAP