open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Климат

**Климат**, бир джерде узун заманны белгиленнген иссилик, мылылыкъ, хауа басым, джел, джауум эмда джауум шекели кибик метеорология болууланы орталамасына берилген атды. Хауа болумдан башхалыгъы, климат бир джерни метеорология болууларын узун заманны ичинде кёргюзеди. Бир джерни климаты ол джерни рельефине, мийиклигине, джер шекилине, къарны эримей тургъан заманына эмда тенгизлеге болгъан узакълыгъына байламлыды. Климатны тинтген илму санагъатха климатология дейдиле.

## Климатны классификациясы
Климатны тюрлюлери, температура эмда джауум режим кибик болумлагъа къаралыб классификация этиледи. Алай а бусагъатда дунияда эм бек хайырландырылгъан классификация Кёппенни климат классификациясыды. Бу классификацияны тамалында температураны режими бла мылылыкъны дараджасы салыннганды. Бу классификациягъа кёре сегиз климат бёлге айрылады, ол сегиз бёлгеде онбир климат тип барды. Хар типде температура бла къышхы эмда джайгъы джауумну белгили кёрюнюмлери болады.

Россия бла алгъыннгы СССР-ни территориясында 1956 джыл белгили совет климатолог Б. П. Алисов къурагъан классификация бла хайырланадыла. Бу классификация атмосфераны циркуляциясын эсебге алады. Бу классификациягъа кёре, Джерни хар тобджарымында тёрт баш климат бёлге айрылады.: экваторлукъ, тропикалыкъ, орта, эмда полючлукъ (шимал джарымтобда — арктикалыкъ, къыбыла джарымтобда — антарктикалыкъ). Баш зоналаны араларында кёчюу бёлгеле бардыла — субэкваторлукъ бёлге, субтропиклик бёлге, субполюслукъ (субарктикалыкъ эм субантарктикалыкъ). Бу климат бёлгеледе, хауа массаланы аслам циркуляциясына кёре тёрт климат тип айырыргъа боллукъду: континентлик, океанлыкъ, кюнбатыш джагъаланы климаты эмда кюнчыгъыш джагъаланы климаты.

** Экваторлукъ бёлге
*** Экваторлукъ климат
** Субэкваторлукъ бёлге
*** Тропиклик муссон климат
*** Тропиклик сыртлада муссон климат
** Тропиклик пояс
*** Тропиклик къургъакъ климат
*** Тропиклик мылы климат
** Субтропиклик бёлге
*** Джерларасы климат
*** Субтропиклик континентлик климат
*** Субтропиклик муссон климат
*** Мийик субтропиклик тау сыртланы климаты
*** Океанланы субтропиклик климаты
** Орта бёлге
*** Орта тенгиз климат
*** Орта-континентлик климат
*** Орта континетлик климат
*** Орта ауур континентлик климат
*** Орта муссон климат
** Субполюслукъ бёлге
*** Субарктикалыкъ климат
*** Субантарктикалыкъ климат
** Полюслукъ бёлге: Полюслукъ климат
*** Арктикалыкъ климат
*** Антарктикалыкъ климат
## Джибериуле

* Отделение метеорологии и климатологии Московского центра Русского географического общества
* Океан и колебания климата С. С. Лаппо, А. В. Соков, В. П. Терещенков, С. А. Добролюбов
Энергия сакълауну закону

Энергияны сакълау, физикада джаякъланнган (къуршоуланнган) системадагъы энергияны бютеулей ёлчемини дайым къалыууду. Мыннга кёре энергия тас болмайды, алай а шекилини тюрлендирирге болады. Сёз ючюн, лампаны джаннганы бла электрика энергиясы кинетика энергия болуб, башха бир формагъа бёленеди. Термодинамиканы биринчи закону термодинамика системала ючюн энергия сакълауну юсюнден айтады. 

Къысхача, сакълауну закону, энергияны джокъдан бар болмагъаны, эмда тамамы бла джокъ болаламагъаныны, алай а башха шекиллеге тюрленирге болгъаныны юсюнден айтады.
Метаболизм

**Метаболизм** ( , «тюрлениу»), **затланы алмашдырыу** — чархны ёсюуюню, айныууну , ишлеуюню эмда джашаууну бютеулей баджарарыр ючюн химиялыкъ затларыны тюрлениулерини толу процессиди.

Къуру физика эмда акъыл ишде болмай, тынчайгъан заманында да (джукълагъан заманда) , джаны болгъан чархда тохтаусуз энергия джоюлгъанлай турады.

Затланы алмашдырыу биохимиялыкъ эмда энергетикалыкъ процесслени джыйымыды , азыкъ затланы джаны болгъан чархланы хайырландырыуун, пластикалыкъ эмда энергиялыкъ затлада керегин баджарады.

## Тинтиуню тарихи

Бусагъатда затланы алмашдырыу тохтаусуз баргъанын билсек да, бизни саныбызны тюрленмегени кёб заманланы алдаб тургъанды. Тюз адамл тюл, алимле огъунакъ джаны болгъан чархда эки тюрлю зат болгъанды деб суннгандыла: бири санны къурулушуна джарагъандыла, ала къмылдаусуз, тюрлениусюз болгъандыла; экинчиси уа энергияны къайнагъы кибик хайырландырылгъанды, эмда эрлай джоюлгъанды.

Алай а биология тинтиуледе «тамгъалы атомланы» хайырландырыб башлагъандан сора, бютеу къумачлада эмда клеткалада метаболизм тохтаусуз болгъаны бегитилгенди. «Къурулушчу» эмда «энергия бериучю» молекуланы башхалыкълары джокъду, чархда бютеу молекулала метаболизмге къошуладыла. Сёз ючюн, 80 джылны ичинде адамны бютеу къумачлыкъ акъларыны 80% джангыртылады; бауур ферментлери хар 2-4 сагъат ичинде джаынгыртыладыла, бир къауум ферменлери уа хар он минут сайын джангыртылынадыла.

## Метаболизмни этаплары

Затланы алмашыууну юч этапха юлеширге боллукъду:

**Биринчи этап** — ашхын-ичеги бёлгеде акъланы майланы эм карбонланы ферментация болууб, сууда эриген аминомыстылагъа, моно эм дишекерлеге, май мыстылагъа тюрлеиб къаннга сингиую.

**Экинчи этап** — азыкъ затланы къан бла къумачлагъа джетдириу эмда клетка метаболизм, аны эсебинде ахыр продуктлагъа дери чачылыу болады. Затланы чачылыуу энергия береди, ол энергия синтезге эмда органны, чархны ишлеуюнде хайырланады.

**Ючюнчю этап** — метаболизмни ахыр продуктларыны сийдик бла, тер бла, солуу бла, эмда башха аткыъла бла чархдан чыгъарыу.

## Анаболизм эм катаболизм
Затланы алмашдыуу эки бир-бирине къаршчы, бир заманда ётген процесследен къуралады. Биринчиси — анаболизм — чархны ёсюуюнде, айныуунда эмда джашауунда керекли затланы хайырландырыр ючюн, синтез бла байламлы бютеу процесслени бирлешдиреди. Экинчиси — катаболизм — затланы чачылыуу, мыстыланыуу эмда чачылыууну продуктларыны чархдан чыгъарыуу бла байламлы процесслени биригиуюдю.
Табигъат

**Табигъат** — материал дуния, илмуну эм баш тинтиу объектиди. Халкъ ичинде, тёгерегибизде, адам къолу бла джаратылмагъан хар неге да табигъат дейдиле. Таигъат 2 тюрлюге юлешинеди: джансыз эм джанлы.

## Джансыз табигъат

Джансыз табигъатны энергиясы болгъан зат бла физика поледен къуралады. Талай дараджадан къуралгъанды: элементар кесекчикле, атомла, химия элементле, кёк санла, джулдузла, галактика эмда Алам. Зат агрегат болумну тёрт тюрлюсюню биринде болады (сёз ючюн, газ, суусун, къаты сан, плазма). Джансыз табигъатны айныуу Джанлы табигъатны джаратылыууна себеб болгъанды.

## Джанлы табигъат

Джанлы табигъат — бютеу организмлени биригиуюдю. Илмуда 7 патчахлыкъгъа юлешинеди: вирусла, бактерияла, джууала, ёсюмлюкле эмда джаныуарла. Джанлы организмле биосфераны къурагъан экосистемалада джашайдыла. Джанлы табигъатны айныуу адам улуну джаратылыууна себеб болгъандыла.

## Джибериуле

* Табигъатны юсюнден хар не
* Кийик табигъатны бютеудуния фонду

## Литература

* Масштабная гармония Вселенной, Сухонос С.И., Москва, София, 2000 г.
Астрономия

**Астроно́мия** (, —  — *джулдуз* эм  — *закон*) — кёк санланы эмда аланы системаларыны къымылдауларыны, къурулушларыны эм айныуларыны юсюнде илмуду. Астрономия Кюнню, Кюн системаны планеталарыны эмда аланы джолдашларыны, астероидлени, кометаланы, метеоритлени, планетала арасы затны, джулдузланы эм кюн система тышында планеталаны (экзопланеталаны), тубанлыкъланы, галактикаланы эмда аланы джыйылыууларын, пульсарланы, квазарлданы, къара тешиклени эмда кёб башха затны тинтеди.

## Астрономияны структурасы

Бусагъатдагъы астрономия талай айры бёлюмге юлешинеди, ала бир-бирлери бла бек байламлыдыла.
Астрономияны эм магъаналы бёлюмлери быладыла:
* Астрометрия — джарыкъланы (кёк объектлени) кёрюннген болумлары бла къымылдауларын тинтеди;
* Теоретика астрономия кёк санланы, кёрюннген болумларына кёре орбиталарыны айгъакълауну амалларын береди.
* Кёк механика кёк санланы джер тартыу законларына кёре къымылдауларын тинтеди, аланы массаларын эмда шекиллерин айгъакълайды.
Бу юч бёлюмге дагъыда *классика астрономия* дейдиле, ала астрономияны тамал сорууларына къарайдыла.
* Астрофизика кёк объектлени къурулушун, физикалыкъ болумун эмда химиялыкъ къурамын тинтеди.
* Джулдуз астрономия джулдузланы къымылдауларыны, орналучларыны эмда физикалыкъ болумларын тинтеди.
* Космогония кёк санланы, аны ичинде бизни Джерибизни да джаратылыууну эмда эволюциясын тинтеди.
* Космология Аламны къурулушуну эмда айныууну бютеулей джорукъларын тинтеди.
Лингвистика

**Лингви́стика** (**тил билим**;  — тил) — тиллени тинтген илмуду. Бу илму адам тилни юсюнден, эмда дунияны тиллери айры-айры тинтеди. 

Лингвистика бла кюрешген алмилеге -лингвист дейдиле.

## Лингвистиканы тинтген объекти
Лингвистика къуру болгъан (алгъын болгъан неда келликде боллукъ) тиллени тинтиб къоймай, адам тилни тинтеди. Тил кеси лингвистге сынчыкълау ючюн берилмейди; туура сынчыкъланнган сёлешиуню фактларыдыла.
Грамматика

**Грамматика** ( — «джазыу»), лингвистиканы бёлюмю болгъан илмуду, тилни грааматика тизимин, ангыламлы сёз аралыкъланы къурауну (сёз-форма, синтагмаланы, айтымланы, текстлени) тинтеди. Бу джорукъланы грамматика бир джерге джыйыб грамматика джорукъла къурайды.

Грамматикагъа илму кибик къарасакъ эки бёлюрге боллукъбуз:

* *тарих грамматика* — тилни айныуунда тюрлю-тюрлю этаплада сёзню, айтымланы тизимин тинтиб тенглешдирген илмуду;
* *хапарлашдыргъан грамматика* — сёзню, сёз тутушну эмда айтымны тизимин синхрон джанындан тинтеди.

## Грамматиканы ара бёлюмлери

Грамматиканы ара бёлюмлерине тилни кесеклери эмда аланы грамматика категорияларыны юсюнден билим, дагъыда сёзлени тутушууларыны (сёз тутуш, айтым) эмда аланы структураларыны юсюнден билим саналады (Синтаксис).

## Дагъыда къара

* Фонетика
* Фонология
* Морфология
* Семантика
* Синтаксис
Уллу атылыу

**Уллу атылыу** (, ) — Аламны кенгерилиуюню гипотетикалыкъ башланыууду, ол атылыуна аллында Алам сингулар болумда болгъанды.
Ногъайлыла

**Ногъайлыла** (кеси атлары *ногайлар* — [ногъайлар] деб окъулады) — тюрк халкъды. Тюрк тиллени къыпчакъ къауумуна кирген ногъай тилде сёлешедиле. Этника эмда лингвистика джанындан эм джууукъ къазахлыла бла къаракъалпакълыла саналадыла. Адам саны 95 минг чакълы бир болады, аланы 90 мингинден асламы Россияда джашайды (2002).

## Этногенез

Ногъайлыла, XV ёмюрде Итил, Эмба эмда Иртыш сууланы арасындагъы тюзледе къыпчакъла бла огъузланы  монгол къауум мангутла бла къатышханындан къуралгъандыла. Атлары XIII ёмюрде Алтын Ордада белгили аскер башчы Ногъайдан келеди.  Ногъай къралны тамалын салгъан Эдигей болгъанды.

Ногъайлыла къыргъыз къауумланы ичинде да тюбейдиле, сёз ючюн, эпосда Манасны къарт атасы Ногъай болгъанды.

## Антропология

Антропология джанындан, ногъайлыла уллу монголоид раса  бла уллу европеоид расаланы арасында кёчюу гитче къыбыла-сибирь расагъа киредиле. Сёз ючюн, къобан ногъайлыланы, джерли кавказ халкъла бла къатышханлары себебли европеид сыфатла кёбюрек тюбейдиле.

## Джашагъан джерлери

Аллындан ногъайлыла Къара тенгизден Арал тенгизге дери джайылгъан тюзледе джашагъандыла. Бусагъатда асламысы Шимал Кавказда джашайды — Дагъыстанда (Ногъай, Тарум, Кизляр эмда Бабаюрт районларында), Ставрополь крайда (Нефтекумск район),  Карачай-Черкесияда (Къарачай-Черкесияны Ногъай району), Астрахань областда эм Чеченде.

Россияны тышында ногъайлыла Тюрк бла Румынияда джашайдыла. Бусагъатдагъы Орта Азияны джеринде къалгъан ногъайлыла къазахлыла бла къаракъалпакълыланы ичинде эригендиле, энчи халкъ кибик къаралмайдыла.

Къарачай-Черкесияда миллет ногъай районну къуралыууну юсюнден оноу 2005 джылны джайында алыннганды. Аны мюкюл этген референдум 2006 джылны 8-чи октябрында бардырырлгъанды. Район, 2007 джылны 17-чи октябрында къуралгъынды. Ногъай районну джери 187&nbsp;кв. км, неда Къарачай-Черкесияни территориясыны 1,3 % чакълы бири болады. Къарачай-Черкес Республикада ногъайлыла субъекткъурагъан халкъланы биридиле.

## Динлери

Ногъайлыла суннит муслиманладыла, ханафит масхабны тутадыла.

## Кийимлери

Ногъайлыла асламысы бла кавказлы халкъланы кийимлерине кёчгендиле.

## Джибериуле

* Ногъай информацион сервер
* Ногъайлыланы тарихлерини юсюнден
* Ногъайлыланы ийнанчлары
* Ногъайлыла

## Белгиле
Кюнню халы

**Кюнню халы** (, ) — метеорология элементлени эмда атмосфера болууланы, заманны берилген кёзюуюнде белгили джерде, таймаздан тюрленнген магъаналырыны джыйымыды. «Кюнню халы» ангылам атмосфераны бусагъатдагъы болумун кёргюзеди, «Климат» эсе уа тамам терсине — атмосфераны болумун узун заманны ичинде орталамасын кёргюзеди. 

Кюнню халыны тюрлениуюнде эки тип айырадыла: кёзюу бла тюрленнген эмда кёзюусюз тюрленнген. Кюнню кёзюу бла тюрленнген халы, Джерни кюнлюк эмда джыллыкъ айланыуу бла байламлыды. Кёзюусюз тюрленнген кюнню халы — хауа массаланы кёчюулери бла байламлыдыла. Ала метеорология элементлени норма джюрюшлерин бузадыла. Кёзюу бла тюрлениуню фазасыны кёзюусюз тюрлениуле бла тюбешиую кюнню халыны терк тюрлениулерине себеб болады.

Метеорология информацияны эки типин айырыргъа боллукъду:

# Кюнню халыны юсюнден ал информация, метеорология сынчыкълау бла алынады.
# Кюнню халыны юсюнден тюрлю-тюрлю синоптика карталаны, аэрология диаграммаланы эмда аны кибик билгилени тамалында къуралгъан информация. Прогнозну къурауну джетишимлиги ал метеорология информацияны агъачына байламлыды.

## Чурумлары

Джерде тюз метеорология болуулагъа джел, булутла, атмосфера джауумла (джангур, къар д. а. к.), тубанла, боранла, кёк джашнаула саналадыла. Аз болгъан болуулагъа торнадо, тропик циклонла саналадыла. Бютеу хауа болууланы асламысы тропосферада боладыла (атмосфераны тёбен къаты).

## Метеорология сынчыкълауланы къуралыуу

Россияда метеорология станцияланы, постланы, обсерваторияланы кенг джайылгъан системасы барды. Радиозондланы, метеорологиялыкъ эмда геофизикалыкъ ракеталаны кючю бла да сынчыкъланады.

Метеорология информацияны асламысы бла тенгиз флот бла авиация хайырланады. Метеорологиялыкъ режимни юсюнден билгиле мекямланы, аэродромланы, темир джолланы эмда д. а. к. ишлемлени бардырылыуунда да хайырланады. Алай а кюнню халына эм байламлы санагъат эл мюлкдю. Топуракъны мылылыгъы, хауаны мылылыгъы, джауумну, джарыкъны, джылыуну ёлчеми джерни битимлилигинде бек уллу орун алады. 

## Кюнню халыны параметрлери (метеорология уллулукъла)

* Атмосфера болуула:
** атмосфера джауумла (джангур, къар, буз)
** тубан
** боран
** кёк джашнау
** торнадо д. а. к.
* Комфорт температураны айгъакълагъан уллулукъла:
** атмосфера басым
** хауаны температурасы
** хауаны мылылыгъы
** джел терклиги бла джораланнганлыгъы
* Улоу бла эл мюлкге магъаналы уллулукъла:
** кёрюнмекликни узакълыгъы
** атмосфера турбулентлик
** бузлауну болур мадары
** кюн радиация
** булутлулукъ, кюнню тийиуюню заманы
** штормну болургъа болууу (тенгизледе, кёлледе)

## Кюнню халыны прогнозу

Кюнню болумуну прогнозу — илму эмда техника тамалы болгъан, келлик заманда атмосфераны белгили бир джерде болумун белгилеудю.

## Джибериуле

* Россияны Гидрометцентри
Къара тешик

**Къара тешик** — ауетли тартыу асыры кючлюден, джарыкъны терклиги бла къымылдагъан объектле огъунакъ аны къоюб кетелмеген, алам-заманда бёлюмдю.

Бу бёлюмню чегине болууланы горизонту дейдиле, аны уллулугъу уа *[[гравитация радиус]]* атны джюрютеди. Тюз алыб сфералыкъ къара тешикни гравитация радиусу Шварцшильдни радиусуна тенгди:
: r_s = {2\,GM \over c^2},
Мында \ c — джарыкъны терклиги, \ M — санны ауурлугъу, \ G — гравитация дайымлыкъ.
Эволюция

**Эволюция** — акъыртын, секириусюз (революцияча болмай) тюрлениуледен къуралгъан айныу процессди. Эволюцияны юсюнден айтсакъ, кёбюсюне биологиялыкъ эволюцияны юсюнден айтабыз.

**Биологиялыкъ эволюция** — джанлы табигъатны ызына бурулмазлыкъ эмда джораланнган тарих айныууду, популяцияланы генетика къурамы тюрленеди, адаптация къуралады, биологиялыкъ тюрлюле къураладыла эмда къуруйдула, экосистемала эмда биосфера бютеулей тюрленедиле. Биологиялыкъ эволюцияны тинтген илмугъа эволюциялыкъ биология дейдиле. 

Талай эволюциялыкъ теория барды, аланы бирлешдирген бир нохта барды, барысы да, бусагъатда джашагъан джашау формала, алгъаракъ джашагъан башха джашау формаладан къуралгъандыла деген оюмду. Эволюциялыкъ теорияла бир-бирлеринден эволюцияны механизмлерини ангылатыуу бла айырыладыла. Бусагъатда эм джайылгъан, эволюцияны синтетика теориясы атны джюрютген, Дарвинни теориясыны баргъаны болгъан теория саналады.

## Джибериуле

* «Бютеу Биология» проектни «Эволюция» бёлюмюню джангылыкълары 
* Альманах «Эволюция» 
* «Проблемы эволюции» - Россияны алимлерини сайты
Кёблениу

**Кёблениу** - джанлы организм тёлюсюн андан ары бардырырмасыды. Ёсюб, айныб джетген хар джанлы организм кёблениу инстинктге ие болады. Кёблениу инстинктге ие болгъан джанлы организмле кеслерине ушагъан джанланы джаратадыла эмда аны бла тёлюлерин андан ары бардырадыла.
Клетка къурамлары болгъан организлени кёблениуюню тамалында клетканы юлешиниую барды 
Кёблениуню амалларыны эки типге джыяргъа боллукъду: ырхызсыз эмда ырхызлы.

## Ырхызсыз кёблениу
Ырхызсыз кёблениу, ырхыз процессни заманында генетика информацияны бир джанлыдан бирине бериу болмагъан кёблениу формады.

Ырхызсыз кёблениу эм эски формаланы бириди, эмда бирклеткалы организмледе (бактериялада, кёк-джашил суу ёсюмлюкледе, хлореллалада, амёбалады, инфузориялада) джайылгъанды. Бу амалны таб джерлери да барды: партнерну излерге керек болмайды, джараулу осуй тюрлениуле уа хаманнга сакъланадыла. Алай а бу амалда табигъат айырыуда керек болгъан тюрленюулюк анда мында болгъан мутацияланы болушлугъу бла болады, ол себебден бек акъыртын барады.

Бирклеткалы организмлени эм бек джайылгъан кёблениу амалы - экиге юлешиниудю, ол юлешиниуде эки джанлы организм къуралады.

Кёбклеткалы организмлени ичинде ырхызсыз кёблениу амал бютеу ёсюмлюкле бла джууалада барды. Быланы кёблениулери вегетация амалны тамалында неда спорала бла барады.

Джаныуарланы ичинде ырхызсыз кёблениу джангыз тёбен формалада тюбейди, аланы ичинде ырхызсыз кёблениу къуру бир амал бла болады - вегетация бла.

## Ырхызлы кёблениу

Ырхызлы кёблениу ырхыз процесс (клеткаланы бирлешиую бла) бла байламлыды.

Ырхызлы кёблениуде гаметала неда ырхыз клеткала къураладыла. Бу клеткаланы гаплодли (бирли) хромосома алымлары барды. Джаныуарлада эсе уа, тюз (соматома) клеткалада экили хоромосома алым болургъа ёчдю, ол себебден алада гамета къуралыу мейозну эсебинде болады. Суу ёсюмлюклени кёбюсюнде эмда огъары ёсюмлюкледе гаметала гаметофитде джетедиле, эмда бирли хромосома алымгъа ие боладыла. Къуралгъанлары да тюз, митозлу амал бла къураладыла..

Эки гамета бирлешсе (оогамияны заманында башха типли гаметала бирлеширге керекдиле) зигота къуралады, анда энди диплоидли (экили) хромосома алым барды. Зиготадан организм джаратылады, джангы джаратылгъан организмде аны джаратыугъа къатышхан эки организмни да ген информациясы болады.

### Гермафродитизм
Эркиши эмда тиширу гонадалагъа ие болгъан джанлагъа гермафродит дейдиле. Гермафродитизм тёбен джаныуарланы араларында бек джайылыбды. Ёсюмлюкледе бу ышаннга бир юйюлюлюк дейдиле.
## Белгиле
Сёз

**Сёз** - тилни ара биримиди. Тилни, ангылам джюгю болгъан, бир-бирине байланнган бир неда андан аслам тауушдан (морфемадан) къуралгъан, таууш багъаны тутхан тил биримди. Эки учуна бирер бошлукъ (пробел) салыннган тил бирими да деб ангылатылады. Сёзле бир тамыр эмда аннга байланнган бир неда андан артыкъ къошакъладан къураладыла. Сёзлени бирге джыйыб сёз тутумла, неда айтымла къурайдыла. 

Джазмада сёзле бёлюмледен, слогла а уа харифледен къуралады. Бир сёз эм азы бла бир бёлюмден къуралады: *джан, ат, мал, ол * д. а. к.

## Баш шартлары

Сёз бла биз белгили затланы, неда къол бла туталмазлыкъ ангыламланы, адамны кёлюн, халын белгилейбиз. Алай бла сёз тилни магъана тутхан баш бирими болады. Башха тиллеча къарачай-малкъар тил да «сёз тилди». Сёзледен, грамматика джорукъланы эмда айтымны джорукъларыны тамалында айтымла къураладыла, айтымладан а уа текстле. 

Сёзню структурасы къыйын болгъаны себебли, бусагъатдагъы тинтиучюле аны шартларын кёргюзген заманда анализни кёб аспектли типин хайырландырадыла, ол демек, тилни талай шартын белгилейдиле,тинтедиле.:

* Фонетика джанында тамамланнган эмда бир басымлылыкъ.
* Семантика джанындан тамамланнганлыкъ (лексикалыкъ, грамматикалыкъ эмда структуралыкъ магъанасыны болууу).
* Номинатив функциясы (кертиликде болууну аты эмда аны лексика магъанада бериу).
* Айтылгъан (сёз тилде хазыр биримди, джангыдан къуралыб айтылмайды).
* Синтаксис эркинликли (айры айтылыргъа мадары барды; неда айтымда орунун эркин тюрлендирир мадары барды).
* Ич тизгин къурамы (сёз морфемаладан къуралады).
* Юлешинмемеклик (башха элеметле биримни юлешелмейдиле). 
* Бютеулей тамаланнганлыкъ.
* Семантика джууашлыкъ (башха сёзле бла тутушла къураргъа болады).
* Лексикалыкъ-грамматикалыкъ магъана.
* Тутумлулукъ (сёз таууш/графика къабукъда турады).
* Билги бермеклик (сёз затны шартларыны, болууланы юсюнден билги береди).
Ат

**Ат** () — затланы белгилеген сёз.
Талай къауумгъа юлешинеди. Кёзюнг бла кёрюрге, къолунг бла къатылыргъа болгъан затланы атларына (кюрек, таш, адам, бёрю) *[[кёрюмдюлю атла]]* дейдиле. Атланы бирси къаууму белгилеген затланы уа кёрюрге болмайды: ахшылыкъ, къарангылыкъ, белгисизлик д. б., быллай атлагъа *[[кёрюмдюсюз атла]]* дейдиле.
Ирон газет

**«Иро́н газе́т»** ( — «Тегей газет») — тегей тилде биринчи газет болгъанды. Газетни биринчи номери Владикавказда 1906 джылны 23 июлюнда чыкъгъанды.

Газетни тегей журналистиканы эмда тегей тилни функционал стиллерини айныуунда уллу магъанасы болгъанды. Газетде, артдан белгили болгъан кёб авторну чыгъармасы басмаланнганды.

Тогъуз номери чыкъгъандан сора Терк областны генерал-губернаторуну буйругъу бла «революция башламчылыкъла ючюн» газет джабылгъанды.

## Адетни баргъаны

1907 джылны мартындан башлаб «Ног цард» (Джангы джашау) газет чыгъыб башлагъанды. Бютеулей 75 номери чыкъгъанды.

Бюгюн тегей тилде эки уллу харкюнлюк газет чыгъады: «Растдзинад» бла «Хурзарин». Андан сора да, бютеулей неда кесеги бла тегей тилде район газетле эмда талай политика эмда джамагъат организацияланы газетлери чыгъадыла.
## Байрамла

23 июль, «Ирон газетни» биринчи номери чыкъгъан кюн, Къыбыла Тегейде * ([[КИМ]]) ишчилерини кюню* кибик байрамланады.
Колумбарий

**Колумбарий** (, биринчи магъанасы — кёгюрчюн юй,  — кёгюрчюн) — кремациядан сора урналаны асыралгъан юйдю. Буруннгу Римде колумбарийлеге деб юйле ишленнгендиле. Буруннгу Римде, бизни эрагъа дери I-чи джюзджыллыкъда Август императорну заманындан къурулгъан, колумбарийледен бирин 1726 джыл Римни къатында Аппий джолда табылгъанды. Бу сагъатда къабырлада эмда крематорийледе къураладыла колумбарийле.


Файл:Pere Lachaise Crematorium.jpg|Париждеги Пер-Лашез къабырлада колумбарий
Файл:Stjosephscolumbarium.JPG|Айова штатда клисаны къабырларында колумбарий
Файл:Columbarium-500.jpg|Сан-Францискода колумбари
Файл:Oakland-columbarium-s.jpg|Оклендде (Калифорния) колумбарийни интерьери
Кёме

**Кёме (орусча корь)** — джукъгъан вирус аурууду. Этиологиясы — кёмени вирусуду. 

## Эпидемиологиясы

Кёмени вирусу ауруй тургъан адамлада, неда аурумагъанлай кеслерини организмлеринде джюрютген адамлада болады, аладан башха адамлагъа джугъаргъа боллукъду. Адамдан адамгъа кёме хауа бла джугъады (сёлешген, чючхюрген, джётел этген сагъатда). Кёмеден ауруургъа боллукъла: бир кере да кёме бла аурумагъан адамла (кёбюсюне — сабийле, джаш адамла), вакцина этилмеген адамла.

Кёме джукъса, адам 21 кюнню ичинде аурургъа боллукъду. 

Ауруу биринчи 3-5 кюнню ичинде чючхюртеди, адамны бурнундан суу келеди, кёзлери къызарадыла, бир-бирледе кёзлери джарыкъгъа тёзмейдиле. Биринчи ал кюннлеринде температурасы 37-38 градусха дери джетеди. Биринчи 3-5 кюню кетсе, чапырыб башлайды. Къулакъ артларындан бетинден чапырыб тебрейди. Чапыргъаны башланса, температурасы андан да мийикге чыгъады — 39-40 градусха, адам къарыусуз болады, джётел этиб тебрейди. Чапыргъаны экинчи кюнюне (чапыргъаннганындан санасакъ) кёкюрегине, ючюнчю кюнюне аякъларына тюшеди. Чапыргъаны аякъларына тюшсе, температурасы энгишге тюшеди, кесин игирекге санайды. Чапырагъанлары бир-бирине къошуладыла, морха тартадыла, артдан (бир бирледе) умур болуб агъадыла. Бир ыйыкъдан адам маджал болады. Бир-бирледе джётели тохтамай барса, температурасы тюшмесе ёбкелеринде пневмония башланады. Кёмеден ауругъан адам бир-эки айны къарыусуз болуб турады. 

Бусагъатда кёме аз тюбейди. Сабийлеге бир джылдан башлаб вакцинация этиледи.
Хорват тил

**Хорват тил**  (*hrvatski jezik*) — индоевропа тиллени славян группадан тиллени бириси. Хорватияда, Босния эм Герцеговинада (наряду с босний эм серб тилле бла бирге) официал тилди. Сербияда Воеводина автоном крайда алты официал тилледен бириси.  

Джазыу системасы - латин алфавитде. Бютеулей сёлешкенле - 6,2 млн адам. 
 

## Джазыу системасы

Image:Latin alphabet Aa.svg|(**a**)
Image:Latin alphabet Bb.svg|(**be**)
Image:Latin alphabet Cc.svg|(**ce**)
Image:Latin alphabet Čč.png|(**če**)
Image:Latin alphabet Ćć.svg|(**će**)
Image:Latin alphabet Dd.svg|(**de**)
Image:Latin alphabet Dždž.png|(**dže**)
Image:Latin alphabet Đđ.svg|(**đe**)
Image:Latin alphabet Ee.svg|(**e**)
Image:Latin alphabet Ff.svg|(**ef**)
Image:Latin alphabet Gg.svg|(**ge**)
Image:Latin alphabet Hh.svg|(**ha**)
Image:Latin alphabet Ii.svg|(**i**)
Image:Latin alphabet Jj.svg|(**je**)
Image:Latin alphabet Kk.svg|(**ka**)
Image:Latin alphabet Ll.svg|(**el**)
Image:Latin alphabet Ljlj.png|(**elj**)
Image:Latin alphabet Mm.svg|(**em**)
Image:Latin alphabet Nn.svg|(**en**)
Image:Latin alphabet Njnj.png|(**enj**)
Image:Latin alphabet Oo.svg|(**o**)
Image:Latin alphabet Pp.svg|(**pe**)
Image:Latin alphabet Rr.svg|(**er**)
Image:Latin alphabet Ss.svg|(**es**)
Image:Latin alphabet Šš.png|(**eš**)
Image:Latin alphabet Tt.svg|(**te**)
Image:Latin alphabet Uu.svg|(**u**)
Image:Latin alphabet Vv.svg|(**ve**)
Image:Latin alphabet Zz.svg|(**ze**)
Image:Latin alphabet Žž.png|(**že**)
Image:Latin alphabet i+e.svg|(*i(j)e*)
Image:Latin alphabet r+r.svg|(*ŕ*)


## Джибериуле
* Институт Хорват тил 
* Академия Хорват тил
Африкаанс тил

**Африка́анс** (, алгъаракъда **бур тил** ат бла да белгили болгъанды) — герман тилледен бириди (XX ёмюрню аллына дери нидерланд тилни диалекти болгъанды), Къыбыла-Африкан Республиканы 11 официал тилинде бириди, дагъыда Намибияда да джайылыбды. Андан сора да африкаанс тилде сёлешген къауумла Къыбыла Африканы башха къралларында да джашайдыла: Ботсванада, Лесотода, Свазилендде, Зимбабведе, Замбияда. КъАР-ден африкаансда сёлешген эмигрантланы кёбю Уллу Британияда, Австралияда, Джангы Зеландияда орналгъандыла.

## Джибериуле

* Африкаансны юсюнден статья 
* Африкаанс тил бла африканерлени юсюнден статья 
* «Мультитран» африкаанс-орус онлайн сёзлюк 
* Африкаансны он-лайн курсу 
* SALnguages.com сайтна африкаансны юсюнден бет 
* Венаны университетини сайтындан африкаансны юсюнден бет 
* Radio Sonder Grense — Африкаанс тилде онлайн-трансляциясы бла радио
* Африкаанс тилде газетле: Beeld, Die Burger, Volksblad (КъАР), Die Republikein (Намибия)

## Литература

* Игнатенко, А. К. *Учебник языка африкаанс* М., 2000
* Миронов, С. А. *Язык африкаанс* М., 1969
* Миронов, С. А. *Африкаанс* // *Языки мира. Германские языки. Кельтские языки* М., 2000
* Botha, T. J. R. 1991. Inleiding tot die Afrikaanse taalkunde. Pretoria.
* Donaldson, Bruce *A Grammar of Afrikaans*. Berlin, New York, 1993
* Meijers, J. A. 1953. Afrikaans: hoe om dit maklik te leer praat. Leiden: A. W. Sijthoff’s uitgeversmaatchappij NV
* Odendal, F. F. (red.) 1965. *Verklarende handwoordeboek van die Afrikaanse taal*.
* Ponelis, F. A. 1979. *Afrikaanse sintaksis*. Pretoria.
* van Schalkwyk, Helena *Teach Yourself Afrikaans*. London, 1988
* Raidt, Edith H. 1983. *Einführung in Geschichte und Struktur des Afrikaans*. Darmstadt.
* Valkhoff, Marius F. 1971. *Descriptive bibliography of the linguistics of Afrikaans: A survey of major works and authors* // Sebeok, T. A., ed. *Linguistics in Sub-Saharan Africa*. The Hague and Paris: Mouton. Pp.&nbsp;455–500
* de Villiers, M. 1976. *Afrikaanse klankleer*. Kaapstad.
Компьютер

**Компью́тер** ( — «санаучу», «тергеучю»), **электрон санаучу мешина** (ЭСМ) — санаучу машина, информацияны берирге, сакълаугъа эмда джарашдырыугъа джораланыб этилген машинады.

«Компьютер» бла «электрон санаучу машина» атла синонимледиле, алай бусагъатда экинчи ат къуру юрист документледе, дигитал электрониканы инженерлери бла, эмда 1940-1980-чы джылладагъы компьютер техниканы белгилеуде хайырланады.

Тергеулени болушлугъу бла компьютер билгилени айгъакълы бир алгоритмге кёре джарашдырады. Компьютер баджаргъан къаллай проблема да тергеулени тизгини кибик салынады.

Компьютерын механикле вариантше-влак (механикле сынан компьютер) айдеме тукымын чумыр возалтше эртыкше мучко палдырнышт гынат, икымше электрон компьютер-влак XX курым кыдалне (1940-1945) ворандаралтыч. Нуно посна пӧлем кугытан лийыныт. Нуно электричествым кызытсе компьютер деч таҥастарымаште икмыняр тӱжем пачаш утла шукерак кочкыныт. Кызытсе компьютерлан интегральный схема негызым пышта. Тудлан кӧра кызытсе компьютер-влак ончычсо компьютер-влак деч амион-камысыр пачаш кугурак лектышым пуышо улыт да палынак изи верым налыт. Куштылго компьютер тыгай изи, тудым изи кӱсен устройствыш чыкаш лиеш. Информационный курымышто персональный компьютер юмоҥа гае, шукышт персональный компьютерым *компьютер* маныт. Туге гынат, MP3-плеер гыч тӱҥалын сар кÿртньыгайык марте, модыш гыч тӱҥалын йӧнозанлык робот марте, кӧргыштыме (embedded) компьютер-влак утларак улыт.

Инструкций лӱмерым шарнен кертмаш да тудым ыштен шуктмаш компьютерым шукышӧрынаным ыштен, калькулятор дечын ойырен. Инструкций лӱмер программе маналтеш. Чырч-Тьюринг тезис тиде шукышӧрынан улмыжым математик семын умылтара: кеч-могай эн изи кертмаш дене компьютер керек-могай вес компьютер семын тыгаяк сомылым ыштен кертеш. Садлан ситыше жапым да шарнымверым (storage) пуаш гын, вапшбук гычын тӱҥалын суперкомпьютер марте икгай шотлымаш сомылым чыланат ыштен кертыт.

Ноутбук (англ. notebook — блокнот) — компьютер нумалмаш, могай стильыште пк корпус компонентым ушымо, дисплей авалтыш, клавиатурын ончыкташ чоҥалтын да (але шукыж годым панель тачпад сенсорный), тыгак батарейышке аккумуляторный. Вес ноутбукым да изи кугыт дене ойыртемалтыт, жапыште 15 шагат марте пашам кугыт деч 2 варьироваться ноутбук автоном.

Лэптоп (англ. laptop — lap — калык сукен шинчын, top — яраимньын, «наколенник») — утларак кумдан мутым, тудо семым кучылталтмыш ноутбук, да тыге нетбук, смартбук.

Эре декет наҥгая ноутбук лэптоп (чӱчкыдын кучылталтше «лаптоп») шуктынешт раскладной формышто-фактор. Ноутбук тӱсым пыштыме, экран тиде эрыкшым аралыме, шупшыктымо да клавиатур тачпад годым. Тыгак тидын дене кылдалтше шупшыкташ йӧнештарыме (портфель эн чӱчкыдын транспортироваться ноутбук, молан тудым кидыште кучаш ок лий, вачышкыже сакыш а).

## Белгиле
Холера

**Холера** - джугъуучу, артык къыйын, къарын аурууду. Холераны чуруму(этиологиясы) - холераны вибрионларыдыла. Холера бла джанъыз адамла ауруйдула. Холераны вибрионлары - Vibrio cholerae biovar, Vibrio cholerae El-Tor. 
Холераны кеслеринде джюрютгенле ауруй тургъан адамладыла. Холераны вибрионлары ауруй тургъан адамланы кирлеринде болады. Джукъгъаны - фекально-оральнады (суу бла, ашарыкъбла, кир къолла бла).
Холера джукъса, адам 5 кюнню ичинде аурургъа боллукъду. Ауруу билмей тургъанлай башланады: ичи ётюб тебрейди, къарны ауруумагъанлай ичи кёбден кёб ётюб барады, тохтаусуз.Ич ётгени суучады, бир-бирледе пиринчни суyуна ушайды, ийис этмейди. Ауругъан адамны температурасы кётюрюлмейди. Тохтаусу ичи ётгенденден къанындан, организмден суу кетеги, адам къургъакъ болады: кёз орунлары батадыла, териси къургъакъ болады. Терисин къысыб ийсенг, тюзелмейди, тили къургъакъ болады, температурасы тюшеди. Бир-бирлиде ичи ётген къусханнга кёчеди. Асыры сууу кетгендем адамны давлениясы тюшеди. Адам гиповолемия шокдан ёледи.
Чехияны гимни

**[[Чехия|Чехияны]] [[гимн]]и** — «Kde domov můj?» («Къайдады мени джуртум?») деген композицияды.
Официал гимни болуб 1993 джыл мюкюл этилгенди. Алай а 1920 джылдан башлаб «Kde domov můj?» композиция Чехословакияны миллет гимнини кесеги болгъанды, чех тилде биринчи куплет бла бирге словак тилде да куплет болгъанды, ол куплетге — «Nad Tatrou sa blýska» джыр алыннганды, ол заманлада ол словакланы миллет орайдалары болгъанды, бусагъатда да Словакияны гимниди.
Музыканы автору — Франтишек Шкроупду (), текстни — Йозеф Каэтан Тылды (). Композицияны «Fidlovačka aneb žádný hněv a žádná rvačka» атлы комедия ючюн джазгъандыла, биринчи кере ол комедия Прагада 1834 джылны декабрында салыннганды.

## Kde domov můj? — Чехияны гимни

## Wo ist mein Heim? — немец тилде 1918—1938 джыллада хайырланнган официал версиясы

## Джибериуле

* Гимни музыкасы (сёзсюз)
Этиология

**Этиология** деб аурууланы чурумларына - инфекцион агентлеге айтадыла. Ала кёбюсине: вирусла, бактерияла, грибокла, сууалчанла, дагъыда башха ауруу чыгъаргъан затладыла.
Польшаны гимни

**[[Польша|Польшаны]]** гимни —  (*«Домбровскийни Мазуркасы»* неда *«Домбровскийни маршы»*) деген композицияды, 1797 джыл Юзеф Выбицкий () джазгъаннга саналады.

Алгъы бурун аты —  («Италиядагъы поляк легионланы джыры») болгъанды, андан башха аты уа джырны биринчи тизгини болгъанды —  («Польша алкъын ёлмегенди»), ол айтымны бир-бирле аджашыб Польшаны миллет девизи кибик санайдыла.

## Гимнни тарихи

Речь Посполитая Европаны политикалыкъ картасындан Польшаны юлешиулерини ючюнчю кересинден сора джокъ болгъанды. 1795 джыл Речь Посполитая Эресейни, Пруссияны эмда Австрияны арасында юлешиннгенди.

1797 джыл ахыр поляк королну къарнашындан туугъан генерал-поручик гиназ Ян Генрик Домбровский, Наполеон Бонапартны эркинлиги бла Италияда, къачхынчы полякладан легионла къурагъанды, Домбровский ала бла Польшаны эркинлигин къайтарыр умут этгенди. Джыр биринчи кере 20-чы июлда аскер оркестр бла мазурканы ритминде, поляк халкъ макъамгъа салыныб согъулгъанды. Алай а ол джылны джайында огъунакъ Наполеон Австрия бла кёрюшюулени башлагъанды, полякланы джакълагъанны къойгъанды.

Джыр талай поляк аякъланыуну гимни болгъанды.

1926 джыл «Домбровскийни маршы» Польшаны кърал гимни болгъанды.

Бу джыр къуру Польшаны гимни болуб къалмагъанды, аны макъамына словак поэт Само Томашек «Гей, Славянла» атлы джырны джазгъанды, ол джыр аллында словакланы гимни болгъанды, аны бла къалмай бютеу словян тиллеге кёчюрюлюб панславян къымылдауну гимни болгъанды. Бу джырны башха белгили версиясыны болгар поэт Никола Живков джазады, аты «Шоркъулда Марица» болады, бу джыр кечирек 1886-1944 джыллада Болгарияны гимни болады. 

Аны тышында «Домбровскийни маршыны» тексти бла метри Украинаны кърал гимнини тексти бла метрини эткилегенди — «Ще не вмерла України».

## Гимнни тексти бла кёчюрмеси



**Mazurek Dąbrowskiego** **(Домбровскийни мазуркасы)**




## Ангылатыула эмда тарих контекст

* **Домбровский**: Ян Генрик Домбровский, поляк инарал, поляк легионланы къурагъанды. Ол гимнни автору тюлдю.
* **Чернецкий**: Чернецкий, Стефан: 17-чи ёмюрде Швециягъа къаршчы хорламлы къазауатны башчыларыны бириди.
* **«тенгизни ётербиз»**: Польшаны азатлагъандан сора Чернецкий Данияда сермешгенди.
* **Италия**, **Бонапарт**: Поляк легионланы Италияда Наполеонну джакълыгъы бла къурагъандыла.

## Музыкальна нотация
 \header {tagline = ""} \relative c' }
\score {\unfoldRepeats \relative c' }
\midi {}}

## Джибериуле

*  «Домбровскийни маршы» mp3 форматда (Толу версиясы)
*  «Домбровскийни маршы» mp3 форматда (Инструментал версиясы)
Тыш политика

**Тыш поли́тика** (*къралны тыш ишлери*) — къралны халкъла арасы илишкиледе бютеулей курсуду. Тыш политика, къралны башха къралла эмда халкъла бла кесини мадарлары эмда амаллары бла джетелген нюзюрлерине кёре къурулгъан илишкилерин джюрютеди. Тыш политиканы баш амалына — дипломатия саналады.

Къралны тыш политикасы, ич политикасы бла дайым байламлыды.

Къралны тыш политикасын бардыргъан баш ведомство къралланы асламысында тыш ишлени министерствосу атны джюрютеди, аннга тыш ишлени министри башчылыкъ этеди.

АБШ-да бу ведомоствогъа АБШ-ны кърал департаменти дейдиле, эмда аннга башчылыкъ АБШ-ны кърал секретары этеди; Францияда тыш илишкилени министрлиги, Швейцарияда - политика департамент, Аргентинада - тыш илишкиле бла культну министрлиги, Ливияда - тыш байламланы бюросу атны джюрютеди.
Уолпол, Роберт

**Роберт Уолпол, 1-чи Орфорд граф** (эски *Вальполь*, , 26-чы август 1676 — 18-чи март 1745) — британ политикачы, кърал адам, 1720-30-чу джылланы эм бек айтылгъан, кючю болгъан политика фигурады. Ганновер династияны биринчи короллары Уолполну дагъанына таяныб къралгъа оноу этгендиле. Ол Британияны европка къазауатлагъа къатышдырмагъанды. Къралны аскер эмда экономика кючлерин якобитле чабсала деб аягъанды.

1721 джыл Казначействону биринчи лорду болады, 1730 джылда уа лорд Тауншендни оставкагъа чыгъыуу бла правительствогъа башчылыкъ этеди, бу орунда 1742 джылгъа дери турады. Уллу Британияны тарихинде правительствогъа эм кёб заманны башчылыкъ этгенди, биринчи премьер-министрге саналады. Бу термин ол заманлада хайырланмаса да, правительствогъа эткиси бусагъатдагъы премьерленикича болгъанды.
Сентябрь къозгъалыу

**Сентябрь къозгъалыу** () — 1923 джылны сентябрында Болгарияда БКП башчылыгъында Цанковну правительствосуна къаршчы къозгъалыуду. Къозгъалыугъа аграрийле бла анархистле да къошулгъандыла

## Къошулгъанла
* Георгий Димитров
* Цола Драгойчева
* Тодор Ангелов

## Литература
* Д. Косев. *Септемврийското въстание 1923*, София, 1973
* *Септемврийското народно антифашистко въстание 1923 г.* Библиография, София, 1973
* *Септемврийското въстание 1923*. Енциклопедня, София, 1973
* Ц. Драгойчева. *Повеля на дълга. Спомени и размисли в 3 тома*. София, Партиздат, 1972
* Ц. Драгойчева. *По велению долга*. Москва, Издательство политической литературы, 1974
* В. Андриянов, А. Москаленко. *Полынь чужбины*. К., Радянський письменник, 1982
Болгар коммунист партия

**Болгар коммунист партия** () — Болгарияда политика партияды .

## Къуралыууну тарихи

1891 джылны июлунда биринчи болгар марксист Димитр Благоевни инициативасында Болгар социал-демократ партия (БСДП) къуралады, бу партия Тырновону, Габровну, Сливенни, Стара-Загораны, Къазанлыкъны социал-демократ кружокланы тамалында къуралады. 1892 джылны августунда, партияны официал газети «Работник» чыгъыб башлайды.

1894 джыл БСДП Болгар социал-демократ бирлик бла (БСДБ) бирлешиб Болгар ишчи социал-демократ партия болады (БИСДП). 1897 джылны июлундан бшлаб ишчилени ичинде агитация бла пропаганданы бардыр ючюн  «Работнически вестник» газет хайырланыб башлайды. 1897 джылны январындан башлаб Благоевни редакторлугъунда «Ново време» журнал чыгъыб башлайды.

1901 джылны июлунда  БРСДП эки юлешинеди, партиядан  «Общо дело» журналны редактору Сакызовну джакълагъанла айрыладыла, эмда кеслерине Тар социалистлени болгар ишчи социал-демократ партиясы атайдыла. бу партия 2-чи  Интернационаллыны сол къанатында партияланы бири болады.

Балкан къазауатланы эмда Биринчи дуния къазауатны кёзюуюнде ТСБСДП башчылыкъ Благоев, Кирков, Коларов, Димитров и Кабакчиев этедиле.

Партия Октябрь революцияны пропагандасын бардыргъадыла. 1919 джыл 3-чю коммунист интернационалгъа киреди. 1919 джылны майында ТСБСДП атын Тар социалистлени болгар коммунист партиягъа тюрлендиреди.

Комминтерни оноуу бла коммунистле 1923 джылны сентябрында Александр Цанковну правительствосуну диктатурасына къаршчы Сентябрь къозгъалыуну башлайдыла. Алай а дженгиледиле, эмда заран аладыла. 

1925 год джыл генерал Константин Георгиевни джаназысында партиячыла патчахны ёлтюрюр мурат бла террор акт этедиле, ол актда 150 адам ёледи, Сыйлы Ыйыкъны Собору да кючлю заран алады.

1927 джыл БКП тамалында легал Ишчи партия къаралады.
  
1939 джыл БКП бла ИП официал халда БИП болуб бирлешедиле,  1944 джылдан башлаб Коммунистлени Болгар Ишчи Партиясы атны аладыла.

Экинчи дуния къазауатны заманында коммунистле антифашист кюрешге тири къошуладыла, 1942 джыл Ата джурт фронт къурайдыла, 1943 джыл а уа партизан-къозгъалыу аскер къурайдыла. БКП-ны аскер къауумлары Болгарияны Германия джанлы правительствосу къазауатда СССРге къаршчы хайырланнган аскер коммуникацияланы къурутадыла, чачадыла. Гитлеризмге джанлы болгъанланы ёлтюредиле.

## Властда

1944 джылны 9-чу сентябрында Совет Аскер Болгариягъа киреди, 25 000 партиясы переворот этедиле. Болгарияны къазауатдан чыгъарыр ючюн кёрюшюуле бардыргъан правительство къоратылыб, къралда «халкъ-демократ республика» баямланады.

БКП Болгария Халкъ Республикада баш партия болады, 1948 джыл социал-демократланы къалгъан къауумлары да БКП-гъа къошауладыла.

## Кризис

Джангыртыуну башланыуу бла эмда социалист лагерни чачылыуу бла, партия ауур кризисге киреди . 1990 джыл Болгар социалист партия атны алады.

## Башчылыгъы

### Башха белгили коммунистле

* Никола Вапцаров
* Драгойчева, Цола
Стамфорд-Бриджде сермешиу

**Стамфорд-Бриджде сермешиу** (; ;1066 дж. 25-чи сентябрь) — скандинав викинглени Ингилизге чабыууларыны экиджюзджыллыкъ тарихинде ахыр сермешиудю. Бу сермешиуде норвек король Харальд Хыныны аскерлери англо-сакс король Гарольд Годвинсонну аскерлери къаушатханды. Харальд ёлтюрюрлгенди, норвеглиление Ингилизни кючлер планларына ахыр келгенди.


Файл:Stamford by Peter Nicolai Arbo.jpg|Стамфорд кёпюрде сермешиу
Файл:Harald Hardraades saga-Pil i strupen-W. Wetlesen.jpg|Викинглени башчысыны ёлюмю
Викингле

**Викингле** — ал орта ёмюрдеги скандинав тенгизчиледиле, VIII—XI ёмюрледе Винланддан Биармиягъа эм Каспийден Шимал Африкагъа дери чабыуул этиб тургъандыла. Викинлени асламысы эркин дат, норвег эм швед тамырлы адамла болгъандыла, аланы баш нюзюрлери дженгил бай болуу болгъанды. Ийнанчлары бла - меджисуула болгъандыла.

Швед викингле кёбюсюне кюнчыгъышха джолоучу болгъандыла, алагъа эски орус эмда византий къайнакълада **[[варягла]]** дегендиле. Норвег эм дат викингле асламысы бла кюнбатышха джолоучу болгъандыла, эмда латин къайнакълагъа кёре **[[норманла]]** атны джюрютгендиле. 

## Этимологиясы

«Викинг» сёз буруннгу норвег «vikingr» сёзден къуралгъанды, эм джайылгъан версиягъа кёре ол сёз бла фьордланы белгилегендиле, аны тышында бу сёз норвег область Вик бла да келишеди. «Викинг» сёзню уа («фьорддан адам») джашыртын богъазлада бугъунуб гуду этген адамлагъа айтхандыла.
## Белгиле
Уллу Тыйгъыч риф

**Уллу Тыйгъыч риф** — Марджан тенгизде марджан рифле бла айрымканланы тизимиди. Ала Австралияны шимал-кюнчыгъыш джагъасында 2500 км узунлукъгъа созулгъандыла. Ол къыбыладан шималгъа созулубду. Бютеулей майданыны ёлчемиь 348 698 кв. км. Шимал кесегинде кенглиги 2 км, къыбылада уа 152 болады. Рифлени асламысы суу тюбюндеди, алай а суу кетсе ачылады. Къыбылада рифле джагъадан 3оо км, шималда эсе уа 32 км узакълыкъдадыла.

Бир-бир рифле абразия-аккумуляция ишлемлени эсебинде марджан айрымканла болгъандыла.

## Белгиле
Саулда сермешиу

**Саулда сермешиу** (1236 дж.)— Къылышчыланы ордени бла ала джанлыла бир джанында, эмда земгала, куршла бла литвачыла,  и жемайтла башха джанында болуб баргъан сермешиудю. Сермешиуню баргъан джерине бусагъатда Литвада Шяуляй шахарны къаты саналады, алай а башха оюмгъа кёре латыш Вецсаулени къатында болургъа да болгъанды бу сермешиу.
Мырдылы джерде сермешген рыцарланы ауур кавалериялары литвачыла бла земгалланы дженгил аскерлерине кеслерин хорлатхандыла. Немецле бу дженгилиуден кеслерине келелмегендиле. Бу сермешиуню эсебинде орденни ахыры келгенди. 

## Белгиле
Болид

**Болид** ( ,   — «темир садакъ» сёзден) —   джарыкълыгъы −4<sup>m</sup>  аз болмагъан (Венерадан джарыкъ) неда эсленнген мюйюш ёлчемлери болгъан метеорду. Халкъла арасы астрономия бирликде «болид» сёзню официал айгъакълауу джокъду.

Бек джарыкъ болидлеге **суперболид** дейдиле.

Болидлени учууларыны траекториясы асламысы бла гиперболалы болады. Джерни атмосферсаына кирсе болидле букъу бла ионлашхан газладан ыз (къуйрукъ) къоядыла. Джерге болидледен айрылыб метеоритле тюшерге боладыла. Учуу тауушну   неда радиобайламны бузукълугъун келтирге болады.

Уллу болидлени кюндюз да кёрюрге болады. Эм уллу болидлени бирине Бенешов саналады. Аны джарыкълыгъы −21m джулдуз ёлчемде болгъанды (тенглешдириуге: Айны джарыгъы −13m, Кюнню −26m). Сихотэ-Алинь метеороидни тюшюую уа  «кюнден джрыкъ» болгъанды, «кёлекке бергенди» (тюшюу кюндюз болгъанды) эмда «кёз къаматханды» http://vivovoco.ibmh.msk.su/VV/PAPERS/NATURE/NEMCHIN.HTM. Болидлени сынчакълар ючюн АБШ-да, Канадада, Европада болид къармаула къуралгъадыла. Алай а алай эффектив болалмагъандыла. Бусагъатда болидлени космосдан джолдашла къарайдыла http://vivovoco.ibmh.msk.su/VV/PAPERS/NATURE/NEMCHIN.HTM Болууну метеоритика тинтеди.

## Юлгюле
* 1718 джылны 19-чу мартында Галлей  2,5 верста диаметри болгъан, 476 вёрста мийикликде(Галлейни ёлчегени)  болидни сынчыкълагъанды, ол «Кюн кибик джарытханды».

## Белгиле
Витим болид

**Витим [[болид]]** Иркутск областьны Мама-Чуй районуну Мама бла Витимский эллерин къатында 2002 джылны 24 сентябрыны кечесинде тюшгенди.

## Баш билгиле

Витим болид 30 км мийикликде АБШ-ны АХК-ни джолдашы эсленнгенди, алай а тас этилгенди. Кёргенлени шагъатлыкъларына кёре, болидни кёрюннген ёлчемлери Айны кёрюннген ёлчемлеринден кёбге гитче болмагъанды, аны джарыкълыгъы уа кечеги тайганы джарытыб кёбню тургъанды. Тюшгенинден сора, атылгъаннга ушаш таууш да келгенди. Бу тюшюу джамагъатда уллу резонанс джаратханды, алай а метеоритни атылыууну биргелей энергиясы алай уллу болмагъанды - тротил ёлчем бла 200 тонна (ал энергиясы 2,3 килотонна болгъанды), ал массасыны максимуму (атомсферада кюйгюнчю)  — 160 тонна, сыныкъларыны ахыр массасы уа талай джюз килограмм болгъанды.

Метеоридни тюшген джеринини шекили Тунгус метеоритни тюшген джерине ушагъанды, алай масштаблары кёбге гитче болгъанды (чегетни аугъан зонасы 10×6 км, ёртенни зонасы да 3×2 км чакълы бир)

## Дагъыда къара
Тунгус метеорит

## Белгиле

## Джибериуле
* В районе посёлков Мама и Витимский Иркутской области упал Витимский болид
Шахар агломерация

**Агломерация**, **конурбация** ( &nbsp;— къошама)&nbsp;— адам джерлешим джерлени джыйылыуу, асламысы бла шахарла боладыла, ала бир-бирлери бла бек байламлы боладыла, бир-бирде уа бирлешиб, бир шахар кибик болуб къаладыла.

Бираралы (бир уллу шахарны тёгерегинде къуралгъан, сёз ючюн , Москова агломерация) эмда талай аралы агломерацияла боладыла (талай ёзек шахары болгъан, сёз ючюн Германия Рур регионунда).

## Бирлешиуню шартлары

* кёбчюлюк халда урунуу, окъуу, турмуш, маданият эмда рекреация джолоучулукъла,
* 1,5-сагъат заманны ичинде биринден бирине джетерге мадар,
* дайым джюрюген шахар тюбю электропоездлени, автобусланы, кемелени болуу,
* аэропортну, темир джол тюйюмчекни - терминалны, суу портны-терминалны ортакъ болууу,
* байлагъан джолланы узунлугъу бла адамны тыкъ джерлешгени д. а. к.

Къошулмауну шартлары:
* узакълыкъ,
* ачыкъдан джол болмауу,
* джууукъ болмагъан, кеси-кесинг баджаргъа шахарла.

Айныгъан къраллада агломерацияда адам басыннганы мийик дараджагъа чыгъады. Агломерацияланы ёсюулери промышленность чыгъарыуну да орналыууна себеб болады. Агломерацияланы ёсюую, неда талайны бирлешиую мегалополисни къуралыууна чурум болады, мегалаполис адам джерлешимлени эм уллу шекилине саналады.

**Конурбация**&nbsp;— (лат . con — бирге эм urbs — шахар),
# талай аралы шахар агломерация, ёзегинде уллулугъу бла, магъанасы бла талай тенг шахарны тутады (сёз ючюн, Германияны Рур бассейнинде шахарланы джыйылыуу).
# Шахар агломерацияны синонимиди.
Эм уллу конурбацияла (кёб аралы агломерацияла) Европада&nbsp;— Рур ГФР-де (11,5 млн адам), Рандстад Холланд Нидерландлада (7 млн), Японияда&nbsp;—  Токайдо мегалополис (60 млн) эмда талай башха къраллада бардыла.

## Эм уллу агломерацияла

Дунияда 10 млн адамдан кёб джашагъан уллу агломерацияла (2009 джылны 1-чи январына)):

Эресейде 1 млн адамдан артыкъ джашагъаны бла уллу агломерацияла (2009 джылгъа)),
# Москова агломерация 14,5 млн.
# Санкт-Петербург агломерация 5,4 млн.
# Самара-Тольятти агломерация 2,5 млн.
# Екатеринбург агломерация 2,2 млн.
# Нижний Новгород агломерация 2 млн.
# Ростов агломерация 1,8 млн.
# Новосибирск агломерация 1,7 млн.
# Волгоград агломерация 1,4 млн.
# Къазан агломерация 1,43 млн.
# Челябинск агломерация 1,32 млн.
# Уфа агломерация 1,28 млн.
# Омск агломерация 1,2 млн.
# Саратов агломерация 1,2 млн.
# Пермь агломерация 1,2 млн.
# Новокузнецк (Кузбасс) агломерация 1,15 млн. 
# Тула-Новомоск агломерация 1,1 млн.
# Набережные Челны агломерация 1,1 млн.
# Воронеж агломерация1,1 млн.
# Иркутск агломерация 1,1 млн
# Красноярск агломерация 1,02 млн.

## Белгиле
Эстон тил

**Эстон тил** () — эстонлилени тиллериди, фин-угр тил группаны балтика-фин бутагъына киреди, агглютинациялы тилге саналады. Фин-угр тилле бла самодий тилле урал тил юйюрню къурайдыла.

Джазыу системасы латин алфавитни тамалында къуралгъанды.

## Эстон алфавит
A, B, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, Š, Z, Ž, T, U, V, Õ, Ä, Ö, Ü

## Джайылыуу

## Тарихи

## Лексикасы

## Грамматикасы

## Джибериуле
*https://eki.ee/ - Эстон тилни институтну официал сайты.
Шалом (газет)

**Шало́м** (,  — «Мамырлыкъ») — Тюркде хар ыйыкъ сайын чыкъгъан чууут газетди. Аты — ивритча *шалом* сёзню тюркча джазылгъаныды. Газетни 1947 джылны 29 октябрында тюрк чууутлу эмда журналист Аврам Леён къурагъанды. Стамбулда басмаланады. Ладино тилде бетледен сора газетни баш тили — тюрк тилди. Баш редактору — Иво Молинасды. Редактору — Якуп Барокасды. Тиражы — 5.000 экземплярды.

## Дагъыда къарагъыз
* Аки Йерушалаим

## Джибериуле

* Шалом (Şalom) газетни официал веб-сайты 
* Шалом (Şalom) газетни ладино тилде бети