Аббасидле

**Аббаси́ле** неда **Аббасидле** ()
, — экинчи (Омейядладан сора) араб халиф династияды (750—1258), чыкъгъаны Мухаммат файгъамбарны анасыны къарнашы болгъан Аббаса ибн Абд аль-Мутталибденди (ёлг. 653-чю дж.) . 750-чи джыл Аббасидле Омейядланы тахтдан тайдырыб, Кордоба эмиратны тышында, бютеу халифатны кючлегендиле.
Муслиман халкъланы ангыларында Аббасиле - дин бирикмекликни белгиси болгъанды. Аланы ханлыкъларыны заманында Ислам дин халкъла арасы дин халгъа келгенди, халифат а уа араб къралдан бютеу муслиманланы къралы болгъанды.

Омейядланы заманындача болмай, Аббассидлени заманында Араб халифат чачылмагъанды.

Сёз ючюн, 775-чи джылда аль-Андалусну губернатору болуб салыннган, сау къалгъан омейядладан Абд ар-Рахман, халифатдан айрылыб, б.э. 776-чы джылында Кордоба эмиратны къурагъанды. 777-чи джылда халифатдан Магъриб айрылады, анда ибадилени имамлары Абд ар-Рахман ибн Рустам Рустамидлени къралларын къурады. 784—789-чу джыланы арасында Идрис ибн Абдуллах, кюнбатыш Ифрикийядагъы бербер тайпаланы бойсундуруб кеси атлы шийит эмират къурады. 800-чю джылгъа Аглабидлени юйюрлери Ифрикийяны кюнчыгъышын бойсундургъандыла, Багдадны оноууна сёзде бойсунсала да, кертиден бойсунмагъан къраллыкъ джюрютгендиле.
Алай бла, Аббасидлени ханлыкъларыны биринчи ёмюр джарымында (Харуна ар-Рашидни ёлюмюне дери) Халифатдан бютеу кюнбатыш айрылгъанды(Мисир бла бирге). Башчылыкъ ючюн баргъан ич кюрешде ар-Рашидни юзюгю 809-827-чи джыллада Тёртюнчю фитнаны джайгъандыла; граждан къазауатны сылтаыу этиб, Хорасан бла Мавераннахрны башында Сасанидлени заманындан бери тургъан юйюрле Халифатдан кёб кере айрылыргъа кюрешгендиле, ол кюрешни эсеби болуб, перс миллетчиликге таяннган, Багдадха сёзде бойсуннган къралла къураладыла; быллай къралланы  б. э. IX—X ёмюрлеринде Тахиридлени, Саффаридлени, Саманидлени эмда Газневидлени келечилери къурагъандыла. 868-чи джылда Тулунидлени къолларына Мисир тюшеди. Бу кюрешни къызыуунда 885-чи джылда Халифатдан Эрмен айрылыб, кесини азатлыгъын къайтарады.900-чю джылланы башында Аглабидлени къралларында исмаилитлени къозгъалыуу джайылгъаны Ифрикияны къраллары ауадыла, аны бла къалмай, Мисирни Аббасид Халифатдан айрылыб, Фатимид Халифатны къурамына кириуюню чуруму болады. Аббасид-фатимид къазауатны къызыуунда, 945-чи джылда Буидлени шейит конфедерациясы Иракны кючлегенди, Аббасидлени башчылыгъына да къуру формал халда бойсуннганды.

Огъузланы келиуу бла бирге Халифат Хорезм бла Ирандан да къуру къалады. 1055-чи джылда, Аббасидле кеслери Селджукланы оноуларына бойсунадыла, аланы къолларында къуру дин абырай къалады. Къашчыланы чабыуулары башланнганыб, Селджук империяны оюлууу бла бирге, 1127-чи джылда Аббасидлени къолларында къуру Халифатны ёзек джерлери къалады — Багдад эмда аны тёгереги. Ол замандан башлаб, Аббасидле аллында Зангидлени, 1171-чи джылдан сора уа Айюбидлени джакълыкълары бла хайарланнганды, 1251-чи джылдан сора Мамлюк солтанатны ышыгъында кечиннгенди. Аббасид тукъумдан ахыр халифни Хулагуну аскерлери 1258-чи джыл Багдадха чабыуулда ёлтюредиле; ол юйюрден сау къалгъанла Мамлюк солтанатха къачадыла, анда 1368-чи джылгъа тукъум ахыры бла тюб болады.

Уллу къоранчла болса да, Аббасидле башчылыкъны къолларында беш ёмюрню тутхандыла. Аббасидлени заманлары - ислам къраллыкъ бла маданиятны чакъгъан эмда эм айныгъан кёзюую болгъанды.

## Араб Халифатны ханлыкъ династиясы

### Властха келиу

VIII ёмюрню башына дери Аббасиле джамагъатда алчылыкъгъа излемлерин кёргюзмегендиле, Аббасны джашы, Абдаллах (Ибн Аббас) Сиффинде сермешиуде Али ибн Абу Талибни аскерлерини бир бёлегине башчылыкъ этгенди. Алини ёлюмюнден сора Ибн Аббас Омейядлагъа бойсуннганды, аны джашы Али ибн Абдуллах, Абдул-Малик халиф бла шохлукъ джюрютгенди. Сюлеменни оноу джюрютюуюню ахырына неда Умаа ибн Абдул-Азизни башчылыкъгъа келгенини аллында, омейядлагъа къаршчы къымылдаугъа Алийни джашы, Мухаммат къошулады.

Аббасидлени къуралышлары бек джашыртын болгъанды. Куфада 747-чи джылгъа дери Букайр ибн Маханны башчылыгъы бла аралыкълары болгъанды, андан сора аннга ,fixsksr] Абу Салам аль-Халлалгъа кёчеди. Баш лозунглары "Къуран бла Суннаны джолунда барыу" болгъаны себебли, Омейядлагъа оппозицияда болгъанланы кёбюсюн кеси джанлы этгенди. Муслиман джамагъатда башчылыкъ дауну бир чуруму да, Омейядлача болмай, Аббасидлени Пайгъамбарны "юйюрюнден" болгъанларыды. Аны бла къалмай, Аббасидле, араб муслиманла бла, диннге джангы кирген араб болмагъан муслиманланы араларында дауну да, Омейядланы оноуну тюз джюрютелмегенлерини кёргюзюмю болгъанын чертиб, хайырланыууду..

Оппозициясы кючлю болгъан Хорасан пропагандагъа биринчи тюшеди. 718-19-чу джыллада ары биринчи эмиссарла джибериледиле. Хишам халифни ёлюмю бла (743-чю джыл), Омейядлагъа къаршчы пропаганда джетишимли бола башлайды, аннга Омейялданы арасында къаугъа да уллу болушлукъ этеди. 747-чи джылда Мухамматны джашы, Ибрахим ибн Мухаммат, Хорасаннга Абу Муслимни джибереди, ол Хорасанны дажрым патчахын башчылыкъдан тайдырады, 748-чи джылда эсе уа Мервге киреди . 749-чу джылны башына аякъланнганланы къолунда Хорасан бла Иранны аслам кесеги тюшеди. 749-чу джылны 26-чы июнунда Нехавендде сермешиуню хорлагъанларында соруа уа Аббасидле джанлылагъа Багдадха джол ачылады.

Халиф II Марван, аякъланнганла бютеу Кюнбатыш Хорасанны  кючлеб, Рей шахаргъа джетгенлеринде, болумну къыйын болгъанын ангылагъанды. Ибрахим ибн Мухаммад тутулуб,  Харранда (Шимал Сирия) тюрмеге олтуртулады, артдан от бериб ёлтюртюледи. Къаршчы туруугъа башчылыкъ этиу, аны къарнашы, Абуль-Аббас Абдаллахоха кёчеди, ол 749-чу джылны октябрында, абассид аскерле кючлеген Куфагъа джашыртын келеди, 749-чу джылны 28-чи ноябрында ол халкъны аллына ара межгитде чыгъыб, чакъырыу этеди, андан сора анда джыйылгъанла аны джанлы боллукъларына ант этедиле. Аббасидлени Уллу Заб сууда сермешиуде хорламлары бла (январь 750-чу джыл) къазаутда дженнгенлери белгиленеди. II Марван дагъыда джыл джарымны халифатны кюнбатыш кесегине башчылыкъ этеди, алай ахырында Мисирге къачаргъа керек болады, анда 750-чи джыл аны ёлтюредиле. 

Аббасидле Омейадланы талайындан къалгъанын тюб этедиле. Хишамны туудугъу, Абдуррахман, Магрибге къачады, андан Андалусиягъа кёчюб, джангы династия къурады. Кеслерини властларын кючлендиргенден сора, Аббасидле биринчи Абу Саламуну ёлтюредиле (750-чи дж.), артдан Абу Муслимни да (755-чи дж.). Бу инкъилабны баш эсеблеринден бири, араблыланы онглулукълары кетиб, тюрлю-тюрлю муслиман халкъла бла тенг хакъ берилгени да. Бу Иран бла Орта Азияны къызыуда муслиман диннге айланыуларына, Халифатда иран элементни да кючленнгенине себеб болгъанды. Алгъын халифле, биринчи араб аскерлеге башчылыкъ эте эселе, энди бютеу муслиман джамагъатха этгендиле. Адамны миллетинден эсе динине бек къаралыб башлайды. Къралгъа башчылыкъ этген энди араб тайпаладан сыйлы юйюрле тюлдюле, алыннган къуллукъчуладыла; аны бла бирге сасанидлени кърал оноу джюрютюу шекеллери да хайырланыб башлайдыла.

### Дин-сиясат ийнаныулары
Кеслерини властларыны тыйыншлы, хакълы болгъанын тутхучлу этер ючюн, Аббасилени имамматха энчи хакълары болгъан шейитлени оюмлары бла хайырланнгандыла. Аббасидле кеслерини имамматха энчи хакълары болгъанын ийнанмагъандыла, Абуль-Аббаса ас-Саффах программа чакъырыуунда Хакъ халифлени башчылыкъларыны тыйыншлы болгъанын айтханды. Бир къауум билгилеге кёре халиф аль-Махди (775—785) Аббасидлени имматха энчи хакълары болгъанларын, Аббасидлеге дери халифле уа (артыкъсыз да Омейядла) зулмучула болгъанларын баямлагъанды.

Биринчи Аббасидле орта шейитле бла араларын иги этгендиле, къаршчы чыкъгъанла бла уа къазауат. 817-чи джылда халиф аль-Мамун (813—833) кесини кюёую, Али ар-Ридни осуй туудугъу болуб да баямлагъанды,аны ушатмагъан суннитлени да къозгъагъанды. 850—851-чи джыллада аль-Мутаваккил бир къауум табыныу джерлени да къурутханды.

### Оноуда
Аббасидлени къолунда Араб халифат бютеу муслиманланы къралы болады, ислам дина а уа миллетле арасы дин болады. Аббасиды властны къолларында беш ёмюрден асламны тутхандыла . Аланы оноуда болгъан кёзюуню 4 кёзюуге юлеширге боллукъду:
* къудретлик (750—861);
* къарыусузлукъ (861—946);
* Буидлени тюблеринде (946—1075);
* Селджукланы тюблеринде (1075—1194).

IX ёмюрню башына Аббасидлени оноуларыны тюбюнде бусагъатдагъы Азияны араб къралларыны, Иранны, Шимал Африканы территориясы болгъанды. Халифатны политика аралыгъы Сириядан Иракга кёчеди. 762-чи джылда халиф Абу Джафар аль-Мансур Тигр сууну джагъасында джангы ара шахар салады — Багдад, ол шахар араб империяны эм уллу маданият аралыгъы болады, бютеу Шаркъны да эм уллу шахарларыны бириди. Аббасидле актив халда кючлеу политика бардырмагъандыла, алай а Къытайны экспансиясын, Талас сермешиуде хорлам бла тохтатхандыла (751-чи джыл); Аббасидам, араб-византия чекледе чыкъгъан ууакъ урушлада да хорлагъанлай тургъандыла. Алай болса да Аббасидлени кърал ичинде болум хаман да рахат болмагъанды; тюрлю-тюрлю миллетле джашагъан къралда тохтаусуз къозгъалыула, аякъланыула болгъанлай тургъандыла — Муканнаны Мавернахрда (776—783-чю джылла), Бабекни Азербайджанда (816—837), зинджилени Иракда (869—883-чю джылла), карматланы Бахрейн бла Арабияда (IX—X ёмюрлени ахырында) и др. IX ёмюрде, халифатны къыйырларында иеликни къолгъа джангыдан бербер, тюрк, араб тамырлы династияла алгъандыла (Аглабидле в Тунисде, Идрисидле Мароккода, Тулунидле бла Ихшидидле Мисирде, Тахиридле Хорасанда, Саманидле Мавераннахрде). Джерли эмирле Багдадха формал халда бойсуннгандыла, кертиден ала бойсунмагъан политика джюрютгендиле. Халифат чачылыу чагъына дженгил киреди. IX ёмюрню экинчи джарымындан башлаб кърал оноу джюрютуде гулямланы роллары ауур бола башлайды, акъыртын-акъыртын ала къралда бютеу оноуну къолгъа аладыла.

X ёмюрню арасына, Аббасидлени къолунда къуру Багдад шахар бла тёгереги къалады. 945-чи джылда Багдадны перс шейит шахиншахла Буидле (Бууейхидле) кючлейдиле. Халифле кърал оноудан къуру къаладыла, къолларында къуру дин бла байламлы ишле къаладыла, кърал тёлеген джаллары азлыкъ этиб,бютеу джоюмларын джабалмай башлайды.  . 945—1132-чи джыллада Аббасидле къуру дин оноуну джюрютедиле;  адетге кёре халиф бютеу муслиманланы башчысына саналады. 974-чи джылда халиф аль-Мути, тахтны къоюб, джашы ат-Таиге береди. 991-чи джылда ат-Таи халифни оноу джюрютгенин джаратмагъанла, къала кириб, аны тонайдыла. Буидле ат-Таини тахтдан кетерге зорлаб, Ахмад аль-Кадирге бердиредиле. Аль-Кадир, буид солтан Баха ад-дауланы къызына юйлениб, Халифатны бир кесек кючлендиреди.

1055-чи джылда, аль-Каиманы халифлик заманында, Багдадны селджукла кючлейдиле, ала шейит Буидлеча болмай, Аббасидлени сыйларын бегирек кёргендиле. Алай болса да Аббасидле къуру дин башчылыкъдан сора башха функцияланы бардыралмагъандыла. XI ёмюрню экинчи джарымында Иракны бир кесегинде, Тигр бла Евфратны ёзенлеринде Аббасидлени къраллары джангыдан къуралады, алай а къачлыла бла кюрешде ала уллу орун алалмайдыла. Селджукидлени тюшгенлеринден сора, Аббасид халифат энтда 60 джыл чакълы бирни тургъанды, ахыры монголланы чабыуулларында болады. Ахыр Багдадчы халиф Аль-Мустасимни монголла Багдадны кючлегенден сора 1258-чи джылда ёлтюредиле. Хулагу-хан халифатны дардагъан этгенинден сора, Сирия бла Мисирни мамлюк солтанлары Аббасид юйюрден сау къалгъанланы кеслерине чакъарадыла. . 1368-чи джылда Аббасидлени бу бутакълары да тюб болады.

### Халифле

## Каирчи халифле

1258-чи джыда монголла Багдадны дармагъан этиб, аль-Мустасим халифни асхандан сора, суннит муслиманла дин башчысыз къаладыла. Ол себебден, 1261-чи джыл мисир солтан I Бейбарс халиф этиб аль-Мустансирни баямлайды Тахтха олтуртулгъандан сора талай кюнден II аль-Мустансир Месопотамиягъа киреди, алай а Багдадха 40 килолометр къалыб, монгол аскерле араб аскерни чачыу-къучуу этедиле, халифни да ёлтюредиле. Андан сора Бейбарс, багдадчы халиф аль-Мустаршидни узакъ джууугъу болгъан I Аль-Хакимни тахтха олтуртады. Аль-Хакимни туудукълары, халиф титулну эки ёмюр бла джарымны джюртгендиле, XVI ёмюрде Мисирни Османла кючлегинчи.

Аллай уллу ат болгъанлыкъгъа, халиф титул иесине уллу хакъ бермегенди. Кърал оноу солтанны къолунда болгъанды, халифле уа дин церемонияланы бардырыу бла чекленнгендиле. Ахыргъы халиф III аль-Мутаваккилни тюрклюле Дабикада сермешиуде джесирлегендиле, I Селимни ёлюмюнден сора уа ол Каирге къайтханды, эмда 1543-чю джылдгъа дери халифге саналгъанды III аль-Мутаваккилни ёлюмюнден сора, тюрклюле аны орнуна халиф сайларгъа эркинлик бермейдиле. Бир къауум билгилеге кёре, Мутаваккиль Халифатха хакъларын I Селимге кеси бергенди.

}
||*1340—1341*
|style="background:#F5F5F5"|
|-
| 5||Аль-Хаким Биамриллах II
||*1341—1352*||
|-
| 6||аль-Мутадид Биллах I
||*1352—1362*
|style="background:#F5F5F5"|
|-
| 7||Аль-Мутаваккиль Алаллах I
||*1362—1377,* *1377—1383*, *1389—1406*||
|-
| 8||аль-Мустасим Биллах II
||*1377—1389*
|style="background:#F5F5F5"|
|-
| 9||аль-Васик Биллах II
||*1386—1387*||
|- bgcolor="#FFFFFF"
| colspan="4" style="text-align:center" style="text-align:center"|**[[Бурджитле]]ни тюбюнде**
|-
| 10||аль-Мустаин Биллах II
||*1406—1414*
|style="background:#F0FFFF"|
|-
| 11||аль-Мутадид Биллах II
||*1414—1441*||
|-
| 12||Аль-Мустакфи Биллах III
||*1441—1451*
|style="background:#F0FFFF"|
|-
| 13||аль-Каим Биамриллах II
||*1451—1455*||
|-
| 14||аль-Мустанджид Биллах II
||*1455—1479*
|style="background:#F0FFFF"|
|-
| 15||Аль-Мутаваккиль Алаллах II
||*1479—1497*||
|-
| 16||Аль-Мустамсик Биллах
||*1497—1508,<br>1516—1517*
|style="background:#F0FFFF"|
|-
| 17||Аль-Мутаваккиль Алаллах III
||*1508—1516*, *1517—1543*||
|}
## Белгиле

## Литература

* 
*