Руми

**Мухаммат ибн Мухаммат ибн Хусейн ибн Ахмат Джалаладдин Руми** (фарси **محمد ابن محمد ابن حسين ابن أحمد جلال‌الدین رومی**), огъесе джангыз** Руми** (фарси **رومی**) (т. 30 Сентябрь 1207 дж. ё. 17 Декабрь 1273 дж.) — Хорезмчахлыкъда туўгъан иранлы назмучу, суфий, матуриди алим, ханафи факъых  . 

Румини назмулары Фарси тилдедиле, амма анда-бында Тюрк тилде да джазады, эмда арабча , урумча   . Маснаўи назмуу, Къонияда джазылгъан, фарси тилни эм багъалы назмуландан бирисиче саналады  . Румини фикирлери кърал чеклеринден бла халкъ юлешиўлеринден чыгъадыла – ишлерини иранлыла, тюрклюле, таджикле, афгъанлыла,курдлула, урумлула, Орта Асиядан муслиманла, эмда Хиндни муслиманлары кючлю сюйедиле. Назмулары Фарси адабиятгъа эткъыладыла, эмда Чагъатай, Пашту, Курд, Урду бла Осман адабиятгъа да   . 

Румини Уллу Иранда окъуйдула, эмда толу Фарси сёлешген дунияда.   Назмулары кёб дуния тиллеге тарджумалангъандыла. Тюркде Румини "эм белгили назмучу"ча атылгъандыла,  эмда АБШда "эм иги сатылгъан назмучу" болгъанды.  

## Аты
Туўгъан аты – Мухаммат ибн Мухаммат ибн Хусейн ибн Ахмат . Амма белгилирек аты – Маўлана Джалаладдин Мухаммат Руми (مولانا جلال‌الدین محمّد رومی), фарси сёлешгени: Мōлāнā Джалāл ад-Дӣн Мухаммад Рӯмӣ. Джалаладдин – араб атды, араб тилден "Динни сыйлылыгъы"ча тарджумаланады. Нисбалары – Руми эмда Балхы, Рум эмда Балх джерледен келеди, Румда джашагъан ючюн бла Балхда туўгъан ючюн . 

Энтда "Мулла-йе Рум" (Румну молласы) (مولّای روم) ат бла белгилиди. 

Руми "Маўлана" ат бла белгилиди Иранда эмда Тюркде эмда Азербайджанда.
## Джашаў

### Къысхасы

Руми иранлы юйдегинде туўгъанды , Балх шахарда, бусагъатлы Афгъанистанда. Маўлананы атасы, Бахауддин Мухаммат Уалад, ол шахарда факъых бла дагъаватчы болгъанды. Балхда ишлеб бла джашаб тургъанды 1212 джылгъа дери, ол джылда а уа Самаркъандгъа барды, Румиге а уа 5 джыл болгъанды. 

Уллу Балх фарси маданиятны эм уллу марказларындан болгъанды, эмда анда суфийлик бир-эки ёмюр ючюн бардырыргъанды. Эм кючлю эткъылау Румиге этгенле, атасындан сора, Аттар бла Санай деген фарси назмучуладыла. Атасы Назмуддин аль Кубраны силсиласында эди. 

Джалаладдин джашаўуну кёб юсюн Рум солтанлыкъда джашагъанды  эмда Къония деген шахарда 1273 джылда ёлдю. Ол шахарда да асыранды, къабыры энди зиярат джерди. Джашы Солтан Уалад Маўлаўи тарикъатны къурду, энтда *Тёгерек айланнган дарўишлени тарикъаты *аты бла белгилисини.

### Сабийлик бла кёчюу
Румини атасы Баһā уд-Дӣн Ўалад факъых эмда суфий эмда муршид эди, сохталары бла "Солтан аль-Улама"ча (Алимлени солтаны) билген. Руми, Ибадетнамеге къараб, тукъуму бла, Эубекир халифни туудукъларынданды .  Амма бусагъатдагъы алимледен кёб юсю бу чыкъгъангъа разы тюлдюле. Эм толу шеджереси 7 белгили Ханафи факъыхлагъа джетеди   . 

Могъолла Орта Асиягъа кирген сагъатда, Маўлана юйдегиси бла кюнбатхангъа кечеди. Руми ол сагъатда Нишапур шахарда Аттар фарси назмучу бла тюбергенди. Аттар былай кёргёню бла Румини рух гъалийликни таныды. Атасыны кёрюб, Аттар айтды: "Тенъиз, Бахри мухитгъа аўушдуруруб барады”  . Назмучу джашчыкъгъа кесинги "Асрарнаме"ни берди, Дунияда джанны къыйынлашыўну юсюнден китабны. Бу тюбенюў онсегиз джыл болгъан Румиге кючлю эткъылады, артдаракъ ишлериге учунуў болду.

Нишапурдан, юйдеги Багъдадгъа кетди, шахарны суфийле бле тюбенюў эте. Багъдадтан Хиджазгъа бардыла эмда Хадж къылдыла. Къараўан Дымашкъны, Малатияны, Эрзинджанны, Сивасны, Къайсарины, эмда Нигдени ётгенди. Джети джыл ючюн Къараманда джашагъан эдиле: Румини къарнашы бла анасы да анда ёлдюле. 1225 джылда, Руми Говхар-къатынны къатынгъа алды, ол некяхдан Солтан Уаладны эмда Аладдин Челебини табдыла, Говхарны ёлгенден сора, Руми энтда некях этдирди эмда Амир Алим Челеби джашны табдыла эмда Малике къатын къызны.

1228 джылда, солтандан чакъырыў болду, аны ючюн Маўлана Къонияда джерлеширди. 

### Къураў эмда Шамсе Табриз бла тюбеў
Бахауддин медресени башчы болгъанды, аны ёлгенден сора, джашы Мухаммад ибн Мухаммад (Маўлана) болгъанды медресени башчысыча. Бахауддинни сохталарындан бириси, Саид Бурхануддин Мухакъкъикъ Термези Румиге дерслени бериб тургъан эди, Шериатда бла Тарикъатда юретген эди. Руми муфтий болду - фатаўаланы чыгъарыб, хутбаланы бериб джашагъан эди. Руми Анатолуда бек белгили болгъанды, сохталаны да джыйды, устаз болгъанды.

Бу заманда, Руми Дымашкъгъа джерлеширди, анда тёрт джыл сюелди. 

Джашаўуну толу тюрленген заманы Шамс-и Табриз бла тюбеў эди, 1244 джылны 15 ноябринда. Танылгъан рахбардан эмда устаздан, Руми аскетге тюрленгенди. Суфий мистикликде устаз-сохта келишиўге бек эс ийиў барды. Магъарифатгъа джетерге ючюн мизамлыкъ бек керекди. 

Джомакъда айтынгнган бла къараб, Шамс Джуўукъ Кюнчыгъышда джолоўчукъда айланыб, Аллах Тааладан сёз нёгер изледи. Аллах ангнга айтды: "Сен а ўа сёз нёгерге не берликсе?". Шамс айтды "Башымы берликме", эмда джуўаб келди: "Сен излеген адам - Къониядан Джалаладдин".

1248 джылны 5 декабринде кечеде Шамсны артдагъы эшикге чакъырдыла. Шамсны андан сора киши да кёрмегенди .

Айдан эсе кёб заман ючюн Руми Шамсны аджалынгъа ийнанмагъанды эмда Дымашкъда аны изледи. 40 кюн сора англады эмда траўр ючюн къара киийимлени кийиб башлады. Диван-и Шамс-и Табризде джазады:Неге излейме? Мен мутлакъа 

ангнга ушашма. Джаны менден сёлешеди.

Кесими изледим! 

### Андан сора джашаў эмда аджалы
## Окъуўлары
## Уллу ишлери
## Дини
## Къалгъан затлары

## Джибериў