open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Саулай ауурлукъну ортасы

Ауурлукъну ортасы, бар ауурлукъну ортасы, бизни тегерегибиздеги болумда аны тегерегине айланнган зат къауумну бир затлай кергюзтген нохта. Хар заманда ол магъананы тутмайды, алай кебюсюнде андан башханы белгилемейди. Кеп байламлы эм байламсыз затланы ауурлукъ орталарын быллай тизим бла табадыла:
:  \vec r_c= \frac{\sum \limits_i m_i \vec r_i}{\sum \limits_i m_i},
мында  \vec r_c  — ауурлукъну ортасыны айланнган тогъсызы ,  \vec r_i  — -нохтаны айланнган тогъсызы, ~ m_i  —   нохтаны ауурлугъу.
Ауурлукъну тохтауусуз жайылыу кереге:

:  \vec r_c = {1 \over M} \int \limits_V \rho(\vec r) \vec r dV,

:  M = \int \limits_V \rho(\vec r) dV,

Мында ~ M — низамны къошулгъан ауурлугъу, ~ V — кеплюгю, ~ \rho — къысымлыгъы.
Алай бла, ауурлукъну ортасы, ауурлукъну затха, не да бир низамгъа жайыуун/кечюун кергюзтеди.
Аралыкъ

**Аралыкъ** — объектлени бири биринден узакълыкъларыны дараджасы (ёлчеси). Евклидни аламыны декарт координатларында аралыкъ — метриканы эм бош юлгюсюдю.

Аралыкъ геометрияны тамал терминиди. Терминнни башха илмулада да кёб хайырландырадыла: астрономия, география, геодезия, навигация эмда башхалада. Тюрлю-тюрлю дисциплиналада бу терминни айры айгъакълауу барды, аланы бир къаууму тюбюнде берилгенди.
## Математикада аралыкъ

### Эки нохтаны арасында аралыкъ

Метрлик алам деб (M, d) экиге айтадыла, ол аны декарт квадратыны кёб затлы саныны кёб M бла d\colon M\times M \to \mathbb{R} функцисындан къуралад, былай болса:

1. d(x,y)=0\Leftrightarrow x=y (*таймазлыкъны аксиомасы*);

2. d(x,y)\geqslant0 (*позитивликни аксиомасы*);

3. d(x,y)=d(y,x) (*симметриялыкъны аксиомасы*);

4. d(x,z)\leqslant d(x,y)+d(y,z) (*ючгюлню аксиомамы* неда ючгюлню тенгсизлиги).

Бу аксиомалагъа Фрешени аксиомалары дейдиле.

### Фигураланы арасында аралыкъ
Геометрияда фигураланы арасында аралыкъ — биринчи фигураныкъы болгъан нохтадан экинчи фигураны нохтасына дери сызкесекни эм аз болургъа болгъан узунлугъуду.
## Техникада аралыкъ
Объектлени арасында аралыкъ — эки объект байлагъан сызкесекни узунлугъуду. Бу магъанада аралыкъ узунлукъну ёлчемлиги болгъан физикалыкъ уллулукъду, аралыкъны магъанасы узунлукъну биримлерине белгиленеди.
## Физикада аралылкъ

Физикада аралыкъ узунлукъну биримлери бла ёлчеленеди, ала асламысы бла ёлчелеу системалада *тамал* ёлчелеу биримлени бириди. Биримлени халкъла арасы системасында (ЁС) узунлукъну биримине метр алыннганды. Аралыкъ деб дагъыда объектни баргъан джолуна айтадыла. Былай болса аралыкъны (радиус-векторну) заманны ичинде чыгъарылгъаны аралыкъ болады.
## Дагъыда къара
* Левенштейнни аралыгъы
* Сызкесек
* Джол
## Белгиле

## Литература
*
Сун Чжэ-ги

**Сун Чжэ-ги** (, туугъ. 11 сентябрь 1967, Тэгу, Корея Республика — ёлг. 26 июль 2013, Мапхогу, Сеул, Корея Республика) — къыбылакореялы уллу джамагъат къуллукъчу, адам хакъланы джакъчысы, граждан активист, философ-либералист эмда антифеминист болгъанды. 2008 джылда *Корей эркишилени ассоциациясы*н () къурагъанды эм джашаууну ахырына дери аны тамадасы болгъанды.

Тэгу шахарда туугъанды, баш билим экономикадан алгъандан; университетни тамамлагъанындан сора 1992 джылдан 2000 джылгъа дери  болуб ишлегенди, андан сора 2006 джылгъа дери *Thomas Mcfly Consulting & Headhunting Company* (토마스 맥플라이 컨설팅 & 헤드헌팅사) деген компанияда менеджер болуб ишлегенди. Джамагъат къуллукъ бла 1999 джылдан кюрешиб башлагъанды, 2006 джылда феминизмге къаршчы кюрешиу ассоциацияны тамалын салгъанды. $200 миллион чакълы бир джыйылгъан борчларын тёлеелмегенден, 2013 джылда Сеулдагъы Мапо кёпюрден чынгаб кеси кесин ёлтюргенди.

## Дагъыда къарагъыз
* Феминизм
* Либерализм
* Дискриминация

## Джибериуле
* Suicide performance and journalist ethics News Dongah 
* Police continue search for missing men’s rights activist yonhapnews 2013.07.27 
* Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 
* Seoul ‘Bridge of Life’ Attracts More Suicide Attempts korearealtime 2013.11.08 
* South Korean channel films suicide 
* In memoriam 2013:Sung Jae-ki 
* Activist’s 'suicide' causes huge stir Koreatimes 2013.07.26 
* Gender Equality Is Equality For Whom? Hanyangcom 2013.09.30 
* Opinion Now Showing Suicidal Performance! WHAT?! — humanrights moniter Southkorea 
* MHRA Sung Jae-gi dead A-Voice of Man 

## Белгиле
Трояны

**Трояны** () — Польшада элди, Мазовия воеводствону Домбрувка гминасыны аралыгъыды. 490 чакълы бир адам джашайды (2014).
Викимедиа фонд

**Викимедиа фонд** (, къысхасыча ***WMF***) — саудюгерчи болмагъан игилик этиу организацияды, талай краудсорсингли вики-проектлени (аланы ичинде — Википедия, Викисёзлюк, Викисёз, Викикитаб, Викитека, Викигид, Викигёзен, Викибилгиле, Викитюрлюле, Викиджангылыкъла, Викиверситет, Викимедиа Инкубатор, Мета-вики) ишлеулерин юзмей тутады, бусагъатда ишлемеген *[[Nupedia]]* деген энциклопедиялы проекти иесиди. Фонд, *[[Wiki Loves Monuments]]* (Вики эсгертмелени сюеди) деген конкурсну къурагъанды.

«Викимедиа фонд»’ну штаб-фатары Сан-Францискода орналады, Викимедианы проектлери Калифорния штатны законларына кёре джарашдырыладыла, организация кеси уа Флорида штатны (алгъа офиси Сент-Питерсбергде (Флорида) орналгъанды эмда бусагъатда да Тампада серверлери орналадыла) законларына кёре регистрацияны ётгенди. Уставына кёре Фондну нюзюрю — билим берген контентни джыйыу, айнытыу, эмда аны эффектив глобал джайыуду. «Викимедиа фонд»’ну къуралгъаныны юсюнден официал халда 20 июнь 2003 джыл Википедияны къурагъанладан бири Джимми Уэйлс баямлагъанды, аннга дери ол Википедиягъа кесини Bomis компаниясы бла башчылыкъ этгенди. Фондну ишлеую — бютеу дунияда энчи инсанла эмда тюрлю-тюрлю организацияла разы болуб болушлукъгъа берген ачха бла баджарылады.

Организацияны алчы проекти — эркин энциклопедия Википедия — дунияда эм кёб кирилген он веб-сайтны санына киреди. Проектледе, «эркин контент» бла эркин программа баджарыу къурай (эркин лицензияла бла берилген), тюрлю-тюрлю къралладан волонтёрла ишлейдиле. 

## Белгиле

## Джибериуле
* Викимедиа фондну сайты 
* ВикимедиаРУ сайт 
* Викимедиа фондну блогу 
* Викимедианы проектлерини архитектурасы 
*
Викимедиа (магъаналары)

«**Викимедиа**» () атны бу организацияла джюрютедиле:
* **[[Викимедиа фонд]]** () — эркин контент къураучу бир талай интернет-джамагъатны (аланы ичинде эм белгили — Википедия эркин энциклопедия) ишлеулерин джюрютген коммерциялыкъсыз организацияды.
** **[[Некоммерческое партнёрство «Викимедиа РУ»|Викимедиа РУ]]** — Россияда территориясында эркин энциклопедиялы, билим бериу эм башха информацияны къурау эм джайыу бла байламлы проектлеге болушургъа къуралгъан организацияды. Викимедиа фонд бла авторизация этилгенди.
** **[[Викимедиа Украина]]** — Украинаны территориясында эркин энциклопедиялы, билим бериу эм башха информацияны къурау эм джайыу бла байламлы проектлеге болушургъа къуралгъан организацияды. Викимедиа фонд бла авторизация этилгенди.

## Дагъыда къарагъыз
* MediaWiki
Кюнбатыш Европа

**Кюнбатыш Европа** — Европаны, политика неда культура-география ышаннга кёре бирикген бир къауум къралыны белгилеген терминди. Сууукъ къазауатны заманында Кюнбатыш Европагъа НАТО-ну членлери болгъан къралла саналгъандыла, Кюнчыгъыш Европаны къралларына уа *[[Варшава кесаматны организациясы]]*н къурагъандыла. ВКО-ну чачылгъанындан сора Европада шимал, къыбыла эм ара регионла айырылгъандыла. Бусагъатда кёбюсюне Кюнбатыш Европаны къралларына Австрия, Бельгия, Германия, Люксембург, Монако, Нидерландла, Франция, Уллу Британия, Ирландия эм Швейцария саналадыла.

## Кюнбатыш Европагъа саналгъан къралла


Файл:Europe subregion map UN geoscheme.svg|Европаны БМО-ну версиясына кёре бёлюнюую. Кюнбатыш Европа — джарыкъ-кёк бетли
Файл:CIA Western-Europe-map2.png|Кюнбатыш Европа ЦРУ-ну версиясына кёре. Мутхуз къызгъылдым-сары — Къыбыла Европагъа да саналгъан къралла
Файл:Europe 1988.svg|Европа 1988 джылда. Кёк — НАТО-ну къраллары, къызыл — ВКО-ну къраллары

## Кюнбатыш Европаны къралларыны кеси тиллеринде атлары

## Литература
*
Азербайджанлыла

**Азербайджанлыла** () — тюрк тил къауумгъа кирген азербайджан тилде сёлешген миллетди. Азербайджан Республикада бла Дагъыстанда кърал къурагъан миллетди.

## Белгиле
Шанхай

**Шанха́й**  (;  , Zånhae) - Къытайны эм уллу шахары эм джерни бек кеп адамы болгъан шахарларындан бири. Къытайны терт ортакъ оноуда тургъан шахарларындан бири, уллу магъаналы финанс ортакъ, джер башында бек уллу тенгиз лиман. XXI ёмюрге Шанхай Къытайны эм магъаналы шахарларындан бири болгъанды, уллу теркликде айнып башлагъанды, кюнчыгъышны эм битеу джерни финанс ортагъы болгъанды.


Shanghai-Skyline-54-Flusspanorama-2012-gje.jpg
Shanghai-Bund-24-Volksheldenmonument-2012-gje.jpg
Shanghai-Bund-80-Sportler-2012-gje.jpg
Shanghai-Jin Mao-38-Baustelle Shanghai-Tower-2012-gje.jpg
Shanghai-Shikumen-08-Strassenlokal-2012-gje.jpg
Shanghai-altes Wohngebiet-36-Waesche-2012-gje.jpg
Shanghai-Markt-32-Gemuese-2012-gje.jpg
Shanghai-Yuyuan-Garten-40-2012-gje.jpg


## Хауа халы
Чикаго

Чикаго (, МФА:  неда ) - АБШ адам саны бла ючюнчю орунда тургъан шахарыды. Бек уллу темир джол эм мешна тюйюмчек. Джангы Йоркдан сора экинчи уллу финанс аралыкъды. Иллинойс штатда Мичиган кёлню джагъасында орналыпды.
Чикагону адам саны (2012 джылны санаууна кере) 2695000 чакълыды (акъ американлыланы саны 45%). Чикагогъа дагъыда "Экинчи шахар" неда "Джеллени шахары" дейдиле. 

## Тарихи
### XVII—XIX емюрле

Картагъа Чикаго биринчи кере 1833 джыл 350 адамы болгъан элчикча тюшгенди . Чикаго деген ат былайда алгъын джашагъан халкъны тилинден алыннганды, ол *shikaakwa* деб окъулады, агъач сохан, сарсмакъ деб кёчюрюледи.
1837 джыл Чикаго 'шахар' деген атны алгъанды, юч джылдан адам саны 4 мингнге джетеди. 1856 джылда шахарны башчылыгъы АБШ-да биринчи ара багуш быргъы система ишлерге оноу этеди . Ишни къурамына кёре кирле Мичиганнга тегюлюрге керек эдиле. 1871 джыл шахарны иги кесеги уллу отда кюйгенди. Ол шахарны джангыдан ишлерге онг бергенди. Аны бла уа АБШ-да биринчи эм мийик юйлени ишлеую башланнганды .



## Белгиле
Майкоп

**Майкоп** — Россида шахарды, Адыгея Республиканы ара шахарады. 

Белая сууну онг джагъасында орналгъанды.
Къаракъалпакъстан

**Къаракъалпакъстан** (къаракъал. *Qaraqalpaqstan*), — Aзия континентни ортасында орналгъан, Юзбекистанны къурамында болгъан автоном республикады.

## Географиясы
## Халкъы
## Тарихи
## Политикасы
## Административ бёлюннгени
## Экономикасы
Налчыкъ

**Налчыкъ** (, ) — Россейни курорт-шахар, Къабарты Малкъар Республиканы ара шахарады.

Шахар республик магъанады, административ ара "шахар округ Налчыкъ". Сыйлы чын:Шахар аскер махтау. Балнеолог эм хауа курорт федерал магъанады.

## Белгиле
Иводзиманы башында байракъны кётюрюу

**«Иводзиманы башында байракъны кётюрюу»** () — 23 февраль 1945 джыл Джо Розенталь этген тарих фотографияды. Анда АБШ-ны беш тенгиз пехотачысы эм АБШ АТК-ни санитары Экинчи дуния къазауатны заманында Иводзима ючюн сермешиуде Сурибати тауну башына Бирлешген Штатланы байрагъын кётюрюулери суратланнганды.

Фотография мингле бла публикациялада басмаланнганы себебли бек популяр болгъанды. Кечирек, публикациягъа чыкъгъан джылында огъуна *Фотографиядан Пулитцер премия*ны алгъан джангыз фотография болгъанды эмда АБШ-да къазауатны эм магъаналы эмда эм танылгъан сураты кибик къаралыб башлагъанды. Дагъыда, эм кёб репродукциясы чыкъгъан фотография болургъа боллукъду.

Фотографияда суратланнган алты адамдан ючюсю (Франклин Соусли, Гарлон Блок эмда Майкл Стренк) сермешиуню заманында ёлтюрюлгендиле; сау къалгъан ючюсю (Джон Брэдли, Рене Ганьон эмда Айра Хейз), фотография кёре ким болгъанлары ачыкъланнгандан сора, бек белгили болгъандыла. Фотографияны скульптор Феликс де Уэлдон, Арлингтон миллет къабырланы къатында тенгиз пехотаны мемориалын этген сагъатда хайырландыргъанды.

Иводзиманы башында байракъны кётюрюу бла байламлы болгъан затла «Аталарыбызны байракълары» деген суратлау фильмде джазылыб чыгъарылгъандыла.


Файл:MemorialonMtSuribachi.jpg|Сурибати тауну башында 1945 джылда АБШ-ны кърал байрагъы кётюрюлген джерни бюгюннгю кёрюнюую
Файл:Подъём_флага_на_горе_Сурибати_(эскиз).png|Сурибати тауну башында байракъны кётюрюу (эскиз)
Файл:USMC War Memorial Night.jpg|АБШ-ны Тенгиз пехота корпусуну мемориалы
Файл:Raising the Flag on Iwo Jima (color).ogg|Американ флотну оператору этген бу къысха фильм алына тургъанлай Джо Розенталь да фотосун этгенди


## Дагъыда къарагъыз
* АБШ-ны Тенгиз пехота корпусуну мемориалы
* Рейхстагны башында Хорламны Байрагъы

## Джибериуле
* Иводзиманы башында байракъ — белгили суратха 65 джыл (LIVEJOURNAL)
* Иводзиманы башында байракъны кётюрюу (Аскер альбом)
Росей Совет Федератив Социалист Республика

**Россия Совет Федератив Социалист Республика** — бойсунмагъан социалист эресей къралны 1917 джылгъы Октябрь революциядан башлаб 1922 джылда СССР-ни къуралгъынчысына дери официал болмагъан аты болгъанды (19 июль 1918 башлаб официал халда — **[[Россия Совет Федератив Социалист Республика|РСФСР]]**).

Кенгерген ангылатыуда (артыкъсыз да бек тышкърал прессада) андан ары да *Совет Россия* деб кёб кере бютеу СССР-ни (неда аны къурамында РСФСР-ни) таныгъандыла.

Бусагъат заманда «Совет Россия» терминни тюрлю-тюрлю тарихчиле берген материалларыны контекстине кёре бютеу бары магъанларын да хайырландырадыла

30 декабрь 1922 джыл РСФСР, Украина (УССР), Белоруссия (БССР) эм Тау Арты Кавказ (ЗСФСР) бла Совет Социалист Республикаланы Союзун (СССР) къурагъанды.

## Дагъыда къарагъыз
* Россияны территориал-политика экспансиясы
* Россия Федерация
* Совет Социалист Республикаланы Союзу

## Белгиле

## Литература
* Российская Социалистическая Федеративная Советская Республика // Гражданская война и военная интервенция в СССР. Энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1983. — С. 508—509.
* История государства и права России: Учебник / под редакцией Титова Ю. П. — М., 2000. — 544 с.
* *Чистяков О. И.* Становление «Российской Федерации» (1917—1922): Учебное пособие. — М.: Зерцало-М, 2003. — 352 с.
* ''Чистяков О. И.'' Конституция РСФСР 1918 года. — (изд. 2-е, перераб.) — М.: Зерцало-М, 2003.
* ''Шуранов Н. П.'' О концепции истории России советского периода.
Мени ариу ледим (мюзикл)

**Мени ариу ледим** () — сёзлери бла либреттосуну автору Алан Джей Лернер эмда музыкасыны автору Фредерик Лоу болгъан мюзиклды.

Джордж Бернард Шоуну «Пигмалион» пьесасындан тамал алады. Мюзиклны премьерасы 1956 джылда Бродвейде ётгенди, баш ролланы Джулия Эндрюс, Рекс Харрисон эмда Кэтлин Несбитт ойнагъандыла.

1960 джылда «Мени ариу ледим» СССР-де (Москва, Ленинград, Киев) кёргюзюлгенди. Баш роллада ойнагъандыла: Лола Фишер (*Элиза Дулитл*), Эдуард Мулхэйр бла Майкл Эванс (*Генри Хиггинс*), Роберт Кут (*полковник Пикеринг*), Чарлз Виктор (*Альфред Дулиттл*), Рид Шелтон (*Фредди Эйнсфорд-Xилл*).

1965 джылда мюзиклны баш ролда Татьяна Шмыга бла ''Москва оперетта театр''да салгъандыла.

Экранизациясы 1964 джылда ётгенди. Фильм, ол джылда огъуна эм иги фильм деб «Оскар» премияны алгъанды.

## Джибериуле
* 
* Программа гастрольного спектакля в СССР 1960 г.
Бродвей (магъаналары)

**Бродве́й** ( — «кенг джол») — АБШ-да кёб тюбеген орам атды. Кёб американ шахарны кесини Бродвейи барды, кеслери да шахарны тарих неда коммерция аралыгъында болуучандыла.

* Бродвей — Нью-Йоркда орам, «Бродвей» ат бла эм белгили орам.
* Бродвей — Нью-Йоркда Бродвей орамны тёгерегинде орналгъан театрланы орта атыды.

## Бродвей театр
**[[Бродвей (театр)|Бродве́й]]** — дунияны тюрлю-тюрлю шахарларында театрланы атыды.

## Транспорт къошулгъан джер

* Бродвей — Нью-Йорк метрополитенни Кросстаун линиясында станция.
* Бродвей — Нью-Йорк метрополитенни Астория линиясында станция.
* Бродвей — Лонг-Айлендни темир джолуну станциясы.

## Дагъыда къарагъыз
* Бродвей-Джанкшен — Нью-Йорк метрополитенни башхагъа миниу джери; Канарси, Джамейка, Фултон-стрит линияланы кереклисин тындырады.
* Бродвей — Лафайетт-стрит / Бликер-стрит — Нью-Йорк метрополитенни башхагъа миниу джери; Алтынчы авеню бла Лексингтон-авеню линияланы кереклисин тындырады.
* Ист-Бродвей — Нью-Йорк метрополитенни Алтынчы авеню линиясында станция.
* 74-чю орам – Бродвей / Рузвельт-авеню — Нью-Йорк метрополитенни башхагъа миниу джери; Флашинг бла Куинс-бульвар линияланы кереклисин тындырады.
Мени ариу ледим

**Мени ариу ледим** () дегенни быллай магъаналары болургъа боллукъду:

* «Мени ариу ледим» — Фредерик Лоуну мюзиклыды, Бернард Шоуну «Пигмалион» пьесасыны мотивлерине кёре этилгенди
* «Мени ариу ледим» — 1964 джылгъы комедия фильмди, бир атлы мюзиклны тамалында этилгенди (реж. Джордж Кьюкор)
* «Мени ариу ледим» — къыбылакорей телесериал (2003 джыл)
* «Мени ариу ледим» — 1964 джылдан бир атлы фильмни ремейкиди (2012)
Берклиде Калифорнияны университети

**Берклиде Калифорнияны университети** () — АБШ-да илму тинтген джамагъат университетди, орналгъаны — Беркли’деди (Калифорния штат). Калифорнияны университетини он кампусундан эм эртдегилиди. 2013 джылда *[[U.S. News & World Report]]* журналны «Миллет университетле» рейтингинде 20-чы позицияны алгъанды, алай а окъутуу программаларыны кёбю къралда эм игилени санына киредиле. 2013 джылда *[[Times Higher Education]]* журналны рейтингинде Берклиде Калифорнияны университети, дунияны университетлеринден бешинчи орунну алгъанды.

Университет, компьютер бла IT технологияладан, экономикадан эмда физикадан специалистлени хазырлауда эм иги аралыкъланы бири кибик бютеу дунияда белгилиди. Берклиден физикле, Экинчи дуния къазауатны заманында атом бомбаны эмда андан сора водород бомбаны ишлеуде баш роль ойнагъандыла. Берклиден алимле циклотронну ойлаб чыгъаргъандыла, антипротонну тинтиб къарагъандыла, лазерни ишлеуде баш ролда болгъандыла, фотосинтезни тамалында болгъан процесслени ангылатхандыла, кёб химия элементни (аланы ичинде: сиборгий, плутоний, берклий, лоуренсий эм калифорний) ачхандыла. Берклиде *[[BSD]]* операцион система (эмда *[[BSD лицензия]]*) башламын алгъанды.

Беркли, студент активизмини тарихи бла белгилиди. Эм белгили акцияла: 1964 джылда *Сёз Эркинлик ючюн къымылдау* — университетни кампусдан политика памфлетлени джайыучуланы къоратыргъа кёргенинден сора башланнган протест акция — эмда 1968 джылда *Халкъ паркда къаршчы туруу* — «хиппи» культура бла ассоциация этилген студентлени протестлери.

## Белгиле

## Литература
* .
* 
* 
* 
* 
*
Беркли

**Бе́ркли** (*Berkeley*) — ингилиз тукъум эмда топонимди.

## Тукъум
*  — бурунгу ингилиз дворян тукъум.
* Беркли, Джордж (1685—1753) — ингилиз философ.
* Беркли, Майлз Джозеф (1803–1889) — ингилиз ботаник.
* Беркли, Энтони (1893—1971) — ингилиз джазыучу, детективлени автору.
* Беркли, Элизабет (1972) — американ актриса.

## Топоним
*  — Глостершир графлыкъда шахар (Ингилиз ).
* Беркли — Калифорния штатда (АБШ) шахар.
*  — Кук округда посёлок (Иллинойс, АБШ).
*  — Сент-Луис округда шахар (Миссури, АБШ).
* 

## Дагъыда къарагъыз
* Беркли-Пит
* Берклиде Калифорнияны университети
* Беркли музыка колледж
* Беркли колледж
*  — 1911 джылда ачылгъан астероид.

## Белгиле
Беркли (округ)

Бусагъат заманда АБШ-да **Беркли** () аты бла 2 округ барды:
* **</noinclude>[[Беркли (округ, Кюнбатыш Виргиния)|Беркли]]<noinclude>** округ — Кюнбатыш Виргиния штат.
* **</noinclude>[[Беркли (округ, Къыбыла Каролина)|Беркли]]<noinclude>** округ — Къыбыла Каролина штат.
Бродвей (театр)

**Бродве́й** — дунияны тюрлю-тюрлю шахарларында театрланы атыды:

* «Бродвей» — Нью-Йоркда, АБЩ.
* «Бродвей» — Нью-Йоркда 1925 джылгъа дери болгъан.
* «Бродвей» — Маунт-Плезантде, АБШ.
* «Бродвей» — Саскатунда, Канада.
* «Бродвей» — Буэнос-Айресде, Аргентина.
* «Бродвей» — Луишемде, Лондон, Уллу Британия.
* «Бродвей» — Баркингде, Лондон, Уллу Британия.
* «Бродвей» — Прагада, Чехия.

## Дагъыда къарагъыз
* Бродвей (магъаналары)
Бродвей театр

**Бродвей театр** () — коммерциялы театрал санатны энчи бир тюрлюсюдю. Нью-Йоркдагъы Манхэттен айрымканда, Бродвей атлы орамны къатында, Театрал квартал деб белгили болгъан районда 39 уллу театр барды. Бродвей — американ театрал культураны тамалыды. «Бродвей» ат — тукъум ат болгъанды. Спектаклге (неда шоугъа) «Бродвейде салыннган» деб, аны театрларыны биринде ётген болса, айтадыла.

Бродвейде спектаклге баргъан — Нью-Йоркга келген туристлени белгили бир кёз ачыуларыды.

## Литература

* *[[Вульф, Виталий Яковлевич|Вульф В.]]* От Бродвея немного в сторону: Очерки о театральной жизни США, и не только о ней, 70-е годы. М.: Искусство, 1982. — 264 с., 24 л.ил
Калифорнияны университети

**Калифорнияны университети** (, **UC**) — Калифорнияда 10 джамагъат университетни биригиуюдю. «Джамагъат университет» () статус, системаны финанс баджарылыуу талай къайнакъдан (аланы ичинде Калифорния штатны бюджети — финансларыны юч этиб бири чакълы бир) болгъанын эмда штатны губернатору салгъан *Калифорнияны университетини регентле кенгеши* () башчылыкъ этгенин чертеди.

2011 джылгъа кёре Калифорнияны университетлерини системасында бютеулей 234 464 студент окъугъанды. Калифорнияны университетлерини системасында эм эртдегили эмда эм сыйлы — 1868 джылда къуралгъан *[[Берклиде Калифорнияны университети]]*’ди.

## Университетни структурасы
* Бельмонтда Калифорнияны университети (Belmont), IOU
* Берклиде Калифорнияны университети (Berkeley) — баш кампус
** Хаазны бизнес школасы (Haas School of Business)
** Бизнес бла экономика тинтиулени институту
* Дэвисде Калифорнияны университети (Davis), UC Davis
* Ирвайнда Калифорнияны университети (Irvine), UCI
* Лос-Анджелесде Калифорнияны университети (Los Angeles), UCLA
* Мерседде Калифорнияны университети (Merced)
* Риверсайдда Калифорнияны университети (Riverside)
* Сан-Диегода Калифорнияны университети (San Diego), UCSD
* Сан-Францискода Калифорнияны университети (San Francisco)
* Санта-Барбарада Калифорнияны университети (Santa Barbara), UCSB
* Санта-Крузда Калифорнияны университети (Santa Cruz)

##### Андан сора
* Хейстингсни хакъ колледжи (Hastings College of the Law)
* Ликни обсерваториясы (Lick Observatory)
* Скриппсни океанография институту (Scripps Institution of Oceanography)

## Илму тинтген аралыкъла
Калифорнияны университети, АБШ-ны энергетика министерствосуну талай илму тинтген аралыкъларына (миллет лабораториялагъа) башчылыкъ этеди. 2006 джылгъа кёре университетге *[[Ливермор миллет лаборатория]]* бла *[[Берклиде Лоуренс атлы миллет лаборатория]]* бойсунубдула. Алгъаракъ университет дагъыда ** бла *[[Лос-Аламос миллет лаборатория]]*гъа башчылыкъ этгенди.

## Белгили студентле эмда устазла
* Анджела Девис
* Кевин Макдональд
* Ричард Ованнисян
* Уиллис Джепсон

## Белгиле

## Джибериуле
* University of California (официал сайт)
Ставрополь край

**Ставрополь край** () — Россей Федерацияны субъектиди, Шимал-Кавказ федерал бёлгеге эмда Шимал-Кавказ экономика районнга киреди.

Административ аралыгъы — Ставрополь шахарды.

## Белгиле
Краснодар край

**Краснодар край** () — Россия Федерацияны субъектиди, Къыбыла федерал бёлгеге эмда Шимал-Кавказ экономика районнга киреди.

Административ аралыгъы — Краснодар шахарды.

## Белгиле
Калифорния штатны университети

**Калифорния штатны университети** () — Калифорнияда джамагъат университетлени биригиулеринден бириди. Къурамына 23 университет киреди:
* Калифорнияны тенгиз академиясы
* Калифорния штатны политехника университети
* Помонада Калифорния штатны университети
* Бейкерсфилдде Калифорния штатны университети
* Ченнэл-Исландсда Калифорния штатны университети
* Чикода Калифорния штатны университети
* Домингес-Хиллсде Калифорния штатны университети
* Ист-Бэйде Калифорния штатны университети
* Фреснода Калифорния штатны университети
* Фуллертонда Калифорния штатны университети
* Лонг-Бичде Калифорния штатны университети
* Лос-Анджелесде Калифорния штатны университети
* Монтерей-Бэйде Калифорния штатны университети
* Нортриджде Калифорния штатны университети
* Сакраментода Калифорния штатны университети
* Сан-Бернардинода Калифорния штатны университети
* Сан-Маркосда Калифорния штатны университети
* Станислаусда Калифорния штатны университети
* Гумбольдтда штатны университети
* Сан-Диегода штатны университети
* Сан-Францискода штатны университети
* Сан-Хоседе штатны университети
* Сономада штатны университети

## Белгиле
Кино (магъаналары)

** Кино-** (,  — «къымылдау») — магъаналары кинематография иш бла байламлы болгъан къош сёзлени биринчи кесеклериди.

** Кино** быллай магъаналагъа да ие болургъа боллукъду:
* Кинематограф — къымылдагъан суратланы джаратхан бла байламлы адам ишни бир бёлюмю.
* Киносанат — суратлау чыгъармачылыкъны кинематография тамаллы бир тюрлюсю.
* Кинофильм — киносанатны энчи бир чыгъармасы.
* Кинотеатр — кинофильмлени кёгюзтюр ючюн заведение.
* «Кино» — 1980-чы джыллада Виктор Цойну башчылыгъында совет рок-къауум.
* «Кино» — кинематографны юсюнден биринчи эресей журнал.

## Адамдла
* Ки́но (; 1932) — аргентин карикатурист Хоакин Сальвадор Лавадону псевдоними.
* Кино́, Филипп (; 1635−1688) — француз поэт, драматург эм либреттист.
* Кино, Эусебио — итальян миссионер, Иезуитлени орденини монахы, астроном, картограф, географ.
Синематограф (магъаналары)

**Синематограф** дегенни быллай магъаналары болургъа боллукъду:

* **Синематограф** — кинематографны эскирген аты.
* Синематограф — Люмьер къарнашла джаратхан, фильмлени кёргюзтюучю дунияда биринчи аппарат.
* «Синематограф» — 1910—1912 джыллада хар ай сайын чыкъгъан кинематографны юсюнден эресей журнал.
* «Синематографъ» — Москвада театр.
Пермь край

**Пермь край** () — Россия Федерацияны субъектиди, Итил бойну федерал бёлгени къурамына киреди. Административ аралыгъы — Пермь шахарды. Шималда Коми республика бла чеги барды, шимал-кюнбатышда — Киров область бла, кюнбатышда — Удмуртия бла, къыбылада — Башкортостан бла, кюнчыгъышда Свердловск область бла.
## Тарихи
Край,  ётген референдумгъа кёре Пермь область бла Коми-Пермяк автоном округ бирлешгенлерини эсебинде 1 декабрь 2005 джыл къуралгъанды.
## Халкъы
Росстатны билгилерине кёре крайны халкъыны саны ***' адамды. (). Халкъны басыннганы — ***' адам/км2 (). Шахарлада джашагъанла — **** % (). 2012 джылда халкъны табийгъат ёсгени 1 570 адам болгъанды.

; Миллет къурамы
2010 джылгъы бютеуросиия санаугъа кёре:

* Оруслула — 2 191 423 (87,1 %)
* Татарлыла — 115 544 (4,6 %)
* Коми-пермякла — 81 084 (3,2 %)
* Башкирлиле — 32 730 (1,3 %)
* Удмуртлула — 20 819 (0,8 %)
* Украинлиле — 16 269 (0,6 %)
* Белоруслула — 6 570 (0,3 %)
* Немецле — 6 252 (0,3 %)
* Чувашлыла — 4 715 (0,2 %)
* Марийлиле — 4 121 (0,2 %)

## Белгиле
Кинематограф (магъаналары)

**Кинемато́граф**:
* Кинематограф — санатны бир тюрлюсю.
* Кинематограф, *Люмьерлени кинематография аппараты* — джазыучу-кёргюзтюучю проекцион аппарат.
* «Кинематограф» — «Пламя» деген совет ансамблны поэтикалы рок-композициясы.
* Кинематограф — «Пламя» ансамблны 1984 джылдан альбому.

## Дагъыда къарагъыз
* Синематограф (магъаналары)
* Кино (магъаналары)
Дардак

**Дардак** (, ) — Юзбекистанда, Андижан вилаятны Кургантепа районунда орналгъан Дардак эл советни административ арасы болгъан шахар типи посёлоку. Андижан шахардан 60 км къыбылада орналады.

## Белгиле
Эресей сом

**Эресей сом** () — Россия Федерацияны ачха биримиди. Дагъыда талай танылмагъан эмда джарым танылгъан къралланы территориясында хайырландырылады: Хачыпсы Республикада, Къыбыла Тегей Республикада, Луганск Халкъ Республикада эмда Донецк Халкъ Республикада (биринчи экиде — Россия Федерация бла келишиуге кёре).

Эресей сомну ISO 4217 стандартда хариф коду — RUB, тарх коду — 643; 1998 джылгъы ачха реформагъа дери RUR (810) код хайырландырылгъанды. Ол тарх код — 810 — банк счётланы нумерациясында бусагъатха дери да хайырландырылыды. Официал белгиси — ₽ — 11 декабрь 2013джыл бегитилгенди.

Bloomberg агентствону информациясына кёре, SWIFT системада банкла арасы джюрюуде 2013 джылны майындан 2014 джылны майына дери кёзюуде эресей сомну юлюшю 0,35 % болгъанды (бир джыл андан алгъа — 0,62 %). Американ долларны уа (ол кёзюуде) юлюшю — 42 %, еврону — 32 %, юаньны — 1,47 % болгъанды. Бютеулей банкла арасы тёлеуледе дунияны бары валюталарыны ичинде сом 18-чи орунну алгъанды.

## Банкноталары

## Белгиле

## Джибериуле
* Информация о банкнотах и монетах на сайте Банка России
* Шишанов В. А. Русские ассигнации 1802-03 гг.
* Монеты стран СНГ и Балтии
* Российские рубли. Банкноты, изображения и описания
* Российский рубль и признаки подлинности российского рубля
* Бумажный рубль в истории России. Реферат. (Раубичи-2005) // Наталья Курятникова. Заведующая спецфондом Объединения «Гознак» Министерства финансов России
* Российский рубль, Энциклопедия «Вокруг света».
Портман, Натали

**Натали́ По́ртман** (, туугъан аты: **Натали́ Хершла́г**, , ивр. ‏נטלי הרשלג‏‎‎‎; туугъ. 9 июнь 1981(19810609)) — тамырлары Израилден болгъан американ кино- эм театрал актрисады, кинорежиссёрду.

Эм бек белгили «Леон» (1994, дебютлу роль) эм «Джууукълукъ» (2004, «Алтын глобус» ёч эм BAFTA бла «Оскар» ёчлеге экинчи планда эм иги тиширыу роль ючюн номинацияла) фильмледе тюшгени себебли болгъанды, эмда «Джулдуз къазауатлагъа» этилген трилогия-приквелде тюшгени себебли. «Оскар», «Алтын глобус», BAFTA эм «Сатурн» ёчлени «эм иги актриса» номинацияда «Къара турна» (2010) фильм ючюн алгъанды.

Портманны карьерасында кинода эмда театрда андан сора да белгили ролла болгъандыла. Алай, 1990-чы джыллада Натали «Ариу къызла» эм «Къайда да болсун, къуру былайда болмасын» фильмледе баш ролланы ойнагъанды. 2001 джылны июлунда уа Натали, А. П. Чеховну «Чайка» пьесасына кёре салыннган спектаклде ойнагъанды. «V — вендеттады» (2006) фильмде роль ючюн башын джюлюб, британ акцент бла сёлеширге юреннгенди, ол фильм ючюн эм иги актрисагъа «Сатурн» ёчню алгъанды. Дагъыда Портман «Гойяны ауангылары» (2006) эм «Болейн тукъумдан энтда бир» (2008) тарих драмалада ал ролланы ойнагъанды. 2008 джылны майында 61-чи Канн кинофестивалны жюрисини эм джаш члени болгъанды. Аны режиссёр дебюту, къысхаметрли «Ева» фильм, 65-чи Венециан кинофестивалны къысхаметрли фильмлерини конкурсун ачханды.

## Белгиле

## Джибериуле

*
Къарачай-малкъар газетле бла журналланы тизмеси

## Газетле
* Заман (газет, Россия)
* Къарачай (газет)

## Джабылгъан газетле
* Üyge İgilik

## Журналла
* Минги тау (журнал)
* Нюр (журнал)
* Лячин (журнал)

## Дагъыда къарагъыз
* Россияны кёбчюлюк информацияны мадарлары / Тиллеге кёре басма КИМ-ле
Дигори хабæрттæ

**Дигори хабæрттæ** (*Дюгерни хапарлары*) — Шимал Тегейни Дюгер районуну газетиди. Тегей тилни *дюгер диалект*инде (дюгер тилде) эмда орус тилде басмаланады.

Баш редактору — В. О. Пахомовады.
Ыйых кюн

**Ыйых кюн **— шабат кюн бла баш кюнню арасында ыйыкъны кюнюдю. Тарихчи Шаманланы Ибрагимни айтханына кёре, къарачай-малкъар тилде *ыйых* сёз — буруннгутюркча *ыйык/ыдык* («сыйлы, шыйых») сёзден къуралгъанды.

## Ыйых кюн халкъ культурада

## Ыйых кюнню орузламада оруну
Библиягъа таяннган иудей эм христиан орузламагъа кёре ыйых кюн, ыйыкъны биринчи, «джетинчи кюнню» (шабат кюнню) ызындан баргъан, кюнюне саналады. 321 джылда Рим империяда биринчи христиан император Константин, ыйых кюнню ыйыкъны биринчи кюню эмда солуу бла табыныуну кюню этгенди.

Бизни заманда Европаны къралларында ыйых кюн ыйыкъны ахыр кюнюне саналады. Халкъла арасы ISO 8601 стандартха кёре ыйыкъны биринчи кюнюне баш кюн саналады, ыйых кюн а уа — ахыр кюнюне. Алай а ыйых кюн официал халда АБШ-да, Израилде, Канадада эм талай африкан къралда ыйыкъны биринчи кюнюне саналады. СССР-де ыйых кюн, ыйыкъны ахыр кюнюне саналгъанды. Европаны талай тиллеринде (славян тилледе, немец тилде, фин тилде, исланд тилде) *барас кюн*ню аты, барас кюн бусагъатда европалы къралладача ыйыкъны 3-чю кюню болмай алгъы бурун ыйыкъны 4-чю кюню болгъанын билдиреди.

## Белгиле

## Литература
;орус тилде
* 
* 
* 
; башха тилледе
* *Barnhart, Robert K.* The Barnhart Concise Dictionary of Etymology. Harper Collins, 1995. ISBN 0-06-270084-7
Барас кюн

**Барас кюн **— гюрге кюн бла орта кюнню арасында ыйыкъны бир кюнюдю.

Халкъла арасы ISO 8601 стандартха кёре барас кюн — ыйыкъны ючюнчю кюнюдю, алай а бир-бир адетледе (ибрахимли динле) тёртюнчю кюнюдю.

Алай, португал тилде барас кюннге *quarta-feira* («тёртюнчю кюн») дейдиле, перс тилде да (چهارشنبه — *chahar-shanbeh*) барас кюн «тёртюнчю кюндю». Грек тилде барас кюннге *Τετάρτη* (*Tetárti̱*) дейдиле, магъанасы — «тёртюнчю». Туура аллай магъанасы араб (أربعاء — *al-arba‘aa’*) эм чууут (רביעי — *ревии*) атланы да барды. Эрменча (Չորեքշաբթի — *чорекшабти́*), гюрджюча (ოთხშაბათი — *отхшабати*) эм таджикча (*чоршанбе*) барас кюнню аты туура «шабат кюнден сора тёрт (кюн)» деб кёчюрюледи.

Ыйых кюн ыйыкъны биринчи кюнюне саналса, барас кюн ыйыкъны ортасына тюшеди, аны себебли орус тилде (*среда*) эм славян тиллени кёбюсюнде (болгарча: *сряда*, хорватча: *srijeda*, чехча: *středa*, македонча: *среда*, полякча: *środa*, сербча: *среда* неда *сриједа*, словакча: *streda*, словенча: *sreda*, украинча: *середа*) бу кюнню аты «орта» магъаналы сёзден къуралгъанды.

Къарачай-малкъар тилге «барас» сёз христиан динден келгенди эмда христиан шыйых тиширыу *Сыйлы Параскева*ны атыды. Бу шыйых тиширыуну аты грек тилден туура «байрым кюн» деб кёчюрюледи (ол тиширыуну атасы-анасы, ол кюн Исса файгъамбар къачда керилгенди деб ийнаннганлары себебли, байрым кюнню сыйын бек кёргендиле, аны ючюн сабийлерине алай атагъандыла), алай а къарачай-малкъар тилде эм черкес тилде (*бэрэжьей/бэрэжъый*) ыйыкъны ючюнчю кюнюн — барас кюнню — атыды. Гюрджю (პარასკევი — *paraskevi*), юнгюш (*пIаьраска*) эм чечен (*пӀераска*) тилледе эсе уа, бу тамыр бла байламлы сёз — (грек тилдеча) байрым кюнню атыды.

## Халкъ культурада барас кюн бла байламлы ийнаныула

## Белгиле
Орта кюн

**Орта кюн** неда **байрым ингир** — барас кюн бла байрым кюнню арасында ыйыкъны бир кюнюдю.

Къарачай-малкъар тилде орта кюннге алай, ыйыкъны (баш кюнден саналса) ортасында болгъаны ючюн аталгъанды. Байрым ингир деген да – байрым кюнню аллындагъы кюн болгъаны ючюн аталгъанды.

Орта кюнню орус тилде аты (*четверг*), (орта кюн, барас кюнден сора баргъан тёртюнчю кюн болгъаны себебли) «тёрт» тархдан келеди. Бу кюннге ат атауда бу орта принцип башха славян тилледе да хайырланады (словакча — *štvrtok*, чехча — *čtvrtek*, хорватча эм боснякча — *četvrtak*, полякча — *czwartek*, болгарча — *четвъртък*, сербча — *четвртак*, украинча — *четвер, *белорусча* — чацвер*). Маджар тилге да славян ат кёчгенди — *csütörtök*.

Буруннгугрекледе орта кюн Зевсге аталыб болгъанды, ол а уа римлиледеги Юпитерге келишгенди (итал. Giovedì), скандинавладагъы — Торгъа (), континентал германлыладагъы — Доннаргъа ().

Халкъла арасы ISO 8601 стандартха кёре орта кюн — ыйыкъны тёртюнчю кюнюдю эм ыйыкъланы нумерациясын бегитген кюндю: джылны биринчи ыйыгъы — джылны биринчи орта кюню болгъан ыйыкъды. Орта кюннге «тёртюнчю» деб къытай (星期四 *xīngqísì*) эм эстон тилледе (*neljapäev*) айтылады.

Иудей эм христиан адетде орта кюн ыйыкъны бешинчи кюнюне саналады, алай бла грекча орта кюнню аты: *Πέμπτη* («пемпти») — «бешинчи» болады, чууутча да: *יום חמישי* («йом хамиши») — «бешинчи кюн» болады. Португал тилде да, башха роман тиллеге ушамай, *quinta-feira* — «ыйыкъны бешинчи кюню» деген термин хайырланады.

«Бешинчи кюн» деб орта кюннге исланд, араб эм индонезий тилледе да айталла.

Эрмен (Հինգշաբթի — *hингшабти́*), гюрджю (ხუთშაბათი — *хутшабати*) эм таджик (*панҷшанбе*) тилледе орта кюнню аты туура «шабат кюнден сора беш (кюн)» деб кёчюрюледи.

## Халкъ культурада орта кюн бла байламлы ийнаныула

## Белгиле
Байрым кюн (магъаналары)

**Байрым кюн**:
* Байрым кюн — ыйыкъны бешинчи кюню.
* Уллу байрым кюн — христиан байрам дата.
* Байрым кюн — Даниэль Дефону «Робинзон Крузо» романыны персонажыны аты.
* Байрым кюн (мифология) — кюнчыгъышславян мифологияда тейри тиширыу, тиширыула бла сабийлени джакъчысы.
* Байрым кюн (фильм) — 1995 джылда режиссёр Ф. Гэри Грей алгъан комедия фильм.
* Сыйлы Байрым кюн — христиан миллетледе тиширыула бла сабийлени джакъчысы Сыйлы Параскеваны халкъ аты. 
* Пятница — американ фантаст Роберт Хайнлайнны фантастика романы.
* Байрым кюн, айны 13-сю — суратлау фильм.
* «Къызыл байрым кюн» — 31 июль 1925, ингилиз шахтёрланы, ишчилени айлыкъларын азайтыргъа излеген шахта иелени хорлагъанлары.
Шабат кюн

**Шабат кюн** (ивр. ‏שַׁבָּת *шабба́т*‏‎‎‎) — байрым кюн бла ыйых кюнню арасында ыйыкъны бир кюнюдю.

## Этимологиясы
Чууутча **шабба́т** сёз — *швт* «солургъа», «бошалыргъа», «кесинги тыяргъа» деген тамырдан къуралгъанды; иудейликде — шабат кюн ыйыкъны джетинчи кюнюдю, бу кюн Тора (*Таурат*) чууутлулагъа кеслерин ишден сакъларгъа буйрукъ береди.

Иудейликден келген адетге кёре шабат кюн — ыйыкъны ахыр кюнюдю. Бу адет АБШ-да, Канадада эм Израилде сакъланады, алай а Европада шабат кюнню ыйыкъны ахыргъы кюнюню аллындагъы кюннге санайдыла, ыйых кюнню уа — ахыр кюннге. Бусагъатдагъы европалы ангылам халкъла арасы ISO 8601 стандартда да бегитилгенди.

Араб эм муслиман къралланы кёбюсюнде шабат кюн — *Sabt* — ыйыкъны биринчи кюнюне саналады.

Шабат кюн — дунияны къралларыны кёбюсюнде бош кюндю (*къарагъыз: [[иш ыйыкъ]]*).

## Халкъ культурада шабат кюн бла байламлы ийнаныула

## Дагъыда къарагъыз
* Субботник
* Шабат кюн христианлыкъда
* Шабатчыла (*субботники*) — христиан динде бир джол
* Шаббат — иудей динде шабат кюнню байрамлау адет

## Белгиле

## Джибериуле
* М. С. Красовицкая. ''Суббота в Богослужебном Круге''
* Шаббат — еврейская суббота: Обзор статей
Баш кюн (магъаналары)

* Баш кюн — ыйыкъны биринчи кюню.
* Баш кюн шабат кюнде башланады — Стругацкий къарнашланы фантастика юморист хапарлары.
* Кюнде баш кюн — испан режиссёр Фернандо Леон де Араноа‘ны социал драмасы.
Гюрге кюн

**Гюрге кюн** неда **геуюрге кюн** — баш кюн бла барас кюнню арасында ыйыкъны бир кюнюдю. Халкъла арасы ISO 8601 стандартха кёре бу — ыйыкъны экинчи кюнюдю, алай а бир-бир адетледе ючюнчю кюннге саналады. Къарачай-малкъар тилде бу кюнню аты христиан шыйых Сыйлы Георгийни (*Гюрге/Геуюрге*) атындан келеди.

## Халкъ культурада гюрге кюн бла байламлы ийнаныула

## Гюрге кюн бла байламлы болуула
1929 джылны 9 октябрына АБШ-да *[[Къара гюрге кюн (1929)|Къара гюрге кюн]]* деб атагъандыла, ол кюн фондла базарда уллу паника башланнганды, Уллу депрессияны башланнганы болгъан *[[1929 джылгъы Биржа оюлуу|Къара орта кюнден]]* сора биринчи гюрге кюн болгъанды.

Хар айны экинчи гюрге кюнюнде Microsoft компания кесини программаларына джангыртыула (патчла) чыгъарады. Бир-бир система администраторла да бу кюннге чам халда *Къара гюрге кюн* дейдиле.

## Белгиле
Баш кюн

**Баш кюн** — ыйых кюн бла гюрге кюнню арасында ыйыкъны кюнюдю.

## Этимологиясы

Къарачай-малкъар тилде баш кюннге, ыйыкъны биринчи («баш») кюню болгъаны ючюн, алай аталгъанды.

Тюрк тилде баш кюннге *pazartesi* дейдиле, муну магъанасы уа «ыйых кюнден сора кюндю» (*pazar* — «ыйых кюн», *pazartesi* — «пазарны артысы»).

Алай а эрмен (Երկուշաբթի — *йеркушабти́*), гюрджю (ორშაბათი — *орша́бати*) эм таджик (*душанбе*) тилледе баш кюнню аты «шабат кюнден сора эки (кюн)» деб кёчюрюледи.

Буруннгу римлиле баш кюнню Айгъа атагъандыла ().

Ингилизча *Monday* («баш кюн») ат 1000 джылдан 1200 джылгъа дери буруннгу ингилиз тилден къуралгъанды, туура магъанасы уа — «айны кюню». Бу кюнню ингилиз аты башха герман тилледегилеге джууукъду, аланы ичинде эскифризча *mōnadeig*, ортатёбеннемецча эм ортаголландча *mānendach* (бусагъатдагъы голландча *Maandag*), эскимийикнемецча *mānetag* (бусагъатдагъы ), эм буруннгуисландча: *mánadagr* (шведча эм нюнорскча: *måndag*, исландча: *mánudagur*, датча эм букмолча: *mandag*).

Индияны адет тиллерини кёбюсюнде «баш кюнню» белгилеген сёз санскритча *Sōmavāra* сёзден къуралгъанды. *Сома* — индуизмде Айны тейрисини башха бир атыды. Индияны бир-бир тиллеринде баш кюннге *Chandravāra* да дейдиле: *Chandra* санскритча «Айды». Таиландда бу кюннге «Ван Джан» дейдиле, магъанасы уа — «ай тейриси Чандраны кюню».

Япон (げつようび — *getsuyobi*) эм корей (월요일 — *wol-yoil*) тилле баш кюнню атын къытай тилден (月曜日 — *yuèyàorì*) алгъандыла, къытайча сёзню магъанасы уа — «айны кюню».

## Баш кюнню орузламада оруну
ISO 8601 стандартха кёре баш кюнню иш ыйыкъны биринчи кюнюне саналады.

Бу кюн тамадала ишлерине баргъанлары себебли, сабийле уа школлагъа къайтханлары себебли бусагъатдагъы кюнбатыш культурада баш кюннге иш ыйыкъны башланнган кюнюнеча къарайдыла. Сирий тилден баш кюнню аты «биринчи кюн» деб кёчюрюледе.

## Халкъ культурада баш кюн бла байламлы ийнаныула

## Белгиле
Удмуртия

**Удму́рт Респу́блика** (, ), **Удму́ртия** () — Россия Федерацияны субъектиди, Итил бойну федерал бёлгени къурамына киреди. Административ аралыгъы — Ижевск шахарды. Кюнбатышда эм шималда Кировск область бла чеги барды, кюнчыгъышда — Пермь край бла, къыбылада — Башкортостан бла эм Татарстан бла.

## Белгиле
Алтай край

**Алтай край** — Россия Федерацияны субъектиди, Сибирь федерал бёлгени къурамына киреди. 1937 джыл 28 сентябрь къуралгъанды. Административ аралыгъы — Барнаул шахарды.

Къыбылада эм кюнбатышда Къазахстанны Кюнчыгъыш-Къазахстан эм Павлодар областлары бла чеги барды, шималда эм шимал-кюнчыгъышда Новосибирск эм Кемерово областла бла, къыбыла-кюнчыгъышда — Алтай Республика бла.

## Белгиле

## Джибериуле
* Официальный сайт органов власти
* Законодательные и нормативные акты Алтайского края
* Алтайский край в справочнике-каталоге «Вся Россия»
* Алтай в фотографиях
* Карты Алтайский край
* Состав Алтайского края по ОКАТО
Шаляпина

**Шаляпина** — Шаляпин деген орус тукъум атны тиширыу вариантыды
* Шаляпина, Зоя Михайловна (т. 1946) — россия лингвист.
* Шаляпина, Мария Валентиновна (1882—1964) — туугъан Элухен, Фёдор Шаляпинни экинчи юй бийчеси.
* Шаляпина-Фредди, Марина Фёдоровна — биринчи Мисс Россия эмда итальян актриса, Ф. И. Шаляпинни къызы.
Шаляпин (магъаналары)

**Шаля́пин (Шаля́пина)**  — орус тукъум атды. Атны джюрютген белгили адамла:

## Шаляпин
* Шаляпин, Анатолий Константинович — совет эм россия актёр.
* Шаляпин, Борис Фёдорович — суратчы, Ф. И. Шаляпинни джашы.
* **[[Шаляпин, Фёдор Иванович]]** — орус опера джырлаучу (бас).
* Шаляпин, Фёдор Фёдорович — американ актёр, Ф. И. Шаляпинни джашы.
* Прохор Шаляпин (керти аты эм тукъуму — Андрей Захаренков; т. 1983) — россия джырлаучу.

## [[Шаляпина]]
Микки Маус

**Ми́кки Ма́ус ** ( «Микки чычханчыкъ») — мультипликациялы персонажды, Уолт Диснейни компаниясыны эм бютеу американ поп-культураны символларындан бириди.Антропоморфлу чычханчыкъча кёргюзюледи.

Микки Маус 1928 джылда, Уолт Дисней кесини биринчи персонажы Освальд къоянчыкъгъа эркинликлерин тас этгенден сора, чыкъгъанды. Микки Маус бла биринчи къысха анимациялы фильмлени Уолт Диснейни тамада компаньону Абом Айверксом суратха салгъанды. Андан ары, популярлыгъы ёсе бара, Микки Маус — толуметражлы мультфильмледе, телевидениеде, комикследе чыгъыб башлагъанды; сураты да тюрлю-тюрлю затлада салыныб башлагъанды.

## Джибериуле

* Официальный сайт Микки Мауса
* 
* 
*
Шаляпин, Фёдор Иванович

**Фёдор Ива́нович Шаля́пин** (, Къазан — 12 апрель 1938, Париж) — орус опера эм камера (мийик бас) джырлаучу болгъанды, тюрлю-тюрлю заманлада Уллу бла Мариин театрланы эмда Метрополитен Опера театрны солисти болгъанды, биринчи болуб *Республиканы халкъ артисти* деген сыйлы атны алгъан (1918—1927, сыйлы ат 1991 джыл къайтарылгъанды) болгъанды, 1918—1921 джыллада — Мариин театрны суратлау тамадасы болгъанды. Чыгъармаларында «туугъандан музыкагъа фахмулулукъну, уллу вокал болумну, аламат актёр усталыкъны» бирлешдирген артист болгъан репутациясы барды. Дагъыда сурат салыу усталыкъ бла, графика бла эмда скульптура бла кюрешгенди. Дунияда опера санатха бек уллу эткиси болгъанды.

Мусоргскийни «Борис Годунов» операсында Борис патчахны ролюн, Шарль Гунону «Фауст» операсында Мефистофельни ролюн, Глинканы «Патчах ючюн джашауну бериу» операсында Сусанинни ролюн ойнагъанды. Шаляпин орус халкъ джырланы, романсланы джырлагъанды. Аны режиссёр хунери да болгъанды.

Революциядан сора эмиграцияда къалгъан Шаляпин 12 апрель 1938 джыл Парижде лейкоздан ёлгенди. Аны сюеклерин, Парижден келтириб, 29 октябрь 1984 джыл Москвада Ново-девичий къабырлада асырагъандыла.

## Белгиле

## Литература
* 

* 
* *Шаляпин Ф. И.* «Маска и Душа. Мои сорок лет на театрах» (автобиография).
* *Шаляпин Ф. И.* «Страницы из моей жизни» (совместно с Максимом Горьким).
* *[[Оссовский, Александр Вячеславович|А. В. Оссовский]]*, Ф. И. Шаляпин, в кн: А. В. Оссовский, Музыкально-критические статьи (1894—1912), «Издательство Музыка» Ленинград, 1971, стр. 174—177.
* 
* *[[Петелин, Виктор Васильевич|Петелин В. В.]]* «Восхождение, или Жизнь Шаляпина (1894—1902)». М.: Центролиграф, 2000, 2004.
* 
* 
* «Этот гений — Фёдор Шаляпин. Воспоминания и статьи», ГЦММК им. М. И. Глинки, дом-музей Ф. И. Шаляпина, фортепианная школа «Клавир». М., 1995.
* ''Янковский М.'' Шаляпин и русская оперная культура. — Л.; М.: Искусство, 1947.

## Джибериуле
* 
* Дом-музей Ф. И. Шаляпина в Москве 
* Дом-музей Ф. И. Шаляпина в Санкт-Петербурге
* Коллекция фотографий Шаляпина в различных ролях
* Документы, связанные с Шаляпиным, из фондов Национального архива РТ
* Международный оперный фестиваль имени Фёдора Ивановича Шаляпина в Казани
Аболиционизм

**Аболициони́зм** (, от , «къуртуу, ызына алыу») — къул тутууну къурутуу ючюн эмда къуллагъа эркинлик бериу ючюн джамагъат джюрюш болгъанды.

XVIII ёмюрде къул тутуугъа къаршчы ингилиз квакерле чыкъгъандыла, ол джюзджыллыкъны ахырына уа къул тутууну терслеу Европада Джарыкълау джюрюшню бир кесеги болгъанды. Ол заманда аболиционистле деб, политика партияланы ишлерине къатышмай, ачыкъ ауаз бла эм басма бла къул тутууну къурутургъа болушлукъ этерге кюрешген филантроплагъа айтхандыла. XIX ёмюрню аллына Европада къралланы кёбюсюню правительстволары къул тутууну ызына алыныргъа керегин къабыл кёргендиле.

1807—1808 джыллада АБШ бла британ колониялагъа африкан къулланы келтириу джасакъланнганды. 1833 джылгъа Британ империяда къул тутуу бютеулей джасакъланнганды. Аны бла бирге Вест-Индияны британ кесегинде да джасакъланнганды, аны экономикасы уа ёмюрле бла къул ишге таяныб тургъанды. Алай а АБШ-да къул тутуу къуру 1865 джылда джасакъланнганды.

1948 джылда Адамны хакъларыны тамал декларациясында къул тутууну законнга къаршчы болгъаны бегитилгенди. Бусагъат заманда къул тутуу халкъла арасы хакъгъа кёре джасакъланыбды.

Къул тутууну ызына алгъан ахыр кърал Мавритания болгъанды, анда къул тутууну президентни буйругъу бла 1981 джылда ызына алгъандыла.

## Белгиле

## Джибериуле
* [//ru.wikisource.org/wiki/ЕЭБЕ/Аболиционизм Аболиционизм]Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона.&nbsp;— СПб., 1906—1913.
Дарт Вейдер (магъаналары)

**Дарт Вейдер**:
* Дарт Вейдер — Джулдуз къазауатланы персонажыды.
* Вейдер, Дарт Алексеевич — украин политикачыды.
Чили

**Чили** (), официал аты — **Чили Респу́блика** ( ) — территориясы бла экинчи эмда халкъыны саны бла ючюнчю къралды Къыбыла Америкада. Чилини джери шималдан къыбылагъа созалады Шош океан бла Андланы ортасы бла. Кюнбатышда Шош океан бла джууулады, кюнчыгъышда Аргентина бла, шималда Перу бла, шимал-кюнчыгъышда Боливия бла чекленеди.

Ара шахары  — Сантьяго. Официал тил — ис­пан­ тил. Чили — уни­тар­ къралды.

## Джибериуле
Улбашланы Мусаны жашы Ахмадия

**Улбашланы (Уллубашланы) Мусаны жашы Ахмадия** (1905 — 1965) - белгили къарачай-малкар поэт болгъанды.

## Биографиясы
Ахмадия 1905 жыл Чегем ауузуну белгили эфендиси Улбашланы Муссаны юйюрюнде туугъанды.

Сабий заманында ол медреседе окъугъанды, анда араб тилге да юренгенди. 1930-чу жыллада Нальчикни окъуу шахарчыгъында устаз болуп ишлеп тургъанды. Ол кёзиуде Ахмадия «Школчула» деген хапарла китабын, «Жангы кюч» атлы жыйымдыкъ журналда да очеркин чыгъарады. Андан сора да аны тюрлю-тюрлю суратлау чыгъармалары басмаланадыла.

1938-чи жылда аман тилни ууу бла тутулуп Сибирьде 20 жылны лагерьде тюйюлгенди. 1958 жылда юйюне къайтханында, саулугъу арталлыда жокъ эди.

Ахмадия 1965 жылда Налчикде ауушханды. Анга биринчи китабын да басмаланып кёрюрге тюшмегенди.

Жалан да 1995 жылда чыкъханды аны "Черек" деген назмула китабы.

## Тыш джибериуле
* "Заман"  №45 (18386). 16.05.2010.
* Биттирлени Тамара, Жашау дерслери: статьяла, очеркле. Нальчик, 2005.
Дарт Вейдер

**Дарт Ве́йдер** (, туугъан аты: **Э́накин Скайуо́кер** — ) — «Джулдуз къазауатла»’ны аламыны ара персонажыды, «Джулдуз къазауатла» киноэпопеяны баш геройуду. Бу киноэпопеяны ичинде баш геройну Кючню джюрютюучюсю болуб башлауун, Кючню Къарангы джанына кёчюуюн эмда ахырда терслигини джабыуун кёрюрге боллукъду. Туугъан аты — *Энакин Скайуокер* болгъанды, Кючню Къарангы джанына кёчгенинден сора *Дарт Вейдер* атны алгъанды. «Империя джууабха урады» эм «Джедайны къайтыуу» фильмледе Люк Скайуокер бла Лея Органа’ны атасы болгъаны ачылады. Бютеу алты эпизодда да «санлары бла» кёрюннген (R2-D2 бла C-3PO роботла саналмасала) джангыз персонажды.

## Дагъыда къарагъыз
* Энакин Скайуокер ''Imperial Center'' энциклопедияда
* GoodCinema.ru сайтда «Дарт Вейдерни къайтыуу» галерея
Элмо

**Элмо** (ингилиз тил. *Elmo*) ара да сора Улица Сезам эм Маппет.
Азербайджан Республиканы Конституциясыны кюню

**Азербайджан Республиканы [[Конституция]]сыны кюню** () — бусагъатдагъы Азербайджанда конституцияны къабыл этилиуюню байрамыды, 12 ноябрда байрамланады.

1995 джылны 12 ноябрында бютеу халкъны чёб атыуунда Азербайджан Республиканы Конституциясы къабыл этилгенди, 1996 джылдан а Азербайджанны президентини указлары бла 12 ноябрь кърал байрам баямланнганды.

## Джибериуле
* Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası e-qanun.az