Къабарты-Малкъар

**Къабарты-Малкъар Республика** (, ) — Россей Федерацияны къурамында республикады. Шимал-Кавказ Федерал бёлгеге киреди.
1922 джылны 1-чи сентябрында къуралгъанды. Ара шахары Нальчикди.

## Чеклери
Шималда Ставрополь край бла, къыбылада Шимал Тегей эмда Гюрджю бла, кюнбатышда Къарачай-Черкесия бла чеклешеди.

## Географиясы

Республика асламысы бла Шимал Кавказны тауларында орналыбды, шимал кесеги тюздеди.

Къыбыласында Уллу Кавказны тёрт тау тизими созулубдула — Мел, Къаялы, Къабыргъа эмда Баш (неда Сууайыргъан) тау тизимле
* *Эм мийик нохтасы*: Минги Тау (5 642 м)
* *Шималдан къыбылагъа эм узун джери*: 167 км;
* *Кюнчыгъышдан кюнбатышха эм узун джери*: 123 км.

### Климаты
Климаты континетлиди. Январны орта температусрасы −4С башлаб (тюзледе) −12С дериди (таулада), июлда уа +23С башлаб +4С дери. Джылда джауумла 500—2000 мм.

### Экосистемасы
Тюзлеринде къара топуракъла эмда къаралдым-каштан топуракъла, тауланы къабыргъаларында — тау-джайлыкъ топуракъла джайылгъандыла.

Республиканы территориясыны 1/10 чегетди. Суу джагъалада — чапыракълы чегетле. 800—1600 м мийикликде — кенг-чапыракълы чегетле (асламысы бла чынар чегетле), 2200 м дери — зыгыт (асламысы бла нарат). 2000—2400 м мийикликледе субальпий джайлыкъла . 2400 м мийикликде — альпий джайлыкъла джайылгъандыла.

Сютичиучюледен барс, шакал, бёрю, къара айю, къундуз, джур, къабан, кавказ къашха эчки, джугъутур джайылгъанды. Къанатлыланы ичинде эм бек джайылгъан — сарычыпчыкъ, джаз тауукъ эмда бёденеди.

Къабарты-Малкъарны территориясында «Минги тау тийреси» миллет парк , Къабарты-Малкъар мийик тау заповедник орналгъандыла.

### Суулары
* Терк (623 км)
* Балыкъ (216 км)
* Черек (131 км)
* Чегем (102 км)
* Аргудан
* Басхан (173 км)

### Кёллери
* Кёк кёлле
* Тамбий кёл

### Бешминглик тёппеле
* Мижирги тау (5025 м)
* Джангы тау (5058 м)
* Шхара тау (5068 м)
* Пушкинни джитиси (5100 м)
* Къошдан тау (5152 м)
* Дых тау (5204 м)
* Минги тау (5642 м)

## Тарихи

1922 джыда Къабарты-Малкъар автоном область къуралады, 1936 джыл статусу АССР-ге дери чыгъарылады.

Уллу Ата Джурт къазауатны джылларында Къабарты-Малкъарда 115-чи Къабарты-Малкъар атлы дивизия къуралады, ол Кавказ ючюн сермешиуде эмда Сталинград сермешиуде кесин джигит кёргюзеди. 1942 джылда республиканы асламысы немецлени тюблерине тюшеди. 1943 джылны январында республиканы бютеулей немецледен ариулайдыла. 1944 джылны 8-чи мартында малкъар халкъны кёчюрюлюуюнден сора республикагъа Къабарты АССР ат бериледи, 1957 джыл джангыдан Къабарты-Малкъар АССР ат алады. 1992 джылдан башлаб бусагъатдагъы — Къабарты-Малкъар Республика деген атын алады.

## Халкъы

* *Халкъы* — 859 800 адам (2010)
* *Басыннганы* — 68,9 адам/км² (2010)
* *Шахарчыла* — 54,5 % (2010)

### Джерлешимлери




## Административ бёлюнюую

* **Республикан бойсунууда шахарла:**
** Нальчик
** Прохладный
** Басхан

* **Районла:**
** Басхан район
** Золка район
** Лескен район (2003 джылдан бери)
** Майский район
** Прохладный район
** Терк район
** Урван район
** Чегем район
** Черек район (1994 джылгъа дери — Совет район)
** Эльбрус район (1994 джылдан бери)

## Экономикасы
Республиканы экономисыны тамалы эл мюлкдю.

### Промышленносту
* Кавказкабель завод
* Тырныаууз тау-магъадан комбинат (бусагъатда ишлемейди)

Электрокъууат да айный барады, регионда талай гидроэлектростанция ишлейди, бютелей къарыуу — 126,6 МВт, джылгъа 478 млн кВт·сагъ чгъарадыла:
* Аушигер ГЭС (60,0 МВт; 222,0 млн кВт·сагъ джылгъа),
* Къашхатау ГЭС (65,1 МВт; 241,0 млн кВт·сагъ джылгъа),
* атылтыб ишлемез халгъа келтирилген Басхан ГЭС (25,0 МВт; 79,0 млн кВт·сагъ джылгъа),
* талай гитче ГЭС ишлейди (бютеулей къарыуу 5,5 МВт чгъаргъаны 14,9 млн кВт·сагъ джылгъа),
* Зарагиж (15,6 МВт) эм Огъары Малкъар ГЭС-лени къурулушлары барады (15,6 МВт),

## Белгиле