open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Джанибекланы Аппа

**Джаныбекланы Къала-Герийни джашы Зекерия** (чам аты: *Къалай улу Аппа*, туугъ. 1864 джыл, Учкулан, Къобан область, Россия империя — ёлг. 1934 джыл, Къызыл-Покун, Къарачай АО, РСФСР, СССР) — чам, селеке джырла этген поэт-сатирик эм импровизатор болгъанды.

## Джашау джолу
1864 джыл Учкуланда туугъанды. Ол джарашыб бир джерде джашамай, юйдегили да болмай, башха эллеге, къошлагъа айланыб тургъанды, кеси кёрген затланы юслеринден джыр къурагъанды эмда джырны къайсы элде, къайсы джайлыкъда этсе, анда джырлаб кетгенди. Артыкълыкъгъа, залимликге бой сала билмеген, сёзге — чемер, оюмгъа — чёрчек, селеке назмулагъа — уста, Къалай улуну, бир къауумла чыртда огъурамасала да, аны халкъ бек сюйгенди. Аны халал джюреги харам хакъ ашаучулагъа, адеб-намыс джорукъланы мийик дараджаларын аякъ тюбге атыучулагъа, сансыз къалыб кетмей, джити, самаркъау сёзлери бла эс табдырыучу болгъанды. «Биреулени чибинлете айланама, тюзюн айта», — дегенди ол. Аны амалтын, элинде-джеринде орунсуз болуб, Аппа абрек чыгъыб да тургъанды, аны бла да къалмай, Сибирге ашырылыб, тёрт джылны тутмакълыкъны не къыйынлыгъын да сынаб къайтханды. Алай болса да, халкъ джырчы джырын, чамын, самаркъауун къоймагъанды.

Джанибекланы Аппа 1934 джыл Къызыл-Покун элде ауушханды.

## Литература
### Энчи китаблары
* Къалай улу Аппаны ызын ызлай. (Аппаны джырлары, назмулары, самаркъаулары, чамлары, адамла бла сёлешгенлери). Чыгъармаланы джыйыб, басмагъа хазырлагъанла — Ортабайланы Р., Биджиланы А. Черкесск, 1995.

### Джыйым китаблада
* Къарачай поэзияны антологиясы. Ставрополь, 1965.
* Къарачай-малкъар адабиятны антологиясы. Анкара, 2002.
* Къарачай поэзияны антологиясы (XVIII—XX ёмюрле). Ал сёзню Байрамукъланы Ф. И. джазгъанды. Китабны джарашдыргъанла: Байрамукъланы Ф. И., Акъбайланы А. А., Москва, 2005.

### Чыгъармачылыгъыны юсюнден
* Ислам Къарачайлы. Сатирические песни Карачая. // Советский Северный Кавказ. Ростов-на-Дону, 1930.
* Къалай улу Аппа. // Лайпанланы С. Заманла ушагъы. Черкесск, 1967.
* Къалай улу Аппа. // Ортабайланы Р. Къара сууну къатында. Черкесск, 1981.
* Аппа. // Ёзденланы А. Джашауну оюулары. Черкесск, 1988.
* Известные люди Карачаево-Черкесии. Краткий биографический словарь. т.1 Черкесск, 1997.
* Сен къалай эсенг, мен алай. // Биттирланы Т. «Итиль суу агъа турур…». Нальчик, 1998.
* Народные певцы Карачая К. Кочкаров, А. Джанибеков, И. Семенов. // Чанкаева Т. Эволюция карачаевской литературы: проблематика, поэтика, межлитературные связи. М.-Ставрополь, 2004.
Акъбайланы Исмаил

**Акъбайланы Окъубну джашы Исмаил** (*Чокуна афенди*, 1874 джыл — ) — дин къуллукъчу, , джазыучу, алим, устаз болгъанды.

## Биографиясы
1874 джыл Огъары Тебердиде туугъанды. Ол Къазанда, Кърымда, Тифлисде, Бакуда, Стампулда окъугъанды, талай тилге юреннгени бла бирге, кёб тюрлю илмуладан да терен билим алгъанды.

Чокуна афенди 1916 джыл араб графиканы, къарачай-малкъар тилге келиширча джарашдырыб, биринчи окъуу китабны — «Ана тили» (Тифлис, 1916) — басмалагъанды. Къарачай тилде биринчи газет — «Таулу джашау» — да Акъбай улуну къайгъырыуу бла чыгъа башлагъанды. 20-чы джыллада бир бёлек окъуу китабны: *Ана тил. Элибле* (Баталпашинск, 1924); *Табигъат. 1-чи кесеги. «Джансыз табигъат»* (Баталпашинск, 1925); *Биринчи география* (М. — Ростов-на-Дону, 1929); *Алгъынчы география* (Крайнациздат, 1929); *Джол уста.* (Байрамкъулланы Умар бла бирге джазгъанды). (Баталпашинск, 1924); *Бизни кючюбюз — бизни джерибизди. Уллулагъа элибле.* (Абайланы Мусост бла бирге джазгъанды). (М., 1926) чыгъаргъанды. Биринчи къарачай-орус сёзлюкню да — *Тылмач* (Баталпашинск, 1926) — Акъбай улу джарашдыргъанды. Заманны излемине кёре, кеси школлагъа хазырлагъан китабларына салырча назмула, хапарла джазгъанды.
Джазыучу Орусланы Аминат айтханнга кёре, Исмаилны талай джылны джазгъан уллу къол джазмасы къайтмаздан тас болгъанды.

Чокуна афенди ислам динни халкъгъа тюз ангылатыугъа да уллу къыйын салгъанды, дин бла байламлы магъанасыз, заранлы, гюнахлы адетлени чыгъарыуну тыйгъанды.
Къарачай-малкъар тилде биринчи окъуу китабны джазгъан, белгили дин къуллукъчу, джарыкълаучу, устаз, алим, къарачай-малкъар адабият бла журналистиканы тамалын салгъанланы бири, Акъбайланы Исмаил, 1937 джыл сталинчи репрессияны ууундан тутулуб кетиб, башсыз болгъанды.
Акъбай улу тутмакъда 1937-1939 джыллада ёлгенди.

## Литература

#### Энчи китаблары
* Маулут китаб. 1898.
* Зикирле. Китабны джарашдыргъан Байрамукъланы А.-К. МП «Чолпан» Черкесск, 1991.

#### Джыйым китаблада
* Билим. Китабны басмагъа джарашдыргъан — Биджиланы А. М., 1926.
* «Бизни кючюбюз — бизни джерибизд. Уллулагъа элибле». М., 1926.
* Къарачай поэзияны антологиясы. Ставрополь, 1965.
* Къарачай-малкъар адабиятны антологиясы. Анкара, 2002.
* Къарачай поэзияны антологиясы. Москва, 2006.

#### Чыгъармачылыгъыны юсюнден
* Акъбайланы И. // Орусланы А. Ёмюр танышланы сагъыныу. Черкесск, 1975.
* Къарачай тилде биринчи китаб. // Хубийланы О. Джашау бла фахму. Черкесск. 1982.
* Исмаил Акбаев. // Биттирова Т. Карачаево-балкарские деятели культуры конца XIX начала ХХ века. Том 2. Нальчик, 1996.
* Акбаев Исмаил Якубович. // Байрамуков А. «Общественно-просветительская мысль в Карачае во второй половине XIX — в первой половине ХХ веков». Карачаевск, 1998.
* Чокуна афенди. // Биттирланы Т. «Итиль суу агъа турур…». Нальчик, 1998.
* Биттирова Т. «Духовно-культурные основы карачаево-балкарской литературы». Махачкала, 1999.
Байрамукъланы Кючюк

**Байрамукъланы Дебону джашы Кючюк** (1772 джыл, Хурзук, Къарачай — 1862 джыл) — дин къуллукъчу, халкъ джырчы болгъанды.

## Биографиясы
Байрамукъланы Кючюк 1772 джылда Хурзукда туугъанды. Алгъа Дагъыстанны Акъсай элинде, ызы бла Тюркню Стампул шахарында билим алгъанды. Тюрк, араб, орус тиллеге уста болгъан бла бирге, шаркъ поэзияны терен билгенди.

Дебо улу Кючюк, ХIХ ёмюрде Къарачайда белгили дин къуллукъчу, хаджи, кесини заманында билимли, сыйлы адамланы бири болгъанды.

Аны «Хасаука», «Умар» деген Кавказ урушха аталгъан джырлары, халкъны ёлюмсюз поэзиясына къошулгъандыла.

Байрамукъланы Кючюк 1862 джыл ауушханды.

## Литература
#### Джыйым китаблада
* Къарачай поэзияны антологиясы. Ал сёзню Къараланы А. джазгъанды. Джарашдыргъанла: Акъбайланы М., Байрамукъланы Х., Къагъыйланы Н. Ставрополь, 1965.
* Къарачай-малкъар адабиятны антологиясы. Анкара, 2002.
* Къарачай поэзияны антологиясы (XVIII—XX ёмюрле). Ал сёзню Байрамукъланы Ф. И. джазгъанды. Китабны джарашдыргъанла: Байрамукъланы Ф. И., Акъбайланы А. А., Москва, 2005.

#### Чыгъармачылыгъыны юсюнден
* Известные люди Карачаево-Черкесии. Краткий биографический словарь. т. 1. Автор-составитель Урусов К. Черкесск, 1997.
Эстонияны бойсунмаулугъуну декларациясы

**Эстонияны бойсунмаулугъуну декларациясы** неда **Эстонияны бютеу халкъларына манифест** () — Эстония Республиканы 1918 джылдан бери тамал законуду. Декларация басмаланнган кюн — 24-чю февраль — миллет байрам неда *[[Эстонияны бойсунмаулугъуну кюню]]* деб байрамланады.

Декларацияны проектин Эстонияны къутхарыу комитети джарашдыргъанды. Аллында бойсунмаулукъну 21-чи февраль 1918 джыл баямлрагъа излегендиле, алай а баямлау эки кюннге кечикгенди, эмда 23-чю февралны ингиринде Пярну шахарда басмаланыб, халкъны аллында окъулгъанды. Экинчи кюн, 24-чю февралда манифест Таллинде да басмаланыб джайылгъанды.

## Тарих контексти

Граждан къазауатны заманында Эстляндияны джер-джерли кенгеши (,  — «Маапяэв») къурагъан *Эстонияны къутхарыу комитети* 24-чю февраль 1918 джыл Эстонияны бойсунмаулугъун баямлайды. 

## Декларация

## Тыш джибериуле
* Декларацияны тексти 

## Белгиле
Или крайны юсюнден кесамат

**Или крайны юсюнден кесамат** неда **Петербург кесамат** — Эресей бла Къытайны арасында, Цин империяны шимал-кюнбатышында чеклени демаркациясыны юсюнден кесамат болгъанды. Или край — бусагъатдагъы Синьцзян-Уйгъур автоном районну шималында, Или сууну ёзендинде территорияды.

Петербургда 1881 джылны 24-чю февралында Цин империяны Эресейде дипломат агенти, Уллу Британия бла Францияда министри маркиз Цзэн Цзицзэ Къытай джанындан эмда тыш ишлени министрини джолдашы, Азия департаментни оноу джюрютюучюсю Николай Гирс бла Россия империяны Къытайда посолу Евгений Бюцов орус джанындан къол салгъандыла.

Эресей Или крайны (бир кесек джеринден тышында) Цин империягъа бергенди. Зайсан кёлню къатында чекни бегитгенди. Чекде чыкъгъан сорууланы тюзетиуню мизамын белгилегенди.

1860 джылгъы Пекин кесамат къошакъ болуб, орус-цин чекни демаркациясын бошагъанды

## Дагъыда къарагъыз
* Или солтанлыкъ
*
Роскилле мамырлыкъ

**Роскилле мамырлыкъ** — Дания бла Швецияны арасында 26 февраль 1658 джыл Роскилле шахарда (Дания) къол салыннган мамырлыкъ кесаматды. Бу мамырлыкъ кесаматха кёре Дания бла Норвегияны униясыны королу III Фредерик башлагъан 1657–1658 джылладагъы дания-швед къазауат бошалгъанды. Дания, X Карл Густавны аскерлерине дженгилиб, шведлилеге мазаллы джерлени берирге борчланнганды. Швециягъа Сконе джарымайрымкан кетгенди, аны тышында Швеция, Эресунн ачыкъ богъаздан ётген кемелери ючюн таможня пошлинадан башына бош болгъанды. Дания эсе уа Швеция бла джау бютеу къралланы кемелерин ачыкъ богъазлары бла Балтика тенгезге ётерлерине тыйгъыч болургъа борчланнганды.
Адуаны къатында сермишиу

**Адуаны къатында сермишиу** () — Биринчи итальян-эфиоп къазауатны эм магъаналы сермешиую 1896 джылны 1-чи мартында Адуа шахарны къатында болгъанды. 

Эфиоп аскерде 90 минг чакълы бир адам болгъанды, аланы ичинде 80 минг джаяу, 8,6 минг да атлы болгъанды. Итальян корпусдан 18 минг адам, алай бла эфиоплула сан бла талай кереге аслам болгъандыла. 

Итальян кючле 3 колоннагъа юлешиннгендиле. Биринчи колоннагъа башчылыкъ генерал Альбертони болгъанды, аланы эфиоп аскерле биринчи ургъандыла эмда къуршалаб къаушатхандыла. Экинчи колоннагъа башчылыкъ генерал Дж. Аримонди этгенди, аннгаа 30 минглик Менелик кеси башчылыкъ этген аскер ургъханды эмда къаушатханды. Фронтну бу бёлгесинде тигре аскерле да болгъандыла (рас Менгеши башчылыкъ этген Эритреядан мусульман тигре халкъны келечилери).

Эм ачы сермешиу генерал В. Дабормидини бёлгесинде болгъанды, аны 30 минглик аскер ургъанды эмда 10 сагъатлыкъ сермешиуде къаушатханды, генерал кеси да ёлгенди. Итальянлыла 11 минг аскерчини ёлю тас этгендиле, 3,5 минг да джесирге тюшгенди. Эфиоплуланы къолларына кёб сауут тюшгенди. Эфиоп аскер 4 минг адамны ёлю тас этгенди, 6 минг да джаралы болгъанды. Бу хорламны эм магъаналы чуруму, къазауатны аллында Эфиопияны биригиую, сермешиуде къралны хар бёлгесинден аскерчи болгъанды. Бу сермешиуде итальянлыланы дженгилиую Биринчи итальян-эфиоп къазауатны бошалыууна себеб болгъанды. Италия Эфиопияны суверенитетин таныргъа керек болгъанды.
Къаракетланы Исса

**Къаракетланы Заурбекни джашы Исса** (туугъ. 1900 джыл, Джёгетей эл, Къобан область, Россия империя — ёлг. 1942 джыл, Смоленск область, СССР) — къарачай поэт болгъанды, къарачай совет поэзияны башлагъан адам болгъанды.

## Биографиясы

1900 джыл Джёгетей элде туугъанды. Ол медреседе эмда эл орус школда билим алгъандан сора, 1929  джыл Москвада КУТВ-ны () бла Орджоникидзеде эл мюлк институтну бошагъанды. Къаракет улу талай джылны Хумара округда — исполкомну, Учкулан районда — исполкомну, Къарачайда облсовпрофну председатели болуб ишлегенди.

Поэтни биринчи назмусу 1922 джыл джазылгъанды. Ол къайда окъуса да, къайда ишлесе да, назму джазгъанын къоймагъанды. 1924 джыл «Джангы назмула» деб, биринчи китабын Москвада чыгъаргъанды. Ол къарачай поэзияны биринчи атламыды, кеси да араб харифле бла джазылгъанды.

Поэт, кърал къуллукъчу, гёджеб, джигит аскерчи Ата Джурт къазауатда, джигитча, ёлгенди. Аны къабыры Смоленск областны Подъяблонки элини къатындады.
Къаракетланы Исса 1942 джыл ауушханды.

## Литература

#### Энчи китаблары
* Джангы шийирле (къарачай-малкъар тилде). М., 1924.
* Революцион джырла. Нарсана, 1931.
* Сайламалары. Черкесск. 1960.
* Эркинликни саугъасы. Назмула бла кёчюргенлери. Черкесск, 1980.

#### Джыйым китаблада
* Альманах. Къарачай совет литература. Нарсана, 1936.
* Къарачай поэзияны антологиясы, Ставрополь, 1965.
* Къарачай-малкъар адабиятны антологиясы. Анкара, 2002.
* Антология литературы народов Северного Кавказа. том 1. Пятигорск, 2003.
* Къарачай поэзияны антологиясы. Москва, 2006.

#### Чыгъармачылыгъыны юсюнден
* Караева А. Очерк истории карачаевской литературы. М., 1966.
* Къасайланы Р. Джигитликни джырчысы. Черкесск, 1974.
* Ёхтем Кавказ. // Хубийланы О. Фахму бла байлыкъ. Черкесск, 1982.
* Карачаевская литература. // Литература народов Карачаево-Черкесии. ч. 1. Черкесск, 1999.
* Доюнланы А. Поэзияны джулдузу. // «Къарачай», 9.12.2000.
* Лайпанов К. Джегута. Из истории аула. Черкесск, 2001.
* Тохчукъланы Х. Гёджеб-джазыучу-аскерчи (эсге тюшюрюу). // «Къарачай», 6.10.1998.
* Утверждение литературных традиций. Исса Каракетов. // Чанкаева Т. Эволюция карачаевской литературы: проблематика, поэтика, межлитературные связи. М.-Ставрополь, 2004.

## Джибериуле
* Къысха литература энциклопедия
Къара-Суу

Къара-Суу () — Къабарты-Малкъар Республиканы Черек районуну эллеринден бириди. Миллет саны бла къарагъанда — малкъарлыладыла. Къара-Суу эл 1861 жылда къуралып башлагъанды, алай малкъар халкъ кёчгюнчюлюкден къайтып былайда юйле салгъынчы иги айнымай тургъанды. Элге ат, аны ичи бла ётген *[[Къара-Суу (суу)|Къара-Суу]]* атны жюрютген сууну аты бла аталгъанды. Къара-Суу элни арасында *Къара-Суу* бла *Холам-Бызынгы [[Черек]]* бирге къошуладыла. Элни къыбылагъа айланнган жанындан *Холам-Бызынгы тар* башланады.
Протекторат

**Протектора́т** ( — джакълаучу) —  къралла арасы илишкилени формасыды, протекторатда бир кърал кесини юсюнде башха къралны баш суверенитетин таныйды, асламысы бла халкъла арасы илишкиледе болады, ич ишледе автономиясы эмда энчи кърал тутхан династиясын сакълайды.

Протекторатны мисаллары — Осман империяны протекторатында Кърым ханлыкъ, Алжир, Триполитания XVI-XIX ёмюрледе,Индия  1803—1858, Уллу Британияны протекторатында, Речь Посполита  1775—1791 джыллада, Картли-Кахетин патчахлыкъ  1786—1801 джыллада Россияны протекторатында , Богемия бла Моравияны протектораты  1939—1945  Германияны протекторатында.

Британ протекторатланы ичинде Бахрейн, Бечуаналенд (бусагъ. Ботсвана), Аден, Уганда эмда башхала болгъандыла.

Бусагъатда протекторатха ушаш статусха «ассоциациядагъы кърал» саналады.
Капп путч

**Капп путч** () — 1920 джылда консерваторланы Веймар республиканы правительствосуна къаршчы къозгъалыулары болгъанды.

## Чурумлары
Версаль кесаматха кёре Германия кесини аскерин 100 минг аскерчиден кёб этерге эркин болмагъанды. Демобилизация социал тикликге чурум болгъанды. Разы болмагъанланы ауазчысы берлин округну аскерини башчысы Вальтер Лютвиц болгъанды. Республикагъа къаршчы къозгъалыуну башында ''Немец ата джурт партия''ны алчыларыны бири − белгили прусс юнкер Вольфганг Капп болгъанды.

## Путчну барыуу
10 мартда Берлиннге, сауутларын салыргъа унамагъан фрайкорну бёлеклерин тартадыла, генерал Лютвиц, социал-демократ Баэурни правительствосуна ультиматум салады — миллет джыйылыуну чачыу, президентни джангыдан сайлау, 1919 джылны Версаль мамырлыкъ кесаматына кёре рейхсверни азайтыуну тохтатыргъа. Правительство къозгъалгъанлагъа къаршчы таукел къаршчыланмагъанды. 13 мартда путччула Берлинни кючлейдиле эмда Капп башчылыгъында правительство къурайдыла.

Президент Фридрих Эберт эмда Бауэрни правительствосу ара шахарны къоюб Дрезденнге кёчедиле, анда генерал-майор Меркерни болушлугъуна умут этгендиле. Алай а болушлукъ табылмазлыгъын ангылаб Штутгартха кёчерге керек боладыла. Ол заманда Вольфганг Капп джетишимсиз кесини «правительствосун» къураргъа кюрешеди, алай а белгили политикачыла кеслерини атларын къозгъалыучула бла байларгъа излемегенлери себебли, правительствода тюрлю-тюрлю маргинал элементле эмда люмпенле орун аладыла.

Къоруулауну министри Густав Носке аскерни путчну эзерге чакъырыгъанды, алай а ала кеслериникине атаргъа унамагъандыла: рейхсверни штабыны тамадасы генерал Ханс фон Сект аскерчиле аскерчилеге атмайдыла дегенди. Алай а путч ишчилени арасында протест толкъун бла къаршчыланнганды, ала бютеумиллет забастовка баямлайдыла эмда къозгъаладыла, ала Рур Къызыл аскерни къураб Рур регионда совет властны орнатыб башлагъандыла.

Къралда толу паралични кёрюб, Людендорфдан къалгъан талай аскер генерал, къралны интереслери ючюн отставкагъа кетери тыйыншлы болгъанын Лютвицге билдиргендиле. Болумну табсыз болгъанын ангылаб Лютвиц бла Капп 17 мартда Швециягъа къачхандыла.

## Белгиле
Украин тил

**Украин тил** () — индоевропа юйюрюню, славян бутагъыны, кюнчыгъыш славян группаны тилледен бириси. Украинлыланы миллет тили эмда Украинаны кърал тили. 

## Белгиле
Сандуго

**Сандуго** (*Sandugo*) — испан конкистадор Мигель Легаспи бла Филиппинледеги  Бохол айрымканны бачамасы Сикатуна арасында къан къарнашлыкъ адет бла сёз келишиу, 1565 джылны 16-чы мартында болгъанды.

Адетге къошулгъанла Легаспи бла Сикатунаны къаны къошулгъан чагъырны ичгендиле.

Сандуго испанлыла бла филиппинлилени арасында къан къарнашлыкъ къурдургъаннга саналгъанды.

## Фестиваль
Хар джыл сайын, июлда Бохол айрымканда Сандугагъа аталыб аны атлы фестиваль ётеди.
Прокламация

**Прокламация** ( — «баямлау», «чакъырыу») — къагъытда басмаланыб джайылгъан чакъырыуду.

## Баш магъанасы

Эресейде эмда орус тилде сёз XIX — XX ёмюрню аллында къагъыт чапыракъда болгъан эмда асламысы бла закон тышында басмаланнган, политикалы нюзюрле бла джайылгъан чакъырыу болгъанды; ол кёбюсюне тири политика атламлагъа чакъыргъанды: демонстрациялагъа, забастовкалагъа, граждан бойсунмауну акцияларына э. б.

Бусагъатда термин хайырланыудан чыкъгъанды.

## Башха магъаналары

Прокламация деб официал документге да айтылгъанды, ол магъанады бусагъатда «Декларация» термин джюрюйдю. Сёз ючюн:

* Россия империяны императоруну атындан 1860 джылда чечен эм дагъыстан халкъланы Кавказ къазауатда джаулукълары ючюн кечиуню юсюнден «Гиназ А. И. Барятинскийни прокламациясы».

* «Къулланы азатлауню юсюнден прокламация» — Авраам Линкольн къураб эмда къол салгъан, АБШ-ны къыбыла штатларында къул тутууну къурутууну баямлау.

## Дагъыда къарагъыз
* Декларация

## Белгиле
Ётмек

**Ётмек** неда **Гырджын** эм азы бла ун бла суудан этилген тылыдан тюрлю-тюрлю амалла бла биширлген азыкъды. Къарачайда юйде биширилгенине *гырджын*, тюкенледе сатылгъанына *ётмек* ат джюрюйдю. Гырджын этиуде кёбюсюне ун неда къара ун хайырланадыла, эскиледе арпа эмда нартюх гырджын да бек джайылгъанды.
Гильотина

**Гильоти́на**&nbsp;— башны кесиу бла асмакъ этиуюню механизмиди.

Техникада *гильотина* неда *[[гильотина бычакъ]]* — кабеллени, къанджалны, къагъытны эмда башха затланы кесер амал бла хайырланнган механизмлеге айтылады.
Ислам республика

**Ислам [[республика]]** — Джууукъ Шаркъда джайылгъан теократ неда аннга джууукъ кърал оноу формады, анда къралгъа оноу этилген заманда ислам дин къуллукъчула уллу орун аладыла (Иранда бу шартла эм бек терен этилгендиле, мында къралны де-факто башчысы, къралда эм баш дин къуллукъчуду). тарихден келген ислам монархия бла европачы республикан къурулушну арасында компромиссди. Ислам республикада законла асламысы бла шериятны тамалында къуралгъандыла. Ислам республикалагъа Иранны,Афганистанys, Комор айрымканланы, Мавританияны эмда Пакистанны санаргъа боллукъда; алай, а сёз ючюн, Пакистанны 1956 къабыл этген конститциясы лаик халлыды, ол себебден атыда «Ислам республика» деб джазылыуу халкъыны динине хурмет бериудю. 

## Ислам республикала
### Бусагъатдагъыла

* : Афганистан Ислам Республика (2004)
* : Иран Ислам Республика (1979)
* : Мавритания Ислам Республика (1958)
* : Пакистан Ислам Республика (1956)

### Кърал оноу формаларын тюрледиргенле

*  Кюнчыгъыш-Туркестан Ислам Республика — джокъ болгъанды.
* : Комор Айрымканланы Ислам Федератив Республикасы —  2002 джыддан башлаб Президент республика.

## Джибериуле
* What is a True Islamic Republic? // Huffington Post Religion. 02/21/11
Трансаляска нефть быргъы

**Трансаляска нефть быргъы** (ТАНБ) — АБШ-да нефть быргъыды. Алясканы шималында, Прадхо-Бей атлы нефть чыкъгъан джерден къыбылада Валдиз шахарны портуна дери нефтни джиберир ючюн деб ишленнгенди. Аляска штатны шималындан къыбыласына дери созулады, узунлугъу — 1288 км-ди.

## Тарихи
Нефть быргъыны къурулушу 1973 джылгъы энергетика кризисден сора башланнганды. Къурулуш 1975 джылны 26-чы мартында башланнганды, эмда 1977 джылгъа бошалгъанды. Ишлеб 1977 джылны 20-чы июнунда башлагъанды.

## Быргъыны энчиликлери

Къурулушда 48-дюймлукъ (122 см) быргъыла хайырландырылгъандыла. Джибериу амалыны максимуму — суткагъа 2136 минг баррелди (339 600 м³/сут).

Дунияда эм бек джакъланнган быргъыладанды. Трансаляска нефть быргъы 8,5 балл джер тебрениуню чыдарча ишленнгенди. 2002 джылны ноябрында Денали’де 7,9 магнитудалы джер тебрениу болгъанынды, быргъы сау къалгъанды.

## Джибериуле

* Trans-Alaska Pipeline Authorization Act 
* The 2002 Denali Fault earthquake Magnitude 7.9 near Denali National Park, AK
Бейкер-стрит

**Бейкер-стрит** (*Baker Street*) — оживленная улица в Лондонну Мэрилебон районунда къалабалыкъ орамды (Вестминстерни шимал кесеги), узунлугъу эки бла джарым километрди. А41 шоссени кесегиди.

Артур Конан Дойлну чыгъармаларында персонаж - энчи детектив Шерлок Холмсну аты бла белгили болгъанды. Авторну муратына кёре белгили детектив Бейкер-стритде, **[[Шерлок Холмсну музеи|221Б]]** юйде джашагъанды, кертиликде аллай юй болмагъанды.

Орамны аты, орамны къургъан,  къурулушчу Уильям Бейкерге багъышланыб аталгъанды. Аллында акъсюек къауум джашагъан джер болгъанды, алай бусагъартда Бейкер-стритде асламысы бла бизнес бла байламлы мекямла бардыла.
Почта коду — NW1/W1.

## Орналгъан джери
Орам къыбылада Риджентс-паркдан, Глостер-плейсни узунлугъу бла барады, Мэрилебон-роудну, Йорк-стритни, Портман майдан бла Уигмор-стритни ётюб, Орчанд-стрит орам болады, ол да Оксфорд-стритни ётген джеринде бошалады. Орамда аны атлы станция барды. Станцияны къатында транспортда табылгъан затланы бюросуну офиси барды. «Бейкер-стрит» станция — дунияда биринчи метрополитен станцияды. 1990 джылда Бейкер-стритде Шерлок Холмсну музейи ачылгъанды, алай бла романны персонажыны керти юйю болгъанды.


Файл:Baker Street Souvenir Street Namplate.JPG|Орамда таблица
Файл:Baker Street stn west entrance.JPG| «Бейкер-стрит» станциягъа кюнбатышдан кириш.
Файл:Sherlock Holmes Museum.jpg|Шерлок Холмсну музейи.
Шерлок Холмсну музейи

**Шерлок Холмсну Музейи** () — Лондонда сэр Артур Конан-Дойль джаратхан персонаж, белгили детектив Шерлок Холмсну музей юйю.

Артур Конан-Дойлну чыгъармаларына кёре, Шерлок Холмс эмда аны шоху доктор Ватсон *[[Бейкер-стрит]], 221b (221b, Baker street)* адресде 1881 — 1904 джыллада фатар тутхандыла. Бу чыгъарма джазылгъан заманда Лондонда аллай адрес болмагъанды. Алай а кечирек Бейкер-стритни шималгъа созулгъанындан сора, бу номер 215 бла 229 номерлени арасында санда болгъанды, ол адрес эмда Abbey National къурулшчу джамагъатны адреси болгъанды. Ол себебден кёб джылны ичинде Abbey National Baker street, 221b адресге Шерлок Холмсха келген мектубла бла башха конференцияны джарашдырыр ючюн энчи секретар тутаргъа керек болгъанды. Музей къурулгъан заманда юйню адреси 239 болгъаны себебли, чыгъармадагъы адресча болур ючюн «221b Baker Street» атлы фирма къураб, аны атын тагъаргъа керек болгъандыла. Алай а кечирек бу юй официал халда 221b, Baker Street, London, NW1 6XE, почта адресни алгъанды, эмда бютеу корреспонденция музейге келиб башлагъанды.

Музей метрону станциясындан узакъ болмай, Бейкер-стритде орналгъанды. Мекямы тёрт къабатлы викториячы стилде юйдю. 1815 джыл къурулгъанды эмда 2-чи класслы архитектура эмда тарих къыйматы болгъан мекямланы тизимине къошулгъанды.

Музейни биринчи къабаты сувенир тюкенди. Экинчи Холмсну отоуу, ючюнчюде Ватсонну эмда миссис Хадсонну отоулары. Тёртюнчюде персонажланы къаууздан скульптуралары барды.
Музей хар кюн сайын сагъат 09:30 бла 18:00 арасында ишлейди. Кириш билетни багъасы уллулагъа 8 стерлинглени фунту (2013 джыл). Музейде тёлеусюз фото- эмда видео алыргъа болады.

## Джибериуле

* The Sherlock Holmes Museum 
* The Sherlock Holmes Museum, 221b Baker St, London
Орналыу ыз

**Орналыу ыз** (толу аты: *дайым чууут орналыуну ызы*) —  Россия империяда 1791 джылдан башлаб 1917 джылгъа дери (де-факто 1915 джылгъа дери) — чууутлуланы (иудейлени) дайым орналыуларыны территориясыды, аны тышында алагъа орналгъан джасакъ болгъанды), бу адамланы санына талай категория кирмегенди, аланы ичинде сёз ючюн, биринчи гильдияны саудюгерлери, баш окъуулула, къуллукъларын тындыргъан рекрутла, цехлеге бегиген санагъатчыла, къарайлыла (караимле).

Орналыу ызны территориясы аллында II Екатеринаны 1791 джылда указы бла чууутлулагъа орналыргъа эмда сатыу-алыу этерге эркин болгъан джерле кибик айгъакъланнганды. Бу Речь Посполитаны юлешиуюнден сора, аны кюнчыгъыш кесеги чууутлула да анда болуб Россиягъа къошулгъаны бла къуралгъанды. Орналыу ыз, Поляк Патчахлыкъны, Литваны, Белоруссияны, Бессарабияны эмда бусагъатдагъы Украинаны джерлерини асламы территориясында, энчи айгъакъланнган шахар типли джерлешим пункланы алгъанды (местечкола, элледе чууутлулагъа джашаргъа эркинлик болмагъанды.

## Белгиле
Созарукъланы Юсуф

Созарукъланы Юсуф

 Созарукъланы Шогъайыбны джашы Юсуф 1952 джыл февралны 20-да Къазахстанда туугъанды. Орта школну Адыге-Хабль элде бошагъандан сора, Эркин-Шахарда шекер заводда бир бёлек заманны ишлегенди. Аскер къуллугъун тындырыб, Барнаул шахарда культура институтну режессорлукъ бёлюмюнде киргенди. Анда баш билим алыб къайытханы бла бир джылны Карачаевскеде джарыкълыкъ юйде, 1980-1987 джыллада да Черкесскеде халкъ творчествону область аралыгъында  ишлегенди.1987 джылдан бери республикан къарачай театрны адабият бёлюмюню тамадасы,  баш режиссеру къуллукълада ишлей келгенди.
	Поэт, режиссер, Созарукъланы Юсуф биринчи назмуларын институтда окъугъан джылларында джаза башлагъанды. Ол республикада джашагъан бир къауум миллетлени  тиллерин уста билсе да, назмуларын асламысына орус тилде джазады. Аны назмулары «Алтай», «Ставрополье», Поэзия» деген альманахлада, «Подъём» деген журналда, джыйым китаблада басмаланнгандыла. Юсуфну назму китабы орус тилде чыкъгъанды. 
	
## 

**Энчи китаблары:**
*Время таяния ледников. Стихи. Москва, 1987.
*Земляки.Современники.Личности. Эпиграммы.Черкесск,2004.

**Джыйым китаблада:**
*Прикосновение. Барнаул, 1978.
*Тынгысыз джюрекле. Черкесск, 1979.
*Шоркъа. Черкесск, 1982.
*Будем знакомы. Ставрополь, 1989.
*Антология литературы народов Северного Кавказа. том 1. Пятигорск, 2003.

**Чыгъармачылыгъыны юсюнден:**
*Байрамукъланы Ф. «Мында сингнгенме джырлагъа…». // «Ленинни байрагъы», 12.06.1986.
*Кустов В. «Время таяния ледников». // «Ленинское знамя», 13.09. 1985.
*Тотуркъулланы Къ.-М. Тюзлюк – фахмуну къанаты. // «Ленинни байрагъы», 4.10.1990.
Биринчи-министр

**Биринчи-министр** ( — «биринчи») — биринчи, баш министрди, къралны башчысы къуллукъ айры болгъан къраллада — правительствону башчысыды.

Бир къауум къраллада туура миллет чёб атыу бла сайланады; башхалада парламент, къралны башчысыны теджеую бла, сайлайды (Къазахстан, Беларусь, Россия); неда къралны башчысы кеси сайлайды (Уллу Британия, Француз Республика).

Россияда биринчи-министрни къуллугъу официал халда Россия Федерацияны правительствосуну председатели атны джюрютеди; Латвияда — министрлени президенти; Германия бла Австрияда — канцлер; Болгарияда — министр-рпедседатель, Израилде — правительствону башчысы, Италия бла Перуда - Министрлени кенгешини председатели

## Тарихи
Биринчи-министр къуллукъ орун XVI—XVII ёмюрледе Кюнбатыш Европада биринчи чыкъгъанды. Францияда XVI—XVII ёмюрледен башлаб баш кърал министр къуллукъ орун болгъанды.

## Дагъыда къарагъыз
* Правительство
Къралны башчысы

**Къралны башчысы** — къралны ичинде эмда халкъла арасы илишкиледе къралын келечилик этер хакъы болгъан адамды.

Кесини шекили бла къралны башчысы **энчи** неда  **орта** халда болургъа болады, биринчиде башчы бир адам болады, экинчиде келечилик властны органы болады.  

## Къралланы башчылары (кърал оноуну формасына кёре)

### Монархия
Монархияда къралны башчысы — монархды.

### Республика
Президент республикада неда джарым президент республикада къралны башчысы — президентди.

Бир къауум къраллада (сёз ючюн, Американы Бирлешген Штатлары) президент, келечилик функциялары болгъан толтуруучу властны башчысыды, башхалада (сёз ючюн, Германия) президент, толтуруучу властны бир кесек хакъларына эмда келечилик хакълагъа иеди. Экисинде да конституция, президентни къралны башчысы деб белгилемейди, республикада къралны башчысы халкъды, ол къралны оноуун джюрютюуде бир къауум функциясын, чекленнген болджалгъа президентге береди.
Сылпагъарланы Кулина

**Сылпагъарланы Кулина**

 Сылпагъарланы Абдул-Керимни къызы Кулина 1941 джыл июлну 25-де Сарытюзде туугъанды. Баш билимле Къарачай-Черкес кърал устазлыкъ институтну филология бёлюмюнде, Москвада Ленин атлы устазлыкъ интитутну химико-биология бёлюмюнде, ВЮЗИ-ни Краснодардагъы правоведение бёлюмюнде алгъанды. Педагогикадан аспирантураны бошагъанды.
Кулина бёлек джылны эл, шахар школлада устазлыкъ этгенди, Къарачай-Черкес область басмада редактор, илму-излем институтда тамада илму къуллукъчу   болуб ишлегенди. 40 илму ишни авторуду. 1990 джылдан бери Къарачай-Черкес республикада устазланы усталыкъларын ёсдюрген институтну методика кабинетини тамадасыды.
Кулина школлагъа окъуу-болушлукъ китабла джазгъанды: «Тамаша грамматика», «Дерсден тышында окъургъа хрестоматия. 5-7 классла»… 
Устаз, алим, джазыучу Сылпагъарланы Кулина къарачай-малкъар суратлау адабиятда да тири ишлейди. Беш энчи китабны авторуду. Аны чыгъармаларын республикан газетледе, джыйым китаблада да кёрюрге боллукъду. Джазыучу ана тилге В. Шекспирни «Ромео и Джульетта» деген трагедиясын, А. Пушкинни «Петушок – золотой гребешок» таурухун  кёчюргенди.
Кулина «Илячин» деген сабий журналгъа редакторлукъ этеди. Халкъны ашхы адетлерин, адеб-намыс джорукъларын, халкъ педагогиканы мадарларын джангыртыр джанындан ишлейди.
Сылпагъарланы Кулина Черкесск шахарда джашайды.

**Энчи китаблары:**
*Кёмеуюл. Повесть, хапарла, миниатюрала. Черкесск, 1974.
*Кёксюл кёзлеуле. Повесть. Черкесск, 1979.
*Чыкъ тамчыда – кюн таякъла. Назмула. Черкесск, 1982.
*Тюшюнюу. Хапарла, философия миниатюрала, таурухла. Черкесск, 1993.
*Сонетле. Ставрополь, 2001.

**Джыйым китаблада:**
*Джарыкъ джолда. Черкесск, 1960.
*Шохлукъ. Черкесск, 1964.
*Джангкъылыч. Ставрополь, 1973.
*Ёрлеу.  Черкесск, 1974.
*Танг джарыкъ. Черкесск,  1977.
*В семье единой. Черкесск. 1977.
*Тынгысыз джюрекле. Черкесск, 1979.
*Шоркъа. Черкесск, 1982.
*Живой родник. Черкесск, 1980.
*Кулина Салпагарова. // Люблю я  Кавказ. М., Современник, 1988.
*Къарачай-малкъар адабиятны антологиясы. Анкара, 2002.
*Антология литературы народов Северного Кавказа. том 1. Пятигорск, 2003.
*Къарачай поэзияны антологиясы.М.,2006.

**Чыгъармачылыгъыны юсюнден:**
*Байрамукъланы Н. Тама-тама кёл болур. Черкесск, 1987.
Толтуруучу власть

**Толтуруучу власть** — къралда бойсунмагъан туура властны бир тюрлюсюдю, кърал ишлени оноуун этген полномочияланы джыйымыды. Алай бла, *толтуруучу власть* ол полномочияланы тындыргъан  кърал органланы системасыды.

## Толтуручу властны структурасы
* толтуруучу властны органлары;
* кърал къуллукъчула;
* юристлик (хакъ) структурасы — власть органла бла къуллукъчуланы компетенцияларыны дараджасын айгъакълагъан мардаланы системасы.

## Толтуруучу властны ышанлары
* чекленнген эмда кърал властны бойсунмагъан бутагъыды;
* кърал политиканы джашаугъа киргизеди;
* кесини нюзюрлерине эмда халына кёре закон тюбюндеди;
* аны иши толтуруучуду, дайым, тыйгъычсыз халы барды;

## Толтуруучу властны функциялары
* закон тюбю регуляция;
* джамагъатны джашауунда, кърал политиканы бардырыуда эмда законланы толтурууда оноу ишни бардырыуду;
* административ хакъ хайырланыу;
* лицензированияда, регистрацияда эмда сертификацияда крал политиканы бардырыу;
* хакъ мардала бла зорунлу джорукъланы бузмауда административ контроль;
* хакъ мизамны къоруулау, ол демеклик — гражданланы эмда джамагъатны къоркъуусузлугъун баджарыу;
* кърал властны органларын информацион баджараыу.

## Белгиле

## Дагъыда къарагъыз
* Закон къураучу власть
* Сюд власть
Монарх

**Мона́рх** (; грекча *μόνος* «джангыз» эмда *αρχός* «оноу этген» сёзледен) — джангыз кеси оноу джюрютген кърал башчыды (патчах, император, король, цезарь, кайзер, фыргъауун, тагавор, экзарх, негус, шах, солтан, эмир, халиф, хан, малик, бий, визирь, махараджа д. а. к.); суверенитетге ие болгъан адамды. Асламысы бла властны осуйлукъ болуб алады, алай а бир-бирде сайланнган да этеди. Европада монархы бий (Монакода) неда герцог (Люксембургда) болгъан монархиялы къралла да бардыла. 

Монархны къолунда баш кърал, аскер эмда сюд власть джыйылыргъа болады (абсолют монархия), быллай тип бусагъатда къуру Азияда тюбеученди. Къалгъан монархиялада монархны власты баш закон къураучу орган бла чекленеди (парламентли неда конституциялы монархия).

Конституциялы монархия — монархны власты конституция бла чекленнген монархия шекилди. Конституциялы монархияда керти закон чыгъарыучу власть парламентдеди, толтуруучу уа — правительстводады.

## Дагъыда къарагъыз
* Монархия
* Бусагъатда патчахлыкъ этген монархланы тизими
Бусагъатда патчахлыкъ этген монархланы тизими

## Европа
 

## Азия

## Африка

## Океания
 

## Дагъыда къарагъыз
* Бусагъатдагъы кърал башчыланы тизими
* Бусагъатда сау болгъан, алгъыннгы монархланы тизими

## Белгиле

__NOTOC__
Правительствону башчысы

*Бу статья, правительствону башчысы кърал башчы болмагъан сагъатда болумну ангыламын келтиреди.*

**Правительствону башчысы** — властны толтуруучу бутагъыны баш къуллукъчусуду. Парламент власть системада правительствону башчысы кёбюсюне премьер-министр атны джюрютеди. Президент республикалада неда монархиялада правительствону башчысы — къралны башчысы болургъа да болады. Сёз ючюн, АБШ-да президент — правительствону башчысыды.

Демократ къраллада эм кёб джылны правительствону башчысы болуб ишлеген Таге Эрландер болгъанды (Швецияны премьер-министри, 1946—1969 джыллада, дайым 23 джыл). Ол сегиз сайлауда хорлагъанды эмда постундан джылы ючюн кетгенди.

Бютеу правительство башчыланы ичинде эм кёб тохтаусуз къуллукъда Сингапурну премьер-министри Ли Куан Ю болгъанды, ол правительствогъа башчылыкъ 1959—1991 джыллада этгенди.

Джарым президент системада правительствону башчысы къралны башчысы неда закон къураучу властны келечиси да болургъа болады. Сёз ючюн, Бешинчи Француз республикада (1958 башлаб) Республиканы президенти () премьер-министрни кеси салады, алай а кърал сапаришлени тындыргъан эмда Миллет ассамблеядан джагъы болгъан адамы болургъа керекди. Оппозиция, Миллет ассамблеяны къолунда тута эсе, президент сюйсе-сюймесе да премьер-министрни оппозициядан сайларгъа керек болады.

## Джабириуле
* Jean Blondel & Ferdinand Muller-Rommel *Кюнбатыш Европада Министрлени Кабинтлери* (ингл.) (ISBN 0-333-46209-2)
* Бютеу къралланы кърал къуллукъчулары
Канцлер

**Ка́нцлер** (, тамыры —  «секретарь») — Германия  бла Австрияда (Бундесканцлер) правительствону башчысыды.

Орта ёмюрледе Европаны феодал къралларында — баш кърал мухурну сакълагъан, патчах канцелярия бла архивге башчылыкъ этген баш къуллукъчу болгъанды. 

1871—1945 джыллада Германияда  рейхсканцлер — правительствону башчысы болгъанды, 1934 джылдан башлаб къралны башчысыны функцияларын да джюрютгенди.

Уллу Британияда  казначейликни канцлери — финансланы министриди, лорд-канцлер — Лордланы палатасыны башчысыды.

Швейцарияда Бирликни канцлери — властны эмда оноуну баш федерал органларыны секретариатыны тамадасыды.

Эстонияда юстицияны канцлери () — кърал власть бла джерли оноу органланы чыгъаргъан хакъ актларыны конституциягъа эмда законлагъа келишгенине эмда къаршчылыкъ этмегенине контроль этген баш къуллукъчуду.

Къытай империяда — премьер-министр (чэнсян).
Толтуруучу властны башчысы

**Толтуруучу властны башчысы** — правительствону башчысы къуллукъгъа келишген кърал къуллукъду.

Бир-бирде бу къуллукъну энчи атлары да болургъа болады, сёз ючюн, вице-губернатор неда лейтенант-губернатор (Норманд айрымканла бла Мэн айрымканда къралны башчысы эмда монархны келечиси) неда ингилиз колониялада провинцияны губернатору, анда бу къуллукъ британ монархны провинцияны дараджасында келечисин белгилейди. Бир къауум къраллада толтуруучу властны башчысы энчи къуллукъ орунду:

* КХР-де алгъыннгы тыш кърал колонияла болгъан, эки энчи административ регионда толтуруучу властны башчылары регионну башчылары эмда правительствону башчыларыдыла.

* Маврикийде, Родригесни айрымканына 12 октябрь 2002 джылда автономия берилгенди эмда анда быллай къуллукъ орунла киргизилгендиле:

* Фолкленд айрымканланы правительствосуну башсысы да *толтуруучу властны башчысы* атны джюрютеди.

## Джибериуле
* Дунияны кърал къуллукъчулары
Де Лука, Аугусто

**‪Де Лука, Аугусто‬** (; туугъаны: 1 июль 1955 джыл, Неаполь) —  итальян фотографды.

## Галерея

Carla Fracci 1991 - Augusto De Luca photographer.jpg|*Carla Fracci*
Renato Carosone - fotografia di Augusto De Luca.jpg‬|*Renato Carosone*
‪Lina Wertmuller - foto di Augusto De Luca.jpg‬|*Lina Wertmuller*
‪Renzo Arbore - ritratto fotografico di Augusto De Luca.jpg‬|*Renzo Arbore*
Rick Wakeman - photo Augusto De Luca.jpg|*Rick Wakeman* (Yes)
 

LA3 Roma di Augusto De Luca.jpg|*‪[[Италия‬]]*
LA2 Roma di Augusto De Luca.jpg|*‪[[Италия‬]]*
LA5 Bologna di Augusto De Luca.jpg|*[[‪Италия‬]]*
LA6 Firenze di Augusto De Luca.jpg|*[[‪Италия‬]]*
LB3 Firenze di Augusto De Luca.jpg|*[[‪Италия‬]]*
LB1 Firenze di Augusto De Luca.jpg|*[[‪Италия‬]]*


## Белгиле
Министрлени кабинети

**Министрлени кабинети** — толтуруучу властны баш органыды, кърал оноу джюрютюуде административ-буйрукъчу функцияланы тындырады.

Бир къауум къралда толтуруучу властны баш органы башха атны джюрютеди, сёз ючюн, СССР-де — *Министрлени совети*.

Министрлени кабинети коллегиял органды. Министрлени кабинетини коллегиясы, санагъат министрликлеге башчылыкъ этген министрледен къуралады. Эм бек магъаналы кърал оноула министрлени кенгешинде туура чёб атыу бла алынадыла.

Кърал бла хакъны теориясына кёре, кърал власть — юч бутакъгъа юлешинеди: закон къураучу, толтуруучу эмда сюд властлагъа. Министрлени кабинети толтуруучу властды, кесини магъанасы бла, къралны правительствосун келечилик этеди, эмда баш закон къураучу орган (парламент, сенат, халкъ депутатланы совети, конгресс, кнессет, меджлис э. а. к.) алгъан закон актланы чеклеринде ишлейди.

## Функциялары

Хар кърал закон дараджада Министрлени кабинетине айгъакълы функцияланы бегитеди. Алай а бютеу къраллада баш толтуруучу орган функцияланы джюрютген сфераланы чертирге боллукъду:

* Тыш политика;
* Ич политика;
* Миллет къоруулау эмда аскер политика;
* Кърал эмда миллет къоркъуусузлукъ;
* Экономика политика;
* Социал политика.

## Структурасы

Министрлени кабинетини башында премьер-министрди.

МК-ны къурамы министрликледен, комитетледен эмда ведомстволадан къуралады. Министрликле кеслери да департаментлеге неда управлениялагъа юлешинирге боладыла. Бир къауум къраллада Министрлени кабинети  департаментледен къуралады (Гонконг).

## Белгиле


## Дагъыда къара
* Правительство
Министрлик

**Министрлик** — кърал оноу джюрютюуню айры бир иш сферасын джюрютген органыды.  Министрликге башчылыкъ — *[[министр]]* этеди. Тюрлю-тюрлю къраллада министрликле тюрлю-тюрлю боладыла, алай а бир къауум министрлик асламысында барды (къоруулауну, тыш ишлени, финансланы, саулукъ сакълауну д. а. к.)

Бир къауум къраллада (Швейцария, Филиппинле, АБШ) министрликлеге *департамент* дейдиле.

## Россия Федерацияны министрликлери

# Россия Федерацияны ич ишле министрлиги;
# Россия Федерацияны граждан къоруулаудан, къоркъуулу болумладан эмда табигъат палахланы эсеблерин къурутууну ишлеринден министрлиги;
# Россия Федерацияны саулукъ сакълау министрлиги;
# Россия Федерацияны тыш ишле министрлиги;
# Россия Федерацияны культура министрлиги;
# Россия Федерацияны къоруулау министрлиги;
# Россия Федерацияны окъуу эмда илму министрлиги;
# Россия Федерацияны табигъат къайнакъла эмда экология министрлиги);
# Россия Федерацияны индустрия эмда сатыу-алыу министрлиги);
# Россия Федерацияны Узакъ Кюнчыгъышны айнытыудан министрлиги;
# Россия Федерацияны регионал айныуну министрлиги;
# Россия Федерацияны байлам эмда кёбчюлюк коммуникацияланы министрлиги;
# Россия Федерацияны эл мюлк министрлиги;
# Россия Федерацияны спорт министрлиги;
# Россия Федерацияны улоу министрлиги;
# Россия Федерацияны урунуу эмда социал джакъ министрлиги;
# Россия Федерацияны финансла министрлиги;
# Россия Федерацияны экономика айныу министрлиги;
# Россия Федерацияны энергетика министрлиги;
# Россия Федерацияны юстиция министрлиги.

## Къарачай-Черкес Республиканы министрликлери

# Къарачай-Черкес Республиканы экономика айныу министрлиги;
# Къарачай-Черкес Республиканы финансла министрлиги;
# Къарачай-Черкес Республиканы мюлк эмда джер илишкиле министрлиги;
# Къарачай-Черкес Республиканы индустрия эмда энергетика министрлиги;
# Къарачай-Черкес Республиканы эл мюлк министрлиги;
# Къарачай-Черкес Республиканы саулукъ сакълау министрлиги;
# Къарачай-Черкес Республиканы урунуу эмда социал айныу министрлиги;
# Къарачай-Черкес Республиканы миллетлени ишлерини, кёбчюлюк коммуникацияланы эмда басманы министрлиги;
# Къарачай-Черкес Республиканы туризм эмда курорт министрлиги;
# Къарачай-Черкес Республиканы окъуу эмда илму министрлиги;
# Къарачай-Черкес Республиканы культурадан министрлиги;
# Къарачай-Черкес Республиканы физика культурадан эмда спортдан министрлиги;
# Къарачай-Черкес Республиканы ич ишле министрлиги;

## Белгиле
Одесса операция

**1944 джылгъы Одесса операция** — аскерни генералы Р. Я. Малиновскийни башчылыгъында 3-чю Украин фронтну аскер операциясы болгъанды (адмирал  Ф. С. Октябрьскийни башчылыгъы бла Къаратенгиз флот тенгизден болушханды). 1944 джылны мартында-апрелинде бардырылгъанды. Операцияны нюзюрю — джауну Къыбыла Буг эмда Днестр сууланы арасында джыйылгъан къауумун къаушатыб, Къара тенгизни шимал-кюнбатыш джагъасын, аны ичинде да порт шахар Одессаны, азатлаб, СССР-ни Румыния бла кърал чегине чыгъыу болгъанды.

Алгъа уруу мартны аллында башланнганды. 3-чю Украин фронтну аскерлерине къаршчы Вермахтны 6-чы аскери бла 3-чю румын аскер тургъанды. Мартны арасына совет аскерле Къыбыла Буг суугъа чыкъгъандыла, 18-чи мартда уа аны ётюб башлагъандыла. Немецлени совет аскерлени суудан ётдюрмез умутлары болгъанды, алай а 3-чю Украин фронтну кючлерини алгъа урууларына къаршчыланалмай, ыхтырылгъандыла. Суудан ётюу 27-28 мартлада бошалгъанды, андан сора совет аскерле къыбылагъа джюрюшню башлагъандыла. 28-чи мартда совет аскерле Николаевни азатлайдыла. Къыйын болумгъа тюшген 6-чы аскер ыхтырылыргъа керек къалгъанды. Ол заманда огъунакъ совет аскерле Раздельная станцияны кючлейдиле, андан сора Очаковну азатлайдыла. Джауну кючлери къуршаланады.

9-чу апрелни ингиринде совет аскерле Одессаны шимал тийрелерин кючлейдиле. Кече штурм бла эмда партизанланы бошулукълары бла 10-чу апрелни эртденине Одесса азатланнганды. Алгъа уруу кюнбатышха, Днестр суугъа тохтамаздан баргъанды. Украин фронтла Приднестровьени азатлаугъа кёчгендиле, аны ызындан Молдавияны. Совет билгилеге кёре, немецле  ёлю,  джесир, 443 танка бла 952 тоб сауутну тас этгендиле.

## Джибериуле
* Одесская операция 1944
* Одесская операция 1944 года

## Белгиле
Министр

**Мини́стр** ( — «джумушчу») — правительствону члениди. Асламысы бла — министрликни башчысыды. Кёбюсюне министр — кърал къуллукъчуду эмда кърал неда регионал правительствода къуллукъ орун алады.

## Сёзню тарихи
Министр (,  — «джумушчу») — кърал оноу джюртюуню эм магъаналы органларыны — правительствогъа кирген министрликлени — башчыларыны орун атыды. АБШ-да, Уллу Британияда, Мексикада эмда талай башха къралда министрлени барысы  неда бир кексеги кърал секретарь атны джюрютедиле, Уллу Британияда уа бир къауум министрлеге канцлер деб айтылады (Казначейликни канцлери, Ланкастер герцоглукъну канцлери д. а. к.).

## Статусу эмда оруннга салыныуу
Кёб къралда министрлени энчи категориягъа юлешген адет барды, сёз ючюн, Уллу Британияда:
# Санагъат министрликлеге башчылыкъ этген министрле;
# Портфелсиз министр — правительствону члени, алай а министрликге башчылыкъ этмей, премьер-министрни айры джумушларын тындыргъан эмда правительствону олтурууларында чёб атар хакъы болгъан министрди;
# Кърал министрле, де-факто министрликлени башчыларыны орунбасарларыдыла;
# Кичи министрле — парламент секретарла, министрлени парламент бла байламларын баджарадыла.

Министрлени тюрлю-тюрлю къраллада конституцион-хакъ статуслары башха болургъа болады. Сёз ючюн, бусагъатдагъы къралла конституцион хакъында министрни къуллукъ орунуну депутат мандат бла бирден алыугъа юч къарам барды.

Биринчи къауумда, артыкъсыз да Вестминстер системаны хайырланнган къраллада (Уллу Британия, Ирландия, Канада, Австралия), быллай бирлешиу керекди, экинчиде (ГФР, Италия, Австрия, Польша) — алай этерге болады, ючюнчюде уа (РФ, Болгария, Литва, Норвегия, Нидерландла) — джасакълыды. Министрлени кертилик роллары да айры болады, парламент къраллада министр орунну кёбюсюне профессионал политикачыла, президент республикалада уа профессионал администраторла аладыла.

## Башха
* Дипломатияда министр — посолдан рангы бла алаша болгъан келечиди.

## Дагъыда къарагъыз
* Министрлик
* Министрлени кабинети
Обурланы марау

**Обурланы марау** неда **къуртхаланы марау** — обур неда къуртха болгъанына ийнанылгъан адамланы ызлау, тутуу эмда къазаларына тюбетиу. Тарихде обур марау, асламысы бла обурланы от салыб неда асыб ёлтюрюу бла бошалгъанды. Бусагъатда *къуртхаланы марау* термин, «оюмлары бла, къарамлары бла джамагъатха къоркъуу болгъан, неда алай кёрюннген адамлагъа къаршчы бардырылгъан компания» ангыламында, метафорача хайырланады.

## Тарихи

Обурланы марау Европада 1480-1750 джылланы арасында болгъанды. Бу кёзюуде 40 000 — 60 000 арасы адам обурлукъ бла терслениб асылгъанды деген оюмла бардыла. Обурлукъ биринчи кере Ингилизде 1736 джылда терсликге саналмай, аманлыкъланы тизиминден чыгъарылгъанды. 

Бюгюнлюкде обурланы мараугъа Ара Африканы къралларында, Индияда, Папуа — Джангы Гвинеяда тюберге боллукъду. Сауд Арабия бла Камерунну законларында обурлукъ бла байламлы статьяла бюгюн да бардыла.

## Белгиле
Къуллукъ орун

**Къуллукъ орун** (административ хакъда) —  организацияда неда аны тышында адам орун алгъан эмда излемлеге келишген, къуллукъ эркинликлери болгъан хакъ къуралышды, тамал структуралы биримди.

## Дагъыда къарагъыз
* Чын
* Кърал къуллукъчу
* Къуллукъчу
Айсберг

**А́йсберг** (, «буз тау») — океанда неда тенгизде эркин джюзген буз кесекди. Асламысы бла айсбергле шельф чыранладан сыныб айырылады. Бузну къысыкълыгъы 920 кг/м³ эм тенгиз сууну къысыкълыгъы — 1025 кг/м³ болгъаны себебли, айсбергни ёлчемини 90 % чакълы бири суу тюбюндеди.


Файл:Iceberg-Antarctica.jpg|Айсберг
Файл:Iceberg Ilulissat.jpg|Айсберг
Файл:iceberg.jpg|Суу тюбюнде айсберг былай кёрюнюрге боллукъ эди (фотомонтаж)
Гюрджю тил

**Гюрджю тил** (, *kartuli ena*) —  картвел къауумдан тилди, Гюрджюню официал тилиди, Кавказда талай халкъны адабият тилиди.
Гюрджю тилни кесини джазма системасы барды. Сёлшгенлени саны 4 млн чакълы бир болады.
Парламент демократия

**Парламент демократия** — президент кърал оноу джюрютюу формача болмай, правительство — парламентни депутатлары бла сайланнган демократия формады. Парламент демократияда закон къураучу властны органы кесини келечилерин толтуруучу министрликлеге джибереди эмда аланы ишлерин сынайды. Быллай системаны бир тюрлюсюнде кърал башчы къуллукъ орун джашау узунуна неда осуйлукъ бла бериледи, алай аланы хакълары чекленибдиле эмда келечилик бла церемониал роллары барды. Сёз ючюн, парламент демократия парламентли монархия бла келиширге болады. Былай болса, правительствону башчысы премьер-министр атны джюрютюученди. Парламент демократияны башха тюрлюсюне *[[парламент республика]]* саналады, анда къралны башчысын кёзюую бла парламент сайлайды, неда аны функцияларын правительствону башчысы джюрютеди.
Конституциялы монархия

**Конституциялы мона́рхия** — монархны власты, кърал властны бир къауум, неда бютеу сфераларында баш властха ие болмагъан монархияды. Монархны властына хакъ чеклениуле, баш законлада, сёз ючюн, конституцияда, неда статутлада, баш сюд инстанцияла алгъан прецедент оноулада бегитиледиле. Конституциялы монархияны баш шартларыны бири, монархны статусу къуру де-юре тюл, де-факто да чекленибди.

Конституциялы монархнияла эки тюрлю боладыла: дуалист эмда парламентар монархия. Эки тюрлюсюнде да монарх властны парламент бла юлешеди, алай а биринчисинде бютеу толтуруучу власть аннга бойсунады, экинчиде уа толтуруучу властны  парламентни аллында джууаблы правительство джюрютеди.

Дуалист монархияланы юлгюлери: Кувейт, БАЭ, Люксембург, Лихтенштейн, Монако, Иордания, Марокко.

Парламентар монархияла: Уллу Британия, Нидерландла, Бельгия, Дания, Норвегия, Швеция, Испания, Андорра, Япония, Камбоджия, Таиланд, Бутан, Лесото, Канада, Австралия, Джангы Зеландия, Папуа — Джангы Гвинея, Тонга, Соломонну Айрымканлары, Гренада, Ямайка, Сент-Винсент эм Гренадинле, Сент-Китс эм Невис, Сент-Люсия.

## Белигле