open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Къагъыйланы Назифа

**Къагъыйланы Магометни къызы Назифа** (1935 джыл 14 январда Ташкёпюрде туугъанды) — белгили къарачай-малкъар джазыучу тиширыуду.

## Биографиясы

Къабарты-Малкъар кърал университетде баш билим алгъанды, филология илмуланы кандидатыды. 

Ол талай джылны Къарачай-Черкес китаб басманы къарачай бёлюмюню редактору, республикада Журналистлени бирлешлигини джууаблы секретары, Къарачай-Черкес кърал университетни устазы болуб тургъанды. 

Назифа суратлау адабиятны тюрлю-тюрлю жанрларында — хапар, повесть, тарих роман, лирика миниатюрала — ишлейди. 

Белгили джазыучуларыбыз Байрамукъланы Халимат (Халимат Байрамукова. Очерк творчества. Черкесск, 1966) бла Хубийланы Османны (Судьба страны — судьба твоя. Очерк творчества. Черкесск, 1973) чыгъармачылыкъ джолларыны юслеринден китабла джазгъанды. 

Къагъыйланы Назифаны чыгъармалары «Наш современник», «Дон», «Памятники Отечества», «Наука и религия», «Советская женщина» деген белгили журналлада басмаланнгандыла, бир бёлек тилге да кёчюрюлгендиле.

## Литература
### Энчи китаблары

* Тинте барыб... Черкесск, 1966. 
* Джулдузла джукъланмайдыла. Повесть. Черкесск, 1968. 
* Сени атынгы атарма. Повестле бла хапарла. Черкесск, 1971. 
* Тангны кёксюл къол аязында. Миниатюрала. Черкесск, 1976. 
* Ёмюрге тенг — такъыйкъа. Миниатюрала. Нальчик, 1977. 
* Анамы кёзлери. Хапарла, повестле, миниатюрала. Черкесск, 1981. 
* На голубой ладони зари. Сборник миниатюр. М., Современник, 1982. 
* Джюз джарсыуум, джюз къайгъым. Роман, повесть, хапарла... Черкесск, 1985.
* Тейри джарыкъ. Роман. Черкесск, 1988, 
* Я увидела тебя. Сборник миниатюр. М.: Советский писатель, 1990. 
* Къарча. Роман, 2 китаб. Черкесск, 1994. 
* Кюренли джазыула. Карачаевск, 2001. 

### Джыйым китаблада

* Тынгысыз джюрекле. Черкесск, 1979. 
* Шоркъа. Черкесск, 1982. 
* Къарачай-малкъар адабиятны антологиясы. Анкара, 2002. 
* Антология литературы народов Северного Кавказа. Том 1. Пятигорск, 2003. 

### Чыгъармачылыгъыны юсюнден

* Шаптал терекле чакъсала. // Хубийланы О. Джашау бла фахму. Черкесск, 1982. 
* Ортабаева Р. Свет любви и добра. // «Ленинское знамя» 25.01.1985. 
* Назифа Кагиева. // Писатели Карачаево-Черкесии. Буклет. Черкесск, 1991.
* Къоркъмазланы Р. Джазыуунг — бойнунга боюнсха. // «Къарачай», 11.07.2003.

## Джибериуле

* Кагиева Назифа Магометовна (орусча)
* Слово о Назифе Кагиевой (орусча)
Конституция

```Конститу́ция```(Латын тилинен```constitution— «жарашдыруу»)—[Кърал къралда] неда федерацияны кърал-территория къуралышында, аланы политика, хакъ эмда экономика тамалларын, адамны хакъ статусун бекиткен, баш юрист кючю болгон норматив-хакъ актды.

Конституцияланы, *энчи, джазылгъан* эмда *джазылмагъа*н конституциялагъа юлешиучендиле.

Джазылгъан конституцияла бирикген норматив актды (къралланы кёбюсюнде барды), неда талай конституциялыкъ неда органлыкъ законладан къуралады (сёз ючюн, Швецияны конституциясы, Испанияны конституциясы, Финляндияны конституциясы).

Джазылмагъан конституцияла тюрлю-тюрлю актлагъа чачылгъан конституция шекилли нормаладан эмда конституциялыкъ едатледен къуралады ( ингилиз-саксон хакъ юйюрде (АБШ-ны тышында) болуучанды, Уллу Британияны конституциясы).

Конституцияны къабыл этиуню эркинлиги къураучу джыйылыугъа (сёз ючюн, Италияны конституциясы, Индияны конституциясы), референдумну болушлугъу бла къуралгъан сайлау къауумлагъа (Францияны конституциясы, Тюркню конституциясы) неда къралны башчысына бериледи (Иранны конституциясы, Афганистанны конституциясы). Ахыр категория «саугъагъа берилген» конституция атны джюрютеди.

Конституциялада тюрлендириуле бла тюзетиулени джорукъларыда белгиленеди, аннга кёре:
* **Къаты конституция** тюрлендириуу къыйын болгъан, неда бир къауум бёлгелерин тюрлендирге болмагъан конституцияды (Тюркню конституциясы);
* **Джумушакъ конституция** хар бёлгеси, статьясы тюрлендирир мадар барды;

## Дунияда биринчи конституция

Бусагъатдагъы Иракда 1877 джыл къазыулада эм эртдеги кодексни шагъатлыгъы табылгъанды, ол шумер патчах Уруинимгина бизни эрагъа дери 2300 джылда Лагаш шахарда джашагъанлагъа эркинликле бергенди. 

Ол заманладан бери кёб правительствола энчи джазылгъан кодекслени тамалларында оноу этгендиле къраллагъа. Эм эски джазылгъан кодекс болуб Ур-Наммуну кодекси табылгъанды, ол бизни эрагъа дери 2050 джылда Ур шахарда чыгъарылгъанды.

Эм эски ишлеген конституция болуб, бусагъатда Сан-Марино баш законуду, ол 1600 джыл къабыл этилгенди, кеси уа 1300 джыл къабыл этилген шахар уставдан къуралгъанды.

Аты конститутция болуб биринчи 1780 джыл къабыл этилген Массачусетсни конституциясыды.

## Дагъыда къара

* СССР-ни Конституциясы
* Эресейни Конституциясы
* Украинаны Конституциясы
* АБШ-ны Конституциясы
Къазакълыла

**Къазакълыла** (къаз. *қазақтар/qazaqtar; қазақ/qazaq*) — этносду эмда миллетди, Къазакъстанны джерли халкъыды. Аны тышында Россия Федерацияны, Монголияны, Къытай Халкъ Республиканы Къазакъстаннга джууукъ регионларында бурунладан джашаб келедиле, бу къраллада ала миллет азчылыкъдыла. 

Эскиден юч уллу бирликден — джюзден (къаз. *жүз*) къуралгъандыла: Тамада джюз (*Ұлы жүз*), Орта джюз (*Орта жүз*), Кичи джюз (*Кіші жүз*).

Тиллери — тюрк тиллени къауумуна кирген къазакъ тилди.
Къазакъстан

**Къазакъстан** (), официал аты **Къазакъстан Республика** () — Орта Азияда эм Европада орналгъан кърал.

## Географиясы

## Халкъы

## Тарихи

## Политикасы

## Административ бёлюннгени

## Экономикасы
Къазауат

**Къазауат** — политика къуралышланы (къралланы, къауумланы, политика къауумлулукъланы д. а. к.) арасында, аланы сауутлу кючлери бардыргъан конфликтди. Клаузевицге кёре: «къазауат политиканы башха мадарла бла андан ары барыууду». Эм баш мадар сауутлу кюрешди, алай а аны бла бирге экономика, дипломатия, идеология, информация эмда башха кюрешни мадарлары хайырланадыла. Бу магъанада къазауатха — политика нюзюрлеге джетер ючюн сауутлу кюреш дерге боллукъду. Тотал къазауат — эм къыйыр формалада сауутлу артыкълыкъды. 

## Дагъыда къарагъыз

* Мамырлыкъ
* Граждан къазауат
* Биринчи дуния къазауат
* Экинчи дуния къазауат
Къарачай-малкъар тил

**Къарачай-малкъар тил (тау тил)** — тюрк тилледен бириди. Таулуланы сёлешген тилди. Эки диалектге бёлюнеди:

**1)**«Ч» (чач) говорла:

а) къарачай (дж)

б) басхан (д'ж)

в) чегем (ж)

г) холам-бызынгы (ж бла з)

**2)**«Ц» (цац) малкъар диалект (з)

Эресейде къарачай-малкъар тилде сёлешгенлени саны 274 минг адамды (2020 джыл халкъ тергеуге кёре).

Адабият къарачай-малкъар тил, къарачай-басхан-чегем диалектни тамалында къуралгъанды. Джазыу система 1920-24 дж. араб джазыуну тамалында болгъанды (аджам), 1924-36 дж. латин алфавитни тамалында, 1936 джылдан бери — кирилл алфавит бла тамалланады.

Къарачай-малкъар тил, Къарачай-Черкес («Къарачай-Черкес Республиканы миллетлерини тиллерини юсюнден» Закон, 1996) бла Къабарты-Малкъар («Къабарты-Малкъар Республиканы миллетлерини тиллерини юсюнден» Закон, 1995) республикалада кърал тилди. 

Къарачай-малкъар тилде «Къарачай» бла «Заман» газетле эмда «Минги тау», «Нюр», «Лячин» журналла чыгъадыла.

## Алфавит

Бусагъатдагъы къарачай-малкъар алфавит (кесек тюрлениуле бла, 1936 джылдан бери хайырланады):

**Дж дж** хариф Къарачай-Черкесияда хайырланады. Дагъыда Къарачай-Черкесияда 1970-чи джыллагъа дери **Ў ў** бла **Нъ нъ** (**Нг нг** харифни орнуна) харифле хайырланнгандыла, алай а тилни Къарачай-Черкесияда бла Къабарты-Малкъарда джюрюген вариантларын унификация этер умутда, бу харифле къоратылгъандыла.

### Латин алфавит

Латин алфавит къарачай-малкъар тилге 1924 джыл къабыл этилгенди:

1926 джылда харифлени тизгинлери тюрлендирилгенди эмда  хариф къошулуннганды.

## Литература
* Акбаев Ш. Х. Фонетика диалектов карачаево-балкарского языка. Черкесск, 1963.
* Алиев У. Б. Синтаксис карачаево-балкарского языка. М., 1973.
* Аппаев А. М. Диалекты балкарского языка в их отношении к балкарскому литературному языку. Нальчик, 1960.
* Ахматов И. Х. Карачаево-балкарский язык. Синтаксис. Ч. 2. Нальчик, 1992.
* Гочиева С. А. Наречия в карачаево-балкарском языке. Нальчик, 1983.
* Грамматика карачево-балкарского литературного языка. Ч. 1. Фонетика и морфология. М., 1979.
* Грамматика карачаево-балкарского языка. Под ред. Н. А. Баскакова. Нальчик, 1966.
* Грамматика карачаево-балкарского языка. Фонетика. Морфология. Синтаксис. Нальчик, 1976.
* Карачаево-барлкарско-русский словарь. Под ред. Э. Р. Тенишева. М., 1965.
* Къарачай-малкъар тилни грамматикасы. Нальчик, 1970.
* Отаров И. М. Лексикология карачаево-балкарского языка. Нальчик, 1982.
* Русско-карачаево-балкарский словарь. Нальчик, 1970.
* Толковый словарь карачаево-балкарского языка. Т. 1. Нальчик, 1995.
* Урусбиев И. Х. Спряжение глагола в карачаево-балкарском языке. Черкесск, 1963.
* Хабичев М. А. Карачаево-балкарское именное словообразование. Черкесск, 1989.
* Хабичев М. А. Карачаево-балкарское именное формообразование. Черкесск, 1991.
* Хаджилаев Х.-М. И. Очерки карачаево-балкарской лексикологияя. Черкесск, 1970.
* Чеченов А. А. Историческая фонетика карачаево-балкарского языка. М., 1996.
* Чеченов А. А. Проблемы формирования языка карачаевцев и балкарцев. М., 1996.

## Белгиле
Къарачай автоном область

**Къарачай автоном область** (1936 джылгъа дери болгъан орфографияда — *Qaracaj avtonom oвlast*, ) — СССР-де 1926—1943 джыллада болгъан административ биримди.

Ара шахары — Микоян-шахар (бюгюннгю Къарачай шахар) болгъанды.

## Тарихи

Область, 26 апрель 1926 джыл Къарачай-Черкес автоном областны *Къарачай автоном область* бла *Черкес миллет округга* (1928 джылдан — Черкес автоном область) бёлюннген сагъатында Шимал-Кавказ крайны къурамында къуралгъанды.

13 март 1937 джылдан область, Орджоникидзевский крайны къурамына киреди, 12 январь 1943 джылдан — Ставрополь крайны къурамында.

Къарачайлыланы Орта Азия бла Къазахстаннга кёчюрюуню эсебинде Къарачай автоном область 1943 джылны 12 октябрында къурутулгъанды. Областны джерлери Ставрополь край бла Черкес автоном областны арасында юлешилиннгендиле, *Микоян* бла *Учкулан* районладан къуралгъан Клухор район а уа Гюрджю ССР-ге берилгенди.

Къарачайлыла ызларына къайтхандан сора джангыдан Къарачай-Черкес автоном область къуралгъанды.

## Административ бёлюнюую
1 январь 1941 джылда халгъа кёре областны къурамына 1 шахар бла (Микоян-Шахар) 6 район киргенди:
* Зеленчук район — Зеленчук стансе
* Гитче Къарачай район — Нарсана (административ аралыгъы болгъанлыгъына, районну къурамына кирмегенди)
* Микоян район — Коста Хетагуров атлы эл
* Преграда район — Преградна стансе
* Джёгетей Аягъы район — Джёгетей Аягъы стансе
* Учкулан район — Учкулан эл

## Халкъы
1926 джылгъы бютеусоюз халкъ санаугъа кёре областда 64&nbsp;613 адам джашагъанды.

1939 джылгъы бютеусоюз халкъ санаугъа кёре областда 150&nbsp;303 адам джашагъанды (аны ичинде: шахарчыла — 10&nbsp;713 адам, элчиле — 139&nbsp;590 адам). Миллет къурамы былай болгъанды:

## Дагъыда къарагъыз
* Къарачай-Черкесия

## Белгиле
Къаялы таула

**Къаялы таула** (ингил. *Rocky Mountains*) — Шимал Американы Кордильерле системасында тау системады. АБШ бла Канаданы кюнбатышында, ш.к. 60 бла 32° арасында орналыбды.

Узунлугъу 3200 км. чакълы бир барды. Кенглиги 700 км. джетеди. Шош эмда Атлантика океанларыны суу айырыууду. Къаялы таулада Миссури, Колорадо, Рио-Гранде, Снейк, Арканзас дегенча уллу суула башланадыла. 

Шимал Къаялы таула (45° ш.к. шималгъа.) 3954 м мийикликге дери (Робсон тау) сослан ташдан къуралыбдыла; Къыбыла Къаялы таула, неда *АБШ-ны Къаялы таулары* къысха сыртладан къуралгъандыла, кеслеринда асламысында суу ташладан, сазлы сланецледенди. Мийиклиги 4399 метрге (Элберт тау — Къаялы тауланы эм мийки джери) джетеди.

молибденни, джезни, алтынны, кюмюшню, полиметалланы, нефтни, таш кёмюрню уллу къайнакълары барды.

гейзерле, джер тебрениуле бла исси суула кибик вулкандан джаратылгъан затла боладыла.

Ёсюмлюлюк — асламысы бла чегетледиле. Чегетни чегини мийиклиги 1500&nbsp;м (шималда) 3600&nbsp;м дери (къыбылада), андан башында альпий хансла эмда ёмюрлюк къарла. Ёзенледе — тюзле бла джарымкъумтюзле.

Къаялы таулада Джаспер (Канада), Банф (Канада), Йохо (Канада), Кутенай (Канада), Уотертон-Лейк (Канада), Глейшер (АБШ), Йеллоустоун (АБШ), Роки-Маунтин (АБШ) миллет паркла бардыла.
Къобан (суу)

**Къобан** (буруннгугрекча *Гипанис*, латинча *Hypanis, Vardanes*) — Эресейде, Шимал Кавказда сууду. Къарачай-Черкесияны, Ставрополь, Краснодар крайланы эмда Адыгеяны юслери бла ётеди. Узунлугъу 870 км. Къобан Азау (Азов) тенгизге 11 км3 суу 1 джылгъа элтеди.
Кърал

**Кърал** — социал, маданият интереслери бла бирикген, белгили бир территориягъа ие, кесини оноу системасы, сауутлу кючлери, тыш эмда ич суверинитети болгъан джамагъатны къуралышыды.
Кърал гимн

**Кърал гимн** — къралны символларындан бири, мийик макъамлы неда мийик макъамлы-назмулу чыгъармады. Кёбюсюне къралны энчи закону болады кърал гимнни хайырлануун тизгинлешген: эм алда официал байрамлада, церемониялада д. а. к. ситуациялада хайырландырылынады; гимн ойналгъан сагъатда ёрге туруб башны джалан этиб тынгылагъан адетда болады.
## Дагъыда къарагъыз
* Гимн
## Джибериуле
* Н. Ж. М. Д.: Музыка раздел&nbsp;— СССР бары республикаларыны гимнлери Real Audio форматда 
* Къралланы гимнлери АБШ-ны тенгиз флотуну оркестри ойнагъан mp3
Кърал оноуну формасы

**Кърал оноуну формасы** кърал властны, баш кърал органланы системасыны къуралыуун белгилейди.

Кърал оноуну формасын кърал джараштырыуну формасы эмда политикак режимбла алджаштырыргъа джарамайды. Бютеу бу юч ышанла бир бирлерине къошулуб, къралны формасын ангылатадыла.

Тарихни тюрлю-тюрлю кёзюулеринде кърал оноуну формасы тюрлю-тюрлю магъананы джюрютгенди. Алайдыда, аграр джамагъатда кърал оноуну формасыны магъанасы къуру къралны башчысы къаллай мадар бла оноугъа келгениди (сайлаула бламы, огъесе осуйлукъму). Феодализмни индустриал джамагъатха кёчюую, монархланы властлары къарыуун тас эте башлагъанды, халкъ келечилик а кюч ала, кърал оноу формалада бай бола, тюрлене. Баш магъананы энди кърал тамада сайлау бламы, огъесе осуйлукъ бламы  келгени тюл, кърал тамаданы, парламенти, правительствону арасында илишкиле къалай къуралгъанларыды. Аланы полномочиялары бир-бирлерине базман къалай боладыла. Къысхасы бла властланы юлешиниуу къалай къуралгъаныды.

Алай бла кърал оноун формасы:
* къралда властланы баш органларыны къалай къуралгъанын,
* аланы структурасын,
* кърал органланы аралырнда илишкилени тамалында къаллай принципле болгъанын,
* къралны баш власты бла тюз гражданланы арасында илишкиле къалай къуралгъанын,
* кърал органланы къуралыуу,гражданланы хакълары бла эркинликлерин къаллай халда баджаргъанын кёргюзеди

«политика режимни»  «оноуну форамсындан» айры кёрюрге керекди.
Политика режим асламысы бла социология халыды къралны, къралда властха кёчюню не халда этиуню кёргюзеди, оноуну формасы уа къралда власть органланы къалай къуралгъанларын эмда органла къалай бир-бирлерибла джарашханларын кёргюзеди.

## Кърал оноуну формалары

*    Монархия
** Абсолют монархия
** Конституцион монархия
*** Дуалист монархия
*** Парламент монархия

*    Республика
** Президент республика
** Парламент республика
** Къатыш республика
** Совет республика

## Дунияны картасында кърал оноуну формасы
Къралланы территорияларына кёре тизме

Майданлары ич суула (кёлле, суу сакъланнган джерле, къобанла) бла бериледи.

## Белгиле
Къыбыла-Кюнчыгъыш Азия

**Къыбыла-Кюнчыгъыш Азия** 





**Къыбыла-Кюнчыгъыш Азия** (, , , , , мал. эмда индон. *Asia Tenggara*, ) — Бенгалияны, Бутанны, Индокитайны, Къыбыла Къытайны эмда Малай архипелагны алгъан регионуду планетаны. 

## Халкъы

Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияны территориясында 593 млн. адам джашайды, неда Джерде джашагъанладан 8%. Арт заманда халкъны кёбейиб баргъаны акъыртыныракъ болгъанды, абсолют халда уллулай тургъанлыкъгъа. Артыкъсыз да бек Ява айрымканда халкъ бек басыныбды.

## Галерея

Southeast_asia.jpg|Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияys топографиясы
Mount_Kinabalu.jpg|Кинабалу тау
Indonesia-Bull.jpg|Суу геммеш, Индонезия
|Петронас, Малайзияда кёккъала
Rice Terraces Banaue.jpg|Принч плантацияла Лусон айрымканда, Филиппинле
Borom That Chaiya.jpg|Шривиджаяны архитектурасы
Ortigas Tonight.jpg|Манила — Филлипинлени ара шахары


## Дагъыда къарагъыз

* Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияны къралларыны ассоциациясы
Кърымшаухалланы Ислам

**Кърымшаухалланы Пачаны джашы Ислам** (**Ислам Тебердичи**) 1864 джыл мартны 31-де Къарт Джуртда туугъанды. Халкъны джарыкълаучу, суратчы, джазыучу, культура къуллукъчу Кърымшаухал улу къарачай-малкъар халкъны профессионал культурасыны тамалын салгъан фахмулу адамланы бириди.

## Джашау Хапары

1877 джыл Кърымшаухал улу Ставропольда гимназиягъа киргенди, анда эки джылны окъугъандан сора, юйюне къайытханды. 1880 джыл а орус патчахны аскерине къуллукъгъа чакъырылыб, Санкт-Петербургга кетгенди. Анда Кърымшаухал улу орус, араб, ингилиз, тюрк тиллеге юреннгенди, орус культура бла, тарих бла терен шагъырей болгъанды. Кеси да суратла салгъанды, орус, къарачай-малкъар тилледе назмула, хапарла, статьяла джазгъанды. Ол театрлада, музыка, адабият салонлада Петербургну фахмулу адамлары бла танышханды.

1884 джыл абычар чында джуртуна къайытыб, джашаууну арт онбеш джылын ол халкъыны арасында джарыкълыкъны, билимни джаяр джанындан къайгъырыуда ашыргъанды. Латин харифлени тамалында къарачай тилден элибле джарашдыргъанды, алай а, аны чыгъаргъынчы, ёлюб кетгенди.

Кърымшаухалланы Ислам 1910 джыл январны 3-де Ялтада ауушханды. Тебердиде Джамагъат къабырлада асыралгъанды.

## Литература

*Джыйым китаблада:* 

* Кърым-Шамхалов И. Из Карачая. // Кавказские областные ведомости. № 100. 8.05.1903. 
* Кърымшаухалланы И. Бёрю бла киштик (басня). // Биджиланы А. Билим. М., 1926. 
* Къарачай поэзияны антологиясы. Ставрополь, 1965. 
* Кърымшаухал улу Ислам. Назмула. //Къагъыйланы Н. Кюренли джазыула. Карачаевск, 2001. 
* Къарачай-малкъар адабиятны антологиясы. Анкара, 2002. 
* Антология литературы народов Северного Кавказа. том1. Пятигорск, 2003.
* Къарачай поэзияны антологиясы. М., 2006.

*Чыгъармачылыгъыны юсюнден:* 

* Ислам Тебердичи. // Лайпанланы С. Заманла ушагъы. Черкесск, 1967. 
* Ашхы умутла. // Хубийланы О. Джашау бла фахму. Черкесск, 1982. 
* Хабичева-Боташева 3. Озарение души. Черкесск, 1985. 
* Ислам Тебердичи. // Хубийланы М Батмаз джулдузну джарыгъы. Черкесск, 1989. 
* Ислам Крымшамхалов // Биттирова Т. Карачаево-балкарские деятели культуры конца Х1Х начала ХХ века. Избранное в 2 томах. Нальчик, 1996. 
* Ислам Крымшамхалов (Тебердичи). // Караева А. Литература народов Карачаево-Черкесии. ч. 1. Черкесск, 1999. 
* Просветительские традиции... // Чанкаева Т. Эволюция карачаевской литературы: проблематика, поэтика, межлитературные связи. М.-Ставрополь, 2004.

## Джибериуле

* Ислам Крымшамхалов – просветитель, художник, поэт 
* Крымшамхалов Ислам Пашаевич (1864 - 1911) 
* "Тебя любил я и тебе служил" (документальный фильм)
Къыбыла Тегей Республика

**Къыбыла Тегей Республика** () — Кавказда даулу статусу болгъан территорияды.
Къыбыла полюс

**Къыбыла полюс** — Къыбыла джарымтобда Джерни бурулунуууну кёзюнге кёргюзген ось башына чыкъгъан нохтады.

Къыбыла полюс Антарктиданы Полюс сыртында 2800 метр мийиклигде джерлешибди. Джылны орта температурасы −48,9 °C (максимуму −14,7 °C, минимуму −74,3 °C).

1911 джылны декабрында Къыбыла полюсха Руаль Амундсенни башчылыгъында норвег экспедиция джетгенди. 1912 джылны январында — Роберт Скоттну ингилиз экспедициясы. 1929 джылда америкачы Р. Бэрд биринчи болуб Къыбыла полюсну башында самолет бла учханды. 1958 джыл британ-джынгызеландиячы экспедиция Къыбыла полюсну юсю бла Антарктиданы бир къыйырындан бир къыйырына чыкъгъанды.

1957 джылдан бери Къыбыла полюсда АБШ-ны Амундсен-Скотт атлы илму станциясы ишленеди, алай а бузланы джюрюулери себебли 2006 джыл станция 100 метрге бир джанына тайгъанды.

## Джибериуле

* Къыбыла полюсдан фотопанорамала — къарар ючюн суратха басыгъыз
* Къыбыла полюсда кюнню болуму — хар 6 сагъат сайын тюрленеди (инг.)

## Дагъыда къара

* Шимал полюс
* Къыбыла мукъладис полюс
* Антарктика
Къуран

**Къуран** ( — *al-Qur'ān*) — дин китаб, ислам динни тутхан болгъан адамланы сыйлы китаблары. Къуран бютеу муслиман джорукъланы тамалыды. Дин джорукъланы да граждан джорукъланы да.

## Этимологиясы

«Къуран» сёзню этимологиясыны талай варианты барды. Аладан:

1. «Къуран» сёз арабча «къара’» — «окъургъа» деген этимден келеди.

2. Башха алимле «къарана» — «байларгъа, къошаргъа» деген этимден келтиредиле.

3. Бюгюннгю тинтиучюле «къуран» сёзню сирий тилден «керьяна» сёзден чыгъарадыла, ол сёзню магъанасы «окъуу, Джазыуну дерси». Сирий тил, араб тилча, симит тиллени группасына къошулады.

## Чыкъгъаны

Муслиман адетге кёре Къуран Аллахны Кесини сёзюдю, Мухаммадны файгъамбарлыкъ ишге сайлаб, аны юсю бла билдирген адамлагъа.

## Башлары

Къуранны бютёу да 114 суурасы барды, 30 бёлюмге бёлюнеди. Хар бёлюмю да теб-тенгди. Ала Къуранда Аллахдан келгенича тюшмегендиле. Таблыгъына кёре, узунла аллына, къысхала да артына салынгандыла. Аланы биринчиси Фаатихады.

### Ачыучу суура

Бу суураны талай аты барды: аланы бири Алхамды, къарачай-малкъар тилде да аны ол аты джюрюйдю; бири да Фатихады - Къуранны ачхычы; бири да Уммул Китаб - китабны анасы. Ачыучу суураны тексти:

**1:1** 
: *Бисмиля, ар-Рахман, ар-Рахим*
: **Рахматлы, джумушакъ Аллахны аты бла!**

**1:2** 
: *Альхамдулиля рабиль алямин*
: **Махтаула бары да дунияланы Иеси** -

**1:3** 
: *Ар-Рахман, ар-Рахим*
: **Рахматлы, Джумушакъ Аллаххады,**

**1:4** 
: *Малики яумиддин*
: **(тюзлюк бла) сюд боллукъ кюнню патчахына!**

**1:5** 
: *Ияйкя набуду ва ияйкя настаин*
: **(Эй, Аллах!) Биз къуру Сеннге къуллукъ этебиз болушлукъ да къуру Сенден излейбиз (къуру Сеннге таянабыз)!
**
**1:6** 
: *Ихдина сыраталь мустакыим*
: **(Энди) Сен бизни тюз джолгъа бир тюзет,**

**1:7** 
: *Сыратал лязийна анамта аляхим, гайриль магдуби аляйхим ва лядолин. Амин.*
: **ол Сен насыб этгенлени джолуна, чамланылгъанладан да, аджашханладан да тышында болгъан! Амин.**

* Al-Quran (Къуран) online. text format
* Перевод по словам // QuranAcademy.org
Къызыл Октябрь

**Къызыл Октябрь** () — Къарчай-Черкес Республиканы  Зеленчук районуну къыбыла-кюнчыгъышында орналгъан элди.

Адам саны — 3587 (2002).

## Тарихи

1917 джылны декабрындан башлаб 1918 джылны мартына дери бютеу Шимал Кавказда Совет власть орнатылады. 1922 джылны 12-чи январында Къарачай-Черкес автоном область къуралады, 1926 джылда уа — Къарачай автоном область, ол заманлада областны тау районларындан Зеленчук бла Преградна районлагъа адамланы кёчюрюу башланады. Ол заманлада къуралады Къызыл Октябрь эл да. 1929 джылда Къарачай обкомну 4-чю пленумунда колхозланы юсюнден соруугъа къаралгъанды. 1931 джылда уа областны коллективизациясы бошала кетгенди. Къызыл Октябрь эл 1932 джыл къуралгъанды. Атын да Уллу Октябрь Социалист Революцияны аты бла бергендиле. Ол заманда элге 340 арбаз къураргъа эркинлик берилгенди. 1943 джылда депортацияны аллы бла уа элде 600 арбаз болгъанды, бусагъатда арбазланы саны 1 мингден артыкъды. Элде бир орта школ, больница, поликлиника барды. Къызыл Октябрны халкъыны миллет къурамы бирчады, талай адамны тышында къарачайлыладыла, эм уллу къарачай эллени бирине саналады.

## Джибериуле
* Элни официал болмагъан сайты

## Белгиле
Къытай Халкъ Республика

**Къытай Халкъ Республика** (къысхасыча **КъХР**), неда къуру **Къытай** (къыт. 中國|中国, *Джунго*, кёчюрмеси: «орта кърал») — Кюнчыгъыш Азияда орналгъан къарл. Халкъыны саны бла эм уллу кърал дунияда (1,3 млрд кёб, кёбюсюне — этникалы къытайлыла, кеси атлары — *хань*); территориясы бла ючюнчю орун алады джерде, Россия бла Канаданы алгъа ийиб. 

1949 джыл Къытай Халкъ Республика баямланнгандан бери оноу этген партия Къытайны Коммунист партиясыды. Дагъыда тогъуз политика партия бардыла.

КъХР 14 кърал бла чеклешеди, ала: Афганистан, Бутан, Мьянма, Индия, Къазакъстан, Къыргъызия, Лаос, Монголия, Непал, Пакистан (даулу Кашмир регионда), КХДР, Россия, Таджикистан эм Вьетнам.

КъХР конституциясына кёре, аннга Тайвань бла аны къатындагъы айрымканла киредиле, де-факто джарым танылгъан Къытай Республика контрольда тутханлыкъгъа.

## Сурат галерея

Beijing-Verbotene Stadt-Halle der hoechsten Harmonie-16-gje.jpg|Пекин
China-Grosse Mauer-110-2012-gje.jpg|Къытайны Уллу хунасы
Dazu-Baoding Shan-158-No11-2012-gje.jpg|Dazu, Baoding Shan
Li-Flussfahrt-242-Anlegestelle-2012-gje.jpg|Ли суу
Yangshuo-Weststrasse-44-2012-gje.jpg|Яншо
Longmen-Grotten-Fengxian Si-08-2012-gje.jpg|Лоян, Лунмэнь
Xian-Terrakotta-Armee-12-2012-gje.jpg|Циан, Терракот аскер
Shanghai-Skyline-22-2012-gje.jpg|Шанхай


## Джибериуле
Кюрт

**Кюрт** — тау къабыргъаладан тайгъан неда тюшген къар массады.

Кюрт къуралыугъа эм джараулу къабыргъала 25—45° тиклиги болгъан къабыргъаладыла, алай а 15—18° тиклиги болгъан къабыргъаладанда тюшгенлери белгилиди. Андан тик къабыргъалада къар кёб джыйылалмай, ууакъ-ууакъ тюбюне тюшеди.

Кюртде къарны ёлчеми талай джюз кубметрге джетерге болады, алай адам джашаугъа талай кубметр болсада къоркъуу барды.

Кюртлени талай классификациясы барды, аланы бири буду:
* Ёлчемине кёре
* Кюрт къуралыу бла аны баргъан джолуну рельефине кёре
* Къарны констистенциясына кёре (къургъакъ, мылы)
Къургъакъ кюртлени басымы 0,02 - 0,3&nbsp;г/см³ болса теркликлери 20—70&nbsp;м/с (125&nbsp;м/с дери) чакълы бир болады. Мылы кюртле 10-20&nbsp;м/с (40&nbsp;м/с дери) чакълы бир терклик бла барадыла, эмда басымлары 
ь 0,3—0,4&nbsp;г/см³. болады.
Къургъакъ кюртню тюшюую хауа толкъун джаратыргъа болады, ол толкуъун бир-бирледе кючлю оюлуула келтирирге болады.

Кюртле Къарачай бла Малкъарны тау районларында бек джайылыбдыла, эмда къыш уллу къоркъуу келтиредиле.

## Белгиле
Латвия

**Латвия**, **Латвия Республика** () — Шимал-Кюнчыгъыш Европада Балтика тенгизни джагъасында орналгъан къралды.

Ара шахары - Рига. Кърал тил - латыш тил.

## Географиясы
Бютеулей Латвияны территориясы - 64 589 км², суу джагъасы - 531 км. Шималдан кыбылагъы узунлугъу — 250 км, кюнбатышдан кюнчыгъышха — 450 км. Латвия шималда Эстония, кюнчыгъышда Россия, къыбыла-кюнчыгъышда Белорус, къыбылада Литва бла чеклеiеди. Кюнбатышда Балтика тенгиз бла джууулады. 

### Рельефы
Латвияны кёб юсю тюз джер рельефы барды, алая сыртлыкълада бардыла: 

# Видзем сыртлыкъ (эм мийик — Гайзинькалнс тёбе, 312 м);
# Латгал сыртлыкъ (эм мийик  — Лиелайс Лиепукалнс тёбе, 289 м);
# Алукснен сыртлыкъ(эм мийик  — Делинькалнс тёбе, 272 м);
# Куршск сыртлыкъ (эм мийик  — Криевукалнс тёбе, 189 м);
# Аугшзем сыртлыкъ(эм мийик  — Эглюкалнс тёбе, 220 м);

### Суулары
Латвияны эм узун суулары:

Эм уллу кёллери:

Эм терен кёл — Дридзис (65,1 м).

Бютеулей Латвияда 2585 суу эмда 2288 кёл барды.

### Климаты
Латвияны Балтик тенгиз бла джумушакъ эткен тенгиз климатдан континент климатха бурулган климаты барды. Атлантикадан келген къыбыла-кюнбатыш джелле джылгъа джауум 500—800 мм келтирелле. Джылгъа кюнлю болуб къуру 30—40 кюн болады. Эм къургъакъ, кюнлю ай - май.  

## Халкъы

## Тарихи

## Политикасы

## Административ бёлюннгени
Латвия республика 36 край (латыш. *novadi)* эмда 7 республикагъа бойсуннган шахарладан къуралады.

## Экономикасы
Латин тил

**Латин тил** (**лат.** *lingua latina*), неда **латынь**, — Индоевропа тил юйюрню италий группасыны латин-фалиск тюбгруппасына кирген тилди. Бюгюннгю кюн бу италий тилледен джангыз актив хайырланнганды (ёлген тил болгъанлыкъгъа).

Латин тил эм буруннгу джазыу системасы болгъан Индия-Европа тилледен бириди.

Бюгюнлюкде латин тил Сыйылы Тах (шахар-кърал Ватикан) къралны эмда Рим-Католик клисаны официал тили болады.

Бек кёб сёз европа тилледе (къуру ала бла къалмай) латин тилден чыкъгъандыла. Латин алфавит а уа бюгюннгю кёб тиллени джазыу системаларыны тамалы болгъанды.

## Джибериуле
* Латин тилни юсюнден хар неда! (''орусча'')
* THE LATIN LIBRARY (Латин тилде литератураны библиотекасы
* Lingua Latina Aeterna
* Ephemeris Nuntii Latini universi
* Тылмачла
** https://web.archive.org/web/20090813064900/http://www.tranexp.com:2000/Translate/result.shtml
** https://web.archive.org/web/20120130100754/http://archives.nd.edu/latgramm.htm
** https://web.archive.org/web/20130815055855/http://www.diktionary.net/index.php/index/Latin-English+dictionary+%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C.xhtml Латин-Ингилиз сёзлюк
** https://web.archive.org/web/20040411031210/http://www.websters-online-dictionary.org/definition/Latin-english/
** http://popdict.com/
Леонардо да Винчи

**Леона́рдо ди сер Пье́ро да Ви́нчи** (, 15 апрель 1452, Анкиано элде, Флоренциягъа джууукъ Винчи шахарчыкъны къатында — 2 май 1519, Кло-Люсэ къала, Амбуазагъа джууукъ, Турень, Франция) — белгили итальян суратчы (скульптор, архитектор) эмда алим (анатом, математикачы, физикачы, (джангы аппаратланы) сынаучу), «универсал (хар неге да бирча фахмулу, болуму болгъан) адамланы» (лат. *homo universale*) эм белгилилеринден бири — итальян Ренессансны идеалы (къалгъанлагъа юлгю болгъан). Анга обур, ибилисни къуллукъчусу, итальян Фауст эмда тейри руху, деб айта эдиле. Ол ангысы бла, къарамы бла талай ёмюрню алгъа баргъанды. Кеси сау замандан аны тёгереги легендала бла, айтыула бла толу эди, айтхылыкъ Леонардо — адамны ангысыны ёсерге излегени чексиз болгъаныны белгиси эди.
Литр

**Литр** (л, l, L, ℓ) — толулукъну метрик ёлчем биримиди. Литр ЁС-ге кирмейди, алай а сагъат неда сутка кибик «ЁС-ге кирмеген, алай а ЁС-деги биримле бла хайырланыргъа болгъан бирим» кибик ангылатылады. ЁС-де стандарт толулукъ бирим — кублу метрди (м³).

## Литрни уллулугъу

1901 джылда 3-чю Мардала бла ауурлукъланы юсюнден генерал конференциясында, литр - нормал атмосфера басымда (760 гс.шк.мм) эмда сууну эм уллу тыкълыгъында температурасы (3,98 °C) болгъан 1 кг кирсиз сууду. Алай бла 1 литрни толулугъу 1,000028 дм³ болады.

1964 джылда 12-чи Мардала бла ауурлукъланы юсюнден генерал конференциясы бу ангылатыуну тюрлендириб, 1 литр бир кублу дециметрге тенг болургъа керекди деген бегимни алады: 1 л = 1 дм³.

## Аты бла белгилеуюню джаратылгъаны

Тарихден «литр» сёз бусагъатдагъы литрни 0,831018 тенг эски француз толулукъ бирим «литрондан» (французча — *litron*) чыкъгъанды, ол сёзню тамалы уа урум-латин тамыр «litra».

Литрни белгиси гитчие «л» харифди (Эресейде), гитче латин «l» хариф (Европада) неда уллу «L» (АБШ, Австралия эм Джангы Зеландия). Гитче латин «l» харифни «1» цифра бла аджаштырыргъа тынч болгъаны себебли талай миллет метрология организция, литрни белгисин къуру уллу хариф («L») болурун излегендиле. Аны ючюн болмагъан адам — Клод Эмиль Жан-Батист Литр огъунакъ джаратылгъанды, литр деген сёз аны тукъумундан келгенди дерча (дуния джорукълагъа кёре энчи атладан къуралгъан ёлчем биримле къуру уллу харифле бла белгиленедиле), алай а бу алдауукъ дженгил белгили болгъанды.

1 цифрадан айры болур ючюн бир-бирледе ℓ символда хайырланады (U+2113, script small L).

## Литр бла байламлы тарихде болгъанла

* 1793 джылда Францияда литр Республикан конвент бла къабыл этилиб, джангы «Республикан ёлчем биримлени» бири болуб джюрютюлюб башлагъанды, кесиде бир кублу дециметрге тенг болгъанды.
* 1879 джылда Мардала бла ауурлукъланы Халкъла арасы Комитети литрни бир кублу дециметрге тенг болгъанын къабыл этгенди, эмда аннга официал «l» символну бегитгенди.
* 1901 джыл ючюнчю мардала бла ауурлукъланы юсюнден генерал конференция литр нормал атмосфера басымда (760 гс.шк.мм) эмда сууну эм уллу тыкълыгъында температурасы (3,98 °C) болгъан 1 кг кирсиз сууду. Алай бла 1 литрни толулугъу 1,000028 дм³ болгъанды.
* 1964 джылда мардала бла ауурлукъланы юсюнден генерал конференцияда литр джангыдан бир кублу дециметрге (1 дм³) тенгди деген бегим алыннганды.
* 1979 джыл оналтынчы мардала бла ауурлукъланы юсюнден генерал конференцияда, литрни белгилеуде уллу латин «L» хайырланыугъа эркинлик берилгенди. Келгенде белгиледен бирин къоюб, бютеулейда бир белгиге кёчерге керек болгъанын билдирилгенди. Алай а андан арысында бу бегим унутулгъанды.

## Башха биримле бла илишкилери эмда къатлылары
1 л = 10−3 м³ = 1 дм³ (кублу дециметр) = 10³ см³ (кублу сантиметр)

Литрден къуралгъан биримле — сантилитр (cl, Эресейде хайырланмагъанды), миллилитр (мл, ml), микролитр, декалитр (дал, dal) эмда гектолитр (ГЛ).

1 мл = 10−3 л = 10−6 м³ = 1 см³

1 дал = 10 л = 10−2 м³

1 гектолитр = 100 л

### Метрик болмагъан биримле

## Белгиле
Лихтенштейн

**Лихтенштейн Бийлик** ( [ˈfʏʁstəntuːm ˈliçtənʃtaɪn]) — Ара Европада орналгъан, бурху къралды (джер ёлчеми — 160 км²). Къралны аты Лихтенштейн деген бий тукъумдан берилгенди.

## Географиясы

## Халкъы

## Тарихи

## Политикасы

## Административ бёлюннгени

## Экономикасы
Люксембург

**Люксембург Уллу Герцоглукъ** (, , ) — Кюнбатыш Европада кърал (герцоглукъ). Европа Бирликге 1957 джылдан бери киреди. Герцоглукъну Бельгия, Германия эм Франция бла чеклери барды. Аты немецча «lucilinburch» — «гитче шахар» деген сёзден келеди.
## Географиясы
## Халкъы
## Тарихи
## Политикасы
## Административ бёлюннгени
## Экономикасы
Магия

**Магия** (, ) — диннге ийнаннганланы оюмларына кёре, дууаны кючю бла адамланы, табийгъатны тюрлендирирге, бойсундурургъа, тасхаларын билирге амал. 

## Магия Къарачай-Малкъарда

Озгъан заманлада Къарачай бла Малкъарда магия бек джайылгъан эди. Сёз ючюн,къарачайлыла эм малкъарлыла хыйныгъа ийнангандыла. Кёз тиймез ючюн деб, «кёз мынчакъ» деген акъ тамгъачыкълары болгъан къара мынчакъны такъгъандыла. Ат, сыйы асыры уллудан, атланы баш сюеклерин чалман къазыкълагъа салгъандыла, бахчаланы, юйлени джин, шайтандан сакълар ючюн. Ийнекни кёз тиймез ючюн, боюнуна къызыл быстырчыкъ такъгъандыла. Къара тюлкюню териси бек багъа, сыйлы затха саналгъанды. Ол болгъан джерден, юйден берекет кетмейди дей эдиле. Аны ючюн алгъын къара тюлкю терини бир хурттагы болмагъан таулу юй болмагъанды. 

Бёрю да бек сыйлы джаныуарлагъа саналгъанды, шайтанладан, джинледен сакълагъан джаныуралагъа. Аны себебли сабий ауруса, аны бёрю баш сюекни неда терини тюбю бла ётдюргендиле. Сабий бешикни къулакъларына бёрю терини бир кесегин неда тишин, ашыгъын, тырнакъларын такъгъандыла, джин заран тиймез ючюн. 

Нартюх, къудору бюртюклени неда ташчыкъны джайыб боллукъ ишни билирге кюрешгендиле. Санлары къыркъ бир болгъанды. Таш салыргъа алгъын бек уста адамла болгъандыл. Таш салгъанла тиширыула эдиле, эр кишиле таш салмагъандыла, ала джауурун къалакъгъа къараб билгендиле боллукъ ишни, тас болгъан затны да.
Маджар

**Маджар Респблика** (; къысхасыча — Magyarország, «Маджар кърал») — Ара Европада орналгъан къралды. Австрия, Словакия, Украина, Румыния, Сербия, Хорватия эм Словения бла чеклери барды. Къралгъа ат маджар миллети аты бла аталгъанды.

## Тарихи

## Политика системасы

## Административ бёлюмлери

## Географиясы

## Экономика бла политикасы

## Халкъы

## Культурасы

## Дини
Шимал Македония

**Шимал Македония Республика** (макед. *Република Северна Македонија*) — Европаны къыбла-кюнчыгъыш кесегинде Балкан джарымайрымканда орналгъан кърал. Шималда Косово эм Сербия бла чеклешеди, кюнбатышда — Албания бла, къыблада — Греция бла, кюнчыгъышда Болгария бла.

## Географиясы
## Халкъы
## Тарихи
## Политикасы
## Административ бёлюннгени
## Экономикасы
Литва

**Литва** (), официал аты **Литва Республикасы** () — Европада, Балтика тенгизни джагъасында орналгъан къралды. Балтика тийресине майданы бла эмда халкъы бла эм уллу къралды. Шималда Латвия, къыбыла-кюнчыгъышда Белорусия, къыбыла-кюнбатышда Польша эмда Россия бла (Калининград область) чекленеди.  

Бютёу территориясы - 65 302 км². Суу джагъасы - 99 км.   

Ара шахары - Вильнюс. Кърал ачхасы - евро. Крал тили - литва тил.

## Географиясы

## Халкъы

## Тарихи

## Политикасы

## Административ бёлюннгени

## Экономикасы
Мамчуланы Дина

**Мамчуланы Тариэльни къызы Дина** (1953 джыл ноябрны 7-де Къазахстанда туугъанды) — белгили къарачай-малкъар поэт, журналист эм кърал къуллукъчуду. 

## Биографиясы

Огъары Марада орта школну бошагъандан сора Къарачай-Черкес кърал устазлыкъ институтну филология бёлюмюнде баш билим алгъанды. Урунуу джолу кеси окъугъан школда башланнганды, анда устаз болуб ишлегенди. Талай джылны ол «Къарачай» газетни хапарчысы, джаш тёлю бла социал-политика бёлюмюню тамадасы болуб тургъанды, 2003-2004 джыллада Къарачай-Черкес республиканы Культура министерствосуна башчылыкъ этгенди, бусагъатда анда джууаблы къуллукъда ишлейди.

Мамчуланы Динаны биринчи назмулары «Ленинни байрагъы» газетде басмаланнгандыла. 2001 чыкъгъан «Поэмаланы китабына» 17 поэма бла «Мурат бла Зумрат» деген драмасы киргендиле. Поэтни чыгъармалары орус тилге кечюрюлгендиле, газетледе, журналлада басмаланнгандыла. Талай назмусу джырла болуб джырланадыла.

## Чыгъармачылыгъы

### Энчи китаблары

* Тамбла айтырма. Назмула. Черкесск, 1990 
* Поэмаланы китабы. Черкесск, 2001. 

### Джыйым китаблада

* Шоркъа. Черкесск, 1982. 
* Джилтин. Назмула. // Сюймекликни джети джолу. Черкесск, 1885. 
* Кёкле къая. Поэма. // Танг джарыкъ. Черкесск, 1995. 
* Къарачай-малкъар адабиятны антологиясы. Анкара, 2002. 
* Антология литературы народов Северного Кавказа. Том 1. Пятигорск.

### Чыгъармачылыгъыны юсюнден

* Танышыгъыз: Мамчуланы Дина. // «Ленинни байрагъы», 3.08.1974 
* Хубийланы О. Джашаугъа сюймеклик. // «Ленинни байрагъы», 17.10.1985
* Гочияланы С. Мен аны бла биргеме. // «Ленинни байрагъы», 8.08.1991
* Джаубаева А. Талантам надо помагать. // «День республики», 26.10.1995
* Къагъыйланы Н. «Поэмаланы китабы». // «Къарачай», 05.2001
* Кечерукова 3. Дина и Книга поэм. // «День республики», 20.12.2001
* Тулпарова 3. Чистый родник ее души. // «Экспресс почта», №4 2001
* Джанибекова С. Рождение новой книги. // «Минги тау», №33 2001
Мамырлыкъ

**Мамырлыкъ** — къайсы болсада къралны, джуртну, коалицияны тарихинде ачыкъ къазауат болмагъан кёзюудю.

Мамырлыкъ къралланы арасында къазауатсыз тыш политикада, хар бирини миллет интереслерине сый кёргюзюуде, эмда кесамат, неда аны кибик башха документде тамалланады.

Бир-бирледе мамырлыкъ къазауат бла бёлюнеди.

Р. Джексонну билгилерине кёре, 1945 джылдан сора Джерде къуру 26 мамыр кюн болгъанды.

## Мамырлыкъ бла къазауат

Къайсы къазауатныда нюзюрю мамырлыкъды. 
Къазауатны аллындагъы мамыр заман асламысы бла къазауатха хазырлануда ётеди. Къызыу темпле бла сауутланыу, аскер кереклеге уллу ёлчемде ачха джоюлуу барады. Халкъны къазауатхан кёллендириуда барады.

Мамыр заманны аллында къайсы болсада бир джанны капитуляциясы неда эки джанныда бир-бирлерине компромисс болады.

Мамырлыкъны теджеу кёб тюрлю саламлашыуну тамалы болады **Ассаламу 'алейкум** неда **Шалом Алейхем**.

## Организацияла

Бютеу дунияда мамырлыкъны сакълар ючюн къралла бирлешиб организацияла къурайдыла. Аллай къуралышны юлгюсю Бирлешен Миллетлени Организациясыды.

## Мамырлыкъны Нобель премиясы

Мамырлыкъны Нобель премиясы хар джыл сайsy мамырлыкъны, халкъла арасында шохлукъну ишине уллу юлюш къошхан адамлагъа бериледи. Асламысы бла бу премия милитаризмге къаршчы кюрешген адамлагъа, халкъла арасы организацияны лидерлерине, хакъ джакъчылагъа бериледи.

Премияны бир-бир лауреатлары:

* 1906 — Теодор Рузвельт
* 1917, 1944, 1963 — Къызыл Къачны халкъла арасы комитети
* 1964 — Мартин Лютер Кинг
* 1971 — Вилли Брандт
* 1975 — Андрей Сахаров
* 1979 — Тереза Ана
* 1983 — Лех Валенса
* 1989 — Далай-лама XIV
* 1990 — Михаил Горбачёв
* 1991 — Аун Сан Су Чжи
* 1993 — Нельсон Мандела, Фредерик Виллем де Клерк
* 1994 — Ясир Арафат, Шимон Перес, Ицхак Рабин
* 2001 — БМО, Кофи Аннан

## Мамырлыкъны кёгюрючню

**Мамырлыкъны кёгюрчюню** — Экинчи дуния къазауатдан сора Мамырлыкъ джанлыланы дуния конгрессинде чыкъгъан айтыуду.

Мамырлыкъ джанлыланы дуния конгресси биринчи кере 1949 джыл Париж бла Прагада бардырылгъанды. Бу конгрессни эмблемасын Пабло Пикассо этгенди. Эмблемеда аузунда олива бутакъ бла кёгюрчюн кёргюзюлгенди.

Кёкге акъ кёгюрчюнлени ийген адет барды.

## Мамырлыкъ сакълаууллары болгъан джерле

Джерде узун джылланы ичинде мамырлыкъ болгъан къралла бардыла.

Кюнбатыш Европада алтмыш джыл къазауат болмагъанлы. Бу континентни эм узун мамыр кёзюуюдю..

## Белгиле
Мальта

**Мальта** (, ) официал аты — **Ма́льта** **Республикасы** (, ингил. *Republic of Malta*) — Мальта арихипелагта, Джерле арасы тенгизде орналгъан айрымкан кърал.  Аты буруннгу финикийча "malat" — "гавань" деген сёзден келеди.

Ара шахары — Валлетта.

## Географиясы
## Халкъы
## Тарихи
## Политикасы
## Административ бёлюннгени
## Экономикасы
## Фотогалерея

File:Мальта. Валетта.jpg|Валлетта
File:Валетта. Осень.jpg|Валлетта. Къач
File:Валетта .jpg|Валлетта - порт шахар
File:Набережная Слима.jpg| Слима. Тенгиз джагъасы
File:Ноябрь в Слима.jpg|Слима. Къач
File:Слима.jpg| Слима 
File:Слима строится.jpg|Джангы юйле. Слима
File:Слима. Типичная улица.jpg|Орам. Слима

## Белгиле
Материк

* **[[Континент|Материк]]** (башха тюрлю Континент дейдиле) — къургъакъ джерни суу бла къуршоуланнган бек уллу кесегиди.
* '''Материк''' (геология) — Пласт сёзню аналогуду геологияда.

## Белгиле
Мексика

**Мексика** (исп. *México*), официал толу аты **Мексикан Бирлешген Штатла** (исп. *Estados Unidos Mexicanos*) — Шымал Америкада бир кърал. Шымалда АБШ бла чеклери барды, къыбла-кюнчыгъышда — Белиз эм Гватемала бла, кюнбатышда Шош океан эм аны Колифорний богъазы джууадыла, кюнчыгъышда — Мексикан богъаз эм Кариб тенгиз. Мексика Латин Американы къралларындан эм шымалдады, испан тилли къралладан да эм кёб адам джашагъан къралды.

Ара шахары - Мехико. 

## Географиясы
Мексиканы кёб юсю территориясы Шимал-Амеирканы плитасында орналады, къуру Калифорния джарымайрымкан Шош океанны эмда Кокос плиталада орналады.

## Административ бёлюннгени

Мексика административ халда 31 *штатха* (исп. *estados*) эмда бир *федерал округга* (исп. *Distrito Federal*)  бёлюнеди. 

Штатла муниципалитетлеге  бёлюнедиле. Бютеулей Мексикада 2448 муниципалитет барды (Мехикону 16 районун санамай).

## Белгиле
Метр

**Метр** (белгилениую: **м**, **m**; грекча — μέτρον&nbsp;— ёлчелеу, ёлчелеучю)&nbsp;— ЁС-да узунлукъну эмда аралыкъны белгилеген ёлчелеу биримиди. Метр, джарыкъны вакуумда 1/299&nbsp;792&nbsp;458 секунха ётген аралыкъгъа тенгди.

## Тарихи

Метр биринчи Францияда XVIII ёмюрде киргенди, алгъын эки бир-бири бла эришген ангылатыуну джюрютгенди:

* маятникни 45° кенгликде 1 с (бусагъатдагъы ёлчелеуледе бу аралыкъ мыннга тенгди: \frac{g}{\pi^2} \approx 0,994 м) ичине джарымкёзюуде чайкъалыууду.
* Париж меридианны къыркъ миллион этиб бириди (ол деген шимал полюсдан экваторгъа дери Парижни кенглигинде джер эллипсоидни юсю бла баргъан аралыкъны он миллиондан бириди.

Аллындан биринчи ангылам джюрюгенди (1790 джыл 8-чи май Француз Миллет джыйылыу). Алай а эркин тюшюуню терклениую кенгликге байламлы болгъаны себебли,аны бла маятник эталон кёргюзюуде къыйын болгъаны ючюн, Француз Илмула Академиясы 1791 джылда Миллет джыйылыугъа метрни меридианны юсю бла белгилерин тилегенди. 1791 джылны 30-чу мартында бу тилек къабыл этилгенди. Миллет Конвент Францияда метрик системаны джюрютюуюню юсюнден закон алгъанды, эмда комиссарлагъа, аланы ичинде Ш.&nbsp;О. Кулон, Ж.&nbsp;Л. Лагранж, П.-С. Лаплас эмда башъа белгили алимле болгъандыла, эксперимент бла узунлукъну эмда массаны биримлерин ангылатырларын излегендиле. 1792-1797 джыллада Францияны революцион Конвентини бегими бла алимле (Деламбр бла Мешен) 6 джылны ичинде 9°40' узунлугъу болгъан париж меридианны дугасын ёлчелегендиле. Кърал Дюнкеркден Барселонагъа дери 115 ючмюйюшге юлешиннгенди, алай а Джерни полюс къысылыууну терс санагъанлары ючюн эталон 0,2&nbsp;мм къысха болгъанды; алай бла,меридианны узунлугъу 40&nbsp;000&nbsp;км тенг тюлдю, аннга джууукъду.

Эталонну биринчи прототипи багъырдан 1795 джыл этилгенди. Массаны ангылатыуу да метрни ангылатыууна байламлы болгъанын чертирге керекди.

1799 джылда 90 % платина эмда 10 % иридий къатышдан метрни эталону этилгенди, аны узунлугъу Париж меридианны узунлугъуну къыркъ миллионундан бири болгъанды.

Наполеон башчылыкъ этген заманда метрик система бютеу Европагъа джайылгъанды. Джангыз, Наполеон хорламагъан Уллу Британияда узунлукъну эски ёлчелеулери къалгъанды: дюйм, фут эмда ярд.

1917 джылда метрик система Эресейде киргенди.
 
1889 джылда метрни халкъла арасы эталон джангыдан алгъындан тюзюрек этилгенди. Бу эталонда платина бла иридийден этилгенди. Аны копиялары метрни узунлукъну бирими санагъан къраллагъа берилгенди. Бу эталон алкъын ёлчеле эмда ауурлукъланы халкъла арасы бюросунда бусагъатдада сакъланады.

1960 джылдан башлаб адамла метрни эталонун затны хайырланнганны къояргъа оноу этилгенди, ол замандан башлаб 1983 джылгъа дери метр вакуумда спектрны оранж сызыны (6&nbsp;056&nbsp;Å) толкъунуну узунлугъуна кереленнген &nbsp;650&nbsp;763,73 санды.

Метрни бусагъатда ангыламы 1983 джылдан бери джюрюйдю

* *Метр — джарыкъны вакуумда (1&nbsp;/&nbsp;299&nbsp;792&nbsp;458) секундха ётген джолуну узунлугъуду.*


## Кере эмда юлюш биримле

Онлу кере эмда юлюш биримле стандарт ЁС-ню префикслери бла къураладыла. Система тышы ёлчелеу биримледа бардыла (микрон), алай а аланы хайырланыулары алай изленменмейди.

## Башха ёлчелеу биримлеге илешкилери
Мифология

**Мифология** (,  — «хапар», «таурух» эм  — «сёз», «хапар», «илму») — мифлени джыйымдыкъларыды. 

Миф — диннге кёре тейрилени, табийгъатны, адамланы джаратылыуларын ангылытхан хапарды. Миф, къачан эсе да болгъандыла деб сунулгъан тейриле, джомакъ батырла, табийгъатдан тышындагъы джанлыла этген ишлени юсюнден айтады. Бу ишле неда дуния джаратылгъанны башында, неда бир да бек буруннгу, «тарихге дери» заманда боладыла. Джомакъдача мифде бош адамла бла джаныуарла да айланыргъа боллукъдула. Алай а джомакъдан башха этиб мифге ийнанадыла. 

## Къарачай-малкъар мифология

Къарачай-малкъар маджисуу мифология бек байды. Эм белгили мифле нарт таурухладыла. 

Нартла буруннгу заманлада джашагъан, кючю болгъан, джигит адамладыла. Бош адамлача туумагъандыла, сёз ючюн, Ёрюзмек учхан «къуйрукълу джулдуздан» (*[[метеорит]]ден*) туугъанды, Сосурукъ — ташдан, эм биринчи темирчи Дебет — Кёк Тейриси бла Джер Анасындан, дагъыда аны кибик. 

Нартла эмегенле бла кюч аямай урушуб тургъандыла. Эмегенле адам сыфатлы, алай а тюклю, кёб башлы, аман ниетли, адам эт ашагъан, бек къарыулу, алай а тели джанлыла болгъандыла. Ахырында нартла эмегенлени къырыб джерден кеслери да кетгендиле. Бир къаууму кёкге, башха къаууму джер ичине. 

Нартладан башха мифле да бардыла, тюрлю-тюрлю тейрилени юсюнден, сёз ючюн: Апсаты деген кийиклени иеси эм уучулукъну тейриси, Аламан (*Кюйсюз Тейри*) — ёлюм тейриси, Аштотур деген бёрюлени джандаууру, дунияны къурагъан Къайнар Тейри, дагъыда аны кибик. Минги тауну юсюнден да бардыла мифле.

## Дагъыда къарагъыз

* Нарт таурухла
* Мономиф
* Фантастика

## Джибериуле

* Къарайчай-малкъар нарт таурухланы юсюнден толу билги
* Бир талай къарачай-малкъар нарт джыр
Млада Босна

**«Млада Босна»** («Джаш Босния») — 1912-1914 серб джаш тёлю революцион организацияды.

## Тарихи
1887 джыл Босния эм Герцеговина  Австрия-Маджар бла оккупация этилгенди. 1912 джылда Босния бла Герцеговинаны оккупациядан къутхарыб, Сербиягъа къошаргъа излеб  «Млада Босна» организация къуралады. Кесини атын  Джузеппе Мадзини къурагъан итальян революцион джашыртын организация «Джаш Италиядан» алады. «Млада Боснаны» башчысы Владимир Гачинович болады (1890—1917). 

### Сараевода Мурдарлыкъ
1914 джылны 28-чи июнунда «Млада Боснаны» алты террористи (башларында Данил Илич бла Гаврило Принцип болуб) герохлары бла бомбалары бла Австрия-Маджарны эрцгерцогу  Франц Фердинандны джашауна интихар (покушение) этгендиле.  Неделько Чабринович атхан бомба джукъгъа джарамагъанды, ол заманда Гаврила Принцип эрцгерцогну къаладан къайтырын сакълаб, 11 сагъат чакълы бир заманда герох бла Фердинандныда, бийчесинда ёлтюргенди.

Бу мурдарлыкъ Биринчи дуния къазауатны башланыууна сылтау болгъанды.

Мурдарлыкъдан сора организацияны джабхандыла.
Модем

**Моде́м** (аббревиатура, эки сёзден къуралгъанды: **мод**улятор-**дем**одулятор) — компьютерде модуляция бла демодуляция этеди. Модем бла компьютерден интернетге чыгъадыла.
Молдавия

**Молдавия**, **Молдова Республика** (молд. *Republica Moldova*) — Европаны къыбыла-кюнчыгъыш кесегинде орналгъан къралды. Шималда, кюнчыгъышда эмда къыбылада Украина бла чеклешеди, кюнбатышда Румыния бла.

Ара шахары — Кишинев.

## Географиясы

## Халкъы

## Тарихи

## Политикасы

## Административ бёлюннгени

## Экономикасы

## Белгиле