Минги тау

**Минги тау** неда **Эльбрус** — Кавказда, Къарачай-Черкесия бла Къабарты-Малкъарны чегинде орналгъан стратовулканды. Минги тау, Уллу Кавказ аркъадан шималыракъ орналады эмда Россияда эм мийик тау башха саналады. Европа бла Азияны чеги кескин болмагъаны себебли, Европада да эм мийик тау башха саналыучанды.

Минги таугъа биринчи кере генерал Эммануэлни экспедициясыны джол кёргюзтюучюсю Хачирланы Муссаны джашы Хыйлар (Хыйса) 22 июль 1829 джылда чыкъгъанды.

## География хапарлауу

Минги тау — вулканны эки башлы конусуду. Кюнбатыш тёппесини мийиклиги 5642 м, кюнчыгъышныкъы — 5621 м. Ала бир-бирлеринден чат бла айырылыбдыла, чатны мийиклиги — 5200 м , эки тёппе бир-биринден 3 км чакълы бирге узакълашадыла. Вулканны ахыр кере къусууу б. э. 50 (± 50 джыл) джылында болгъанды.

Альпинист классификациягъа кёре, Минги тау *2А* къарлы-бузлуду, эки тёппесин ётюу а — 2Б болады. Башха, андан да къыйыныракъ маршрутла да бардыла, сёз ючюн, Минги тау (З) С-З къабыргъасы бла 3А.

## Аты

Минги тау узакъдан кёрюннгени себебли, бу тауну аты кёб халкъланы тиллеринде да барды, тюз этеклеринде джашагъан къарачай-малкъарлылада тарихлеринде талай атны джюрютгендиле, сёз ючюн, Джелбуруш (бир-бир алимлени оюмларына кёре, бу сёзден къуралгъанды бусагъатдагъы орусча «Эльбрус» вариант да).
 
Башха тилледе аты:

* Ельбурус — джелни бургъан (ногъайча).
* Асхартау — асланы къар таулары (къумукъча).
* Джин-падишах — джинлени патчахы (тюркча).
* Альбар (Альборс) — мийик, мийик тау (иранча).
* Ялбуз — буз джал (гюрджюча).
* Урюшглюмос — кюнню тауу.
* Кускамафь — насыбны келтирген тау (адыгейча).
* Шат, Шат-гора — буруннгу орус аты (къарачай-малкъар тилде *чат* бла  — чатлы тау)

## Геология

## Орналгъаны

## Ёзенлери

Адыл суу, Ишхелди, Адыр суу ёзенле, эмда Тонгуз-Орун бла Ушба альпинистле бла тау туристлени бек сюйген джерлериди. Минги тауну этеклери — Россияны тау курортуду

## Чыранлары

Минги тауну чыранларыны бютеулей майданы 134,5 км²; аланы ичинде эм белгилилеге: Уллу эм Гитче Азаула, Терскъол чыранла саналадыла.

## Инфраструктурасы

Турист инфрастурктурасыны асламысы Къабарты-Малкъарны джанынданды (Къарачай-Черкесияны джанындан асыры тик болгъаны себебли, турист инфраструктураны айнытырча тюлдю). Къыбыла джанындан кёб санда къонакъ юй, турист база, альпинист база барды.

## Тёппесине чыгъыу

Минги тауну этеклеринде джашагъан къарачайлыла бла малкъарлыла эртден да таугъа чыкъгъандыла, алай а мыннга джазылгъан шагъатлыкъ джокъду. Минги тауну мийиклигин (5421 м) биринчи кере 1813 джыл орус академик В. К. Вишневский белгилейди.

Минги тауну тёппелерини бирине биринчи кере къагъытда шагъатлыкъ бла джетишимли 1829 джыл генерал Г. А. Эммануэлни башчылыгъы бла экспедиция чыкъгъанды. Экспедиция илму экспедиция болгъанды, аннга къошулгъанла: академик Адольф Купфер — геофизик, геолог, Петербургда Баш геофизика обсерваторияны тамалын салгъан, физик Эмилий Ленц, зоолог Эдуард Минетрие, Орус энтомология джамагъатны тамалын салгъан, ботаник Карл Мейер, суратчы-архитектор Иосиф Бернардацци, маджар алим Янош Бессе. Болушлукъ къуллукъда 850 аскерчи бла 350 къазакъ болгъанды, эмда талай джерли джол кёргюзюучю.

Миниуню кесине къуру Купфер, Ленц, Мейер, Минетрие, Бернардацци, 20 къазакъ бла джол кёргюзгенле къошулгъандыла. Алай а къошулгъанланы кёбюсю, джолну ауурлугъу, алпниист кереклери джарашмагъаны себебли ызына къайтхандыла. Андан арысына тёрт адам баргъанды: Эмилий Ленц, къазакъ Лысенков эмда эки джол кёргюзюучю — Хачирланы Хыйса (Хыйлар) бла Сотталаны Ахия. 5300 мийикликде къарыулары тауусулуб Ленц бла аны биргесине келген экеулен да тохтайдыла. Биринчи кюнчыгъыш тёппеге 1829 джылны 10-чу июлунда сагъат 11 бола, къарачайлы джол кёргюзюучю Хачирланы Хыйса чыгъады. Аны чыкъгъаны лагерде ушкок салют бла белгиленнгенди. Эммануэль чыгъыугъа лагерден кючлю кёзюлдюреуюк бла къараб тургъанды.

Базалары болгъан джерде ташда эсгертме джазыу этиледи, алай а аны оруну заман бла тас болады, ХХ ёмюрде совет альпинистле табадыла ол джазыулу ташны.

Кюнбатыш тёппесине биринчи кере джетишимли 1874 джыл ингилиз альпинистлени къаууму чыгъады (башчылары Ф. Грове) алагъа джол кёргюзген биринчи чыгъышха къошулгъан малкъарлы Сотталаны Ахия болады.

1974 джылны августунда юч УАЗ-469 мешина 4000 метрлик мийиклиде чыранлагъа чыкъгъандыла.
 
1998 джылны 12-чи августунда Минги таугъа къарачай тукъумлу Хурзук бла Дауур атлы атла бла экспедиция чыгъады. Минги тауну тарихинде бу биринчи ат бла чыгъыу болгъанды.

## Минги тау Экинчи дуния къазауатны заманында

Европаны эм мийик нохтасы болгъаны себебли, Минги тауну символлукъ магъанасы болгъанды, ол себебден Экинчи дуния къазауатны заманында былайда ачы сермешиуле болгъандыла, ол сермешиулеге белгили герман 1-чи тау-мараучу дивизия «Эдельвейс» да къошулгъанды. «Кавказ ючюн сермешиуде» 1942 джылны 21-чи августунда тау-мараучула «Кругозор» бла «Приют-11» базаланы кючлеб, кюнбатыш тёппеде немец байракъны тагъадыла. 1942-1943 джылланы къышында вермахт Минги тауну къабыргъаларындан къаушатылады, 1943 джылны 13-чю бла 17-чи февралында уа совет аскерчи альпинистле кюнбатыш эмда кюнчыгъыш тёппелерине чыгъб совет байракъланы тагъадыла.

## Сурат галерея

Elbrus North 195.jpg|Биринчи чыкъгъанланы джоллары. Балыкъ суу (Къызылкъол), Эммануэлни таласы эмда Ленцни къаялары
Emanuel stone 1829.jpg|«1829 джылда 8-чи июлдан 11-чиге дери кавалерияны генаралы Эммануэлни лагери»
Archip Iwanowitsch Kuindshi 002.jpg|А. И. Куинджи. «Эльбрус»
Elbrus.jpg|Минги тауну космосдан сураты



## Белгиле

## Джибериуле

* Бусагъатдагъы бузланыу 
* Эльбрус бла Чегетдеги трассаланы схемалары 
* Чегет тауну къабыргъасындан Минги тауну вебкарамерадан суратлары 
* Дунияны таулары 
* «Станция EG 5300» — Минги тауну чатында базаны проекти 
* Elbrus at Global Volcanism Program