open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нью-Йорк

**Нью-Йо́рк** (, ) — Американы Бирлешген Штатларыны Нью-Йорк штатында шахарды, АБШ-да эм уллу шахарды эмда дунияда эм уллу шахарладан бириди (17-чи орунда). Халкъы — 8 459 026 адамды (2010), агломирацияда — 18,8 млн. Шахар Нью-Йорк штатны къыбыла-кюнчыгъышында Атлантика океанны джагъасында орналыбды. Нью-Йоркну XVII ёмюрде голланд колонистле къурагъандыла. 1664 джылгъа дери шахарны аты «Джангы Амстердам» болгъанды.

Шахар 5 административ райондан къуралады: Бронкс, Бруклин, Квинс, Манхэттен эмда Статен-Айленд.
Эм белгили джерлери Манхэттендедиле, аланы ичинде: тарихли небоскрёбла (Эмпайр-стейт-билдинг, Крайслер-билдинг), Рокфеллер-аралыкъ, суратлау Метрополитен музей, Метрополитен-Опера, Соломон Гуггенхаймны бусагъатдагъа заманны санатыны музейи (суратлау), Табигъат тарихни американ музейи (динозаврланы сюеклери бла планетарий), белгили «Челси» отель, БМО-ну штаб-фатары, Гарлем.

## Белгиле

## Литература

* Ирвинг Вашингтон «История Нью-Йорка»
* 

## Джибериуле
* Шахарны официал сайты
* Шахарны официал турист сайты
Антанта

**Антанта** ( — *келишиу, разылыкъ*) — Ингилизни, Францияны эмда Россияны байлагъан аскер-политика блокду, «Ючлю бирликге» (*A-Entente*) къаршчылыкъгъа къуралгъанды; 1904—1907 джыллада къуралыб башлагъанды эмда Биринчи дуния къазауатны башланырыны аллы бла уллу къралланы айырылыулары бла къуралыб бошагъанды. Термин 1904 джылда чыкъгъанды эмда алгъа ингилиз-француз бирликни белгилегенди, кеси да алгъа *l’Entente cordiale* («джюрек разылыкъ») деб джазылгъады (1840-чы джыллада къысха заманны баргъан ингилиз-француз бирликни аты болгъанды).

## Джибериуле

* *[[Шамбаров В.]]* За Веру, Царя и Отечество 
* Почему Запад не стал воевать против большевиков? 
* «Интервенция 14 держав» в Советскую Россию
Нью-Йорк (магъаналары)

* Нью-Йорк ( неда ) — АБШ-да Нью-Йорк штатда шахарды.
* Нью-Йорк ( неда ) — АБШ-ны штатыды.
* Нью-Йорк ( неда ) — Нью-Йорк штатда округду (бёлгеди).
* Нью-Йорк — Украинада Донецк областда Новгородское посёлокну алгъыннгы атыды.
Калифорния (магъаналары)

**Калифо́рния:**
* Калифорния — АБШ-ны штаты.
* Калифорний богъаз (Кортесни тенгизи) — Калифорния джарымайрымканны Мексиканы Шош океанда континентал джагъасындан айыргъан богъазды.
* Тёбен Калифорния — Мексикада джарымайрымканды.
* Тёбен Калифорния (штат) — Мексиканы штатыды.
* Къыбыла Тёбен Калифорния — Мексиканы штатыды.
* Калифорния-Сити — Калифорния штатда шахарды.
* Калифорния тубанлыкъ — Персей джулдузлада эмиссион тубанлыкъды.
* Калифорния (ролл) — сушини популяр типиди.
* Калифорния — Сальвадорда Усулутан департаментде шахарды.

**California**
* California (альбом) — Wilson Phillips группаны ючюнчю студиялы альбомуду.
* California (джыр) — француз тилли джырчы къыз Милен Фармерни джырыды.
Санкт-Петербург (магъаналары)

**Санкт-Петербург** («Сыйлы Пётрну шахары»):

География ат:
* **[[Санкт-Петербург]]** — Россия Федерацияда федерал магъанлы шахарды, Россия Федерацияны субъектиди. XVIII—XX ёмюрледе  — Россия империяны ара шахары болгъанды.
* **[[Сент-Питерсберг (Флорида)]]** — АБШ-да Флорида штатда шахарды.
* **[[Сент-Питерсберг (Пенсильвания)]]** — АБШ-да Пенсильвания штатда шахарды.
* **Сент-Питерсберг (Миссури)** (бир-бирде орус тилге **Санкт-Петербург** деб кёчюрюледи) — Марк Твенни ётюрюк шахарыды, Том Сойер бла Гекльберри Финн персонажланы туугъан эмда джашагъан джерлериди.
* **Санкт-Петербург плац** — Шифвайлер шахарда (Германия) майданды.

Башха:
* **[[Санкт-Петербург (къонакъ юй, Санкт-Петербург)|«Санкт-Петербург» къонакъ юй]]** — Санкт-Петербургну тарих аралыгъында къонакъ юйдю.
* **[[Санкт-Петербург (банк)|банк «Санкт-Петербург»]]** — россиялы коммерция банк, ачыкъ акционер джамагъат. Штаб-фатары Санкт-Петербургдады.
* **[[Санкт-Петербург (группа)|группа «Санкт-Петербург»]]** — эки россиялы рок-группаны атыды.
* **[[Санкт-Петербург (ледокол)|ледокол «Санкт-Петербург»]]** — дизель-электрика ледоколду, «Москва» ледоколдан сора сериясында экинчи кемеди. Эксплуатациягъа 2009 джыл берилгенди.
* **[[Б-585 «Санкт-Петербург»]]** — россиялы дизель-электрика суу тюбю кемеди.

; Петербург
* **[[Петербург (роман)]]** — Андрей Белыйны экинчи романы.
* **[[Петербург (фильм)]]** — суратлау фильмледен кадрла хайырланылгъан мультипликация фильмди, миялада сурат ишлеу техникада этилгенди (Россия, 2003 джыл). Режиссёр — Ирина Евтеевады.
* **[[Петербург (анимацияны студиясы)]]** — Сметобики мультсериалны къурагъан студияды.

## Дагъыда къарагъыз
* **[[Петерсбург]]** (магъаналары)
* **[[Питер]]** (магъаналары)
* **[[Ленинград (магъаналары)]]**
Кърымтатар тил

**Кърымтатар тил** (, ) неда 

**кърым тил** (, ) — кърым татарлыланы тиллериди, алтай тил юйюрге кирген тюрк тилледен бириди. Джазыу системасы латин алфавитни эмда кириллицаны тамалында къуралгъанды.

## Демографиясы

Алгъыннгы СССР-ни территориясында кърымтатар тилде сёлешгенлени саны 350 минг адамгъа джууукъ чакълы бирди, аладан 250 минг чакълы бир адам Кърымдады, дагъыда 30 мингнге джууукъ адам — Болгария  бла Румынияда джашайды. Тюркде кърымтатар тилде сёлешгенлени саны белгили тюлдю.

## Диалектлери

Кърымтатар миллетни юч субэтник къауумундан (татлыла, ногъайлыла, къыбыладжагъалыла) хар бирини кесини энчи диалекти барды.
* Къыбыладжагъалы (къыбыла, ялыбой) диалект огъуз тилледен бириди эмда тюрк тилге бек джууукъду.
* Тюзлю (шимал, ногъай) диалект къыпчакъ тилледен бириди эмда ногъай тил бла башха ногъай-къыпчакъ тиллеге джууукъду. Румыния бла Болгарияда джашагъан кърым татарлыла эмда Тюркде джашагъан кърымтатарлыланы кёбюсю тюзлю диалектде сёлешеди.
* Орта (орта-ёлак, тат) диалект эм уллуду, бу диалектде Кърымны тауларында эмда тау аллы районларында джашагъанла сёлешедиле. Бу диалектни къыпчыкъ белгилери да огъуз белгилери да барды. Бусагъатдагъы литература кърымтатар тил орта диалектни тамалында къуралгъанды.

## Этнолектлери

Бир-бир алимле, Кърым ханлыкъны территориясында башха этносла къурагъан тиллени (къарай тилни кърым диалектин, кърымчакъ тилни эмда урум тилни) кърымтатар тилни этнолектлери кибик кёредиле.

## Классификациясы бла проблема

Кёбюсюне кърымтатар тилни къыпчакъ тиллени къуман-къыпчакъ тюбгруппасына къошуучандыла, бу группагъа дагъыда къарачай-малкъар, къумукъ эмда къарай тилле киредиле. Алай а литература кърымтатар тил къыпчакъ тилледен да огъуз тилледен да белгилери болгъан тилди, аны себебли бу классификация толу тюз тюлдю.

## [[Джазма]]сы

#### [[Латиница]] (1992 джылдан бери)

**Â â** белги аллындагъы джабыкъ тауушну джумушакълыгъын кёргюзтеди, энчи хариф тюлдю.  

#### [[Кириллица]] (1938 джылдан)

### Тарих алфавитле

#### [[Арабица]] (1928 джылгъа дери)

#### Латиница (1928—1938)

## Дагъыда къарагъыз
* Половец тил
* Къарай тил
* Кърымчакъ тил
* Урум тил
* Кърымтатар тилни тюзлю диалекти
* Кърымтатар тилни орта диалекти
* Кърымтатар тилни къыбыладжагъалы диалекти

## Белгиле

## Джибериуле

* Самоучители, учебники, словари, разговорники крымскотатарского языка 
* Русско-крымскотатарский и крымскотатарско-русский словарь  
* Лингвистический корпус крымскотатарского языка  
* Крымскотатарская электронная библиотека 
* Автоматическая транслитерация «кириллица ←→ латиница» текстов на крымскотатарском языке
* Самоучитель «Изучайте крымскотатарский язык / Qırımtatar tilini ögreniñiz»  
* Ресурсы по крымскотатарскому языку  
* Кыпчакские языки на сайте А.Н. Гаркавца
Телефон (магъаналары)

**Телефо́н**:

* Телефон — тауушну аралыкъгъа берирге эмда алыргъа деб джораланнган аппарат.
* Телефон — электроакустика прибор, къарагъаыз: телефон капсюль (ru), Башлыкъ телефон (ru).
* Телефон — телефон байлам, телеграф болмагъан.
* Телефон ушакъда — телефон аппараты номери. 
* Телефон-автомат — таксофонну башха аты.

## Санагъатда

* Телефон (группа)
* Телефон (мультфильм) — Чуковский тауруху эмда аны юсюнден мультфильм.
* Телефон (фильм) — Уолтер Уейджерни повести эмда аны юсюнден суратлау фильм.
Венесуэла

**Венесуэ́ла Боливариа́н Респу́блика** (  — «гитче Венеция») — Къыбыла Американы шималында орналгъан къралды. Шималда — Кариб тенгиз эмда Атлантика океан бла джууулады, кюнчыгъышда Гайана бла (буну кесини законсуз ташланнган территориясына санайды), къыбылада Бразилия бла эм кюнбатышда Колумбия бла чеклешеди.

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Каракас.

## Белгиле
Будапешт

**Будапешт** ( ) — Маджарны ара шахары эмда эм уллу шахарыды. 2007 джылны мартына шахарда 1,7 млн адам джашагъанды. Будапешт, халкъыны саны бла Европа бирликде тогъузунчу орунну алады. Шахар, 1873 джылда талай маджар шахарны — Дунай сууну кюнчыгъыш джанында орналгъан Пештни, Дунай сууну кюнбатыш джагъасын алгъан Буда бла Обуданы — бирлешдирилиулерини эсеби бла къуралгъанды.

## Галерея

Museum Fine Arts01.jpg|Суратлау санатны музейи
Parlament Budapest3.jpg|Маджарны парламентини мекямы
Budapestmathiaschurch100.jpg|Матьяшны клисасы
BudapestKeletiStation.jpg|Темир джол вокзал
Szent Erzsebet-templom 01.jpg|Сыйлы Елизаветаны клисасы
Synagogue-Budapest.jpg|Уллу Синагога
BudapestCastle 028.jpg|Буда къала


## Джибериуле
* Будапештни джамагъат транспортуну схемасы 
* Будапештни метросуну схемасы 
* Будапешт аралыгъыны картасы
* Будапешт 1950-чи джылладан Фотографиялары 
* Маджарны юсюнден хар не да — Будапешт 

## Библиография

# Будапешт. Издание Будапештского туристского управления
# Будапешт. Фотопутеводитель. Автор — Тибор Ижак
Ючюнчю рейх

**Ючюнчю рейх** ( — «Ючюнчю империя») — Герман империяны 1934 джылны 16 августундан 1945 джылны 23 майына дери фициал болмагъан атыды. Германияны капитуляциясыны кюню 9 майны Ючюнчю Рейхни тюшюу кюнюне саналынады. Алай а, официал халда бу кърал, 23 майда Карл Дёницни правительствосу арестге алыннгандан сора, джокъ болгъанды.

Адабият бла тарихде *«[[Национал-социализм|нацист]] [[Германия]]»*, *«[[Фашизм|фашист]] Германия»* атла да таныладыла. Арт термин, кёбюсюне совет адабиятда хайырландырылады эмда, Италияда Бенито Муссолинини фашист режими бла Гитлерни режимини арасында политика джарашдырылыуда да, идеологияда да уллу башхалыкъ болгъаны себебли, тюз тюлдю.

Нацист адабиятда *«Мингджыллыкъ рейх»* () ат да хайырландырылгъанды.

Ючюнчю рейх, Адольф Гитлер башчылыкъ этген Национал-социалист немец ишчи партияны власты бла байламлы болгъанды. Гитлер, Ючюнчю рейхни тарихини аллындан ахырына дери (ахыр эки-юч ыйыкъ саналмагъанлай) алмашдырылмагъанлай рейхсканцлер болуб тургъанды.

## Джибериуле эм адабият

* Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия. 
* ''Галкин А.А.'' Германский фашизм / Отв. ред. Б. И. Коваль; АН СССР. — 2-е изд., доп. и перераб. — М.: Наука, 1989. — 352 с. — ISBN 5-02-008986-9. 
* Гудрик-Кларк Н. Оккультные корни нацизма. М.: Евразия,1993. — ISBN 5-85233-003-18 
* История Третьего рейха и национал-социализма в Германии в 1933—1945 гг. Военно-познавательный и Исторический портал. 
* The Rise of the Nazis and Beginning of Persecution of the Jews - About the Holocaust - Yad Vashem 
* The Third Reich 
* Third Reich in Ruins (Photos) 
* Lebendiges Museum Online
Дондагъы Ростов

**Дондагъы Ростов** () — Россияда, Кюнчыгъыш-Европа тюзню къыбыла-кюнчыгъышда, Дон сууну джагъасында, аны Азау тенгизге къошулгъан джеринден 46 километр узакълыкъда орналгъан шахарды. Москвадан 1094 километр узакълыкъдады. Ростов областны административ аралыгъыды, 2000 джылны 13 майындан бери Къыбыла федерал бёлгени административ аралыгъыды. 1749 джылда, Елизавета Петровна императрицаны буйругъу бла тамалы салыннганды.
 
Дондагъы Ростов — Россияны, 1,099 млн адам джашагъан Къыбыла «ара шахарыды», уллу административ, культура, илму-окъуу эм индустрия аралыгъыды.

Шахар, Россияны къыбыласыны эм магъаналы транспорт аралыгъыды, шахарны, «Кавказны къабакълары» деб таныйдыла.

2008 джылны 5 майында, Россия Федерацияны президентини указы бла, Дондагъы Ростов шахаргъа Россия Федерацияны «Аскер махтаулукъну шахары» деген сыйлы чыны берилгенди.

## Къарнаш шахарлары
*  Глазго, Шотландия
*  Плевен, Болгария
*  Дортмунд, Германия
*  Гера, Германия
*  Ле-Ман, Франция
*  Мобил, Алабама штат, АБШ
*  Волос, Греция
*  Каяани, Финляндия
*  Чхончжу, Къыбыла Корея
*  Анталья, Тюрк
*  Торонто, Канада
*  Ереван, Эрмен
*  Донецк, Украина
*  Одесса, Украина
*  Уральск, Къазахстан

## Галерея

Saint Cross in Rostov-on-Don.jpg|Сурб Хач (Сыйлы Къач) эрмен клиса
Rostov adm.JPG|Ростов областны администрациясыны мекямы 
Rostov-cinema.jpg|«Ростов» кинотеатр
|Оюлгъан, Невачы Александрны клисасыны орнунда эсгертиу белги
Street Pushkin_Restaurant_Assembly_Rostov.jpg|Пушкинская орам, «Собрание» ресторан
|Щукарь къартха эсгертме
|Чёрчекчикге эсгертме
Voroshilovsky_Most_Rostov.jpg|Донну юсю бла Ворошилов кёбюр
View Rostov.jpg|Шахарны аралыгъыны кёрюнюмю
Railway Bridge Rostov.jpg|Темир джол кёпюр кече
Pokrov's Square Rostov.jpg|Покров сквер
|Димитрий Ростовчуну атына къаланы тамалын салгъанлагъа эсгертме. 
Rostov-na-Donu Park Revolucii.jpg|Октябрь революцияны атына паркда къанатлыла
Rostov-na-Donu Centralny rynok.jpg|Ара базаргъа кирген джер
Rostov-na-Donu Hotel Rostov.jpg|«Ростов» къонакъ юй
Rostov-na-Donu Don.jpg|Шаханы Дон сууну джанындан кёрюнюмю


## Джибериуле

* Официальный портал городской Думы и Администрации города 
* Официальный сайт муниципальной избирательной комиссии города Ростова-на-Дону 
* RostAngeles.ru — информационный портал о Ростове-на-Дону и его жителях. Справочник организаций 
* Транспортный портал Ростова-на-Дону 
* Ростов-на-Дону на официальном сайте туризма Ростовской области 
* Телефонный справочник Ростова-на-Дону 
* Музыкальный портал Ростова-на-Дону
Дублин

**Ду́блин** ( ;   неда ) — Ирландияда графство-шахарды, къралны ара шахарыды. Дублин административ графствода (Ленстер провинция) орналыбды. Лиффи суу Ирланд тенгизни Дублин богъазына къошулгъан джерде орналыбды. Ирландия айрымканда эмда республикада эм уллу шахарды, 115 км² джууукъ чакълы бир майдан алады. Къралны Ирланд тенгизде баш портуду. Ирландияны баш политика, экономика эм культура аралыгъыды. Халкъыны саны — 505&nbsp;739 адамды (2006), тийресиндеги шахарла бла — 1,7 млн. адам чакълы бирди.

## Этимология
Дублин ат, ирланд-ингилиз *Dubh Linn* ( → къара, эм *linn* → гитче богъаз, аллы тыйылгъан суу, кёл) сёзлени бирлешгенлерини эсеби бла къуралгъанды.

Бир-бирле, биринчи версияны тюз болгъанына ишек этедиле эмда «Дублин» сёзню скандинав тилледен чыгъарадыла:  («терен богъаз»). Алай а *Dubh Linn* ат, норвег викингле биринчи кере Ирландияны джагъаларында кёрюннгюнчюлерине дери чыкъгъанды, аны себебли «скандинав версия» уллу оюмлугъу саналмайды.

Шахарны бусагъатдагъы аты бусагъатдагъы ирланд тилде *Baile Átha Cliath* («сууну сай джерини къатында эл») деб джазылады. *Baile Átha Cliath* — эртдеги христиан монастырны аты болгъанды, бусагъатда Сыйлы Валентинни клисасы сюелген джерде болгъанды деб умут этилинеди.

## Галерея

Liffeyeast.jpg|Лиффи сууну юсю бла кёпюр
Dublin castle.JPG|Дублин къала
Christchurch Cathedral - Dublin.jpg|Христосну собору
General Post Office Dublin 20060803.jpg|Баш почтамтны музейи
StPatricksCathedralDublin.JPG|Сыйлы Патрикни собору
Dublin City North 2009.jpg|Ноуссайд район
Government Buildings, Dublin.jpg|Правительствону мекямы
National Museum of Ireland.jpg|Ирландияны миллет музейи
O'Connell Street Dublin & Jim Larkin.JPG|О'Коннел стрит Джим Ларкинни статуясы бла
Famine sculpture in front of the International Financial Services Centre Dublin 2006.jpg|Хакъла арасы финанс джумушла аралыкъ
Luas tram at Sandyford terminus - geograph.org.uk - 209515.jpg|Луас трамвай
Trinity College.jpg|Тринити колледж
Clerys 12-10-2006.jpg|Клерис мекям
Dub grafton st xmas.jpg|Графтон стрит
Aviva-stadium-at-lansdowne-road-dublin.jpg|Авива стадион
Croke park hogan stand.jpg|Кроук Парк стадион
Temple Bar Dublin at Night.jpg|Темпл Бар
Dublin cityscape looking east from the Guinness Building - geograph.org.uk - 64536.jpg|Гиннесс мекямдан кюнчыгъышха шахар пейзаж
Grand Canal Dublin 2006.jpg|Уллу Канал
DublinDocklands.jpg|Докла эм Хакъла арасы финанс джумушла аралыкъ
Moore Street market, Dublin.jpg|Мур стритде базар
Mansionhsedub.jpg|Лорд-мэрни резиденциясы
South_Anne_Street,_Dublin.jpg|Саут-Энн-стрит
Dublin Grafton street1.jpg|Графтон стрит


## Джибериуле
* Официальный сайт 
* Лорд-мэр Дублина в передаче «Послужной список» на «Эхо Москвы»
Эдисон, Томас Альфа

**То́мас А́лва Э́дисон** (; 11 февраль 1847, Майлан, Огайо штат — 18 октябрь 1931, Вест Оранж, Нью-Джерси штат) — бютеу дунияда белгили американ джаратыучу (ойлаб чыгъарыучу) эмда саудюгерди. Эдисон, АБШ-да 1893 патент эмда башха къраллада 3&nbsp;мингнге джууукъ патент алгъанды . Ол, телеграфны, телефонну, киноаппаратураны игилендиргенди, электрика лампаны эм биринчи, коммерция джетишимли вариантларындан бирин къурагъанды, биринчи электрика локомотивлени ишлегенди, электрониканы тамалын салгъанды, фонографны къурагъанды. 

Телефон ушакъны «алло» сёз бла башлай турургъа да ол теджегенди.

## Белгиле

## Джибериуле

* Томас Эдисон в кинохронике начала XX века 
* Краткая биография Томаса Эдисона 
* Биография Томаса Эдисона 
* Menlo Park Museum and Edison Memorial Tower 
* Thomas Edison National Historical Park (National Park Service) 
* Edison exhibit and Menlo Park Laboratory at Henry Ford Museum 
* Edison Museum 
* Edison Depot Museum 
* Edison Birthplace Museum 
* Thomas Edison House
Дублин (магъаналары)

* Дублин — Ирландия Республиканы ара шахарыды.
* Дублин графство — бусагъатдагъы Ирландияда (1994 джылдан бери) эки магъанасы барды:
** Дублин (графство-шахар) — административ графстводу, де-факто Дублинни тарих кесегиди.
** Дублин (адет графство) — адет графстводу, къурамында, Дублина графство-шахардан сора, дагъыда юч графство барды: Дун-Лэаре-Ратдаун, Къыбыла Дублин эм Фингал
* Дублин (Белорус) — Белорус Гомель областыны Брагин районуну Чемерис сельсоветинде элди.
* Дублин (Калифорния) — Калифорнияда (АБШ) шахарды.
Огъары Мара

**Огъары Мара** () — Къарачай-Черкесияны Къарачай районунда элди.

## Джибериуле
* Огъары Мараны Гум-Башы ауушдан кёрюнюмю (фото)
Милан

**Мила́н** (, ,  — «тюзню арасында») — Италияны шимал кесегини баш шахарыды, Италияны эм уллу региону Ломбардияны административ аралыгъыды эмда бютеу къралны финанс-экономика джаны бла ара шахарыды.

Талай ёмюрню *Майлянд* () атны джюрютгенди, бусагъатда ол, шахарны немец атыды.

Милан Ломбардияны кюнбатыш кесегинде орналыбды.

Шахар кеси (бегитилген административ бирим — коммуна) 182 кв. км. майдан алады эмда анда 1,3 млн адам джашайды.
Миланны шахар бёлгеси (округу) («Уллу Милан»), коммунаны тышына узакъ джайылады (эм бек — шимал бла кюнчыгъышха), 1 982 кв. км майдан алады эмда 3 707 210 адам халкъы барды (2001 джыл санаугъа кёре); 1991 джылда халкъы 3 738 685 адам болгъанды.

Миланны бусагъатдагъы мэри — Летиция Мораттиди (2006 джылдан бери).

Шахар, мода фирмала бла, виа Монтенаполеонеде тюкенле бла эмда Дуомо майдандагъы Виктор Эммануилни галереясында тюкенле бла белгилиди. Милан — моданы дуниялыкъ ара шахаларындан бириди.

## Тарихи

## Къарнаш шахарлары

*  Белу-Оризонти (), Бразилия
*  Бирмингем (), Англия, с 1974 года
*  Вифлеем (), Палестина, с 2000 года
*  Дакар (), Сенегал
*  Краков (), Польша
*  Лион (), Франция
*  Мельбурн (), Австралия
*  Монреаль (, ), Канада
*  Осака (), Япония
*  Сан-Карлу (), Бразилия
*  Санкт-Петербург, Россия (1961)
*  Сан-Паулу (), Бразилия
*  Тель-Авив (, ), Израиль
*  Торонто (), Канада
*  Франкфурт-на-Майне (), Германия, с 1971 года
*  Чикаго (), США (1973)
*  Шанхай (), Китай

## Джибериуле
* Муниципал кенгешни официал вебсайты 
* Милан Путеводитель по городу от Афиша. Ру 
* Отели Милана, агротуризм в Милан. 
* Милан на страницах интернет-газеты 
* Милан — достопримечательности, фото, карта, погода 
* Очерк по истории Милана
Милан (магъаналары)

## Топонимле
* Милан — Италияда шахар. 
* Милан — Италияны Ломбардия регионунда провинцияя.
* Милан герцогство — Шимал Италияда кърал болгъанды.

## Инсанла
* Милан IV — Сербияны королю.

## Башха
* Милан — футбол клуб. 
* Милан — итальян баскетбол клуб.
* Милан — Франция бла Германия бирге къурагъан танкалагъа къаршчы ракета комплекс.
* Милан (ат) — эркиши ат.
* Милана (ат) — тиширыу ат.
Вашингтон

**Вашингтон** — ингилиз тилли инсан атды: тукъум ат неда (азыракъ) адам ат, топоним да болады.

;Тукъум ат
* **[[Вашингтон, Адольфо]]** — американ профессионал боксёр.
* **[[Вашингтон, Букер Талиафер]]** — американ негрлени джарыкълау ючюн кюрешчи, оратор, политик, джазыучу.
* **[[Вашингтон, Гровер]]** — американ трубач эмда саксофонист.
* **[[Вашингтон, Дензел]]** — белгили американ актёр.
* **[[Вашингтон, Джордж]]** — АБШ-ны 1-чи президенти.
* **[[Вашингтон, Керри]]** — американ актриса.
* **[[Вашингтон, Марта]]** — Джордж Вашингтонну юй бийчеси, АБШ-ны тарихинде биринчи «биринчи леди».

;География объектле
* **[[Вашингтон (округ)]]** — АБШ-да талай округ
* **[[Вашингтон (штат)|Вашингтон]]** — АБШ-ны шимал-кюнбатышында штат, штатны ара шахары — Олимпия, эм уллу шахары — Сиэтл.
* **[[Вашингтон (айрымкан)|Вашингтон]]** — Мичиган кёлде айрымкан.
* **[[Вашингтон (тау)]]** — АБШ-ны тюрлю-тюрлю штатларында талай тауну аты.
* **[[Вашингтон (Колумбия округ)|Вашингтон]]** — шахар, АБШ-ны ара шахары (Колумбия федерал округда орналыбды).
* **[[Вашингтон (Пенсильвания)|Вашингтон]]** — Пенсильвания штатда шахар.
* **[[Вашингтон (Северная Каролина)|Вашингтон]]** — Шимал Каролина штатда шахар.

## Дагъыда къарагъыз
* **Вашингтон Навел** — апельсин сорт.
Теберди

**Теберди́** () — Къарачай-Черкесияда курорт шахарды. Уллу Кавказны шимал тёшлеринде, Черкесскеден 105 км къыбылада, Аскер-Сухум джолда орналыбды.

Аты, Теберди сууну атындан берилгенди. Шахар, бу сууну ёзенинде орналыбды.

Административ халда Къарачай шахаргъа бойсунубду.

## Халкъы

Шахарда 9,1 минг адам джашайды (2010). Асламысына къарачайлыла бла оруслуладыла.

## Тарихи
1925 джыл, къарачай элни орнунда былайда биринчи туберкулёз санаторий ачылгъанды. Артда, шахарда бек кёб санаторий эмда солуу юй ачылгъанды («Горное ущелье», «Клухори», «Азгек» турист база эм башхала).

1971 джылдан Теберди, шахар статусха иеди.

## Туризм бла солуу

Курорт, Теберди заповедникни территориясында орналыбды; шахарда, заповедникге аталгъан музей экспозиция барды.

Теберди — туризмни, альпинизмни эмда климат-бальнеологиялы багъыуну аралыгъыды. Гара суула бла багъыу бардырылады. Талай турист база бла санаторий барды.

Джаяу туризм пулярды. Талай маршрут барды, аланы ичинде, энчи хазырланыу бла снаряжение керек болмагъан маршрутла, сёз ючюн,  Бадукъ кёллеге маршрут.

## Джибериуле
* Теберди шахар 
* Россияны курортлары. Теберди 
* «Теберда» къонакъ юй
Теберди (магъаналары)

**Теберди**:

* **[[Теберди]]** — Къарачай-Черкесияда шахарды.
* **[[Теберди (суу)|Теберди]]** — Къарачай-Черкесияда сууду.
Теберди (суу)

**Теберди** () — Шимал Кавказда Къарачай-Черкесияда саркъгъан сууду, Къобанны сол джетегиди.

## Атыны къуралыуу

Сууну орус аты р. Теберда, XIX ёмюрню ал сюреминде джазылгъан къарачайча *Те(й)берди* сёзден къуралгъанды. *Теберди*(Те[йри] берди) элни атыбла, суугъада аталгъанды.

Алайа, бу топонимни талай тюрлю ангыларгъада болады. Бир вариантха кёре *Теберди*, «теберирге» деген этимден къуралгъада боллукъду. Ёзенде, Уллу Къарачайдан кёчгенле («теберилгенле») XVI—XVII ёмюрледе гитче элчикле къураб джашагъандыла. «Таб джерди» дегенден къуралыргъа боллукъду дегенле да бардыла. 

Дагъыда бир ангылатыу барды: сууну атын «те(йри) берди» деген сёзледен чыгъарадыла.

## География билгиле

Узунлугъу — 60 км, бассейнини майданы — 1080 км². Ызы — ууакъ ташлыды, уллу ташла бла тыйылыбды, чучхурлуду.
Баш Кавказ аркъадан саркъады эмда Къобан суугъа сол джанындан къошулады. Теберди, кёб суулуду, агъымы бек теркди, сууу уа башхагъа ушамагъан кёксюл бетли ариуду. Терен ёзени орман чегетле бла басылыбды эмда Кавказда эм ариуладан бириди. Ёзенде талай ариу тау кёл барды.

Суу ашамы къатышды, кёбюсюне (55 %) чыран-къарды (Тебердини бассейнинде 100 чакълы бир чыран барды). Эм уллу суулулугъу июль — августдады. Сууну орта джоюлууу (аягъындан 45 км-де) 27,2 м³/с.

Теберди сууда Теберди курорт шахар бла Къарачай шахар орналыбдыла.

Ёзен бла Аскер-Сухум джол ётеди.

Тебердини огъары кесегинде — Теберди заповедник орналыбды. Сууну бассейнинде альпинист лагерле бла турист базала бардыла.

## Джибериуле
* Уллу совет энциклопедияда статья 
* Теберди сууну баш джаныны суратлары (Доммайны джанындан кёрюнюмю)
Рим

**Рим** ( ) — Италияны ара шахарды, Рим провинция бла Лацио областны административ аралыгъыды. Тибр сууда орналыбды. Узакъда болмагъан эмда де-факто Рим бла бирлешген Фьюмичино шахар бла Рим-Фьюмичино шахар агломерацияны къурайды. Халкъы — 2,74 млн адамды (Рим-Фьюмичино агломерацияда — 3 млн адам чакълы бир).

Рим, дунияда эм къарт шахарладан бириди, Рим империяны эски ара шахарады. Аны ючюн Римге «ёмюрлюк шахар» дейдиле. Дагъыда Римге «джети дуппурда шахар» дейдиле. Алгъа бурун джерлешим, Палатин дуппурда болгъанды, андан сора аны къатындагъы дуппурлада да — Капитолий бла Квириналда — орналыб башлагъандыла. Бираз кечирек, арт тёрт дуппурда (Целий, Авентин, Эсквилин эм Виминал) джерлешимле къуралгъандыла.

## Экономика
## Сурат галерея

Forum Romanum Vespasian.JPG|Рим Форум
Trevi fountain 2008.jpg|Треви фонтан
Rom (IT), Kolosseum -- 2024 -- 0610.jpg|Рим Колизей
Piazza Navona w Rime.JPG|Навона майдан
PIAZZA DEL POPOLO VISTA AEREA.jpg|Пьяцца дель Пополо
Castillo Sant'Angelo.jpg|Сыйлы Мёлекни къаласы
Altar della Patria September 2015-1.jpg|Витториано
Roma-san giovanni 03.jpg|Сан-Джованни ин Латерано
Fountain of Carlo Maderno on Piazza San Pietro at night.jpg|Сыйлы Пётрну майданы
Basilica di San Pietro, Rome.jpg|Сыйлы Пётрну собору
Pantheon Front.jpg|Пантеон
Spanish.steps.arp.jpg|Испанияны майданы


## Къарнаш шахарлары

Римни 1956 джылдан бери джангыз къарнаш шахары барды:
*  Париж, Франция 
:
:
:«Джангыз Парижди Римни сыйына джетген; Джангыз Римди Парижни сыйына джетген.»

**Партнёр шахарлары:**
*  Афинле (), Греция
*  Пекин (), Къытай (23 октябрь 1997)
*  Каир (), Мисир
*  Киев (), Украина (1999)

## Джибериуле

* Римни официал сайты 
* Римни музейлерини сайты 
* ItalyNews.ru Италияны юсюнден орус тилде портал
Рим (магъаналары)

**Рим**:

* **[[Рим]]** — Италияны (озгъанда — Рим империяны) ара шахары.
* **Рим** — Рим империяны ушакъда белгилениую.
* **[[Рим (фильм)]]** (, ) — кинокомедия, драма, Италия — Франция, 1972 джыл. Режиссёру — Федерико Феллини.
* **[[Рим (телесериал)]]** () — тарих драма жанрда 22-сериялы телесериал (2005).

## Дагъыда

* **[[Буруннгу Рим]]** () — Буруннгу дунияны эмда атникликни баш цивилизацияларындан бири, аты, баш шахарыны аты бла берилгенди.
* **Экинчи Рим** — Рим империяны 330-395 джыллада ара шахары болгъан Константинополну атларындан бири.
* **[[Ючюнчю Рим]]** — Европада дин-историософия эмда политика идея.
* **[[Рома]]** (магъаналары)
* **[[Ром (магъаналары)]]**
* **[[Рум]]** (магъаналары)
Зеленчук

**Зеленчук** () — Къарачай-Черкесияда станседи, Къарачай-Черкесияны Зеленчук районуну административ аралыгъыды.

Халкъы — 21,0 минг адамды. Стансе, республикада эм уллу эл джерлешимди эмда Россияды 20-чыды.

## Джибериуле

* Зеленчук стансени официал болмагъан сайты 
* Фотогалерея 

## Белгиле
Вена (магъаналары)

**Ве́на**:

* **[[Вена]]** — шахар, Австрияны ара шахары.
* **[[Вена (суу)]]** — Вена шахарда суу (черек).
* **«[[Вена (сыра бишириучю компания)|Вена]]»** — сыра бишириучю компания (Санкт-Петербург).
* **[[2С31 «Вена»]]** — 120-мм-ли россиялы кеси джюрюген топ.
Вена (суу)

**Вена суу**, Австрияда кеси бла бир атлы шахарны юсю бла саркъады эмда Дунайгъа къошулады. Сууну узунлугъу — 34 км, андан 15 км — шахарны чеклериндеди. Венаны бассейни 230 км² чакълы бирди эмда шахарны кесеги бла Вена Чегетни кесегин алады.

Сууну башы, Вена чегетни кюнбатыш кесегинде орналыбды. Суу, шахарны аралыгъыны кюнчыгъыш кесегинде («Уранияны» — окъуу аралыкъ эмда обсерваторияны къатында) Донауканалгъа (Дунайны дженги) къошулады.

Шахарны ичинде сууну ызы, къуру бетон плитала бла къуралгъанды дерге боллукъду. Ыз, ёлетни да келтириучю уллу суу басыуланы тохтатыр умут бла, 1895 бла 1899 джылланы арасында алай джарашдырылгъанды.
Донауканал

thumb|right|Донауканал къышда
**Донауканал** ( — «Дунай илипин») — Венада Дунайны дженгиди, джасалгъан илипин тюлдю.  Дёблингде тамал ыздан айырлыб, Зиммерингде ызына къошулады, алай бла Венаны эки районундан — Бригиттенау бла Леопольдштадтдан айрымкан къурайды. Донауканалны узунлугъу — 17,3 км.

Дунайча болмай, Донауканал, Венаны аралыгъы — Ич шахар бла чеклешеди. Бу районда аннга Вена суу къошулады.

Немец тилде  ат (1700 джылдан бери хайырланнган), ачыкъ канализация бла ассоциацияла чыгъарады.  Аны себебли, Донауканалны талай кере атын ауушдурургъа кюрешгендиле, сёз ючюн,  (Гитче Дунай) деб, алай а джетишимсиз.
Джангы Къарачай

**Джангы Къарачай**, **Джангы эл** неда **Акъ къала** () — Россияны Къарачай-Черкес Республикасыны Къарачай районунда шахар типли посёлокду.

Посёлокда джашагъанланы саны —  2,1 минг адамды (2010 джыл).

## Тарихи
1909 джыл тамалы салыннганды. Алгъа, орусча аты **Воронцово-Карачаевский** болгъанды. Эл, Теберди суу Къобан суугъа къошулгъан джерден кесек тюбюрекде орналыбды.

Шахар типли посёлок статусха 1958 джылдан иеди.

## Топография карта
* K-37-12 Карачаевск картаны бети. Масштабы: 1 : 100 000. Джерни халы: 1990 джыл. Чыгъкъаны: 1995 дж.

## Джибериуле
* https://web.archive.org/web/20100103095302/http://real-alania.narod.ru/alanialand/B1/2qar/2kar1.htm
* https://web.archive.org/web/20071217090633/http://balkaria.info/library/t/tekeev/gl2.htm
* terrus.ru — база данных России 

## Белгиле
Къарачай район

**Къарачай муниципал район** (, , ) — Къарачай-Черкес Республиканы къурамына кирген административ районду.

Административ аралыгъы — районну къурамына кирмеген Къарачай шахарды.

## Географиясы

Районну майданы — 3916 км². Район, республиканы тау бёлгесинде, Баш Кавказ бла Къаялы аркъаланы ортасында орналыбды. Эм мийик джери — Минги тауну кюнчыгъыш тёппесиди (5642 м), районну территориясында Кюнбатыш Кавказны эм мийик джери — Доммай-Ёлген къая орналады.

## Тарихи

1943 джыл Къарачай автоном областны кетерилиниуюню эсеби бла, алгъыннгы областны бусагъатдагъы Къарачай районнга джууукъ келишген эки району (Микоян бла Учкулан районла), Гюрджю ССР-ге берилгендиле, анда ала Клухор районну къурагъандыла.

СССР-ни Огъары Кенгешини Президиумуну 1955 джылны 14 мартындан Указы бла район, РСФСР-ге къайтарылгъанды эмда Ставрополь крайны къурамына киргенди. 1957 джыл Къарачай-Черкес автоном областны къуралгъанындан сора, Къарачай ат бла, район бу автоном областны къурамына киргенди.

## Административ бёлюнюую
**Къарачай районну** къурамына киредиле:
* **шахар джерлешимле**
# Джангы Къарачай шахар джерлешим
# Правокубанск шахар джерлешим
* **эл джерлешимле**
# Огъары Мара эл джерлешим — Огъары Мара эл
# Огъары Теберди эл джерлешим — Огъары Теберди эл
# Джингирик эл джерлешим — Джингирик эл
# Ташкёпюр эл джерлешим — Ташкёпюр эл
# Къарт-Джурт эл джерлешим — Къарт-Джурт эл
# Коста Хетагурова эл джерлешим — Коста Хетагурова эл, Восток хутор 
# Къумуш эл джерлешим — Къумуш эл
# Тёбен Мара эл джерлешим — Тёбен Мара эл
# Тёбен Теберди эл джерлешим — Тёбен Теберди эл
# Джангы Теберди эл джерлешим — Джангы Теберди (Сынты) эл 
# Учкулан эл джерлешим — Учкулан эл, Огъары Учкулан эл
# Хумара эл джерлешим — Хумара эл, Белая Гора  посёлок, Къубран посёлок
# Хурзук эл джерлешим — Хурзук эл

## Халкъы
Районда джашагъанланы саны — 30,4 минг адамды (2010).

Миллет къурамы:

## Экономикасы

## Дагъыда къарагъыз
* Къарачай-Черкесияны административ бёлюнюую
* Къарачай-Черкесияны джерлешимлери

## Джибериуле
* Къарачай-Черкесияны официал сайты
* Къарачай-Черкесияны административ-территориял бёлюнюую
* Къарачай шахарны официал сайты
Джёгетей Аягъы

**Джёгетей Аягъы** (, , ) — Россияда шахарды (1975 джылдан бери), Къарачай-Черкесияны Джёгетей Аягъы районуну административ аралыгъыды.

Къобан сууну онг джагъасында, Черкесске шахардан 15 км узакълыкъда орналыбды. Шахарда джашагъанланы саны — 29,9 минг адамды (2010).

Джёгетей, Невинномысскдан келген темир джол ызны ахыр станциясыды. Джёгетей Аягъында, Къобандан Уллу Ставрополь илипин башланады. Джёгетей Аягъыны къурамына, «Южный» теплица комбинат бла бирге ишленнген Московский микрорайон киреди.

## Экономикасы
* Темир-бетон затланы заводу
* Цемент завод
* Тытыр завод
* Силикат кирпични заводу

## Халкъы

## Джибериуле
* Джёгетей Аягъыны официал болмагъан сайты

## Белгиле
Абаза тил

**Абаза тил** (*Абаза Бызшва*) — абазалыланы тиллериди, хачыпсы-адыг тилледен бириди. Асламысына Къарачай-Черкесияда джайылгъанды, республиканы 5 официал тилинден бириди. Россияда 2002 джылдагъы Бютеу Россиялыкъ халкъны санаугъа кёре абаза тилде сёлешгенлени саны 38 247 адам болгъанды, Тюрк де уа — 10 000 адам чакълы бирди (1995).

Абаза тил, хачыпсы тилге эм джууукъ тилди.

## Диалект бёлюнюую

* ашхар диалект:
** кувин сёзлеу
** апсуа сёзлеу
* ашуй диалект:
** кубина-элбургъан сёзлеу
** красновосток сёзлеу

Диалектлени фонетиканы системасында да, лексикада да эмда грамматикада да башхалыкълары барды. Хар диалектде экишер сёзлеу айырылады. Диалектледе сёлешгенлени бир-бирлерин ангылау бла проблемалары джокъду.

Бусагъатда бар болгъан тилледен абаза тилге эм джууукъ хачыпсы тилди. Специалистлени ойларына кёре протоабаза тил, прототилден (абаза бла хачыпсы тилни орта бабасындан) VIII—XII ёмюрледе айырылгъанды.

## [[Джазма]]сы

Абаза тилге джазыу система 1932 джыл латиницаны тамалында къуралгъанды, 1938 джылда уа кириллицагъа кёчюрюлгенди:

Абаза тилде «Абазашта» газет чыгъады.

## Джибериуле

* Абаза тилде газет
Гитче Къарачай район

**Гитче Къарачай муниципал район** (, ) — Къарачай-Черкес Республиканы къурамында административ районду.

Административ аралыгъы — Ючкекен элди.

## Географиясы
Районну майданы — 1,365 минг км².

## Тарихи
Гитче Къарачай район 1922 джыл къуралгъанды эмда башха районла бла бирге Ставрополь крайны Къарачай автоном областыны къурамына киргенди. Ол кёзюуде, районну аралыгъы (къурамына кирмегенлей) — Нарсана шахар болгъанды. 1957 джылда, Къарачай-Черкес автоном областны къуралгъанындан сора, районну аралыгъы Ючкекен элге кёчюрюлгенди.

## Административ бёлюнюую
**Гитче Къарачай районну** къурамына киредиле:
* **эл джерлешимле**
# Джагъа эл джерлешим — Джагъа эл
# Кичи-Балыкъ эл джерлешим — Кичи-Балыкъ эл, Схауат эл
# Красный Восток эл джерлешим — Красный Восток эл
# Красный Курган эл джерлешим — Красный Курган эл, Акъсуу посёлок, Коммунстрой посёлок
# Къызыл-Покун эл джерлешим — Къызыл-Покун эл
# Первомайск эл джерлешим — Первомайск эл
# Римгорка эл джерлешим — Римгорка эл
# Терезе эл джерлешим — Терезе эл
# Ючкекен эл джерлешим — Ючкекен эл, Водовод посёлок 
# Элкъуш эл джерлешим — Элкъуш эл

## Халкъы
Районда джашагъанланы саны — 40,0 минг адамды (2010).

Халкъны миллет къурамы:

## Экономикасы

## Белгили адамлары
* Чочуланы Адамейни джашы Харун (1919—1987) — Уллу Ата Джурт къазауатха къатышхан, Россия Федерацияны Джигити (ёлгенинден сора берилгенди).

## Дагъыда къарагъыз
* Къарачай-Черкесияны административ бёлюнюую
* Къарачай-Черкесияны джерлешимлери

## Джибериуле
* Къарачай-Черкесияны официал сайты 
* Къарачай-Черкесияны административ-территориял бёлюнюую 
* Гитче Къарачай районну официал сайты 
* Ючкекен эл муниципал къуралышны официал сайты
Акъсуу (Къарачай-Черкесия)

**Акъсуу** () — Россия Федерацияны Къарачай-Черкес Республикасыны Гитче Къарачай районунда посёлокду. Красный Курган эл джерлешимни къурамына киреди.
Адыге-Хабль район

**Адыге-Хабль муниципал район** (, , , ) — Къарачай-Черкес Республиканы къурамында  административ районду.

Административ аралыгъы — Адыге-Хабль элди.

## Географиясы
Районну майданы — 531 км².

## Тарихи

1947 джылда Икон-Халкъ район болгъанды. 1957 джылда Икон-Халкъ районну аты Адыге-Хаблге ауушдурулгъанды.

## Административ бёлюнюую
**Адыге-Хабль районну** къурамына киредиле:
* **эл джерлешимле**
# Адыге-Хабль эл джерлешим — Адыге-Хабль эл
# Апсуа эл джерлешим — Апсуа эл, Баралки эл, Дубянский хутор, Спарта эл
# Грушка эл джерлешим — Грушка хутор, Абаза-Хабль эл, Мало-Абазинск эл, Тапанта эл
# Садовый эл джерлешим — Садовый эл
# Старо-Кувинск эм джерлешим — Старо-Кувинск эл, Вако-Жиле эл
# Эрсакон эл джерлешим — Эрсакон эл, Киево-Жураки хутор, Ново-Кувинск эл

## Халкъы
Районда джашагъанланы саны — 11,9 минг адамды (2010).

## Экономикасы

## Дагъыда къарагъыз
* Къарачай-Черкесияны административ бёлюнюую
* Къарачай-Черкесияны джерлешимлери

## Джибериуле
* Къарачай-Черкесияны официал сайты 
* Къарачай-Черкесияны административ-территориял бёлюнюую
Адыге-Хабль

**Адыге-Хабль** (, , ) — Къарачай-Черкесияда элди, Адыге-Хабль районну административ аралыгъыды.

Эл, Гитче Инджик сууну онг джагъасында, Черкесске шахардан 20 км шимал-кюнбатышда, Эркен-Шахар темир джол станциядан 6 км къыбылада  орналыбды.

Элде джашагъанланы саны — 3,6 минг адамды (2002).

## Экономикасы
* Бышлакъ завод эмда ашарыкъ промышленностдан башха предприятиеле.

## Белгили адамлары

* Станислав Дерев (1947-2006) — , «Адыгэ Хасэ» черкес  тамадасы. Черкесске шахарны алгъыннга мэри, Къарачай-Черкес Республикадан  члени.

## Джибериуле
* Географияны институту: Адыге-Хабль
Ла-Манш

**Ла-Ма́нш** ( — дженг), неда **Ингилиз ** () — Уллу Британия айрымкан бла Францияны арасында ачыкъ богъазды.

## География орналыуу
Па-де-Кале бла бирге, Шимал тенгизни Атлантика океан бла байлайды. Узунлугъу — 578 км, кюнбатышда кенглиги — 250 км, кюнчыгъышда — 32 км, фарватерде эм гитче теренлиги — 23,5 м. Ла-Маншны тюбю бла (Дувр бла Калени арасында) тоннель ишленнгенди (саулай узунлугъу — 52,5 км, аны ичинде 38 км ачыкъ богъазны тюбю бла). Баш портлары: Портсмут, Саутгемптон, Гавр, Шербур.

## Ла-Маншны джюзюб ётюу

1875 джылда, тарихде биринчи болуб, Ла-Манш ачыкъ богъазны британ джюзюучю Мэттью Уэбб 21 сагъат бла 45 минутха джюзюб ётгенди. Биринчи тиширыу (Гертруда Эдерле, АБШ), 1926 джылда 14 сагъат бла 39 минутха ётгенди.
Абаза район

**Абаза муниципал район** (, )  — Къарачай-Черкес Республиканы къурамына кирген административ районду.

Административ аралыгъы — Инжич-Чукун элди.

## Географиясы

Районну майданы — 182 км².

## Тарихи

Район, абазалыланы Къобан, Джёгетей Аягъы эмда Хабез районлада энчи джашагъан эллеринде ётген референдумну эсеби бла 2006 джылны  1 июнунда къуралгъанды. Муну аллы бла, 2005 джылны июнунда Черкесскеде абазалыланы протестлери ётгенди эмда Абаза халкъны Джыйылыуу 2005 джылны 27 июнунда, бютеу онюч абаза элден да, «Южный» комбинатны да Кубина элни чеклерине киргизтиб, Абаза район къураргъа теджегенди.

Джангы районну къурамына беш эл киргенди — Кубина эл (Джёгетей Аягъы район), Псыж бла Къара-Паго эл (Къобан район), Элбургъан бла Инжич-Чукун эл (Хабез район).

Абаза районну власть эмда оноу этиу органлары бютеулей 2009 джылны 1 январына къуралыб бошагъандыла.

## Административ бёлюнюую
**Абаза районну** къурамына киредиле:
* **эл джерлешимле**
# Инжич-Чукун эл джерлешим — Инжич-Чукун эл
# Къара-Паго эл джерлешим — Къара-Паго эл
# Кубина эл джерлешим — Кубина эл
# Псыж эл джерлешим — Псыж эл
# Элбургъан эл джерлешим — Элбургъан эл

## Халкъы
Районда джашагъанланы саны — 13,3 минг адамды (2010).

## Экономикасы

## Дагъыда къарагъыз
* Къарачай-Черкесияны административ бёлюнюую
* Къарачай-Черкесияны джерлешимлери

## Джибериуле
* Абаза районну официал сайты
* Къарачай-Черкесияны официал сайты
* Къарачай-Черкесияны административ-территориял бёлюнюую
Антанта (магъаналары)

**Анта́нта** () — аскер-политика бирликлени аты.

* **[[Антанта]]** —  Франция, Россия империя эмда Уллу Британия къурагъан аскер-политика блок.
* **[[Балтий Антанта|Балтий Антант]]** — Литваны, Латвияны эмда Эстонияны арасында къабыл этилген, ишбирлик, разылыкъ эмда бир-бирге болушлукъну юсюнден пакт.
* **[[Балкан Антанта|Балкан Антанта]]** — Грецияны, Румынияны, Тюркню эмда Югославияны аскер-политика бирликлери.
* **[[Джерле арасы тенгиз Антанта|Джерле арасы тенгиз Антанта]]** — Уллу Британияны, Италияны эмда Австрия-Маджарны политика бирликлери.

## Башха
* **[[Антанта (оюн)|Антанта]]** — Биринчи дуния къазауатха аталгъан компьютер оюн.
Зеленчук район

**Зеленчук муниципал район** (, )  — Къарачай-Черкес Республиканы къурамына кирген административ районду.

Административ аралыгъы — Зеленчук станседи.

## Географиясы

Районну майданы — 2931 км².

## Тарихи

1922 джылны 12 январында Къарачай-Черкес автоном область къуралгъанды, Зеленчук район алгъа аны къурамына киргенди, 1926 джылдан а уа Къарачай автоном областны къурамында болгъанды.

## Административ бёлюнюую
**Зеленчук районну** къурамына киредиле:
* **эл джерлешимле**
# Архыз эл джерлешим — Архыз эл, Тёбен Архыз посёлок
# Даусуз эл джерлешим — Даусуз эл, Тёбен Ермоловка эл, Хуса-Къарданик эл
# Зеленчук эл джерлешим — Зеленчук стансе, Лесо-Кяфарь хутор
# Исправна эл джерлешим — Исправна стансе, Ново-Исправненский хутор, Фроловский хутор
# Къарданик эл джерлешим — Къарданик стансе
# Къызыл-Октябрь эл джерлешим — Къызыл-Октябрь эл
# Морх эл джерлешим — Морх эл
# Сторожевой эл джерлешим — Сторожевой стансе, Эки суу арасы эл, Къобу-Башы эл
# Хасаут-Греческое эл джерлешим — Хасаут-Греческое эл

## Халкъы
Районда джашагъанланы саны — 49,0 минг адамды (2010).

## Экономикасы

## Дагъыда къарагъыз
* Къарачай-Черкесияны административ бёлюнюую
* Къарачай-Черкесияны джерлешимлери

## Джибериуле
* Къарачай-Черкесияны официал сайты
* Къарачай-Черкесияны административ-территориял бёлюнюую
* Зеленчук стансени сайты
Король Фахдны кёпюрю

**Король Фахдны кёпюрю** (, ) —  Эль-Хубар шахарны (Сауд Арабия) Бахрейн (айрымкан кърал) бла байлагъан, кёпюрле бла плотиналадан комплексди. Кёпюрге ат, Сауд Арабияны королю Фахд ибн Абдель Азиз ас-Саудну аты бла берилгенди.

Объектни ишлениуюню юсюнден келишимге 1981 джылны 8 июлюнда къол салыннганды, юч джылдан ишлениб башланнганды. Король Фахд бла шейх Иса ибн Салман аль-Халифа, 1982 джылны 11 ноябрында кёпюрню тамалына биринчи ташны салгъандыла. Кёпюр, 1986 джылгъа ишлениб бошагъанды, 25 ноябрда ачылгъанды.

Проект, бютеулей Сауд Арабияны ачхасына этилгенди, 1,2 миллиард американ доллар джоюлгъанды. Кёпюрню юсю бла салыннган тёрт ызлы джолну 25 километр узунлугъу барды.

Кёпюрлени комплекси юч кесекге бёлюнеди: Эль-Хубар шахардан Сауд Арабия бла Бахрейнни чегиндеги джасалгъан айрымкангъа элтген юч кёпюр (аланы ичинде 5194 метрли эм узун кёпюр); джасалгъан айрымкандан Умм аль-Насан айрымкангъа элтген кёпюр; эмда Умм аль-Насанны Бахрейн айрымкан бла байлагъан дагъыда бир кёпюр.

2003 джылны февралында Король Фахдны кёпюрюнде Бахрейнни полициясы, Аль-Каида террорист организация бла байламлы болгъан беш адамны арестге алгъанды.

## Джибериуле

* Кёпюрню официал сайты  
* King Fahd Causeway at ''Saudinf.com''
Прага

**Пра́га** ( ) — Чехияны ара шахарыды.

X ёмюрден бери Чех къралны ара шахарды. 1918 джыл Чехословак Республиканы ара шахары болгъанды. 1960-1992 джыллада — Чехословак Социалист Республиканы ара шахары, 1993 джылны январындан — Чех Республиканы ара шахарыды.

Андан сорада Прага, Орат Чех крайны эмда аны эки районуну — Прага-Кюнчыгъыш бла Прага-Кюнбатышны административ аралыгъыды. Прага, не районланы, не крайны къурамына кирмейди — шахарда аланы административ органлары орналадыла.

Шахарны приматору (башчысы) — Богуслав Свободады, Граждан демократ париядан 2010 джыл сайланнганды.

## Галерея

Пражский Град.jpg|Карлны кёпюрюнден Прага къаланы кёрюнюмю 
MalaStranaFromHill.jpg|Мала странаны юй башларыны кёрюнюмю
PragueCathedral03.jpg|Сыйлы Витни собору
Hradschinpatz mit Burg und Veitsdom 00 2003-12-24.jpg|Прага къалагъа парад кириш 
Vltava in Prague.jpg|Карлны кёпюрю эмда эски шахарны башха кёпюрлери
Hradschin Prag.jpg|Прага къала кёрюнюмю
Wenceslas Square.jpg|Вацлав майдан
Praha, Střížkov, stanice metra Střížkov, nástupiště II.jpg|Прага метро
Skoda 14T 9149.JPG|Škoda 14T трамвай Праганы аралыгъында


## Къарнаш шахарлары
Праганы къарнаш шахарлары быладыла:
*  Афинле, Греция
*  Бамберг, Германия
*  Барселона, Испания
*  Берлин, Германия (1995)
*  Бильбао, Испания
*  Брюссель, Бельгия
*  Буэнос-Айрес, Аргентина
*  Гамбург, Германия
*  Каир, Мисир
*  Киото, Япония
*  Москва, Россия
*  Нюрнберг, Германия
*  Париж, Франция
*  Санкт-Петербург, Россия (1992)
*  Тайбэй, Тайвань
*  Феникс, АБШ
*  Майнда Франкфурт, Германия
*  Чикаго, Иллинойс, АБШ (1990)
*  Ясло, Польша

### Официал болмагъан
*  Бирмингем, Ингилиз
*  Братислава, Словакия
*  Будапешт, Маджар
*  Хельсинки, Финляндия
*  Копенгаген, Дания
*  Лиссабон, Португалия
*  Роттердам, Нидерландла
*  Рига, Латвия
*  Вена, Австрия
*  Вильнюс, Литва

## Джибериуле

* Прага ратушаны информацион сервери 
* Праганы официал порталы 
* Прага WikiMAPIA-да
* Легенды старой Праги 
* Улицы Праги: история и современность 
* Обзор транспортного комплекса Праги 
* История уличного освещения Праги
Итил

**Итил** неда **Волга** (, , , , , ) — Россияны Европадагъы кесегинде саркъгъан сууду. Европаны эм узун сууду эмда Джерни эм узун сууларындан бириди. Эски аты — **Эдилди**. Узунлугъу 3500 км болгъан Волга, Москва бла Санкт-Петербургну арасындагъы Валдай мийикликде тууады. Тенгиз дараджасындан 28 м алаша болгъан Каспий тенгизге агъады. Валдай дуппурладагъы кёб кёл бла мырдыладан чыкъгъан сууланы бир джерге джыйылыб къуралгъан Волга, Ржев шахардан башлаб  джараулу болады. Москва  бла бирлешгенинден сора кенглиги 230 метр болады. Андан ары сууда кемечилик тохтаусузду. Итилни юсюнде беш плотина ишленибди.

Дон суугъа 72 километрге джууукълашхан джеринде эки сууну арасында канал къазылгъанды, ол каналны кючю бла Азау тенгиз бла Каспий тенгизлени арасында байлам болады. Каспий тенгизге 50 км джетгинчи Итиль, 200-ден артыкъ дженнге юлешинеди. Бу дельтаны кенглиги 100 километрден кенгди.

Итилни бассеини — 1 360 000 км² чакълы бирди. Россияны халкъыны уллу бёлюмю бу бассейнде джашайды.

Итил къышны юч айында бузлайды. Итилни джагъаларында Россияны бек магъаналы портлары бла сатыу-алыу аралыкълары орналгъанды. Аладан эм белгилиле: Тёбен Новгород, Къазан, Самара эм Волгоград. Орта ёмюрледен бери саудюгер джол болгъан Итил, бюгюн да улоу джолду.

## Белгиле
Монгол Халкъ Республика

**Монгол Халкъ Республика** (МХР; ) — 1924 джылдан 1992 джылгъа дери Орта Азияда орналгъан социалист кърал болгъанды. Халкъ властны огъары органы — Уллу халкъ хурал болгъанды.

## Дагъыда къарагъыз

* Менджанг
* Халхин-Голда сермешиуле
* Монголия Экинчи дуния къазауатда
* Совет-япон къазауат
* Монголия
Прага (магъаналары)

**Пра́га:**
* Прага — Чехияны ара шахары.
* Прага — Словакияда Лученец шахарны къатында эл.
* Прага — Варшаваны району.
* «Прага Гостиварж» —Прагада компания.
* «Прага» — Россияда популяр болгъан тортну аты.
Корея

**Коре́я** — Корей джарымайрымкан бла къатындагъы айрымканладан къуралгъан эмда орта культура-тарих осуйлукъ бла байланнган география территорияды. Алгъын — бир кърал болгъанды. Шималда Къытай бла эмда Россия бла чеклери барды. Кореядан кюнчыгъышда Япон айрымканла орналадыла.

1945 джыл Япония Экинчи дуния къазауатда хорланнганындан сора, ол заманда Японияны провинциясы болгъан Кореяны территориясы, аскер джууаблылыкъны эки зонасына юлешилиннгенди: совет — 38° ш. к. параллелден шималгъа эмда америка — ол параллелден къыбылагъа. Андан сора, 1948 джылда бу эки зонаны территорияларында эки энчи кърал къуралгъанды — къыбылада Корея Республика эмда шималда Корей Халкъ-Демократ Республика.

Кореяны территориясы — 220,8 минг км². Эки корей къралны да халкъыны саны бирге 70 млн адам чакълы бирди, халкъны 99 % корейлиледиле. Дин тутханла, кёбюсюне буддистледиле эмда христианладыла.

## Дагъыда къарагъыз
* Корея Республика (Къыбыла Корея)
* Корей Халкъ-Демократ Республика (Шимал Корея)
* Корейлиле

## Литература
* 
* 

## Джибериуле

* Сайт о Корее и корейцах 
* Андрей Ланьков «Хаотические заметки корееведа о Корее» 
* Сайт историка Сергея Владимировича Волкова 
* Сайт С. О. Курбанова «О Корее»
Корея (магъаналары)

* Корея — Корей джарымайрымкан бла къатындагъы айрымканладан къуралгъан эмда орта культура-тарих осуйлукъ бла байланнган география территорияды;
* Корей джарымайрымкан;
* Корей Халкъ-Демократ Республика (Шимал Корея) — Корей джарымайрымкан шимал кесегинде къралды;
* Корея Республика (Къыбыла Корея) — Корей джарымайрымкан къыбыла кесегинде къралды;
* «Корея: Унутулгъан къазауат» — компьютер оюн;
* «Корея» (журнал) — КХДР-де кёзюулю чыкъгъан журналды;
* «Корея бюгюнлюкде» (журнал) — КХДР-де, орус, къытай, ингилиз, немец, француз, испан эмда араб тилледе кёзюулю (ай сайын) чыкъгъан журналды. ISSN 04544072;
* «Джангы Корея» — харыйыкълыкъ газет;
* «Korea» — музыка къауум.
Варшава (магъаналары)

**Варша́ва**:

* Варшава — Польшаны ара шахары
* Фредерик Шопен атлы Варшава аэропорт
* Варшава —  Алтай крайны Змеиногорск районунда посёлок
* «Варшава» () — «Победа» автомобилни поляк лицензион клону 
* Варшава (концентрацион лагерь)
Афинле (магъаналары)

**Афи́нле**:

* Афинле — Грецияны ара шахары.
* Афинле (номархия) — Грецияны административ бирими.
* Афинле — Краснодардан рок-къауум .

## Дагъыда къарагъыз

* Атенс — АБШ-да талай джерлешимни аты.
* Шпрееде Афинле — Берлинни чам аты.
Палестина

**Палести́на** ( — *Филистин*, ,  — *Пелешет*) — Джууукъ Кюнчыгъышда тарих регионду. Бусагъатдагъы Газа секторну, Израилни, Голан мийикликлени, Иордан сууну кюнбатыш джагъасыны эмда Иорданияны территорияларына келишеди.