open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Биринчи декабрь къозгъалыу

**Биринчи декабрь къозгъалыу** () — Эстонияда властны коммунистле бла къолгъа алыргъа излеб къуралгъан къозгъалыуду. 

Коммунистле 20 чакълы бир адамны ёлтюредиле, аланы ичинде Эстон Республиканы байлам джолларыны министри Карл Карк да болады. Къозгъалыу ол кюн огъунакъ дженгилгенди.  250-300 коммунистден 12 ёлтюрюлгенди. 2-3 айны ичинде талай джюз адам коммунистлеген джанлы болгъан бла терслеб асылады. 2 мингден аслам адам тутулады.
## Белгиле
Къыбыла-Американ Миллетлени Бирлиги

**Къыбыла-американ миллетлени бирлиги** (, , , ) (башха аты — **Куско декларация**) — Къыбыла Американы къраллары 2004 джылны 8-чи декабрында къурагъан политика эмда экономика организацияды.
## Къуралыууну тарихи
Джангы организацияны къуралыуун декларациясы Куско шахарда бардырылгъан 12 къралны саммитинде алыннганды.

Аннга Къыбыла-американ ортакъ сауданы къраллары (Аргентина, Бразилия, Парагвай эм Уругвай), Анд биригиуню (Боливия, Венесуэла, Колумбия, Перу эм Эквадор), эмда  Чили, Гайана бла Суринам киредиле.

Гайана бла Суринам декларациягъа къол салсала да, организациягъа кирмегендиле. 

Бу бирликни къурауда эм бек джан аурутханла Перу бла Бразилияны алгъыннгы президентлери Алехандро Толедо блаЛуис Инасиу Лула да Силва болгъадыла.

Декларацияда Латин Американы къралларыны интеграциягъа, бирликге эмда бирикген келеджекге талпыгъанларын белгилейди. Джангы бирликни баш нюзюрю - 15 джылны ичинде экономикланы толу интеграциясы эмда эркин сатыу-алыуну зонасын къурауду.

Планланнга кёре ал заманда Бирлик къошулгъан къралланы ишлерини политика координациясы этилликди. Келлик заманда уа ортакъ институтла къураллыкъдыла - министрлерини совети, ортакъ парламент, сюд.

Тарихли декларациягъа къол салыннга джер - Перуну Андларында орналгъан Куско шахар болгъанды. Айтыулагъа кёре бу шагъарды инклени башчысы Манко Капак къурагъанды, кечирек бу шахар инклени империялары — Тауантинсуйюну ара шахары болады. Ол Христофор Колумбха деричи Америкада эм уллу кърал болгъанды.

Декларациягъа къол салыу испан конкистадорланы Симон Боливар башчылыкъ этген латин-американ аскерле Аякучода сермешиуде дженнгенини 180 джыллыгъына аталгъанды.
## Айныуу
2008 джылны 23-чю майында Бразилияда баргъан UNASUR саммитде Европарлмент кибик келечилик орган къурауну юсюнден бегим аладыла.

2008 джылны 16-чы декабрында Сальвадор шахарда (Бразилия) кёзюусюз саммитде Къыбыла-американ къоруулау кенгеш къуралады, ол континетде къралла арасы тикликлени тюзетир нюзюр салады.

2009 джылны 28-чи августунда Барилочеде (Аргентина) къуралышны кёзюулю саммити бардырылады. Анда баш соруу АБШ-ны Колумбиядагъы джети аскер базасын къурау болады, аннга къаршчы Венесуэланы президенти Уго Чавес чыгъады.

2010 джылны майында организацияны къралларыны келечилери Буэнос-Айресде тюбешедиле, анда биринчи кере генерал секретарь сайланады, ол Аргентинаны алгъыннгы президенти Нестор Киршнер болады. Аны эки джыллыкъ болджал бла сайлайдыла. Эквадорну ара шахары Китода UNASUR-ну штаб-фатары къурургъа, ортакъ парламенти уа Боливиядагъы Кочабамба шахарда орнатыр муратла бардыла.
## Къошулгъан къралла

## Белгиле
Фонограф

**Фонограф** (от  — таууш — джазаргъа) — тауушну джаздырыр ючюн эмда чыгъарыр ючюн этилген биринчи приборду. Джаратхан Томас Алва Эдисон болгъанды, фонографны 1877 джылны 21-чи ноябрында халкъгъа теджелгенди. Таууш джолчукъ халда тутуучуда джаздырылгъанды, тауушну мийиклигине кёре джолчукъну теренлиги тюзетилгеди. Таууш джолчукъ бурулгъан барабанда цилиндр спираль халда этилгенди. Тауушну чыгъыуунда ийне джолчукъда джюрюгенди, эмда къалтырауу мембранагъа берилгенди, мембрана уа таууш чыгъаргъанды. Бу зат ол заманда бек сейирлик зат болгъанды; фонографны андан ары айныуунунда граммофон бла патефон чыкъгъанды.
Утилитаризм

**Утилитари́зм** (от  — файда, хайыр) неда файдачылыкъ — этикада бир халиди (этикалыкъ теория), аннга кёре адамны халисини  неда этген ишини адеб къыйматы аны хайыры эмда файдалыгъы бла айгъакъланады.

## Тарихи
Утилитаризмни тамырлары буруннгу урум философ Эпикурну ишлеринде да кёрюнеди. Алай а бу билим кескин  Иеремия Бентам бла къуралгъанды. Бентамны классика формулировкасына кёре, «эм кёб адам сангъа насыб келтирген адеблиге саналады». Утилитаризмни теориясында баш даулашыулары файда бла насыб ангыламланы айгъакълауду. Бентам эмда кёб башха философланы оюмларына кёре файда деб зауукълукъну азаб чегиуден максимум кёблюгю саналады.

Бир къауум филососфла, сёз ючюн, австралиячы Питер Сингер, «насыбны» адамны излемлерин эм толу баджарыча кёреди, ол зауукълукъну максимализациясы бла байламлы болмазгъа да боллукъду.

## Дагъыда къарагъыз
* Гедонизм 
* Альтруизм
* Эвдемонизм

## Литература
* Бертран Рассел. История западной философии. В 3 кн. Новосибирск: Сиб. унив. изд-во; Изд-во Новосиб. ун-та, 2001.
* А. А. Гусейнов. История этических учений: Утилитаризм
Коммунитаризм

**Коммунитариани́зм** () — [XX ёмюр]]ню ахырыны идеологиясы, кючлю граждан джамагъатха имтиннеди, тамалында энчи адамлю тюл, джерли джамагъатла эмда къралныкъы болмагъан джамагъат къуралышла болургъа керекдиле. Коммунитаризм  тёлеусюз билим алыу ючюн, адеблиликню бегитиу ючюн, табигъатны сакълау ючюн кюрешеди. Энчи хакъла бла саудюгер хакъланы социал джууаблыкъ бла къаты байлайды.  

## Дагъыда къара
* Корпоративизм
* Органика демократия
Черкесск

**Черке́сск** — Россияда шахарды, Къарачай-Черкес Республиканы ара шахарады. 

Кавказ тауланы этеклеринде, Къобан сууну онг джагъасында орналгъанды.

## Тарихи
### XIX ёмюр
1804 джыл 4-чю Хопёр полкну къазакълары бла, Къобан чек сызда аскер бетджан кибик къуралгъанды. Алайда 1790 джыл орус аскерле Германны башчылыгъы бла Батал-Пашаны башчылыгъында 40 минглик тюрк аскерлени къаушатхандыла. 

1825 джылны къачында редутдан узакъ болмай Ставрополь губерниядан къазакъла стансеге тамал саладыла, атында да Баталпашинская атайдыла (къарачайча **Пашинка** ат джюрюгенди), джерлешим хорлагъанны тюл. хорланнганны аты бла аталгъаны бек сейирди.

1880 джылда Баталпашинская стансе уездни аралыгъы болады, 1886 джылдан башлаб а уа бёлюмге аралыкъ этедиле. Станседе мюрзеу сатыу айныйды, агъаз санагъатла къураладыла.

### XX ёмюр
1918 джыл Баталпашинскаяны инарал Шкуро кючлейди. Станицаны къолгъа алгъандан сора ол мобилизация баямлайды. 1919 джылны 5-чи январында Шкурону аскерлери Нарсананы кючлейдиле, анда техника бла усталаны джыйыб, Шкуро Баталпашинскаяда Акъ аскерге кереклени чыгъарыуну башлайды. Деникинчилени къолларында Къарачай бла Черкес 1920 джылны джазына дери къаладыла. .

1922 джылдан башлаб стансе Къарачай-Черкес автоном областха аралыкъ болады. Область эки юлешиннгенинден сора, 1926 джылдан башлаб  — центр Черкес миллет округга, 1928 - 1957 джыллада уа — Черкес автоном областха аралыкъ этеди.

1931 джыл стансе шахар статусну алыб **Баталпашинск** атха ие болады.

1934 джыл Баталпашинск **Сули́мов** атны алады, ол заманда РСФСР-ни Совнаркомуну председатели Д. Е. Сулимовха аталыб. 1937 джылда Сулимовну тутадыла эмда ёлтюредиле, андан сора шахаргъа ол заманда СССР-ни ич ишлерини наркомуну аты бла **Ежово-Черкесск** ат бериледи, 1939 джыл Н. И. Ежов да туталыда, ол заманда шахарны атындан аны тукъумун къоратыб, бусагъатдагъы атын къоядыла.

1957 джыл къарачайлыла кёчкюнчюлюкден къайтхандан сора, алгъыннгы Къарачай автоном область бла Черкес автоном областны джерлеринде джангыдан Къарачай-Черкес автоном область къуралады, Черкесск да аннга аралыкъ болады. 1991 джылдан бери уа Къарачай-Черкес Республика ара шахарыды.

## Халкъы
2010 джылда баргъан бютеуроссия тергеуге кёре, Черкесскеде 121, 4 минг адам джашайды .

Миллет къурамы:

Шахарда 80 миллетни келечиси джашайды.

## Экономикасы
* Химия производство объединение
* Заводла:
** сууукълатыучу мешиналаны заводу
** резин-техника затланы заводу
** гитче-вольт аппаратураны заводу
** цемент завод
** Derways автомобиль завод

## Белгиле
Гомес, Селена

**Селена Мари Гомес** (; туугъаны: 22 июль 1992 джыл, Гранд-Прейри, Техас, АБШ) — американ актриса эм джырлаучуду. *[[Disney Channel]]* каналаны «Вэйверли Плэйсден кёзбаучула» деген сериалында *Алекс Руссо*ну ролю себебли бек белгилиди. Актёр карьерасы «Кюл къызчыкъны юсюнден энтда бир хапар» деген эм «Гошаланы джакълау программа» деген телевизион фильмледен башланнганды. Селена — католикди. Далласдан (Техас) узакъ болмагъан Гранд-Прейри шахарда туугъанды. Гомесге, техано деген поп музыка жанрда джырлагъан американ джырлаучу къыз Селенаны сыйына ат аталгъанды. Гомесни айтханына кёре, Селена аннга эм аны юйдегисине бек магъаналыды.

## Джибериуле
* Официал сайты
Блю, Корбин

**Корбин Блю Рейверс** (), **Корбин Блю** деб белгилиди (туугъаны: 21 февраль 1989 джыл, Бруклин, Нью-Йорк, АБШ) — американ актёр, джырлаучу эм продюсерди.

## Джибериуле
* Официал сайты
Конурбация

**Конурба́ция** (  — бирге эм  — шахар) — кёб аралыкълы типи болгъан шахар агломерацияды, аралыкълагъа талай бири-биринден кёбге уллу болмагъан шахарладан неда шахар бёлгеледен къуралады, конурбацияда бир шахар биринден уллу доминанта болмайды, сёз ючюн Германиядагъы Рур бассейнде шахарланы джыйылыуу. *«Конурбация»* терминни бир-бирледе *«шахар агломерация»* (*«бир аралыкълы агломерация»*) бла бирлешдиредиле.

Эм белгили конурбацияла (талай аралыкълы агломерацияла) Европада къуралгъандыла: Германияда Рур конурбация (11,5 млн адам), Нидерландлада Рандстад (7 млн. чакълы бир адам).
Рандстад

Image:Randstad.png|400px|thumb|right|Ранстдадны картасы
circle 528 380 26 Schiphol
rect 426 356 498 436 Haarlemmermeer
rect 399 166 479 245 Velsen
circle 250 716 32 Делфт
circle 220 642 60 Гаага
circle 160 710 20 Нальдвийк
circle 456 569 27 Alphen aan den Rijn
circle 555 201 52 Занстад
circle 999 168 42 Лелистад
circle 798 474 29 Хилверсюм
circle 492 692 34 Гауда
circle 347 654 31 Зутермер
circle 944 532 40 Амерсфорт
circle 521 24 33 Алкмар
circle 442 294 44 Харлем
circle 466 943 36 Дордрехт
circle 334 537 30 Лейден
circle 840 314 50 Алмере
rect 245 738 400 869 Ротердам
rect 13 725 81 789 Европорт
rect 82 749 116 788 Европорт
rect 117 778 148 803 Европорт
rect 120 804 209 835 Европорт
rect 158 826 247 857 Европорт
circle 742 617 53 Утрехт
circle 615 324 88 Амстердам


**Рандстад** ( — *тогъай шахар*; неда — **Рандстад Голланд**) — Нидерландланы кюнбатышында кёб аралыкълы шахар агломерация-конурбацияды, аннга къралны эм уллу шахарлары киредиле — Амстердам, Роттердам, Гаага эм Утрехт. Аны чеклеринде Нидерландланы эм магъаналы шахарлары орналгъанды: Амстердам - ара шахар, Гаага парламент бла правительствону эмда халкъла арасы къуралышланы резиденциясы, Роттердам - дунияда эм уллу тенгиз портладан бири; Лейден — Европада эм къарт университет шахарладан бири.

Къыбыла, Шимал Голландия, Утрехт эм Флеволанд провинциялада орналыбды.

Агломерацияны аты картада агломерацияны формасы 60 километрлик радиусулу тёгерек болгъаны ючюн берилгенди, бу тогъайны къыйырлары урбанизация басхан шахар джерлешимледиле, арасында уа эл мюлк районду, ол ара Голландияны «джашил ёзеги»  — ) атны джюрютеди. Эл мюлкню магъанасы тюшерек болса да, ол ёзекни рекреация магъанасы уллуду. Рамстанд бла шахарчыкъланы арасында джашил ырджы зонала къурулуб сакъланадыла.

Рандстадны адам саны 7 миллиондан асламыды, ол Нидерландланы халкъыны юч этиб биринден асламды. Аладан 4 миллиону урбанизация болгъан зоналада джашайдыла. 

Конурбацияда 2006 джылдан бери ортакъ дженгил рельсалы улоу RandstadRail джюрюйдю. 

## Шахарланы тизими
**[[Къыбыла Голландия]]**
* Роттердам
* Гаага
* Лейден
* Делфт
* Гауда
* Зутермер
* Дордрехт
**[[Шимал Голландия]]** 
* Харлем
* Амстердам
* Алкмар
* Хилверсюм
**[[Флеволанд]]**
* Алмере
* Лелистад
**[[Утрехт]]** 
* Утрехт
* Амерсфорт
Басхан (суу)

**Басхан** (, ) — Шимал Кавказда Къабарты-Малкъарда сууду, Балыкъ сууну (Терк сууну бассейни) онг джетегиди.

Узунлугъу — 173 км-ди, бассейнни майданы — 6800 км²-ди. Басхан Минги тауну юсюндеги чыранларындан башланады. Басханны эмда аны джетеклерини башында «Баксан», «Джан-Туган», «Эльбрус» эм башха альпинист лагерле орналадыла, дагъыда «Минги тау тийреси» миллет парк, Терскъол обсерватория.

Суу ашауу чыранладан, къардан эмда джер тюбю сууладанды.

Басхан сууда Тырныаууз, Басхан шахарла орналадыла, Балыкъ суугъа къошулгъан джерини къаршчысында уа — Прохладна шахар. Сууда дагъыда Басхан ГЭС орналыбды.

Кирленнгени уллуду.

## Белгиле

## Дагъыда къарагъыз
* Басхан (чыран)

## Джибериуле

* ''Баксан'' в «Словаре современных географических названий»
* Фотография горы Джан-Туган
Time (журнал)

**«Тайм»** ( — «Заман»; сатыу-алыу марка ингилизча уллу харифле бла джазылады: TIME) — хар ыйыкъ сайын чыкъгъан американ журналды, штаб-фатары Нью-Йоркда орналады. Адамланы кёзюуге кёре (джыл, джюз джыл) рейтинглерин кёргюзтеди. 3,4 млн экземпляргъа джууукъ тиражы бла 2007 джылда АБШ-да эм популяр журнал болгъанды.

## Тарихи

Журналны биринчи чыгъармасы 3 март 1923 джылда сатаргъа салыннганды. Time газетни къураргъа Генри Льюсни (Henry Luce) бла Брайтон Хэденни (Briton Haden) Йель университетни «Баш сюек бла сюекле» деген таша студент джамагъатны резиденциясында ётген джыйылыуда акъылларына келгенди.

Джангылыкъла чыгъаргъан дунияда биринчи хар ыйыкълыкъ газет болгъанды. Он джылдан сора конкуренти — «Newsweek» чыкъгъанды. 1967 джылда Льюс ёлгюнчю журнал аны орта консерватив къарамларын кёргюзгенди. 

Бусагъатдагъы «Тайм» кёбчюлюк информацияны мадарларыны эмда шоу-бизнесни средасында эм уллу болгъан Time Warner холдингни ёзегиди. Журналны американ версиясындан сора да европалы (Лондон), азиялы (Гонконг) эмда австралий (Сидней) версиялары чыгъадыла.

## Джылны адамы

Атедге кёре Time журнал декабрдагъы ахыр номеринде «джылны адамын» айтады. «Джылны адамы» номинация 1927 джылдан бери бериледи. Бу номинация биринчи берилген, тарихде биринчи кере кеси джангыз Атлантиканы учуб ётген лётчик Чарльз Линдберг болгъанды.

Персонаны толтуруучу редактор джангыз кеси сайлайды. Тюрлю-тюрлю джыллада Джылны адамы болгъандыла: Адольф Гитлер, Иосиф Сталин, Джордж Буш, Михаил Горбачёв (эки кере – 1987 эм 1989 джыллада), абстракциялы Американ аскерчи, эмда интернетни хайырланыучу. 2007 джылда Джылны адамы Россияны Президенти Владимир Путин болгъанды. 2010 джылда уа Facebook компанияны къурагъан эмда башчысы Марк Цукерберг.

## Джылны 100 персонасы

1999 джылдан башлаб журнал «Time 100» деген тизмени публикация этеди, бу — джылны *эм бек къолундан келген джюз адамыны* тизмесиди. Тизмеге киргенлени алимледен комиссия айырады.

## XX ёмюрню 100 персонсы

1999 джылны июнюнда XX ёмюрню эм белгили адамларыны тизмеси публикация этилгенди: «Time 100: 20-чы ёмюрню батырлары бла кумирлери». Кандидатланы американ тарихчиледен, журналистледен эмда политикачыладан комиссия айыргъанды. 1999 джылны декабргъы чыгъармасында Time-ны версиясына кёре *Джюз джылны адамы* айтылгъанды, ол — Альберт Эйнштейн болгъанды.

## Белгиле

## Джибериуле
* Официал сайты
Нейтрон

**Нейтро́н** ( — ол да тюл, ол бири да тюл) — электричество заряды болмагъан элементар миндеудю. Нейтрон — фермионду эмда барионланы классына киреди. Атом ядросу нейтронла бла протонладан къуралады.

## Ачылыуу
Нейтронну 1932 джылда ингилиз физикачы Дж. Чедвик ачханды, эмда аны себебли 1935 джылгъы физикадан Нобель премияны алгъанды.

## Белгиле

## Литература
* 

## Джибериуле
* Нейтронланы экспериментал шартлары
* CODATA Internationally recommended values of the Fundamental Physical Constants (2010)
Будай

**Будай** () — Къылчыкълы битимле деген (кёбюсюне бирджыллыкъ) ёсюмлюк юйюрден ханслы тукъумду. Бек кёб къралда, аланы ичинде Россияда да, баш мюрзёу культурады.

Будайны бюртюклеринден этилген ундан гырджын бишириледи, макаронла эмда кондитер затла этиледи. Маллагъа аш культура кибик да хайырланады, дагъыда сыра бла аракъыны бир-бир рецептлеринде да барды.

Будай башланы флористле — джасаучула, композициялары бла букетлерине элчи колорит берирге деб хайырландырадыла. Дагъыда башлары бла къаураларындан тюрлю-тюрлю оюнчакъла эмда джасаула эшедиле. Флористика дизайнда бу битимни латин аты — *Triticum* джюрюйдю.

## Белгиле
Шош океан (магъаналары)

**Шош океан:**
* Шош океан — дунияда эм уллу океан.
* Шош океан — АБШ-ны Шош океанда Экинчи дуния къазауатха къатышханыны юсюнден HBO TV каналны минисериалы.
* Шош океан — Гильермо Дель Торону фильми.
* Шош океан — Владивостокдан чыкъгъан радиостанция болгъанды.
Абаза къоян

**Абаза къоян** неда **мальва** () — мальвалыланы юйюрюнден ёсюмлюк къауумду (Malvaceae).

## Джайылыуу

Бу къауумну 30 тюрлюсю Европаны, Азияны, Шимал Африка бла Шимал Американы орта климатында ёседиле. Баш шартларыны бири чапыракълары джюркеге ушаша тёгерекледиле. Аланы 5-7 къалакълары барды. Битген бутакълары суу агъашча энгишге бюгюлюбдюле. Аланы бирджыллыкъ, экиджыллыкъ, кёбджыллыкълары да барды. Чегетледе, эмда багушла болгъан джерледе ёседи.

## Ангылатыуу

Абаза къоян- бирджыллыкъ, азыракъ да эки джыллыкъ эмда кёбджыллыкъ хансды, саптагъайы аллында тюклюдю, артдан сыйдыам болады, узунлугъу 30—120 см. 
Чапыракълары — джюрекге ушаша тёгерекледиле. Аланы 5-7 къалакълары барды. 
Гоккалары уллуладыла, узунлукълары 3-4 см., кеслери да чапыракълары къызылыракъдыла, тырнакъгъа ушайдыла, ючюшер мутхуз ызлары барды. Июндан августха дери чагъадыла. 
Тамырлары узундула, кёбдюле.
Кёгети — кёб урлукълу.
## Тюрлюлери
Кавказда кеслери алларына *Malva alcea* L., *Malva rotundifolia* L., *Malva crispa* L., *Malva silvestris* L. эмда башхала ёседиле; бир къаууму халкъ медицинада хайырланадыла.

## Халкъ медицинада хайырланыу
Абаза къоянны гокаалары, чапыракълары, эм тамыры къургъакъ джётел, тамагъыны джангы сууугъу, джарасы болгъаннга, хырха болгъаннга, тюз ичегини эмда къыйырндагъы къан тамырлары къандан толуб керилиб ауругъаннга джарайдыла.

## Литература
* Котов В. Шток-роза. // Цветоводство, 2007, № 4. — с. 30—31.
* М. А. Носаль, И. М. Носаль. Лекарственные растения и способы их применения в народе //Под ред. акад. АН УССР В. Г. Дороботько. — К.: Госмедиздат УССР, 1959. — с. 182—184.

## Джибериуле
* Абаза къоянны юсюнден информация
Адай гютдю

**Адай гютдю** () — мальвалыла юйюрден бирджыллыкъ неда кёбджыллыкъ ханс къауумду.

## Ботаника ангылатыуу
Эки метрге джетгенк ёксюлдюм джашил хансды. Баш, тюб тамыры да базыкъдыла, къысхадыла. Кёб бутакъчыкълары барды. Орта тюб тамыры агъашчады, бутакълары джумушакъ, аланы тыш кёрюнюшлери кёксюлдюм, ичлери акъсылдыла. Баш тамырдан ёрге ёсген саптагъайы тюздю, юсю кёксюлдюм тююкле бла джабылыб, эм башы бутакъчыкълагъа айрылыбды.
Ала къысхадыла, ёрге айланыбдыла, чапыракълары кёзюулю битедил, узунлукълары 5 сантиметрге джетед, къыйрлары мычхыны ауузучады, кёрюнюулери къатапачады. Чапыракъланы къоюнларында гоккалары, ала адай гютдюню саптагъайыны башырагъындадыла. Къысха гюл саптагъайны юсюнде битеди, гокка табакъчыкъ беш чапыракъ къалакълыды. Аланы орталарында назик джипчикле блабир-бирлерине байланыб, кимит бетли бек кёб 50-60 чакълы эрекер урлукъ болады. 
Урлугъу - юч уялы, кёб ууакъ урлукълу зугул, конгур бетлиди. Адай гютдю, июнь айдан сентябргъа дери чагъады, урлугъу сеньябрь, октябрь айлада бишеди. 

## Магъанасы эмда хайырланыуу

Дарман ханс кибик адай гютдю эртдеден бери белгилиди, Къарачайда бу дарманны ёпкесинде, ёпке башында, тамакъда сууукъдан бергендиле, хыппырыгъын аталмагъанлагъа да бек джарагъанды.

Адай гютдюню тамырындан:
* ашарыкъ индустрияда кёмюклеучю этедиле.
* медицинада эмда ветеринарияда — хыппырыкъ атдырыучу дарман этиледи.
** Мукалтин — дарманлы адай гютдюден этилген джараулу ёпке дарманды.

## Классификациясы
### Келечилери
12 тюрлюсю Евразияны орта климатлы зонасындадыла, аладан бир къауум:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
## Белгиле
Адам джилек

**Адам (тау, къой) джилек** неда **марако** () — Розалыла юйюрден ёсюмлюкдю, Джилек къауумдан тюрлюлени бириди.

## Джайылыуу бла экологиясы
Ёсюмлюк Эресейни европа кесегинде, Кюнчыгъыш эмда Кюнбатыш Сибирде, Украинада, Беларусда, Балтикада, Къазахстанда, Кавказда эмда Евразияны башха регионларында джайылыбды. Аны тышында Шимал Африкагъа, Шимал эмда Къыбыла Америкагъа келтирилиб, анда джайылгъанды. Адам джилек чегет талалада, кёкенлени ичинде, агъач кесилген джерледе ёсерге ёчдю.

## Ботаника хапарлауу
Адам джилек мийиклиги 5-20 сантиметрге джетген, кёбджыллыкъ, джемиши кимге да белгили ёсюмдю,. Баш тамыры къынгырды, къысхады, базыкъды, бауур бетлиди, хаман да аны юсюне къуу болгъан чапыракълары тюшюб турадыла. Баш тамырны тюб джанына, тёгерегинден ууакъ, узун назик тюб тамрыла ёседиле. Баш тамырны баш джанындан гитче джетекле чыгъыб, джерге джабышыб, джерге тийген джиклеринден да джангы тамырла  байлайдыла, джемишлери башларында ючюшер чапыракълары бла уллу болмагъан бутакъчыкълада ёседиле.
Саптагъайлары чапыракълары бла бирге тюз башларында гоккалары боладыла. Аланы биришер акъ къалакъ чапыракъчыкълары барды. Орталарында кёб узун, ууакъ джибчиклерини къыйырлары  сары токъмакъчыкъла боладыла. Акъ чакъгъан гоккаларында джемишлери татлы суулу, иги татымлы, тышы да мыжгъыл тёгерек токъмакъчыкълары бла джабылыб, къызыл бетли боладыла. 
Джетеклерини да, бутакъларыны да, спатагъайларыны да къабукълары ууакъ тюклюдюле. Май-июнь айлада гоккалары чагъады. Июнь-июль айлада джемиши толу бишеди. 

## Химия къурамы
Ёсюмлюкню чапыракъларында В къауумну витаминлери, аскорбин мыстылыкъ, каротиноидле, органика мыстылыкъла (лимон, хина, алма мыстылыкъла), шекерле, эфир джауланы, флавоноидлени ызлары да кёрюнеди, аны тышында, темирни, марганецни, кобальтны тузлары да барды.

## Хайырланыуу
Ёсюмлюкню джемиши адамла бла бурунгудан бери ашарыкъда хайырландырыладыла.

Джилекни чапыракъларыны сууу тер чыгъарыргъа, ётню джюрютюрге, сийдикни аслам чыгъарыргъа болушады. Диабет бла къан азлыкъ аурууда да хайырланадыла.
Эль-Ниньо

**Эль-Ни́ньо** ( — «джашчыкъ») неда **Къыбыла осцилляция** () — Шош океанны экватор бёлгесинде сууну юс къатыны температурасыны тюрлениуюдю, климатха эткиси барды. Къысхача айтылса **Эль-Ни́ньо** — Къыбыла осцилляцияны фазасыды, анда юс тюбю джылынган сууларны бёлгеси кюнчыгъышха барады. Аны бла бирге пассатла къарыусузланадыла, неда ахыр тохтайдыла, Шош океанны кюнчыгъыш кесегинде, Перуну джагъаларында апвеллинг акъырынлашады. Осцилляцияны мыннга къаршчы фазасына **Ла-Нинья** ( — «къызчыкъ») дейдиле. Осцилляцияны заманы — 3 джылдан 8 джылгъа дери барыргъа болады, алай аны кючю бла узунлугъу тюрлю-тюрлю болады. Сёз ючюн 1790—1793, 1828, 1876—1878, 1891, 1925—1926, 1982—1983 и 1997—1998 джыллада Эль-Ниньону кючлю фазалары эсленедиле, 1991—1992, 1993, 1994 джыллада къарыусузуракъ, алай кёб кере болгъанды. 1997—1998 джылладагъы Эль-Ниньо асыры кючлю болгъандан, дуния джамагъатны эмда басымны эсин кесине бёлгенди. Ол заманда Къыбыла осцилляция бла климатны глобал тюрлениуюню байламыны юсюнден оюмла чыгъа башлайдыла.
Костюшко, Тадеуш

**А́нджей Таде́уш Бонавенту́ра Костю́шко** (, , ; 4-чю февраль 1746, Меречевщина элчикде (бусагъатда Брест областны Иванцевич районуду, Беларусь), Речь Посполитада туугъанды — ёлгени 15-чи октябрь 1817, Золотурн, Швейцария) — Речь Посполита бла АБШ-ны аскер эмда политика адамыды. АБШ-ны азатлыгъы ючюн къазауатха къатышханды, Речь Посполитада 1794 джыл къозгъалыугъа башчылыкъ этгенди, Польшаны, АБШ-ны, Литваны, Беларусну миллет джигитиди, Францияны сыйлы гражданиниди.

## Белгиле
Кирли къазауат

**Аргентинада «Кирли къазауат»** () — Аргентинада ахыр хунтаны 1976—1983 джыллада кърал терроризм политиканы ичинде болуулагъа (адам урлаула, азаб чекдириу, сюдсюз ёлтюрюуле) айтылады. Ала барысы да «Кондор» операцияны кесеги болгъандыла.

1976 джылны 24-чю мартында Хорхе Виделаны башчылыгъы бла аскерчиле кърал переворот этиб, президент Исабель Перонну орнундан къоратадыла. Аскерчилени болушлугъу бла Видела къралда оноуну къолгъа джыйгъанды. Аргентинада адам хакъла бузулгъандыла, кёб санда адам тутулгъанды, тутулгъанланы термилтгендиле, кёб адамны сюдсюз ёлтюргендиле. Ахыр диктатураны заманында 10 минг адам ёлгенди, дагъыда 30 минг адам хапарсыз тас болгъанды. Аланы юсюне 60 минг адам политика чурумла бла узун заманнга тутулгъандыла. «Кирли къазуатны» къурманларыны асламысы солчула, профсоюзланы активистлери, студентле, журналистле, марксистле эмда перонистле болгъандыла.

Хунта 1983 джыл, Фолкленд къазауатда хорланнгандан сора талай айдан тюшгенди.

Правительство ауушуннгандан сора президент Рауль Альфонсинни буйругъу бла бу аманлыкъланы тинтерге Миллет Комиссия къуралады, аннга башчыгъа белгили джазыучу Эрнесто Сабато салынады. 1983—1984 джыллада бардырылгъан тинтиулеге кёре «Мындан сора ёмюрде болмасын» атлы доклад басмаланады.

## Дагъыда къарагъыз
* Май майданны аналары

## Белгиле
Экинчи Новгород мамырлыкъ

**Экинчи Новгород мамырлыкъ** — Новгородда 1557 джылны 25-чи мартында къол салыннган мамырлыкъды, ол  1554-1557 джылланы орус-швед къазауатын бошагъанды. Орус-швед къазуатланы тарихлеринде эм узун мамырлыкъгъа тамал салгъанды (1590 джылгъа дери баргъанды).

Мамырлыкъ 1557 джылны 25-чи мартында къабыл этилсе да, сермешиуле 1556 джылны июлунда тохтагъандыла. Мамырлыкъны теджеген швед патчах  I Густав болгъанды. IV Иван орус кючлени Балтикада Ливон орден бла кюрешге джиберир умут бла теджеуню къабыл этеди.

Экинчи Новгород мамырлыкъ эки къралны да къазуатха дери чеклерин сакълагъанды. Мамырлыкъ 42 джылдан артыкъны баргъанды. Мамырлыкъ кёзюу 1590-1595 джылланы орус-швед къазауаты бла бошалгъанды.
Суонси бла Мамблзны темир джолу

**Суонси бла Мамблзны темир джолу** () — дунияда регуляр пассажир ташыулары болгъан биринчи темир джолду. Дунияда темир джолладан эм эскилени бириди. XX ёмюрню аллында джол шахар тёгереги трамвай халгъа келгенди.  1806 джылдан 1960 джылны 5-чи январына дери ишлегенди. 

## Къайнакъла

* Julian Thompson. British Trams in Camera. London, Ian Allan LTD 1978 ISBN 0-7110-0801-9

## Джибериуле

* Тарихи
* Swansea looks at tram return //BBC
* Trams fot Swansea
Балтика тийреси

**Балтика тийреси** — Шимал Европада, бусагъатдагъы Литваны, Латвияны, Эстонияны эмда алгъыннгы Кюнчыгъыш Пруссияны территориялары келишген (аны ичинде Россияны Калининград областы да) джерди. Кюнбатышда, Балтиканы джагъасында болгъан башха тарих регион бла чеклешеди — Поморье бла (кашубча *Pòmòrskô*, поморча *Pòmòrzé*, , ).

**Балтика тийреси** (XIX&nbsp;ёмюрню ахыр тёртюнчю кесегине дери — **Остзей**) **къралла** (**республикала, губернияла, провинцияла** д.а.к.) — Балтика тенгизни кюнчыгъыш джагъасында суверен къралла неда административ-территориал къуралышладыла. Россия империяны бир къауум губернияларыны биргелей атыны тарих вариантлары — **Остзей край** неда **Балтика тийреси край** болгъанды.

1991 джылда Латвия, Литва эмда Эстония СССР-ни къурамындан чыкъгъандан сора, «*балтика тийреси къралла*» деб алгъыннгы СССР-де «*балтика тийреси республикала*» делиннген миллет къраллыкълагъа айтадыла. Бир-бирде, тыш къраллада да, бу кърал къауумгъа «республикала» да дейдиле (кърал оноуну формасын белгилеб).

## Белгиле
Агглютинация (лингвистика)

**Агглютинация** ( — *джангыдан джабышдырыу*, *джабышдырыу*) — тюрлю-тюрлю тилледе сёзню тамырына неда тамалына грамматика эм деривацион магъаналары болгъан аффикслени къошууну юсю бла грамматика формала эмда къуралгъан сёзле джаратыуду. Аффиксле бир магъаналыдыла: хар бири джангыз бир грамматика магъананы кёргюзеди, эмда бу магъана ючюн джангыз бир аффикс барды. Аффиксле бир-бири ызындан барадыла, не тамырла бла, не башха аффиксле бла бир болмайдыла, чеклери кескинди. Аффикслени ачыкъ тауушлары, сёзню тамалыны таууш къурамына кёре, фонетика тюрлениуле сынаргъа боллукъдула (сингармонизм), морфемаланы бир бирине тийген джеринде къысыкъ тауушла да тюрленирге боллукъдула, алай а бу тюрлениулени барысы да хар тилни кесини фонетика джорукъларына бойсунубдула. Агглютинация, алтай эм фин-угор тиллени кёбюсюнде тюбейди.

Тюрк тилдеги агглютинацияны мисалы: *ev* — «юй» магъаналы ат, *ler* — кёблюк санны кёргюзген суффикс, *im* — кимники болгъанын кёргюзген суффикс (бирлик санны 1-чи бети), *de* — орунлаучу болушну кёргюзген суффикс. Эсебинде тёрт морфемалы структура болады: *evlerimde* («юйлеримде»).

## Дагъыда къарагъыз
* Агглютинатив тил

## Джибериуле
* Реформатский А. А. Агглютинация и фузия как две тенденции грамматического строения слова
Абазашта

**Абазашта** — Къарачай–Черкесияда абаза тилде чыкъгъан джамагъат-политика газетди. Газетни къурагъанла — Къарачай-Черкесияны парламенти бла правительствосуду. Ыйыкъда 2 кере, А4 форматлы 4 полосада чыгъады. Тиражы — 3850 экземплярды. 

Газет, республикада болгъан джамагъат, экономика эмда политика ишлени ачыкълайды, дагъыда абазалыланы тарихлерини, тиллерини эмда культураларыны юсюнден басмалайды. 

Алгъа, черкес тилде чыкъгъан «Черкес плъыж» деген газетде абаза бетчик болгъанды. 1938 джылны 23 июлюндан «Черкес къапщ» деген энчи абаза газет чыгъыб башлайды. Кечирек, газетни аты «Социалистическая Черкесия» деб тюрленнгенди, андан сора да «Коммунизм алашара» деб. Бусагъатдагъы аты 1991 джылда берилгенди.

Газет, абаза тилде басмаланнган дунияда джангыз кёбчюлюк информацияны мадарыды.

## Дагъыда къарагъыз

* «Черкес хэку», Къарачай–Черкесияда къабарты-черкес тилде чыкъгъан газет.
* «Ногай давысы», Къарачай–Черкесияда ногъай тилде чыкъгъан газет.
* «Къарачай», Къарачай–Черкесияда къарачай-малкъар тилде чыкъгъан газет.
Ногай давысы

**Ногай давысы** (*Ногъайны тауушу*) — Къарачай–Черкесияда ногъай тилде чыкъгъан республикан джамагъат-политика газетди. Газет, республикада болгъан джамагъат–политика ишлени ачыкълайды, дагъыда ногъайлыланы тарихлерини эмда культураларыны юсюнден басмалайды. Газетни къурагъанла — Къарачай-Черкесияны парламенти бла правительствосуду.  

Газет, ыйыкъда 2 кере 2400 экземпляр тираж бла чыгъады (2009).

Газет, 1938 джылда чыгъыб башлагъанды, кесини да биринчи аты «Кызыл Черкес» (*Къызыл Черкесия*) болгъады. 1944 джылда атына «Ленин йолы» (*Ленинни джолу*) деб аталгъанды. Бусагъатдагъы аты — 1991 джылда берилгенди.

## Дагъыда къарагъыз
* «Черкес хэку», Къарачай–Черкесияда къабарты-черкес тилде чыкъгъан газет.
* «Къарачай», Къарачай–Черкесияда къарачай-малкъар тилде чыкъгъан газет.
* «Абазашта», Къарачай–Черкесияда абаза тилде чыкъгъан газет.

## Белгиле
Хурзарин

**Хурзæрин** (*Танг джарыкъ*) — Къыбыла Тегейде тегей тилде чыкъгъан эм уллу эмда эм эски джамагъат-политика газетди. Ыйыкъда 5 кере чыгъады. Тиражы — 1700 экземплярды. 

Газет, Къыбыла Тегейде болгъан джамагъат, экономика эмда политика ишлени ачыкълайды. Тегейлилени тарихлерини, тиллерини эмда культураларыны юсюнден материалла басмалайды. 

Газет, 1 январь 1924 джылда «Хурзӕрин» ат бла чыгъыб башлагъанды. 1932 джылда аты «Коммунист» деб тюрленнгенди, 1957 джылда уа — «Советон Ирыстон» (*Совет Тегей*) деб. 1975 джылда тиражы 13 минг экземпляр болгъанды. 1973 джылда газетге «Сыйны белгиси» орден берилгенди.
Растдзинад

**Растдзинад** ( — «тюзлюк») — Владикавказда (Шимал Тегей) тегей тилде хар кюн сайын (ыйых кюн бла баш кюнден къалгъан) чыкъгъан джамагъат-политика газетди. Бир джылгъа газетни 250 номери чыгъады.

Газетни биринчи номери 14 март 1923 джыл чыкъгъанды, ол сагъатда Компартияны Шимал-Тегей комитетини эмда округну исполкомуну органы болгъанды. Бусагъатда, газетни кесинде белгиленнгеннге кёре, «Растдзинад»-ны чыгъаргъанла — Шимал Тегей — Алания Республиканы Правительствосу бла Парламентиди эмда редакцион коллективди.

Арт джыллада газетни тиражы 15 бла 20 минг экземплярны арасында тюрленеди.

Газет, республикада болгъан джамагъат, экономика эмда политика ишлени ачыкълайды, дагъыда тегейлилени тарихлерини, тиллерини эмда культураларыны юсюнден басмалайды. 

## Дагъыда къарагъыз

* «Хурзарин», Къыбыла Тегейде тегей тилде чыкъгъан газет.
2 март

**2 март** — григориан орузламада джылны 61-чы кюнюдю (високос джыллада — 62-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 304 кюн къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле
* 2014 – Россияныкъын сатыб алма!

## Туугъанла

## Ёлгенле
3 март

**3 март** — григориан орузламада джылны 62-чы кюнюдю (високос джыллада — 63-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 303 кюн къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле
* 1922 – Фиуме эркин шахар
* 1923 – Time журналны биринчи чыгъармасы сатаргъа салыннганды.
* 1932 – Биринчи Шанхай сермешиу

## Туугъанла
* 1891 – Семенланы Исмаил, къарачай-малкъар поэт эм джырчы.

## Ёлгенле
4 март

**4 март** — григориан орузламада джылны 63-чю кюнюдю (високос джыллада — 64-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 302 кюн къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле
* 1921 – Хачыпсы

## Туугъанла

## Ёлгенле
5 март

**5 март** — григориан орузламада джылны 64-чю кюнюдю (високос джыллада — 65-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 301 кюн къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле
* 1946 – Сууукъ къазауат

## Туугъанла

## Ёлгенле
Адыгэ псалъэ

**Адыгэ псалъэ** (*Черкес сёз*) — Къабарты-Малкъарда къабарты-черкес тилде чыкъгъан джамагъат-политика газетди. Газетни къурагъанла — Къабарты-Малкъарны парламенти бла правительствосуду. Ыйыкъда 5 кере чыгъады, тиражы — 10,2 минг экземплярды. 

Газет, республикада болгъан джамагъат-политика ишлени ачыкълайды, дагъыда къабартылыланы тарихлерини эмда культураларыны юсюнден басмалайды. 

Газет, 1921 джылдан бери чыгъады. Алгъа аты «Къэбэрдей Плъыжьыр» (*Къызыл Къабарты*) болгъанды, 1957 джылдан — «Ленин гъуэгу» (*Ленинни джолу*). Бусагъатдагъы аты 1992 джыл берилгенди.

## Дагъыда къарагъыз

* «Черкес хэку», Къарачай–Черкесияда къабарты-черкес тилде чыкъгъан газт.
* «Заман», Къабарты-Малкъарда къарачай-малкъар тилде чыкъгъан газет.
Черкес хэку

**Черкес хэку** (*Черкес джурт*) — Къарачай–Черкесияда къабарты-черкес тилде чыкъгъан джамагъат-политика газетди. Газетни къурагъанла — Къарачай-Черкесияны парламенти бла правительствосуду. Ыйыкъда 2 кере чыгъады, тиражы — 4000 экземплярды (2009). 1970-чи джыллада тиражы 5 минг экземпляр болгъанды.

Газет, республикада болгъан джамагъат-политика ишлени ачыкълайды, дагъыда черкеслилени тарихлерини эмда культураларыны юсюнден басмалайды. 

Газет, 1924 джылда «Адыгэ ПсэукIэ» (*Черкес джашау*) аталыб къуралгъанды. 1929 джылда аты «Черкес Плъыжь» (*Къызыл Черкесия*) деб тюрленнгенди, 1953 джылдан аты — «Черкес Пэж» (*Черкес кертиси*) болгъанды, 1965 джылдан — «Ленин нур» (*Ленин нюр*) болгъанды, бусагъатдагъы аты 1991 джыл берилгенди.

## Дагъыда къарагъыз

* «Адыгэ псалъэ», Къабарты-Малкъарда къабарты-черкес тилде чыкъгъан газт.
* «Абазашта», Къарачай–Черкесияда абаза тилде чыкъгъан газет.
* «Ногай давысы», Къарачай–Черкесияда ногъай тилде чыкъгъан газет.
* «Къарачай», Къарачай–Черкесияда къарачай-малкъар тилде чыкъгъан газет.
Чууана клиса

**Чууана клиса** — бусагъатдагъы Къарачай-Черкесияны территориясында X ёмюрню ал джарымында къурулгъан христиан клисады.

Клиса, Чууана къаяны къыбыла-кюнчыгъыш джетегинде, Къобан сууну сол джагъасында, Коста Хетагуров атлы элни тийресинде, Къарачай шахардан 7 км шималда орналыбды.

Византий архитектураны адетине кёре ишленнгенди. Планда — юч апсидли, юч нефли эмда къач куббели мекямды; болушлукъ мустук бла башын кётюрген тёрт тёртгюл багъанасы да барды. Мекямны кюнбатышдан кюнчыгъышха узунлугъу — 12,9 м-ди, мийиклиги да узунлугъу бла бирчады, кюнбатыш фасадына кёре кенглиги — 8,9 м-ди.

## Джибериуле

* В. А. Кузнецовну «Чууана клиса» деген статьясы
* Чууана клиса: фотогалерея
* Чууана клиса бла Чууана къая: Arkhyz.info сайтда фотогалерея

## Дагъыда къарагъыз

* Зеленчук клисала
* Сынты клиса
Басхан

**Басхан**:
* Басхан — Россияда шахарды, Къабарты-Малкъарны Басхан районуну административ аралыгъыды
* Басхан — Шимал Кавказда сууду, Балыкъ сууну онг джетегиди (Теркни бассейни)
* Басхан — Шимал кавказда чыранды
* Басхан ГЭС — Басхан сууда ГЭС-ди
* Басхан нейтрино обсерватория
Тегей (магъаналары)

**Тегей:**

* Тегей — () — Ара Кавказны (Шимал Кавказны да, Къыбыла Кавказны да) тауларында эмда тау этеклеринде орналгъан география регионну официал болмагъан атыды.
* Шимал Тегей — Россия Федерацины субъектиди.
* Къыбыла Тегей — джарым танылгъан къралды.
Тегей

**Тегей** ( неда *Ир*) — ара Кавказны, Баш Кавказ аркъаны эки джанында да орналгъан, кёбюсюне тегейлиле джашагъан регионуду. Бусагъат заманда бу регионну Баш Кавказ аркъадан къыбылада орналгъан кесеги — джарым танылгъан Къыбыла Тегей Республикады (2008 джылдан), шималда орналгъан кесеги уа — Россия Федерацияны къурамына кирген Шимал Тегей — Алания Республикады.

Тегейни бютеу майданы 11.900 км² чакълы бир болады.

## Тарихи

* 1774 — Тегей, Россия империяны къурамына киреди.
* 1922 — Тегей, эки кесекге бёлюнеди: шимал кесеги — РСФСР-ни къурамында къалады, къыбыла кесеги уа — Гюрджю ССР-ни къурамына бериледи.
* 1991 — Къыбыла Тегейде РСФСР-ни къурамына кирген республика баямланады. Де-юре ол Гюрджюню къурамында къалгъанлыкъгъа, де-факто — танылмагъан кърал болады.
* 2008 — Къыбыла Тегей, джарым танылгъан кърал болады.

## Дагъыда къарагъыз
* Шимал Тегей
* Къыбыла Тегей
* Триалети Тегей
* Тегейни джамагъатлары
* Алания
* Тегей тил
* Къударлыла
Шимал Тегей

**Шимал Тегей — Алания Республика** (*Терк Башы Тегей*, *Шимал Тегей*;  ) — Россия Федерацияны къурамына кирген республикады (къралды), Россия Федерацияны субъектиди, Шимал-Кавказ федерал бёлгени къурамына киреди.

Ара шахары — Владикавказды.

Республика, 1924 джылны 7 июлюнда къуралгъанды.

## Географиясы

Республика, Уллу Кавказ тау аркъаны шимал тигинде орналады. Кюнбатышда Къабарты-Малкъар бла чеклери барды, шималда — Ставрополь край бла, кюнчыгъышда — Юнгюш бла эмда Чечен бла, къыбылада — Гюрджю бла эмда джарым танылгъан Къыбыла Тегей кърал бла.

Бютёу территориясындан 4121 км²-ни тюзле бла алаша джерле аладыла, таулу джерлени юлюшю джарымындан кесекге азды. Республиканы шималында — Ставрополь тюз орналады, къыбыларакъ — Терк эм Сунжа аркъала, ортасында уа — Шимал-Тегей тюз. Къыбыласын, Уллу Кавказны Баш аркъасы алады. Эм мийик нохтасы — Казбек тауну тёппесиди (5033 м). Республиканы таулу кесегинде, Баш аркъадан шималда бир-бирине параллель халда тёрт уллу тау аркъа ётедиле: Къабыргъа, Къаялы, Джайлыкълы эм Чегетли аркъала. Аркъаланы ёзенле кеседиле, аладан эм магъаналыла быладыла: Дарьял, Геналдон, Куртат, Кассар, Алагир эм Дюгер.

## Джибериуле

* Шимал Тегейни правительствосуну официал сайты
* Тегейлиле эм аланы терихлери
* Тегейни тарихи эмда культурасы
* Тегей тарих бла культураны юсюнден сайт
* Алания: трих, культура, адетле, адамла

## Белгиле
Азау тенгиз

**Азау тенгиз** (, , , , , ) — Европаны къюнчыгъышында орналгъан ич тенгизди. Дунияда эм сай тенгизди, теренлиги 13,5 метрден уллу болмайды.

Тенгизни эм уллу узунлугъу 380 км-ди, эм уллу кенгилги 200 км-ди; джагъа ызыны узунлугъу 2686 км-ди; юсюню майданы — 37800 км²-ди (бери айрымканлары бла косаларыны майданы кирмейди, ала да 107,9 км²-ни аладыла).

Тенгизде эм уллу портла быладыла: Бердянск, Ейск, Керчь, Мариуполь, Таганрог, Темрюк.

Тенгизге баргъан эм уллу сауула Дон бла Къобанды.

Тенгизни халкъла арасы хакъ статусун талай хакъ къайнакъла саладыла, аладан эм магъаналы — *Россия Федерация бла Украинаны арасында Азау тенгиз бла Керчь ачыкъ богъазны хайырландырыуда ишбирликни юсюнден кесамат*ды (эки кърал да 2004 джылда ратификация этгендиле). Бу кесаматда Азау тенгиз, Россия бла Украинаны ич суулары категориягъа тергелгенди.

## Белгиле

## Джибериуле
* Веб-камера на берегу Азовского моря, пгт. Кирилловка, Федотова коса 
* Веб-камера на побережье Азовского моря, пгт. Кирилловка, Санаторий 
* Космический мониторинг разливов нефти в Азовском море и Керченском проливе
* ЛОЦИЯ АЗОВСКОГО МОРЯ
* Проблема экзотических видов в Чёрном, Азовском и Каспийском морях
* Азовское море в книге: *А.&nbsp;Д.&nbsp;Добровольский, Б.&nbsp;С.&nbsp;Залогин.* Моря СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1982.
* Азовское море в книге: В. И. Борисов, Е. И. Капитонов ККИ, 1973 Извлечения.
* Азовское море поделено между силовиками
Чегем (суу)

**Чегем** (; ) — Къабарты-Малкъарны Чегем районунда саркъгъан сууду, Минги таудан кюнчыгъышда Баш Кавказ аркъаны ёмюрлюк къарлары бла чыранларындан чыгъады.

Шимал-кюнчыгъыш таба саркъады, 1-чи Чегем бла 2-чи Чегем деген эки ырхыгъа бёлюнеди, сора дагъыда бир бирине къошулуб Басхан суугъа къошулады. Суу, бек терк саркъады эмда джай айлада, таулада къар эм бек эригин кёзюуде артыкъ кёб сууу болады. Узунлугъу 130 километр чакълы бирди.

Сууну эниши 30 м-ден кёбдю.

Суу орунуну 3 км чакълы бири къая тар бла ётеди, сууну эм айтылгъан джерлери — Чегем тар бла Чегем чучхурладыла.

## Сурат галерея

Chegem River 2.JPG|Чегем тар
Chegem Waterfall 2.JPG|Баш Чегем чучхур
Chegem River 4.JPG|Чегем сууну бети


## Белгиле

## Литература
* 
*
Чегем

**Чегем**:

* Чегем — Къабарты-Малкъарда шахарды.
* Чегем — Къабарты-Малкъарда сууду.
* Чегем — Хачыпсыны Очамчыра районуну Джгерда элинде джерди, Фазиль Искандерни «Чегемли Сандро» романыны юсю бла белгили болгъанды. Бусагъатда киши джашамайды.
Къашхатау

**Къашхатау** () — Къабарты-Малкъарны Черек районунуда орналгъан шахар типли посёлокду, Черек районну бла Къашхатау шахар джерлешимни административ аралыгъыды.

## Тарихи

Шахар типли посёлок статус 1964 джыл берилгенди.

1944 джылда малкъарлыланы тургъан жерлеринден кечюрюлген эсебинде Къашхатауну аты **Советское** деб тюрленнгенди. Керти аты къуру 16 декабрь 1991 джыл къайтарылгъанды.

Элге «Къашхатау» деб, къатында башы чегетсиз («къашхалы») дуппур орналгъаны ючюн аталгъанды.

### Туугъандыла
1943 джылда Къашхатауда КъМАССР-ни сыйылы артист тиширыуу, культураны белгили къуллукъчусу, кёб санда вокал ансамбллени къурагъан Таукенланы Галина туугъанды. 
1930 джылда посёлокда РСФСР-ни сыйлы къурулушчусу Локьяланы Маштайны джашы Хаметгерий туугъанды.

## Халкъы
Элде 6481 адам джашайды (2024 джыл).

Миллет къурамы (2020):
* таўлула — 6 081 адам ( 93,4%)
* черкеслиле — 144 адам (2,26 %)
* оруслула — 72 адам (1,4 %)
* башха миллетлиле — 73 адам (1,14 %).

## Экономикасы
Къашхатау бла Аушигерни арасында Черек гидроэлектростанцияланы каскады ишленеди, аладан биринчиси ишлеб башлагъанды.

Элде, Ара Кавказны тау мийиклерини жаныуар бла битим байлыгъын сакъларгъа деб къуралгъан Къабарты-Малкъар тау заповедникни баш офиси орналады.

## Белгиле
Франкфурт парламент

**Франкфурт миллет джыйылыу** () не да *Франкфурт парламент*— биринчи бирлешген герман парламентди, 1848 джылны 18-чи майындан 1849 джылны 31-чи майына дери Майндагъы Франкфуртну — Сыйылы Павелни клисасында олтургъанды. Аны джыйылыуу Герман бирликни къралларында Март революцияны эсеби болгъанды.

Аны аллында франкфурт ал парлмент болгъанды (**Форпарламент** — ), ол 511 келечиден къуралгъанды, ала гейдельберг съездни комитети бла чакъырылгъандыла. Ары сайланнганла «миллетни ышаныуу бла айрылгъан» адамла болгъандыла, асламысы бла алимле бла адабиятчыла, аланы къолларында власть болмагъанды. аланы киши сайламагъаныд, алай а халкъны ол заманлада кёлю бла келишген оноу этиб, халкъны ичинде абырайын кёлтюргенди. Ол ал парламентни башчысна профессор Миттермайер сайланады.

Форпарламент 1848 джылны 31-чи мартында джыйылады, эмда анда бютеу Германиягъа бирикген парламентни Франкфуртда джыяргъа оноу этеди, хар 50 000 адамдан бир келечи сайланады, аланы баш нюзюрлери Германиягъа конституция къурау болгъанды. Ал парламентни бегимлерин толтурур мурат бла 50-ни комитети къуралады (), бирликни ишлемеген сеймини власты аннга тюшеди.

1848 джылны 18-чи майындан башлаб, 1849 джылны 30-чу майына дери Сыйылы Павелны клисасында туура сайлаула бла сайланнган 568 депутат олтургъанды, аннга башчылыкъ биринчи Гернрих Гагерн, артдан а уа (1848 джылдны декабрындан башлаб) Симсон этгенди.

Франкфурт парламентни партиялары:
* онг, аристократ-абсолютист (Радовиц);
* онг ара (Миттермайер, Симсон, Моль, Дальман, Гагерн), монархияны эмда Австрияны Германиядан чыгъарыуун джакълагъанды («гитче герман партия»);
* сол ара (Уланд, Венедей, Фалльмерайер);
* сол (Р. Блум, Карл Фогт, Брентано, Циммерман, М. Гартман), республикан эмда уллу германиячы

Узун дебатланы барыуунда Джыйылыу Паульскирхени конституциясын джарашдырады, ол парламент демократияны шартларында къуралгъанды, бу джарашдырылгъан документ 1849 джылны 18-чи мартында мюкюл этиледи. Конституция ол заманда либерал эмда миллетчи джамагъатланы излемлерин толтургъанды. Ол талай баш конституцион хакъла бла эркинликлени бергенди, Германияны да кайзер башчылыкъ этген конституцион монархия этгенди.

Франкфуртдагъы миллет джыйылыу эмда ала къабыл этген конституция, Пруссияны королу IV Фридрих Вильгельмни кайзер титулну алыргъа унамауу бла джараусуз боладыла. Революцияны джетишимсизлиги Франкфурт парламент бла аны ишлери джараусуз этедиле, алай а ол халкъны эсинде кёблеге къалады.

Паульскирхени Конституциясыны эм баш салыуларын 1919 джылда Веймар республиканы конституциясында эмда 1949 джылда ГФР-ни Баш Законуну къурауда юлгюге алыннганды.

## Дагъыда къара
* Веймар миллет джыйылыу

## Джибериуле
* 
* Паульскирхени конституциясыны тексти
Сынты клиса

**Сынты клиса** () — бусагъатдагъы Къарачай-Черкесияны территориясында X ёмюрню ал джарымында къурулгъан христиан клисады.

Клиса, Теберди сууну сол джагъасындагъы тау джетекде, Тёбен Теберди (алгъыннгы аты — Сынты, ) элни къатында,  Къарачай шахардан 18 км къыбылада орналыбды.

Мекям, къумлу джерни блокларындан тытыр тылдан бла къаланнганды. Къабыргъаларында XI ёмюрден фрескаланы ызлары къалгъанды. Мекямны апсидасыз узунлугъу 8 м-ди эмда кенглиги бла бирчады, мийиклиги — 10 м-ди.

XIX ёмюрню экинчи джарымында клисаны къатында православ тиширыу монастырь ишлиннгенди (совет заманда оюлгъанды). Монах тиширыула, реконструкция этген сагъатда клисаны эм алгъыннгы формасын бузгъандыла.

Клисаны къатында дагъыда таш кешене орналады, ол да X ёмюрден болгъаннга саналады. Бир акъылгъа кёре бу кешене, баш бабас къуллукъчуланы асыраргъа деб ишленнгенди, эмда Шимал Кавказда мунуча болмагъан мекямды.

## Джибериуле

* Аланны, орта ёмюрледе ишленнген, христиан клисалары
* Сынты клиса: сурат галерея

## Литература

* 

## Дагъыда къарагъыз

* Зеленчук клисала
* Чууана клиса
Минги тау тийреси

**Минги тау тийреси** () — Ара Кавказда, Басхан сууну огъары джанында, Европаны эм мийик тауу — Минги тауну эмда Чегет тауну джууугъунда орналгъан районду. «Минги тау тийреси» — Уллу Кавказны, Къабарты-Малкъарны Эльбрус бла Зольск районларыны территорияларында (Басхан аууз бла Балыкъ суу башында) орналгъан кесегини туристлик атыды. 

Бир-бирде тюбеген *Къарачай* (*Къарачай-Черкес*,  неда *Кюнбатыш*) *Минги тау тийреси* () термин, Минги тауну Къарачай-Черкесияда орналгъан кюнбатыш тиклерин белгилейди. 

Минги тау тийреси — альпинизмни, тау лыжа спортну эм туризмни бютёу дунияда белгили аралыгъыды.

## Белгили джерлери
* Джылы суу
* Гараланы таласы
* Басхан аууз
* Баш Кавказ аркъа
* Къабыргъа аркъа
* Къаялы аркъа
* Гараланы ёзени
## Курорт
Минги тау тийреси курорт, тау лыжала бла кюрешген спортчуланы ичинде аты айтылгъан джерди. Эресейни тау лыжала бла кюрешген юч эм уллу районларындан бириди. Минги тау тийресинде 12 км канат джол бла 35 км тау лыжа трасса барды, баш тикле экидиле — Чегет бла Минги тау. Курортну трассалары ючюн 9 кётюргюч ишлейди. Минги тау тийресинде талай тау лыжа школ ишлейди. Курортда табийгъат къар джабыу ноябрда къуралады, сезон апрелге дери барады. Минги тауну огъары зонасында майда да лажыла бла учаргъа болады. 

## Миллет парк
* Минги тау тийреси (миллет парк)

## Дагъыда къарагъыз
* Кавказ ючюн сермешиу (1942—1943)

## Литература
* 
* 
* 
* 

## Джибериуле
* www.chebanda.ru Фотографии с Чегета и Эльбруса
* www.mountain.ru Приэльбрусье
* www.ski.ru Приэльбрусье (Elbrus, Cheget)
Гараланы ёзени

**Гараланы ёзени** () — Къабарты-Малкъарда, Уллу Кавказны Къаялы аркъасында орналгъан джерди.

Гараланы ёзени, Нарсана шахардан 36 км узакълыкъда, 1300 м мийикликде орналыбды. Схауат сууну ёзенинде 1 км ичинде 20 кючлю гара суу чыгъады. Къатында Мушта чучхур орналыбды, Ишджатмаз тауда уа — Пулково обсерваторияны астрономия станциясы. Турбаза майдан октябргъа дери ишлейди.

## Къайнакъла
*
Джай заман

**Джай заман** — айгъакълы сагъат бёлгеде алыннган стандарт замандан бир сагъатны алгъа кёчюрюлген заманды. Бир къауум къраллада электрокъууатны экономия этер ючюн кёчюрюледи. Къыш кёзюуде заманны ызына "къайтарыб". «къыш заманнга» къайтадыла (бу термин официал тюлдю). Къралланы асламысында «къыш заман» стандарт заманнга келишеди. 
Джай заманны хыртха ургъанла, сагъатны кёчюрюу адамланы саулкъларына заран келтиреди, экономика джанындан да хайыры болмайды деген оюмдадыла. Россияда джай заманнга кёчюу 2011 джылда тохтатылгъанды.