open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
.ae

**.ae** — Бирлешген Араб Эмиратланы огъары дараджаны интернет домени.
.ag

**.ag** — Антигуа эм Барбудагъа огъары дараджаны интернет домени.
.an

**.an** — Нидерланд Антиль айрымканлагъа огъары дараджаны интернет домени.
.ba

**.ba** — Босния эм Герцеговинагъа огъары дараджаны интернет домени.
.be

**.be** — Бельгияны огъары дараджаны интернет домени.

* DNS Belgium - официал сайты
.bl

**.bl** — Сен-Бартельмини (Францияны тенгиз арты территориясы) огъары дараджаны интернет домениди.
.bm

**.bm** — Бермуд айрымканланы огъары дараджаны интернет домени.
Мьянманы огъары дараджаны интернет домени

**.bu** — Мьянманы огъары дараджаны интернет домени эди. Бусагъатда хайырланмайды. Аны орнуна 1997 джылдан бери .mm домен хайырланады.
.cd

**.cd** — Демократ Республика Конго огъары дараджаны интернет домени.
.cf

**.cf** — Ара-африкан Республиканы огъары дараджаны интернет домени.
.ck

**.ck** — Кукну айрымканларыны огъары дараджаны интернет домени.
Сербия бла Черногорияны огъары дараджаны интернет домени

**.cs** — Сербия бла Черногорияны огъары дараджаны интернет домениди.
ГДР-ни огъары дараджаны интернет домени

**.dd** — ГДР-ни огъары дараджаны интернет домениди. Бир кере да хайырланмагъанны орнундады
.eh

**.eh** — Кюнбатыш Сахараны огъары дараджаны интернет домениди.
.eu

**.de** — Европа Бирликни огъары дараджаны интернет домени.
.gb

**.gb** — Уллу Британияны биринчи огъары дараджаны интернет домениди. Талай замандан .uk доменнге алмашдырылгъанды.
.io

**.io** — Индий океанеда Британ территорияланы огъары дараджаны интернет домени.
.je

**.je** — Джерси айрымканны огъары дараджаны интернет домени.
.kn

**.kn** — Сент-Китс эм Невисни огъары дараджаны интернет домени.
.ky

**.et** — Кайман айрымканланы огъары дараджаны интернет домени.
.la

**.la** — Лаосну огъары дараджаны интернет домени. 2 январьда 2001 Лаосну правительствосу доменнге хакъларын Лос-Анджелес шахаргъа сатханды.
.mf

**.mf** — Сен-Мартенни (Францияны территориясы) огъары дараджаны интернет домениди.
.nc

**.nc** — Джангы Каледонияны огъары дараджаны интернет домени.
.pf

**.pf** — Француз Полинезияны огъары дараджаны интернет домениди.
.pm

**.pm** — Сен-Пьер бла Микелон айриманланы (Францияны территориялары) огъары дараджаны интернет домениди.
.pr

**.pe** — Пуэрто-Рикону огъары дараджаны интернет домениди.
.sh

**.sh** — Сыйлы Еленаны айрымканыны огъары дараджаны интернет домениди.
.sc

**.sc** — Сейшел айрымканланы огъары дараджаны интернет домениди.
.st

**.st** — Сан-Томе бла Принсипини огъары дараджаны интернет домениди.
.tf

**.tf** — Француз Къыбылы бла Антарктика территорияланы огъары дараджаны интернет домениди.
.tp

**.tp** — Португал Тиморну огъары дараджаны интернет домениди.

Официал халда кетерилген эмда .tl доменнге алмашдырыу процессдеди.
.tt

**.tt** — Тринидад бла Тобагону огъары дараджаны интернет домениди.
.tv

**.tv** — Тувалуну огъары дараджаны интернет домениди.

Уллу интереслери бу доменнге телевидение бла байламлы компанияланы барды, «TV» аббревиатура «телевидение» сёзню () къысха варианты болгъаны себеблиди ол. 

## Джибериуле

* IANA сайтда, .tv доменнге whois билгиле
.tl

**.tl** — Кюнчыгъыш Тиморну огъары дараджаны интернет домениди.
Американ тыш гитче айрымканланы огъары дараджаны интернет домени

**.um** — Американ тыш гитче айрымканланы огъары дараджаны интернет домениди.
.vc

**.vc** — Сент Винсент бла Гренадинлени огъары дараджаны интернет домениди.
.us

**.us** — АБШ-ни огъары дараджаны интернет домениди.

## Экинчи дараджаны доменлери
Хар американ штатха кесини экинчи дараджа домени бериледи:
* .ak.us: Аляска
* .al.us: Алабама
* .ar.us: Арканзас
* .az.us: Аризона
* .ca.us: Калифорния
* .co.us: Колорадо
* .ct.us: Коннектикут
* .de.us: Делавэр
* .fl.us: Флорида
* .ga.us: Джорджия
* .hi.us: Гавайи
* .ia.us: Айова
* .id.us: Айдахо
* .il.us: Иллинойс
* .in.us: Индиана
* .ks.us: Канзас
* .ky.us: Кентукки
* .la.us: Луизиана
* .ma.us: Массачусетс
* .md.us: Мериленд
* .me.us: Мэн
* .mi.us: Мичиган
* .mn.us: Миннесота
* .mo.us: Миссури
* .ms.us: Миссисипи
* .mt.us: Монтана
* .nc.us: Шимал Каролина
* .nd.us: Шимал Дакота
* .ne.us: Небраска
* .nh.us: Нью-Гэмпшир
* .nj.us: Нью-Джерси
* .nm.us: Нью-Мексико
* .nv.us: Невада
* .ny.us: Нью-Йорк
* .oh.us: Огайо
* .ok.us: Оклахома
* .or.us: Орегон
* .pa.us: Пенсильвания
* .ri.us: Род-Айленд
* .sc.us: Къыбыла Каролина
* .sd.us: Къыбыла Дакота
* .tn.us: Теннесси
* .tx.us: Техас
* .ut.us: Юта
* .va.us: Виргиния
* .vt.us: Вермонт
* .wa.us: Вашингтон
* .wi.us: Висконсин
* .wv.us: Кюнбатыш Виргиния
* .wy.us: Вайоминг

### Территорияла бла округла
* .as.us: Американ Самоа
* .dc.us: Колумбия округ
* .gu.us: Гуам
* .pr.us: Пуэрто-Рико
* .vi.us: Виргин айрымканла

## Экинчи дараджаны башха административ доменлери
* .dni.us: миллет институтла
* .fed.us: федерал правительство (.gov доменнге альтернатива халда)
* .isa.us: халкъла арасы организацияла
* .kids.us: 13 джыл толмагъан сабийлеге домен
* .nsn.us: американ индейлилени доменлери

## Джибериуле

* IANAсайтда, .us доменнге whois билгиле
.wf

**.wf** — Уоллис бла Футуна айрымканланы огъары дараджаны интернет домениди.
.vg

**.vg** — Британ Виргин Айрымканланы огъары дараджаны интернет домениди.
Конгону огъары дараджаны интернет домени

**.zr** — Конгону огъары дараджаны интернет домениди.

2001 джыл .zr домен ахыр джабылыннганды.
1 январь

**1 январь** — григориан орузламада джылны 1-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 364 кюн (високос джыллада — 365 кюн) къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле
.рф

**.рф** — Россияны огъары дараджаны интернет домениди. 

.рф зонада 12 майдан 13 майгъа (2010) кечеде ишлеб башлагъан биринчи URL-ла — http://президент.рф эмда http://правительство.рф болгъандыла. Ала, алгъадан болгъан сайтлагъа, джибериуледиле.

## Белгиле
.бг

**.бг** — планда болгъан Болгарияны джангы огъары дараджаны интернет домениди.
God Save the Queen/King

**Къудай, сакъла Королну/Королеваны!** () — патриот джырды, Уллу Британияны миллет гимниди. Аны тышында Джангы Зеландияны эки миллет гимнлеринден бириди, Канаданы, Австралияны эмда Британ Биригиуню башха къралларыны патчах гимниди, норвег тилге кёчюрюлгени Норвегияны патчах гимни кибик хайырланады.
Феминист версиясы бек белгили болса да, Уллу Британияда эркиши патчахлыкъ этсе «Королева» сёз «Король» сёз бла ауушунады.

Белгили бир официал версиясы джокъду, не патчах прокаламация бла, неда британ парламентни оноуу бла, неда башха акт бла бу гимн официал халда къабыл этилинмегенди. Алай а, Уллу Британияда башха затлача, бу да адет халда къалгъанды.

Кёбюсюне эки ал тизгини хайырланады.

## Гимнни тексти

**Ингилиз тилде**

1

God save our gracious Queen,

Long live our noble Queen,
 
God save the Queen:

Send her victorious,
 
Happy and glorious,
 
Long to reign over us:

God save the Queen.

2

O Lord, our God, arise,

Scatter her enemies,

And make them fall.

Confound their politics,

Frustrate their knavish tricks,

On Thee our hopes we fix,

God save us all.

3

Thy choicest gifts in store,

On her be pleased to pour;

Long may she reign:

May she defend our laws,

And ever give us cause

To sing with heart and voice

God save the Queen.

**Кёчюрмеси**

1

Къудай, сакъла джумушакъ Королевабызны,

Джашасын бизни сыйлы Королевабыз,

Къудай, сакъла Королеваны:

Хорламлы эте хаманда аны,

Дуниягъа айтылгъан болсун,

Хаман башыбызда бизни турсун:

Кудъай, сакъла Королеваны.

2

Къудайыбыз, джакъ бол аннга,

Джауларын этиб бир-бирине,

Хорлатыб келирча аллына.

Ишлерин аланы къатышдыр,

Аман нюзюрлерин тохтат аланы,

Сеннге салабыз умутланы,

Къудайыбыз, барыбызны да сакъла.

3

Саугъалары кёб болсун,

Аны аты бла берилиб;

Патчахлыгъы узун болсун:

Джорукъларыбызгъа джакъ болсун

Бизге джырлар къарыу бер

Джюрек бла да, ауаз бла да

Къудай, сакъла Королеваны деб.

## Джибериуле
* Британ монархияны сайтында гимнни официал версиясы
* God Save the Queen (инструментал версия)
PT Sans

**PT Sans** — ПараТайп фирманы эркин эмда багъасыз шрифтиди (засечкасыз). Къарачай-малкъар тилге толу келишеди. Сомну официал болмагъан белгиси да барды.

## Белгиле
Wvdial

**wvdial** — утилита, интернетге  модем бла  кирирге болушады Linux системада. 

Wvdial ачылса, биринчи кофигурация джюкленеди /etc/wvdial.conf and ~/.wvdialrc, ол джерде  кёб зат джазылыб турады: модемни порту, къызуулугъу, эмда инициализациялы сыз, дагъыда интернет провайдерни юсюнден тюрлю зат, телефон номери, ат, пароль.
АБШ-ны административ бёлюнюую

**Эм баш дараджада** Американы Бирлешген Штатлары штатлагъа бёлюнедиле.

Штатла уа округлагъа (ингил. *county*, *parish* (Луизианада), *borough* (Аляскада)) бёлюнедиле. АБШ-да 3141 округ барды.

Ючюнчю дараджада АБШ шахар муниципалитетлеге эм тауншиплеге (*township*) бёлюнеди.

## Штатла

**Штат** (ингил. *state* — «кърал», «джурт») — АБШ-ны баш административ бёлюмлюгюдю. АБШ-да бютеу 50 штат барды.

## Дагъыда къара

* Элли биринчи штат.
Ёлчем

**Ёлчем** неда **Ёлчелеу** деб, билинмеген уллулукъну, бу типли алай а билинген, биримге саналгъан эмда техника амалда сакъланнган (ёлчемлени амалы) уллулукъ бла тенглешдириуге айтадыла.
Ёзденланы Альберт

**Ёзденланы Магометни джашы Альберт** (1957 джыл 5 апрелде Къазахстанда туугъанды) — белгили къарачай-малкъар поэт эм джырчыды.

## Биографиясы

Орта школну Хурзукда бошагъанды. Аскер къуллугъун тындыргъандан сора Первомай совхоз-техникумда окъугъанды. Бир бёлек заманны Хурзукда ишлеб, ызы бла Къарачай-Черкес кърал устазлыкъ институтда баш билим алгъанды. Педагогика илмуланы кандидатыды.

Иги кесек джылны Ёзден улу Николаевское, Чапаевское элледе культура-джарыкълыкъ ишлеге башчылыкъ этгенди. Арт джыллада Къарачай-Черкесияны Культура министерствосунда джууаблы къуллукъда ишлейди.

Ёзденланы Альберт назмула, пьесала джазгъан бла бирге кеси макъамла да чыгъарады. Атын эм алгъа кеси этген джырлары бла айтдыргъанды. Ала Къарачайда, Малкъарда, Тюркде, Америкада да джырланадыла.

## Литература

### Энчи китаблары

* Къачхы кечени макъамлары. Назму китабы. Нальчик, 1989. 
* Тузакъ. Назмула. Махвах, 1990. 
* Къара суучукъ. Назму китаб. Черкесск, 1991. 
* Чолпан. Джырла, назмула. Черкесск, 1998. 
* Мордамбаллары. Пьеса. Черкесск, 2000. 

### Джыйым китаблада

* Ышаныу. Назмула. О Сюймекликни джети джолу. Черкесск, 1995. 
* Къарачай-малкъар адабиятны антологиясы. Анкара, 2002. 
* Антология литературы народов Северного Кавказа. Том 1. Пятигорск, 2003. 

### Чыгъармачылыгъыны юсюнден
 
* Хубийланы О. Джашаугъа сюймеклик. О «Ленинни байрагъы», 17.10.1985. 
* Байрамукъланы Х Чууакъ кёкден джерге тюшген юлюш. О «Къарачай», 28.07.1992.

## Джибериуле

* УЗДЕНОВ АЛЬБЕРТ МАГОМЕТОВИЧ
* Ёзденланы Альберт кеси джырлагъан джырлары
Австралия (магъаналары)

**Австра́лия:**

* Австралия (континент) — Къыбыла джарымтобда бир материк.
* Австралия — материк бла бир атлы кърал.
* Австралия (стадион) — Сидней шахарда стадион.
* Австралия (фильм) — аскер драма фильм (АБШ, 2007).
Австрия

**Австрия** (), официал аты **Австрия Республика** () — Европаны арасында орналгъан къралды. Къралны аты бурунгунемец *Ostarrichi* деген сёзден келеди, магъанасы — «кюнчыгъыш кърал».

Шималда Чехия бла чеклери барды, шимал-кюнчыгъышда — Словакия бла, кюнчыгъышда — Маджар бла, къыбылада — Словения эмда Италия бла, кюнбатышда — Лихтенштейн, Швейцария эм Германия бла.

Къызыл бет байрагъында патриотланы Австрияны эркинлиги ючюн тёкген къанларыны символуду. Акъ бет — Дунай сууну символуду, кюнбатышдан кюнчыгъышгъа акъгъан.

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Вена.

## Географиясы

## Халкъы

## Тарихи

## Политикасы

## Административ бёлюннгени

## Экономикасы

## Белгиле
Адам улу

**Адам улу** — биосфераны джаныуар дуниясыны тири кесегиди. Бу кесек биосфераны кесини излемлерине джараштыргъан къой, толусу бла тюрлендирирге болады.

Адам улу деб Дунияны бютеу адамларына биргелей айтыргъа боллукъду.
Азербайджан

**Азербайджан Республика** () — Къыбыла Кавказны кюнчыгъыш кесегинде, Каспий тенгизни къыбыла-кюнбатыш джагъасында орналгъан къралды.

Къралны ара шахары — Баку. 1918 джылда эки-юч айны ичинде ара шахары Гянджа болгъанды. Азербайджанны территориясында буруннгу (тарихли) къралланы ара шахарлары да бардыла, ала: Габала, Барда, Шемаха эм Нахичевань.

## Географиясы
Азербайджанны чеклери барды — Россия (Дагъыстан) эм Гюрджю бла шималда, Эрмения бла кюнбатышда эмда Иран бла къыбылада. Нахичевань Автоном Республиканы — Азербайджанны эксклавыны чеклери барды — Эрмения бла шимал-кюнчыгъышда, Иран бла къыбылада, Тюрк бла кюнбатышда.

Азербайджан Эрменияны кесек территриясын кючлеб турады (Арцвашен эксклав).

Азербайджанны джарым территориясы таула алыб туралла. Шималда — Кавказ таула, орта кесегинде — Кура-Арак алаша джер, къыбыла-кюнчыгъышда — Талыш таула эмда Ленкоран алаша джер, кюнбатышда — Эрмен таула.

Азербайджан Къыбыла Кавказны къралладан майданы бла эм уллу къралды —  86,6 минг км². Шималдан къыбылагъа Азербайджанны узунлугъу 400 км, кюнбатышдан кюнчыгъышгъа — 500 км къатында.

Къралны эм мийик джер - Базардюзю тау (4466 м), эм алаша джер Каспий тенгизде орналады (-28 м). Дуньяда болгъан балчыкъ вулканладан джарымы Азербайджанда орналадыла.

### Климаты
Кёппени климат классификациясында 11 климатладан 9-чу Азербайджанда барды.  

## Белгиле
Азия

**Азия** — дунияны кесеклеринден эм уллусу. Европа бла бирге Евразия материкни къурайды. Джер ёлчеми — 43,4 млн км² чакълы бир. Халкъы — 3981 млн адам (2007).
Акротири эм Декелия

**Акротири эм Декелия** — эки британ аскер базаладыла Кипр айрымканда.
Хачыпсы

**Хачыпсы** ( [Апсны́],  [Апхазе́ти]) — Тау Артыны кюнбатыш кесегинде, Къара тенгизни къыбыла-кюнчыгъыш джагъасында орналгъан регионду. Хачыпсы властланы юрисдикциясына кёре — **Хачыпсы Республика** (), Гюрджюню юрисдикциясына кёре — **Хачыпсы Автоном Республика** (). Алгъада — Хачыпсы Социалист Совет Республика эм Хачыпсы Автоном Совет Социалист Республика (Гюрджю ССР-ге кирген) болгъанды.

Гюрджюню Конституциясына кёре Гюрджюню бир бёлюмюдю. Алай а 1992—1993 джыллада баргъан къазауатдан сора Хачыпсыны Гюрджю властла контролда тутмайдыла.

Хачыпсыны бойсунмаулугъун Россия Федерация (26 август 2008), Никарагуа (5 сентябрь 2008), Венесуэла (10 сентябрь 2009), Науру, Къыбыла Тегей эмда Преднестровье таныгъанды.

## Географиясы
Хачыпсы, Къыбыла Кавказны шимал-кюнбатыш кесегинде, Псоу бла Ингури сууланы орталарында орналыбды. Шималда Россия бла, кюнчыгъышда уа Гюрджю бла чеклери барды, къыбыла-кюнбатышда Къара тенгизде джагъасы барды (узунлугъу — 210 км-ден кёб).

## Халкъы

Хачыпсыда 240,7 минг чакълы бир адам джашайды. Аладан кёбюсю (51,5%) шахарлада. Ара шахары эмда эм уллу шахары — Согъумду (43,7 минг адам).

## Уллу шахарлары

* Согъум
* Гагра
* Гудаута
* Джангы Афон

## Миллетлери

## Сурат галерея

Novoafonsky monastyr.jpg|Джангы Афон монастырь
GagraColonnade.jpg| Гагра шахарда
Gegsky1.jpg| Гег чучхур
Sukhum1.jpg| Согъумну кёрюмю
Aloisi_villa_Sukhumi.jpg|Согъумну кёрюмю
On_quay._Sukhum.jpg|Согъумну джагъасында
Botanical garden.Sukhum.jpg|Согъум ботаника терек бачха
|Чанба атлы Драма театр. Согъум


## Белгиле
Албания

**Албания** (), официал аты **Албания Республика** () — Балкан джарымайрымканны кюнбатыш кесегинде, Адриатика бла Иония тенгизлени джагъаларында къралды. Къралны аты иллирий тилден «olba» («эл») сёзден келеди. Албанча *Shqipëria* «къушну къралы» деген магъана тутады.

Отранто богъаз Албанияны Италиядан айырады. Шимал бла кюнчыгъышда Косово, Черногория эм Македония бла чеклери барды, къыбыла-кюнчыгъышда — Греция бла.

Кёб албанлы хоншу къраллада джашайды. Косовода кёбюсюне албанлыла джашайдыла.

Ара шахары, эмда эм уллу шахары — Тирана. 

## Белгиле
Алжир

**Алжи́р** ( *аль-Джаза́ир, [[berber]]. ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ , Dzayer*), официал аты — **Алжир Халкъ Демократ Республика**  — Шимал Африкада орналгъан къралды, Джерле арасы тенгизни бассейнини кюнбатыш кесегинде. Алжир Марокко бла кюнбатышда, Мавритания эм Мали бла къыбыла-кюнбатышда, Нигер бла къыбыла-кюнчыгъышда эмда Ливия эм Тунис бла кюнчыгъышда чеклешеди. Алжир — территориясыны уллулугъу бла экинчи къралды Африкада, территориясыны кёбюсю Сахара къум тюзледе джатады. 

Ара шахары — Алжир.

## Тарихи

XVI ёмюрден XVIII ёмюрге дери Алжир Осман империягъа киргенди. XIX ёмюрден француз колонизация башланады. 1954 джыл Алжирде Миллет азатлау фронт къуралады. Француз колониал аскер бла къазауатны эсеби бла 1962 джыл Алжир бойсунмагъан социалист кърал болады. 1980-чи джылланы аягъында динсизлик власть джанлы болгъанла бла исламистлени арасында граждан къазауат баргъанды, фундаменталистлени хорланнганлары бла бошалгъанды къазауат.

## Географиясы

## Халкъы

## Сауутлу кючлери

## Экономикасы

## Маданияты

## Белгиле
Алийланы Исмаил

**Алийланы Ибрагимни джашы Исмаил** (1946 джыл сентябрны 1-де Къазахстанда туугъанды) — къарачай-малкъар алим, политик эмда поэтди.

## Биографиясы

1964 джыл орта школну Джангы Къарачай элде бошагъандан сора Новочеркасск шахарда политехника институтха киргенди. Баш билим алыб, бир бёлек джылны да кеси окъугъан институтда устазлыкъ этиб, 1974 джыл Черкесскеге къайытханды. 1974 — 1992 джыллада ол Къарачай-Черкес политехника институтда ишлегенди. 

Электротехника илмуланы доктору, профессор Алий улуну 1992 — 1995 джыллада Россия федерацияны Миллетле министерствосуну кёчгюнчю халкъланы ишлерин джюрютген департаментинде джууаблы къуллукъну толтургъанды. Москвада Коммунал мюлк бла къурулуш институтда ишлегенди. Бусагъатда Къарачай-Черкес Республиканы правительствосуну председателини орунбасарыды.

Алий улу назмула джазыб студент джылларында башлагъанды. Ол Омар Хаямны терттизгинлерин да къарачай-малкъар, орус тиллеге кёчюргенди. Исмаил 18 китабны авторуду. Аладан бири — назму китаб, бешиси этнополитиканы юсюндендиле, къалгъанлары — илму китабла. 2003 джыл Москвада «Педагогика» басмада «Карачаево-балкарские имена и фамилии. Толковый словарь» деген китабны (Алийланы Земфира бла бирге) джазыб чыгъаргъанды.

## Чыгъармачылыгъы

### Энчи китабы

* Род людской. Стихи, рубаи (къарачайча эмда орусча). М.: «Русский мир», 2000.
 
### Джыйым китаблада

* Антология литературы народов Северного Кавказа. Том 1. Пятигорск, 2003.
Альпла

**Альпла** (, , , ) — Кюнбатыш Европаны эм мийик тауларыды. Францияны, Италияны, Швейцарияны, Германияны, Австрияны, Лихтенштейнни, Словенияны территорияларыны алады.

Лигурия тенгизден Ортадунай алашалыкъгъа дери узалгъан тау аркъала бла массивлени къатыш системасыды. Узунлугъу 1&nbsp;200&nbsp;км чакълы бир. Кенглиги 260&nbsp;км дери чыгъады. Боден кёл бла Комо кёлню арасындагъы кёнделен ёзен бла мийигирек *Кюнбатыш Альпла* (мийиклиги 4&nbsp;808&nbsp;м, Монблан тау) бла алашаракъ эмда кенгирек *Кюнчыгъыш Альплагъа* юлешинеди (мийиклиги 4&nbsp;049&nbsp;м дери, Бернина тау).

Альпланы буршу структурасы альп джашлы къымылдаула бла къуралгъанды. Эм мийик, ёзек зонасы буруннгу кристалл (гнейсле, слюдалы сланецле) эм метаморфа (кварц-филлит сланецле) породаладан къурулгъанды, тау-чыран рельеф бла бузамандагъы бузланыуу (4000 км2 майдан алгъан, 1200 чакълы бир чыран). Чыранла бла ёмюрлюк къарла 2&nbsp;500—3&nbsp;200&nbsp;метрге дери тюшедиле тюбюне. Ёзек зонадан шималгъа, кюнбатышха, эмда къыбылагъа тытырлыкъла бла мезозойну доломитлери эмда аладан джашыракъ флиш бла моласс формацияла джайылыбдыла.

Альпла — Европаны магъаналы климатайырыууду. Аладан шимал бла кюнбатышха орта климат бёлгеле джайыладыла, къыбылагъа субтропик джерлеарасы тенгиз ландшафтла орун аладыла. Кюнбатыш эмда шимал-кюнбатыш къабыргъаларында джауумла 1&nbsp;500—2&nbsp;000&nbsp;мм чакълы бирдиле, бир-бир джерледе 4&nbsp;000&nbsp;мм дери боладыла. Альплада Рейн, Рона, По, Адидже, Дунайны онг къошакъ къобанлары башланадыла. Чыран эмда тектоник-чыран джаратыулу кёб кёл барды (Боден, Женева, Комо, Лаго-Маджоре 
эмда башхала).

Мийикликге кёре климатны тюрлениуюда былайда бек белгили болады. 800&nbsp;метр мийикликге дери климат орта-джылыда, къыбыла къабыргъаларында Джерле арасы тенгизни климатыды, джюзюмле, кёгет терекле, джылыны сюйген кёкенле, кенгчапыракълы чегетле ёседиле. 800—1&nbsp;800&nbsp;метр мийикликде климат ортады, мылыды; кенгчапыракъ чегетледе эмен бла чынар ёседи, ёргерек чыгъа орунларын зыгыт тереклеге къоядыла. 2&nbsp;200—2&nbsp;300&nbsp;метр мийикге дери климат къарны кёб эримей тургъан субальп, сууукъду. Асламысы болуб кёкенле бла мийикханслыкъ джайлыкъладыла. Андан башына ёмюрлюк къарлагъа дери — сууукъ климаты бла альп бёлгеди. Былайда алаша ханслы сыртланы джылны кёбюсюне къар басыбды. Аны башында — чыранлары бла, ташлы къабыргъалары бла нивал бёлге барды. Альпланы кюнчыгъыш къыйырлары - Лейт таула бла Карпатланы кюнбатыш къыйырларын — Хундсхаймер Берге къуру 14&nbsp;км айрады .

Альпла, альпинизмни, туризмни, тау-лыжа спортну халкъла арасы аралыгъыды.

## Альпланы географисы

Башында чертилгенча Альпла Кюнбатыш эмда Кюнчыгъыш Альплагъа юлешинеди. Аланы чеклери Швейцарияны кюнчыгъышында, Рейн сууну ёзени бла ётеди.

## Белгиле
Андалусия

**Андалусия** (исп. *Andalucía*, лат. *Vandalitia*) — испан автоном областды. 8 провинциядан къуралады: Альмерия, Кадис, Кордова, Гранада, Уэльва, Хаэн, Малага эм Севилья. Ара шахары Севильяды. Андалусия Европаны къыбыла-кюнбатыш къыйырында орналыбды, къыбылада Гибралтар ачыкъ богъаз бла эм Джерлеарасы тенгиз бла джууулады, кюнбатышда Португалия бла чеклешеди эм Атлантика океан бла джууулады. Испанияны ичинде Андалусия шималда Эстремадура эмда Кастилия — Ла-Манча бла чеклешеди, кюнчыгъышда — Мурсия бла.
Ана тилни халкъла арасы кюню

**Ана тилни халкъла арасы кюню** () — ЮНЕСКО-ну 1999 джыл ноябрда ётген Генерал конференциясыны 30-чу сессиясында къуралгъанды эм 2000 джылдан бери 21-чи февралда белгиленеди. Нюзюрю — Джерде тил бла культура тюрлюлюкню сакълауду. ЮНЕСКО-ну, джокъ болу тургъан тиллени халларын тинтген эм алагъа болушхан, мониторинг системаны къураргъа нюзюрю да барды. 

ЮНЕСКО-ну бичгенине кёре дунияда 6 минг тилден джарымындан кёбю къысха заманда ахыр билген адамларысыз къалыргъа боллукъдула.

Бу дата «Language Martyrs' Day» бла бир кюннге тюшеди. Language Martyrs' Day Бангладешде белгиленеди, ол кюн 1952 джыл пакистан полиция кюнчыгъыш Пакистанда (1971 джылдан бери — Бангладеш) бенгал тилни официал халда хайырланыуу джанлы болгъан талай адамны джойгъанды.

БМО-ну Генерал Ассамблеясы ЮНЕСКО-ну Ана тилни халкъла арасы кюнюн баямлау оноууна разы болгъанды (№ Α/RES/56/262 Резолюция). БМО-гъа кирген къралладан эмда БМО-ну Секретариатындан дунияда бютеу халкъланы тиллерин джакъларгъа эмда сакъларгъа тилегенди.

## Джибериуле

* Ана тилни халкъла арасы кюню ЮНЕСКО-ну сайтында 
* Халкъла арасы кюн Д. Хаммаршельд атлы библиотеканы бетинде
Андорра

**Андорра Бийлик** (, , ), **Андорра** () — Европаны эм гитче къралларындан бири. Бийлик тенгизге чыкъмайды, кюнчыгъыш Пиренейде орналыбды, Франция бла Испанияны орталарында. Къралны аты баск. *andurrial* — «бош» (джукъ болмагъан) деген сёзден келеди.

Бир заманда джабыкъ, бусагъатда бийлик туризм бла байламлы айныб турады.

Халкъ миллетлерине кёре (1995):

* андорралыла — 31 %
* испанлыла — 45 %
* окситанлыла — 11 %
* французлула — 8 %.

Официал тил — каталан тил; аны бла тенг француз эм испан тилле хайырландырылынадыла.
## Географиясы
## Халкъы
## Тарихи
## Политикасы
## Административ бёлюннгени
## Экономикасы
Аппаланы Билял

**Аппаланы Добайны джашы Билял** (1939 джыл декабрны 27-де Ючкёкенде туугъанды) — белгили къарачай-малкъар эм совет джазыучу, поэт эм драматургду.

## Биографиясы

Орта школну бошагъандан сора, Къарачай-Черкес кърал устазлыкъ интитутда баш билим алгъанды. 20 джылгъа джууукъну область телерадиокомитетде редактор болуб тургъанды. 1981-1983 джыллада Москвада Горький атлы Литература институтда Баш адабият курслада окъугъанды. Андан къайытханлы «Къарачай» газетде культура бёлюмню тамадасы болуб ишлейди. 

Биринчи назмулары узбек тилде 1954 джыл Къазахстанда область газетде чыкъгъандыла. 

Аппа улу 80-чы джылладан ёрге къарай, драматургия жанргъа артыкъ эс бёледи. Аны пьесаларын къралда 56 профессионал театр, репертуарларына къошуб, спектаклле салгъандыла. «Амулет», «Как похищают красавиц» деген пьесалары 35 тилге кёчюрюлгендиле эмда «Советская драматургия» журналда басмаланнгандыла. 

Билялны бир къауум назмулары джырла болуб джырланадыла.

## Чыгъармачылыгъы

### Энчи китаблары

* Ата джуртха. Назмула. Черкесск, 1964. 
* Эки сюймеклик. Хапарла. Черкесск, 1974. 
* Биринчи сюймеклик. Повесть. 2 т. Черкесск, 1974-1978. 
* Къуджур адамла. Бир актлы пьесала. Черкесск, 1983. 
* Биринчи сюймеклик. Сайламала. Черкесск, 1989. 
* Джууукъ болутъуз. Пьесала. Черкесск, 1996.
 
### Джыйым китаблада

* Джарыкъ джолда Черкесск, 1960. 
* Орайда. Черкесск, 1963. 
* Къанатла. Черкесск, 1971. 
* Тынгысыз джюрекле. Черкесск, 1979. 
* Къарачай-малкъар адабиятны антологиясы. Анкара, 2002. 
* Антология литературы народов России. Том 1.М., 2004. 

### Чыгъармачылыгъыны юсюнден
 
* Байрамукъланы Н. Назму бла джазсала... Черкесск, 1968. 
* Джазаланы Б. Литератураны джолунда. // «Ленинни байрагъы» 13.03.1980. 
* Писатели Карачаево-Черкесии. Буклет. Черкесск, 1991. 
* Известные люди Карачаево-Черкесии. Краткий биографический словарь. Черкесск, 1997.
Ара шахар

**Ара шахар** деб къралны неда административ къуралышны (сёз ючюн: область, край, автоном республика, провинция, штат, департамент) баш шахарына айтадыла. Кёбюсюне анда къралны баш органлары орналадыла: къралны тамадасыны резиденциясы, министерствола, парламент, Баш сюд д.а.к. Бир бир структурала башха шахарлада болургъада болады.

Бир-бирде ара шахар айры бир административ къуралыш неда федератив къуралыш болады (сёз ючюн, Австрияны конституциясына кёре Венаны *федерал джер* статусу барды; Къазакъстанда Астананы, Къыбыла Кореяда Сеулну энчи бир провинция статуслары барды).

## Дагъыда къарагъыз
* Дунияны ара шахарларыны тизмеси
* Ара шахарны кёчюрюу
* Джангы ара шахарла
* Европаны культура ара шахарлары

## Белгиле
Андла

**Андла**, **Анд Кордильерле** (исп. *Andes*; *Cordillera de los Andes*) — дунияны эм узун тау тизгин сынджырды.

Къыбыла Американы бютеу кюнбтыш къыйырыны узунлугъуна орналгъанды. Венесуэладан башлаб Колуибияны, Перуну, Боливияны юсю бла Аргентина бла Чилини территориясындагъы Патагониягъа дери узалады. Къысхасы бла шималдагъы 465° параллелинден къыбыладагъы 1523° параллельге дери созулгъанды.

## Таулары

Андланы эм мийик тауу Аконкагуады — 6962 м. Анд тауланы джыл саны 60 миллион чакълы бирди. 

### Башха мийикликле

* Хуаскаран 6768 м.(Перу)
* Альпамайо 5947 м. (Перу)
* Невадо Йерупаха 6634 м. (Перу)
* Невадо Ильимани 6483 м. (Боливия)
* Серро Торре 3133 м. (Аргентина)

### Вулканла

Андла сейсмо эмда вулканактив бёлгеге саналадыла. Джерни эм мийик вулканлары бу бёлгедедиле. 6882 метр мийиклиги бла Монте Писсис (Аргентина) бла 6887 метр мийиклиги бла Охос-дель Саладо (Чили) аладандыла.
Араб къралланы лигасы

**Араб къралланы лигасы** (*АКъЛ*) () — араб эмда араблылагъа шох араб болмагъан 22 кърал кирген халкъла арасы организацияды.

1945 джылны 22-чи мартында къуралгъанды. Къуралышны баш органы — Лиганы Кенгешиди, анда хар къошулгъан кърал бир ауазгъа иеди, Лиганы штаб-фатары Каир шахардады

## Тарихи

АКъЛ-ни юсюнден келишиуге 1945 джылны 22-чи мартында 7 кърал къол салгъандыла: Мисир, Ирак, Ливан, Сауд Арабия, Сирия, Трансиордания (бусагъатда — Иордания) эмда Йемен. Кечирек Лигагъа Ливия (1953), Судан (къралны къыбыласы бла кюнчыгъышындан тышында) (1956), Марокко эм Тунис (1958), Кувейт (1961), Алжир (1962), Къыбыла Йемен (1967) (1990 джылда Шимал Йемен бла бирлешеди), Бахрейн, Катар, Оман эм Бирлешген Араб Эмиратла (1971), Мавритания (къыбыласыз (25%)) (1973), Сомали (1974) эмда Джибути (1977). 1976 джылда АКъЛ-ге Палестинаны Азатланыууну Организациясыда (ПАО) алынады, 1988 джылдан башлаб Палестина Къралны келечиси болады.

2005 джылны 27-чи декабрында, Лиганы Алжир саммитинде (2005 джылны марты) этилген бегимге кёре, Каирде кёзюулю Бютеуараб Парламентни биринчи сессиясы бардырылгъанды. Парлементни спикерине Кувейтни Парламентини тыш ишлени юсюнден комитетини тамадасы Мухаммед Джасем ас-Сакр сайланнганды. Биринчи беш джылны ичинде Бютеуараб Парламент 22 араб къралдан 4-ер келечиден къураллыкъды, андан арысында ачыкъ сайлаулада бардыла планлада. Парламентни штаб-квартири Шам шахарда боллукъду.

## Джибериуле

* Официал сайты
Астурия

**Астурия**, неда **Астурий бийлик** (исп. *Asturias, Principado de Asturias*, астур. *Principáu d'Asturies*) — автоном область эм провинция Испанияны шималында. Административ аралыгъы — Овьедо.

## Географиясы

Территориясы 10 604 км² (10-чу орун автоном областларындан Испанияны). Провинцияны территориясы бла Кантабрий таула ётедиле.

## Тарихи

## Халкъы
Халкъы — 1,077 млн адам (13-чю орун, 2005 джылгъа).

## Политикасы

## Административ джарашдырылгъаны

## Экономикасы

## Культурасы

## Джибериуле
* Правительство
* InfoAsturias
* The Prince of Asturias Annual Awards
* University of Oviedo
* Asturian-American Migration Forum
* Asturias website
* A guide to the natural history of Asturias
Ата Джуртну джакъчысыны кюню

**Ата Джуртну джакъчысыны кюню** () — совет заманладан къалгъан байрамды. Россияда, Белоруссияда, Приднестровьеде эмда Къыбыла Тегейде 23 февралда белгиленеди. Официал халда болмай, эркишилени кюнюне саналады. Къызыл аскер бла Флотну Кюню деб 1922 джыл СССР-де къуралгъанды. 1949 джылдан 1993 джылгъа дери «Совет Аскер бла Аскер-тенгиз флотну Кюню» атны джюрютгенди. СССР чачылгъанындан сора да бу байрам БКъБ-ни талай къралында белгиленеди.

## Белгиле
Афганистан

**Афганистан** (пушту ‎эм дари افغانستان), официал аты —  **Афганистанны Ислам Эмираты** (пушту د افغانستان اسلامي امارت‎, дари امارت اسلامی افغانستان) — тенгизге чыкъмагъан Ара Азияда орналгъан кърал.

Кюнбатышда Иран бла, къыбыла эм кюнчыгъышда Пакистан бла, шималда Юзбекистан эм Таджикистан бла, шимал-кюнбатышда Тюркменистан бла, КъХР эм кюнчыгъыш кесегинде чеклешеди. 

Ара шахары — Кабул. Официал тил — пушту эм дари.

## Белгиле
Австралия

**Австралия Бирлик** (), **Австралия** (,  «къыбыла» деген сёзден) — Къыбыла джарымтобда къралды, Австралия материкде, Тасмания айрымканда эм Индий, Шош, Къыбыла океанланы талай башха айрымканларында орналады. Алтынчы къралды Джерде, майданыны уллулугъу бла, саулай материкде бирден орналгъан джангыз къралды. Австралия Бирликден шималда Кюнчыгъыш Тимор, Индонезия эмда Папуа — Джангы Гвинея орналыбдыла, шимал-кюнчыгъышда — Вануату, Джангы Каледония эм Соломонны Айрымканлары, къыбыла-кюнчыгъышда — Джангы Зеландия. 

Къралны ара шахары — Канберра. Эм уллу шахары — Сидней. 

## Тарихи
Австралия Бирликни материк бёлюмюнде австралий аборигенле 42 минг джыл мындан алгъа орналгъандыла. 1606 джыл голландиялы тенгиз тинтиучю Биллем Янсзон ачхандан сора, кюнчыгъыш джанын Австралияны 1770 джыл Британ империя кючлегенди. 1788 джыл 26 январда Австралияда биринчи колония къуралгъанды — Джангы Къыбыла Уэльс. Халкъы ёсюб баргъанына кёре XIX ёмюрде Австралияны территориясында дагъыда беш колония къуралгъандыла.

1901 джыл 1 январьда ол алты колония, Австралия Бирликни къураб, федерация болгъандыла. Ол замандан бери Австралия демократ къраллай турады, Британ Биригиуню Патчахлыкъларындан бири болгъанлай. 

1914 джылда Австралия кеси разы болуб Биринчи дуния къазауатгъа Антантаны джанында болуб кошулду. 416 минг къошулгъан австралийцаладан, 60 минг ёлгендиле.

1940—1945 джыллада Австралия Экинчи дуния къазауатгъа Гитлерге къаршчы коалицияны джанында къошулгъанды. 1942 джылда Австралия официал Вестминстер статутгъа къошулду. 

1951 джылдан сора Австралия АНЗЮС кесамат бла АБШ-ны официал аскер союзник болду. 

## Халкъы
Австралия Бирликни халкъыны саны 2021 джылда болгъан ахыр тергеу бла 25 422 788 адамгъа джетди, халкъыны 60% уа къралны эм уллу шахарларында 1 млн адам атлагъан адам саны бла джашайды: Сидней, Мельбурн, Брисбен, Перт, Аделаида эм аланы тёгерегинде.

Австралияны халкъы кёб юсю кюнчыгъыш тенгиз джагъасында, къбыла-кюнчыгъыш регионда (Къбыла-Кюнчыгъыш Квинсленд бла Аделаиданы арасында) орналады.

## Административ бёлюннгени
Австралия алты штат эмда эки материк территорияла эмда башха гитче территорияла бла къуралады. 

### Австралияны штатлары
*  Виктория  () 
*  Кюнбатыш Австралия ()
*  Квинсленд ()
*  Джангы Къыбыла Уэльс ()
*  Тасмания ()
*  Къыбыла Австралия ()

### Австралияны материк территорияла
*  Шимал территория (NT) ()
* Австралияны ара шахарны территориясы (ACT) () 

### Австралияны тыш территорияла
* Адамла бла
**  Норфолк айрымкан (),
**  Рождествону айрымканы (),
** Кокос айрымканла ().
* Адамсыз
**  Ашмор эм Картье айрымканла (),
**  Марджан тенгизни айрымканланы территориясы (),
**  Херд эм Макдональд айрымканла (),
**  Австралияны антарктика территориясы ()

## Белгиле
Араб тил

**Араб тил** (, *al-luġa al-ʿarabiyya*) — афразий тил юйюрню семит бутагъына кирген тилди.

Араб тилде эмда аны вариантларында сёлешгенлени саны 422 млн адам чакълы бирди (2009).

Джазыу системасы араб алфавитни тамалындады. БМО-ну Генерал Ассамблеясыны эмда талай башха органларыны официал эм ишлеу тилиди. Бютеу араб къралланы эмда Сомали бла Джибутини официал тилиди.

## Дагъыда къарагъыз

* Араб алфавит
* Араб литература тил
* Араб тилни вариантлары
* Арабистика
* Мальтий тил
* Араб тилни ширван диалекти

## Джибериуле

* Араб тил - электрон араб-орус сёзлюк 
* Араб къраллада араб тилни аралыкълары
* Араб тил бла араб дуния 
* Араб тил бла культураны джаратханланы форуму 
* Араб литература эмда мисир тилни тёлеусюз он-лайн дерслери 
* Араб тил. Араб дуния 
* Араб тил неда Араб Кюнчыгъышны тахсалары 
* Арабистлени халкъла арасы джамагъатлары
* Онлайн араб сёзлюк 
* Араб тил бюгюннгю дунияда / Араб тилни магъаналыгъыны юсюнден 
* Arabic keyboard Араб клавиатура 
* Learn Colloquial Gulf Arabic Language — Персия Богъазны араб диалектини башлам курсу 
* LookLex / Course / Arabic — Араб тилни курсу 
* Араб тилни окъуб алыргъа
БМО-ну Халкъла арасы сюдю

**БМО-ну Халкъла арасы сюдю** (БМО-ну Уставына кёре, официал аты — *Халкъла арасы Сюд*, , ) — Бирлешген Миллетлени Организациясыны алты баш органларыны бириди, БМО-ну Уставыны тамалында, БМО-ну баш нюзюрлерини бирини — «мамыр амалла бла, адилликге эмда халкъла арасы хакъгъа келишиб, мамырлыкъны бузарыкъ халкъла арасы дауланы неда ситуацияланы оноуун этиу» ючюн къуралгъанды.

Сюд БМО-ну Уставыны бёлюмю болгъан Статутуну тамалында эмда Регламентине кёре ишин бардырады

Халкъла арасы сюд 15 бойсунмагъан сюдюден къуралады, ала гражданлыкъларына къаралмай сайланадыла. Ала халкъла арасы хакъда дунияда белгили авторитетле болургъа кередиле.

Сюдню керегине, аны административ органы — Секретарият къарайды. Официал тиллери ингилиз эмда француз тилледиле.

Нью-Йоркну тышында БМО-ну органы болуб, джангыз бу сюддю.

## Белгиле
Байракъ

**Байракъ** — белгили бир бояуу болгъан, тюз геометрия шекили болгъан (асламысында тюзмюйюш тёртгюл) къумач. Кёбюсюне байракъ флагштокда тагъылыб ёрге кёлтюрюледи. Байракъланы тинтиуу бла кюрешген илмугъа вексиллология (лат. *vexillum * — «байракъ») дейдиле.

Кърал байракъ, Кърал символланы бириди.

Кърал байракъдан сорада, къралланы кёбюсюнде аскер-тенгиз, коммерция байракъла бардыла.

Россияны аскер-тенгиз байрагъы «андрей байракъды», коммерция байрагъы уа, кърал байракъ бла бирди. Бир-бир къраллада, сёз ючюн, АБШ-да юч иш ючюнда бир байракъны хайырландырадыла.

Кеслерини байракълары къуру къралладада тюл, айры регионлада, шахарлада, халкъла арасы къуралышлада (сёз ючюн, БМО-ну байрагъы), коммерция компаниялада, миллет организациялада, партиялада д. а. к. болады.

## Джибериуле

* Дунияны бютеу къралларыны байракълары
Африкан бирлик

**Африкан Бирлик ** (къысха **АБ**) — Африканы 55 къралын бирикдирген халкъла арасы организацияды.

## Тарихи

Африкан Бирлик Африкан Биригиуню Организациясындан къуралгъанды, къуралыуу 1999 джылны 9-чу сентябрында Ливиядагъы Сирт шахарда башланнганды, теджеген Муаммар Каддафи болгъанды.

2002 джылны 9-чу июлунда АБО официал халды АБ болгъанды.

## Структурасы

Тамадасы хар джыл сайын къайсы болсада бир африкан къралны тамадасындан сайланады.

Администрациясы Аддис-Абеба (Эфиопия) бла Мидрэндде ,КъАР орналгъанды.

Африкан бирликден Марокко чыкъгъанды, чуруму— Марокко кесини джери санаб тургъан Кюнбатыш Сахараны бирликге бойсунмагъан къралча кириуюдю.
Балеар айрымканла

**Балеар айрымканла** (**исп.** *Islas Baleares*, **катал.** *Illes Balears*) — Джерле арасы тенгизни кюнбатышында уллу болмагъан архипелагды. Айрымканла Испанияны къурамына киредиле, автоном облать статусу барды. Ара шахары эмда эм уллу шахары — Пальма-де-Майоркады.

Архипелаг эки айрымкан къауумдан къуралады:
* Гимнесий айрымканла — Менорка, Мальорка, Кабрера эм дагъыда талай къатларындагъы айрымканла.
* Питиус айрымканла — Ибица эм Форментера.

## Географиясы
Территориясы 4992 км² (17-чи орун). Архипелагны эм уллу айрымканлары — Майорка, Менорка, Ивиса эм Форментера.

## Тарихи

## Халкъы
Халкъы — 938 тыс. (14-чю орун; 2005 дж.).

## Политикасы

## Административ джарашдырыулары

Айрымканла — Испанияны автоном областы да провинциясыда боладыла.

## Экономикасы

## Культурасы

## Джибериуле
* Правительство
* Illes Balears — Турист портал
* BalearesWeb — Web-каталог айрымканланы
* Baleares Travel Net — Турист сайт
* SpainInfo — айрымканланы юсюнден информация
* BalearesCom — Турист гид
Бангладеш

**Бангладеш** (бенг. বাংলাদেশ), официал аты — **Халкъ Республика Бангладеш** (бенг. গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ), — Къыбыла Азияда орналгъан, Индияны территориясы хазна къалмай тёгерегини алгъан кърал. Къыбыла Бенгал богъаз бла джуулады.

Ара шахары — Дакка. Кърал тил — бенгал тил.

## Аты

## Тарихи

## Географиясы

## Халкъы

## Сауутлу кючлери

## Экономикасы

## Маданияты

## Белгиле
Баскланы джурту

**Баскланы джурту** (, ), **Баскония** — Испанияны шималында орналгъан тарих регион эмда автоном областды. Ара шахары — Витория (, ). Область кесича атлы тарих регионну кесегиди. Тарих регионну территориясына Францияны къыбыла-кюнбатыш кесеги да киреди.
Башкъырлыла

**Башкъырлыла** () — Башкъыр Республикада (Эресей) джашагъан тюрк миллетди. Башкъырлыла 1 миллион бла 673 минг адам чакълы бир бардыла. Санлары бла ала тёртюнчю миллет боладыла Эресей оруслуладан, татарлыладан, украинлиледен сора. Миллет тиллери — башкъыр тилди. Башкъыр кёбюсюне муслиман динни тутадыла.

* Башкъуртлыла
Байрамукъланы Халимат

**Къобанланы Башчыны къызы Халимат**, **Байрамукъланы** (келинлери) **Халимат** (орус. *Халимат Башчиевна Байрамукова*) — белгили совет эмда къарачай-малкъар джазыучу эмда поэтди.

## Биографиясы

1917 джыл, августну 15-де Уллу Къарачайны Хурзук элинде туугъанды. 1932 джыл школну бошаб, Микоян-Шахарда медтехникумгъа киргенди. Окъууун тамамлаб, Кичи-Балыкъ, Къызыл Къарачай, Къызыл Октябрь элледе фельдшер болуб ишлегенди. 1938 джыл «Къызыл Къарачай» газетге ишге чакъырылгъанды. Ол джыл огъуна Халимат Микоян-Шахардагъы устазлыкъ институтха киргенди. 1939 джыл а уа Джазыучуланы союзуну область бёлюмюнде консультант болуб баргъанды.

Халиматны чыгъармачылыкъ джолу басмада биринчи чыкъгъан «Джуртума» (1938) назмусу бла башланнганды. 

Азиядан къайтхандан сора Москвада Горький атлы Литература институтну эмда аны Баш адабият курсларын бошагъанды. Аны ызындан джыллада, алгъа — область китаб басмагъа баш редакторгъа, ызы бла Джазыучуларыны союзуну область бёлюмюне, башчыгъа сайланнганды. Ол къуллукъда талай джылны ишлегенди.

30-дан аслам китабны джазгъан поэт, прозаик, драматург, публицист Байрамукъланы Халимат поэзияны, прозаны да талай жанрында фахмусун кёргюзгенди. Аны чыгъармалары орус, ингилиз, испан, француз, монгол, хинди, немча, маджар, къытай, корей, поляк, болгар, тюрк эмда СССР-де джашагъан миллетлени  талайыны, бютеуда 52 тилге кёчюрюлгенлери себебли, аты Европаны, Азияны къралларында да белгилиди.

Джазыучу 1965 джыл чыкъгъан «Къарачай поэзияны антологиясын» джарашдырыб, басмагъа хазырлагъанланы бири болгъанды.

Халиматны фахмусу бла ётген ёмюрюню 50-70 джылларында ачыкъланнгады. Ол кёзюуде аны чыгъармалары къралны баш газетлеринде басмаланнгандыла.

Байрамукъланы Халимат 1996 джыл ноябрны 8-де ауушханды.

## Джибериуле

*Байрамукъланы Халимат
*Байрамукъланы Халимат
Белорус

**Белорус** () — Кюнчыгъыш Европада кърал, 1991 джылгъа дери — Белорус Совет Социалистик Республика (). Къралны аты бурунгуорус «белая» («акъ», башха магъанасы сёзню – «эркин») дегеннге «Русь» этноним къошулуб андан келеди. 

Белорусияны 5 кърал бла чеклери барды, аладан: Россия бла кюнчыгъышда эм шымалда, Литва эмда Латвия бла шымалда эм шымал-кюнбатышда, Польша бла кюнбатышда, Украина бла къыблада.

Белоруссия — унитар республикады, 6 областьха бёлюнеди, аланы тышындада ара шахар — Минск. Президенти — Александр Лукашенко.

## Белгиле
Бельгия

**Бельгия** (нидерл. *België*, фр. *Belgique*, нем. *Belgien*), толу официал аты — **Бельгия Короллукъ** (нидерл. *Koninkrijk België*, фр. *Royaume de Belgique*, нем. *Königreich Belgien*) — Шимал-Кюнбатыш Европада орналгъан кърал, Европа Бирликге, БМО-гъа эм НАТО-гъа киреди. Майданы — 30 528 км², халкъыны саны — 10,8 млн. адамды. Къралны аты буруннгу «белг» деген кельт тайпаны атындан келеди.

Чеклери барды — шималда Нидерландла бла, кюнчыгъышда Германия бла, къыбла-кюнчыгъышда Люксембург бла эм къыбла бла кюнбатышда Франция бла.

Кърал оноуну формасы — конституциялы монархияды. Административ-территория формасы — федерацияды.

Ара шахары — Брюссель.

## Географиясы

## Халкъы

## Тарихи

## Политикасы

## Административ бёлюннгени

## Экономикасы

## Белгиле
Бенгал тил

**Бенгал тил**, неда **бенгали** ( Bāṇlā) — бенгаллыланы тилиди, Индия-Европа тил юйюрню индия-арий бутагъындагъы тилледен бириди. Индияны Кюнбатыш Бенгалия штаты бла Бангладешде баш тилди, аны тышында бу тилде сёлешгенле Индиядагъы Ассам, Бихар эмда Орисса штатлада да джашайдыла. Бенгалиде сёлешгенлени саны 250 миллион адам чакълы бир барды.

## Тарихи

Бенгалини танылгъан тарихини буруннгу кёзюую X—XII ёмюрлеге кетеди. XV ёмюрню ахыры — XVII ёмюрню аллы тилни баш халыны къуралыу кёзюую болгъанды. XIX ёмюрню ахыры — джангыбенгал тилни къуралыууну кёзюуюдю. Бенгалияны Индия бла Пакистанны арасында юлешиниую бла (1947 дж.), Бенгалияны кюнчыгъыш кесегинде (Кюнчыгъыш Пакистан, артдан Бангладеш) араб-перс лексиканы ауурлугъу тилде уллуду.

## Лингвистика халы
## Джазмасы

Бенгалини джазмасы бонгаккхорду, ол (деванагарича, гурмукхича эмда Индияны башха джазма системаларыча) брахми джазма системадан чыкъгъанды. Бу джазма бир кесек тюрлендирилиб ассам тилге да хайырландырылады.

## Литература
* Быкова Е. М., Бенгальский язык, М., 1966;
* Alam, M. 2000. *Bhasha Shourôbh: Bêkorôn O Rôchona (The Fragrance of Language: Grammar and Rhetoric)*. S. N. Printers, Dhaka.
* Cardona, G. and Jain, D. 2003. *The Indo-Aryan languages*, RoutledgeCurzon, London.
* Chatterji, S. K. 1921. *Bengali Phonetics*. Bulletin of the School of Oriental and African Studies,
* Chatterji, S. K. 1926. *The Origin and Development of the Bengali Language: Part II*. Calcutta Univ. Press.
* Ferguson, C. A. and Chowdhury, M. 1960. *The Phonemes of Bengali*, Language, Vol. 36, No. 1, Part 1. (Jan. — Mar., 1960), pp. 22–59.
* Hayes, B. and Lahiri, A. 1991. *Bengali intonational phonology*, Natural Language & Linguistic Theory, Springer Science.
* Klaiman, M. H. 1987. *Bengali*, in Bernard Comrie (ed.), The World’s Major Languages, Croon Helm, London and Sydney, pp. 490–513.
* Masica, C. 1991. *The Indo-Aryan Languages.* Cambridge Univ. Press.
* Radice, William. 1994. *Teach Yourself Bengali: A Complete Course for Beginners.*Hodder Headlin, Ltd., London.
* Ray, P, Hai, M.A. and Ray, L. 1966. *Bengali language handbook*. Center for Applied Linguistics, Washington.
* Sen, D. 1996. *Bengali Language and Literature*. International Centre for Bengal Studies, Calcutta.

## Джибериуле
* Бенгал тилни дерслери
Болгария

**Болгария Республика** (), **Болгария** () — Къыбыла-Кюнчыгъыш Европада, Балкан джарымайрымканны кюнчыгъыш кесегинде орналгъан къралды. Къралгъа ат болгар миллетни этноними бла белирлгенди.

Кюнчыгъышда Къара тенгиз бла джууулады. Чеклери барды — къыбылада Греция эм Тюрк бла, кюнбатышда Сербия эм Македония бла, шималда Румыния бла (кёбюсюне Дунай суу бла). 

Бютеу чеклерини узунлугъу 2 245 км, андан 1 181 км джер бла, 686 суула бла эмда 378 км тенгиз бла. Мешина джолланы узунлугъу 36 720 км, темир джолланы — 4 300 км.

## Географиясы

## Халкъы

## Тарихи

## Политикасы

## Административ бёлюннгени

## Экономикасы
Босния бла Герцеговина

**Босния бла Герцеговина** (босн. бла хорв. *Bosna i Hercegovina*, *BiH*, серб. *Босна и Херцеговина, БиХ*) — Балкан джарымайрымканны ара кесегинде орналгъан къралды. Эки автоном административ бёлюмден къуралады — Босния бла Герцеговинаны Федерациясы, Серб Республика эмда Брчко округдан. Къралны аты Босна суудан эм «герцог» деген немча титулдан келеди, XV ёмюрде воевода Стефан Вукчич Косача джюрютгенди ол титулну. 

Кюнбатышда эмда шималда Хорватия бла чеклери барды, кюнчыгъышда — Сербия бла, къыбыла-кюнчыгъышда Черногория бла.

## Географиясы
Босния бла Герцеговина Европаны къыбла-кюнчыгъыш джанында Балкан джарымайрымканны кюнбатыш джанында орналгъанды. 
Джерини уллулугъу 51 209,2 квадрат километрди. Джери бла Босния бла Герцеговина дунияда 125 орундады эмда Европада 26-чы.
Кърал буруннгу 2 джерден къуралгъанды: шимал джаны - Босния (Сава къобанны туурасында), эмда къыбла джаны Герцеговина (Неретва къобанны туурасында). 

## Халкъы

## Тарихи

## Политикасы

## Административ бёлюннгени
Босния бла Герцеговинаны бу сагъатда тургъан административ бёлюннгени Дейтон кесемахат бла къуралгъанды. Кърал эки энтитетден (ингил. *entity*) къуралады: конфедерациядан чыгъыусуз субъектле Босния бла Герцеговинаны Федерциясы эмда Серб Республикасы. Брчко округга 1999 джылдан сора энчи башчилыкъ этиледи.

Босния бла Герцеговинаны Федерциясы 10 кантонгъа бёлюнеди (босн. эм хорв. *kantoni*).
* I. Унско-Сански
* II. Посавски
* III. Тузлански
* IV. Зеницко-Добойски
* V. Босния-Подрински
* VI. Орта Босния
* VII. Герцеговино-Неретвенски
* VIII. Кюнбатыш Герцеговина
* IX. Сараево
* X. 10 кантон
Кантонла 79 джамагъатлагъа бёлюнедиле (босн. эм хорв. *općine*).

Серб Республикасы регионлагъа бёлюнеди (серб. *регије*).

## Экономикасы

## Белгиле
Бразилия

**Бразилия**, официал толу аты **Федератив Бразилия Республика** () — территориясы бла эмда халкъыны саны бла эм уллу къралды Къыбыла Америкада. Материкни кюнчыгъыш бла ара кесеклеринде орналыбды.

Француз Гвиана, Суринам, Гайана, Венесуэла, Колумбия, Перу, Боливия, Парагвай, Аргентина эмда Уругвай бла чеклери барды. Джер чеклерини узунлугъу — 16 минг километрди. Кюнчыгъышда Атлантика океан джууады. Океан джагъаны узунлугъу — 7,4 минг км.

Къралны культурасында уллу белги алгъыннгы метрополиясы — Португалия къойгъанды. Официал эмда джангыз сёлешилиннген тил португал тилди. Бразилиялыла кёбюсюню христианлыкъ динни католиклик вариантын тутадыла, ол себебден Бразилия дунияда эм кёб католикле джашагъан кърал болады.

Ара шахары - Бразилиа.

## Географиясы
Бразилияны территориясы Къыбыла Американы кюнчыгъыш суу джагъасын эм континентны ичиндеги кесегин кёбюсюн алынады. Къыбыла Америкада къуру Эквадор эмда Чили болмаса башха къралла бла чеклешеди. Бразилиягъа Атлантика океанда орналгъан архипелаглада киредиле: Фернанду-ди-Норонья, Атол-дас-Рокас, Сан-Педро эм Сан-Паулу, эмда Триндади эм Мартим-Ваз. 

Дуньяда Бразилия майданы бла 5-чи, эки Америкада 3-чю къралды. Бютеулей Бразилияны территориясы (айрымканла бла) - 8 515 767 км². Шималдан къыбылагъа 4 395 км созулуб Бразилия дуньяда эм узун кърал болады. Дуньяда къуру Бразилианы территориясы бла экватор эм Козерог тропик бирге барадыла.  

## Белгиле