open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шимал Кавказ

**Шимал Кавказ** (, , , , , , , ) — Кюнчыгъыш Европада тарих-география регионду, Россия Федерацияны Европалы кесегинде орналады; къурамына Кавказ аллы, Уллу Кавказ аркъаны (Азербайджаннга кирген кюнчыгъыш кесегинден къалгъан) шимал этеклери бла къыбыла этеклерини кюнбатыш кесеги (Россия бла Хачыпсыны чеги ётген Псоу суугъа дери) киредиле. Россияны эм кёбмиллетли регионуду.

## Къурамы
Шимал Кавказда Россияны субъектлери орналадыла:
* Краснодар край
* Ставрополь край
* Ростов область (къыбыла районлары)
* Адыгея
* Дагъыстан
* Юнгюш
* Къабарты-Малкъар
* Къарачай-Черкес
* Шимал Тегей
* Чечен

2010 джылда Пятигорск шахарда аралыгъы бла Шимал-Кавказ федерал бёлге (округ) къуралгъанды. Бёлгеге джети регион киргендиле: Дагъыстан, Юнгюш, Къабарты-Малкъар, Къарачай-Черкес, Шимал Тегей, Чечен эм Ставрополь край.

## Миллетлери

Шимал Кавказны тамырлы миллетлери антропология джанындан уллу кавказ (башха аты — *европеоид*) расаны юзюгюдюле. Кюбюсюне кавкасион, каспий, понтий деген раса типле джайылыбдыла.

Шимал Кавказны тамырлы миллетлери тюрлю-тюрлю тил юйюрлеге кирген тилледе сёлешедиле:

* Шималкавказ тилледе сёлешгенле:
** Хачыпсы-черкес миллетле:
*** Абазалыла
*** Черкеслиле
*** Убыхла
** Нах-дагъыстан миллетле:
*** Дагъыстанны халкълары
*** Чеченлиле
*** Юнгюшлюле
* Тюрк тилледе сёлешгенле:
** Малкъарлыла
** Къарачайлыла
** Къумукълула
** Ногъайлыла
** Тюркменлиле
* Монгол тилледе сёлешгенле:
** Къалмукълула
* Индоевропей тилледе сёлешгенле:
** Тегейлиле

## Дагъыда къарагъыз
* Шимал-Кавказ федерал бёлге
* Шимал-Кавказ Совет Республика
* Кавказ таула, Кавказ аллы, Кавказ, Тау Арты

## Белгиле

## Джибериуле
* Сайт о Кавказе, его истории и современности
* Одежда народов Северного Кавказа XVIII—XX вв. Е. Н. Студенецкая
* *Елена Жупикова* Повстанческое движение на Северном Кавказе в 1920—1925 годах

## Литература
* *[[Казиев, Шапи Магомедович|Шапи Казиев]], Карпеев Игорь*. Повседневная жизнь горцев Северного Кавказа в XIX в.
* *Ефремов Ю. В.* Голубое ожерелье Кавказа. — Л., Гидрометеоиздат, 1988. — 160 с.
* *Новицкий И. Я. * Управление этнополитикой Северного Кавказа. — Краснодар, 2011. — 270 с.
Куритиба

**Куритиба** () — Къыбыла Бразилияда орнагъан, Парана штатны ара шахары. Халкъы — 1,828,092 адамды (2008), агломерацияда — 3,0 млн. 
 
## Галерея

Файл:Bus Stops 3 curitiba brasil.jpg|
Файл:Museu Oscar Niemeyer 2 Curitiba Brasil.jpg|
Файл:Rua xv curitiba.jpg|
Файл:Southern Brazil in the Winter.jpg|
Файл:Universidade Federal do Parana 3 Curitiba Parana.jpg|
Файл:Ópera de arame - Curitiba.jpg|
Файл:PacoDaLiberdadeCuritiba1.JPG|
Файл:ParkParqueTanguaCuritiba.jpg|
Файл:JardimBotanicoCuritibaBrasil.1.JPG
Файл:Metropolitan Cathedral 2 Curitiba Brasil.jpg|


## Джибериуле

* https://web.archive.org/web/20140626034932/http://www.curitiba.pr.gov.br/ 
* http://www.curitiba-brazil.com
Къытай (тарих регион)

**Къытай** (, «ара кърал», «орта кърал») — Кюнчыгъыш Азияда орналгъан культуралы регионду эм буруннгу цивилизацияды. Къытай, 4 минг джылны ичинде кёб санда къралла бла культурала къурагъан эм буруннгу цивилизацияладан бириди. Экинчи дуния къазауат бошалгъандан сора граждан къазауатны эсеби бла бу регион де-факто эки къралгъа бёлюннгенди, ала — материкдеги террторияны алгъан Къытай Халкъ Республика эм Тайвань айрымкан бла аны къатындагъы айрымканланы алгъан Къытай Республика.

Къытайны узун эмда юзюлмей баргъан тарихи барды, дагъыда эм буруннгуладан эмда эм къыйынладан болгъан джазыу системасы (*[[къытай джазма]]*) барды. XIX ёмюрге дери Къытай алчы къралладан бири болгъанды эмда Кюнчыгъыш Азияны баш культура аралыгъы болгъанды. Къытайны хоншу къраллагъа си бусагъат заманда да уллуду. Къытай, ойлаб чыгъарылгъан кёб затны джуртуду, ол затланы ичинде — къагъыт, къыбылама, шкок от эм китаб басмалау.

## Дагъыда къарагъыз

* Къытай Халкъ Республика
* Къытай Республика
* Къытайны тарихи
* Манчжоу-го
* Менджанг
* Апиян къазауатла

## Джибериуле

* ЦРУ-ну Фактла китабы — КъХР
* ЦРУ-ну Фактла китабы — Тайвань
* Къытайны инфраструктурасыны юсюнден тинтиу
* Буруннгу Къытайны тарихи эм культурасы
Къытай (магъаналары)

**Къытай**:

* Къытай — Азияда цивилизация, Джерде эм буруннгуладан бири.
** Къытай Халкъ Республика — БМО-ну члени болгъан эмда Къытайны континентал кесегин контролда тутхан (Континентал Къытай) кърал.
** Къытай Республика — Тайвань бла аны къатындан айрымканланы контролда тутухан джарым танылгъан кърал.
Ям-Заполь мамырлыкъ

**Ям-Заполь мамырлыкъ** — Речь Посполита бла Орус патчахлыкъны арасында Запольский Ямдан 15 верстада болгъан Киверова Гора элде (Псковдан узакъ болмай) 1582 джылны 15-чи январында 10 джыл болджалгъа къол салыннган мамырлыкъ кесаматды. 1558—1583 джыллада баргъан Ливон къазауатны бошагъан дипломат актланы бириди. Бу мамырлыкъ 1605—1618 джылланы къазауатына дери тургъанды.

## Эки джанны келечилери
Мамырлыкъны юсюнден кёрюшюуле 1581 джылны 13-чю декабрында башланады. Стефан Баторийни келечилери браслав воевода Я. М. Збаражский; олыкчы эмда несвижчи бий А. Радзивилл; секретарь М. Гарабурда; Х. Варшевицкий болгъандыла.

Иван Грозныйны - бий, кашинчи воевода Д. П. Елецкий; козельчи воевода Р. В. Олферьев; дьяк Н. Н. Верещагин; подьячий З. Свиязев.

## Кесаматны шартлары

Иван Грозный Литва Уллу Бийлик бла Ливонияны кючлер мурат бла башлагъан Ливон къазауат Ям-Заполь мамырлыкъ бошалгъанды.

* Иван Грозный Ливонияны бу шахарларын эмда аланы бёлгелеринден къуру къалгъанды: Алист, Борзун, Вельян, Володимерец, Говья, Динабург, Дерпт, Карслав, Каулец, Керепеть, Кокенхаузен, Конгот, Круцборг, Лаис, Лаудун, Линневард, Муков, Новгородок Ливонский, Пайде, Джангы Пярну, Эски Пярну, Полчев, Рандек, Ринхольм, Ровно, Салац, Скровно, Тарваз, Трикат, Чествин.
* Орус патчахлыкъдан кесини алгъынгы чеклеринде болгъан эки шахар сыйырылады: Полоцк бла Велиж.
* Орус патчахлыкъгъа къазауатда поляк аскерле кючлеген шахарла къайтарыладыла: Великие Луки, Невель, Заволочье, Холм. Аланы тышында Псковну къуршалагъан заманда кючленнген Псков бёлгедеги джерлешимле (Воронеч, Велью, Остров, Красное) эмда Стефан Баторий Псков бёлгеде кючлерге хазырлана тургъан джерлешимле (Врев, Дубков, Выборец, Вышеград, Изборск, Опочка, Гдов, Кобылье городище эмда Себеж).
* 10 джыл болджалгъа эки джан да къазауатны тохтатадыла.
* Кесаматдан, къазауатда Швеция кючлеген ливон шахарла чыгъарыладыла, алай а поляк келечиле энчи билдириуде Речь Посполитаны Ливонияда шведлиле кючлеген шашхарлагъа дауларыны белгилейдиле.

## Магъанасы
Ям-Заполь мамырлыкъ Орус патчахлыкъ бла Речь Посполитаны арасында къаршчылыкъны тюзетелмегенди, джангыз къазауатдан талай заманнга сакълагъанды. Ливон къазауат а уа Орус къралны ауур дженгилиую бла бошалгъанды, аны эсебинде Балтий тенгизге чыгъышын джабханды

## Белгиле
Мендельсонну маршы

**Мендельсонну Маршы** — Феликс Мендельсонну дуниягъа белгили маршыды, бу композиция башхала бла бирге 1842 джылда «Джайгъы кечеде тюш» деген пьесагъа джазылгъанды. Дунияда эм джайылгъан той маршланы бирисиди.

Биринчи кере той марш болуб хайырланнганы Дороти Карью (Dorothy Carew) бла Том Дэниэлни (Tom Daniel) Тивертонда Сыйлы Питерни клисасында некяхларыны заманында болгъанды. Алай керти белгиликни принцесса Виктория бла прусс кронпринци Фридрихни 1858 джылны 25-чи январында тойларында согъулгъанындан сора алгъанды.
Рапалло кесамат (1920)

**Рапалло кесамат** — Италия королевство бла ''Серблилени, Хорватлыланы эмда Словенлилени королевствосу''ну арасында Адриатика тенгизни шимал джагъасында, Далмацияда, Венеция-Джулияда территория дауларын тюзетир мурат бла алыннган кесаматды.

СХС королевство бла Италияны арасында тиклик Биринчи дуния къазауатдан сора башланады. Ол заманда Австрия-Маджар чачылады, Италия эсе уа аннга 1915 джылны Лондон пакты кёре аннга джораланнган территорияланы кючлейди. Проблема бу территорияланы миллет къурамында болгъанды, былайыны джарымындан асламысы къыбыла славянла (хорватлыла бла словенлиле) болгъандыла.

1920 джылны 12-чи ноябрында Италия бла СХС королевство Рапаллода бу сорууну тюзетген кесаматха къол саладыла.

Кесаматны шартларына кёре Италия Далмациягъа дауларын къойагъанды. Эки къралны арасында чек Соча бла Сава сууланы суу джыйыу айрылыуры бла баргъанды. Аны тышында Италиягъа чачылгъан Австрия-Маджардан Истрияны асламысы, Опатия, Риека (Фиуме) бла байлам болур ючюн тенгиз джагъада бёлге, далматин джагъаны къатында Црес, Лошинь, Ластово эм Палагружа айрымканла Зара порт (Задар). Риека бла аны тёгереги бёлге эки джаны бла бойсунмагъан кърал кибик танылады.

Бу кесаматха кёре Италиягъа халкъыны 70 % славян болгъан территория кёчгенди.

1947 джылны Париж мамырлыкъ кесаматына кёре бу территорияла (Триестни территориясындан тышында), Экинчи дуния къазауатда хорланнган Италиядан сыйырылыб, Югославиягъа кёчюрюледи.

## Литература
* League of Nations. Treaty Series, v. 18, Gen., 1923, p. 388.
Фиуме эркин шахар

**Фиуме эркин шахар** (, ) — 1920 — 1924 джыллада бойсунмагъан кърал (эркин шахар) болгъанды. Территориясы 28 км² болгъанды — Риека шахар () эм Италия бла байлагъан тар коридор.

## Фиуме соруу

Биринчи дуния къазауатдан сора Австрия-Маджар чачылады, Фиумеге иелик уллу халкъла арасы проблема болуб чыгъады — бу магъаналы тенгиз портха Югославия бла Италия дау этгендиле. Хорлагъан къралланы келишиулерине кёре Фиуме бойсунмагъан кърал болгъанды. Американ президент Вудро Вильсон бу чек конфликтде тёречи болгъанды. Аны теджеуюне кёре Фиумеде Миллетлени Лигасыны штаб-фатары орналыргъа керек эди.

12 ноябрь 1920 джыл Фиуме конфликтни эсебинде Рапалло кесамат (1920) къабыл этиледи, аннга кёре бютеу тарафла Фиумени азатлыгъын таныйдыла эм аны саулугъун джакъларгъа борчланадыла. АБШ, Франция эм Уллу Британия джангы къралны таныйдыла.

Аны къой, былайда дунияда эм гитче коммунист партия да болгъанды.

3 март 1922 джыл джерли фашистле правительствону тюшюредиле, властны кючлеб, Италиядан болушлукъ тилейдиле. 17 мартда Фиумеге итальян аскер киреди.

27 январь 1924 джыл *Серблилени, Хорватлыланы эмда Словенлилени Королевствосу* бла *Италия Королевство*ну арасында Рим кесамат къабыл этиледи, аннга кёре Италия Фиумени кесине къошады, СХСК уа Сушак шахаргъа ие болады. Фиумени правительствосу бу кесаматны танымай, кёчгюнчюлюкде ишлеб тургъанды.

## Дагъыда къарагъыз

* Рим кесамат (1924)
* Рапалло кесамат (1920)

## Джибериуле

* Fiume and the Adriatic Problem by Douglas Wilson Johnson
* Societa di studi Fiumani

## Белгиле
Рим кесамат (1924)

**Рим кесамат** — эркин шахар Фиумени (Риека) юлешиуню юсюнден эки кърал арасында халкъла арасы кесаматды, 1924 джылны 27-чи январында Италияны Рим шахарында, Югославия бла Италияны келечилери къол салгъанды.

Кесаматны шартларына кёре, Фиуме шахарны территориясын Италия аннексия этгенди, Югославиягъа уа Сушак шахар. Фиумени Италия 1924 джылны 16 мартында кючлегенди. Эки къралны арасында чек Речица сууну юсю бла ётгенди. Алай бла Рим кесамат, аны аллында къабыл этилгени Рапалло кесаматны тохтатханды.

Миллетлени Лигасы бу юлешиуню законлу таныгъанлыкъгъа, Фиуме республиканы правительствосу бу кесаматны таныргъа унамай, къачхынчылыкъда ишлеб тургъанды. Итальян фашистле хорламларын байрам этгендиле, алай а шахарны Италиягъа къошулууу бла экономикасы айныр деген умутла толмагъандыла.

## Белгиле
Каносса къала

**Каносса къала** () — маркграфиня Тосканиячы Матильданы Апеннинледе Каноссада, Реджо-Эмилия шахардан 18 км къыбылада оюлгъан резиденциясыды.

1077 джылда Сыйлы Рим империяны императору IV Генрих, «Каноссагъа зиярат» этгенди, анда пап VII Григорийни аллында тобукъланыб кечмеклик тилегенди. Аны мураты динден къысталгъан оноуну ызына алыу болгъанды.

Аны аллында император IV Генрих католик клиса бла инвеститура ючюн кюрешгенди, аны магъанасы епископланы папа тюл, монарх салыргъа, эмда клисаны да монархха бойсунургъа керек болгъанды. Рим папа VII Григорий императорну бютеу ишлерине анафема этиб, аны да динден къыстагъанды. Ма ол заманда (1077 джылны январында) IV Генрих юч кюн бла юч кечени папаны терезесини тюбюнде, тобукъларында кечмеклик тилеб тургъанды. Хроникала шагъатлыкъ этгеннге кёре, VII Григорий былай джууаб бергенди: «*Тобукъларынгы инджилгенин кёреме, алай а джюрегинги сокъураннганын кёрмейме!.. Гюнахны эмда бедишни къайсы тюрлюсюн да адам кечеди, алай а Рухха аман айтыу кечилмейди… Ол себебден — джокъду кечмеклик сеннге!..*» Сыйы сындырылгъан IV Генрих, дертин алыргъа ант этиб кетеди.

1092 джылда IV Генрих кесини экинчи итальян чабыуулунда Каноссаны къатында Матильданы аскерлерине хорланнганды.

Бусагъатда Каносса къала оюлуб турады, алай а реставрация бардырылады. 1878 джыл Итальян кърал къаланы оюулгъанларын граф Валентиниден сатыб алыб, миллет эсгертме баямлагъанды.

## Джибериуле

* Каносса къаланы юсюнден билгиле
Семенлени Къалтур

**Семенлени Къалтур** (1750—1850) ХIХ ёмюрню  орта сюреминде  Учкуланда туугъанды. Ол  фахмусу бла, кючю-къарыуу бла да халкъны арасында аты айтылыб тургъан адам болгъанды. Джамагъат эси сакълагъан хапарлагъа кёре, чыныкъгъан, хар неге да тырмашхан  Къалтур тутушлада, садакъ атыуда, атлада ойнауда кишини аллына джибермегенди. Тойгъа-оюннга, джыргъа-таурухха, чамгъа-накъырдагъа уста болгъаны себебли, къууанчлада анга алгъыш айтдырыргъа, джырлатыб тынгыларгъа бек сюйгендиле. Аны эм бек сюйген иши мараучулукъ, уучулукъ болгъанды.

Къалтурну  бир къауум джырлары, алгъышлары, назмулары, айтышлары тас болмай эндиге джетгендиле. Ала джырчыны терен фахмусуна, эслилигине шагъатдыла. Анга: «…къарачай-малкъар халкъны тюнгюч джырчысы», – дейдиле.
Семенлени Къалтур 1808-1811 джыллада Къарачайда кёб адамны къыргъан эминадан да сау къалыб (юй бийчеси бла алты сабийи ёлгендиле), джангы юйдегисинден да, артында тёрт джашын къоюб, ХIХ ёмюрню ал джарымында ауушханды.

## Энчи китаблары
* Къалтур. Назмула. Карачаевск, 2003. Китабны джарашдыргъан Семенлени А.

## Джыйым китаблада
* Тынгысыз джюрекле. Черкесск, 1979.
* Къарачай-малкъар адабиятны антологиясы (тюрк эмда къарачай-малкъар тилледе). Ал сёзню Хаджиланы Т. джазгъанды. Джарашдыргъанла: Хаджиланы Т., Хапчаланы Т., Геляланы А. Анкара, 2002.
*Къарачай поэзияны антологиясы (XVIII-XX ёмюрле). Ал сёзню Байрамукъланы Ф.И. джазгъанды. Китабны джарашдыргъанла: Байрамукъланы Ф.И., Акъбайланы А.А., Москва, 2005.

## Чыгъармачылыгъыны юсюнден
* Къалтур. // Ортабайланы Р. Тынгысыз джюрекле. Черкесск, 1979.
* Къалтур. // Ортабайланы Р. Къара сууну къатында.  Черкесск, 1981.
* Семенлени Къалтур. // Къагъыйланы Н. Кюренли джазыула.  Карачаевск, 2001.

## Джибериуле

* Семенов Калтур
Истанбул

**Истанбул** ( — , [иста́нбул]) — Тюркню эм уллу шахарыды эмда къралны баш саудюгер, индустриал, культура аралыгъы эм портуду. Босфор ачыкъ богъаз шахарны Европадагъы бла Азиядагъы эки кесекге бёледи эмда бу богъазны юсю бла эки кёпюр салыныбды. Истанбулну эки бёлюмюнде да джашагъан адамла саналса, ол Европаны эм уллу шахары болады, эмда дунияда эм уллу шахарладан бириди.
Рим, Византия, Латин эм Осман империяланы ара шахары болгъанды.

XIII ёмюрде араблыла шахарны «Истинполин» деб таныгъандыла, бу ат грекча εἰς τὴν Πόλι(ν) («ис тин пόли(н)», «ис тим бόли(н)») — «шахаргъа» деген фразадан къуралгъанды. Араблыланы айтыуларындан бусагъатдагъы аты да чыкъгъан болургъа боллукъду. Башха версиягъа кёре шахарны бусагъатдагъы аты *Исламбул* («исламны шахары») дегенден къуралгъанды. Алай а, 1453 джылда Константинополь кючленнгинчи дери да *Истинполин* ат болгъаны себебли, ахыр версия ишеклиди. 1760 джылда чыкъгъан (практикада реализация этилмеген) фирман, XV ёмюрню документлеринде огъуна тюбеген *Исламбол* атны официал халда джюрютюрге салгъанды.

1930 джылгъа дери шахарны официал халкъла аралы аты — Константинополис (*грек.* «Константинни шахары»; ) болгъанды. Башха тарих аты (бусагъатха дери да Константинополисчи патриархны титулунда хайырланнган) — *Джангы Рим* неда *Экинчи Рим* (, ) болгъанды. Тамалы салыннгандан 330 джылгъа дери шахарны аты *[[Византий|Виза́нтий]]* (; *Бизантион*) болгъанды.

1923 джылда Тюрк республиканы халкъла аралы танылыуундан сора ол джылны 29 октябрында къралны ара шахары Анкара баямланнганды. 28 март 1930 джылда тюрк  шахарны къуру тюрк атын хайырланыргъа буйрукъ бергенди. Болса да, грек тилде *[[Константинополь]]* (, «Константинуполи») ат сакъланады. Грекча Истанбул къуру *Шахар* деб да танылады (, «Поли»).

## Орналгъаны
Истанбул, Тюркню шимал-кюнбатыш джанында, дуппурлу джерледе, Босфор ачыгъ богъазны эки джагъасында да эм (*къыбылада*) Мермер тенгизни джагъасында орналгъанды. Шахарны баш кесеги Европада орналады, гитчереги — Азияда. Шахарны европалы кесегин Алтын Мюйюз бухта эки бёледи. Шахарны майданы — 2 106 км²-ди, координатлары — .

## Халкъы

1912 джылда шахарда эм аны тийресинде джашагъанды: 449 114 тюрклю, 364 469 грекли, 159 153 эрменли, 46&nbsp;581 чууутлу, 4 331 болгарлы, 142 825 башха адам.

Шахарда джашагъан халкъны саныны динамикасы:

## Сурат галерея


Ayasofya_2006-2.JPG|Айя-София
blue_mosque_2006-1.jpg|Кёкмежгит
Istanbul_Topkapi Sarayi.JPG|Топкапы тохана
Istambul Yerebatan-2006.jpg|Цистерна Базилика
Kız_Kulesi.jpg|Къыз къала
Twierdza Rumeli Istambuł RB1.jpg|Румелихисар
Grand Bazar Orient.jpg|Гранд базар
Misir Carsisi inside.jpg|Мисир базар
Istambul tunel.jpg|Тюнель
Kadiköymodadtrassenbahn.jpg|Тарих трамвай
Suleymaniye Mosques.JPG|Сулеймание-джами
Hagia Eirene Constantinople July 2007 001.jpg|Сыйлы Иринаны клисасы
Istanbul Fatih Sultan Mehmet Bridge.JPG|Фатих Солтан Мехметни кёпюрю
Car bed kap deu1.jpg|Шахар къабыргъала
Akveduk Valenta.JPG|Валентни акведугу
Valentin aqueduc stambul.jpg|Валентни акведугу
Istiklal street.jpg|Истикляль джаяу орам 
The Galata tower.jpg|Галата къала



## Белгиле
Петербург илмула академия

**Петербург илмула академия** — 1724—1917 джыллада Россия империяда баш илму къуралышны литературада джюрюген атыды. Петербургда император I Пётрну указы бла  къуралгъанды. 1917 джылны февралындан башлаб — *Россия илмула академия*.
## Белгиле
Биринчи Торунь мамырлыкъ

**Биринчи Торунь мамырлыкъ** — Тевтон орден бир джанындан, Польша Королевство бла Литва Уллу Бийлик да башха джанындан къабыл этилген мамырлыкъ кесаматды. Бу кесамат бла 1409—1411 джылланы Уллу къазауаты бошалгъанды. Анда Тевтон орденни аскерлерин джандаш аскерле 1410 джыл Грюнвальд сермешиуде дженнгендиле.

## Суратлауу
Документ латин тилдеди, 570x496+45 мм уллулугъу болгъан пергамент чапыракъда болгъанды. Уллу литвачы бий Витовтны мухуру — къызыл балауузда диаметри 50 мм болгъан басылгъан ызы.

## Кесаматны шартлары
* Польша Королевство магистр бла Орденнге Пруссияны джерлеринде бютеу кючленнген къалаланы эмда джерлешимлени къайтаргъады, андан аскерлерин чыгъаргъанды.
* Поляк король сермешиуледе джесирлегннген макистрни эмда Орденни бютеу адамларын башларына бош этгенди.
* Магистр бла Орден поляк король бла аны королевствосуна юч болджалгъа 100 минг коп уллу прага грошланы тазир тёлерге керек болгъанды.
* Уллу Бийлик Литвада Жемайтия къалгъанды, алай а поляк король Владислав бла уллу литвачы бий Александр ауушханларындан сора бу джерле прусс магистр бла къашчыланы Орденине къайтарылыргъа керек болгъанды

## Магъанасы
Мамырлыкъны шартлары Орден ючюн бек джумушакъ болгъанды. Алай болса да Уллу къазауатны эсебинде Тевтон орден экспансиясы тохтатылгъанды.

## Белгиле

## Чыгъармала
* Codex epistolaris saeculi decimi quinti, t. 2, wyd. A. Lewicki, Kraków 1891, nr 35;
* Lites ac res gestae inter Polonos Ordinemque Cruciferorum, ed. altera, t. 2, Posnaniae 1892, nr 65, s. 457—461;
* *Weise E.*, Die Staatsverträge des Deutschen Ordens in Preussen im 15. Jahrhundert, t. 1 (1398—1437), Königsberg 1939, nr 83, s. 85.

## Литература
* *Biskup M.*, Labuda G., Dzieje zakonu krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 1986;
* *Biskup M.*, Wojny Polski z zakonem krzyżackim (1308—1521), Gdańsk 1993;
* *Gąsiorowski A.*, Formularz dokumentów traktatowych polsko-krzyżackich z XIV—XV w wieku, «Archeion», t. 46, 1978, s. 171—184;
* *Krzyżaniakowa J.*, Kancelaria królewska Władysława Jagiełły, Poznań 1972;
* *Kuczyński S. M.*, Pierwszy pokój toruński (1 lutego 1411), «Zapiski Historyczne», t. 20, 1955, nr 1-4, s. 139—165;
* *Kuczyński S. M.*, Wielka Wojna z zakonem krzyżackim 1409—1411, Warszawa 1980 (wyd. IV);
* *Sułkowska-Kurasiowa I.*, Dokumenty królewskie i ich funkcja w państwie polskim za Andegawenów i pierwszych Jagiellonów 1370—1444, Warszawa 1977.
* *[[Барбашев, Александр Ипполитович|Барбашев А. И.]]* Торнский мир (1411 г.) // Журнал Министерства Народнаго Просвещения. — Шестое десятилетие. — CCLXXII. — С-Пб. 1890. С. 80—105.

## Джибериуле
* Кесаматны сураты // Polska.pl
* *Janusz Grabowski*. Описание договора // Polska.pl 
* Биринчи Торунь мамырлыкъ // Torunski Serwis Turidtyczny
Морган, Уильям Дж.

**Уильям Дж. Морган** (, туугъ. 23 январь 1870, Локпорт, Нью Йорк штат, АБШ — ёлг. 27 декабрь 1942, туугъан джери) — биринчи аты «минтонет» () болгъан волейбол оюнну ойлаб чыгъаргъан устаз болгъанды.

## Къысха биографиясы
23 январь 1870 джылда Локпорт шахарда (Нью-Йорк штат, АБШ) туугъанды. Спрингфилдни колледжинде (Массачусетс штат) окъугъан сагъатында 1892 джылда Морган, баскетбол оюнну ойлаб чыгъаргъан Джеймс Нейсмит бла танышханды. Нейсмит кибик, Морган да ''Джаш христианланы ассоциациясы''ны (YMCA) колледжинде, физика культурагъа юретиуден устаз болуб, карьерасын бардыргъанды. Нейсмитни эм баскетболну эткилерини юсю бла, Морган 1895 джылда Массачусетс штатны Холиок шахарында «минтонет» оюнну ойлаб чыгъарады. Кечирек, Альфред Т. Хальстед, оюннга къараб, атын *[[волейбол]]* деб тюрлендиргенди.

Морган, 27 декабрь 1942 джылда джетмиш эки джылында туугъан шахарында ёлгенди. Холиок шахардагъы башланнгыч школ аны атын джюрютеди.

## Дагъыда къарагъыз
* Волейбол
* Волейболну тарихи

## Джибериуле
* Volleyball.org сайтда биография 
* Спрингфилдни колледжини сайтында биография
Папа областда 1848—1849 джыллада революция

**Папа областда 1848—1849 джыллада революция** —  8 италиян къралланы бири, Папа областда буржуа-демократ революция, 1848-1849 джыллада европачы революцияладан бири. Революцияны баш нюзюрлеринде демократ хакъла бла эркинликлени бегитиу, феодал джорукъланы къоратыу, артыкъсыз да бек эл мюлкде.

Революцияны баргъанында 1849 джылны 8-чи февралында Рим республика баямланады. Алай а кёб турмай француз аскерле бла революция тынч этиледи. Рим республика эсе уа 1849 джылны 4-чю июнунда къурутулады.
Къарачай-Черкес кърал университет

**Алийлени Джашыуну джашы Умар атлы Къарачай-Черкес кърал университет** — Къарачай-Черкес Республиканы эм уллу эмда алчы баш окъуу къуралышыды. Республикада эмда Шимал Кавказда белгили илму эм маданият аралыкъды. 

## Баш билгиле

Университетни къурамында 8 факультет (физика-математика, физкультура, педагогика бла ал окъууну методикасы, тарих, табигъат-география, психология, экономика бла управление, специалистлени квалификацияларын кёлтюрюу бла джангыдан профессионал хазырланыу), 2 институт (филология, маданият бла санат), Кропоткин шахарда филиал барды.

Университетни профессор-устазлыкъ коллективинде 741 адам ишлейди, аладан: 474 устаз, 66 илмула доктору бла профессор, 220 илмула кандидаты бла доцент, тюрлю-тюрлю академияны 14 керти члени бла 8 корреспондент-члени; джазыучуланы, журналистлени, композиторланы, суратчыланы Россия эмда Къарачай-Черкес союзларыны членлери.

Университетде 5000-ден аслам студент эм 300 аспирант окъуйду. Илму къуллукъларын КъЧКъУ асламысы бла кърал бюджет тамалда береди. Хар джыл сайын университетни къабыргъаларындан къралыбызгъа 800-ден артыкъ квалификациялы специалист чыгъады.

Къарачай-Черкес кърал университет 32 баш профессионал специальностдан специалист хазырлайды, аны тышында 17 специальностдан баш окъуудан сора аспирант хазырлайды. 

## Тарихи

Къарачай-Черкес кърал университет республиканы эм эски баш окъуу берген къуралышыды. РСФСР-ни халкъ комиссарларыны советини бегими бла, 1-чи октябрь 1938 джылда Микоян-Шахарда Къарачай автоном область бла Черкес автоном областны школларына специалистле хазырлар ючюн, эки джыллыкъ устазлыкъ институт ачылады. Инстутну айныуун къазауат тыяды. 1942 джылны августунда немец-фашист кючле Къарачайны кючлейдиле, институт джабылады. Кесини ишин институт, оккупация бошалыб, 1-чи сентябрь 1943 джылда башлайды, алай а 2-чи ноябрь 1943 джылда къарачайлыла джуртларындан кёчюрюлюб, Къарачай автоном область къурутулады. Институт *Пятигорск педагогика инстут*ха къошулады.

Къарачайлыланы ызларына къайтыб, бирлешген Къарачай-Черкес автоном область къуралгъаны бла, РСФСР-ни Министрлерини Советини бегими бла 1-чи октябрь 1957 джылда *[[Къарачай-Черкес кърал педагогика институт]]* ишин джангыдан башлайды.

1994 джылда институт педагогика университет болады, 2003 джылда уа — *Къарачай-Черкес кърал университет* болады.

## Джибериуле

* Университетни официал сайты
Рим соруу

**Рим соруу ** () — Папалыкъ бла итальян правительствону арасында 1861 джылдан 1929 джылгъа дери баргъан тиклик болгъанды. 

«Рим сорууну» тамалы 27-чи март 1961 джыл салыннганды, ол заманда Рисорджименто кёзюуде бирлешген Италия къуралады. Аны правительствосу Римни кесини ара шахары баямлайды. Де-факто итальян правительство биринчи тогъуз джылны Сардин королевствону ара шахары Туринде тургъанды, алай а папа IX Пийни къолунда Папа областны бир кесеги къалады, къралны бир этерге излеген итальян правительство аннга разы болмайды. Римни Италиягъа къошхандан сора (1870) папа кесин «ватикан джесири» баямлайды эмда итальян къралны легитим таныргъа унамайды. Ахыр 59 джылны Сыйлы тахт де-факто халкъла арасы хакъны субъекти болуб тургъады, алай а аны Италияны ичинде статусу эмда папаланы дин тышында властларыны сорууу джарашдырылмагъанды.

Рим сорууну тюзетген папа IX Пий бла Бенито Муссолинини правительствосуну арасында къабыл этилген Латеран келишиуле болгъандыла. Алагъа кёре джангы папа кърал — Ватикан — къуралгъанды.

Латеран келишиулени кючге киргенинден сора папа Ватиканны тышына чыгъа башлагъанды.

## Тарихи

18-чи февраль 1861 джылда биринчи итальян парламентни депутатлары Туринде джыйыладыла. Ол джылны 17-чи мартында II Виктор Эммануил Италияны королу баямланады, 27-чи мартда Италияны ара шахары Рим баямланады. Алай а Италияны правительствосу Римде джыйылалмагъанды, ол заманда анда Кристоф Луи Леон Жюшо де Ламорисьерни башчылыгъында француз гарнизон папаны джакълагъанды. Келишиулени къабыл этгенден сора итальян правительство Флоренцияда джыйылады.

1870 джылны июлунда француз-прус къазауат башланады. Августну аллында III Наполеон француз гарнизонну Римден чакъырады, алай бла Папа область джакъсыз къалады. Италияда халкъ Римни кючлеуню излегенди. Виктор-Эммануил, граф Густаво Понца ди Сан Мартинону IX Пийге Римни урушсуз къояргъа теджеу бла джибереди. Алай а папа ачыуланыб унамагъанды, Сан Мартино ызына къайтханды.

Сентябрда итальян аскер Римге киреди. Папа, зуавлары бла швейцар гвардиягъа къаршчыланыу буйрукъ бериб, Ватикан дуппурдагъы Квиринал къалагъа кетеди, анда кесин «ватикан джесири» баямлаб, Италия бла компромиссге барыргъа унамайды. Алай бла 1870 джылда Папа область джокъ болады, Рим, Ватикандан тышында Италияны къолуна тюшюб, де-факто да ара шахары болады. Квиринал къала, II Виктор Эммануилни резиденциясы болады. Лацио бёлге да итальян правительствону контролуна кёчеди.

## Латеран келишиуле

Папа соруу 1929 джылда Латеран келишиулени болушлугъу бла тюзетиледи. Аннга кёре Ватикан, Папа областны джерлерине Италия ие болгъанын таныйыд, Италия эсе уа папаны Ватиканнга ие болгъанын таныйды, эмда аннга уллу финанс компенсация тёлейди.

## Джибериуле

* ''The Last Days of Papal Rome'' 
*
*
*
Симода трактат

— Эресей бла Японияны арасында биринчи дипломат келишиу болгъанды. 7 февраль 1855 джылда вице-адмиралом Е. В. Путятин бла Тосиакира Кавадзини арасында къол салыннганды.

9 статьядан къуралгъанды. Кесаматны баш нюзюрю — «Япония бла Россияны арасында дайым мамырлыкъ бла ачыкъ шохлукъну бегитиу» болгъанды. Япониядагъы оруслулагъа, де-факто консул юрисдикция киргизилгенди. Итуруп айрымкандан шималдагъы Курил айрымканла Россиягъа къалгъандыла, Сахалин эсе уа эки къралны орта оноуунда эмда иелигинде къалгъанды.

Орус кемелеге Симода, Хакодатэ, Нагасаки кибик портла ачыладыла. Россия сатыу-алыуда эм къолайлы режим алады эмда чертилген портлада консуллукъла ачаргъа эркин болады.

Сахалиннге орта иелик, айрымканны тири колонизация эте тургъан Россиягъа бек хайырлы болгъанды (Японияны флоту болмагъаны себебли быллай мадары болмагъанды). Кечирек Япония айрымканнга кесини гражданларын тири джерлешдире башлагъанында арагъа тикликле чыгъа, соруу дау халгъа келе башлагъанды. Эки джанны да арасында тикликле эмла ангылашынмазлыкъла 1875 джылда Санкт-Петербург кесаматха къол салыу бла тохтайдыла, бу келишиуге кёре Россия Япониягъа бютеу Курил айрымканланы къойгъанды, Япония эсе уа Сахалинни иелигин бютеулей да Россиягъа бергенди.

Симода трактатха къол салыннганны тархы 1981 джылдан башлаб Японияда «Шимал территорияланы кюню» кибик белгиленеди.

## Дагъыда къарагъыз
* Канагава кесамат
Юлиан орузлама

**Юлиан орузлама** — Созигенни башчылыгъында александриячы астрономладан къауум къурагъан орузламады, Юлий Цезарны буйругъу бла, б.э.д. 45-чи джылны 1-чи январындан башлаб, хайырландырыугъа киргенди.

Юлиан орузлама эски Рим орузламаны орнуна келгенди эм эллинчи Мисирни астрономиялы культурасында тамал алгъады. Буруннгу Русда бу орузлама «Клиса тогъай», индикт эм «Уллу индиктион» атны джюрютгенди.

Юлиан орузламагъа бусагъатдагъы Эресейде **эски стиль** деб къоядыла.

## Юлиан орузламаны къурамы

Юлиан орузламагъа кёре джыл 1-чи январда башланнганды, аны себеби ол кюнде б.э.д. 153-чю джылдан башлаб комицияла сайлагъан консулла ишлерин башлагъандыла. Юлиан орузламада джыл 365 кюнден къуралгъанды эмда 12 айгъа бёлюннгенди. Тёрт джылдан бир кере артыкълы джыл болгъанды, ол джылда бир кюн артыкъ къошулгъанды — 29-чу февраль. Алай бла юлиан джылны орталама узунлугъу 365,25 кюн болгъанды, тропик джылдан 11 минутха асламды.

365,25=365+0,25=365+\frac{1}{4}

Юлиан орузламада джылла артыкълы эмда артыкъсыз боладыла. Ыйыкъ, баш кюнден башланыб, ыйых кюн бла бошалады.

## Айла

## Григориан орузлама бла алмашдырылыуу

Юлиан орузламаны кескинлиги мийик болмагъады: хар 128 джылдан бир артыкъ кюн джыйылгъады. Аны сылтауу бла, сёз ючюн, Христосну туугъан кюню аллында къышхы кюн къайтыу бла тенг болгъанды, алай орузламаны кескин болмагъаны ючюн джазгъа тайгъанлай тургъанды. Эм бек бу кескинсизлик джаз бла къачда эсленнгенди, ол заманда сутканы узунлугъуну тюрлениую бек къызыу болгъанды. Кёб клисаланы къурулушчула джазда кюн бла кече тенглик заманда кюн таякъла белгили бир джерге тиерча ишлегендиле, сёз ючюн, Римдеги Сыйлы Пётрну соборунда — мозаикагъа. Астрономла къой, дин башчыла да Пасханы алгъыннгы джерине тюшмегенине ангылагъандыла. Бу проблеманы кёб сюзгенден сора католик къраллада папа XIII Григорийни буйругъу бла юлиан орузлама андан кескин орузламагъа ауушдурулгъанды. Протестант къралла юлиан орузламадан григориан орузламагъан терк кёчмегендиле, XVII—XVIII ёмюрлени ичинде кёчгендиле; ахыр кёчгенле Уллу Британия (1752 джыл) бла Швеция болгъанды.

Россияда григориан орузлама Совнаркомну декрети бла 26-чы январь 1918 джыл киргизилгендиа. Грецияда — 1923 джылда. Григориан орузламагъа *джангы стиль* деучендиле.

## Дагъыда къарагъыз

* Григориан орузлама
* Орузлама

## Белгиле
Губертусбург мамырлыкъ

**Губертусбург мамырлыкъ** () — Лейпцигден узакъ болмай саксон уучу къала Губертусбургда (), 15-чи февраль 1763 джыл Пруссия, Австрия эм Саксонияны арасында Джетиджыллыкъ къазауатны (1756—1763) бошагъан мамырлыкъ кесаматды.

Пруссия бла Саксонияны арасында кесаматда 11 статья бла 3 айры келишу болгъанды, Пруссия бла Австрияны арасында — 21 статья бла эки къошакъ джашыртын келишиу.

Австрия Пруссиядан бютеу джер дауланы ызына алгъанды (Силезия бла Грауденц), Пруссия эсе уа къазауатдан чыкъгъан заран ючюн компенсация излеуню тохтатханды.

Прусс аскерлени Саксониядан чыгъыуу ючюн Австрия аскерлерин Глац графлыкъдан (бусагъатда Польшада Клодзко шахар) чыгъарады. Бютеу джесирле эмда аманатха алыннганла башларына бош болургъа, зор бла аскер къуллукъгъа чакъырылгъанла демобилизация этерге оноу этилгенди.

Пруссия Силезияны католиклерине дин тутуу эркинлик эмда иеликлерине тийилмеу хакъла бергенди, Австрия кючлеген прусс архивлени къайтаргъанды.

Пруссия Саксониягъа Польша бла тыйгъычсыз байламны джюрютюуге гарантия бергенди, прусс территориядан саксон аскерлени ётюулерин да алай. Эки джан да сатыу-алыуну айныууна болушлукъ болургъа борчланнгандыла.

Сыр статьялада Пруссия, Сыйлы Рим империяны джангы башчысын сайлауда Мария Терезияны джашы ючюн ауазын берирге сёз бергенди.

Алай бла, кесаматха кёре къазауатха дери статус-кво орнуна келеди. Адамланы, Европада эм узун къазауатланы биринде аллай бир къанны бошуна нек тёгюлгенин огъурамагъанларын ангыларгъа боллукъду. Алай а башха джаны бла къарасанг, бу кесаматны Германия бла Европаны тарихлеринде бек уллу магъанасы болгъанды: Пруссия алчы европалы къраллагъа тамамы бла къошулады, Пруссияны гегемониясында немец джерлени бирлешиу процесси башланады, Европаны айныуу биз тарихден таныгъан джолгъа тюшеди.

## Литература
* Droysen, Johann Gustav: Geschichte der preußischen Politik, Theil 5: Friedrich der Große, Veit, Leipzig 1881
Дворянствону эркинликлерини юсюнден манифест

**Дворянствону эркинликлерини юсюнден манифест** — III Пётрну  чыкъгъан «Бютеу эресей дворянствогъа эркинлик бла азатлыкъны бериуню юсюнден» () указыны къысха атыды. Эресейни тарихинде биринчи кере орус акъсюек къауум зорунлу 25 джыллыкъ граждан эм аскер къуллукъдан бош болгъанды, тыйгъычсыз тыш къраллагъа чыгъаргъа эркин болгъанды. Алай а правительствону излемине кёре къазауатланы заманында сауутлу кючледе къуллукъ этерге борчлу болгъандыла, эм аны себебли джерлерини конфискация этиллик къоркъуу бла Россиягъа къайтыргъа керек болгъандыла. III Пётрну бу указыны тамал халлары, II Екатеринаны 21 апрель 1785 джыл чыгъаргъан белгили «Дворянствогъа саугъагъа берилген грамота 1785» деген акты бегитгенди.

## Дагъыда къарагъыз
* Сыйлы эресей дворянствону хакъларына, эркинликлерине эм онглулукъларына грамота

## Тинтиуле
* 
* 

## Джибериуле
*
Уллу ачлыкъ

**Уллу ачлыкъ** () — Борис Годуновну башчылыкъ этиу заманында Москова къралны европалы территориясыны 1601—1603 джыллада кючлеген ачлыкъ болгъанды.

## Чурумлары
Чурумланы ичинде талай фактор барды. Ачлыкъны ал этапында 1601 джылны битимсизлиги болгъанды, метеорологланы оюмларына кёре, ол Перуда Уайнапутина джанартауну (вулканны) къусууу (19-чу февраль 1600 джыл) бла байламлыды. Бу къусуу Джерни атмосферасында кюлню джыйылыууна чурум болгъанды, кюл джыйылыу гитче бузлама кёзюуню джаратылыууна сылтау болады, аны эсебинде джайда 10 ыйыкъны тохтаусуз джангур джаууб тургъанды, къач да бузлауукъла эртде башланнгандыла. Башха джанындан тарихчиле бла экономистле чертгеннге кёре ХV—ХVII ёмюрледе Европаны бютеу къраллары кеч орта ёмюрлени кризисин сынагъандыла.

## Болууланы баргъаны
Ачлыкъ ючюн байла кеслерини къулларына азатлыкъ бергендиле (башхала уа кеслерини къулларына ашатмаз ючюн азатлыкъ бермей къыстагъандыла, ачлыкъ бошалса ызына къайтарыр ючюн). Ишсиз-кючсюз къалгъан къулла джоллада тонаугъа, гудугъа джарашадыла. Кёбю Москвагъа баргъандыла, анда Борис Годунов кърал къазнадан чомарт садакъа бергенди. Алай а кюпселе бла монастырла мюрзеу бла бариш этгендиле, багъаланы кёлтюргендиле. 

Къуру Москвада ачлыкъдан эки джылны ичинде 127 минг чакълы бир адам ёлгенди, ауруула, холера джайылгъанды. Бир башха оюмлагъа кёре 10 млн оруслудан юч миллиону ёлгенди. Адам ашалгъанла да кёб болгъанды, малны кирин ашагъан да тюбегенди. Россияда къозгъалыула эмда аякъланыула башланадыла, джалгъан атлыла чыкъгъандыла, Годуновланы династиясы да тюшюрюлгенди — биринчи патчах — Борис Фёдорович ёлгенди, андан сора аны джашы патчах Фёдор Борисович Годунов бла анасы ёлтюрюледи.

Голландиялы Исаак Масса билдиргенине кёре, «… къралда мюрзеуню къысдырыгъы, аны адамлары тёрт джылгъа ашаяллыкъдан эсе кёб болгъанды… байлада эмда монастырлада амбарла мюрзеуден толу болгъандыла, аны бир къаууму кёб тургъандан чиригенди, алай артха къоюб сатаргъа унамагъандыла; Аллахны буйругъу бла патчах сокъур болгъанды, буйрукъ бериб болумну тюзетмегенди».

## Эсебле
Ачлыкъ халкъны къозгъалгъанындан сора да Эресейни демографиясына да уллу эткиси болгъанды, кёб адам алгъын аз джашагъан къыбыла эмда кюнчыгъыш бёлгелеге (Дон, Итил, Джайыкъ сууланы тёгереги, Сибирь) кёчгендиле.

## Белгиле
Футуризмни манифести

**Футуризмни манифести** (толу аты **«Футуризмни тамалын бегитиу эм манифести»**) — XX ёмюрню аллында европалы санатда футурист агъымланы манифести, тамал салгъан документи болгъанды. 20-чы февраль 1909 джыл «Фигаро» француз газетни ал бетинде Филиппо Томазо Маринетти, тёлеулю билдириу этиб, басмалагъанды.

Манифест, келеджекни культун, кетген заманны да тюбю бла чачылыуун баямлагъанды. Анда теркликге тырмашыу, батырлыкъ эмда къалгъанладан башха формала махтаб берилгендиле. Къоркъакълыкъ бла пассивлик хыртха урулгъанды. Бютеу логикалы эм синтаксис байламла бла джорукъла къабыл этилмегендиле.

Манифест эки кесекден къуралгъанды: ал сёз эм онбир тамал салгъан тезисден къуралгъан программа.

Кечирек Италияда, Россияда эмда Европаны башха къралларында хар тюрлю санатдан футурист кружоклада кеслерини тюзетилген, къошулгъан неда башха джангы тезилери чыкъгъанды.

## Оригиналны постулатлары

## Белгиле
Балкан къазауатла

**Балкан къазауатла**&nbsp;— Биринчи дуния къазауатны аллы бла 1912—1913 эм 1913 джыллада баргъан эки къазауатды. Аны эсебинде балкан къралла тюрклюлени Европадан ыхтыргъандыла.

Биринчи къазауат къутхарыучу, тюрклюлеге къаршчы халгъа ие болгъанды. Балкан бирлик (Сербия, Черногория, Греция эм Болгария) Осман империяны Европада джерлерин сыйырыр мурат этгенди, эмда муратына джетгенди (Тюркде къуру Стампыл эмда аны тёгерегинде бир бёлге къалгъанды).

Хорлагъан къралланы арасында ангылашмазлыкъла джангы къазауатха джол ачханды, бу джол бир джанында Болгария , аннга къаршчы да Сербия, Греция, Румыния, Черногория эмда Тюрк болгъанды. Болгария дженгилгенди, эмда биринчи къазауатда кесине къошхан джерлерини асламысындан къуру къалгъанды, Осман империя эсе Эдирне бла тёгерегинде бёлгени ызына алгъанды.
Аэростат

**Аэроста́т** (халкъда аты&nbsp;— **хауа шар**)&nbsp;— хауадан *дженгил*, кёкге кёлтюрюлюр ючюн къабукъну ичине джыйылгъан газны (неда къыздырылгъан, тыкълыгъы тышында хауадан аз болгъан хауаны) хайырланнган учуучу аппаратды

## Типлери

Байланнган, эркин учхан эмда моторлу аэростатла — дирижабллени айырадыла.

Толтуруу типине кёре аэростатла юч тюрлю боладыла:
* газлы — шарльерле,
* джылыулу — монгольфьерле,
* комбинациялыла (газ бла джылыуну бирге хайырландыргъан) — розьерле.

*Щарльерлени* толтурур ючюн водородну хайырланадыла, анда мында джарыкълаучу газны; алай а бу газла джаныучула болгъанлары, аланы хауа бла къатышсала атылыу келтиргени себебли, аланы хайырланыу къоркъуулуду, эмда къоркъуусузлукъда къошакъ амалла керек болады. Бу табсызлык инерциялы гелийде джокъду, ол да шарльерледе хайырландырылады; алай а гелийни багъасы мийик болгъаны себебли хауачылыкъда хайырланыуу тыйгъычлыды.

*Монгольфьерлени* къыздырылгъан хауа бла толтурадыла.

## Хайырланыуу
 

Аэростатла адамгъа биринчи болуб хауа чыгъар мадар бергендиле, кечирек а уа стратосферагъа джетер амал бергендиле.

Хайрланыуну эм уллу бёлюмю - видеоосмакълауну, байламны, метеобилгилени алыуну системаларын керекли мийикликге чыгъарыуду.

Экинчи дуния къазауатда аэростатла шахарланы, индустрия бёлгелени, аскер-тенгиз базаланы эмда башха объектлени хауа чабыуулдан сакълауда хайырландырылгъандыла. Аэростатладан бетджанла къурауну магъанасы, учуб келген самолетланы джерге джиб бла бегитилген хауадагъы аэростатлагъа тийиб заран табхан эмда аэростатлагъа бегитилген атылыучу затлагъа тийиб атылгъан болгъанды. Хау къорууда аэростатланы чыгъыуу, джауну самолётларын бек мийикге чыгъаргъа зорлагъанды, аллай мийикден а уа мараб бомбалау къыйын болгъанды. 

Хауа къорууну тышында джерге бегитилген аэростатла сермешиуге къараб, тоб атыуну тюзетиую ючюн хайырландырылгъандыла.

## Белгиле

## Джибериуле

*
Къабан

**Къабан** (), неда **кийик тонгуз** — тонгзула юйюрден джаныуарды. *Юй тонгуз*ну бабасыды. 

## Орта билги

Къабан нени да ашагъан эки туякълы чайнамагъан сютлю джаныуарды. Тонгуз юйюрденди, эмда ишексиз да юй тонгуз да къабандан не да аны башха тюрлюлеринден чыкъгъанды. Юй тонгуздан къысха эмда кючлю саны, къалын аякълары бла айырылады, андан сора къабанны башы узунуракъды, къулакълары джитирек эмда юй тонгуздача болмай шим сиреледи, азау тишлери да юй тонгуздан эсе уллу эмда джитиледиле.

Къылчыгъы сыртында джал кибик болады. Бети къара-къонгур, сары къатыш, къыл тюбю джюнчюгю къонгур-боз бетлиди, ол себебден къабанны бети боз-къара-къонгур кибик болады, хамхоту, аякъларыны тюб джаны, къуйругъу эмда туякълары къарадыла. Къолан эмда чубар экземплярла аз тюбейдиле, эмда ала юй тонгузланы кийиклешгенлерини туудукъларына саналадыла.
Тау-Къарабах автоном область

**Тау-Къарабах автоном область** (, ) — 1923—1991 джыллада Азербайджан ССР-ни къурамында автоном область болгъанды. Областда джашагъанланы асламысы эрменлиле болгъанды.

## Тарихи

1918—1920 джыллада бу область Эрмен бла Азербайджан арасында даулу территория болгъанды. Эрмен бла Азербайджанны советлешдириуден сора, 4-чю июль 1921 джылда РКП(б)-ни Ара комитетини Кавбюросуну оноуу бла Тау Къарабах Эрмен ССР-ге берилгенди, алай ахыр бегимни эркинлиги РКП(б)-ны Ара комитетине къалгъанды. Алай а 5-чи июлда оноу бла область Азербайджан ССР-ни къурамында кенг автоном статус бла къалады.

7-чи июль 1923 джыл Тау Къарабахны эрменлиле аслам джашахан бёлгелеринден *Тау Къарабахны автоном областы* къуралады. Аралыкъгъа Ханкенди эл сайланады, кечирек Степанакерт атны алады. Областны къуралгъанында джери  болгъанды. 1926 джылны тергеуюне кёре областны адам саны 125,2 минг болгъанды, андан 94 % асламы эрменли болгъанды. Башында ТКъАО Эрмен ССР бла чеклешгенди, алай а 1930-чу джылланы ахырына орта чек джокъ болгъанды.

1936 джылда СССР-ни джангы конститутция къабыл этилгенден сора, аты *Тау Къарабахны автоном областы* дегенден *Тау-Къарабах автоном область* деб тюрленнгенди.

18-чи июль 1988 джыл СССР-ни Баш Советини Президиуму, Тау-Къарабах автоном областны Советини Азербайджан ССР бла Эрмен ССР-ни Баш Советлерине соруууна къарагъады. Ол соруугъа кёре облсовет, Азербайджан ССР-ден чыгъыб, Эрмен ССР-ге кирирге излегенди. Бу сорууну Азербайджан ССР-ни Баш Совети къабыл этмегенди, Эрмен ССР-ни Баш Совети эсе уа къабыл этгенди. 

2-чи сентябрь 1991 джылда Тау-Карабах областны бла Шаумян районну советлерини орта сессиясында Тау-Карабах Республиканы къуралыуу эмда аны бойсунмаулугъу баямланнганды. 
23-чю ноябрь 1991 джылда Азербайджан Республиканы Баш Совети Тау Къарабах автоном областны къурутуу бегимин алгъанды.

## Белгиле
Абайханланы Дауут

**Абайханланы Шауайны джашы Дауут** (1800—1892) — XIX ёмюрде джашагъан къарачай-малкъар дин къуллукъчу, поэт, джарыкълаучу болгъанды.

## Биографиясы
Абайханланы Дауут 1800-1892 джыллада Чегемде джашагъанды. Аны атасы Шауай Уллу Къарачайдан болгъанды.

Дин эмда джамагъат къуллукъчу Дауут хаджини аты Минги тауну эки джанында да белгили болгъанды. Сабийлей, джашлай билимге тырмашыб, алгъа — Дагъыстанда, ызы бла араб къраллада терен билим алгъанды. Элине-джерине къайытхандан сора, Чегемде, медресе ачыб, Малкъардан, Къарачайдан да фахмулу сабийлени окъутуб тургъанды.

Халкъ эсинде Дауут хаджи ислам дин поэзияны устасыча сакъланнганды. Къуранны суураларыны бир къауумуну магъаналарын къарачай-малкъар тилге кёчюре, «Мухаммат файгъамбар», «Расул», «Мусса файгъамбар», «Юсюф файгъамбар», дагъыда талай дин поэма джазгъанды. Аны бла бирге «Меджнун бла Лейла», «Дахир бла Зухра», «Юсуф бла Зулейха» деген шаркъ сюймеклик поэмаланы да ана тилде «сёлешдиргенди».

Абайханланы Дауутну юсюнден Москваны, Владикавказны, Нальчикни архивлеринде да сакъланады хапар. Эм башдан а ол къурагъан чыгъармала халкъ эсинде джашайдыла. Табылгъанны джыйышдырыб, алим Малкъондуланы Х. басмагъа хазырлагъанды.

Абайханланы Дауут 1892 джыл ауушханды.

## Литература

#### Джыйым китаблада
* Эски къарачай-малкъар адабият. Нальчик, 2002.
* Къарачай поэзияны антологиясы (XVIII—XX ёмюрле). Ал сёзню Байрамукъланы Ф. И. джазгъанды. Китабны джарашдыргъанла: Байрамукъланы Ф. И., Акъбайланы А. А., Москва, 2005.

#### Чыгъармачылыгъыны юсюнден
* Шауайланы Дауут. // Биттирланы Т. Эски къарачай-малкъар адабият. Нальчик, 2002.
Къочхарланы Къасбот

**Къочхарланы Багъырны джашы Къасбот** (10 ноябрь 1834 джыл — 24 декабрь 1940 джыл) — къарачай халкъ джырчы болгъанды.

## Биографиясы

1834 джыл ноябрны 10-да Учкуланда туугъанды. Сабийликден огъуна малчылыкъны къыйынын-зауугъун да сынай, ишде санын чыныкъдыра, джырла тинин айныта ёсгенди.

Багъыр улу, джамагъатны джашауунда тюрлениулеге, аны къууандыргъан эмда джарсытхан затланы, игиликге-ашхылыкъгъа къуллукъ этген адамланы юслеринден кесини энчи сёзюн айта, джырла къурай да джырлай, атын халкъда айтдыргъанды.

Къасбот джырлары бла халкъыны тарихин хапарлагъанды, дерге боллукъду. Анга «Дебош», «Къанамат», «Микоян-Шахар», «Колхоз джашау» деген джырлары, дагъыда кёб назмулары шагъатдыла.
«Айджаякъ» бла «Хорасан» деген лирикалы поэмалары уа халкъ джырчыны сезим дуниясыны теренлигин кёргюзген бла биргелей, тилибизни байлыгъын, ариулугъун да танытады.

Къочхарланы Къасбот 1940 джыл декабрны 24-де 106 джылында Учкуланда ауушханды.

## Литература

#### Энчи китаблары
* Къочхарланы Къасбот. Сайламалары. Черкесск, 1964.
* Къочхарланы Къасбот — халкъ джырчыланы тамадасы. Назмула, джырла, поэмала. Китабны джарашдыргъан, ал сёзюн джазгъан Хабичланы М. Черкесск, 1986.
* Къасбот. Избранное. Песни, стихи, поэмы. Автор предисловия и составитель Суюнчев А. Карачаевск, 2001.

#### Джыйым китаблада
* Кочкаров К. Песни. // Литературный сборник. Ворошиловск, 1939.
* Кочкаров К., Семенов И. Стихи и песни. Составление и обработка Э. Капиева. Пятигорск, 1940.
* Къарачай. Поэтлени альманахлары. Микоян-Шахар, 1940.
* Джюрек джырлайды. Черкесск, 1958.
* Къарачай поэзияны антологиясы. Ставрополь, 1965.
* Къарачай-малкъар адабиятны антологиясы. Анкара, 2002.
* Антология литературы народов Северного Кавказа. том 1. Главный редактор и составитель Казиева А. Пятигорск, 2003.
* Къарачай поэзияны антологиясы (XVIII—XX ёмюрле). Ал сёзню Байрамукъланы Ф. И. джазгъанды. Китабны джарашдыргъанла: Байрамукъланы Ф. И., Акъбайланы А. А., Москва, 2005.

#### Чыгъармачылыгъыны юсюнден
* Шуровский В. По Карачаю летом 1907 г. // Еженедельник Русского горного общества. VIII. М., 1908,1912.
* Филонович Ю. Народный поэт Карачая… // «Литературная газета», 26.06.1939.
* Кабаченко Е. Народный певец Касбот Кочкаров. // «Ставрополье», № 8, 1958.
* Акъбайланы М. Къасбот. // Къочхарланы Къасбот. Сайламалары. Черкесск, 1964.
* О Касботе. // Караева А. Очерк истории карачаевской литературы. М., 1966.
* Егорова Л. Дороги дружбы, Черкесск, 1969.
* Народные певцы. // Ортабаева Р. Карачаево-балкарские народные песни. Черкесск,1977.
* Багъыр улу Къасбот. // Ортабайланы Р. Къара сууну къатында. Черкесск, 1981.
* Хабичев М. Старейшина карачаевских поэтов. // «Литературная Россия», 16.11.1984.
* Хабичланы М. Къочхарланы Къасбот — халкъ джырчыланы тамадасы. Черкесск, 1986.
* Айджаякъ. // Байрамукъланы Х. Гюрбеджи. Черкесск, 1987.
* Къочхарланы Къасбот. // Биттирланы Т. «Итиль суу агъа турур…». Нальчик, 1998.
* Народные певцы Карачая К. Кочкаров, А. Джанибеков, И. Семенов. // Чанкаева Т. Эволюция карачаевской литературы: проблематика, поэтика, межлитературные связи. М.-Ставрополь, 2004.