open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Баку кърал университет

**Баку кърал университет** () — Азербайджанны алчы эмда эм эски классика университетлерини бириди, Азербайджанда илму бла маданиятны аралыгъыды, 1919 джылда къуралгъанды.

БКъУ-ну къурамында 4 илму-тинтиу институт эмда 17 факультет барды.

## Джибериуле
* БКъУ-ну сайты
Сезам орам

**Сезам орам** (ингил. *Sesame Street*) — халкъла арасы сабий телевизион окъутуучу программады, биринчи кере PBS деген эм уллу американ коммерциялыкъсыз сетни эфирине 11 ноябрь 1969 джыл чыкъгъанды.
Гомер Симпсон

**Гомер Симпсон** (ингилиз тил. *Homer Simpson*) да бла бу тилни Симпсонов.
Март

**Март** — григориан орузламада джылны 3-чю айы.

## Байрамла

## Дагъыда къарагъыз
Рапунцель: Запутанная История

**Рапунцель: Запутанная История** () — АБШ-ны филм.

## Примечания
Элиша Катберт

**Элиша Катберт** (ингил. *Elisha Cuthbert* 30 ноябрдан 1982) - канадская актриса и модель.
Сантьяго

**Сантья́го** (исп. *Santiago* [sanˈtjaɣo]) — ара шахар эмда Чилини эм уллу шахарыды. Ара шахар, областны эмда Сантьяго провинцияны административ аралыгъыыды. 

Халкъы — 5 279 190 адам (2020).  Къралда джашагъан халкъны 36% Сантьягода джашайды.
Шипраге

**Шипраге** (, ) — Босния эм Герцеговинаны шимал-кюнбатыш кесегинде, Серб республикада, Котош-Варош шахардан 30 км къыбыла-кюнчыгъышда орналгъан эл. Элни майданы 20 км² чакълы бирди.
## Географиясы
Шипраге Врбанья сууну къыбыла-кюнчыгъыш кесегинде тала бир тау сыртланы арасында орналады: шимал-кюнчыгъышда — Шипрашко Брдо сырт, Главич тау баши бла (950 м); къыбылада — Ясик (769 м); къыбыла-кюнчыгъышда — Шахиновина-Стражбеница (848 м); кюнбатышда — Радохова (Капе, 950 м); шимал-кюнбатышда — Борчичи (799 м). 

### Климаты
Шипрагени Кёппенни климат классификациясы бла орта континент (*Cfb*) климаты барды.

## Халкъы

## Галерея
## Джибериуле

* Котош-Варошну муниципалитетни сайты. 
* Maplandia 

## Белгиле
Анна Нетребко

**Анна Нетребко** (; туугъаны: 18 сентябрь 1971 джыл, Краснодар, СССР) — опера джырлаучу. 

## Джибериуле
* Официал сайты
Таулуланы кёчгюнчюлюк

**Таулуланы кёчгюнчюлюк** —  тау халъкны, Къралны къоруулау комитетни оноу бла, 8—9 мартда 1944 жылда, Кыргызия бла Къазакъстангъа зор бла кёчгюнчюлюк. Аны къозгъагъан адам Лаврентий Берия болгъанды. Артда заманлада, кёчгюнчюлюк законнга чюйре ишча саналгъанды. Ёлюдыле чакълы 50-70% миллетни.

## Дагъыда къарагъыз

## Белгиле

## Литература

## Джибериуле
Надежда Кучер

**Надежда Кучер** (; туугъаны: 18 май 1983 джыл, Минск, СССР) — опера джырлаучу.
Иран

**Иран**, толу официал аты **Иран Ислам Республика** (, Джомхури-йе Эслами-йе Иран) – Ара Азияда орналгъан къралды.

Бютеулей Иранны территориясы - 1 648 195 км², суу джагъасы - 2 440  км.

Ара шахары — Тегеран. Кърал тил - къаджар тил.

## Сурат Галерея



## Белгиле
Эдирне

**Эдирне** (, , , ) – Тюркню эм уллу шахарларындан бири.

## Белгиле
Румын тил

**Румын тил** (рум. *limba română*) — индоевропалы тил юйюрню роман группасына кирген тилди.
Шаблон

Бусагъатда бу бетде текст джокъду. Сиз бу атны башха статьялада излерге , журналлагъа къараргъа, неда **быллай атлы джангы бет къураргъа боллукъсуз**.
Рутуллиле

**Рутуллиле** (, ) — Россияда миллетди. Кёбюсюне Кавказда Дагъыстан Республикада джашайдыла.
Геродот

**Геродот Галикарнаслы** (бур.-грек. Ἡρόδοτος Ἁλικαρνᾱσσεύς, 484 дж. б.э. дери — 425 дж. б.э. дери) – буруннгугрек тарихчи болгъанды, Цицеронну къанатлы сёзю бла – «тарихни атасы» болгъанды. Бизни заманыбызгъа дери сакъланнган эм эски «Тарих» трактатны авторуду; трактат, грек-перс къазауатланы эмда кесизаманлы миллетлени адетлерини юсюнден джазылгъанды. Аны ишлери антиклик культурагъа уллу магъаналыды.

## Джибриуле
* Геродот — отец истории программа на радио «Эхо Москвы» из цикла «Всё так».
* Грек текст эм Годлини ингилиз кёчюрмеси
* Геродот, «Тарих» — Г. А. Стратановскийни орусча кёчюрмеси.
* «Джангы геродот» портал — Геродот. Ру.
* '''Геродот''', «Тарих» (тогъуз томлу)
Геродот (магъаналары)

**Геродот**:

* Геродот Галикарнаслы — буруннгугрек тарихчи.
* Геродот — Айда кратер.
Basshunter

**Ю́нас Э́рик О́лтберг** (швед. *Jonas Erik Altberg*; туугъаны: 1984 джылны 22 декабрьда,  Хальмстад, Швеция) — джырлаучу эм продюсерди. 

## Дискографиясы
* *[[The Bassmachine]]* (2004)
* *[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]* (2006)
* *[[Now You're Gone – The Album]]* (2008)
* *[[Bass Generation]]* (2009)
* *[[Calling Time]]* (2013)

## Джибериуле
* Официал сайты
Анжелина Швачка

**Анжелина Швачка** (; туугъаны: 17 июль 1971 джыл, Днепропетровск, СССР) — опера джырлаучу.
Наартхамалай Шива Ковил

**Наартхамалай Шива Ковил** Индияда IX ёмюр Шива Аллахы храмы.
Колумбия

**Колумбия** (), официал аты — **Колумбия Респу́блика** ( ) — территориясы бла экинчи Къыбыла Америкада орналган кърал. 

## Белгиле
Эски Чачкъаб

**Эски Чачкъаб** (*тат. Иске Чәчкаб,* ) — Татарстанны Къайбыч районунда элди.

## Джибериуле
* Кадыйр Галимов "Эзле Чәчкаб" китабы, Казан, 2002.
6 март

**6 март** — григориан орузламада джылны 65-чю кюнюдю (високос джыллада — 66-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 300 кюн къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле
Гюрджюлюле

**Гюрджюлюле** неда **картвелиле** (гюрдж: ქართველები) — Картвелалы тил юйюрге кирген гюрджю тилде сёлешген, миллетди.

## Белгиле
*Eastmond, Anthony (2010), Royal Imagery in Medieval Georgia, Penn State Press
*Suny, R. G. (1994), The Making of the Georgian Nation, Indiana University Press
*Lang, D. M. (1966), The Georgians, Thames & Hudson
*Rayfield, D. (2013), Edge of Empires: A History of Georgia, Reaktion Books
*Rapp, S. H. Jr. (2016) The Sasanian World Through Georgian Eyes, Caucasia and the Iranian Commonwealth in Late Antique Georgian Literature, Sam Houston State University, USA, Routledge
*Toumanoff, C. (1963) Studies in Christian Caucasian History, Georgetown University Press
Ливитан, Юрий Борисович

Ю́рий Бори́сович Левита́н (бирични аты — *Юдка Беркович Левитан*; 19 сентября (2 октября) 1914, Владимир — 4 августа 1983, Бессоновка, Белгородская область) —  Бютеусоюз радиону диктору (1931 джылдан), СССР-ни "народный артисти" (1980).

Рус бла Лалор аны уважать этедиле
Гвадалахара (Мексика)

**Гвадалаха́ра** (. *Guadalajara* МФА: [ɡwaðalaˈxaɾa]о файле) — Мексикада Кюнбатыш-Шошокеан районда орналгъан шахар. 1542 джылда къуралгъан, Халиско штатны ара шахары.

## Белгиле
Калабрия

**Калабрия** (итал. *Calabria*, сиц. *Calabbria, Calavria*, лат. *Brut(t)ium, Calabria*) — беш провинциясына бёлюнген Италияны къыбылында орналгъан административ области.

Ара шахары — Катандзаро.

## Белгиле
Мехико

**Ме́хико** (. *Ciudad de México*, аст. *Āltepētl Mēxihco*) — Мексиканы эм уллу эмда ара шахары, политика, экономика эм маданият къралны арасы.

## Белгиле

## Литература
Лена Белкина

**Лена Белкина** (; туугъаны: 27 ноябрь 1987 джыл, Ташкент, СССР) — опера джырлаучу. 

## Джибериуле

* Официал сайты
Аврора (крейсер)

«**Авро́ра**» — Балтик флотну  биринчи рангны крейсеры  «Диана» типлы.   «Аврора» деб фрегатны атыбла атылганды, махтау атны Петропавловскны саклаганында алганды.

Орус-япон къазауатны заманында Экинчи тынч океанны эскадарсына кошулганды, Цусима сугушубла бошалганыбла. Крейсер энди да Биринчи дунья къазауатда сугушулага кошулганды.  «Аврорадан» бош окъу къыш Дворецны штурмну сигналыеди; Крейсер Октябрь революцианы бир бельгиси болганды. 

1948-джылындан Петроград джагасында турганды. Крейсер ненча еседа ремонтга кёчюрюлгенди,  ахырынчи кере 16 июлда 2016 джылда  стоянкага кайтарылганды.
Файл:Avrora cruiser, Saint Petersburg, Russia.jpg|alt=Аврора Крейсер
Венера (планета)

**Венера** (символ: ; ) — Кюнден саналгъанда 3-чю планетады.

## Белгиле
Ямбакъту (Спас району)

**Ямбакъту** (, ) — Татарстан Республиканы Спас районуну къыбыла-кюнчыгъышында орналгъан элди. Къазандан 160 километрда, Булгъардан (Спасски) 50 километр узакълыкъда орналгъан. 
Адам саны — 531. Элде 6 кёл (татар тилде: Арткы, Бәби (Абкалар?), Урам, Кыяклы, Чуаш , Шатун) барды.
Къыргъызстан

**Къыргъызстан** ( [qɯrʁɯzˈstɑn]), официал аты — **Кыргыз Республикасы** (къыргъ. *Кыргыз Республикасы*) — Орта Азияда, Тянь-Шань эм Памир-Алай тау системаланы кюнбатыш эм орта кесегинде орналгъан кърал. 

Шималда Къазакъстан бла, кюнбатышда Юзбекистан бла, къыбыла-кюнбатышда Таджикистан бла, кюнчыгышда, къыбыла-кюнчыгъышда КъХР бла чеклешеди.

Ара шахары — Бишкек. Кърал официл тили - къыргъыз тил. 

## Белгиле
Тёбен Чегем

**Тёбен Чегем** (орус. - Нижний Чегем) — Къабарты-Малкъар республикада Чегем районда эл.

## География
Тёбен Чегем Чегем районну арада, Чегем сууну джагъасында, Чегем ауузну ёзенде турады.

Элни майданы 66 квадрат метрди.

Тёбен Чегемни Хушто-Сырт эл бла къыбылада, эм да кюн чыгъышда эм шимал-кюн-чыгъышда Къырал Агъач фондну джерлери бла чегиси барды.

Республиканы тауланы ал джерле тау джерлеге кёчген зонасында турады. Эл джерни юсюню тегерегине тау тизгинле алдырыб турадыла. Элни орта бийиклиги 920 метрге тенгизден бийикди. Элде эм бийик тау Урхаюкду (1798 м), ол элни кюнбатышда турады.

Кюнчыгъышда Узунтула эм Джалпакъ деген ёзенле бардыла.

Сууланы эм уллусу Чегемди. Элни къыбыла джанында Гитче Чегем чучхурла бардыла.

## Тарихи
Тёбен Чегем 1886 джылда къуралгъанды. 1935 джылгъа дери Тёбен Чегемни эл совети Къ-МАССР-ны Малкъар округха кирген эди. 

## Адамла

; Миллет къауум

2010 дж. Битеуроссей халкъ санаугъа кёре:

## Билим

* Орта школ № 1 — Къулийланы Къайсынны орамы, 84
* Сабий сад

## Саулукъ сакълау

* Участокну больницасы

## Культура

* Культура юй.

## Дин
Тёбен Чегемде межгит ишлейди. 

## Белгили адамла

* Къулийланы Къайсын Шууаны джашы — къарачай-малкъар халкъны белгили поэти. Школ заманларында Тёбен Чегемде джашаб тургъанды. 
* Акъкъызланы Якъуб Алийны джашы — суратчы, Къ-МРни тыйыншлы суратчы.
* Мустафаланы Магомет Шабазны джашы — хирург, медицинаны илмуланы доктору.
## Белгиле
HEC Paris

**HEC Paris** () — Франция-да эмда дунияда эм белгили университетледен бириди, Париж штатны Иль-де-Франс шахарында орналады.

Мектеп дайыма дүйнөдөгү эң мыкты бизнес мектептеринин катарына кирет.

## Белгиле

## Джибериуле
* HEC Paris официал сайты
24 март

**24 март** — григориан орузламада джылны 83-чю кюнюдю (високос джыллада — 84-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 282 кюн къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле
Ороско Маэстре, Рафаэль

**Рафаэль Хосе Ороско Маэстре** (ингил. *Rafael José Orozco Maestre*; 24 март 1954, Бесерриль, Сесар — 11 июнь 1992, Барранкилья, Колумбия) — немец композитор.

## Дискографиясы
* 1975 - *Adelante*
* 1975 - *Con emoción*
* 1977 - *Binomio de oro*
* 1977 - *Por lo alto*
* 1978 - *Enamorado como siempre*
* 1978 - *Los Elegidos*
* 1979 - *Súper vallenato*
* 1980 - *Clase aparte*
* 1980 - *De caché*
* 1981 - *5 años de oro*
* 1982 - *Festival vallenato*
* 1982 - *Fuera de serie*
* 1983 - *Mucha calidad*
* 1984 - *Somos vallenato*
* 1985 - *Superior*
* 1986 - *Binomio de oro*
* 1987 - *En concierto*
* 1988 - *Internacional*
* 1989 - *De Exportación*
* 1990 - *De fiesta con binomio de oro*
* 1991 - *De américa*
* 1991 - *Por siempre*

## Джибериуле
* Discogs
* MusicBrainz
* Allmusic
Малкъарлыла

**Малкъарлыла** *(таулула, аланла)*— таулуланы субэтносду. Къабарты-Малкъарда таулу эм дуппурлу джерде джашайдыла. Битеу саны 135 минг адам чакълы бирди (дагъыда Чегем, Басхан, Черек эм Бызынгы ауузладан чыкъгъанла).

## Белгиле
Къарачайлыла

**Къарачайлыла** *(таулула, аланла)*— таулуланы субэтносду. Къарачай-Черкесде эм Ставрополь крайда таулу эм дуппурлу джерде джашайдыла. Битеу саны 300 минг адам чакълы бирди.

## Белгиле
Азербайджанны маршы

«**Азербайджанны маршы**» () деген джырны, Азербайджан Республиканы кърал гимниди. Сёзлери – Ахмед Джавадны (), макъамы – Узеир Гаджибековныкъыды ().

## Тексти

## Белгиле
2022 джыл

## Болгъан ишле
* 15 январь — Кюшлю Тонгада орналгъан Хунга Тонга-Хунга Хаапай вулканны атылыб чыгъыуу.
* 11 май — Дженин къачхынчыланы лагерде Израелни боевикле Ширин Абу Акле журналистни ёлтюргендиле.
## Туугъанла
## Ёлгенле
3 октябрь

**3 октябрь**

## Байрамла

### Миллетни
*  — Германияны бирликни кюню (Германияны бирлешдириу кюню).
*  — Кърал къуралгъан кюн.

## Болгъан ишле
## Туугъанла

## Ёлгенле
5 декабрь

**5 декабрь**

## Болгъан ишле
## Туугъанла
Уильям Лавуазье (ум. 1910)

## Ёлгенле
Жанхотия

**Жанхотия** (орус. Жанхотеко, къаб.-черк. Жанхъуэтекъуэ) — эл Къабарты-Малкъарда, Бахсан районда.
6 апрель

‘*6 апрель*' — григориан орузламада джылны 96-чю кюнюдю (високос джыллада — 97-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 275 кюн къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле
Таулула

**Таулула** (*аланла*) — тюрк миллетди. Къарачай-Черкесде, Къабарты-Малкъарда эм Ставрополь крайда таулу эм дуппурлу джерде джашайдыла.

## Саны
 **Таулуланы саны ёсюмню динамикасы (Россейде):**

## Байракъ бла герб
Официал таулу байракъ бла герб 1993 джылда къуралгъандыла. Суратчы – Занкишийланы Ибрагим. 

## Тарих

### Эртден

### Аланлыла
#### Кавказда
#### Рим империя бла уруш
#### Анган сора
### Тимурну геноциди

### Анган сора

### Кавказ къазаууат
#### Хасаука уруш
### Совет заман
#### Кёчюрюу
### Бусагъат

## Белгиле
Къуман-къыпчакъ тилле

**Къуман-къыпчакъ тилле (огъуз-кыпчыкъ, полоу-къыпчакъ, кауказ-къыпчакъ тилле)** – тюрк къауум тилле, къошулуду къыпчакъда къауум тил.

## Къурамы
Бусагъатдагъы барды алай къуман-къыпчакъ тилле:

* къырым татар тил
* къумукъ тил
* къарачай-малкъар тил
* урум тил
* къараим тил
* къырымчакъ тил
* татар тилни кюнбатхан диалект
Европ раса

Европ раса–бу расса, чыгъаргъандан 42% битеу планетаны.
Этим

**Этим** джашауда бола тургъан не да болгъан ишни, къымылдауну, ёсюуню, болумну, халны юсюнден анг берген тил кесекди. *Не этеди?, не этгенди?* соруулагъа джаууаб береди не. Къарачай-малкъар тилде этимле ишни, къымылдауну, болумну кёргюзтюуню тюрлю-тюрлю джоллары бла кёб шекеллидиле зм джашауда керти болгъан затланы джюрюшлерин
(динамика) танытадыла. Алай бла ол тюрлю танытыу джашауда бола тургъанны тюз сураты болуб къалмайды, адамны мыйысында джарашдырылыб, затланы ишлерини, къымылдауларыны, ёсюулерини, болушларыны, халларыны юсюнден акъылдагъы, эсдеги анг болады.
Этимле, къуралыулары на кёре былай юлешинедиле:
* **къуралмагъанла** (ич, ал, юз, ёт, бар, эт д. б.);
***къуралгъанла** (аша, къысхар, башла, эртделе, юйюрсюн д. б.);
***бош этимле** (джырла, бишир, кёргюз, келтир д. б.);
***къош этимле** (разы эт, кир бол, зыраф бол, сагъыш эт, сызыб ий, окъуб чыкъ
д. б.);
***толу магъаналы** (айт, чал, олтур д. б.)
***болушлукъчу** (бол, эт, тур, ий, къой д. б.)
***кёчюучю** (газет окъу, письмо джаз, врачны чакъыр д. б.)
***кёчмеучю** этимле (бар, ауру, солу д. б.).

Магъана джаны бла аланы быллай баш къауумлагъа
юлеширге боллукъду:
#  ишни этимлери: ишле, тик, сурат эт, бишир д. б.;
#  адамны неда башха затны халын кёргюзтген этимле: олтур, джукъла, ачыулан,къууан, джат д. б.;
#  сёлешиуню кёргюзтген этимле: сёлеш, къычыр, шыбырда, мюнгюре, макъыр д. б.;
#  сагъышны, оюмну кёргюзтген этимле: сагъышлан, ойла, ангыла д. б.;
#  ышанны кёрюнюую эм аны тюрлениую бла байламлы этимле: джылы бол, агъар, къартай, къарал д. б.;
#  кёрюу бла байламлы этимле: кёр, эсле, къара д. б.
Уинстон Черчилль

**Сэр Уи́нстон Леона́рд Спе́нсер Че́рчилль** (ингил. Sir Winston Leonard Spencer Churchill, ингилиз айтыу: [ˌwɪnstən ˈtʃɜːtʃɪl]; туугъаны 1874 джылны 30 ноябрда, Бленхейм тохана, Вудсток — ёлгени 1965 джылны 24 январда, Лондон) — британияны политика, кърал эмда аскер къуллукъчу, джазыучу, Уллу Британияны биринчи-министр постгъа эки кёре олтургъан: 1940-1945 джыллада, Экинчи дуния къазауат болгъан заманда эмда 1951-1955 джыллада. 1953 джылны адабиятгъа берилген Нобелни премиясыны лауреаты.

## Белгиле
Лондон кесамат (1867)

**Лондон кесамат** — бойсунмагъан Люксембургну нейтрал статусун бегитген кесаматды. Уллу къралланы конференциясы 1867-чи джылны 11-чи майында Лондонда Люксембург сорууну оноуун этер ючюн ачылгъанды (Франция бла Пруссия арасында Люксембургну джазыууну юсюнден дау). Аны эсебинде Франция бла Пруссияны арасында кесаматха къол салыннганды.

## Ал тарих

1842-чи джылда ёлчелмеринде иги азайгъан Люксембург 1834-чю джыл къуралгъан герман къралланы Таможня Бирлигине киреди. 1866-чы джылда Герман бирликни чачылыуу прусс властланы Люксембургда аскер позицияларын кючлендирир муратларын къызындыргъанды, аны француз властла чыртдан да ушатмагъандыла. Герцоглукъ бла энчи униясы болгъан Нидерландланы королу III Вильгельм, Пруссияны кючлениуюнден къоркъуб Уллу Герцоглукъгъа хакъларын III Наполеоннга сатаргъа теджегенди. Бисмарк бла Мольтке башчылыкъ этген прусс правительство, бу сатыу болса Франциягъа къазауат ачарыкъларын баямлагъандыла.

## Кесаматны ичи
Экинчи Лондон конференция 1867-чи джылны майында чакъырылады. Кёб сюзюуден сора, 1867-чи джылны сентябрында Лондон кесаматха къол салынады. Аны шартларына кёре Люксембург ёмюрлюк нейтрал статуслу болады, башына да Нассау юйюрден монарх салынады, прусс гарнизон герцоглукъдан чыгъарылады, Альзет сууну джагъасындагъы къала да оюлады . Кертиликде Люксембургну толу демилитаризациясы болады (герцог эм кёб 300 адамдан чек сакълауул тутаргъа болгъаннды). Лимбург Герцоглукъ НИдерландланы айрылмазлыкъ кесеги болуб баямланады.

## Эсеблери
Люксембург сорууну оноуу этилсе да, джыйылыб тургъан даула  Франция бла Пруссияны арасында къазауат къутулалмаз болгъанды.  Люксембургну нейтраллыгъы немецле джанындан эки кере бузулгъанды - 1914 эмда 1941-чи джыллада, алай а орнуна 1944-чю джылда салыннганды. 1945-чи джылдан сора Франция, Саар джерге да Люксембургдача статус берирге излегенди, алай а  референдумда саарчыланы асламысы Германиягъа къошулургъа излегендиле.

## Белгиле

## Джибериуле
World Heritage List — Luxembourg. UNESCO, 1 October 1993.
Салгъыч

**Салгъыч** () — хайырланыучуну графикалыкъ интерфейсини элементиди, ол къошакъныбир терезесинде талай ачыкъ документлени неда интерфейсни тобламаларыны арасында, джабмагъанлай кёчерча амалды.
Маврла

**Ма́врла** (от кёблюк сан  (бирлик сан 
Image of Moor (Muslim) Being Trampled by Conquistadors Horse - Museo Nacional del Virreinato - Tepotzotlan - Mexico.jpg|Тепоцотланда Джарым патчахлыкъны миллет музеинде Конкистадорну аты теблеген маврны фигурасы
Filà Marraqueix.jpg|''Маврла бла христианла'' фестиваль (Олива)
MoorsinIberia.jpg|Маврланы Ибериядагъы сураты ''Кантигас де Санта-Мария''
Cantigas battle.jpg|Мавритан аскер (онгда) Аль-Мансура Реконкистаны заманында Сан-Эстебан-де-Гормазда сермешиуде, *Кантигас де Альфонсо X эль-Сабиодан*
Jaume I, Cantigas de Santa Maria, s.XIII.jpg|МаврлаI Хайме Арагончудан аудиенция тилейдиле
Alhambra Dec 2004 5.jpg|Гренадада XIV ёмюрде ишленнген мавритан къала Альгамбрда Аслан арбаз, Испания
MuslimMusiciansAtTheCourtOfRoger.JPG|Мусульман музыкачыла, норман патчах II Рожерни арбазында


## Белгиле

## Литература
* 
* 
* 
* Стенли Лейн-Пул «История мавров в Испании»

## Джибериуле

* «The Moors» by Ross Brann, published on New York University website
* Secret Seal: On the image of the Blackamoor in European Heraldry, a [PBS article
* Africans in Medieval & Renaissance Art: The Moor’s Head, Victoria and Albert Museum
* Sean Cavazos-Kottke. Othello’s Predecessors: Moors in Renaissance Popular Literature: (outline). Folger Shakespeare Library, 1998
28 апрель

**28 апрель** — григориан орузламада джылны 118-чи кюнюдю (високос джыллада — 119-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 247 кюн къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле
Экинчи Къытайлы-Джапон къазаууат

**Экинчи Къытайлы-Джапон къазаууат** – Кюнчыкъхан Азияда къазаууат. 1937 джылде башланды, 1945 джылде къыйыр болду. Джапон империяны империаллыкъ ючюн Къытайгъа къазаууатны ачгъандыла, Марко Поло кёпюрде илинмек болгъан сора.
Къутургъан атны эсгертмеси

**Къутургъан Атны эсгертмеси** () - АБШ-ны Къыбыла Дакота штатыны Кастер Каунти атлы джеринде 1948-чи  джылдан бери бардырылгъан эмда тамамланмагъан эсгертмеди. Лакоталаны Оглала юйюрюню белгили бачамалары Къутургъан Атха аталгъанды эмда сау къаядан оюлуб этилгенди. Аллындан скульптору Корсак Циолковский болгъанды, алай битдиргинчи ёлгенди. Ишин артына дери бардыралмагъанлыгъына, боллукъ эсгертмени кескин эскизлерин къойгъаныд. 
Атлыны бети 1998-чи джылда битдирилгенди, аны ёлчеми — 27 метр болгъанды, ол кесини ёлчеми бла Рашмор тауда АБШ-ны 4 президентине аталгъан 18-метрлик барельефден иги уллуду.

Ачха джетмегени себебли, мемориал тамамланалмагъанды, эмда ишле энтда бардырыладыла, эсгертмени джокълаб келгенледен тюшген ачхагъа битдирирге кюрешедиле. Фигура тамамланса 195 метр узунлугъуна эмда 172 метр мийиклигине боллукъду.

## Джибериуле
* Официал сайты
* A memorial for Crazy Horse 64 years in the making… so far // CNN
Алаш (магъаналары)

**Алаш** сёзню магъаналары:
* Алаш-хан
* Алты Алаш — буруннгу заманлада Ара Азия  халкъланы бирлиги.
* «Алаш» — Къазахстанда 1917 - 1920 джыллада партия.
* «Алаш» — нацист Германия джанлы болуб къазауат этген Туркестан легионну къазакъ бёлегини аты.
* Алаш (2000 дж.  дери — *Победа*) — Къыбыла-Къазахстан областны Макътаарал районунда эл.
* Алаш (2018 дж. дери — *Чапаево*) — Къыбыла-Къазахстан областы Сайрам районунда эл.

## Дагъыда къара
* Алаш-Орданы правительствосу — Алаш Автономияны правительствосу.
* Алаш автономия (1917—1920) (бусагъатдагъы Къазахстанны территорисы), артдан аны джеринде  Къыргъыз АССР къуралгъанды (1920—1925);
Континентал конгресс

**Континентал конгресс** () — Американ революцияны заманында АБШ-ны оноу джюрютюу органы болгъан 13 колонияны делегатларыны съезди.
## Формациялары

* **[[Биринчи Континентал конгрес]]** Филадельфияда 1774 джылда ётгенди. 12 боллукъ штатдан 56 келечи болгъанды. Ала Уллу Британиягъа экономикалыкъ бойкот баямлагъандыла, алай а байламланы арты бла юзерге алкъын оноу этмгендиле.

* **[[Экинчи Континентал конгрес]]** да Филадельфияда 1775 джылда бардырылгъанды. Аны эсебинде бойсунмазлыкъ ючюн къазауат башланады. Бу конгрессни бегимлери бла Континентал аскер къуралгъанды, бир джылдан АБШ-ны бойснумазлыгъыны декларациясы алынады.

* Бойсунмагъан кърал болгъандан сора **[[Конфедерацияны Конгресси]]** болгъанды 1781—1789 джыллада чакъырылгъанды. Штатла кеслерини Конституцияларын алгъанларындан сора АБШ-ны Конгресси къурулгъанды.
Белорус тил

**Белорус тил** () — кюнчыгъыш славян группаны тилледен бириси. Белоруссияны официал кърал тили.

## Белгиле
Социалист Республика Сербия

**Социалист Респу́блика Се́рбия** (, ) — СФРЮ-ну къурагъан 6 социалист республикаладан бириди. Югославияны территориясы бла джашагъан адам саны бла эм уллу республикасы болгъанды, аны тышында кёб башха кёргюзюм бла да алчылыкъда болгъады. СФРЮ-ну республикаларыны ичинде тамал салгъан республикагъа саналгъанды.

СР Сербияны да, бютеу Югославияны да ара шахары Белград болгъанды.

## Тарих
1945 — 1963 джыллада  *Халкъ Республика Сербия* () атны джюрютгенди. 1945-чи джылда къурамында эки автоном область къуралады - Воеводина бла Косова, ала 1963-чю джылда автоном край боладыла, 1974-чю джылда республиканы къурамында болгъан  Воєводина бла Косовону эркинликлери кенгерилиб, союз республикала чакълы бир хакъ бериледи.

Сербия, СФРЮ-ну къурамында тургъан заманны бютеу узунлугъуна федерал властла джанлы болгъанлай тургъанды. Болум 1980-чы джылда Титону ёлюмю бла тюрленеди, Косовода албан эмда серб миллетчиликни ёсюую, Югославияны коммунистлерини союзунда айырышыугъа джол ачады. Себрияны коммнист партиясында 1988 — 1989 джыллада джетишимли тёнгеретиу болады, аннга башчылыкъ Слободан Милошевич этгенди, ол Косовада серб миллетчиле джанлы болуб, Косовону автономисын къоратады.

1989-чу джылда Милошевич республиканы президенти болады, эмда федерал югослав властланы Косовогъа аскер джиберирге зорлайды.

1990-чы джылда кърал Сербия Республика атны алады, ол Бирикген Республика Югославияны къурамына киреди, кечирек бирикген республика атын Сербия эм Черногория атха тюрлендиреди, 2006-чы джылда уа ол биригиуден Черногорияны чыкъгъаны бла Сербия джангыз къалыб, бойсунмагъан кърал болады.

## Политикалыкъ къурам
Закон чыгъарыучу орган — Джыйылыу, аны къурамында Бирикген Урунууну Совети (1974-чи джылгъа дери — Мюлк Совет, Культура-Джарыкълыкъ Совет, Социал-Саулукъ сакълау Совет эмда Къуралыш-Политикалыкъ (1968-чи джылгъа дери)), Джамагъат-Политикалыкъ Совет (1968-чи джылгъа дери — Республика Совет) эмда Джамагъатланы Совети (1967-чи джылдан), коллектив башчылыкъ — Президиум, толтуруучу орган — Толтуруучу Совет.

## Административ бёлюнюу

Социалист Республика Сербияны къурамында эки автоном край: Социалист автоном край Воеводина бла Социалист автоном край Косово, эмда уллу регион Ара Сербия. СРС-ни территориясы 1963-чю джылгъа дери областлагъа, областла да уездлеге (1967-чи джылгъа дери), уездле джамагъатлагъа (1963-чю джылгъа дери — шахала бла элле).

## Дагъыда къара
* Сербия
* Социалист Федератив Республика Югославия
* Югославия

## Белгиле
Югослав радио эм телевидение

**Югослав радио эм телевидение** (, *JRT*) — республикан эмда край радителецентрлени ишлерин координация этгенди. 1944-чю джылда къуралгъанды, 1952-1958 дждж. -ФХРЮ-ну радиостанцияларыны ассоциациясы (*Udruženje radiostanica FNRJ*), 1958-чи джылдан 197-чи джыллагъа дери - Югослав радио - ФХРЮ-ну радио бериу ассоциациясы (*Jugoslovensku radiodifuziju - udruženje radiodifuznih ustanova FNRJ*, *JRD*). Телебериулени радителецентрле эки канал бла бергендиле,радиобериу да 2-3 программа бла. 1992-чи джылда кеси оноуу бла джабылгъанды. 

Югослав радио эм телевидение коммунист блокдан биринчи эмда джангыз бериу аулау болуб Европа бериучю бирликге киргенди (тамал салгъанланы бири болгъанды).
## Радио- эм телецентрле
Организацияны къурамында сегиз республикан эм край  радио- эм телецентр болгъанды

* Округ радиостанцияла:
** Radio Koper
** Radio Maribor
** Radio Sljeme
** Radio Rijeka
** Radio Pula
** Radio Osijek
** Radio Split
** Radio Zadar
** Radio Dubrovnik
** Radio Zenica
** Radio Smederevo
** Радио Србобран
** Радио Сомбор
** Радио Студио Б
** Radio Subotica
** Радио Крагуеваца
** Радио Шабац
** Радио Панчево

## Радио сёлешиу

## Белгиле

## Литература
* **[[Югославияны энциклопедиясы|Enciklopedija Jugoslavije]]**, 2-чи чыкъгъаны, том 6, б. 576-582
* Große Sender-Tabelle, S. 21f; Internationales Handbuch für Rundfunk und Fernsehen, S. H100f; Zum Stand 1953 vgl. Osteuropa-Handbuch, Bd. I: Jugoslawien, hrsg. v. W. Markert, S. 352
* **[[Уллу совет энциклопедия|Большая советская энциклопедия]]**, 1969—1978.
Wayback Machine

Wayback Machine (с англ. — «Заман мешина») — "Интернет архивни" коммерциалыкъсыз китабханасыны тёлеусюз онлайн-архивиди. Wayback Machine излеу роботланы болушлукълары бла "ачыкъ интернетни" асламысынархивирует хар ким джетиширча этеди.

Сервис 1996 ишлеб башлагъанды, алай а хар кимге да джетиширча 2001-чи джыл болгъанды
Альбаны республикасы

**Альбаны республикасы** (итал. *Repubblica di Alba*) — революциячы муниципалитет, 1796-чы джылны 26-чы апрелинде Пьемонтдагъы Альбада, француз аскер кючлегенинден сора баямаланнганды. Муниципалитет эки кюн джашагъанды, 1796-чы джылны 28-чи апрелинде Кераскадо джарашыугъа къол салыннгандан сора Сардинияны королу III Виктор Амадейге бютеу Пьемонт къайтарылгъанды.

## Тарих
Республика баямаланнган заманда Пьемонт Сардин короллукъну эм магъаналы кесеги болгъанды, аты Сардиния болгъанлыкъгъа ара шахары Турин да континентде болгъанды. 1796-чы джылны апрелинде короллукъгъа француз революционерлени биринчи чабыууллары: Монтеноттну компаниялары болады. Франйцузланы бир-бири ызындан талай хорламындан сора итальян патриот эмда якобинчи Джованни Антонио Ранца Альба шахарда Пьемонтну джеринде республика баямлайды (ол себебден тарихде да аты «Альбаны республикасы» болуб къалгъады)  1796-чы джылны 25-чи эмда 26-чы апрелинде Ранца бойсунмагъан пьемонтчу республика баямларгъа агитация этгенди; ол быллай къралда бютеу Италияны кючлеген республикагъа биринчи атлам кёргенди. Андан сора Ранца эмда джандашлары француз генерал Наполеон Бонапартны бютеу Италияны "зулмудан" къутхарыргъа чакъыргъандыла. Алай болса да, Бонапарт аланы тилеклерин къулагъына алмагъанды, эмда француз Директориягъа Пьемонтну халкъы революциягъа хазыр болмагъанын джазгъанды.

Француз аскер башчыла ол заманлада итальян республиканы къуралыууна уллу къызыкъмагъандыла, алай бла 1796-чы джылны 28-чи апрелинде Кераскода джарашыу бла  Пьемонтну асламысы кери сардин королгъа берилгенди (Франция аннексия этген Алессандрия, Кони эмда Тортоне тышында). Ахырында бегитилген, 1796-чы джылны 15-чи майындан Париж мамырлыкъ кесаматха кёре, Савойя гурцоглукъ, Ницца, Тенде эмда Бёй Францей Франциягъа кёчгендиле, Пьемонтну юсю бла баргъан француз аскерлеге джол берилгенди. Альбаны республикасы, андан сора талай замангъа кеч къуралгъан Пьемонт республиканы тамалы саналады.

## Байракъ
Альбаны республикасыны байрагъаны якобинчи Джованни Антонио Ранца джарашдыргъанды, ол къызыл эмда кёк бетлери Франция ючюндю, къызгъылдым-сары бет а уа Пьемонтнукъуду дегенди. Бу байракъ ёре да узунлугъуна да хайырланнгынды, бусагъатда да бир-бирде Пьемонтда ол байракъны хайырланадыла.

## Белгиле
Болонья республика

**Болонья республика** () — 1796-чы джылны июнунда Болоньяда, Папа къралны келечилери къралдан къорагъанларындан сора баямланнган Францияны клиент республикасыды. 1796-чы джылны 16-чы октябрында Циспадан республика аннексия этгенди.

## Кърал къуралышы
Закон чыгъарыучу орган — Закон чыгъарыучу Корпус (Corpo Legislativo), эки палатадан къуралгъанды — Уллу Кенгеш (Consiglio Maggiore) эмда Гитче Кенгеш (Consiglio Minore), сайлау комицияла бла сайланнганды (Comizi elettorali), толтуруучу органла — Консулланы магистраты (Magistrato dei Consoli), Закон чыгъарыучу Корпус къурайды, кърал властны тамал органлары — генерал комицияла (Comizi generali), джерли толтуруучу органла — муниципал корпусла (Corpo Municipale).
Циспадан республика

**Циспадан республика** (, неда Пону ары джанындагъы республика») — Францияны эгеч республикасы — 1796 джылда генерал Бонапарт Лодиде сермешиуде хорлагъанындан сора къурагъанды; Моденадан, Реджиодан, Феррарадан эмда Болоньядан къуралгъанды. Официал халда, француз директория системаны тамалында, Реджиода 1796-чы джылны 27-чи декабрындан 1797-чи джылны 9-чу январына дери баргъан, башында берилген шахарланы келечилерине съездинде къуралгъанды. 1797-чи джылда, По суу араларын айыргъан Транспадан республика бла бирикген Цизальпинс республикагъа бирлешгенди.

Циспадан республианы къуралыуу Италияны бирлешиуюню башланыуу болгъанды деген оюм да барды (Рисорджименто). 
## Белгиле

## Литература
* 
*
Бергамо республика

**Бергамо республика** ()&nbsp;— Наполеончу къазауатланы кёзюуюндеги къысха заманлы Франциягъа бойсуннган итальян къралды, 1797-чи джылны 13-чю мартында француз аскерлени Бергамону эмда аны провинциясын кючлеую бла къуралгъанды. Леобене мамырлыкъгъа кёре Франция бла Австрия Венеция республиканы джокъ этерге эмда Адда бла Олио сууланы араында кърал къураргъа оноулашхандыла.

Бергамо ара муниципалитет болгъаны себебли, тёгерегинде территориялада да бойсуннган муниципалитетле къуралыууна болушлукъ этери сакъланнганды. Алай бла республика 1797-чи джылны 29-чу июнунда Цизалпин республиканы тамалын салгъан къуралышланы бири болгъанды .

## Джибериуле
* Транспадан эмда Бергамо республикаланы юсюнден информация
Транспадан республика

**Транспадан республика** () — Революцион Францияны Шимал Италиядагъы эгеч республикасыды, По сууну сол (шимал) джагъасында орналгъанды, 1796—1797 джыллада болгъанды. Ара шахары Милан болгъанды.

## Тарих
1796-чы джылда генерал Бонапарт Милан герцоглукъну, Мантуя герцоглукъну, Трент епископлукъну территорияларында эмда Венеция республиканы территориясыны бир кесегинде, 1796-чы джылны 10-чу майында австриячы аскерлени къаушатыб Лодиде хорламындан сора Милан герцоглукъну кючлебкъураан республикады. Наполеон болджаллы орган къурайды (Ломбардияны Баш Упавлениеси), ол австриячы къуллукъчуланы къоратыб къаранчха Транспадан республика къурайды.

Транспадан республика Француз республиканы юлгюсю бла къуралгъанды. Администрациягъа, Наполеонну 1796-чы джылны 29-чу октябрында баямлагъан, бютеу гражданлыкъ эркинликле берилгенди. Администрация тёрт бёюмден къуралгъанды — маданият-дин, инженер, финанс эмда сауда .

Наполеончу аскерни джангы хорлмларындан сора республиканы территориясы ёседи. 1797-чи джылны 17-чи апрелинде Леобене мамырлыкъгъа къол салыннгандын сора, Франция Венеция республиканы оккупациясын башлайды. 19-чу майда Наполеон Транспадан республикагъа Циспадан республика бла хоншу Модена герцоглукъну территориясын къошады..

## Къоратыу
29 июнь 1797 джыл Транспадан республика Циспадан республика бла бирлешдирилиб Цизальпин республика къуралады.

## Белгиле
Лигурия республика

**[[Лигурия]]**, официал **Лигури́я респу́блика** () — Шимал Италияда 1797-1805-чи эмда 1814-чю джыллада  кърал къуралыш.

1797-чи джылда, Итальян кампанияны бошалыуу бла, Наполеон Бонапарт Генуя республиканы оккупациядагъы территорияларын Лигурия республика атлы протекторат этгенди.

Лигурия республиканы суверенине бютеу гражданларыны барысы да саналгъандыла. Закон чыгъаргъан органы *Закон чыгъарыучу Корпус* болгъанды, ол эки кенгешден къуралгъанды — *Синьорланы Кенгеши* бла *Алтмышны кенгеши*. Толтуруучу орган беш къошулгъандан къуралгъан *Директория* болгъанды.

1805-чи джылда республиканы Француз империягъа департамент этиб къошадыла. Бусагъатдагъы Лигурия региондан сора республиканы территориясына Капрая-Изола айрымкан (бусагъатда Тосканадады) эмда бусагъатдагъы Пьемонтну бир кесеги киргенди. Лигурия республианы адам саны 600 минг чакълы болгъанды, аладан 90 минг чакълы бири Генуяны кесинде джашагъандыла.

Наполеонну тайдырылыуундан сора Лигурия республика орнуна салыннганды эмда 1814-чю джылдны 28-чи апрелден 28-чи июлгъа дери бар болгъанды (Джюз кюнден сора), андан сора Сардин короллукъгъа кёчгенди, официал халда 1815-чи джылны 3-чю январында къошулгъанды.

Бютеу болгъан тарихинде Лиугиря республика Генуя республиканы символларын хайырландыргъанды.

## Литература

* Британика энциклопедия. Лигурия республика

## Джибериуле
*
Венецияны болджаллы муниципалитети

**Венецияны болджаллы муниципалитети** () — Биринчи француз республиканы Венеция республика тюшюрюуюнден сора 1797-чи джылны 16-чы майында территориясын оккупация этиб, бегитген болджаллы республикалыкъ режимди. Аны территориясы алгъыннгы венециячы Терраферманы территориясын алгъанды. Болджаллы муниципалитет француз оккупацияны заманында, 1798-чи джылны 18-чи январына дери болгъанды, андан сора Кампо-Формио мамырлыкъны шартлары бла Австрия империягъа берилиб, аны провинциясы болады.
## Белгиле
Крема республика

**Крема республика** (итал. Repubblica Cremasca) — француз аскерле Кремагъа киргенлеринде 1979-чи джылны 28-чи мартында Ломбардияда къуралгъан революциячы правительстводу. Ол шахарны эмда аны тёгерегини ишлерин джюрютгенди. Аннга дери ол территория Милан герцоглукъну ичинде венециячы эксклав болуб тургъанды. 1797-чи джылны июлунда муниципалитет  Цизальпин республиканы къурамына киреди.

## Тарих
Крема шахар тёгерегинде джерлешимле бла бирге Венеция республиканы оккупациясына 1449-чу джыл тюшеди, эмда анда юч ёмюр чакълы бирни турады. 1797-чи джылны 28-чи мартында француз драгунланы бёлеклери кърашчыланыу тюбемегенлий шахарны алады, анда ахыргъы венециячы магистратны, герцога Зан Баттист Контаринини тутады. Венеция республиканы кёб ёмюрлюк бийлиги бошалады: Сыйлы Маркны белгилери къурутуладыла, дин орденле бла аланы монастырлары джабыладалы (Сант-Агостино, Сан-Франческо, Сан-Доменико, кечирек казармалагъа буруладыла), клисаланы эмда епархияны хазналары конфискация этиледи, инквизиция сюд къурутулады.

Шахарны оноуун джюрютюр ючюн джангы муниципалитет къуралады, аны къурамында кёбюсюне ууакъ джер иеле бла джерли сыйлы адамла боладыла. Ала кёб турмай джангы Крема республиканы баямлайдыла, ол республика Крема шахарны эмда провинцияны контролгъа алады.

Гитче революцион республика кёб джашамагъанды. Юч айдан, 1797-чи джылны 29-чу июлунда Кампо-Формия мамырлыкъны шартларына кёре  бла  къошулады.
## Къайнакъла
* Horst Dippel, Constitutions of the world from the late 18th century to the middle of 19th century, Göttingen, de Gruyter, 2010, p. 17.
* Storia di Crema dal sito istituzionale del comune, su http://www.comune.crema.cr.it. URL consultato il 25 luglio 2017.
* Giovanni Solera, Storia di Crema raccolta per Alemanio Fino dagli annali di M. Pietro Terni, Milano, Ronchetti e Ferreri, 1845, p. 108.
Анконитан республика

**Анконитан республика** () — Француз революциячы къазауатланы кёзюуюнде къуралгъан эгеч республикады.

Джетишимли Итальян компаниясындан сора Наполеон Бонапарт 1797-чи джылны 20-чы июлунда Папа VI Пийни Болонья джарашыугъа къол салыргъа зорлайды. Аннга кёре Анкона, Болонья эмда Феррара француз аскер бла оккупация этиледиле. 1797-чи джылны февралында Бонопартны энчи буйругъу бла Анконада шахарны оноуун къолуна алгъан Революциячы Кенгеш къуралады. Джарыкъланыуну эмда якобинчиликни идеялары эмда папачы зулму системада къутулуу халкъны эйфориягъа келтиргенди, алай болса да шахарчыла кёб турмай ангылайдыла: къазаутха джоюмланы этер ючюн, французла шахардан асыры кёб излегедиле, аланы ичинде санатны чыгъармаларын да .

Кёб турмай Толенто мамырлыкъгъа къол салынады, аннга кёре Анкона французланы оккупацияларында "континент мамырлыкъгъа" дери турлукъду, артдан Папа къралгъа къайтырыкъды. Буну болдурмаз ючюн, Революциячы Кенгеш эмда шахарчыла республиканы баямланыуун излегендиле. Алай болса да андан сора этилген Франция бла Австрия арасында мамырлыкъ кесамат Кампоформиогъа кёре да Анкона папаны иелигине къатыргъа керек болгъанды.

Амма, буну не шахарчыла, неда папагъа заран салыргъа излеген Бонопарт джаратмагъанды. Алай бла, 1797-чи джылны 17-чи ноябрында Революциячы Кенгеш Француз республика бла Цизальпин республиканы джагъында болгъан бойсунмагъан *Анконитан республиканы* къуралыуун баямлагъанды. Анконаны юлгюсюн башха хоншу шахарла да алгъандыла, аланы ичинде Сенигаллия, Ези, Осимо, Мачерата, Урбания, Урбино эмда Фано. Директория маталлы орган къуралады, ары хар муниципалитет келечи джибереди. Шахарны бюджети бош болгъанлай тургъанды, ол себебден клилсаланы, монастырланы эмда семинарияланы тонау бардырылгъанды. 

1798-чи джылны 15-чи февралында француз генерал Бертье Рим республиканы баямлайды, эмда аннга *Анконитан республиканы* да къошады. Революциячы Кенгеш излемесе да, 7-чи мартда разылыгъын береди. *Анконитан республика* 117 кюнден сора джокъ болады.

## Литература
* Mario Natalucci. *Il periodo francese in La vita millenaria di Ancona*. Ancona. Libreria Canonici. 1975. pp. 7-20.
Тиберина республика

**Тиберина республика** () — Наполенчу къазауатланы кёзюуюнде болгъан къысха заман джашагъан итальян къралды.

Республика, француз аскерле кючлеген Перуджада 1798-чи джылны 4-чю февралында баямланнганды. Къралны аты Тибр суудан келеди. Къралны башчысы консул болгъанды, байракъгъа француз байракъ хайырландырылгъанды.

1798-чи джылны 7-чи мартында Тиберина республика Рим республиканы къурамына киреди.

## Белгиле
Леман республика

**Леман республика** () — 1798-чи джылны 24-чю январындан 12-чи апрелине дери Швейцарияны Во кантонуну территориясында болгъан эгеч республикады.

1798-чу джылны 24-чю янврында Биринчи Француз республиканы джагъында Бернге бойсуннган Во (Vaud) кантондан къуралгъанды.

Ол джылны апрелинде, Гельветика республика къуралгъанлай, Леман республика аны къурамына Во неда Леман кантон ат бла киреди.

## Джибериуле
*
Брешия республика

**Брешия республика** ()&nbsp;— Италияда Францияны болджаллы клиент республикасы. 1797-чи джылны 18-чи мартында Брешияны француз оккупациясыны заманында къуралгъанды, Цизальпин республиканы къурамына 1797-чи джылны 20-чы ноябрында къошулгъанды.

## Белгиле
Цизальпин республика

**Цизальпин (Цизальпальп) республика** () — Биринчи Француз республиканы эгеч республикасыды, 1797-чи джылда французлагъа къаршчы коалицияланы урушларыны заманында Шимал Италияда Транспадан республика бла Циспадан республика бирлешдириб къуралгъанды. Францияда II Наполеонну империясы баямланнгандан сора республика да (1802 джылда Итальян республикагъа атын ауушдургъанды) 1805 джылда монархия режимге кёчеди, королу да Наполеон болады.

## Биринчи республика (1797—1799)

Биринчи Цизальпин республиканыв 1797-чи джылны джайында генерал Наполеон Бонапарт Циспадан эмда Транспадан республикаланы бирлешдириб къурайды . Аны Австрия, Кампо-Формио мамырлыкъны тамалында таныйды; аны къурамына Ломбардия, Модена, Масса эм Каррара эмда Папа къралдан сыйырылгъан Болонья, Феррара эм Романья, дагъыда Парма герцоглукъну бир кесеги, 1797-чи джылны къачына швейцар кантон Граубюнденни да кесеги киргендиле. Республиканы территориясы — 43 000 км², джашагъанланы саны — 3,5 млн адам болгъанды. Конституцияны 1796-чы джылны декабрында Реджиода баргъан конгресс Бонопартны кючлю басымы бла джарашдыргъандыла. Ара шахары Милан болгъанды; анда француз юлгю бла къуралгъан, 5 кошулгъандан къуралгъан директория, 80 къошулгъандан тамадаланы кенгеши, эмда 160 къошулгъандан къуралгъан уллу кенгеш олтургъанды. Биринчи директорланы Бонопарт кеси белгилегенди. Цизальпин республика Франция бла бирликчи эмда сатыу-алыу кесемат бла байламлы болгъанды, эмда бар болгъан заманыны асламысында француз аскерлени оккупациясы тюбюнде къалгъанды.

## Экинчи республика (1801—1802)

1799-чу джылда оруслула бла австриячыланы хорламлары Цизальпин республиканы джокъну орнунда этгенди, алай а Бонопартны Маренгода хорламындан сора джангыдан къуралгъанды эмда 1801-чи джылда Лионда конгресде джарашдырылгъан джангы конституциясын алгъанды  (закон чыгъарыучу кенгеш 50 къошулгъандан, толтуруучу -9, республиканы кенгешини башында президент). Австрия Люневиль мамырлыкъны тамалында энтда бир кере Цизальпин республиканы таныйды. 1802-чи январда Цизальпин республика атын Итальян республикагъа тюрлендиреди; Бонапарт президенти болуб сайланады, вице-президент болуб Франческо Мельци салынады.

## Наполеонну монархиясын къурулуу

1805-чи джылда республиканы делегациясы Наполеоннга тачны бередиле, Наполеон да алады (1805-чи джылны апрелинде Миланда Италияны королу болуб тачланады). Алай бла Цизальпинская республика 1814-чю джылгъа дери бар болгъан Италия короллукъ болады.
## Белгиле
;Комментарийле

;Къайнакъла

## Литература
* 
* Вестник Европы. 1802 год. Конституция Цизальпинской республики.
*
Пьемонт республика

**Пьемонт республика** (()), Биринчи Француз республиканы революциячы аскерлери Пьемонтну территориясында къургъан, 1798-чи бла 1799-чу джылланы арасында бар болгъан, къысха джашаулу эгеч республикаланы бириди.

## Тарих
Пьемонт, оккупация болгъунчу Сардин короллукъну кесеги болгъанды. Алай а, короллукъ, 1796-чы джылда революциячы аскерлени бери келиу бла къол салыннган Париж келишиуге кёре Франциягъа Савоя бла Ниццаны бередиPiemont, ihlak edilmeden önce Sardunya Krallığı'nın bir parçası oldu. Ancak Krallık, 1796 yılında devrim orduları buraya gelmesi ile imzalanan  Paris Antlaşması sonucunda Savoy ve Nice Fransa verildi. 1798 yılında gerçekleşen ikinci bir ihlaktan sonra, Sardunya Krallı Charles Emmanuel, Roma'ya kaçtı. Bu sefer yeni bir antlaşma yapmayı reddetti. Bunun üzerine burada 10 Eylül 1798 tarihinde  Piemont Cumhuriyeti ilan edildi. Ancak devlet uluslararası toplum tarafından tanınmadı.

Hükûmetin yapısı direktuar sistemi oldu. Cumhuriyet kendi sikkeler üzerinde özgürlük eşitlik kardeşlik anlamına gelen Fransız sloganı liberté, égalité, fraternité'yi  yazdırdı. Bu, daha sonra devletin sloganı oldu.

## Devletin yıkılışı
20 Haziran'da 1799 tarihinde Piemont Cumhuriyeti, Avusturya-Rus birlikleri tarafından işgal edildi. Cumhuriyet ortadan kaldırıldı. Piemont toprakları Sardunya Krallığı'nın yeniden parçası olduğu ilan edildi. Ancak Napolyon Bonapart'ta bağlı devrim orduları Marengo Savaşı'ndan sonra çok Kuzey İtalya'ya girerek işgali sona erdirdi. Cumhuriyet, Subalpin Cumhuriyeti olarak tekrar kuruldu.

## Kaynakça
Итальян республика (1802—1805)

**Итальян республика** () — Италияны шималында къысха заманны болгъан (1802—1805 джылла) кърал къуралыш; Биринчи Француз республиканы къаранчха къралы.

1802-чи джылны 26-чы январында Лионда Наполеон Бонопартны Цизальпин республиканы келечилери бла тюбешиуюнде баямланнганды. Джангы къуралгъан кърал, Цизальпин республиканы атын тюрлендирген формасы болгъанды, эмда бютеулей аны чеклеринде болгъанды. Правительство джангы конституцияны алгъанды, аннга кёре къралны аты «Итальян Республика» болады, эмда Франциягъа политикалыкъ бойсунууну да джангы конституциягъа къошады.

Республиканы джер ёлчеми 42 500 квадрат километр чакълы бир болгъанды, адам саны уа 3,24 миллионнга джетгенди. Ара шахары Милан сайланнганды. Республиканы экономикасы эл мюлк бла малчылыкъда тамалланнганды, аны тышында ууакъ санагъатла да ишлегендиле, сёз ючюн, дарий этиу. Президентни 10 джыллыкъ болджалгъа сайлаучуланы коллегиясы сайлагъанды, тууура халкъ сайлаула болмагъандыла, президентни кенг эркинликлери болгъанды, аны къолунда бютеу толтуруучу власть эмда закон чыгъарыучу инициатива болгъанды, министрлени салыу, тыш политика бла аскерге оноу этиу. Президент болуб Наполеон сайланнганды, вице-президент Франческо Мельци болгъанды. Мельци Наполеонну политикасындан айры политика бардырыргъа кюрешгенди, ол себебден монархия баямланнгандан сора къуллугъцундан алыннганды.

Правительство, француз реформалагъа ушаш талай реформа бардыргъанды: Миллет гвардияны, Миллет жандармерияны, финанс полицияны къургъанды, метрлик ёлчем системаны киргизгенди, бирикген миллет валюта киргизирге хазырланнганды (алай а киргизалмагъанды). 1802-чи джылны 13-чю майыны бегими бла къралны герби да къабыл этилгенди, ол джылны 10-чу июнунда Сан-Марино Республика бла Шохлукъ эмда сатыу алыууну юсюнден кесаматха къол салыннганды, 1803-чю джылны 16-чы сентябрында Сыйлы Тахт бла  къол салыннганды.

1805-чи джылда Бонопарт Францияны императору болады, Итальян республика да монархия болады, Наполеон да президент чын орнуна королу болады, Евгений Богарне уа вице-короллукъ орунну алады.
Иллирия провинцияла

**Иллирия провинцияла** (, , , ) — Францияны кючлеб аннексия этген автоном бёлгесиди (1809—1813), къурамында Далмация, Каринтия, Истрия эмда Крайна болгъанды. Провинцияланы Наполеон Австрия империядан Шёнбург мамырлыкъны шартлары бла сыйырылгъан Адриатика джагъада къурагъанды. Провинцияланы башында маршал Мармон болгъанды, артдаракъ аны орнуна Жюно бла Фуше келгендиле. Вена конгресс Иллирия провинцияланы Габсбурглагъа къайтарыргъа бегим алгъанды, ала ол джерледе Иллирия короллукъ эмда Далмация короллукъ къурагъандыла.
## Тарих
Австрияны тенгизден кесер муратлы болуб I Наполеон Шёнбруннда декрет декрет чыгъарды: «Виллах бёлге, Крайна, алгъыннгы австриячы Истрия, Фиуме эмда Триест, Litorale ат бла белгили болгъан джерле, Кроацияны бир кесеги эмда бизге Саваны онг джагъасында берилген бютеу джер, Далмация, айрымканлары бла бирге мындан ары Иллирия провинцияла деб айтыллыкъдыла». Алай бла провинцияланы къурамына Крайна, кюнбатыш Каринтия, Гориция, Истрия, Далмация эмда Рагуза киргенди.

1811-чи джылны 15-чи апрелинде экинчи декрет бу «француз-итальян къралланы славян къабыргъасыны» оноу джюрютюу шекелин кескин белгилегенди. Провинцияла (3200 лье² эмда 2 500 000 адам) Франциядан айры болургъа эмда оноуун француз генерал-губернатор, финанс генерал-интендант, юстицияны ишлеринден комиссар эмда юч провинция интендантла джюрютюрге керек болгъандыла.

Бютеу область 6 граждан (Каринтия неда Виллах бёлге, Крайна, Истрия, граждан Хорватия, Далмация эмда Рагуза) эмда аскер провинциягъа юлешиннгенди (6 кроат чекчик полкланы округлары, Croatia militaire ат джюрютгендиле). Тургъан шахары Лайбах болгъан генерал-губернатор болуб белгили маршал Мармон, Рагузачы герцог салынады.

Иллирияда кёб турмасала да, тенгиз сатыу-алыуну ингилизлиле блокада этселе да, французла къралны культурасына кёб игиз зат этгендиле, иги джолла салгъандыла, башха джамагъат къуралышла къургъандыла, артыкъсыз да бек Долмацияда белгили болгъандыл. Къуру Croatia militaire бёлгеледе эски законла къалгъандыла, къалгъан провинциялада Наполеонну кодекси киргизилгенди. Долмацияны интенданты (*proveditore*), генерал Дежан тургъан джуртну кёб билгилери бла, артыкъсыз да этимологиясыны юсюнден тамаша халда суратлаууну чыгъаргъанды (Париж, 1825).

1813-чю джылны коалициясы Иллирия провинцияланы къурутханды. Ол джылны къачында И. Гиллерни башчылыгъында австриячы аскерле алайсыз да азайгъан француз аскерлени къыстаб, провинцияланы кючлейдиле. Вена конгресс Австрияны Иллирияны иеси этиб бегитеди, эмда 1816-чы джылны 3-чю августунда алгъыннгы француз провинцияла (Далмация бла Рагузаны тышында, эмда Каринтияны Клагенфурт округу къошулуб, Чивидаске бла Градиски округланы Италиягъа къошуб) австриячы тачны джерлерини  къурамына Иллирия короллукъ болуб киреди. Кёб бармаса да энчи къраллыкъ сынамы югослав халкъланы миллет ангыларын бегитгенди эмда иллиризмни джашнаууна джол ачханды.
## Белгиле

## Литература
*