Айдахо

**Айда́хо** (, ХАФА: , *А́йдахоу*) — АБШ-ны шоштенгизли Шимал-Кюнбатышында орналгъан, Тау штатланы къауумуна кирген штатыды. Къалгъан штатланы арасында Айдахо — майданы бла 14-чюдю эмда халкъыны саны бла 39-чуду. Айдахогъа штат статус 1890 джылны 3 июлунда 43-чю болуб берилгенди. Табигъат ресурсланы кёблюгюню эсебинден Айдахону чам атына «Джаухар штат» () дейдиле. Штатны девизи: «Esto perpetuum» (лат.: «Ёмюрлеге былай болсун»).

Штатны эм уллу эмда ара шахары — Бойседи. 

## Топонимикасы

Штатны атыны чыкъгъаныны юсюнден тарихчилени бир оюмлары джокъду. Версияладан бирине кёре, 1860 джылда шахтёрладан лоббист болгъан Джордж Уиллинг (ингил.), Конгрессге, бусагъатда Колорадо штат болгъан джангы территориягъа «Айдахо» деб атаргъа теджегенди. Аны сёзлерине кёре, шошон тайпаны тилинде «Айдахо» сёз «тау джаухар» () деген магъананы тутханды. Алай а, Конгрессде Уиллингни сылтауларына ишек этгендиле эмда джангы территориягъа «Колорадо» деб аталгъанды. Алай болса да, Колорадону шахарларыны бирине 1859 джылда огъуна Айдахо ат берилгенди (1866 джылдан — Айдахо-Спрингс). Кечирек Уиллинг, бу сёзню кеси къурагъанын айтханды деген оюм да барды.

Башха версиягъа кёре, *«айдахо»* сёз (алгъа , *«и-да́-хоу»*) шошонланы тилинден *«Кюн чыгъады»* деген магъанына тутханды; сёз, арапахо тайпаны тилинден чыкъгъан болургъа да боллукъду. Ючюнчю версиягъа кёре, *«айдахо»* (*«ídaahę́»*), «душман» деген магъананы тутады; бу сёз бла атабаск тайпа команчи тайпаны белгилегенди.

1860 джылны 9 июнюнда Колумбия суу бла *«Айдахо»* () деб аталгъан пароход ийилгенди. Пароходну аты бла 1861 джылда джангы къуралгъан Айдахо округга ат берилгенди. 1863 джылда Вашингтон территориядан бу округну аты бла ат берилген джангы территория айырылгъанды. 1890 джылда Айдахо территориягъа штат статус берилгенди.

## Географиясы
Айдахо бла къыбылада Юта эмда Невада, шималда канаданы провинциясы Британ Колумбия, кюнчыгъышда Вайоминг эмда Биттеррут сырты бла Монтана, кюнбатышда Орегон эмда Вашингтон штатла чеклешедиле. 

Айдахоны географиясыны энчи халы бла юч баш кесегине бёлюнеди: шимал «Айдахо чыкъгъаны», орта Къаялы таула эмда къыбыла Снейк сууну тюз джери. 

Айдахо Американ суу айырмадан кюнбатышда орналады. Айдахоны территорясыны джарымы таулуду. Шималдан (Канада бла чектен) штатаны арасы округлагъа Къаялы тауланы сыртлары джайылыргъандыла. Къыбыла-кюнчыгъыш кесегинде (Вайоминг бла чекни къатында) бир талай Орта Къаялы тауланы 2 100 - 3 000 м мийиклигке джеткен сыртлары орналадыла. Айдахоны эм мийик джери Лост-Ривер сыртда орналгъан тау - Бора-Пик (3859 м).

### Климаты
Айдахоны климатына Шош океандан мыллыны келтирген, кюнбатыш тенгизли хауа ырхыла влиять этедиле. Аны ючюн къыш заманда штатны температурасы бу кенгликте орналгъъан башха АБШ-ны штатларындан мийигиректи. Джай заманда уа штатгъа мыллыкъны Мексикан богъаздан эмда Кариб тенгизден келген хауала келтиредиле. Джылгъа джаум Айдахоны шимал кесегинде - 760 мм, къыбыла кесегинде -  330 мм.  

Айдахоны къыбыла-кюнчыгъышинда эм суукъ айда январда орта температурасы -8°C-дан 1°C-гъа тюрленеди, эм исси айда, июльда, — 11°C-дан 32°C-гъа. Къыбыла-кюнбатышда орналгъан Бойсе деген штатны ара шахарында явнварьда орта температурасы -4°C-дан 4°C-гъа тюрленеди, июльда уа —  17°C-дан 34°C-гъа. Штатны шимал кесегинде орналгъан Орофино шахарда къыш орта температурасы -4°C-дан 3°C-гъа тюрленеди, джайда —12°C-дан 32°C-гъа. 

### Суулары
Айдахоны эм баш суу — Снейк, Колумбия сууну уллу къошулгъан суу. Снейк суу Йеллоустондан, Вайоминг штатны шимал-кюнбатышиндан чыгъыб Айдахоны къыбыла кесеги бла барыб Льюистон шахарда шималгъа бурулады, штатдан кетиб Вашингтон штатда Кенневики шахарны къатында Колумбия суугъа кошулады. Башха штатны уллу суулары — Кларк-Форк/Пенд-Орей, Спокан эмда башха Снейк сууну кошулгъан суулары: Клируотер, Салмон, Бойсе эмда Пайетт.

Айдахоны шималда, Панхандл регионда орналгъан эм уллу кёллю - Лейк-Пенд-Орей.

## Тарихи
Салмон сууда орналгъан ахырыпалеолитик тохтаучу джерде Куперс-Ферри (Cooper’s Ferry) табылгъан артефактла 15,28—16,56 минг джыл артха заманын кёргюстелле.

1805 джылда Айдахогъа биринчи европачыла Меривезер Льюис эмда Уильям Кларк капитанла Лемхи аууш бла тюшгендиле. 

1819 джылда Испания бла АБШ-ны арасында Адамс-Онис келишиу бла Айдахоны 42-чи параллелде баргъан къыбыла чеки къуралгъанды.

1834 джылда Бойсе эмда Холл фортла къуралгъандыла.

1853 джылда Айдахоны территориясын да къошуб Вашингтон территория къуралгъанды. 1850—1860 джыллада Айдахоны территориясында бай алтын чыкъгъан джерле табылгъандыла, аны бла алтын джуугъан ишчиле Айдахогъа къуюлуб келдиле.

1860 джылда Адахода биринчи шахар - Франклин къуралгъанды.

1863 джылны 4 мартда АБШ-ны президент Авраам Линкольн Айдахо Территорияны къурау указгъа къол салды. Территорияны ара шахары Льюистон болду. 1864 джылда ара шахарны Бойсеге кёчюрдюле. Территория статусда болгъан заманда Айдахода адам саны кёб кере ёсдю - 1870 джылда Айдахода 17 804 адам джашагъанды, 1890 джылда уа 88 548 адам. Дагъыда территория заманда Айдахогъа темир джолну, телеграф эмда телефон сызланы ётдюрдюле.

1890 джылны 3 июлда Айдахо АБШ-ны 43-чю штат болгъанды.

1896 джылда тиширыулагъа сайларгъа эркинлик берген АБШ-де Айдахо тёртюнчю штат болду.

1905 джылны 30 декабрда Айдахоны алгъыннгы 4-чю губернаторны Фрэнк Стюненбергны кесини юйюнде бомбаны атылыуу ёлтюрдюле. 

1920 джылда штатны адам саны 431 866 адамгъа джетди эмда штатны Капитолий мекямны ишлеу бошалды.

1922 джылда Бойсени орта школада Айдахоны биринчи радиостанцияны KFAU бериу башлады.

1936 джылда Union Pacific Railroad компания Айдахода Сан-Вэлли таулулыжалы курортну къуралгъанды. Анда дуньяда биринчи сыйлы шиндик кётюргюч ачылды.

1953 джылда Бойседе штатны биринчи телеканал KIDO-TV ишлеб башлады.

1972 джылны 2 майда Келлоггда орналгъан «Саншайн» шахтагъа от тюшгенди. Ол заманда шахтада 173 шахтер ишлегенеди, аладан  91 адам ёлдю, 80 сау къалыб чыкътыла эмда эки шахтерну бир ыйыкъдан сора джерни тюбюнден сау чыгъырдыла башина.

1990 джылда Айдахоны адам саны 1 006 749 адамгъа джетди. Айдахода штат статусну алггъан джюз джыл толууну байрам этдиле. Сайлангъан  Адахоны баш прокурору Ларри Эхохок американ индейлиледен биринчи штатны баш прокурору болгъанды.

2020 джылны 31 мартда – Стэнли шахардан шимал-кюнбатышгъа 6,5 магнитудагъа джеткен джер тебрениу болгъанды.

2024 джылда болгъан АБШ-ны президент сайлаулада Айдахода Дональд Трамп 66,87% алыб Камала Харрисны (30,38%) озду. Ючюнчю 1,4% алыб Роберт Ф. Кеннеди кичи болгъанды.

## Халкъы

АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Айдахода 1 839 106 адам джашагъанды. АБШ-ны халкъыны тергеу бюрону болумну кёргюзген затлагъа кёре 2024 джылда Арканзасда 2 001 619 адам джашагъанды. Штатны адам джашагъан арасы Бойсе округда орналады, Стенли шахарны къатында. АБШ-ны Юй къурау министерствосуну Конгрессге юйюрсюзню багъа бериу бла Айдахода 2022 джылда къуру 1998 юйюрсюз джашагъанды.

Штатда джашагъанладан джарымы чакълы бир шахарлада джашайды. Миллет къурамы: немецле — 18,9%, ингилизлиле — 18,1%, ирландлыла — 10%, «американлыла» — 8,4%, норвеглиле — 3,6%, шведлиле — 3,5%.

2020 джылда болгъан санаугъа кёре Айдахода халкъы къуралгъаны:

### Дин
Айдахоны халкъыны дин къурамы 2023 джылда:
* Христианлыкъ — 62%
** Инджилик протестантла — 31%
** Башха протестантла — 7%
** Мормонла — 14%
** Католикле — 9%
** Башха христианлыла — 1%
* Муслиманла — 2%
* Башха динле — 3%
* Динсизле — 33%

### Шахарлары

## Экономикасы
2024 джылда Айдахоны БИП-и 128,1 млрд долларгъа джетгенди. Адам башына уа БИП - 61 836 доллар болгъанды, олда штатланы ичинде 46 орундады. Штатны экономикасыны эм баш санагъатлары: эл мюлкю, ашарыкъ этген, агъач хазырлау,  къагъыт эткен, химия промышленность, электроника, машинала ишлеу, туризм, кюмюшню эмда башха джерден чыкъгъан магъаданланы къазыу. 

Айдахода, Гудинг шахарада дуньяда эм уллу бёчке бышлакъ производствосу орналады.

2025 джылда бютеулей Айдахоны предприятияладан 99,2% гитче предприятияла къурагъандыла эмда ала 56,0% штатны ишчилеге иш бердиле. 2025 джылны майгъа кёре штатны ишсизликни дараджасы 3,6% болду.

Айдахоны эл мюлкюню баш ёсдюрген культуралары: гардош, бичен (АБШ-де органик бичен ёсдюрюу бла биринчи штат), сют, тууар эт, шекер чюгюндюр (АБШ-де аны ёсдюрюу бла экинчи штат), будай (АБШ-де аны ёсдюрюу бла 7-чи штат), арпа, сохан, хумеллек, дугъума, къудору, чечевица эмда кёк къудору. Айдахоны эл мюлкюнюде 24 500 тюрлю фермер мюлк кюрешеди. 

Айдахо — гардошну ёсдюрюу бла АБШ-де эм алдагъы штатды. Къралда джыйгъан гардошну ючден бириси Айдаходы къыбыла кесегинде, Снейк сууну ёзенинде джыйалла.

## Политикасы
Айдахоны закончыгъарыучу джыйылыуу — эки палаталадан къуралгъан Айдахоны Легислатурасы (ингил. *Idaho Legislature*). Огъары палатасы - 35 членден къуралгъан Сенатды, тёбен палатасы - 35 членден къуралгъан Келечелени палатасыды. Сенатда эмда Келечелени палатасында олтургъан закончыгъарыучула эки джылгъа сайланадыла.

### '''Штатны толтуруучу власты'''
Айдахода толтуруучу власты губернатордан, вице-губернатордан, штатны секретарындан, Айдахо штатны контроллёрдан, баш прокурордан, хазначындан эмда кърал илмуну суперинтендантындан къуралады. Айдахода толтуруучу властха башчылыкъ тёрт джылгъа сайланнган губеранатор этеди. Айдахоны вице-губернатору штатны конституциясы бла Сенатны председателиды. 2019 джылны 7 январдан сора Айдахоны 33-чю губернатору - Брэд Литтл (Республикан партия).

### '''Сюдлюк система'''
Айдахоны сюдлюк системасы Айдахоны Баш сюдю, Айдахоны Апелляция сюдю эмда округ сюдле къураладыла. Айдахоны баш сюд органы - алты джылгъа сайланнган беш сюдю бла къуралгъан Айдахоны Баш сюдю (ингил. *Idaho Supreme Court*). Айдахоны Баш сюдню башчисы тёрт джылгъа сайланнган этеди. Штатда джети сюд округ барды. Айдахоны Апелляция сюдю тёрт сюдю бла къуралады.

## Административ бёлюннгени
Айдахо 44 округга (*county*) бёлюнеди.  Айдахода майданы бла эм уллу округ — Айдахо (21 980 км²) эм гитче — Пайетт округ (1 060 км²), адам саны бла эм уллу — Эйда (535 799 адам), эм азсанлы — Кларк (794 адам).

## Спорту
Айдахода баш лигалада ойнагъан усталыкъ командала джокъту. Аллай а штатда кичи лигалада ойнагъан усталыкъ спорт командала орналадыла.

**Айдахону усталыкъ спорт командала**

## Сурат галерея

File:Idaho Capitol Building.JPG|Айдахоны Капитолии
File:Shoshone Falls near Twin Falls, Idaho.jpg|Шошон суу секиртме.
File:Bear Lake.jpg|Беар кёл.
File:Boise Skyline, JUMP.jpg|Бойсени панорамасы.
File:Sawtooth Valley ID1.jpg|Сотут ёзен.
File:Edna Lake.JPG|Эдна кёл.
File:Mystery Mountain (Idaho).jpg|Мистери тау.
File:U.S. 95 Between Jordan Valley, Oregon and Marsing, Idaho.jpg| Айдахоны кюнбатыш чеки бла баргъан US 95 уллу джолдан кёрюне.
File:Golden Hour Bruneau Sand Dunes.jpg|Бруно Дюнкс штатны паркы.


## Джибериуле
* http://idaho.gov/ - Айдахоны официал сайты.
* https://visitidaho.org/ - Айдахоны официал туристлик сайты.

## Белгиле