open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бош кюн

**Бош кюн** – адамны ишлемеген, окъумагъан эмда башха борч болгъан джумушланы тындырмагъан кюню. Россияда урунуу кодексге кёре, бош кюнле ишлегенлеге солур ючюн бериледиле, бешкюнлюк иш ыйыкъда эки. алтыкюнлюк иш ыйыкъда – бир. Хар кимге да ортакъ бош кюн ыйых кюн саналады, экинчи бош кюн коллектив кесамат бла неда урунуу джорукъла бла бегитиледи. 

Алай а бир къауум къраллада бош кюн ыйых кюн бла келишмейди. Ислам дин кърал дин болгъан неда уллу оруну болгъан къраллада бош кюн байрым кюн неда орта кюн бла байрым кюн болургъа болады. Израилде бош кюн - шабат кюндю, байрым кюнде эсе уа иш заман къысхартылыбды.
 
Бир къауум къраллада бош кюнлени тизмеси:

**Байрым кюн:**
Динни кърал ишлеге къатышхан къралла, сёз ючюн, Сауд Арабияда, Иранда байрым кюн бош кюннге саналады. 

**Орта кюн эм байрым кюн:**
Бир къауум муслиман къраллада, юлгюге, БАЭ-де, Мисирде, Иракда, Иорданияда, Кувейтде, Ливияда, бош кюнле орта кюн бла байрым кюндю. 

**Шабат кюн:**
Израилде бош кюн - шабат кюндю, байрым кюнде иш кюн къысхартылыбды.
 
**Артыкюнлю иш ыйыкъ:**
Непал кибик бир къауум къралда бир бош кюн - шабат кюндю.
 
**Къатыш бош кюнле:**
Бруней, Индонезияны Ачех провинциясында бош кюнле байрым кюн бла ыйых кюндю. 
 
## Тарихи

Ыйых кюнле сайын солууну тарихи дин адетлеге байламлыды. Христианлада ыйых кюн табыныугъа эмда солуугъа джоралгъан "Аллахны кюню" болгъанды. 

Тарихни тюрлю-тюрлю кёзюулеринде ыйых кюнню ишден бош этерге кюрешгендиле. Сёз ючюн, Рим империяда 321 джылда император I Константин ыйых кюнню солуу кюн болгъаныны юсюнден буйрукъ чыгъаргъанды. 

Индустриал революцияны заманында, Европада ишчилени кюрешерини эмда аланы саулукъларыны эмда ишлерге къарыуларыны сакълауда керек болгъаны ангылашыннгандан сора бош кюнню элементлери чыгъа башлагъанды. 

Россия империяны тарихини тюрлю-тюрлю кёзюулеринде айры предприятиеледе урунууну ыйых эмда шабат кюнледе чеклендириуню юсюнден джорукъла чыкъгъанлай тургъандыла. Ыйых кюнню бош кюн этиб бегитген биринчи закон 1897 джыл алыннганды. 

Бусагъатдагъы закончулукъда бош кюнле урунуу илешкилени амалсыз шартларыдыла эмда ишлегенлени солууларыны эм кюч-къарыуларыны сакълауда уллу магъанасы барды. 
## Дагъыда къара
* Иш заман
* Солуу
* Кёз ачыу
* Хобби
Атлы санла

**Атлы санла** — къаллай болса да физикалыкъ уллулукъну магъанасы болгъан эмда ёлчелеу биримни аты бла келген керти санладыла, юлгюге, ; , , , 
.

Атсыз санланы тамам терсидиле.

Къурамына кирген биримлерини санына кёре бош эмда къош санлагъа юлешинедиле.
* *Бош атсыз сан* — къурамына къуру бир атны бирими кирген санды, юлгюге, 3 кг.
* *Къош атлы сан* — тюрлю-тюрлю атланы биримлери къурамына кирген санды, юлгюге, 3 кг 300 г.

Атлы санлагъа ала кёргюзген физикалыкъ уллулукъла тенг болсала *тенг атлы санла* дейдиле. Юлгюге, 3 кг 325 г сан 3,325 кг саннга тенгди.

## Метрологиялыкъ эквиваленти
Метрологияда «атлы сан» ангыламгъа «физикалыкъ уллулукъ (ёлчемли)» ангылам келишеди, атсыз санла ёлчемли уллулукъланы неда ёлчемсиз уллулукъланы магъаналарын кёргюзедиле.

## Дагъыда къара
* Физикалыкъ уллулукъланы ёлчемликлери

## Белгиле

## Къайнакъла
* 
* **РМГ 29-99** Метрология. Основные термины и определения
* Г. Д. Бурдун, В. А. Базакуца. **Единицы физических величин** — Харьков: Вища школа, 1984
Затны саны

**Затны саны** — зат ичинде болгъан бир типли структуралыкъ биримлени саны бла белгиленнген физикалыкъ уллулукъду. Структуралыкъ биримле деб зат къуралгъан къайсы тюрлю да кесекчиклеге айтылады (атомла, молекулала, ионла, электронла эмда къайсы болса да башха тюрлю кесекчледиле). Биримлени халкъла арасы системасында (ЁС) эмда СГС системада затны саныны ёлчелеу бирими  — моль бла бериледи. Тинтилилу объектни кескинлешдириусюз «затны саны» терминни хайырландырмайдыла.

## Хайырландырыу
Бу физикалыкъ уллулулукъ затны макроскоплукъ санын ёлчелер ючюн, санлы суратлауун микроскоплукъ къурамын эсге алыргъа керек болса хайырландырылады, юлгюге, химияда электролизни процесслери неда термодинамикада идеал газны халыны тенглендириуюню суратлауда хайырландырылады.

Химиялыкъ реакцияланы суратлауда, молекулала массаларына къарамай сау санлагъа къатлы санлада иш бирлик этгенлери себебли, затны саны массадан эсе таб келишимле уллулукъду.

Сёз ючюн водород джанар ючюн (2H2 + O2 → 2H2O) кислороддан эсе эки къатха кёб водородну зат саны керек болады. Алай болса да, реакциягъа къошулгъан водороднну массасы кислородну массасындан 8 къатха азды (водородну атом массасы кислородну массасындан 16 кереге чакълыгъа азды). Алай бла, затны саныны хайырландырыу реакцияланы тенглендириулерини интерпретацияларын тынчлашдырады: реакциягъа кирген затланы саныны арасында илешки тенглендириуде коофициентле бла кёргюзюледи.

Тергеуледе молекулаланы санларын хайырландырыу алай таб болмагъаны себебли (керти сынамлада аланы санлары асыры уллу болады), молекулаланы санларын «затлада» ёлчелемей, моллада ёлчелейдиле. Затны 1 молундагъы «зат» биримни факт санына Авогадрону саны дейдиле(NA =  «зат»/моль).

Затны саны латин n (эн) бла белгиленеди эмда грек хариф \nu (ню) белгилениу тыйыншлы саналмайды, бу хариф бла химиялыкъ термодинамикада затны реакцияда *стехиометрикалыкъ коэффициенти* белгиленнгени себебли, ол кеси да реакциядан чыкъгъанлагъа позитивди, реагентлеге уа негативди. Алай а школ курсда грек хариф \nu (ню) хайырландырылгъанлай турады.

Массасыны тамалында затны санын тергер ючюн моллукъ масса ангыламны хайырландырадыла: n = m / M, мында m — затны массасы, M — затны моллукъ массасы. Моллулкъ масса — затны бир молуна келген массады. Моллукъ масса, бу затны молекулалыкъ массасын 1 молдагъы молекулаларыны санына - Авогадрону санына керелеу бла чыгъарылады. Моллукъ масса (г/моль бла ёлчеленнген) саны бла салышдырылгъан молекулалыкъ масса бла бирде-бир келишеди.

Авогадрону законуна кёре газ маталлы затны санын аны сыйымыны тамалында тергерге боллукъду: n = V / Vm, мында V — газны норма шартлада халыды, Vm — ол шартлада 22,4 л/моль тенг болгъан газны моллукъ сыйымыды.

Алай бла затны саны бла байламлы тамал тергеулени бирлешдирген адил формула:
: n = \frac{m}{M} = \frac{N}{N_\mathrm A} = \frac{V}{V_\mathrm m}

## Белгиле
**Комментарийле**

**Къайнакъла**

## Литература
*
Джарыкъны кючю

**Джарыкъны кючю** I_v — физикалыкъ уллулукъ, тамал джарыкълыкъ фотометрлик уллулукъланы бириди. Джарыкълыкъ энергияны  заман биримге къайсы болса да сюремге кёчюрюу уллулугъун кёргюзеди. Сан джанындан элементар объект мюйюшде джайылгъан джарыкълыкъ агъымны мюйюшге илешкисин белгилейди.

:: I_v=\frac{d\Phi_v}{d\Omega}.

Биримлени халкъла арасы системасында (ЁС) бирими: кандела (кириллицада белгилениую: кд; халкъла арасы: cd).

«Джарыкъны кючю» ангыламны къуру джарыкъны къайнагъындан, аны сызма ёлчемлеринден уллу аралыкълагъа хайырландырырчады.
## Таякъланыуну кючю бла байламы

Энергетикалыкъ фотометрлик уллулукъланы системасында джарыкъны кючюню аналогу таякъланыуну кючюдю I_e. Таякъланыуну кючюне кёре, джарыкъны кючю редукция этилген фотометрлик уллулукъду, кюндюз кёрюу ючюн монохроматик таякъланыуну салышдыру спектр эффектлиги бла алыннганды (V(\lambda):V(\lambda):
:: I_v=K_m \cdot \int\limits_{380~nm}^{780~nm}I_{e,\lambda}(\lambda)V(\lambda) d\lambda,
мында K_m — монохроматик таякъланыуну спектрлыкъ джарыкъ эффектлигини магъанасыды (таякъланыуну фотометрлик эквиваленти), 683 лм/Вт тенгди, I_{e,\lambda} уа — таякъланыу кючню спектрлик тыкълыгъыды, гитче спектрлик интервалгъа келген, эмда \lambda бла \lambda+d\lambda, бла арасында болгъан dI_e(\lambda), уллулукъну ол интервалны кенглигине илешкисиди:
:: I_{e,\lambda}(\lambda)=\frac{dI _e(\lambda)}{d\lambda}.

## Юлгюле
Тюрлю-тюрлю къайнакъладан джарыкъны кючю:

## Белгиле
Гренлан тенгиз

**Гренлан тенгиз** () — Гренландия, Исландия, Шпицберген, Медвежий эмда Ян-Майен айрымканланы арасында орналгъан Шимал Бузлауукъ океанны , къыйыр тенгиз.

Бютеулей Гренлан тенгизни майданы — 1 205 000 км², орта терени — 1444 м, эм терени — 5527 м.

Джайда орта температурасы — 0 °C дан +6 °C дери, къышда — −2 °C дан +1 °C дери. Тузлугъу — 32—34 ‰

## Белигле
Кар тенгиз

**Кар тенгиз** () — Евразияны шимал джагъасы бла Вайгач, Джангы Джер, Франц-Иосифны Джери, Шимал Джер, Гейберг айрымканланы арасында орналгъан, кёбюсю шельфде тургъан, Шимал Бузлауукъ океанны къыйыр тенгизи. Кар тенгизде Арктик институтну, ЦИК Известияла айрымканла орналадыла.

## Белгиле
Лаптевлени тенгизи

**Лаптевлени тенгизи** () — Къыбылада Сибирни шимал джагъасы бла, кюнбатышда Таймыр джарымайрымкан эмда Шимал Джер ахипелаг бла, кюнчыгъышда Новосибирск айрымканла бла арасында орналагъан Шимал Бузлауукъ океанны къыйыр тенгизи .

Росейны полюс тинтиучюланы, Лаптевледен эки къарнашланы Дмитрий эмда Харитонну сыйы ючюн тенгизге ат атылгъанды.

Лаптевлени тенгизи джылны кёбюсю заманы август бла сентябрь болмаса бузлу турады.

## Белгиле
Линкольнну тенгизи

**Линкольнну тенгизи** (; ) — Элсмир эмда Гренландия айрымканланы шимал джагъасында орналгъан Шимал Бузлауукъ океанны къыйыр тенгизи. Кюнбатышда Колумбия мыс бла, Морис-Джесуп (Гренландия) мыс бла кюнчыгъышда тыйылгъанды. 

Линкольнну тенгизи Нэрс ачыкъ богъаз бла Баффинни тенгизге кошулады.

1871 джылда Чарльз Френсис Холл башчы болуб Шимал полюсгъа баргъан биринчи американ экспедиция Линкольнну тенгизини ачты. 

## Белгиле
Физикалыкъ уллулукъланы системасы

*Физикалыкъ уллулукъланы системасы*' (андан ары **ФУС**) — бири-бири бла байламлы физикалыкъ уллулукъланы бютеуюдю, бир физикалыкъ уллулукъла бойсунмагъан (тамал физикалыкъ уллулукъла) башхалары уа аланы функциялары (чыкъгъан физикалыкъ уллулукъла) болуу тамал принципиди. ФУС физикалыкъ уллулукъланы байламларыны неда алгебраик диаграммаларыны структуралыкъ схемасыды. Бу байламла математикалыкъ кёргюзюуледе, белгилеген тенглендириу деб суратланадыла.

## ФУС-ни юлгюлери
1. Уллулукъланы халкъла арасы системасы (, , ISQ). Ёлчемли электрикалыкъ эм магнит дайымланы эмда формулаланы рационализацияланнган джаздырылыуун хайырландырады (Максвеллни тенглендириулеринде 4π коэффициент  джокъду).

Тамал физикалыкъ уллулукъла болуб ISQ быланы хайырландырады:
* **L** — узунлукъ.
* **М** — масса.
* **Т** — заман.
* **I** — электрика ток.
* **Θ** — термодинамикалыкъ температура.
* **J** — джарыкъны кючю.
* **N** — затны саны.

ISQ биримлени когерент системасы Биримлени халкъла арасы системасы ЁС-ди.

2. Бартини физикасында законну кёзюулюк таблицасы 
* **L** — алам,
* **T** — заман.

Тамал физикалыкъ дайымланы арасында илешкилени юсюнден гипотезасын Бартини кесени статьясында (чам халда)) суратларгъа кюрешгенди.

3. Кронну Коммутатив диаграммасы неда ФУС кёбкъыйырлы алгебраик диаграммаланы эмда 8 тензорланы ангыламларын киргизедиле:
* **e<sub>a</sub> ** — электрикалыкъ кючениу,
* **b'<sub>a</sub>** — токну кючю,
* **h<sup>a</sup> ** — салыннган электрикалыкъ кючениу,
* **d'<sup>a</sup>** — саланнган токну кючю,
* **E<sub>a</sub> ** — электрикалыкъ къырны кючениулюгю,
* **B'<sub>a</sub>** — магнит индукция,
* **H<sup>a</sup> ** — магнит къырны кючениулюгю,
* **D'<sup>a</sup>** — электрикалыкъ тайыу.

Практикада «ФУС» термин аз хайырландырылады. Кёбюсюне биримле системада формулаланы юсюнден сёлешинеди (ЁС, СГС э.а.к.).

## Белгиле

## Литература
* 

## Дагъыда къара
*Вудынский, Михаил Мартынович#Прогнозатор
*Диакоптика
*:en:New SI definitions#Ampere

## Джибериуле
* Метрологиядан халкъла арасы сёзлюк
* Физические величины. Справочник. Под редакцией И. С. Григорьева, Е. З. Мейлихова.
711 джыл

## Болгъан ишле
* 26 июльда — Рио-Барбате сермешиу. Вестготланы корольну Родерихни арабла кючлеуледиле.
* 19 июльда — Вестготланы Омейядланы аскери Гвадалетеде сермешиуда кючлеуледиле. Ол сермешден ючюн арабла Пиреней джарымайрымканны 800 джылгъа аладыла.

## Туугъанла
* Малик ибн Анас — ислам динны айтылгъан илмучу, юч мазхабланы къурагъан имамладан экинчи. Малики мазхабны къурагъан имам.

## Ёлгенле
Норвег тенгиз

**Норвег тенгиз** (; ; ) — Скандинав джарымайрымкан бла Исландия эмда Ян-Майен айрымканланы арасында орналгъан, Шимал Бузлауукъ океанны къыйыр тенгизи. 

Бютеулей Норвег тенгизни майданы — 1340 минг км². Тузлугъу — 35 ‰. Тенгизни эм терени — 3970 м.

## Белгиле
Япон тенгиз

**Япон тенгиз** ( *нихонкай*,  *тонхэ* — «кюнчыгъыш тенгиз», КХДР эмда КР-да  *чосон-тонхэ* — «Кюнчыгъыш-Кореяны тенгизи» белгилиди) — Корея джарымайрымканны эмда Росейны Приморский крайны кюнчыгъыш джагъасыны бла Япония арихипелагны арасында орналгъан, Шош океанны къыйыр тенгизи. Бютеулей Япон тенгизни майданы — 1 062 000 км², эм терени — 3742 м. 

Тенгизни шимал кесеги къышда бузлайды, къыбыла кесеги уа Куросио джылы агъым джылытады.

## Белгиле
Ява тенгиз

**Ява тенгиз** (, ) — Калимантан, Сулавеси, Суматра эмда Ява айрымканланы арасында орналгъан, Шош океанны айрымкан арасы тенгизи.

Бютеулей Ява тенгизни майданы — 552 000 км², орта терени — 111 м, эм терени — 1272 м, къалынлыгъы — 61 000 км³.

## Белгиле
Къыбыла-Къытай тенгиз

**Къыбыла-Къытай тенгиз** , , , , , , , , , , ) — Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияны джагъасыны къатында, Малакка джарымайрымкан бла Калимантан, Палаван, Лусон эмда Тайвань айрымканланы арасында орналгъан, Шош океанны джарым джабылгъан, къыйыр тенгизи.

## Белгиле
Фиджи тенгиз

**Фиджи тенгиз** () — Шош океанны къыбыла-кюнбатышда орналгъан айрымкан арасы тенгиз.

Фиджи тенгиз шималда Фиджи айрымканла бла, кюнчыгъышда Кермадек айрымканла бла, къыбылада Джангы Зеландия эмда Тасман тенгиз бла, кюнбатышда Коралл тенгиз бла тыйылады. 

Бютеулей Фиджи тенгизни майданы — 3177 тыс. км². Орта терени — 2740 м, эм терени — 7633 (6948) м. Суу юсю температурасы тенгизни къыбыла-кюнчыгъышда 18—23 °C, шималда 25—28 °C. Тузлугъу 34,9—35,5 ‰.

## Белгиле
Тасман тенгиз

**Тасман тенгиз** () — Шош океанны къыбыла-кюнбатыш кесегинде, Австралия эмда Джангы Зеландияны арасында орналгъан,  эм къыбыла тенгизи.

Тасман тенгизни уллу терени барды. Тенгизни тюбюде 6000 м атлаб терени бла Кюнчыгъыш-Австралия чунгур джер орналады.

## Белгиле
Филиппин тенгиз

**Филиппин тенгиз** (, , , , ) — Шош океанны кюнбатыш кесегинде, Филиппин архипелагны къатында  орналгъан айрымкан арасы тенгиз. Филиппин тенгиз дуньяда Саргасс тенгизден сора майданы бла экинчиди.  

Филиппин тенгизни чеки кюнбатышда Япон айрымканла бла (Хонсю, Кюсю эмда Рюкю), Тайвань айрымкан эмда Филиппин айрымканла бла, кюнчыгъышда тенгиз тюбю сыртла бла эмда Идзу, Огасавара (Бонин), Кадзан эмда Мариан айрымканла бла, къыбыла-кюнчыгъышда Яп эмда Палау айрымканла бла барады. 

Бютеулей Филиппин тенгизни майданы — 5 млн 726 минг км². Тенгизни орта терени — 4108 м, эм терени — 10 994 ± 40 м (Мариан къырыкъда). Къалынлыгъы — 23 522 минг км³. Тенгизни суу юсю температурасы: 15—28 °C (шималда), 27—29 °C (къыбылада). Тузлугъу шималда - 34,3 ‰, къыбылада - 35,1 ‰.

Филиппин тенгиз бла Шимал Пассат эмда Куросио агъымла барадыла.

## Белгиле
Сулу тенгиз

**Сулу тенгиз** (, ) — Кюнбатышдан, шималдан, кюнчыгъышдан Филиппинлени айрымканла бла, къыбыладан Малайзияны Сабах штатны шимал-кюнчыгъыш джагъасы бла тыйылгъан, Шош океанны айрымкан арасы тенгизи.

## Белгиле
Бисмарк тенгиз

**Бисмарк тенгиз** () — Шималдан, кюнчыгъышдан эмда къыбыладан Бисмарк архипелаг бла, кюнбатышда Джангы Гвинея айрымкан бла тыйылгъан, Шош океанда орналгъан айрымкан арасы тенгиз.

Бютеулей Япон тенгизни майданы — 310 минг км² чакълы. Эм терени — 2665 м, орта терени —1700 м.

## Белгиле
Флорес тенгиз

**Флорес тенгиз** () — Шималдан Сулавеси, къыбыладан Сумбава эмда Флорес Гитче Зонд айрымканла бла тыйилгъан, Шош океанны айрымкан арасы тенгизи. 

Шимал-кюнбатышда Макассар ачыкъ богъаз бла Сулавеси тенгиз бла кошулады. Флорес тенгиз бла кюнбатышда Ява тенгиз, кюнчыгъышда Банда тенгиз, къыбылада Саву тенгиз чеклешедиле. 

Бютеулей Флорес тенгизни майданы — 115000 км². Эм терени — 5234 м, орта терени — 1521 м. Тенгизни тузлугъу — 34,7 ‰. 

## Белгиле
Хальмахера тенгиз

**Хальмахера тенгиз** () — Индонезияда, Молукк айрымканла бла Джангы Гвинея айрымкан бла арасында орналгъан, Шош океанны айрымкан арасы тенгиз. 

Кюнбатышда Хальмахера айрымканны джагъасы бла, шималда Вайгео айрымкан бла, кюнчыгъышда Чендравасих (Джангы Гвинея) джарымайрымкан бла, къыбылада Мисоол айрымкан бла, къыбыла-кюнбатышда Оби айрымканла бла тыйылады. 

Бютеулей Хальмахера тенгизни майданы — 75000 км², къалынлыгъы — 56000 км³, орта терени — 747 м, эм терени — 2072 м. Тенгизни суу юсю температурасы: 25,7 °C (августда), 28,6 °C (майда). Тузлугъу 34-34,6 ‰. Баш порт - Соронг (Джангы Гвинея а.).

## Белгиле
Сулавеси тенгиз

**Сулавеси тенгиз** неда *Целебесс тенгиз*  (, , ) — Шош океанны кюнбатыш кесегинде, Сулавеси, Калимантан, Минданао, Сангихе айрымканла бла Сулу архипелаг бла арасында орналгъан айрымкан арасы тенгиз. Филиппинлени эмда Индонезияны джагъасынланы джуулады.

Бютеулей Сулавеси тенгизни майданы — 453 тыс. км², эм терени — 6220 м, орта терени — 3364 м. Тенгизни суу юсю температурасы: 27-28 °C (февральда), 28-29 °C (августда). Тузлугъу — 34,5 ‰.

## Белгиле
Саву тенгиз

**Саву тенгиз** (, , ) — Шош океанны кюнбатыш кесегинде, Малай архипелагны Флорес, Сумба эмда Тимор айрымканланы арасында орналгъан айрымкан арасы тенгиз.

Бютеулей Саву тенгизни майданы — 104 минг км²,  къалынлыгъы — 175 минг км³, орта терени — 1683 м, эм терени — 3475 м. Суу юсю температурасы:  26 °C (августда), 28 °C (февральда). Тузлугъу — 34 ‰.

## Белгиле
Самар тенгиз

**Самар тенгиз** () — Шош океанны кюнбатыш кесегинде, кюнчыгъышда Самар, къыбылада Лейте, кюнбатышда Масбате эмда шималда Лусон айрымканла бла тыйылгъан Филиппин архипелагда орналгъан гитче айрымкан арасы тенгиз.

Бютеулей Самар тенгизни майданы — 3870 км², орта терени — 94 м, эм терени — 200 м. Тузлугъу — 32.60‰.

## Белгиле
МКГКС

**МКГКС** — (*метр, килограмм-кюч, секунд*) метр, килограмм-кюч эм секунд тамал биримлери болгъан ёлчелеу биримлени системасыды; аннга дагъыда *техникалыкъ биримле система* да дейдиле. МКГКС-ни тамалында *LFT* физикалыкъ уллулукъланы системасы барды, анда тамал уллулукъла узунлукъ, кюч эм заманды.

Килограмм-кючню ачыкълауу былай болгъанды: «килограмм-кюч, килограммны халкъла арасы прототипини массасына тенг рахатда тургъан массагъа эркин тюшюуню терклениуюне тенг (9,80665 м/с²) терклениуню берген кючдю».

## Массаны бирими
МКГКС системада массаны бирими чыгъарылгъан бирим богъанды — ол 1 кгк болгъан кючню 1 м/с² терклениу берген масса болуб белгиленнгенди эмда 9,80665 кг болгъанды. Ол себебден, МКГКС-да массаны бирими *килограмм-кюч-секунд метрге квадратда* (кгк·с²/м) деб белгиленнгенди. Биринчи бу биримге «инерта» ( — къымылдамагъан, тебмеген; кириллица: «и»; халкъла арасы: «i») неда «массаны техникалыкъ бирими» деб атар план болгъанды, алай а официал халда бу атла бегитилмегендиле.

## Тарихи
МКГКС XIX ёмюрню ортасына джарашдырылгъанды; бусагъатда хайырландырылмагъанны орнундады. СССР-де МКГКС система тюрлю-тюрлю заманлада ОСТ ВКС 6052, ГОСТ 7664-55 эм ГОСТ 7664-61 стандартла бла бегитилгенди.

Бусагъатда Россияда МКГКС системаны хайырландырыуу практикада МКГКС-ни биримлеринде шкалалары болгъан кёб ёлчелеу адырла болгъаны себебли хайырланыудан чыгъарылмайды.

## Белгиле

## Литература

*
Соломонну тенгизи

**Соломоново море** () — Соломонну айрымканланы бла, Джангы Британия эмда Джангы Гвинея айрымканланы арасында орналгъан, Шош океанны айрымкан арасы тенгизи.

Бютеулей Соломонну тенгизини майданы — 755 минг км², эм терени — 9103 м (Бугенвильский желоб), орта терени — 2652 м, къалынлыгъы — 202 000 км3. Джагъасыныны узунуна тенгиз тюбю бла тар къырыкъла созулалла: Джангыбритания, Бу­ген­виль­ эмда Сан-Кри­сто­баль.

Тенгизни суу юсюню орта джыл температурасы - 27 °C, тузлугъу 34,5 ‰. 

Баш порт — Хониара (Гуадалканал айрымканда; Соломоннну Айрымканларыны ара шахары).

## Белгиле
Сары тенгиз

**Сары тенгиз** ( *Huánghǎi*,  *хванхэ*, КХДР эмда КР-да  *чосон-сохэ* — «Кюнбатыш-Кореяны тенгизи») — Азияны кюнчыгъыш джагъасында, Корея джарымайрымкандан кюнбатышгъа орналгъан, Шош океанны шельфлы, сайлыкъ джарым джабылгъан тенгизи.

## Белгиле
Висаян тенгиз

**Висаян тенгиз** (, , ) — Шош океанны кюнбатыш кесегинде, Филиппин архипелагда, Масбате шималда, Лейте кюнчыгъышда, эмда къыбыла-кюнчыгъышда, Себу эмда Негрос къыбылада, Панай кюнбатышда айрымканланы арасында орналгъан гитче тенгиз. Камотес, Сибуян, Самар, Минданао эмда Сулу тенгизле бла къошулады.

Бютеулей Висаян тенгизни майданы — 10 000 км². Орта терени — 38-40 м., эм терени — 150 м. Тенгизни суу юсю температурасы: 27 - 30 °C. Тузлугъу 33,2 - 34,3 ‰.

## Белгиле
Банда тенгиз

**Банда тенгиз** () — Шош океанны кюнбатыш кесегинде, Малай архипелагны айрымканланы арасында орналгъан айрымкан арасы тенгиз. Шималда Буру эмда Серам,къыбыла-кюнбатышда Тимор, кюнчыгышда Танимбар эмда Ару айрымканла бла тыйылады.

Бютеулей Банда тенгизни майданы — 714 минг км², орта терени  — 3064 м., эм терени — 7440 м (Веберни чунгуру). Баш порт — Амбон (Индонезия).

## Белгиле
Мьянма

**Мьянма** ( ), официал аты — **Мьянма Бирлешиу Республика**  (  *Пьидаунзу Мьянма Найнгандо*) — Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияда, Индокитай джарымайрымканны кюнбатыш кесегинде орналгъан кърал.

Мьянманы ара шахары — город Нейпьидо. Эм уллу шахары, эмда къарт ара шахыра — Янгон.

Кърал тили — бирман тил. 

## Белгиле
Бали тенгиз

**Бали тенгиз** (, ) — Индонезияда, Ява айрымканны кюнчыгъыш къыйыры бла Бали, Ломбок, Сумбава, Сулавеси эмда Мадура айрымканланы арысында орналгъан, Шош океанны айрымкан арасы тенгизи.

Бютеулей Бали тенгизни майданы — 40 минг км², орта терени — 411 м, эм терени — 1590 м (Бали чунгур). Тенгизни суу юсю температурасы: 27—28 °C. Тузлугъу 33,0—34,0 ‰. Тенгизни тюбю кёб вулкан туфу болгъан чёкгени бла тёшергенди.

Баш порт — Сурабая (Ява айрымкан).

## Белигле
Серам тенгиз

**Серам тенгиз**  (Церам, Церам тенгиз, Серам тенгиз; ) — Индонезияда, Малай архипелагда, Шош океанны кюнбатыш кесегинде орналгъан айрымкан арасы тенгиз. Серам, Буру, Сула, Оби, Мисоол айрымканла бла Чендравасих эмда Бомбарай джарымайрымканланы (Джангы Гвинея а.) арасында Серам тенгиз орналады.

Бютеулей Серам тенгизни майданы — 161 минг км², къалынлыгъы — 173 минг км³, орта терени — 1074 м, эм терени — 5319 м. Суу юсюн джыл орта температурасы - 28—28,5 °C, тузлугъу - 34‰. 

Баш портла: Вару (Серам айрымкан), Факфак (Джангы Гвинея а.).

## Белгиле
Сибуян тенгиз

**Сибуян тенгиз** () — Шош океанны кюнбатыш кесегинде, Филиппин архипелагда, Панай, Таблас, Мариндуке, Лусон эмда Масбате айрымканланы арасында орналгъан айрымкан арасы тенгиз. 

Бютеулей Сибуян тенгизни майданы — 7 200 км, эм терени — 1700 м., орта терени — 890 м.

Сибуян тенгизни тропик климаты барды, джылгъа джауум — 3000 мм. Суу юсю температурасы 23—28 °C. Тузлугъу 32,0—32,5 ‰. .

## Белгиле
Коро тенгиз

**Коро тенгиз** () — Шош океанны къыбыла-кюнбатыш кесегинде, Фиджи архипелагны айрымканланы: Вити-Леву, Вануа-Леву, Тавеуни эмда Лау айрымканланы арасында орналгъан айрымкан арасы тенгиз. Фиджи архипелагда орналгъан, Коро айрымканны аты ючюн тенгизге ат берилгенди.

Бютеулей Коро тенгизни майданы — 58 000 км². Эм терени — 2930 м. Тенгизни суу юсю температурасы - 24-28°C. Тузлугъу 34,9–35,5 ‰. 

## Белгиле
Молукка тенгиз

**Молукка тенгиз** () — Индонезияда, кюнбатышда Сулавеси, къыбылада Сула, Малуку эмда Молукка, шималда Сангихе, Минданао эмда Талауд, кюнчыгъышда Шимал Малукка айрымканланы арасында орналгъан, Шош океанны айрымкан арасы тенгизи.   

Бютеулей Молукка тенгизни майданы — 274 000 км². Орта терени — 1752 м., эм терени — 4970 м. (Батьян чунгур джер).  

## Белгиле
Минданао тенгиз

**Минданао тенгиз** (Бо́холь; , ) — Филиппин архипелагны къыбыла кесегинде, шималда Сикихор, Бохоль эмда Лейте айрымканла бла эмда къыбылада Минданао айрымкан бла арасында орналгъан, Шош океанны айрымкан арасы тенгизи.

Кюнчыгъышда Шош океан бла кошулады Суригао ачыкъ богъаз бла, кюнбатышда Сулу тенгиз бла кошулады.

Бютеулей Хальмахера тенгизни майданы — 20 000 км². Эм терени — 1975 м. Тенгизни суу юсю джыл орта температурасы - 28 °C, тузлугъу 34 ‰.

## Белгиле
Камотес тенгиз

**Камотес тенгиз** (, ) —  Филиппин архипелагда, Лейте, Бохол эмда Себуморе айрымканланы арасында орналгъан, Шош океанны айрымкан арасы тенгизи.Шималда Висаян тенгиз бла, къыбылада Канигао эмда Бохол ачыкъ богъазла бла Минданао тенгиз бла бир бирине кошулады. Тенгизни ара кесегинде Камотес айрымканла орналадыла. 

Бютеулей Камотес тенгизни майданы — 4310 км². Орта терени — 40-50 м, эм терени — 323 м.

Тенгизни суу юсю температурасы къышда 24-27 °C, джайда 28-29 °C. Тузлугъу 34,5 ‰. 

Баш портла: Паломпон (Лейте айрымкан), Себу (Себу айрымкан), Талибон (Бохол айрымкан). 

## Белгиле
Ич Япон тенгиз

**Ич Япон тенгиз** ( *Сэто-Найкай*, «Ич ачыкъ богъаз-тенгиз») — Джапонияда, Шош океанны шимал-кюнбатыш кесегинде орналгъан ич тенгизи. Шималда эмда кюнчыгъышда Хонсю айрымканны кюнбатыш джагъасын, къыбыла-кюнбатышда Кюсю, къыбылада Сикоку айрымканны джуулады. Кюнбатышда Кммон ачыкъ богъаз бла Япон тенгизге кошулады. Къыбыла-кюнбатышда Хаясуи эм Бунго ачыкъ богъазла бла, кюнчыгъышда Кии эм Наруто ачыкъ богъазла бла Шош океаннга кошулады.

Ич Япон тенгизни бек кесилген джагъасы барды. Тенгизде 1000 чакълы айрымкан орналадыла, аладан эм уллу айрымкан - Авадзи.

Бютеулей Ич Япон тенгизни майданы — 18 000 км². Орта терени — 20-60 м, эм терени — 241 м. Тенгизни суу юсю температурасы: 27 °C (августда), 16 °C (февральда). Тузлугъу 30—34 ‰. 

Баш портла: Осака, Кобе, Хиросима, Симоносеки, Китакюсю. 

## Белгиле
Кюнчыгъыш-Къытай тенгиз

**Кюнчыгъыш-Къытай тенгиз** (къыт. трад. 東海, упр. 东海, пиньинь *Dōng Hǎi*, палл. *Дунхай*, — «Кюнчыгъыш тенгиз»; , ) — Шош океаный шимал кесегини кюнбатышында, Кюнчыгъыш Азияны (Къытай) джагъасы бла Рюкю, Кюсю (Джапония) эмда Тайвань (Къытай Республика) айрымканланы арасында орналгъан джарым джабылгъан тенгиз.

Бютеулей Кюнчыгъыш-Къытай тенгизни майданы — 836 минг км², орта терени — 114 м, эм терени — 2719 м. Тенгизни суу юсю температурасы: 7-16 °C (февральда), 27-28 °C (августда). Тузлугъу  30-34,5‰.

Кюнчыгъыш-Къытай тенгизге эм уллу кошулагъан суу — Янцзы.

## Баш портла
* В Къытайда:
** Шанхай
** Ханчжоу
** Нинбо
** Цзилун.
* В Джапонияда: Нагасаки.
## Белгиле
Марджан тенгиз

**Марджан тенгиз** (, ) — Австралия, Джангы Гвинея эмда Джангы Каледонияны арасында орналгъан, Шош океанны айрымкан арасы тенгизи. 

Марджан тенгизде кёб рифле бла айрымканла, эмда дуньяда эм уллу марджан рифлени системалары — Уллу Тыйгъыч риф.

Бютеулей Марджан тенгизни майданы — 4791 минг км², къалынлыгъы — 11470 минг км³, орта терени — 2394 м, эм терени — 9174 м. Тузлугъу 34,5—35,5 ‰.

Баш портла: Кэрнс, Порт-Морсби, Нумеа.

## Белгиле
Ирмингерни тенгизи

**Ирмингерни тенгизи** () — Атлантика океанны шимал-кюнбатыш кесегинде, Гренландияны къыбыла кесеги бла Рейкьянес суу тюбюндеги тизгин тауланы бла арасында орналгъан тенгиз. Рейкьянес — Орта-Атлантика тизгин тауланы кесегиди. Шималда Дания ачыкъ богъаз бла Гренлан тенгизге кошулады.Тенгизледе джюзюучюню, вице-адмиралны эмда гидрографны Людвиг Христиан Ирмингерни (1802—1888) сыйи ючюн тенгизге ата атлгъанды.

Тенгизни кюнбатыш кесеги бла Шимал Бузлауукъ океанны суукъ аз туз сууланы Атлантика океанга кёчюрюрген тар Кюнчыгъыш-Гренланд агъым барады. 

Бютеулей Ирмингерни тенгизини майданы — 780 000 км², орта терени — 2900 м, эм терени — 4600 м. Тенгизни суу юсю температурасы къышда 2-4°C (декабрь - февраль), джайда +8°C (июнь - август). Тузлугъу 34,8 - 35‰.

## Белгиле
Къыбыла океан

**Къыбыла океан**, неда **Антарктика океан**, Антарктиканы къатында, Дунья океанны эм къыбыла орналгъан сууларын сыйындырыргъан океан. Океанны майданы - 21 960 000 км², аны бла Къыбыла океан океанладан тёртюнчюдю, къуру Шимал Бузлауукъ океанны озуб.

Океанны эм терен джери — 8264 м. Къыбыла-Сандвич къырыкъда орналады. Океанны орат терени — 3270 м. Джагъсыны узунлугъу — 17 968 км.

## Къыбыла океанны тенгизлери
Къыбыла океанда 13 тенгиз орналады: Уэдделлни, Скошну, Беллинсгаузенни, Россну, Амундсенни, Дейвисны, Лазаревны, Рисер-Ларсенны, Космонавтланы, Бирликни, Моусонну, Дюрвилны, Сомовну; Норвегияда VII Хокон Корольну тенгизни айырыргъан этедиле. 

Бютеулей Къыбыла океанны тенгизлери, къуру Скошну тенгизи болмаса  къыйыр тенгизлеге саналадыла.

## Айрымканлары
Къыбыла океанда (60° къ.к. къыбылагъа) орналгъан эм уллу айрымканланы тизмеси:

## Белгиле
Джон Рональд Руэл Толкин

**Джон Ро́нальд** **Ру́эл «Дж. Р. Р.» То́лкин** (, ингилиз айтыу: [dʒɒn ˈrɒnld ˈruːl ˈtɒlkiːn]; 1892 джылны 3 январда, Блумфонтейн — 1973 джылны 2 сентябрьда, Борнмут) — британияны джазыучу, назмучу, кёчюрюучю, тил илмунучу эмда филологу.

## Белгиле
Россну тенгизи

**Россну тенгизи** — Виктория эмда Мэри Бэрд джерлени (Кюнбатыш Антарктида),  Адэр эмда Колбек мысланы (170° в. д. — 158° з. д.) арасында орналгъан, Къыбыла океанны къыйыр тенгизи. Россну тенгизи бла Дата тюрлендириу сюз барады.

Россну тенгизини къыбыла чеки Росс чыранны шимал чеки бла барады, тенгизни шимал чеки Антарктиданы материк шельфны къыйры бла бирге болады. Кюнбатышда тенгизни Адер мыс, кюнчыгъышда Колбек мыс тыйяды. Тенгизни таулу, кесилген джагъасынла бардыла.

Бютеулей Россну тенгизини майданы — 439 минг км², эм терени — 2972 м., орта терени — 677 м. Тенгизни суу юсю орта джыл температурасы:  —1°С; джайда бир бирде температура 2°С кётюрюледи. Тузлугъу 33,7-34,4 ‰.  

## Белгиле
Шерлок (телесериал)

**«Ше́рлок»** () — Шерлок Холмс детективны юсюнден сэр Артур Конан Дойль къуралгъан джазыулада салыу, криминал детектив жанырдан болгъан британ сериал. 

Марк Гэтисс эм Стивен Моффат, сериалны къуралгъанла, Шерлок Холмсну эмда Джон Ватсону баш ролланы Бенедикт Камбербэтч эмда Мартин Фримен ойнадыла. 

Бютеулей 2010 - 2017 джылланы арасында 13 серия чыкъты: тёрт сезон, хар сезонда юч серия. «Сыфатсыз келин» байрам аталыб чыкъгъаны, эфирге 2016 джылны 1 январьда кёргюзтюлле.

## Белгиле
Скошну тенгизи

**Скошну тенгизи**, неда **Ско́тия тенгиз** () — Къыбыла Джорджия, Къыбыла Сандвич эмда Къыбыла Оркней айрымканланы арасында орналгъан, Къыбыла океанны айрымкан арасы тенгизи. Кюнбатышда Дрейк ачыкъ богъаз бла Шош океан бла бир бирине кошулады. Дуньяда орта терени бла эм терени тенгизди.

Бютеулей Скошну тенгизини майданы — 1 247 000 км², эм терени — 6022 м., орта терени —3096 м. Тенгизни суу юсю температурасы: 6 °C джайда, −1 °C къышда. Тузлугъу 34 ‰.

## Белгиле
Лазаревни тенгизи

**Лазаревни тенгизи** — Антарктиданы къатында орналгъан, нул меридиан эмда 15-чи кюнчыгъыш узунлугу меридиан бла арасында, Къыбыла океанны къыйыр тенгизи. Марта бийчени джагъасын кюнбатышда эмда Астрид бийчени джагъасын кюнчыгъышда Мод королеваны джеринде джуулады.

Лазаревни тенгизи кюнбатышгъа Уэдделлни тенгизи орналады, кюнчыгъышгъа Рисер-Ларсенни тенгизи. 

Бютеулей Лазаревни тенгизини майданы —929 тысяч км². Тенгизни суу юсю температурасы: 0 °C джайда, -1°C къышда. Тузлугъу 33,5-34‰.

## Белгиле
Уэдделлни тенгизи

**Уэдделлни тенгизи** (ингил. *Weddell Sea*; неда **IV** **Джорджну тенгизи** деб аты бла айтылгъан, ингил. *George IV Sea*) — Антарктиканы кюнбатыш джагъысында, кюнбатышда Антарктика джарымайрымкан бла кюнчыгъышда Котсну Джери бла арасында орналгъан, Къыбыла океанны  къыйыр тенгизи. Джылны кёб юсю заманда буз бла джабылыб турады. Къыбыла океанда айланнган ингилиз тинтиучю Джеймса Уэдделлни сыйи ючюн тенгизге ат атылгъанды.

Бютеулей Уэдделлни тенгизини майданы — 2 920 000  км², орта терени — 3000 м, эм терени — 6820 м. Тенгизни суу юсю температурасы: -1,8°C-дан -1,9°C (къшда), -1,5°C (джайда). Тузлугъу 34,4-34,6 ‰. 

## Белгиле
Амундсенни тенгизи

**Амундсенни тенгизи** — Кюнбатыш Антарктиканы джагъасында, Дарт мыс бла Терстон айрымканны арасында орналгъан, Къыбыла океанны къыйыр тенгизи. Новегияны поляр тинтиучю Руал Амундсенни сыйи ючюн тенгизге ат атылгъанды.

Бютеулей Амундсенни тенгизини майданы — 98 000 км², орта терени — 286 м, эм терени — 585 м. Тенгизни суу юсю температурасы: -1.5°C (къшда), -1,5°C дан -1.8°C (джайда). Тузлугъу 33,5‰. 

## Белгиле
Дейвисни тенгизи

**Дейвисни тенгизи** — Кюнчыгъыш Антарктиканы джагъасында, кюнбатышда Кюнбатыш шельф буз тау бла кюнчыгъышда Шеклтон шельф буз тау бла арасында орналгъан, Къыбыла океанны  къыйыр тенгизи. Джылны кёб юсю заманда буз бла джабылыб турады. Тенгизни орта кесегинде Дригальскини айрымкан (майданы 204 км²) орналады.  

1912 джылда тенгизни сэр Дуглас Моусон башчи болгъан Австралияны антарктика экспедиция (1911–1914) ачханды. Моусонну экспедициясыны экинчи болгъан башчины, «Аврора» кемени капитанны Джон Кинг Дэвисны сыйы ючюн тенгизге ат атылгъанды.

Бютеулей Дейвисни тенгизини майданы — 21 000 км², орта терени — 571 м, эм терени — 1369 м. Тенгизни суу юсю температурасы: -1°C-дан -1,8°C (къшда), +0,5°С (джайда). Тузлугъу 33,0-33,5 ‰.

## Белгиле
Беллинсгаузенни тенгизи

**Беллинсгаузенни тенгизи** — Кюнбатыш Антарктикада, Антарктика джарымайрымканны кюнбатыш джагъасында, I Александырны Джериден кюнбатышгъа, Терстон айрымканны Флайинг-Фиш мысдан кюнчыгъышгъа, I Петр айрымкандан къыбылагъа орналгъан, Къыбыла океанны къыйыр тенгизи. 

1821 джылда болгъан биринчи росей антарктика экспедицианы башчины Фаддей Беллинсгаузены сыйи ючюн тенгизге ат атылгъанды. 

Беллинсгаузенни тенгизини майданы — 487 000 км², орта терени — 1261 м, эм терени — 4470 м. Тенгизни суу юсю температурасы: 0°C (къшда), +1,0 С (джайда). Тузлугъу 33,5 ‰.

## Белгиле
Моусонну тенгизи

**Моусонну тенгизи** (ингил. *Mawson Sea*), Кюнчыгъыш Антарктикада, Визе эмда Пойнсетт мысланы арасында орналгъан, Къыбыла океанны къыйыр тенгизи.  

Джылны кёбюсю заманы джюзюб айланнган буз may бла джабылыб турады. Кёб буз таула блайда орналгъан Шеклтонну шельф чырандан айырылгъан этедиле. 

Моусонну тенгизини майданы — 333 000 км², орта терени — 200 - 500 м, эм терени — 1000 м. Тенгизни суу юсю температурасы: -1°С дан 0°С-гъа (февральда), -1°С дан -1.7°С-гъа (августда). Тузлугъу 34–35‰. 

## Белгиле
Рисер-Ларсенни тенгизи

**Рисер-Ларсенни тенгизи** —  Кюнчыгъыш Антарктикада, Мод Королеваны Джерни джагъасыны къатында орналгъан, Къыбыла океанны къыйыр тенгизи. Кюнбатышда Лазаревни тенгизи бла, кюнчыгъышда Гуннерус банканы сырты бла Космонавтланы тенгизлери бла чеклешеди.

Рисер-Ларсенни тенгизини майданы — 1 138 300 км², орта терени — 3000 м, эм терени — 4500 м. Тенгизни суу юсю температурасы: -2°С (къышда), -1,8°С (джайда). Тузлугъу 33,5–34‰.

## Белгиле
Сомовну тенгизи

**Сомовну тенгизи** —  Кюнчыгъыш Антарктикада, Викторияны Джерни джагъасыны къатында, Россну эмда Дюрвилни тенгизи бла арасында орналгъан, Къыбыла океанны къыйыр тенгизи.

Сомовну тенгизи джагъасында Ленинградская росей илму антарктика станция орналады.

Сомовну тенгизини майданы — 1 150 000 км², орта терени — 1024 м, эм терени — 3000 м. Тенгизни суу юсю температурасы: -2°С (къышда), -0,8°С (джайда). Тузлугъу 34–34,3‰.

## Белгиле
Дюрвилни тенгизи

**Дюрвилни тенгизи** — Кюнчыгъыш Антарктикада, Адели Джерни джагъасыны къатында орналгъан, Къыбыла океанны къыйыр тенгизи. Францияны тинтиучю Жюль Дюмон-д'Юрвиль  сыйи ючюн тенгизге ат атылгъанды.

Дюрвилни тенгизини майданы — 315 000 км², эм терени — 3610 м. Тенгизни суу юсю температурасы: 0°C-дан -2°С-гъа (къышда), −1,8°C дан −1,9°C-гъа (джайда). Тузлугъу 33,7–33,8‰.

## Белгиле
Бирликни тенгизи

**Бирликни тенгизи** — Кюнчыгъыш Антарктикада, Мак-Робертсонну эмда Елизавета Принцессаны Джерни джагъасыны къатында, Космонавтланы бла Дейвисни тенгизи бла арасында орналгъан, Къыбыла океанны къыйыр тенгизи.

Бирликни тенгизини майданы — 258 000 км², орта терени — 500 м, эм терени — 3000 м. Тенгизни суу юсю температурасы: 0°С дан 1°С-гъа (февральда), -1°С дан -1.7°С-гъа (августда). Тузлугъу 33,7–34,0 ‰

## Белигле
Мексикан богъаз

**Мексикан богъаз** (исп. *Golfo de México*, ингил. *Gulf of Mexico*, фр. *Golfe de Mexique*), 2025 джылдан АБШ-де официал аты — **Американ богъаз** (ингил. *Gulf of America*) — Атлантика океанны шимал-кюнбатыш кесегинде орналгъан богъаз. Шимал-кюнбатышда, шималда, кюнчыгъышда АБШ-ны (Флорида, Алабама, Миссисипи, Луизиана эм Техас штатла) джагъасы бла, къыбылада эмда къыбыла-кюнбатышда Мексиканы (Тамаулипас, Веракрус, Табаско, Кампече, Юкатан штатла) джагъасы бла, къыбыла-кюнчыгъышда Куба айрымкан бла белгиледи. 

Богъазны майданы — 1543 тыс. км², аны джартысы континент шельф сууладанды. Сууну къалынлыгъы 2,332 дан 2,434 млн км³ дери тюрленеди.

## Белгиле
Космонавтланы тенгизлери

**Космонавтланы тенгизлери** — Кюнчыгъыш Антарктикада, Эндербини Джерни джагъасыны къатында, Рисер-Ларсенны (аны бла суу тюбюндеги орналгъан Гуннерус сырт бла айрылгъан) эмда Бирликни тенгизи бла арасында орналгъан, Къыбыла океанны къыйыр тенгизи. 

Космонавтланы тенгизлерини майданы — 699 000 км², эм терени — 4798 м. Тенгизни суу юсю температурасы: -1,7°С (къышда), 1°С (джайда). Тузлугъу 33,5–34‰.

## Белгиле
Гудзонну богъазы

**Гудзонну богъазы** (ингил. *Hudson Bay*, фр. *baie d'Hudson*, инуктитут *ᑲᖏᖅᓱᐊᓗᒃ ᐃᓗᐊ Kangiqsualuk ilua*) — кюнбатышдан, кюнчыгъышдан, къыбыладан Канаданы Квебек, Онтарио, Манитоба провинцияла эмда Нунавут территория бла тёгерегин алгъан, Шимал Бузлауукъ океанны эм къыбыла кесеги болгъан эмда эм улл богъаз.

## Белгиле
Печора тенгиз

**Печора тенгиз** — Шимал Бузлауукъ океанда, Баренцни тенгизини къыбыла-кюнчыгъыш кесегинде, Колгуев эмда Вайгач айрымканланы арасында орнлагъан тенгиз. 

Печора тенгизни майданы — 81 263 км², орта терени — 6 м, эм терени — 210 м. Тенгизни суу юсю орта температурасы: 0°С (къышда), 10-12°С (джайда). Тузлугъу 32—35‰. Тенгизни кёлтюрюлюуюле джарым суткалыкълалла, сайлыкълалла, орта саны бла - 1,1 м. 

Печора тенгизде трескагъа, белухагъа, тюленьге уучулукъ бардырадыла. 

## Белгиле
Бенгал богъаз

**Бенгал богъаз** (бенг. বঙ্গোপসাগর, там. வங்காள விரிகுடா, хинди बंगाल की खाड़ी, бирм. ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်, ингил. *Bay of Bengal*) — Индий океанны шимал-кюнчыгъыш кесегинде орналгъан, Индияны, Бангладешны, Мьянманы эмда Шри-Ланканы джуулгъан дуньяда эм уллу богъаз. 

Кюнбатышда Индостан джарымайрымкан бла, кюнчыгъышда Мьянманы джагъасы бла эмда Андаман эм Никобар айрымканланы тизгини бла чеклешеди. Богъазны шимал джагъасында анга ат берген Бенгалия деген тарих область орналады. 

Бенгал богъазни майданы — 2 191 000 км², орта терени — 2600 м, эм терени — 4519 м. Богъазни суу юсю орта температурасы: +25—27**°**С февральда, +28°С августда эмда +29°С майда. Тузлугъу 30-34‰.

## Белгиле
Лютцов-Холм богъаз

**Лютцов-Холм** (норв. *Lützow-Holmbukta*, ингил. *Lützow-Holm Bay*) — Кюнчыгъыш Антарктикада, Мод Королеваны Джерни джагъасында орналгъан Космонавтланы тенгизлерини эм уллу богъазладан бириси.

## Белгиле
Къаджар богъаз

**Къаджар богъаз** (къадж. خلیج فارس‎ (Халидж-е-Фарс); араб къраллада — араб. اَلْخَلِيْجُ ٱلْعَرَبِيُّ‎ (Эль-халидж-эль-Араби) — *Араб богъаз*) — Индий океанда, Иран бла Арабия джарымайрымканны арасында орналгъан богъаз. Ормуз ачыкъ богъаз бла Оман богъаз бла, Арабия тенгиз бла эмда Индий океан бла джалгъанады. 

Араб къралла Къаджар богъазгъа Араб богъаз дейдиле. Богъаз бла джуулгъан къралла: Оман, Бирлешген Араб Эмиратла, Сауд Арабия, Катар, Бахрейн, Кувейт, Иракъ эмда Иран

Къаджар богъазни майданы — 239 000 км², орта терени — 36 м, эм терени — 102 м. Богъазни суу юсю орта температурасы: +35—40**°**С джайда, +22—24°С къышда. Тузлугъу 38-41‰. 

Эм уллу айрымканла: Кешм, Бубиян, Бахрейн.

## Белгиле
Ватт тенгиз

**Ватт тенгиз** (нем. *Wattenmeer*, нид. *Waddenzee*, дат. *Vadehavet*, к.-фриз. *Waadsee*) — Атлантика океанда, Фриз айрымканла бла айырылгъан Шимал тенгизни кесегинде орналгъан, Нидерландланы, Германияны эмда Данияны джагъасында орналгъан ваттладан къуралгъан тенгиз.

## Белгиле
Дат тил

**Дат тил** (дат. *dansk, dansk sprog*) — датчанланы тиллери; скандинав тиллени, герман бутагъындан, къарт скандинав тилден къуралгъан тил.

Дат тил кюнчыгъыш скандинав тилледен болуб, бусагъатдагъы новег эмда швед тиллеге джуукъту.

Кёб юсю Данияда, Фарер айрымканлада, Гренландияда эмда Шимал Германияда джайылады.

Бютеулей сёлешгенле —  6 млн адам чакълы (2019 джылда).

## Белгиле
Къаракъум

**Къаракъум** (туркм. *Garagum* [ɡɑɾɑˈɡʊm]; юзб. *Qoraqum / Қорақум*) —  Тюркменистанны кёбюсю территориясыны эмда Юзбекистанны чекни къатында орналгъан районланы джабхан Ара Азияда орналгъан къум джер. 

Къаракъумну майданы — 350 000 км² (Тюркменистанны 70% территориясы). Къум джер Унгуз ара Къаракъумгъа, Ара Къаракъумгъа (Тюб Къаракъум), эмда Къыбыла-Кюнчыгъыш Къаракъумгъа бёлюнеди.

## Белигле
Къызылкъум

**Къызылкъум** (юзб. *Qizilqum*, къаракъалп. *Qızılqum*, , тюркм. *Gyzylgum*) — Амударья бла Сырдарья сууланы арасында, Юзбекистанда, Къазакъстанда эмда Тюркменистанда орналгъан къумлу, эмда ташлы къум джер. Шимал-кюнбатышла Арал тенгиз бла, шимал-кюнчыгъышда Сырдарья бла, кюнчыгъышда Тянь-Шань эмда Памир-Алай таула бла, къыбыла-кюнбатышда Амударья бла чеклешеди. 

Къызылкъумну майданы - 300 минг км² чакълы.

## Белгиле
Ашхабад

**Ашхаба́д** (тюркм. *Aşgabat* [ɑʃɢɑˈbɑt]) —  Ара Азияда,Тюркменистанны къыбыла кесегинде орналгъан эм уллу эмда ара шахары. Ашхабад къралны эм улу административ, политика, промышленость эмда маданият арасыды. Велаят (области) эркинлиги болгъан шахар - Тюркменистанны энчи административ ёлчеси.

## Белгиле
Къыбрыс

**Къыбрыс республика** (грек. Κυπριακή Δημοκρατία [kipriaˈki ðimokraˈti.a], тюрк. *Kıbrıs Cumhuriyeti* [ˈkɯbɾɯs ˈd͡ʒumhuɾijeti]) — Джууукъ Кюнчыгъышда, Джерле арасы тенгизни кюнчыгъыш кесегинде орналгъан, айрымкан кърал. 

Ара шахары — Никосия.

## Белгиле
Любнан

**Любнан** (араб. لبنان‎, фр. *Liban*), официал аты — **Любнан Республика** (араб. الجمهورية اللبنانية‎, фр. *République libanaise*), — Кюнбатыш Азияда,  Джерле арасы тенгизни кюнчыгъыш джагъасында таулу джерледе орналгъан араб кърал. 

Кюнчыгъышда эмда шималда Сурия бла чеклешеди.

Ара шахары — Бейрут. Кърал тил — араб тил (любнан диалект).

## Белгиле
Малагаси тил

**Малагаси тил** (кеси айтыу — *malagasy*, сурабада — مَلَغَسِ) — Мадагаскар айрымканда кёб юсю джашагъан малагасийлени тиллери. Мадагаскарда кърал тилди. Африкада орналгъан джангъыз австронезия тил. 

Тилни джюрютгенле Мадагаскардан сора аны къатында тургъан Реюньон, Коморла, Сейшел айрымканлада эмда Францияда джайшайдыла.

## Белгиле
Мадагаскар

**Мадагаскар** (малаг. *Madagasikara* [ma.da.ɡa.si.ˈkʲa.ra]; фр. *Madagascar* [madaɡasˈkaʁ]), официал аты — **Мадагаскар Республика** (малаг. *Repoblikan'i Madagasikara* [repuˈblikʲanʲ madaɡasʲˈkʲarə̥]; фр. *République de Madagascar* [ʁe.py.bˈlik de madaɡasˈkaʁ]) — Индий океанда, Мадагаскар айрымканда эмда башха Африканы къатында тургъан гитче айрымканлада орналгъан айрымкан кърал.

Мадагаскар дуньяда бир айрымканны орналгъан эм уллу къралды. 

Бютеулей Мадагаскарны территориясы — 587 минг км², адам саны — 28,2 млн адам. 

Ара шахары — Антананариву.

## Белгиле
Каспий тенгиз

**Каспий тенгиз** — Азия бла Европаны бир бирине тийген джерде орналгъан дуньяда эм уллу чыгъар джери болмагъан суу орун. Кесини уллулугъу бла, тузлугъу бла эмда ызы джерни тыш къаты бла къуралгъан ючю классификация бла тенгизге саналаргъа боллукъду. 

Каспий тенгизни майданы — 390 000 км², орта терени — 208 м, эм терени — 1025 м. Тенгизни суу юсю температурасы къышда 0°С шималда эмда 10°С къыбылада, джайда 24-26°С шималда эмда 30°С къыбылада. Тузлугъу 0,05–11-13‰.

## Белгиле
Чех тил

**Чех тил** (кеси аты: *čeština*, *český jazyk*) — индоевропа тиллени славян бутагъыны кюнбатыш славян группагъа кирген чех халкъны тили. Чехияны официал тили, Европа бирликни официал тилледен бириси. Словак тилге эм къысха джуукъту, аны бла чех-словак тюб группаны къуралады. 

Кюб юсю Чехияда джайылады, гитче группала Словакияда, Австрияда, Росейде, Хорватияда эмда башха Кюнбатыш Европада, АБШ-де, Канадада эмда башха къраллада джашайдыла.

## Белгиле
Амударья

**Амударья** (пушту د آمو سيند, тадж. Амударё, Омударё, Дарёи Ому, тюркм. Amyderýa, юзб. Amudaryo, къаракъалп. Ámiwdárya, къаджар тилден: آمو‎ *Аму* — тарих Амуль шахарны аты (бусагъатда Туркменабат) эмда къаджар. دریا‎ *дарья* — «суу», «тенгиз»; лат. *Oxus*, араб. جيحون‎) — Ара Азияда узунлугъу бла экинчи (Сырдарья cуудан сора), эмда терен суулугъу бла биринчи суу. 

Пяндж бла Вахш суула бир бирине кошулгъан джерде къуралыб Арал тенгизге аягъында тющеди.Орта саркъыунда Амударьягъа он джанындан юч уллу суу къошулады (Кафирниган, Сурхандарья, Шерабад) эмда сол джанындан бир суу къошулады (Кундуз). Андан сора Арал тенгизге дери бир сууда къошулмайды. 

## Белгиле
Къаракъалпакъ тил

**Къаракъалпакъ тил** (кеси айтыу: *Qaraqalpaq tili, qaraqalpaqsha* / *Қарақалпақ тили, қарақалпақша*) — тюрк тиллени къыпчакъ группагъа кирген къаракъалпакъ халкъны тили. Кёбюсю сёлешкелле Къракъалпакъстанда (Юзбекистан) орналадыла, анда къаракъалпакъ тил официл тилди.

## Белгиле
Синьцзян-Уйгъур автоном район

**Синьцзян-Уйгъур автоном район** (**СУАР**), (уйг. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاۋتونوم رايونى‎, *Шинҗаң Уйғур автоном райони*, кит. упр. 新疆维吾尔自治区0) —  Евразияны ортасында орналгъан, Къытайны автоном району. Уйгур халкъны кёб юсю районда джашайды.

Административ арасы — Урумчи.

## Белгиле
Тюркменабад

**Туркменабад** (тюркм. *Türkmenabat*) — Тюркменистанны кючыгъыш кесегинде орналгъан, Лебап велаятны административ арасы болгъан, адам саны бла экинчи шахар.

## Белгиле
Арал тенгиз

**Арал тенгиз** (**Арал**; каз. *Арал теңізі / Aral teñızı*, юзб. *Orol dengizi / Орол денгизи*, къаракъалп. *Aral teńizi / Арал теңизи*) — Ара Азияда, Къазакъстан бла Юзбекистанны чекинде орналгъан, алгъыннгы болгъан уллу саркъыусуз тузлу кёл.  

Амударьядан эмда Сырдарьядан сугъарыугъа сууну алыргъан ючюн 1960-лы джылладан сора тенгизни мийиклиги дженгил тюшеди. 1989 джылда тенгиз экиге бёлюнгенди: Шимал (Гитче) эмда Къыбыла (Уллу) Арал тенгизге.

2014 джылда Къыбыла (Уллу) Аралны кюнбатыш кесеги бютеулей къуруду.

Бу сагъатда Арал тенгизни кёб юсю территориясын Аралкъум къум джер орналады.

Таркъайыугъа дери Арал тенгиз дуньяда тёртюнчю кёл болгъъанед (66000 км² 1960 джылда).

## Белгиле
Юзбек тил

**Юзбек тил** (кеси айтыу — *Оʻzbek tili*, *oʻzbekcha* / *Ўзбек тили*, *ўзбекча / اۉزبېک تیلى، اۉزبېکچه*) — тюрк тиллени къарлукъ группагъа кирген юзбеклени ана тили. Юзбекистанны кърал тили, Афганистанны сегиз шимал провинциялада регион тилди. Юзбекистанны чекины къатында тургъан Таджикистанны, Къыргъызстанны, Къазакъстанны эмда Тюркменистанны областьлада сёлешелле. Бютеулеу сёлешкен — 43,5 млн адам чакълы.

## Белгиле
Сырдарья

**Сырдарья** (къаз. *Сырдария*, тадж. *Сирдарё, Сир*, юзб. *Sirdaryo*, Яксарт, кыргъ. *Сырдарыя*) — Ара Азияда эм узун эмда сууну джоюлгъаны бла Амударьядан сора экинчи суу.

## Географиясы
Сырдарья эки суудан къуралады: Ара Тянь-Шаньда (Къыргъызстанда) баши болгъан Нарын суудан эмда кюнчыгъыш Юзбекистанда баши болгъан Къарадайрьядан. Ала Ферган ёзенни юзбек кесегинде бир бирине къошулгъан джерде Сырдарьяны чыкъгъан джериди. Андан сора суу 2212 км чакълы кюнбатышгъа эмда шимал-кюнбатышгъа, Юзбекистанны эмда къыбыла Къазакъстанны юсю бла Арал тенгизге барады. 

## Белгиле
Казакъла

**Казакъла** - Понтий-Каспий дюзледе (Украина, Эресейни къыбыласы бла Къазахстанны кюнбатысы) жашагъан халкъды, кёбюсюне православие динде бла чыгъадыла эм кюнчыгъыш славян тилде селешедиле. Ола жашагъан регионуну тарихине уллу рол ойнагъандыла, алай а кеклери бус бугюнге дери талашлы болгъанды.

## Этимология
«Казакъ» сез ючюн эм белгили версиягъа кёре, ол тюрк тилден келеди эмда «эркин адам», «кёчюучю» неда «къыдырыучу» деген магъаналаны тутады. Андан «'''къазакъ'''» деген сёз чыгъады.

Аны юсюнден башха версияла да барды:

* Тюрк версиясы: «**казмак**» - айрылган ат, «**казгак**» - айланыу, «**хазар**»;
* Скиф-сармат версиясы: «**кос-сак**» - ак бугу, «**кон-заки**» - чегетчиле, «**казар**» - юй/эл;
* Монгол версиясы: «**ко-зах**» - чегетчи;
* Миот версиясы: «**касогъла**» бла биргелик.

## Къауумла
**Казакъла** къауумлагъа бёлюнедиле, джашагъан джерлери бла, маданият элементлери бла, сёлешиулери бла бир-бирлеринден айрылыб турадыла. Кёбюсюне къауумланы аскерлери болгъанды, кърал ичинде регионалары болгъанды, алай бла уллу къауумланы регионаларына кирген кичикъ къауумла да болгъанды, неда оз регионалары болмагъан къауумла да болгъанды.

* **Дон казакъла**: Дон сууну бойларында, ол эм аны тюбюнде эмда шимал-кюнчыгъышында джашайдыла. Ала «тюбенгиле» (алагъа «черкасла» деб да ат бериледи) эм «ёзенгиле» болуб юлешинедиле. «Ёзенгиле», «чига» эмда «хопёрсу» (себеби Донну кош сууу Хопёрде джашайдыла) деб да белгилидиле. Кесине «орто Дон» эм аны джашагъанлары да айырылыб кёргюзюлюрге боллукъду, неда кёбюрек бёлегинде айырылмайдыла.

## Ссылкала
Атрек

**Атрек** (тюркм. *Etrek*; къадж. اترک‎) — Азияда,Тюркменистан бла Иранны чекинде орналгъан суу. Сууну узунлугъу — 669 км, бассейнни таулу кесегини майданы — 27 300 км², орта сууну джоюлгъаны (Кизил-Атрекни къатында) — 9,2 м³/с. 

XIX ёмюрню ахырындан Атрекни суулары Каспий тенгизге къуру суу къобууда джетедиле. Башха заманда сууну сугъарыугъа (мамукъ бла цитрус ёсюмлюклеге) алыб къоялла.

## Белгиле
Мургаб

**Мургаб** (тюркм. *Murgap*) — Ара Азияда орналгъан, баши Афганистанда, аягъы Тюркменистанда болгъан суу. Сууну узунлугъу - 978 км, бассейны майданы - 46 900 км².

## Белгиле