open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гюлханий революция

**Гюлханий революция** — Къыргъызстанда 2005-чи джылны мартында-апрелинде болгъан революция. 

Революцияны башланыууну ахыр чуруму Къыргъызстанда 2005-чи джылдан бардырылгъан парламент сайлаула болгъандыла, ала властны джанындан законну бузуулары бла ётгендиле. Ол замандагъы президент Аскар Акаевге оппозиция башчында Къурманбек Бакиев болгъан Халкъ бирликни координация кенгешин къургъанды. 2005-чи джылны 20-чы мартында оппозиция къралны экинчи уллу шахары Ошда кърал власть мекямланы кючлегенди. Аны ызындан келген талай кюнню ичсинде Халкъ бирликни координация кенгеши кесини властын къралны бютеу къыбыла кесегине джайгъанды. Кёб санда къозгъалыула ара шахар Бишкекде башланнгандыла. . Ахырында баш административ мекямланы кючлеген оппозиция, властны къолуна алгъында, Москвагъа къачхан Аскар Акаевни къуллугъундан кеси разылыгъы бла кетерге зорлагъанды. Къыргъызстанны парламенти ётген сайлауланы джалгъан болгъанлары себебли болмагъаннга санагъанды, баш къуллукълагъа оппозициячыла салыннгандыла.

Адам къоранчлары болмагъан сейирлик хорламдан сора, джангы власть бир талай заманнга къралда болумну контролун тас этгенди, уллу шахарлада тонауланы толкъуну ётгенди. Алай болса да, джангы властла, ич ишлени министри Феликс Къулов башчылыгъында къысха заманда джорукъ бузууланы тыйыб, мизамны орнуна салгъанды. 

Москвада 4-чю апрелде Къурманбек Бакиевни Аскар Акаев бла тюбешиуюнден сора, ол кеси разылыгъы бла президент къуллугъундан кетерге разылыгъын бергенди. 2005-чи джылда бардырыргъан президент сайлаулада Къурманбек Бакиев хорлагъанды. 

Сейири, гюлханийле бу революцияда болмагъандыла, сёз ючюн Гюрджюде баргъан Гюллени революциясында гюлле болгъаны кибик. Бу аты Акаевни бир сёлешиуюнде гюлханийлени сагъыннганы себебли берилгенди.

## Къайнакъла
*Революція «тюльпанова» //Політологічний енциклопедичний словник / уклад.: Л. М. Герасіна, В. Л. Погрібна, І.О. Поліщук та ін. За ред. М. П. Требіна. – Х . :Право, 2015
Англофонла

**Англофонла** ( -  «ингилиз» эмда  «таууш») кенг магъанада дунияны ингилиз тил ана тиллери болгъан неда ингилиз тилни джюрютген адамлары. Дунияда англофонланы саны — 380 миллионду, экинчи тили болгъанла саналса — 510 млн.

Британ кенгешни информациясына кёре, ингилиз тил, джюрютгенлени саны бла дунияна эм джайылгъан тилди, бу тилде 1,75 миллиард адам тюрлю-тюрлю дараджада сёлешеди. Ингилиз тилни экинчи тил кибик 375 миллион адам окъуйду, тыш кърал тилча уа 750 миллион адам. Окъугъанны ингилиз тилни билгенлерини дараджасы белгиленмегенди. 2019-чу джылда ингилиз тилли къралланы университетлерине эмда колледжлерине кирирге керекли халкъла арасыIELTS тестни 3,5 миллион адам бергенди. Къошулгъанланы орта баллы 9-дан 6 болгъанды.

Ингилизча де-факто авияция эмда тенгиз байламны халкъла арасы тилиди.
## Канада
Кесгин контекстде Канадада къралны ингилиз тилли халкъыны белгилеген демографиялыкъ, политикалыкъ эмда тил терминди, ала къралны халкъыны 59,2 % боладыла (2001 джылгъы тергеу бла), алагъа кърашчылыкъ этибс француз тиллилени (франкофонла — 23,7 %) неда тыш тиллилени (аллофонланы — 17,1 %) тенглешдирирге ёчдюле.
## Дагъыда къара
* Англосфера
* Немец тилли къралла
* Лузофонла
* Испанидад
* Франкофонла
* Нидерланд тил бирлик
* Орус тиллиле
## Джибериуле

* Канаданы къралкомстатыны официал сайты 

## Белгиле
Манитоба

**Манито́ба** (ингил. *Manitoba*, МФА: [ˌmænɨˈtoʊbə]) — Канаданы арасында, канаданы прерияларында орналгъан провинция.

Бютеулей Манитобаны территориясы - 647 797 км², суу джагъасы - 645 км, адам саны (2021 джылда) - 1 342 153 адам (5-чи Канаданы ичинде).

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Виннипег.

## Географиясы
Манитоба бла кюнчыгъышда Онтарио, кюнбатышда Саскачеван, шималда Нунавут эмда Шимал-кюнбатыш территорияла, къыбылада АБШ-ны штатлары Шимал Дакота эмда Миннесота чеклешедиле. Шимал-кюнчыгъышда Манитоба Гудзонну богъазы бла джууулады. 

Провинцияны адам аз джашагъан шимал эмда кюнчыгъыш кесеклерини асламысы сослан ташлы Канада къалкъанда джатадыла. Къалкъанны кёбюсю дуппурлу джерлиди, анда дорбунла, кёлле эмда электрокъууатны чыгъарыуда хайырланнган суула кёбдюле.

### Климаты
Манитобада ачы континент климаты барды. Температура эмда джауум къыбыладан шималгъа аз, кюнчыгъышдан кюнбатышгъа кёб болады.

## Белгиле
Эдуард бийни айрымканы

**Эдуард бийни айрымканы неда Принц Эдуардны айрымканы** (ингил. *Prince Edward Island*, фр. *Île-du-Prince-Édouard*, P.E.I.) — Канаданы кюнчыгъышда орналгъан айрымкан эмда Тенгиз джагъадагъы провинцияладан бириси. Майданы эмда адам саны бла провинция Канаданы къурамындагъы эм гитчеди.

Бютеулей Эдуард бийни айрымканыны территориясы - 5 660 км², суу джагъасы - 645 км, адам саны (2021 джылда) - 154 331 адам (10-чу Канаданы ичинде).

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Шарлоттаун.

## Белгиле
Ньюфаундленд эм Лабрадор

**Ньюфа́ундленд эм Лабрадо́р** (ингил. *Newfoundland and Labrador*, МФА: [njuːfaʊnˈlænd ənd ˈlæbrədɔr], фр. *Terre-Neuve-et-Labrador*, МФА (фр.): [tɛʁ.nœv e la.bʁa.dɔʁ]) — Канаданы эм кюнчыгыш Атлантика регионда орналгъан провинциясы. Провинция Ньюфаундленд айрымкандан эмда континент регион Лабрадордан къуралады,

Бютеулей Ньюфаундленд эм Лабрадорны территориясы - 405 212 км², суу джагъасы - 17 542 км, адам саны (2021 джылда) - 510 550 адам (9-чу Канаданы ичинде).

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Сент-Джонс.

## Белгиле
Юкон

**Ю́кон** (ингил. *Yukon*, МФА: [ˈjuːkɒn], фр. *Yukon*, МФА (фр.): [ju.kɔ̃]) — Канаданы шимал-кюнбатышда орналгъан юч территориядан бириди.

Бютеулей Юконны территориясы - 482 443 км², суу джагъасы - 343 км, адам саны (2021 джылда) - 42 986 адам (12-чи Канаданы ичинде).

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Уайтхорс.

## Географиясы
Шималда Юкон Шимал Бузлауукъ океан (Бофорт тенгиз) бла джуулады, кюнчыгъышда Шимал-Кюнбатыш территорияла бла, къыбылада Британ Колумбия бла кюнбатышда Аляска АБШ-ны штаты бла чеклешеди. Кёб юсю территориясы тенгиз джагъасы болмаса Кордильера тауланы кесегиди. Юконну тундра эмда тайга бла джабгъан таулу рельефы барды, . 

## Белгиле
Биринчи империя (магъанала)

* *Биринчи империя* — тарихде биринчи империягъа Аккад саналады, аны тамалын Саргон патчах б. э. д. III минг джылда салгъанды .
* *[[Биринчи империя]]* (1804—1815) (Le Premier Empire) — Францияда Наполеон Бонопартны империясыны эпохасы.
* *[[Биринчи Бразилия империя]]* (1822—1831)
* *[[Биринч Мексика империя]]* (1822—1823)
Француз империя

**Францу́з импе́рия** бу магъаналаны тутаргъа болады:                                                     
* Биринчи Француз империя (1804—1815) 
* Экинчи Француз империя (1852—1870)
* Француз колониялы империя
Нунавут

**Ну́навут** (ингил. *Nunavut* [ˈnuːnəvʊt], фр. *Nunavut* [nunavut], инуктитут ᓄᓇᕗᑦ *Nunavut* [ˈnunavut] — «бизни джерибиз») — Канаданы эм джангы, эм шимал эмда эм уллу территориясы. Нунавут 1999 джылны 1 апрелинде Шимал-Кюнбатыш территорияладан айырылыб къуралгъанды. Территорияны къуралгъан баш къагъыт: Нунавутну юсюнден Акты, Нунавутда джерни юлешиу келишиу.

Бютеулей Нунавутну территориясы - 2 093 190 км², суу джагъасы - 150 732 км, адам саны (2021 джылда) - 39 353 адам (13-чю Канаданы ичинде).

Территорияны официал тиллери - инуктитут, ингилиз эмда француз тил.

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Икалуит.

## Белгиле
Джангы Шотландия

**Джангы** **Шотла́ндия** (хайырландырады лат. джазыу **Nova Scotia**, МФА: [ˌnoʊvə ˈskoʊʃə]; ингил. *New Scotland*, фр. *Nouvelle-Écosse*, гэль. *Alba Nuadh*) — Канаданы къыбыла-кюнчыгъышда орналгъан, Тенгиз джагъадагъы провинцияладан бириси.

Бютеулей Джангы Шотландияны территориясы - 55 284 км², суу джагъасы - 7 579 км, адам саны (2021 джылда) - 969 383 адам (7-чи Канаданы ичинде).

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Галифакс.

## Географиясы
Провинция Джангы Шотландия джарымайрымканда, Кейп-Бретон эмда Сейбл айрымканлада эмда башха гитче айрымканлада орналады. Къыбыладан эмда кюнчыгъышдан Атлантика океан бла джуулады, шималда Сыйлы Лаврентийны богъаз бла, кюнбатышда Фанди богъаз бла джуулады. Джерде къуру Нью-Брансуик провинция бла чеклешеди. 

## Белгиле
Виктория (штат)

**Викто́рия** (ингил. *Victoria*) — Австралияны къыбыла-кюнчыгъыш кесегинде орналгъан майданы бла контитнент кесегинде эм гитче штат. 

Бютеулей Викторияны территориясы - 227 444 км², адам саны (2021 джылда) - 6 503 491 адам (2-чи Австралияны ичинде). 

Официал чам аты — «Бачха штат» 

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Мельбурн.

## Белгиле
Джангы Къыбыла Уэльс

**Джангы Къыбыла** **Уэ́льс** (ингил. *New South Wales, NSW*) — Австралияны къыбыла-кюнчыгъышда орналгъан, эм къарт, адам саны бла эм уллу штат.

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Сидней.

## Белгиле
Квинсленд

**Кви́нсленд** (ингил. *Queensland*) — Австралияны шимал-кюнчыгъыш кесегинде орналгъан штат.

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Брисбен.

## Белгиле
Мексиканы административ бёлюнюую

Мексика 31 штатгъа (исп. estados) эмда бир федерал округгъа (исп. Distrito Federal) административ бёлюнеди. Хар штатны эмда ара шахарны конституциясы барды. Штаталны закончыгъарыучу органлары - конгресследиле. Башчылыкъ губернаторла этедиле.

## Штатла

## Белгиле
Чьяпас

**Чья́пас** (исп. *Chiapas*, аст. *Chiyapan*; испан айтыу: [ˈtʃjapas]), толу аты: **Эркин эм Суверенитетли Чьяпас Штат** (*Estado Libre y Soberano de Chiapas*) — Мексиканы къыбыла-кюнчыгъышда орналгъан штат.

Бютеулей Чьяпасны территориясы - 73 311 км², адам саны (2020 джылда) - 5 543 828 адам (7-чи Мексиканы ичинде).

Ара шахары эмда эм уллу шаъхары — Тустла-Гутьеррес.

## Белгиле
Сержипи

**Сержи́пи** (порт. *Sergipe*) — Бразилияны кюнчыгъышда орналгъан Шимал-кюнчыгъыш регионгъа келишген эм гитче штат. Кюнбатышда эм къыбылада Баия эмда шималда Алагоас штатла бла чеклешеди. Кюнчыгъышда Атлантика океан бла джуулады.

Ара шахары — Аракажу.

## Белгиле
Тасмания

**Тасма́ния** (ингил. *Tasmania*, палава-кани *lutruwita*; 1856 джылгъа дери — *Ван-Дименны Джери*) — 240 км Австралия материктен къыбылада, Тасмания айрымканда эмда башъа гитче айрымканлада орналгъан Австралияны штаты.

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Хобарт.

## Белгиле
Кюнбатыш Австралия

**Кюнбатыш Австралия** (ингил. *Western Australia*; (WA)) — Австралияны кюнбатышында орналгъан, континентны территориясыны ючтен бири болгъан, эм уллу штаты. Кюнбатыш Австралия къуру Якутиягъа ал бериб майданы бла дуньяда экинчи джер-адмнистратив ёлче болады.

Бютеулей Кюнбатыш Австралияны территориясы - 2 527 013 км², адам саны (2022 джылда) - 2 805 000 адам (4-чю Австралияны ичинде).

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Перт.

## Белгиле
Къыбыла Австралия

**Кыбыла Австралия** (ингил. *South Australia*) — Австралияны къыбыланы орта кесегинде орналгъан эм къургъакъ штат.

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Аделаида.

## Белгиле
Калгари

**Ка́лгари** (ингил. *Calgary* [ˈkælɡ(ə)ri]) — Канаданы Альбрета провинцияны къыбыла-кюнбатыш кесегинде, Боу бла Элбоу сууланы бир бирине къошуулгъан джерде, Канаданы къаялы тауланы суу айырмадан 80 км кюнчыгъышда орналгъан шахар.

2021 джылда Калгарины адам саны - 1 306 784 адам, аны бла ол Канадада 3-чюдю, Альберта провинцияда эм уллу шахарды. Агломерациясында джашагъан (2021 джылда) - 1 481 806 адам. 

## Шохлукъ джюрютген шахарла
Калгари алты шахарла бла шохлукъну джюрютеди:
*  Квебек, Канада (1956)
*  Джайпур, Индия (1973)
*  Наукальпан-де-Хуарес, Мексика (1994)
*  Дацин, Къытай (1995)
*  Тэджон, Корея Республика (1996)
*  Финикс, АБШ (1997)

## Белгиле
Йеллоунайф

**Йе́ллоунайф** (ингил. *Yellowknife*) — Канаданы шималында орналгъан, 1967 джылдан сора Шимал-Кюнбатыш территорияланы ара шахары. Йеллоунайф шахар Уллу Къул кёлню шимал джагъасында, Поляр тогъайдан 400 км къыбылагъа, Йеллоунайф богъазны кюнбатыш кесегинде, Йеллоунайф сууну аягъыны къатында орналады.

## Белгиле
Ванкувер

**Ванку́вер** (ингил. *Vancouver*) — Канаданы кюнбатыш джагъасында орналгъан Британ Колумбия провинцияны адам саны бла эм уллу, бютеулеу Канаданы ючюнчю шахары.  

Ванкувер шахарны 2021 джылда адам саны — 662 248 адам, агломерацияда Уллу Ванкувер 2642,8 минг адам. 

## Шохлукъ джюрютген шахарла
*  Одесса, Украина (1944)
*  Иокогама, Япония (1965)
*  Эдинбург, Уллу Британия (1978)
*  Гуанчжоу, Къытай (1985)
*  Лос-Анджелес, АБШ (1986)

## Белгиле
Саскатун

**Саскату́н** (ингил. *Saskatoon*) — Канаданы Саскачеван провинцияны орта регионда, Къъыбыла Саскачеван сууну эки джанындан орналгъан шахары. Саскатун Канаданы бир джанындан бир джанына баргъан Йеллоухед уллу джолну узунуна орналады. 1882 джылда къуралгъан замандан сора Саскатун орта Саскачеванны маданияты эмда экономикасыны арасыды. 

## Белгиле
Торонто

**Торо́нто** (ингил. *Toronto* [təˈrɒntoʊ], бир джер­деги [təˈrɒnoʊ], [ˈtrɒnoʊ], [-nə]) — Канаданы къыбыла-кюнчыгъыш кесегинде орналгъан эм уллу шахары эмда Онтарио провинцианы ара шахары. Адам саны 2021 джылда - 2 794 356 адам. Уллу Торонто агломерациясы (2021) - 6 202 225 адам. 

## Белгиле
Виннипег

**Ви́ннипег** (ингил. *Winnipeg*) — Канаданы Ассинибойн суу Ред-Ривер суугъа къошуулгъан джерде орналгъан, Манитоба провинцияны ара шахары эмда эм уллу шахары. Виннипег Канаданы Орта Кюнбатышны экономика эмда улоу аралыгъыды.

## Белгиле
Монреаль

**Монреаль** (ингил. *Montreal*, фр. *Montréal*, [mɔ̃ʁeˈal]) — Канаданы адам саны бла экинчи, Квебек провинцияны эм уллу шахары. Биринчи аты Вилль-Мари — *Марияны шахары*. Монреаль аты шахарны арасында орналгъан Мон-Руаяль (*Короллукъ тау*) таудан чыкъгъанды, находящейся в центре города. 

2021 джылда Монреальны адам саны — 1 762 949 адам (экинчи шахар Канаданы ичинде), агломерациясыны — 4 291 732 адам. 

Шахарда джангыз официал тил —  француз тил. 

## Географиясы
Монреаль Сыйлы Лаврентий эмда Оттава сууланы бир бирне кошулгъан джерде бир атлы айрымканда орналады. Монреальны территорясына къатынд тургъан гитче айрымканла да кошуладыла. Монреаль Квебектен 250 км къыбыла-кюнбатышгъа, Оттавадан 200 км кюнчыгъышгъа орналады. 

### Климаты
Монреаль талай бир климат зоналарыны бир бирине тийген джерде орналады. Монреальда баш мылы контитент климаты барды (*Dfb -* Кёппен климаты классификациясында). Монреальда джай джылыды, хауаауурду, 26 °C орта мийик температурасы бла эмда 16 °C аз орта температурасы бла. Къыш Монреальда суукъту, къарлыды, джеллиди заман заманда бузлауукъ да чыгъады. Къышны орта температурасы −6…-9 °C. 

Джаз бла къач джумушакъладыла алай а температурасы дженгил тюрленирге боллукъту. Ноябырьда, марта эмда апрельде боранла да боладыла.

Джылгъа джаум Монреальда 998 мм, андан да 218 см ортасында ноябырьдан мартха тюшкен къарды.

Монреальда джылгъа ортасында 2050 кюнлю сагъат болады.

## Шохлукъ джюрютген шахарла
*  Алжир, Алжир
*  Амман, Иордания
*  Амстердам, Нидерландла
*  Афины, Греция
*  Барселона, Испания
*  Бейрут, Любнан
*  Брюссель, Бельгия
*  Бухарест, Румыния
*  Гавана, Куба
*  Ганновер, Германия
*  Гонолулу, Гавайи, АБШ
*  Дублин, Ирландия
*  Ереван, Армения
*  Кали, Колумбия

*  Касабланка, Марокко
*  Лима, Перу
*  Лион, Франция
*  Лиссабон, Португалия
*  Лондон, Уллу Британия
*  Льеж, Бельгия
*  Милан, Италия
*  Джангы Орлеан, Луизиана, АБШ
*  Париж, Франция (нёгер-шахар)
*  Пусан, Корея Республика
*  Рим, Италия (нёгер-шахар)
*  Тирана, Албания
*  Гаррисберг, Пенсильвания, АБШ
*  Хиросима, Япония
*  Шанхай, Къытай

## Джибериуле
* Официал сайты
* Монреальны туризмы 

## Белгиле
Мейкон

**Ме́йкон** (ингил. *Macon*, ˈmeɪkən) — АБШ-ны Джорджия штатны орта кесегинде орналгъан, Бибб округну административ арасы болгъан шахар. Мейкон Джорджияны география арасыны къатында орналгъан ючюн, «Джорджияны джюреги» деген чам аты барды.

## Белгиле
Монктон

**Монктон** (ингил. эм фр. *Moncton*) — Канаданы провинцияны Нью-Брансуик къыбыла-кюнчыгъышда, Петикодьяк суу меандр Куд эткен джерде, Вестморленд графлыгта орналгъан провинцияны эм уллу шахары. Монктон Тенгиз джагъадагъы провинцияланы география арасында орналады, аны бла анга «Хаб шахар» чам аты бердиле.

## Белгиле
Шарлоттаун

**Шарлоттаун** (ингил. *Charlottetown*) — Канаданы эм гитче провинциясыны Эдуард бийни айрымканы эм уллу шахары эмда ара шахары. Шарлоттаун Квинс графлыкъны арасыды.

## Белгиле
Галифакс (Джангы Шотландия)

**Галифакс регионлы муниципалитет** (ингил. *Halifax Regional Municipality*, гэл. *Halafacs Regyonal Municipality*) неда Га́лифакс (ингил. Halifax, гэл. *Halafacs*) — Канаданы кюнчыгъыш кесегинде, Атлантика океанны джагасында орналгъан Джангы Шотландияны ара шахары.

2021 джылда адам саны — 439,8 минг адам (13-чю Канаданы ичинде), агломерациясыны — 465,7 минг адам.

## Географиясы
Галифакс муниципалитетни майданы - 5490,35 км 2 , кюнчыгъыш бла кюнбатышгъа узунлугъу 165 км, тенгиз джагъасы тюз сыз бла - 150 км. Галифаксны кесилген, къаялы тенгиз джагъасы барды. 

### Климаты
Галифаксда джылы джай бла джумушакъ къыш бла мылы контитент климаты (*Dfb* *-* Кёппен классификация бла).

## Шохлукъ джюрютген шахарла
*  Хакодате, Япония (1982)
*  Кампече, Мексика (1999)
*  Норфолк, Вирджиния, АБШ (2006)
*  Портсмут, Уллу Британия (2023)

## Белгиле
Сент-Джонс (Ньюфаундленд эм Лабрадор)

**Сент-Джонс** (ингил. *St. John's*, МФА: [ˌseɪntˈdʒɒnz]) — Ньюфаундленд айрымканда, Авалон джарымайрымканны кюнчыгъыш джагъасында орналгъан Канаданы провинцияны Ньюфаундленд эм Лабрадор эм уллу эмда ара шахары.

Канаданы Атлантика джагъасында Галифакстан сора адам саны бла экинчи шахар.  

## Белгиле
Уайтхорс

**Уа́йтхорс** (ингил. *Whitehorse* [ˈwaɪt.hɔrs] — «акъ ат») — Канаданы Юкон территорияны къыбыла кесегинде, Юкон сууну эки джагъасында орналгъан ара эмда эм уллу шахары. 2021 джылда болгъан Канаданы халкъыны тергеую бла Уайтхорсда 28 201 адам джашагъанды.

## Белгиле
Хакъ болум

**Хакъ болум** — адамны неда организацияны субъектли хакъланы эмда юристлик борчланы джюрютюуню закон бла бегитилген болумуду.

Хакъны субъекти болургъа болумгъа «*тамал хакъ болум*» дейдиле, ол адамлада болады (гражданлыкълары болмагъан адамлагъа да бериледи) ол хакъ туугъан моментлеринден башланады, юристлик тюрсюнлени уа юристлик тюрсюнлени къуралыуну юсюнден билгилени бирикген кърал реестрине (ЕГРЮЛ) джаздырылыуундан сора башланады.

Орталыкъ магъанада граждан хакъ болум (римча «caput» сёзден) — гражданны хакъланы, борчланы джюрютюр болумуна, ол демеклик хакъны субъекти болуб, къралдан къоруулау алыууна айтылады.
Реджайна

**Реджа́йна** (ингил. *Regina* [rɨˈdʒaɪnə]) — Канаданы Саскачеван провинцияны ара шахары. Провинцияда адам саны бал экинчи шахар. 2021 джылда болгъан Канаданы халкъыны тергеу бла Реджайнада 226,4 минг адам джашаед. Реджайна эмда провинцияны эм уллу Саскатун шахарда бирге 40% атлаб бютеулей провинцияны халкъы джашайды.

## Белгиле
Квебек (шахар)

**Квебе́к** (фр. *Québec* [kəˈbɛk], ингил. *Quebec* [kwɪˈbɛk]) — Канаданы француз тилли Квебек провинцияны ара шахары. Шахарда Квебекни парламенти эмда баш правительствону аппараты орналады. 

2021 джылда адам саны — 549 459 адам (12-чи Канаданы ичинде), агломерациясыны — 839 311 адам. 

## Белгиле
Эдмонтон

**Э́дмонтон** (ингил. *Edmonton* /ˈɛdməntən/) — Шимал Саскачеван сууда орналгъан Канаданы Альберта провинцияны ара шахары.

2021 джылда адам саны — 1 010 899 адам (5-чи Канаданы ичинде), агломерациясыны — 1 418 118 адам.

## Белгиле
Оттава

**Отта́ва** (ингил. *Ottawa* МФА: [ˈɒtəwə] неда [ˈɒtəwɑː], фр. *Ottawa*) — Онтарио провинцияны кюнчыгъыш кесегинде, Оттава сууну джагъасында орналгъан Канаданы ара шахары.

2021 джылда Оттаваны адам саны - 1 017 449 адам, аны бла ол Канадада 4-чюдю, Онтарио провинцияда экинчи шахарды. Агломерациясы (2021 джылда) - 1 488 307 адам. Оттава сууну Квебек джанында орналгъан Гатино шахар бла эмда башха муниципалитетле бла бирге Оттава Миллет ара шахар областха киреди.

## Географиясы
Оттава, Оттава сууну къыбыла джагъасында Риду суу эмда Ридо илипин кошулгъан джерде орналады. Ридо илипин (202 км узунлугъу) Сыйлы Лаврентий сууну (Онтарио кёлге тюшген джерде) Оттава суу бла (Парламент дуппурну къатында) бир бирине джалгъайды. 

Оттава ба­тыу тюз джерде орналады, тенгизден орталама мийиклиги - 70 метр.

### Климаты
Оттавада джылы джай бла мылы континент климат барды (Кёппен классификациясы бла *Dfb).* Январны орта температурасы −10,3°C, июлну - 21,0 °C. Эм уллу эсебге алыннган температура − 37,8 °C (1944 джылны августда), эм рекорд аз температурасы Оттаваны Халкъла ара­сы аэропортну къатында болгъанды − 36,1 °C (1943 джылны февралда).

## Халкъы
2021 джылда Канаданы халкъыны тергеу бла Оттава къралны бютеулей шахарланы ичинде адам саны бла тёртюнчюдю, Торонто, Монреаль эмда Калгариден сора. Оттавада джашагъан хакъны орта джылдагъы 2021 джылда болгъан халкъыны тергеу бла - 40,7 джылды.

2021 джылда Оттавада 259 215 адам иммигрант болгъанды (Кандада туумагъан адамла) ол да бютеулей Оттаваны халкъындан 25,9% болгъанды

### Дин
2021 джылда Оттавада дин къаумла:
* Христианлыла (528,700 адам неда 52.8%)
* Динсизле (316,740 адам неда 31.6%)
* Мусулманла (98,920 адам неда 9.9%)
* Индуистле (20,300 адам неда 2.0%)
* Буддистле (10,800 адам неда 1.1%)
* Иудейле (10,600 адам неда 1.1%)
* Сикхле (6,375 адам неда 0.6%)
* Индейлилени динлери (445 адам неда 
File:Langevin Block (2013)(cropped).jpg|Канаданы биринчи-министирны офисы
File:Canadian Parliament Building - panoramio.jpg|Канаданы парламентны мекямы
File:Government Conference Centre, entrance.jpg|Канаданы сенаты олтургъан мекямы
File:Corner Sparks and Elgin Streets - 01.jpg|Оттаваны почтаны ара офисы
File:Central Chambers - 09.jpg|Орта палаталары
File:Ottawa Mosque - 2018 (214842).jpg|Оттаваны межгити
File:Ottawa Marriott Hotel, from Albert.jpg|Оттава Мэрриот отель
File:Byward Market - Parliament Hill, Ottawa, ON, Canada - panoramio.jpg|Конфедерацияны мекямы
File:Ottawa - ON - Library of Parliament.jpg|Парламентны библиотекасы


## Джибериуле
* 
* 
* Оттава — шахарны порталы
* 

## Белигле
Викиджолуста

**«Викиджолуста»** (ингил. Wikivoyage) — ачыкъ кёб тилли коммерция болмагъан 
вики-проекти, эркин дуньяны турист джол башчы китабланы къуралыргъа.

Проектни сайты — wikivoyage.org.
Фредериктон

**Фредериктон** (ингил. *Fredericton*, фр. *Frédéricton*) — Канаданы Нью-Брансуик провинцияны орта-кюнбатыш кесегинде, Сент-Джон сууну узунуна орналгъан, ара шахары.

2021 джылда адам саны — 63 116 адам (90-чу Канаданы ичинде), агломерациясыны — 108 610 адам.

Уллу Британияны королну III Джорджну экинчи уланыны Йоркну герцогу Фредерикни сыйы ючюн шахаргъа ат аталгъанды.

## Белгиле
Инуктитут

**Инуктитут** (канада-кюнчыгъыш инуктитут; кеси айтхан аты — ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ — *inuk* «адам» + -*titut* «кимге эсе да ушагъан» деген сёзледен, тюзюн айтсанг «адамгъа ушагъан») — бютеулей Канаданы инуит диалектлерини аты. «Инуктитут» сёз официал эмда эм белгили Канаданы инуит тиллерини аты. Инуктитут, аны бла бирге  эскимосс-алеут тил юйюргдеги инуит тил къауумгъа кирген гренланд тилге къысха джууукъду.

Инуктитут тилде бютеулей Канаданы шималында, Ньюфаундленд эм Лабрадорда**,** Квебекде, Манитобада, Нунавутда, Шимал-Кюнбатыш территориялада сёлешедиле. Алгъаракъ Юконну арктика джагъасында да сёлеше эдиле. Канада статистика къуллукъну информациясына кёре, къралда инуктитут тилни джюрютген 35 минг адам барды.

## Джазыу система
Латин алфавитдан сора тилни джайыуну кюнчыгъыш эмда орта кесегинде XIX ёмюрню ахырында къуралгъан бёлюм джазыу бла хайырландыралла.

## Белгиле
Икалуит

**Икалу́ит** (ингил. *Iqaluit*, инуктитут ᐃᖃᓗᐃᑦ / iqaluit; 1987 джылгъа дери **Фробишер-Бей**, ингил. *Frobisher Bay*) — Баффинны Джери айрымканны къыбыла кесегинде орналгъан Канаданы майданы бла эм уллу Нунавут территорияны ара шахары. 

Нунавут территория Шимал-Кюнбатыш территорияладан 1999 джылда айрылгъандан сора Икалуит аны ара шахары болду. Икалуитни аты инуктитут эскимосс тилден «чабакълы джер» деб кёчюрюледи. 2021 джылда болгъан Канаданы халкъыны тергеу бла Икалуитде 7429 адам джашагъанды.

## Географиясы
Икалуит Баффинны Джери айрымканны къыбыла-кюнчыгъыш кесегинде, Шимал Бузлауукъ океанны джагъасында, Фробишерны бухтасы бла Эверет тауланы арасында орналады. 

## Белгиле
Виктория (Британ Колумбия)

**Викто́рия** (ингил. *Victoria* [vɪkˈtɔəriə]) — Канаданы эм кюнбатыш къыйырында, Ванкувер айрымканны къыбыла-кюнчыгъыш кесегинде орналгъан Британ Колумбия провинцияны ара шахары.

## Белгиле
Уэльс

**Уэ́льс** (уэльш. *Cymru* МФА: [ˈkəmrɨ], ингил. *Wales* [ˈweɪlz]) — алгъын 1284 джылгъа дери кельт бийликлени бирлешиу, бусагъатда - Уллу Британия бла Шимал Ирландияны Бирлешген Короллугъуну тёртен бири административ-политика кесеги.

Ара шахары — Кардифф.

## Белгиле
Миссиссога

**Миссиссо́га** (ингил. *Mississauga* /ˌmɪ.sɪˈsɔːɡə/, /ˌmɪsəˈsɑːgə/) — Канаданы Онтарио провинцияда, Уллу Торонто агломерацияны Пил округда, Онтарио кёлню шимал-кюнбатыш джагъасында орналгъан шахар. 

2021 джылда Миссиссоганы адам саны - 717 961 адам, аны бла ол Канадада 7-чиди, Онтарио провинцияда 3-чюдю, Уллу Торонто агломерацияда экинчиди.

Миссиссога бла кюнчыгъышда Торонто (Этобико), шималда Брамптон, шимал-кюнбатышда Милтон эмда къыбыла-кюнбатышда Оуквилл шахарла чеклешедиле.

## Шохлукъ джюрютген шахарла
*  Кария, Айти префектура, Джапония (1981 джылдан)

## Белгиле
Кардифф

**Карди́фф** (уэльш. *Caerdydd* МФА: [kaɨrˈdɪð], ингил. *Cardiff* МФА: [ˈkɑːrdɪf]) — Уэльсны къыбыла-кюнчыгъышда, Кардифф ара шахар регионда орналгъан эм уллу шахары эмда ара шахары.

## Белгиле
Уэльш тил

**Уэльш тил**; кеслерини аты — *Cymraeg* «бир къралчыланы тили» (айтыу: [kəmˈrɑːɨɡ]), неда  —  *y Gymraeg* (айтыу: [ə ɡəmˈrɑːɨɡ]),— бритт группадан кельт тил, сёлешгенлени асламысы Уэльсде джашайдыла.

## Белгиле
Лаваль (Квебек)

**Лаваль** (фр. *Laval*; кёчюрюу «ёзен») — Канаданы Квебек провинцияда административ регион эмда Уллу Монреалгъа кирген муниципалитет эм шахар.

2021 джылда адам саны - 443,893 адам аны бла ол Канадада 14-чюдю, Квебек провинцияда 3-чю шахарды. 

## Географиясы
Лаваль шахар бютеулей Иль-Жезю (фр. *Île Jésus)* айрымканны эмда гитче Лаваль айрымканланы орналады. Ривьер-де-Миль-Иль суу Лавальны Монреальны Шимал Коронадан айырылады, Ривьер-де-Прери суу уа кеси Монреальдан къыбылада айырылады.
## Шохлукъ джюрютген шахарла
*  Ботошани, Румыния
*  Клагенфурт-ам-Вёртерзе, Австрия
*  Лаваль, Франция
*  Ницца, Франция
*  Педро-Агирре-Серда, Чили
*  Рибейра-Гранди, Португалия
*  Сан-Сальвадор, Сальвадор 

## Белгиле
Суррей (Британ Колумбия)

**Суррей** (ингил. *Surrey* (/ˈsɝɹi/) — Канаданы провинцияда Британ Колумбия, Канаданы бла АБШ-ны чекинде, Фрейзер суудан къыбылагъа орналгъан шахар.

Суррей Уллу Ванкувер агломерациягъа киреди. 2021 джылда Суррейны адам саны - 568,322 адам, аны бла ол Канадада 11-чиди, Британ Колумбия провинцияда Ванкуверден сора экинчиди. Майданы бла Суррей провинцияда Абботсфордан эмда Принс-Джордждан сора 3-чюдю. 
## Шохлукъ джюрютген шахарла
*  Кото, Джапония (1989 джылдан)
*  Чжухай, Гуандун провинция, Къытай (1987 джылдан)

## Джибериуле
* 
* Суррейны турист порталы

## Белгиле
Гамильтон (Онтарио)

**Га́мильтон** (ингил. *Hamilton*) — Канаданы Онтарио провинцияны къыбыла кесегинде, Торонтодан 45 км къыбыла-кюнбатышда, Уллу Торонто эмда Гамильтон регионда (GTHA) орналгъан шахар.

## Географиясы
Гамильтон Къыбыла Онтариода, Ниагара джарымайрымканны кюнбатышинда, Онтарио кёлню кюнбатыш джагъасында орналады. Шахарны кёб юсю ара кесеги бла бирге кёлню къыбыла джагъасында орналады. Шахарны шимал чеки Гамильтон гавань бла барады. Ниагара тапхыр шахарны арасы бла барыб Гамильтонну эки «баш» эмда «тюб» кесегине бёлюнеди. Эм мийик джер 250 м Онтарио кёлден мийиклигиди. 

### Климаты
Гамильтонда мылы континент климаты барды (Кёппен классификация бла  — Dfa). Гамильтонну климаты Торонтону климатысына ушайды.

## Тарихи
Джордж Гамильтон (ингил. *George Hamilton*; 1788—1836), ингилиз-америка къазауат 1812 джылда бошагъандан сора Дюран ферманы сатыб алыб Гамильтон шахарны къурады. Гамильтон кёб халкъы эмда промышленность болгъан Онтарио кёлню кюнбатышда орналгъан регионну арасы болду. Он регионну Алтын нал ат атылгъанды.

## Халкъы
2021 джылда Канаданы халкъыны тергеу бла Гамильтонда 222 807 энчи юйледе 569 353 адам джашагъанды. Шахарны майданы - 1 118,31 км², 2021 джылда басыннганы - 509,1/км². 

### Дин
2021 джылда Гамильтонда дин къаумла 
* Христианлыла (309 780 адам неда 55,2%)
* Динсизле (183 965  адам неда 32,8%)
* Мусулманла (37 980 адам неда 6,8%)
* Индуистле (10 200 адам неда 1,8%)
* Сикхле (7 270 адам неда 1,3%)
* Буддистле (4 765 адам неда 0,8%)
* Иудейле (3 045 адам неда 0,5%)
* Индейлилени динлери (375 адам неда 0,1%)
* Башха (3 535 адам неда 0,6%)

## Шохлукъ джюрютген шахарла
*  Флинт, АБШ (1957)
*  Шавиниган, Канада (1958)
*  Мангалор, Индия (1968)
*  Фукуяма, Япония (1976)
*  Ракальмуто, Италия (1986)
*  Мааньшань, Къытай (1987)
*  Сарасота, АБШ (1991)
*  Монтеррей, Мексика (1993).

## Белгиле
Сейсмик шкалала

**Сейсмик шкала** (,  )&nbsp;— Джерни юсюнде джер тебрениуледе чайкъалыуланы интенсивлигин бичген шкала. Сейсмик шкалала XIX ёмюрню экинчи джарымындан киргизилиб башлагъандыла. Аланы баш шартлары джер тебрениуню тыш кёрюнюмюдю: мекямланы оюлууларыны дараджасы, грунтланы деформациялары кибик. Дунияда талай шкала барды алай а аланы ичинде бек джайылгъан 12-баллыкъ сейсмик шкалады (Рихтерни шкаласы). Аны тышында 8-баллыкъ шкала бла (Японияда) эмда Росси-Форелни 10-баллыкъ шкаласы бла да хайырланадыла (Латин Америкада).

## Дагъыда къара
* Джер тебрениуню магнитудасы
* Джер тебрениу
* 12-баллыкъ сейсмик шкала
* Япон метеорология агентликни шкаласы
* Росси-Форелни шкаласы
* Фудзитону шкаласы
* Меркаллини шкаласы

## Къайнакъла
*
Брамптон (Онтарио)

**Бра́мптон** (ингил. *Brampton*) —  Канаданы Онтарио провинцисыны, Пил регионунда орналгъан, Уллу Торонто (GTA) агломерациягъа кирген шахар.

2021 джылда Брамптонны адам саны - 656 480 адам, аны бла ол Канадада 9-чюдю, Онтарио провинцияда 4-чюдю, Уллу Торонто агломерацияда 3-чю (Торонто эм Миссиссогадан сора) шахарды.

## Белгиле
Джер тебрениуню къатылыгъы

**Джер тебрениуню къатылыгъы** неда **Джер тебрениуню интенсивлиги**— джер тебрениу болгъан заманда, ол кюч кёргюзген территорияда джер юсню титиреуюню уллулугъуну ёлчемиди. Джер тебрениуню магнитудасы бла алджашдырмазгъа керекди (Рихтерни шкаласы бла).

Джер тебрениуню къатылыгъы сейсмология интенсивликни шкалаларыны биринде балла бла белгиленеди, неда джер юсюню чайкъалыууну максимум кинематика параметрлери бла (сёз ючюн, терклениуле бла). Экинчи амал тыйыншлыракъгъа саналады.
## Джер тебрениуню къатылыгъыны шкалалары
Къраллагъа кёре джер тебрениуню къатылыгъына тюрлю-тюрлю багъа бичедиле.
* Россияда эмда бир къауум къралда 12-баллыкъ *[[Медведев — Шпонхойер — Карникни шкаласы]]* джюрюйдю.
* Европада — 12-баллыкъ Европа макросейсмик шкала.
* АБЩ-да — 12-баллыкъ модифицикация этилген Меркаллини шкаласы.
* Японияда — 7-баллыкъ Япон метеорология агентликни шкаласы.

## Дагъыда къара
* Европа макросейсмик шкала
* 12-баллыкъ сейсмик шкала
* Япон метеорология агентликни шкаласы
* Росси-Форелни шкаласы
* Фудзитону шкаласы
* Меркаллини шкаласы

## Белгиле

## Джибериуле
* USGS: Measuring earthquakes
Медведев — Шпонхойер — Карникни шкаласы

**12-баллыкъ [[Джер тебрениуню къатылыгъы|джер тебрениуню къатылыгъын белгилеген]] Медведев — Шпонхойер — Карникни шкаласы** **(MSK-64)** 1964-чю джылда совет геофизик Сергей Васильевич Медведев, ГДР-ден Вильгельмом Шпонхойером (Wilhelm Sponheuer)  эмда Чехословакиядан Витом Карник (Vít Kárník) ортакъ болуб басмалагъандыла . Европа бла СССР-де бир кёзюуде кенг джайылгъанды. 1996-чы джылдан бери Европа Бирликни къралларында андан эсе модерн джарашдырылгъан Европа макросейсмик шкала (EMS) хайырланады. 

## Белгиле

## Джибериуле
* Сейсмк интенсивликни MSK-64 шкаласы ocean.phys.msu.ru сайтда 
* Медведев-Шпонхойер-Карникни шкаласы (MSK-64) pts.mi-perm.ru сайтда 
* РИА-ны макросейсмик билгилени джыйыу системасы 

## Дагъыда къара
* Джер тебрениуню магнитудасы
* Джер тебрениу
* Европа макросейсмик шкала
* Япон метеорология агентликни шкаласы
* Росси-Форелни шкаласы
* Фудзитаны шкаласы
* Меркаллини шкаласы
Картаго (провинция)

**Картаго** (исп. *Cartago*; исп. тилден кёчюрюлгенде — «Карфаген») — Коста-Риканы орта кесегинде орналгъан джети провинцияланындан бириси.

Бютеулей Картагоны территориясы - 3 125 км², адам саны (2022 джылда) - 545 092 адам (3-чю Коста-Риканы провинцияланы ичинде).

Провинцияны ара шахары — Картаго.

## Белгиле
Лондон (Онтарио)

**Ло́ндон** (ингил. *London*) — Канаданы Онтарио провинцияны къыбыла-кюнбатыш кесегинде, Темс сууда орналагъан шахар.

## Белгиле
Европа макросейсмик шкала

**Европа макросейсмик шкала** (EMS) — Джер тебрениуню къатылыгъыны ёлчелеген европачы къраллада баш шкалады, Европа тышында башха къраллада да хайырландырылады.1998-чи джылда 1992-чи джылны тест шкаласын тамамы бла къабыл этилген вариантыды, аты да джылы бла EMS-98 деб аталгъанды.

EMS тарихин 1988-чи джылда башлагъанды, ол заманда Европа сейсмологик комиссия (ЕСК) 25 джылдан асламны хайырландыргъан Медведев-Шпонхойер-Карникни шкаласын (MSK-64) джангыдан тинтиб джангыртыр оноу этгенди. Беш джылдан кёб баргъан тинтиулени, излемлени эмда тёртджыллыкъ тест кёзюуден сора, джангы шкала официал халда хайырланыугъа киргенди. 1996-чы джылда ЕСК-ны Рейкьявикде баргъан XXV Генерал Ассамблеясында джангы шкаланы Европа сейсмик комиссиягъа кирген къралланы хайырланыб башлаулары тыйыншлы кёрюлгенди.

Европа макросейсмик шкала EMS-98 джер тебрениулени къатылыгъыны биринчи шкаласыды, башха шкалаланы къуру сейсмологла хайырландыргъан эсе, бу шкала инженерле бла сейсмологланы арасында иш бирликни айнытыргъа джораланнганды. Толу ачыкълауу бла бериледи, аны ичинде принциплери, суратла эмда хайырландырыу юлгюле бардыла.

Джер тебрениуню заманында чыкъгъан сейсмик энергияны белгилеген Джер тебрениуню магнитудасыча болмай, EMS-98 джер тебрениуню белгиленнген джерге салгъан зарананы ачыкълайды. EMS-98 - 12-баллыкъ шкалады.

## Джибериуле
* Толу текстли ЕMS-98  (ингилизча).
* ЕMS-98 къысха ангылатыуу (орусча)
## Дагъыда къара
* Джер тебрениуню магнитудасы
* Джер тебрениу
* 12-баллыкъ сейсмик шкала
* Япон метеорология агентликни шкаласы
* Росси-Форелни шкаласы
* Фудзитаны шкаласы
* Меркаллини шкаласы
Меркаллини шкаласы

**Меркаллини джер тебрениуню къатылыгъыны шкаласы** джер тебрениуню къатылыгъыны тыш ышанларына кёре, болгъан оюулуулагъа кёре айгъакълайды. Джер тюбю тебериулени юсюнден туура билгиле болмасала хайырландырыргъа болады, сёз ючюн керекли адырла болмасала. Меркаллини шкаласында джер тебрениуню интенсивлигин белгилер ючюн рим тархла хайырландырыладыла.

Шкала Джузеппе Меркаллини аты бла аталгъанды, ол 1883 эмда 1902 джыллада аны хайырланыууну тамалын салгъанды. Кечирек Чарльз Рихтер шкалагъа тюрлениуле этгенди, эмда аны модификация этилген Меркеллини шкаласы деб атагъандыла (MMI). Бусагъатда Меркеллини шкаласын асламысы бла АБШ-да хайырландырадыла.

## Меркаллини шкаласыны бусагъатдагъы кёрюнюмю

## Дагъыда къара
* Джер тебрениуню магнитудасы
* Джер тебрениу
* 12-баллыкъ сейсмик шкала
* Япон метеорология агентликни шкаласы
* Росси-Форелни шкаласы
* Фудзитаны шкаласы
* Европа макросейсмик шкала

## Джибериуле
* Меркаллини джер тебрениуню къатылыгъыны шкаласы
Джорджияны байрагъы

**Джорджияны байрагъы** (ингил. *Flag of Georgia*) — АБШ-ны Джорджия штатыны 2003 джылны 25 апрелинде алгъан символладан бириси.

Джорджияны байрагъы юч горизонтал сыздан (къызыл-акъ-къызыл) эмда штатны алтын гербини тёгерегинде тизилген 13 акъ джулдузла кёк кантонда тургъанладан къуралады. Гербини тёгерегинде тизилген джулдузла Джорджия биринчи 13 колонияладан болгъанны кёргюзтеди. Мустук - штатны конституциясыны эмда колоннола властны юч бутагъыны символлары боладыла. Штатны девизини сёзлери «Акъыллылыкъ, Тюзлюк эмда Оздурмагъанлыкъ» колонналаны тёгерегине чырмаргъандыла. Аланы АБШ-ны бойсунмазлыкъ ючюн къазауат заманда кийим бла кийинген къолунда къамасы бла адам сакълайды. Бу элементлени тюбюнде АБШ-ны девизи - *In God We Trust.*

## Белгиле
Лимон (провинция)

**Лимо́н** (исп. *Limón*) — Коста-Риканы кюнчыгъыш кесегинде орналгъан джети провинцияланындан бириси.

Бютеулей Лимонны территориясы - 9 188 км², адам саны (2022 джылда) - 470 383 адам (6-чи Коста-Риканы провинцияланы ичинде).

Провинцияны ара шахары — Пуэрто-Лимон.
## Кантонла
Лимон провинция алты кантонладан къуралады:
# Гуасимо
# Лимон
# Матина
# Покоси
# Сикиррес
# Таламанка

## Белгиле
Атенс (Джорджия)

**А́тенс** (ингил. *Athens*), официал аты **Атенс-Кларк** (ингил. *Athens-Clarke*) — АБШ-ны Джорджияны штатны шимал-кюнчыгъыш кесегинде орналгъан бирлешген округ-шахар. Кларк округга киреди.

Адам саны бла (127 315 адам) 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Атенс Джорджияда 6-чи шахарды, бютеулей АБШ-де уа 218-чи. 

## Географиясы
Атенс шахар Джорджияны шимал-кюнчыгъыш кесегинде, Пьемонт регионда, Аппалачи ёзенни къыбыла аягъында, Аппалачи суугъа кошулгъан Окони сууну узунуна орналады.

Бютеулей Атенсны территориясы - 343 км², андан да - 1,3 км² (0,97%) суу юсю болады.

### Климаты
Атенсде мылы субтропик климаты (Кёппен климатланы классификациясында - Cfa) барды, исси джай эмда суукъракъ къыш бла, кёб джаум бла джылны ичинде. Январьда орта ай температурасы 6,8 °C, июльда уа 27,2 °C джетеди. Джылгъа джаум - 1243 мм.

## Шохлукъ джюрютген шахарла
*  Бухарест, Румыния

## Белгиле
Япон метеорология агентликни шкаласы

**Япон Мектеорология Агентликни сейсмик интенсивликни шкаласы (JMA)** (Японияда **Шіндо** сейсмик шкала деб белгилиди) - Японияда джер тебрениу этген грунту локал тититиреуюню къатылыгъыны ёлчелер ючюн хайырланнган шкалады. .

JMA-ны интенсивлик шкаласын моментни магнитудасын (Mw) эмда Рихтерни шкаласы кибик джер тебрениуню берген энергиясыны ёлчелегн шкалала бла алджашдырмазгъа керекди. Меркаллини шкаласы кибик, JMA берген схема да *заран келген зонада джайылгъан ёлчелеуле* бла джерни юсюнде къаллай бир титиреу болгъанын белгилейди. Джер тебрениуню къатылыгъы санлы шекелде бериледи, аты да shindo (震度, "сейсмик интенсивлик") деб айтылады; магъанасы не къадар мийик болса, о къадар джер тебрениу да кючлю болады

Джер тебрениуню къатылыгъыны тергерге керек болгъан билгилен 670 тинтиу станцияны аулауундан алады. Агентлик джамагъатха реал заман режимде кёбчюлюк басым мадарла бла хапарландырыу джибереди болууланы заманын, эпицентрин эмда болургъа боллукъ заранларыны юсюнден билдиреди.

## Тарихи
JMA  интенсивликни шкаласын биринчи кере 1884-чю джылда чыгъаргъанды, анда тёрт дараджа болгъанды bi , jaku (弱, къарыусуз), kyo (強, кючлю) эмда retsu (烈, бек кючлю). 1898-чи джылда шкаланы дараджасы 0-7 схемагъа кёчгенди. 

1908-чи джылда шкаланы хар дараджасына ачыкълау берилгенди, джер тебрениуню къатылыгъын а уа хар тинтилген джерде джер тебрениуню адамлагъа берген заранына кёре тергеб башлагъандыла. Бу амал Мейдзи кёзюуню заманында кенг хайырландырылыб башлагъанды, Шова кёзюуде эсе уа бир аз тюзетилгенди. 

1995-чи джылда Ханшиднде уллу джер тебрениуде тебрениуню къатылыгъы шкаланы эм уллу магъанасына чыкъгъанындан сора (7), 5 эмда 6 къатылыкълагъа джангы дараджа магъанала берилгенди, шкала энди 10 атламдан къуралгъанды: 0–4, тёбен / огъары 5 (, "къарыусуз / кючлю" 5), тёбен / огъары 6 ("къарыусуз / кючлю" 6) эмда 7. Бу шкала 1996-чы джылдан бери хайырландырылады.

## Шкаланы суратлау

JMA-ни шкаласы 0-7 арасында сейсмик къатылыкъны дараджаларын кёргюзеди, кеси да Японияда хайырландырылмагъан Меркеллини шкаласына ушайды. Джер тебрениуню юсюнден отчётла реал заманда автомат халда бютеу заран кёрген районда грунтну терклениуюню тергеуюню тамалында бериледиле, JMA эсе уа баргъа джер тебрениуню къатылыгъыны тинтиу нохталада джерни терклениуюню тамалында береди. Джерни терклениую бла джер тебрениуню къатылыгъыны арасында туура корреляция болмагъаны себебли (бу силкниулени баргъан заманларына да байламлыды), таблицада берилген джерни терклениуюню магъаналары джууукълашыу халда берилгенди.

## Дагъыда къара
* Джер тебрениуню магнитудасы
* Джер тебрениу
* 12-баллыкъ сейсмик шкала
* Меркаллини шкаласы
* Росси-Форелни шкаласы
* Фудзитаны шкаласы
* Европа макросейсмик шкала

## Белгиле

## Джибериуле
* Японияда арт кёзюуде болгъан джер тебрениуле, болгъан заманларына, уллулукъларына эмда максимум къатылыкъларына кёре тергелгендиле 
* JMA сейсмик къатылыкъны шкаласы .
Колумбус (Джорджия)

**Колу́мбус** (ингил. *Columbus*) — АБШ-ны Джорджияны штатны кюнбатыш кесегинде, Чаттахучи сууда орналгъан, Маскоги округну арасы болгъан бирлешген округ-шахар.

Адам саны бла (498 715 адам) 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Колумбус Джорджияда экинчи шахарды, бютеулей къралны ичинде 123-чюдю.

## Шохлукъ джюрютген шахарла
*  Зугдиди, Гюрджю
*  Кирю, Гумма, Джапония (1978 джылдан)
*  Бистрица, Румыния (2023 джылдан)
*  Тайчжун, Тайвань (2007 джылдан)

## Белгиле
Росси-Форелни шкаласы

**Росси — Форелни шкаласы** () — джер тебрениуню къатылыгъыны шкаласы, джер тебрениуню кючюн белгилерге хайырландырылгъан шкалады.

10-баллыкъ Росси — Форелни шкаласында 7-10 балл аралыкъ 12-баллыкъ шкаланы (СССР-де Медведевни шкаласы, АБШ эмда башха къраллада Меркаллини шкаласы) 6-9 балларына келишеди.

Итальян сейсмолог Микеле Стефано де Росси эмда швейцарлы Франсуа-Альфонс Форель бу шкаланы XIX аягъында къурагъандыла. Эки онджыллыкъны ичинде 1902-чи джылда Меркаллини интенсивлик шкаласы къабыл этилгинчи хайырландырылгъанды.

Бу шкалада джер тебрениуле кючлерине кёре он классха бёлюннгендиле:
* микроскопик чайкъалыула, адамла сезмейдиле, къуру сезимли сейсмографла ангыларгъа боллукъдула;
* быртда бек къарыусуз силкиниуле, сейсмографла джазгъандыла эмда рахат халда тургъан адамла ангылагъандыла;
* бек къарыусуз силкиниуле, рахат халда тургъан адамланы асламысы ангылайды;
* топракъны къарыусуз силкиниулери, джюрюген эмда башха джумуш этген адамла ангылайдыла (терезе миялала зынгырдайдыла);
* орта силкиниуле, хар ким да сезеди (мебель бла орундукъла къымылдайдыла);
* сезмили тебериуле (джукълаб тургъанла уянадыла, маятниги болгъан сагъатла тохтайдыла, терекле чайкъалыб таууш этедиле);
* кючлю тебериуле (хатла ауадыла, уллу къонгураула зынгырдайдыла);
* иги танг кючлю тебериуле (къабыргъала джарыладыла, тютюн оджакъла оюладыла, бек кёб болмаса да мекямла оюладыла);
* бек кючлю тебериуле (мекямланы бир къауум бёлюмлери неда саулай оюлады);
* айтылмазча кючлю тебериу (тёгерек талан болады, джер къабукъда джарылыула эмда оюлуула, джер тайыула эмда таулада къая оюлуула).
## Дагъыда къара
* Джер тебрениуню магнитудасы
* Джер тебрениу
* 12-баллыкъ сейсмик шкала
* Меркаллини шкаласы
* Япон метеорология агентликни шкаласы
* Фудзитону шкаласы
* Европа макросейсмик шкала
Фудзитаны шкаласы

**Фудзитаны шкаласы** (), неда **Фудзитаны — Пирсонну шкаласы** неда **F-шкала** деб белгилиди, профессор  1971 джылда торнадону классификациясы ючюн киргизгенди. Шкала 6 категориядан къуралады: F0-дан башлаб F5-ге дери. Кёбюсюне F0—F2 категориялада торнадола тюбейдиле. F3—F5 буркъанла аз тюбейдиле.

## Дагъыда къара
* Фудзитаны маджаллашдырыгъан шкаласы (EF0—EF5)
* Саффирни — Симпсонну уллу джеллени шкалалары
* Бофортну шкаласы
* ТОРРО шкала
## Джибериуле
* 
* Тэцуя Теодор Фудзита
Булутлулукъ

**Булутлулукъ**&nbsp;— кёкню булутла бла джабылыууну 0 баллдан (чууакъ) 10 баллгъа дери (мутхуз) дараджасы. Ачыкъ джерден кёз бла къараб белгиленеди. Аллында бютеу къатларыны булутлулугъу белгиленеди (орталама булутлулукъ), артдан къуру тёбен къатындагъы (тёбен булутлулукъ). Хар балл ачыкъ кёкню 1/10 неда 10 % тенг болады.

Бусагъатдагъы 10-баллыкъ булутлулукъ шкала биринчи Тенгиз халкъла арасы метеорология конференцияда къабыл этилгенди (Брюссель, 1853 дж.).

Булутлулукъ&nbsp;— кюнню халыны эмда климатны белгилеген эм магъаналы факторланы бириди. Экранланыу эффекти себебли ол Джер юсюн сууууна да, кюн радиация бла къызыууна да тыйыгъыч болады, алай бла кече булутлулукъ джер юсюню температурасыны тюшюуюне тыйгъыч болады, джайда эмда кюндюзде&nbsp;— джер юсюню кюн таякъла бла къызыуун азайтыб, климатны джумушатады.

Джай, шош кюнде булутлулукъну эки максимуму барды: эртденбла эмда кюнорта ингирге. Эртденбла хауаны температурасыны тюшюую эмда аны салышдырыу мылылыгъыны ёсюую къат булутланы болуууна себеб болады. Кюнорта ингирге, кюнню биринчи джарымында термоконвекцияны ёсюую бла къалау булутла къураладыла. Планетаны орта джыллыкъ булутлулугъу 5,4 балл болады, алай а джерни юсюнде аны дараджасы (4,8) тенгизникинден эсе азыраркъды (5,8). Эм уллу булутлулукъ Атлантика океан бла Шош океанны шимал кесегиндеди (8 балл), эм аз - тропик къуу джерледе (1-2 балл).

## Белгиле

## Джибериуле
* 
*
Атмосфералыкъ кёрюнюу

**Атмосфе́ралыкъ кёрюнюу (объектни атмосфераны ичи бла кёрюнюуню узакълыгъы)** — метеорологиялыкъ уллулукъду; Атмосфераны джарыкъ ётмеклиги эмда хауа неда башха мутхузлукъну юсю бла узакъдагъы объектлени кёрмекликди.

Энчи адырла бла ёлчеленнген кёрюнюу узакълыкъгъа *метеорологиялыкъ оптика узакълыкъ* (MOR) дейдиле. Аны эски болгъан синоними: Кёрюнюуню метеорологиялыкъ узакълыгъыды (КМУ).
## Баш билгиле

* *Кюндюзгю*, *ашхамгъы* эмда *кечеги* кёрюнюуню айырадыла. Кечеги кёрюнюуде джарыгъан эмда джарымагъан объектлени да айырадыла.
* Кёрюнюу **кёрюнюуню узакълыгъы** бла танылады, ол демеклик, объектни кёз бла айырмазча болгъунчугъа дери узакълыкъды.
* Кёрюнюу хауада букъуну кесекчилерини, ууакъ тамчычыкъланы эмда сууну кристаллчыкъларыны болуууна байламлыды, ала джарыкъны чачыб, кёрюнюуню узакълыгъын талай километрге, бир-бирде уа талай он метрге дери азайтыргъа боладыла.
* Чарс, тубан, къарангылыкъ, атмосфера джауумла, боран, букъу боран узакъдагъы затланы джарыкълыкъларын эмда бетлерин сыйыдамлатады, ол себебден аланы кёрюнуюлерин, толусу бла кёрюнмезчагъа дери аман этедиле.
* Кёрюнюу адамланы кёзлерини энчиликлерине байламлыды.
* Кёрюнюуню узакълыгъы Керти кюнню халыны метеоролгияда халларыны бириди.
## Таныуу
Кёрюнюую узакълыгъы узакълыгъы билиннген алай а кёз бла белгиленалмагъан (кёкню фонунда къараннгы болгъан), аллындан сайланнган объектлеге кёре билинеди. Алай а кёрюнюуню интструментал кёрюнюуню ёлчелер ючюн талай фотометрлик адыр да барды, сёз ючюн, трансмиссометр. Ала кёрюнюуню аэродромлада ёлчелер ючюн хайырланады.

Узакъдагъы затланы аман кёрюнюулери, аланы узакълашсала ёлчемлери гитче болууларындан сора да башха чурумла бардыла. Бек уллу затла да къаралгъан нохтадан узакълашсала аман кёрюне башлайдыла, аны чуруму  атмосфераны мутхузлугъуду, буну чуруму атмосферада джарыкъны джайылыууду. Хауада аэрозоль къатышланы ёсюую бла бу мутхузлукъ да ёседи.

Кёрюнюуню норма магъанасы (табигъат халла болмаса) шартлы 10 км саналады. Керти кёрюнюу, мылылыкъгъа эмда букъулукъгъа кёре 10-20 километрден 50-100 километрге дери болургъа болады. Бек таза хауада (сёз ючюн Арктикада) кёрюнюуню узакълыгъы 150—200 километр болургъа болады. Джарыкъны джайылыуу быллай хауда асламысы бла атмосфералыкъ газланы молекулалары бла этиледи. Кёб букъу неда конденсатны чыгъармалары болгъан хауада кёрюнюу талай километрге дери, бир-бирде талай джюз метрге дери тюшерге болады. Алай бла, къарыусуз тубанда кёрюнюуню узакълыгъы 500—1000 м, кючлю тубанда неда къумлу боранда 100 метрге неда андан азгъа тюшерге болады.
## Къайнакъла
* *Хромов С. П.* Метеорология и климатология. Ленинград.— 1968 г.
Демократ партия (АБШ)

**Демократ партия** (ингил. *Democratic Party*) — американ сол орталыкъ либерал политика партия. АБШ-да Республикан партия бла бирге эм уллу партия. АБШ-ны эм къарт партиясы. Официал болмагъан символу - эшек, официал болмагъан бояуу - кёк.

## Белгиле
Республикан партия (АБШ)

**Республикан партия** (ингил. *Republican Party*) — американ онгчу консерватив башчылыкъ этген партия. АБШ-да Демократ партия бла бирге эм баш партияладан бириси. Башха аты — Уллу къарт *партия* (ингил. *Grand Old Party*, *GOP*). Партияны официал болмагъан символу — пил, официал болмагъан бояуу — къызыл. 

Республикан партияны ишлеген АБШ-ны президенты — Дональд Трамп (2025 джылны 20 январдан) 

## Белгиле
Дональд Трамп

**Дональд Джон** **Трамп** (ингил. *Donald John Trump*; туугъан 1946 джылны 14 июньда, Куинс, Нью-Йорк, АБШ) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, сатуу алуу ишчи  эмда миллиардери. 45-чи (2017—2021) эм 47-чи (2025 джылны  20 январьдан) АБШ-ны президенти.

## Белгиле
Денвер

**Денвер** (ингил. *Denver*; /ˈdɛnvər/; Арапахо: Niinéniiniicíihéhe'), официал аты — **Денвер** **шахар эмда округ** (ингил. *City and County of Denver*) —  АБШ-ны Колорадо штатны эм уллу шахары эм ара шахары, эмда штатны ичинде адам саны бла экинчи болгъан Денвер округну арасыды.

## Белгиле