open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Грек алфавит

**Грек [[алфавит]]де** 24 хариф барды.

Буруннгу грек алфавитде аны тышында:  (дигамма),  (сан),  (коппа),  (сампи) харифледа хайырланнгандыла. Дигамма *къысха у* харифни бергенди, коппа — *к*, сампи — *с*. Бу харифле грек алфавитге финикий алфавитден келгендиле. Анда ала семит тиллеге энчи болгъан тауушланы бергендиле. Классика грек алфавитде къуру санлада хайырланнгандыла (сан магъананы тутхан белгиле кибик).

Грек джазма, грек тилни тышында урум тилдеда хайырланнганды, бу тил тюрк тиллени къыпчакъ-къуман тюб къауумуна киргенди. XX ёмюрге дери — Грецияны славян диалектлеринде да хайырланнганды.

## Харифле

### Эски харифле

Тюбюнде берилген харифле классика грек алфавитге кирмейдиле, алай а аланы ючюсю (дигамма, коппа, сампи) санланы грек алфавит джазылыууну системасында хайырланнгандыла, экиси уа (коппа и сампи) бусагъатха дерида хайырланадыла (дигамма византия заманда стигмагъа алмашдырылгъанды). Бир-бир архаик грек диалектлерде бу харифлени тауушш магъаналарыда болгъанды.

***** Арт кёзюуге дери Юникодда болмагъанлары себебли, бу символла компьютерлени асламысында терс кёрюнедиле:
*  («памфилий дигамма») кириллицадагъы **И и** харифча болургъа керекди
*  («хета») кириллицадагъы **Н н** харифни сол джарымы кибик
*  («коппа») кирилличада баш онг джаны болмагъан **Ч** кибик
*  («архаик сампи») кириллица **Т т** , къабыргъаларында энишге тартылгъан штрихлери бла

### Башха тилле ючюн хайырланнган харифле

Грек алфавит грек тилден башха тилледе хайырланса, ол тилде болуб, грек тилде болмагъан тауушланы белгилер ючюн къошакъ харифле киргизилгендиле. Заман бла бу болумда джангы алфавитле къуралгъандыла, сёз ючюн, этруск, копт неда кириллица. Бир-бирледеде уа алфавит грек алфавитлей къалгъанды, къошакъ харифле уа кенгертилген грек алфавитни харифлери кибик къаралгъандыла.

## Грек харифлени кирилл транслитерациясы

## Илмулада хайырланыу

* Астрономия: илкерледе эм джарыкъ джулдузланы белгилеу.
* Математика: тюрлениучюлени, коэффициентлени, константаланы, ишлемлени (сёз ючюн, суммалашлдырыу — Σ).
*: Геометрия: мюйюшлени, джассылыкъланы, бир-бирде фигураланы белгилеу.
* Физика: кёб тюрлю физикалыкъ ёлчемлени, константаланы белгилеу
* Химия: бир-бирде грек харифле органика биригиулени номенклатураларында хайырланады.

## Сейир фактла

СССР-ни греклилери 1920—1930 джыллада къысхартылгъан грек алфавитни хайырланнгандыла, анда η, ξ, ς, ψ, ω харифле болмагъандыла. Бу алфавитде газетле эмда китабла басамаланнгандыла.

## Белгиле

## Джибериуле

* греко-орус транслитерация
Тамил тил

**Тамил тил** () — дравид тилледен эм къыбыладагъыды. Бу тилде къыбыла Индияны халкъы сёлешеди. Аны тышында тамил тилде Цейлон айрымканны шималындада сёлешедиле.

Тамил Надуда миллетчиликни айныгъаны себебли, тамил тилни сёзлюгю, алгъаракъ кёб санда болгъан индоарий тилледен келген сёзледен ариуланнганды. Андан сорада, тамил тилде бек бай 2300 джыллыкъ адабият барды эмда бу тил классика тилге саналады.

Тамил тилни европачы тинтиучю болуб, биринчи немец миссионер Бартоломей Цигенбальг болгъанды, ол XVIII ёмюрде бу тилни грамматикасы бла сёзлюгюн джазгъанды.

Тамил тил талай джерде официал тилге саналады:

* Индияда,Тамил-Наду штатны официал тили болады.
* Шри-Ланкада
* Сингапурда бу тилде индус халкъны асламы сёлешеди.

Малайзияда тамил тилде индусланы уллу кесеги сёлешеди. Аны тышында тамил тилде Кенияны къыбыласында да сёлешедиле.

Къарачай-малкъар тилге (орус тилни юсю бла) тамил тилден «катамаран» (கட்டு மரம்) сёз киргенди, кёчюрмеси «бир-бирине байланнган тёнгертке» болады.
## Джазма

Кесини энчи джазмасы барды.

## Белгиле
1519 джыл

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле
* 2 май — Леонардо да Винчи ёлгенди, белгили итальян суратчы (скульптор, архитектор) эмда алим
1607 джыл

## Болгъан ишле
* 14 май — Джон Смит АБШ-ни территориясында биринчи дайым ингилиз джерлешимни тамалын салгъанды.

## Туугъанла

## Ёлгенле
1729 джыл

## Болгъан ишле

## Туугъанла
* 2 май — Екатерина II туугъанды, Россияны императрицасы

## Ёлгенле
1778 джыл

## Болгъан ишле

## Туугъанла
30 ноябырьда — Андрес Гуакурари - Къыбыла Американы аскер башчы, аргентинаны аскер генералы, аргентинаны провинцианы губернатору.

2 сентябрда — I Людовик Бонапарт, I Наполеонну къарнашы, III Наполеона атасы; 1806 - 1810 джыллада Голландияны короллу.

## Ёлгенле
1810 джыл

## Болгъан ишле
* 18 сентябрь — Сантьягоны шахар советы испан губернаторну къоратыб властьны Матео де Торо Сомбранону хунтасына берди. Чили испаниядан эркинлик алды.

## Туугъанла
22 февраль — Фредерик Шопен

## Ёлгенле
1827 джыл

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле
26 март — Людвиг ван Бетховен
1849 джыл

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле
17 октябрь — Фредерик Шопен
1926 джыл

## Болгъан ишле
* 26 апрельде Къарачай автоном область къуралгъанды.
* Уллу Британия бла британ иеликлени премьер-министрлерини конференциясында Бальфурну Декларациясы къабыл этилгенди, анда Уллу Британия бла доминионланы «тенг статуслары» болгъаны, аланы бири бирине бойсунмагъаны, алай а барысы да Коронаны сыйын кёргенлери эмда Британ Миллетлени Биригиуюне къошулуулары бла бирикгенлери бегитилгенди.
## Туугъанла

## Ёлгенле
1935 джыл

## Болгъан ишле
* 2 май — СССР бла Франция бири-бирине болушууну юсюнден кесаматха къол салгъандыла

## Туугъанла

## Ёлгенле
1941 джыл

## Болгъан ишле
* 12 май — Конрад Цузе публикагъа биринчи компьютерни танытханды

## Туугъанла

## Ёлгенле
1944 джыл

## Болгъан ишле
* 18 май — Кърымдан кърым татарланы депортациясы башланнганды.

## Туугъанла

## Ёлгенле
1945 джыл

## Болгъан ишле

* 8 май (23:01 CET) — Германияны шартсыз капитуляциясы. Уллу Ата Джурт къазауатны бошалыуу

## Туугъанла

## Ёлгенле
1939 джыл

Ыйых кюнде башлагъан григориан орузлама бла 1939 джыл.
## Болгъан ишле
Бу джылда Экинчи дуния къазауат башлады. 

* 7 января – Француз физик Маргерит Перей ахыр табигъатда табылгъан франций химия элементни табады.
** Сальвадорну Национал джыйылыу диктаторгъа генералгъа Максимилиано Эрнандесу Мартинесгъе экинчи сайлау болджалгъа конституциягъа тюзетиуну къабыл этди.

## Туугъанла
1 январда – Али Махди Мухаммад, сомалий политики эмда 4-чю Сомалийны президенти. 

## Ёлгенле
1955 джыл

## Болгъан ишле
* 2 май — Индияны парламенти, адамны кастасы ючюн дискриминацияны джасакъ этген, законну къабыл этгенди

## Туугъанла
12 Апрель  —  Лайпанланы Аппасны джашы Билал - къарачай-малкъар поэтди, Къарачай-Черкес республиканы халкъ поэтиди, СССР-ни джазыучуларыны союзуну члениди, Норвегия королевствону джазыучуларыны союзуну члениди.

## Ёлгенле
1957 джыл

## Болгъан ишле
* 2 май — Къыбыла Африкада британ гимнни миллет гимн халда хайырланыуу джасакъланнганды.

## Туугъанла

## Ёлгенле
1992 джыл

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле
* 6 май — Марлен Дитрих, белгили немец эмда американ киноактриса, джырлаучу
1993 джыл

## Болгъан ишле

## Туугъанла
### Февралда
* 12 февралда — Дженнифер Стоун, американ театорну, кинону эмда сёлешдириюну актрисасы.
* 19 февралда
** Мауро Икарди, аргентинаны футболисти;
** Виктория Джастис, кинону, телевиденияны эмда сёлешдириюну актрисасы, джырлаучу эмда модель.
* 28 февралда — Эммили де Форест, данияны джырлаучу, Евровидения конкурсну хорлагъаны.

## Ёлгенле
1994 джыл

## Болгъан ишле
* 24 июлда Кариб къралланы ассоциациасы Картахена шахарда (Колумбияда) къуралгъанды.

## Туугъанла
* 11 апрель Дакота Блю Ричардс, Уллу Британияны актрисасы.

* 12 апрель Сирша Ронан, Ирландияны актрисасы.

## Ёлгенле
1997 джыл

## Болгъан ишле
* 2 май — Тони Блэр () Уллу Британияны биринчи-министри болгъанды.

## Туугъанла
### Февралда
* 1 февралда — Пак Чжихе, къыбыла корейяны джырлаучу, Twice группаны къатышхан.
* 2 февралда — Кэмерон Бортуик-Джексон, ингилиз футболист, Бертон Альбионну къоруулаучу.
* 10 февралда
** Лилли Кинг, американ джюзюучю.
** Хлоя Грейс Морец, американ актриса эмда модель.

## Ёлгенле
1999 джыл

## Болгъан ишле
* 2 май — Эверестде, 1924 джылда тас болгъан, Джорджа Ли Мэллори альпинистни ёлюгю табылгъанды.

## Туугъанла

## Ёлгенле
Журналистика

**Журналистика** — бусагъатда магъаналы болгъан фактланы, багъаланы эмда комментарийлени джыйылыуун хайырланыб, социал къауумланы дуниягъа къарамларын, ангыларын актуализациясыды. Кёбчюлюк информацияны мадарларыны (КИМ) полисистемасыны бир кесегиди, ол демек джамагъатды кёб функциялы институтларына киреди, сёз ючюн басма, телевидение, радио, интернет кибик.

Джамагъат излемлени къарамындан, журналистика илму-практикалыкъ билимни бир къауумун кёбчюлюк ангыгъа алдырырыуду.

Журналистикада эки баш агъым барды - тинтиучю журналистика эмда излеучю журналистика. Тинтиучю журналист, кёбюсюне ачыкъ билги къайнакъла бла ишлейди, излеучю уа хар кимгеда белгили болмагъан, джабыкъ информация бла хайырланады. Демократ къраллада излеучю журналистлеге «демократияны эгерлери» дейдиле.

**Журналистика-илму** — суратлау, культурологиялыкъ, тарих, социологиялыкъ эмда башха дисциплиналаны системасыды, журналистиканы джамагъатда орнун тинтеди.

**Журнализм** — журналистни КИМ-ни кенг спектринде социологиялыкъ ишлемнини бир тюрлюсюдю. Аллында журналистика къуру басма бла чекленнгенди (газет-журнал журналистика), артдан кёбчюлюк информацияны джангы мадарлары чыкъгъаны бла радио и телевидение да къошулгъанды, XX ёмюрню ахырына уа интернетде да чыкъгъанды журналистика.

## Джибериуле

* «Заман» газет
* «Къарачай» газет
Газет

**Газет** (, ) — эм азында айда бир кере чыкъгъан, дайым аты болгъан, басмаланнган кёзюулю чыгъармады. «Газета» сёз ууакъ итальян темир ачханы атынданды —  (*гасета*). XVI ёмюрде хар кюн сайын хапарлары болгъан къагъытны окъулгъаны ючюн бир *гасета* тёлегендиле, эм ууакъ ачха. Ачханы аты чакъынджикден чыкъгъанды (), ол ачханы юсюнде чакъынджикни сураты басылгъаны себебли.

## Газет жанрла

Басманы баш функциясы — информация, билим бериу, джамагъат оюмну къурау — белгили жанр шекилледе кеслерин табадыла.

Жанрланы хайырланыуу алгъа бурун джамагъат-политика болум бла байламлы эди. Сёз ючюн Экинчи дуния къазауатны аллы бла совет журналистикада баш жанргъа очерк саналгъанды. Ол заманны белгили журналисти Семен Нариньянини эсгериулерине кёре «Комсомольская правда» газетде 1930 джыллада очерк бир номерли жанр болгъанды. «Бир-бирде бир номерде эки-юч очерк басмаланнганы бола эди. Экинчи бетде урунуу очерк, ючюнчюде — этикалыкъ, ахыр бетде уа — спорт неда илму очерк». Ол заманны газетлеринде окъуу, джарыкълау, билим бериу материалла ауурлукъ этгендиле. Джаш къралны инсанлары къараны джангы таный башлагъандыла, билимлеге узалыб, джангы затланы билирге талпыгъандыла, газетле да заманны ол излемлерин толтурургъа кюрешгендиле.

Бюгюн а уа болум башхады: уллу жанрла газетлени бетлеринде аз чыгъадыла, ала ыйыкъда бир кере чыкъгъанлагъа, неда журналлагъа кёчгендиле. Ал оруннга информациялыкъ жанрла чыкъгъандыла. Джашауну терклениую басымгъа материалланы бериуюню шекилин да тюрлендиреди. Газетлени кёбюсю ёлчеми уллу болмагъан — 100—120 сатыр — артыкъ сёзсюз, фактла бла толу материалла бередиле.

## Къраллагъа кёре эм магъаналы газетле

### Уллу Британия
* The Daily Mail

### Къазахстан
* «Курсивъ»

### Россия

* «Российская газета»
* «Вечерняя Москва»
* «Московский комсомолец»
* «Московская комсомолка»
* «Московская правда»
* «Новая газета»
* «Новый Взгляд»
* «Коммерсантъ»
* «Общая Газета»
* «Объединённый каталог «Пресса России»»
* «Одесские новости»
* «Одесский листок»
* «Олонецкие губернские ведомости»
* «Орловская правда»
* «Осинское Прикамье»
* «Парламентская газета»
* «Заман»
* «Къарачай»

### АБШ (10 эм уллу газет)
# *[[USA Today]]*
# *[[The Wall Street Journal]]*
# *[[The New York Times]]*
# *[[Los Angeles Times]]*
# *[[Chicago Tribune]]*
# *[[The Washington Post]]*
# *[[New York Daily News]]*
# *[[New York Post]]*
# *[[Houston Chronicle]]*
# *[[The Boston Globe]]*

### Япония
* Asahi

### [[Тюрк]]
* Zaman
* Şalom

## Белгиле

## Литература
* Моисеев В. А. Журналистика и журналисты. К.: Дакор, 2002. — 400 с. ISBN 966-95845-3-1

## Джибериуле

* Интернет-портал «Старые газеты» — эски газетлени материаллары.
* Газета, печатное периодическое издание
* «Къарачай» газет
* «Заман» газет.
Кёбчюлюк информацияны мадарлары

**Кёбчюлюк информацияны мадарлары** (къысхасыча **«КИМ»**, неда — **масс-медиа**) — кёбчюлюк коммуникцияны нюзюр этиб, сёз, сыфат эмда музыкалыкъ информацияны къуралыууну, кёзюулю бериуюню эмда тиражланыууну баджаргъан къуралыш-техника комплексди.

Заманы озгъаны бла масс-медиа «билгилендирген» форматдан бусагъатда «къурагъан», «кёз ачхан» эмда башха эпитетле къуралгъандыла. Къайтарыу байламны механизми айныгъаны бла, ол демек тынгылаучуланы, къараучуланы эмда окъуучуланы кеслерини оюмларыны билдирир мадарлары болуу бла, масс-медиа бир джанлы коммуникациядан чыгъады. Ол себебден КИМ социологияда **кёбчюлюк коммуникацияны мадарлары** деген атны джюрютеди.

Масс-медианы биринчи тинтиучюлерине социологла Пол Лазарсфельд бла Роберт Мертон саналадыла.
Расизм

**Расизм** () — адам расаланы бири-бирине физикалыкъ эмда психологиялыкъ джанындан тенг болмауу тамал болгъан къарамланы джыйымыды. Расизмде расала — «сыйлыла» бла «сыйсызлагъа» юлешинедиле, алагъа кёре «сыйлы» расаны келечилери дуниягъа бийлик этер ючюн джаратылгъандыла.

Башха сёзле бла айтсакъ, бу политикалы концепциягъа кёре адам расала бир-бирлери бла тенг тюлдюле, аланы башха этген бек магъаналы ышанла бардыла. Теориядан практикагъа кёчсе, расизм адамланы дискриминациягъа келтиреди.

Дунияны асламысында расизм айыбланады эмда закон бла джасакълыды.

## Терминни айгъакъланыуу

«Расизм» сёз бирични Ларуссну сёзлюгюнде 1932 джыл тюбейди, эмда «бир раса къауумну башханы аллында огъарылыгъын джакълагъан система» кибик белгилейди. Бусагъатдагъы магъанасыда андан узакъ кетмегенди, алай а политкалы дискурсда бир-бирледе кенгереди, раса огъарылыкъгъа миллет, дин неда башха ышанла къошады.

Раса дискриминацияны бютеу формаларын да къурутууну юсюнден халкъла арасы конвенцияда раса дискриминация былай айгъакъланады:

## Белгиле
Ёмюр (магъаналары)

**Ёмюр**

* Ёмюр — заманны биримиди, 100 джыл
* Ёмюр — номери бла белгили джюзджыллыкъ заман аралыкъды (15 ёмюр, б. э. д. 5 ёмюр,  21 ёмюр), орузлама ёмюр
* Ёмюр (геология)
* Ёмюр — тарих бир зат бла белгили болгъан кёзюу, сёз ючюн, таш ёмюр 
* Ёмюр — кимни боласа да, нени болса да джашаууну узунлугъу
* Ёмюр — бек узун заман, ёмюрлюк
Джангы Дуния

**Джангы Дуния**:
* Джангы Дуния — Американы, европачыла XV ёмюрню аягъында берген, аты.
* «Джангы Дуния» — 2005 джылгъы фильм.
Бетховен, Людвиг ван

**Людвиг ван Бетховен** ( ; 16 декабрь 1770, Бонн, Вестфалия — 26 март 1827, Вена, Австрия) — немец композитор, дирижёр эмда пианистди, «веначы классиклени» ючюсюнден бириди.

Бетховен дуния культурада симфония деген музыка жанрны эм айтылгъан устасыды. Аламат музыкант, дирижёр да болгъанды. Закийлени да закийи Бетховенни чыгъармаларында уллу революциялы талпыныу, адамны ниет кючю кёргюзтюледиле: «Жигитлик симфониясы», «Къууанчлыкъ одасы», тюрлю-тюрлю увертюралары.

Бетховен музыкада соната жанрны да уллу устасы болгъанды. Дунияда эм белгили, эм сыйлы сонатагъа аны «Аппассионатасы» саналады. Ол чыгъармада композитор адамны таркъаймаз кючюн, аны къадар бла тенглешин кёргюзтеди. Жашауу уллу къыйынлыкълада ётген, ахырында сангырау болгъан композитор закийлик кючюн ахыр ууахтысына дери ташламагъанды, таукелликни къажымаулукъну.

## Музыкасыны фрагментлери

* 
* 
* 

## Бетховеннге эсгертмеле

Prague - Ludwig van Beethoven.jpg|Прагада эсгертме къанга
Haus-UngargasseNr5-Tafel2.jpg|Венада эсгертме къанга
Beethoven monument bonn muensterplatz 2008.jpg|Боннда эсгертме
Zentralfriedhof Vienna - Beethoven.JPG|Венада (Австрия) къабыры


## Джибериуле

* Полное собрание сочинений Л. В. Бетховена онлайн 
* Бетховен Людвиг ван — Ноты произведений 
* Бетховен Людвиг ван — Жизнь и творчество 
* Все концерты и сонаты для фортепиано Бетховена в исполнении мастеров 
* Краткое содержание (синопсис) оперы «Фиделио» на сайте «100 опер» 
* От чего умер Бетховен? 
* Музей Бетховена в Бонне 
*
Бетховен (магъаналары)

**Бетхо́вен**:
* Людвиг ван Бетховен — бек белгили немец композитор, дирижёр эмда пианист.
** Иоганн ван Бетховен — Людвиг ван Бетховенни атасы.
* 1815 Бетховен — Кюн системада астероид.
* Бетховен (кратер).
* «*Бетховен*» чам аты бла итни юсюнден фильмле:
# «Бетховен» — 1992 джылгъы фильм, реж. Брайан Левант *([[АБШ]])*
# «Бетховен 2» — 1993 джылгъы фильм, реж. Род Дэниэл *([[АБШ]])*
# «Бетховен 3» — 2000 джылгъы фильм, реж. Дэвид М. Эванс *([[АБШ]])*
# «Бетховен 4» — 2001 джылгъы фильм, реж. Дэвид М. Эванс *([[АБШ]])*
# «Бетховен 5» — 2003 джылгъы фильм, реж. Марк Гриффитс *([[АБШ]])*
* Бетховен (мультфильм).
Шопен, Фредерик

**Фредери́к Шопе́н** (; туугъан аты — **Фридерик Франци́шек Шопе́н**, ; 1 март (башха версиягъа кёре — 22 февраль) 1810, Желязова-Воля эл, Варшаваны къатында — 17 октябрь 1849, Париж) — поляк композитор эмда виртуоз-пианист. Фортепианогъа бек кёп чыгъарманы авторуду.

Польшаны эм уллу композиторуна саналады. Ол аны бла бирге закий пианист да болгъанды. Аны кёп тюрлю чыгъармаларыны ичинде дуниягъа белгили «Ноктюрну» бютюн да сейирликди. Шопенни музыка этюдларын Къулийланы Къайсын да бек сюйгенди. Шопеннге аталып жазылгъан назмусу да барды.

## Медиа

: ***[[Баллада]]лары***

: ***[[виолончель|Виолончельге]] [[соната]]лары***

## Белгиле

## Джибериуле

* Семья и детство Шопена 
* Подробная биография композитора. Разбор его вальсов 
* Биография композитора 
* Монография Изабеллы Хитрик «Лирический дневник Шопена» 
* А.Золотов. Вседневное бессмертье 
* mp3 записи Шопена на сайте ArtOfPiano.ru 
* Frederick Niecks. Frederick Chopin as a Man and Musician. — Plain Label Books, 1888. 
* Classic Cat — Chopin mp3’s 
* Музей Фредерика Шопена в Варшаве. Фото 
*
Шопен (магъаналары)

* Кейт Шопен — американ джазыучу
* Фредерик Шопен — поляк композитор
Штраус, Иоганн (джаш)

**Иоганн Штраус (джаш)** (; 25 октябрь 1825, Вена — 3 июнь 1899, Вена) — австрийли композитор, дирижёр эмда скрипачды.

Иоганн Штраусну сейирлик вальсларын эшитмеген, аланы сюймеген адам жер башында хазна болмаз. Анга «Вальсла патчахы» деп да бошдан айтхан болмазла. Аламат композитор, дирижер – ол «Кёк Дунайда», «Венада чегетни тауруху» дегенча чыгъармаларын жазгъанды. Иоганн Штраус «Биттир», «Чыган барон» дегенча аламат оперетталары бла да белгилиди. Штраус Россейде да кёп кере болгъанды. Аны Павловскда  бардыргъан концертлерини биринде фахмулу музыкант жаш Абайланы Солтанбек да болгъаны белгилиди.

## Медиа

* 

## Джагъыда къарагъыз

* Иоганн Штраус (ата)
* Йозеф Штраус
* Эдуард Штраус

## Джибериуле
* Биография Иоганна Штрауса (сына) 
* Штраус — король вальса 
* Музыка Штрауса 
*  
* Полька «Трик — Трак», Видеозапись с концерта Квартета «Сказ»
Сурахай

Сурахай (, ) деген кийик, балаларын сют бла ёсдюрген, ёсген кырдыкланы, чапыракъланы, кёгетлени ашап кечиннген жаныуарды. Къургъакъда жашагъан жаныуарладан эм бийикди. Африкада Сахараны къум тюзлеринде жашайды. 

## Характеристикасы

Муну тыш кёрюмдюсю дунияда бир жаныуаргъа да ушамайды, ол сют бла ёсген жаныуарланы бек бийигиди: жерден мангылайына дери 5–7 метр бийиклиги барды, ал аякълары, боюну бек узундула. Сурахайны кёзлери къарадыла, кирпиклери къалындыла, къулакълары гитчедиле, иничгедиле, башында эки неда тёрт тери бла жабылгъан мюйюзчюклери барды. Бир-бирлерини мангылайларыны ортасында мюйюзге ушагъан тукъуру болады.

Сурахайны терисини кёп тюрлю тамгъалары болады, алай экисини бирча тамгъалары болгъаны тюбемейди. Альбинос сурахайла бек сейирликлеге саналадыла, ала табийгъатда бек аз тюбейдиле. Жетген сурахай 750 кг тартады, аны эти ашаргъа жарайды. Сурахайла уллу сууладан жюзюп ётедиле, 2 метр бийикликден секирип, бирси жанына ётедиле, алай электричество жипледен а кеслерин сакълаялмайдыла: алагъа тийип, ёледиле.

Сурахайла сагъатха 50 км чабадыла. Суусапха тёзюмлюдюле, тауушсуздула.

Сурахайланы низамлары къатыды. Сурахай сюрюуде гитчеле уллула юйретгенча жашайдыла, гитче уллуну жолун кесип ётмейди. Тамата сурахай башын эм боюнун бирсиледен эсе ёрге кётюрюп жюрюйдю.

Сурахайла жууаш жаныуарла болсала да, сюрюуде кесине таматалыкъ излеген сурахай эриш болгъан нёгерин, боюнун къынгыр этип, башын энишге ийип, мюйюзлери бла къоркъутады. Урушханда, не бек гитчечикле болсала да, мюйюзчюклери магъаналы сауутдула. Душманы андан къоркъмай эсе, артха турмай эсе, жаныуарла имбашларын бирге тиреп, башлары эм боюнлары бла бир бирни тюйюп башлайдыла. Бирде уа тюйюшгенле бири бирин терекге къысаргъа кюрешедиле. Тюйюш 15 минут барыргъа болады, алай бирлери артха бир-эки атлам этсе уа, ол хорланнганнга саналады. Болсада сюрюуде къалады.

## Галерея

Giraffe standing.jpg
Two male giraffes are necking in San Francisco Zoo 4.jpg
Giraffen.jpg
Netzgiraffen - Reticulated giraffe - Giraffa camelopardalis reticulata.jpg
Giraffes at west midlands safari park.jpg
Giraffe Ithala KZN South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG
Two Giraffes.PNG


## Джибериуле

* Жираф на zooclub.ru 
* Сан Диегону зоопаркыны сайтында сурахайланы юсюнден билгиле 
* Сурахайланы юсюнден фактла, фотографияла эмда видео 
* Сурахайланы юсюнден фактла эмда фотографияла
Штраус, Иоганн

**Иоганн Штраус** ( неда *Johann Strauss*):

* Штраус, Иоганн (джаш) (1825—1899) — австрийли композитор, дирижёр эмда скрипач, «вальсланы патчахы».
* Штраус, Иоганн (ата) (1804—1849) — австрийли композитор, дирижёр эмда скрипач, Иоганн Штраус кичини атасы.
Штраус

**Штраус** (, *Straus* неда *Strauss*):

## Штраусла композиторланы династиясы

* Штраус, Иоганн (ата) (1804—1849) — австрийли композитор, дирижёр эмда скрипач.
* Штраус, Иоганн (джаш) (1825—1899) — австрийли композитор, дирижёр эмда скрипач, «вальсланы патчахы», Иоганн Штраусну (атаны) джашы.
* Йозеф Штраус (1827—1870) — австрийли композитор, Иоганн Штраусну (атаны) джашы.
* Эдуард Штраус (1835—1916) — австрийли композитор эмда дирижёр, Иоганн Штраусну (атаны) джашы.

## Бу тукъумну джюрютген башхала

* Аксель Штраус (, 1974 туугъ.) — немец-американ скрипач.
* Давид Фридрих Штраус (, 1808—1874) — немец философ.
* Лео Штраус (, 1899—1973) — чикагочу философ, тамырлары — немецли.
* Оскар Штраус (, 1870—1954) — австрийли композитор.
* Рихард Штраус (, 1864—1949) — немец композитор эмда дирижёр.
* Франц Йозеф Штраус (, 1822—1905) — немец валторнист эмда композитор, Рихард Штраусну атасы.
* Франц Йозеф Штраус (, 1915—1988) — немец политик.
Къытайда культура революция

**Уллу пролетар культура революция** (, къысхартылгъаны — 文化大革命 *Вэньхуа Да Гэмин*, неда 文革 *Вэньгэ*) — 1965 джылны октябырындан башлаб 1975 джылны октябрына дери КъХР-ни тарихинде политика болууланы белгилеген терминди. Ол кёзюу шахар джашауну политизациясы бла, студентле бла ишчилени джорукъсуз къозгъалыулары бла эмда партия башчылыкъда къатышыула бла белгиленнгенди. 

Аны башланыуунда КъКП-ни председатели Мао Цзэдун уллу орун алгънады. Ол кесини къауумуну къарамларын (маоизмни) кърал идеология этер умутда кюрешгенди.

Мао Цзэдун кеси, Культура революицияны башланыуун Яо Вэньюанны 1965 джылны 10-чу ноябрында басмаланнган статьясындан санагъанды. 1966 джылны 8-чи августунда КъКП-ни АК-ини 11-чи пленуму «Уллу пролетар культура революцияны юсюнден» бегим алгъанды:

Буржуазия тюшюрюлсе да, эски экспулатация идеологияны, эски культураны, эски адетлени болушлугъу бла массаланы чачаргъа, адамланы джюреклерин кючлерге кюрешеди. Къарыуун аямай кесини нюзюрюне — реставрация этерге — имтинеди. Буржуазиягъа къаршчыгъа пролетариат аны идеология джанында хар атламына джангы пролетар идеологияны, джангы культураны, джангы адетлени кючю бла урургъа, бютеу джамагъатны тин тюрсюнюн тюрлендирирге керекди. Бусагъатда биз, социалист джорукъну бегитир эмда айнытыр ючюн, аллыбызда, властны къолуна алыб капиталист джолда баргъанланы къаушатыргъа, илмуда реакцион буржуазия «абырайланы» эмда башха экспуталатор классланы орунларын табдырыргъа, билим бериуню тюрлендирирге, адабият бла санатны тюрледирирге, социализмни экономика тамалына келишмеген бютеу затланы тюрлендирирге нюзюр салабыз.

## Белгиле

## Джибериуле

* Культура революцияны 40 джылы 
* Къытайда культура революция 
* Мао, культура бла къазауатда
Аргентина

**Аргенти́на** (), официал аты — **Аргенти́на Респу́блика** ( ) — территориясы бла экинчи (Бразилиядан сора) эмда халкъыны саны бла ючюнчю (Бразилиядан эмда Колумбиядан сора) къралды Къыбыла Америкада.

## Джибериуле

*  
* Русский сайт об Аргентине 
* Портал русскоязычного населения Аргентины
Урдун

**Урдун** (, *Аль-Урдун*), официал толу аты — **Урдун Хашимит Патчахлыгъы** (, *аль-Мамля́ка аль-Урдуни́я аль-Хашими́я*) — Джууукъ Кюнчыгъышда орналгъан араб къралды. Шималда Сирия бла чеклешеди, Иракъ бла — шимал-кюнчыгъышда, Сауд Арабия бла — кюнчыгъышда, Израиль бла — къыбылда эмда Филистин кърал бла — кюнбатышда.

Ара шахары — Амман.

## Белгиле

## Джибериуле

* 
* Иордания и арабские страны 
* Информация об Иордании — промышленность, сельское хозяйство, транспорт, население 
* Иорданияны конституциясы
Сууукъ къазауат

**Сууукъ къазауат** — бир джанындан Совет Союз эмда аны джанлыла бла башха джанындан АБШ эмда аны джанлыланы арасында 1940-чы джылланы ортасындан башлаб 1990-чы джылланы башламына дери баргъан глобал геополитика, экономика эмда идеология конфронтацияды.

## Литература
* 

* 

## Джибериуле

* Холодная война на проекте Хиросима
* Coldwar.ru — «История холодной войны»
* Web-сайт, посвящённый «холодной войне»
* Интервью с историком В. Зубком о холодной войне
* Послевоенный мир в условиях «холодной войны»
* А. С. Орлов «Тайная битва сверхдержав»
* Лавренов С. Я, Попов И. М. «Советский Союз в локальных войнах и конфликтах»
* Россия (СССР) в войнах второй половины XX века
* «КОЛОСС С ГЛИНЯНОЙ ГОЛОВОЙ» НЕСБЫВШИЕСЯ НАДЕЖДЫ Ю.АНДРОПОВА И Д.Устинова
* Директива NSC20/1 — «План Даллеса»
* Джузеппе Боффа «От СССР к России. История неоконченного кризиса. 1964—1994» Глава II: «Биполярный мир»
* Джузеппе Боффа «От СССР к России. История неоконченного кризиса. 1964—1994» Глава IX: «Поражение в холодной войне»
* Группа американских конгрессменов во главе с Хиллари Клинтон предлагает учредить Медаль за победу в холодной войне над СССР
* — Аудио-Слайд. Американские плакаты: как выжить при ядерной атаке
* Холодная война в БСЭ
* Почему ни Рейган, ни Соединенные Штаты не выиграли "холодную войну (интервью с Джэком Мэтлоком)
* В «холодной войне» победили не «звездные войны». Настоящая машина Судного дня, русский ответ на 'звездные войны' и другие тайны советских времен
Къыбыла-Африкан Республика

**Къыбыла-Африкан Республика** (КъАР) (; ) — Африка континентни къыбыла кесегинде орналгъан къралды. Шималда Намибия, Ботсвана эмда Зимбабве бла чеклешеди, шимал-кюнчыгъышда — Мозамбик эмда Свазиленд бла. КъАР-ни территориясыны ичинде Лесото анклав кърал — орналыбды.

КъАР-ни тарихи бла политикасыны эм магъаналы кесеги — къара кёбчюлюк бла акъ азчылыкъны арасында раса конфликтди. Кесини кульминациясына ол 1948 джыл, 1990-чы джыллагъа дери баргъан апартеид режим киргизилген сагъатда, джетгенди. Дискриминациялыкъ законланы кизгизиуюню инициатору Миллет партия болгъанды. Халкъла арасы джамагъатны басымы бла 1990-чы джыллада правительство апартеидни джасакълагъанды эмда политика система ауушханды.

«Джангы КъАР-ге» — «Джанкъылыч кърал» дейдиле — ол терминни Десмонд Туту архиепископ, джангы мультикультуралы эмда мультиэтникалы джамагъатны метафорасы кибик, къурагъанды.

КъАР — ядролу сауутну къураб, алай а кеси унамай къойгъан, къралды.

## Джибериуле

* КъАР-ни правительствосуну сайты 
* КъАР-ни Россия Федерацияда посольствосуну сайты 
* «Вокруг Света» журналны сайтында КъАР-ни юсюнден статьяла бла сюжетле 
* Дмитрий Жуков. Апартеид. История режима 
* КъАР-ни юсюнден 
## Белгиле
Гайана

**Гайа́на** ( ), алгъада **Брита́н Гвиа́на** — Къыбыла Американы шимал-кюнчыгъыш джагъасында орналгъан къралды. Шималда Атлантика океан бла джууулады, кюнбатышда Венесуэла бла чеклешеди, къыбылада — Бразилия бла, кюнчыгъышда — Суринам бла. Къыбыла Америкада континентал кърал болуб, Миллетлени Биригиуюне кирген джангыз къралды.

## Джибериуле

* 
* Гайананы юсюнден информация
Непал

**Непа́л** ( ), **Федерати́в Демокра́т Респу́блика Непа́л** — Къыбыла Азияда Гималайлада орналгъан къралды. Индия бла къыбылада эмда Къытай бла шималда чеклешеди.

Ара шахары — Катманду.

## Сурат галерея

Nepal topo en.jpg|Непалны топография картасы
Un-nepal.png|Непалны картасы
Kathmandu-Basantapur Chowk-16-Palast-2013-gje.jpg|Катманду
Pashupatinath-Vatsala-16-Vatsala Devi-2013-gje.jpg|Pashupatinath
Bhaktapur-Yaksheshvara-140-erotische Schnitzerei-gje.jpg|Bhaktapur
Changu Narayan-Garuda Narayana-20-ost-Dachstrebe-2014-gje.jpg|Changu Narayan
Patan-Palastplatz-58-Degutale-2014-gje.jpg|Patan
Gokyo surroundings-48-Randmoraene-Ngozumpa-Gletscher-2007-gje.jpg|Himalaya
Gorak Shep to Everest Base Camp-80-Khumbu-Gletscher-Fels auf Eis-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Lo Manthang-Tuer-04-2015-gje.jpg|Mustang
Mustang-Tsarang-Lo Manthang-84-2015-gje.jpg|Mustang


## Белгиле

## Джибериуле

* Путешествие по затерянной Долине Мустанга 
* Буддизм Непала 
* Русский путеводитель по Непалу
Къарачай-малкъар джазма

**Къарачай-малкъар джазма** — къарачай-малкъар тилни джазыу системасыды. XX ёмюрде къарачай-малкъар тил ючюн талай алфавит хайырланнганды. 

## Араб алфавит

Къарачай-малкъар тилге араб алфавитни тамалында алфавит 1920 джылда къуралгъанды эмда къабыл этилгенди. Араб алфавитден башхалыгъы — ачыкъ тауушланы белгилеген къошакъ харифле болгъандыла.

## Латин алфавит

Латин алфавит къарачай-малкъар тилге 1924 джыл къабыл этилгенди:

1926 джылда харифлени тизгинлери тюрлендирилгенди эмда , H h, W w харифле къошулуннгандыла.

## Кириллицаны тамалында алфавит

Къарачай-малкъар тилге биринчи кириллицалы алфавит 1924 джыл къуралгъанды, «Харифле» китаб чыгъарылгъанды, алай а официал халда хайырланмагъанды бу алфавит: **А а, Ä ä, Е е, О о, Ö ö, Ы ы, И и, У у, Ӱ ӱ, К к, Қ қ, Г г, , Х х, , Н н, Ң ң, П п, Л л, Т т, Д д, Ж ж, С с, З з, Ч ч, Ш ш, Б б, Р р, Ф ф, М м, В в, Ц ц, Ю ю, Я я, ь, й**.

Официал халда кириллицалы алфавит  1936 джыл къабыл этилгенди. Аны къурмына орус алфавитни бютеу харифлери киргендиле, дагъыда диграфла: **Гъ гъ, Къ къ, Нг нг.**

1961—1964 джыллада башха алфавит хайырланнганды: диграфла джасакъланнгандыла, алай а **Ғ ғ, Ө ө, Җ җ, Қ қ, Ң ң, Ў ў, Ү ү, Һ һ** харифле къошулгъандыла. Андан сора алфавит, дагъыда бир реформаны ётюб, бусагъатдагъы халгъа келгенди:

**Дж дж** хариф Къарачай-Черкесияда хайырланады. Дагъыда Къарачай-Черкесияда 1970-чи джыллагъа дери **Ў ў** бла **Нъ нъ** (**Нг нг** харифни орнуна) харифле хайырланнгандыла, алай а тилни Къарачай-Черкесияда бла Къабарты-Малкъарда джюрюген вариантларын унификация этер умутда, бу харифле къоратылгъандыла.

2012 джылда лингвистле 1961 джыл алифбагъа къайтарыргъа белим алгъандыла. 40 харф анда барды:

Бу бегим джашаугъа толмагъанды.

## Алфавитлени тенглешдириу таблица

Алфавитлени тенглешдириу таблица:

## Белгиле
1453 джыл

## Болгъан ишле

* 29 май — II Мехмед  Константинополь шахарны кючлегенди (бусагъатдагъы Стамбул).

## Туугъанла

## Ёлгенле
1489 джыл

## Болгъан ишле

## Туугъанла

29 май — Мимар Синан, Османлы къралда баш архитектор.

## Ёлгенле
1223 джыл

## Болгъан ишле
* 31 май — Монголланы Европагъа биринчи джюрюшлери: Калкада сермешиу.

## Туугъанла

## Ёлгенле
Мэйдзи реставрация

, дагъыда **Мэйдзи Исин** неда **Мэйдзи Революция ** кибик белгилиди, — Японияны социал эмда политикалыкъ системасында терен тюрлениулеге келтирген, бир-бири ызындан «сынджыр» халда келген болуулагъа айтылады. Тёртджыллыкъ кёзюуню баргъанды — 1866-1869 джыллада, ол кёзюуге Эдо кёзюуню ахыр джыллары бла Мэйдзи кёзюуню ал джыллары киргенди. Мэйдзи реставрация Японияны кюнбатыш къраллагъа ачылыуундан сора болгъанды.

1866 джыл Сацума бийликни башчысы Сайго Такамори бла Тёсю бийликни башчысы Кидо Такаёсини арасында альянс къуралады, андан башланады Мэйдзи реставрация. Бу эки алчы император джанлы болгъандыла. Алгъын бу эки бийлик бир-бирине къаршчы болгъанды. Аланы альянслары Сакамото Рёманы болушлугъу бла къуралгъанды, баш нюзюрю Токугава сёгунатны (бакуфу) аудуруу эмда императорлукъ властны орнуна салыу болгъанды.

Бакуфу правительствону оноуда турууу официал болуб 1867 джылны 9-чу ноябрында бошалгъанды. Ол заманда Токугава тукъумдан 15-чи сёгун, Токугава Ёсинобу, «кесини оноу хакъларын Императоргъа бергенди» 10 кюнден кеси да отставкагъа кетгенди. Ёсинобуда власть къалса да, буду «реставрацияны» тамыры.

Кёб турмай, 1868 джылны январында Босин къазауат башланнганды. Тоба-Фусимиде сермешиуде Сацума бла Тёсю бийликлени аскери алгъыннгы сёгунну аскерин дженгеди, бу хорлам, императоргъа Ёсинобудан бютеу властны сыйырыргъа мадар береди. Къазауат 1869 джылны майында бошалгъанды. Аны бла бирге Мэйдзи реставрацияны кёзюую да бошалады.

Мэйдзи реставрацияны алчылары аланы болушлукълары бла Японияда имераторлукъ оноуну орунуна келиуюн баямлагъандыла. Алай а кертиликде алай болмагъанды — власть Токугава сёгунатны правительствосундан, аланы хорлагъан дайме олигархланы къолларына тюшгенди. Бу олигархла асламысы бла Сацума (Окубо Тосимити) эмда Тёсю провинцияладан болгъандыла.

## Мэйдзи реставрацияны алчылары

Мэйдзи реставрация Японияда императорлукъ оноуну орунуна келтиргенди, аны башчыларыны талайы кечирек Япониягъа премьер-министр болгъандыла.

* Окубо Тосимити (1830—1878)
* Кидо Такаёси (1833—1877)
* Сайго Такамори (1827—1877)
* Ивакура Томоми (1825—1883)
* Ито Хиробуми (1841—1909)
* Курода Киётака (1840—1900)
* Мацуката Масаёси (1835—1924)
* Ояма Ивао (1842—1916)
* Сайго Цугумити (1843—1902)
* Ямагата Аритомо (1838—1922)
* Иноуэ Каору (1835—1915)
* Сайондзи Киммоти (1849—1940)

## Эсеблери

Мэйдзи реставрация Японияны индустриализациясын къызыулашдыргъанды, 1905 джылда Япония дунияны деу къралларыны бири болгъанды.

## Литература

* Beasley, W. G. *The Rise of Modern Japan: Political, Economic and Social Change Since 1850.* St. Martin’s Press, New York 1995.
Француз революцияла

**Францу́з револю́цияла** — Францияны кърал эм джамагъат джарашдырылуунда 1789-1958 дждж. талай тамал эм терк  переворотну атды. Орта халда бир француз революцияны башхадан 19 джыл айыргъанды.
 
Россия историографияда адетге кёре французм революциялагъа саналадыла:

* **[[Уллу француз революция]] [[1789]]—[[1794]] дждж.**, абсолютизмни къурутханды.
* **[[Июль революция]] [[1830]] дждж.**, Карла X король кетерилгенди эмда тахха Луи-Филиппа I олтургъанды.
* **[[Францияда 1848 джылда революция|Февраль революция]] [[1848]] дж.**, Луи-Филиппа I король кетерилгенди эмда Экинчи республика къуралгъанды.
* **[[Сентябрь революция]] [[1870]] дж.**, Ючюнчю республика къуралгъанды.

Аладан сора да Францияда кърал эм джамагъат джарашдырылуунда башха тамал эм терк переворотла болгъандыла:

* **[[18 брюмерде переворот]]** (9 ноябрь 1799 дж.), Директория властсыз къалгъанды эмда Наполеон Бонапарт башчылыкъ этген джангы болджаллы правительство къуралгъанды.
* **[[Бурбонланы реставрациясы]] [[6 апрель]] [[1814]] дж.**
* **[[Плебисцит]] [[2 декабрь]] [[1852]] дж.**, Луи Наполеон Бонапарт (Наполеон III) башчылыкъ этген конституцион монархия къуралгъанды.
* **[[Париж коммуна]] [[1871]] дж.
* **Переворот 10 июль 1940 дж.**, [[Петен, Анри Филипп|Маршал Петен]] властха келгенди.
* **Референдум 13 октябрь 1946 дж.**
* **Референдум 28 сентябрь 1958 дж.''', джангы конституция къабыл этилгенди,Шарль де Голль Бешинчи француз республиканы биринчи президенти баямланнганды.

## Дагъыда къарагъыз

* Францияны тарихи
* Революцияла бла къозгъалыуланы списогу
Москва (магъаналары)

**[[Москва]]** — федерал магъаналы шахарды, Россияны ара шахарыды, Россия Федерацияны субъектиди.
Тюбюнде берилгенле кёбюсюне Москваны аты бла аталгъандыла, шахар кеси уа Москва сууну аты бла аталгъанды.

## География

### Россияда
* Москва (Киров область), Киров область, Верхошижем район (эл).
* Москва (Псков область), Псков область, Порхов район (эл)
* Москва (Тверь область), Тверь область, Пенов район (эл)
* Новая Москва (эл) — Приморск крайны Шкотов районунда элди. 
* Новая Москва (Брянск область) — Брянск областны Красногор районунда посёлокду.
* Новая Москва (Тёбен Новгород область) — Тёбен Новгород областны Лукоянов районунда посёлокду.
* Красная Москва (Тверь область), Тверь область, Пенов район, (эл)
* Менеуз-Москва, Башкортостан Республика, Бижбуляк район (эл).
* Москва (суу) — суу, Оканы сол джетеги (Итилни бассейни).

### Башха къраллада

* Москва (Польша) — Польшада эл.
* Москва (Индия) — Индияда эл.
* АБШ-де талай джерлешим  (окъулгъаны: Москоу) атны джютютеди.
* Гентни къатында  шахарчыкъ барды.

## Башха затла бла объектлени энчи атлары

* Москва (бассейн) — Москвада бассейн, Къутхарыучу Хустосну Клисасыны орнунда 1994 джылгъа дери тургъанды.
* Москва (журнал) — СССР бла Россияда литература журнал.
* Москва (лодочный мотор) — къайыкъ моторланы маркасы.
* Москва (одеколон) — одеколонну маркасы.
* Москва (футбол клуб) — бусагъатда Россияны футболдан чемпионатында ойнамагъан, футбол клуб.
* Москва (фотоаппаратура) — совет ортаформат фотоаппаратланы сериясы.
* 787 Москва — Кюн системада астероид.
* Торговый Дом Книги «Москва» — Москвада китаб тюкен.
* Москва (суу кемелени типи) — суу кемелени юйюрю, «суу трамвайла».

### Кинотеатрла

## Санатда

### Музыка

* «Moskau (Rammstein)» — Rammstein къауумну джыры.
* «Moskau (Dschinghis Khan)» — «Чингисхан» атлы немец къауумну 1979 джылдан джыры.
* «Москва (Монгол Шуудан)» — Монгол Шуудан къауумну Есенинни назмуларына джыры.
* «Москва (альбом)» — «Глюк'Oza» атлы россиялы поп-группаны джыры. 

### Кино

* Джангы Москва (фильм) — 1938 джылгъы комедия, СССР.
* Москва (фильм) — 2000 джылгъы фильм, Россия.

### Архитектура

## Башха

* Москва (карт комбинация) — карт комбинация (преферанс ойнагъанда — 2 туз прикупда, буру ойнагъанда — 3 туз, буркозёл ойнагъанда — 4 туз).
* Московия (рейхскомиссариат) — Ючюн рейх хорласа къураллыкъ болгъан регион.
* Москва — Москва патчахлыкъгъа айтадыла бир-бирде.

## Белгиле
Москва (гостиница)

* «Москва» — Москвада гостинице.
* «Москва» — Санкт-Петербургда гостиница.
* «Москва» — Сочиде гостиница.
1099 джыл

## Болгъан ишле
* 7 июнь — Биринчи къачлы джюрюш: къачлыла Иерусалимни къуршоулагъандыла.
## Туугъанла

## Ёлгенле
1494 джыл

## Болгъан ишле

* 7 июнь — Испания бла Португалия Джангы дунияны Тордесильяс кесамат (*суратда*) бла юлешгендиле.

## Туугъанла

## Ёлгенле
Шакай уллу Хаджи

**Шакай уллу Хаджи** (туугъан аты — **Боташланы Шакай**; 1895 джыл,Хурзукъ Уллу Къарачай,) —  устаз Накшбандия тарикатны. Шакай Уллу тарикатны салганы, Накшбандия такрикатны бутагъын.
## Джашауу
Шакай уллу шейхны атасы мал бла, къош бла байламлы болады. Аны иги-танг малы-къошу болуб, нёгер керекли болуб да инджиледи. Аны уа къуру джагъыз бир джашы болду -  Шакай уллу Хаджи. Атасы да кесине мал нёгер этер ючюн, сакълаед къачан джашы уллу болукъту. Алай а Шакай уллу Хаджи атасына багъалы болса да, ол умут этгенча, Хаджи анга нёгерлик эталмайды. Шакай уллу Хаджи уа, дин джолну сайлайды. Джашлай огъуна аны къайгъысы къуру дин, адамланы да кеси баргъан джолгъа тартхан, ислам джолгъа тюзетген болады.
Шакай уллу Хаджи кесине дин тенгле, нёгерле къурайды. ала агша джуукъ бла тенг болалла. Къоркъуулу заман болса да, джер-джерде, эл-элде ала бла джыйылыб зикир этиб айляныб турганелле. 1935 джилда тутулуб тас болгъанед. Аны мюридле ол ёлмегенди деб туралла. Динни къыин заманлада Къарчайда ол келикти деб аны сакълайля.

## Окъуу
Окъунуу шейх Шакай уллу Хаджи алады Кенделенде медреседе.
## Шакай уллу Хаджи тарикаты
Кеб сохтала алыб шейх Шакай уллу ачты тарикатны. Бу сагъаттада  аны тарикаты джийылады Усть-Джегута шахарда.
## Джибериуле
*  Эбзеланы Абу-Юсуф: Боташланы Шакай улу Хаджи
Москва (кинотеатр)

* «Москва» — Вильнюсда кинотеатр.
* «Москва» — Кемеровода кинотеатр.
* «Москва» — Одессада кинотеатр.
* «Москва» — Санкт-Петербургда кинотеатр.
Москва (кеме)

**Москва́** — талай кемени атыды.

### Корабли
* «Москва» — орус флотну линей кемеси, 1715 джыл суугъа ийилгенди.
* «Москва» — орус флотну линей кемеси, 1750 джыл суугъа ийилгенди.
* «Москва» — орус флотну линей кемеси, 1760 джыл суугъа ийилгенди.
* «Москва» — эскадра миноносецлени лидери, 1934 джыл суугъа ийилгенди.
* «Москва» — СССР-ни АТК-ны Къара тенгиз флотуну къайыкъ къаршчы крейсер-вертолётоносец, 1123 проектни баш кемеси.
* «Москва» — РФ-ни Къара тенгиз флотуну флагманы, ракеталы крейсер, 1164 проектни баш кемеси, алгъада — «Слава».

### Ледоколла
* «Москва» — дизель-электрика ледокол, суугъа 1960 джыл ийилгенди.
* «Москва» — дизель-электрика ледокол, суугъа 2007 джыл ийилгенди.

## Дагъыда къарагъыз
* Москва (суу кемелени типи)
Лондон

**Ло́ндон** ( , ) — Уллу Британия бла Шимал Ирландияны Бирлешген Королевствосуну эмда Ингилизни ара шахарыды, Британ айрымканлада эм уллу шахарды. Мегаполисни майданы 1706,8 км² чакълы бирди. Халкъы — 8 млн адам. Халкъыны саны бла шахар дунияда 21-чи орунну алады, Европада — 2-чи (Москвадан сора), Европа Бирликде бла Уллу Британияда уа — 1-чи.

Лондон нуль меридианда орналыбды, аннга дагъыда гринвич меридиан дейдиле (ётген районуну аты бла).

Эки ара району: Сити (шахарны ишчи аралыгъы) эмда Вестминстерди (административ аралыгъы).

## Суратла


Image:Oxford.street.london.arp.jpg|Оксфорд-стрит
Image:Millennium.bridge.crossingit.london.arp.jpg|Миллиениум-бридж
Image:London Eye and Horse Guards from St. James's Park.jpg|Лондонну чархы
Image:Big.ben.closeup2.london.arp.jpg|Биг-Бенни сагъатлары
Image:Victoria.memorial.london.arp.jpg|Виктория королеваны эсгертмеси 
Image:Winston Churchill statue in London.jpg|Уинстон Черчиллге эсгертме
Image:London.bankofengland.arp.jpg|Ингилизни Банкы
Image:Monument.great.fire.of.london.fullview.arp.jpg|Уллу Ёртеннге (1666) эсгертме
Image:Trafalgar Square.jpg|Трафальгар майдан
Image:Vicandal-sm.jpg|Виктория бла Альбертни музейи
Image:Kew gardens greenhouse.JPG|Короллукъ Ботаника Терек Бачханы оранжереясы
Image:Green.park.tube.london.arp.jpg|Лондонну метрополитени
Image:English-telephone-box.JPG|Къызыл телефон будкала
Image:Towerbridge2.jpg|Тауэр кёпюр
Image:Houses.of.parliament.overall.arp.jpg|Парламентни мекямыны кёрюмю
Image:London from above MLD 051002 001.jpg|Лондонну панорамасы


## Джибериуле

* Шахарны официал сайты
* Би-Би-Си-ни сайтында Лондонну бети
* Лондонну миллетлерини картасы
* Лондонну динлерини картасы
* «Лондон ючюн транспорт» муниципал организацияны официал сайты
* Лондонну метросуну официал сайты
Корей Халкъ-Демократ Республика

**Корей Халкъ-Демократ Республика** (), **КъХДР**, **Шимал Корея** — Кюнчыгъыш Азияда Корей джарымайрымканны шимал кесегинде орналгъан къралды. Шималда Къытай бла чеклери барды, шимал-кюнчыгъыда — Россия бла. Къыбылада Корея Республика бла чеклешеди, эки къралны демилитаризация этилген зона айырады. Кюнбатышда Сары тенгиз бла джууулады, кюнчыгъышда — Япон тенгиз бла. Ара шахары — Пхеньянды.

КъХДР, 1948 джылны 15 августунда Корея Республика баямланнгандан сора, 1948 джылны 9 сентябрында совет оккупация зонаны территориясында халкъ-демократ къралча къуралгъанды. Къралны официал идеологиясы чучхени идеяларыды. Бу идеологияны къургъанлы Ким Ир Сен бла Ким Чен Ирдиле, ала аны «эсини фокусунда адам болгъан философия идеология» деб ачыкълайдыла. Власть Кореяны урунуу партиясыны къолундады, партияны башчысы Уллу Тамада Ким Чен Ынды.

## Географиясы
Корей Халкъ-Демократ Республика Корей джарымайрымканнда орналыб кюнчыгъышда Япон тенгиз бла, кюнбатышда Сары тенгиз эмда Корей богъаз бла джуулады. Къралны майданы — 120 540 км².

Къралны территориясы кёбюсю таулу кёб ёзенле бле кесилген рельефы барды. Шималда Маньчжур-Корей тау системагъа кирген Шимал-Корей таула кёлтюрюлюб турадыла эмда Кюнчыгъыш-Маньчжур тауладан Ялуцзян эмда Туманлы суула бла айырыладыла. Маньчжур-Корей тау системада КъХДР-ны эмда бютейлеу Корей джарымайрымканны эм мийик джер орналады — Пэктусан вулкан (2744 м). Япон тенгизни шимал джагъасында Хамгён сырт эм мийик джер бла Кванмобон тау (2540 м) тартылады. Хамгён сырт бла Пэктусан вулкан бла арасында Кэма сыртлыкъ орналады.

## Административ бёлюнюу
Къралны территориясы 9 провинциалагъа (*то*, кор. 도?, 道?), тюз бойсунулгъан - ара шахар Пхеньян эмда (*чикхальси*, 직할시, 直轄市) энчи статус болгъан Расон, Кэсон эмда Нампхо. (*тхыкпёльси*, 특별시, 特別市) шахарлагъа бёлюнеди.

### Шахарла
КъХДР-де 28 джерлешимни шахар статусу барды. Къралны ара шахары эмда эм уллу шахары Пхеньянды, ол энчи биринчи дараджаны административ ёлчени къуралады (*чикхальси*).

## Белгиле
Корея Республика

**Корея Республика** (  *тэха́н мингу́к*) — Кюнчыгъыш Азияда Корей джарымайрымканны къыбыла кесегинде орналгъан къралды. Къралны официал болмагъан, прессада кёб хайырланнган, аты — **Къыбыла Кореяды**.

Корея Республика 1948 джылны 15 августунда американ оккупация зонаны территориясында баямланнганды.

## Белгиле
1325 джыл

## Болгъан ишле
* 14 июнь — 21 джылдагъы Ибн Баттута (*суратда*), туугъан шахары Танжерден чыгъыб, хаджгъа табыннганды, 24 джыл айланыб Къытайгъа дери джетерикди.

## Туугъанла

## Ёлгенле
Танжер

**Танжер** (, *Танджа*) — Мароккода, 907 минг адам джашагъан (2008 джылда тергеу), уллу порт шахарды. Мароккону шимал-кюнбатыш къыйырында орналады, Испаниядан Гибралтар ачыкъ богъаз (кенглиги 14 км) айырады.

Танжер, королгъа бойсуннган эмда кърал оноу этген автоном халкъла арасы экономика эмда политика территорияды. Былайда халкъла арасы сатыу-алыу, финанс, культура эмда политика организацияланы келечиликлери концентрация этилибдиле.

## Джибериуле

* Tanzger.ru
Калифорния

**Калифорния** (, ) — АБШ-ны, кюнбатыш (Шош океанны) джагъасында орналгъан, штатыды. Американы Орегон (шималда), Невада (кюнчыгъышда) эмда Аризона (къыбыла-кюнчыгъышда) штатлары бла чеклешеди, дагъыда Мексиканы Тёбен Калифорния штаты бла (къыбылада). Калифорния — АБШ-ны 31-чи штатыды, 1850 джылны 9 сентябрында къуралгъанды. АБШ-гъа къошулгъунчу дери Калифорния Испанияны эмда Мексиканы кесеги болуб тургъанды.

Калифорния — АБШ-ны эм кёб адам джашагъан штатыды (тергеулени эсебине кёре да 2008 джылда бичгеннге кёре да), майданы бла уа ючюнчю (Аляска бла Техасдан сора) штатды. Ара шахары — Сакраментоду, эм уллу шахары — Лос-Анджелесди. Башха уллу шахарла: Сан-Франциско, Сан-Диего, Сан-Хосе. Штат климатыны эмда халкъыны тюрлюлюгю бла белгилиди. Калифорния бютеулюк ич продуктуну объёму бла АБШ-ны штатларыны ичинде биринчи орунну алады. Экономикасыны магъаналы бёлюмлери — эл мюлк, аэрокосмос индустрия, нефтни чыгъарыу, информация технологияладыла. Официал чам аты — «Алтын штат».

Калифорния энчи кърал болса, халкъыны саны бла дунияда 35-чи орун аллыкъ эди БИП-ини объёму бла уа — 8-чи.
## Джибериуле

* Калифорнийская гонка — В Либереи «Нового Геродота»
Намибия

**Нами́бия** (, официал аты — **Намибия** **Республика**  (ингил. *Republic of Namibia* [rɪˈpʌblɪk ɒv nəˈmibiə]);1968 джылгъа дери — **Къыбыла-Кюнбатыш Африка**) — Африканы къыбыла-кюнбатышында орналгъан къралды. 

Шималда Ангола эмда Замбия бла чеклешеди, кюнчыгъышда — Ботсвана бла, къыбылада эмда къыбыла-кюнчыгъышда — КъАР бла. Кюнбатышда Атлантика океан бла джууулады. Майданы — 824,3 минг км². Халкъы — 2,1 млн адамды (2009).

Ара шахары — Виндхук. 

Къралны оноуун 5 джылгъа сайланнган президент бла эки палаталы парламент этедиле.

## Джибериуле

* НАМИБИЯ, Кругосвет энциклопедия 

### Правительство

* Government of Namibia Правительствону порталы 
* Windhoek City Council Виндхукну мэриясы 
* http://www.embnamibia.at - EMBASSY / PERMANENT MISSION OF THE REPUBLIC OF NAMIBIA in Austria 

### [[Кёбчюлюк информацияны мадарлары|КИА]]

* Die Republikein Африкаанс тилде газет 
* Allgemeine Zeitung Немец тилде Африкада джангыз газет 
* The Namibian Ингилиз, ндонга эмда португал тилледе газет 
* New Era Ингилиз эмда талай африкан тилледе газет 
* Radio Kudu Ингилиз тилде радиостанция 
* Radiowave 96,7 FM Музыка радиостанция 
* Namibian Broadcasting Corporation Кърал радио- эмда телекомпания 

### Башха

* Намибияны табийгъаты бла джаныуар дуниясы 
* Намибиягъа фототурну юсюнден отчёт 
* Клаус Дирксни библиотекасы 
* Намибияда айлындырыучу 
* 1904—1907 джыллада Намибияны джерли миллетлерин къурутуу 
* Намибияны энчиликлерини юсюнден статья 
## Белгиле
1313 джыл

## Болгъан ишле

## Туугъанла

* 16 июнь — Джованни Бокаччо (суратда) туугъанды, итальян джазыучу, «Декамеронну» автору.
* 28 январь — II Жанна Наварра - 1328-1349 джыллада Наварраны королевасы.
* 15 ноябрь — Ибн аль-Хатиб - араб кърал къуллукъчу, назмучу, Гранада эмиратны тарихчи.

## Ёлгенле