Массаны ёлчелеу биримлери

## [[Ёлчелеу бирим|Массаны биримлери]]

Тарихде массаны ёлчелерини кёбюсю эталоннга — тюрлю-тюрлю мюрзеулени массасына къатлы болгъанды: будайгъа, арпагъа (*къара:* гран), бир къауум къудорулуланы, принчни, тюйню, татранны урлукъларын, бир къауум кактусланы (Америкада).

Массаны ёлчеси металл ачхала да болгъандыла, аланы белгиленнген массалары болгъанды, эмда хаманда адам табарча болгъанды. 

### Метрлик система
Аллында ёлчелени метрлик системасында массаны ёлчелеу бирими грамм болгъанды, ол температурасы 4 °C басымы 1 атмосфера болгъан 1 см³ дистилляция этилген сууну массасы болуб айгъакъланнганды.

Бусагъатда Биримлени халкъла арасы системасында (ЁС) массаны бирими болуб, джети ЁС-ни тамал биримлерине кирген килограмм танылады, грамм а уа 1/1000 килограмм болуб, аны юлюшлю бирими болады. 2019-чу джылгъа дери белгилеуге кёре «*килограмм, килограммны халкъла арасы прототипини массасына тенг масса биримди*». Халкъла арасы  клограмм прототип а уа 39,17 мм диаметри эмда мийиклиги болгъан платина-иридий эримеден (90 % платина, 10 % иридий) цилиндрди, эмда штаб-фатары Парижден узакъ болмай, Севр шахарда болгъан Ёлчелени эм чегимлени халкъла арасы бюросунда сакъланады. Ёлчеле эмда чегимлени юсюнден XXVI генеральная конференциясында, 2018-чи джылны 13-16-чы ноябрында килограммны джангы белгилеую къабыл этилгенди, ол Планкны дайымыны санлы магъанасыны фиксациясыны тамалында болгъанды; оноу кючюн 2019-чу джылны 20-чы майында аллыгъы сакъланнганды. Практика джаны бла къаралса килограммны магъанасы тюрленмегенди, алай а бар болгъан «прототип» (эталон) энди килограммны белгилерик тюлдю, ол къуру джалгъаны джокъну орнунда болгъан кескин гир болады.

Аны тышында килограмм МКС, МКСА, МКСК, МКСГ, МКСЛ, МКГСС системалада массаны ёлчелеу бирими эмда тамал биримлерини бири болады.

Бусагъатда РФ-де ЁС-ни бирмлери бла бирге бу масса биримлени хайырландырыргъа болады:
* тонна — 106 (1 000 000) г, неда 1000 кг;
* центнер — 105 (100 000) г, неда 100 кг;
* карат — 0,2 г.
Россияда тонна ЁС-ни биримлери бла бирге болджалы эмда хайырланыу бёлгеси чекленмегенди, центнер хайырланыудан чыгъарылыргъа керек система тышы биримди, чыгъарыуу не къадар дженгил болса о къадар игиге саналады,  хайырланмагъан бёлгеледе хайырланыугъа да киргизилирге керек тюлдю. Карат Россияда сыйлы ташланы массасын белгилеуде чекленмей хайырландырылгъан система тышы биримди.

### Илмуда массаны биримлери
* Массаны атом бирими (дальтон) = 1,660 538 921(73) кг = 1,660 538 921(73) г (мийикмолекулалы биригиулени химиясында эмда биохимияда аны юсюне къатлы биримле да хайырладырыладыла: *килодальтон*, *мегадальтон*).
* Кюн масса ☉ = 1,98847(7) кг.
* Электронвольт, 1 эВ = 1,782 661 845(39) кг; къатлы (*килоэлектронвольт*, кэВ; *мегаэлектронвольт*, МэВ, *гигаэлектронвольт*, ГэВ; *тераэлектронвольт*, ТэВ) эмда юлюшлю (*миллиэлектронвольт*, мэВ) биримле да хайырландырыладыла.
* Электронну массасы  = 9,109 382 91(40) кг.
* Протонну массасы  = 1,672 621 777(74) кг.
* Планкны массасыны бирими  = 2,176 51(13) кг.

### Американ система
*(дагъыда къара [[Ёлчелени ингилиз системасы]])*
* Стоун — 14 фунтов, неда 6,35029318 кг
* фунт — 453,59237 г (кескин эмда официал магъанасы)
* Унция — 1/16 фунт, неда 1/224 стоун, неда 28,349523125 г
* Драхма (ёлчелеу бирим массы, АБШ) — 1/16 унция, неда 1/256 фунт, неда 1/3584 стоун, неда 1,7718451953125 г
* Гран — 1/98000 стоун, неда 1/7000 фунт, неда 1/437,5 унция, неда 1/27,34375 драхма, неда 64,79891 мг
* Къысха тонна = 20 къысха хандредвейт = 2000 фунт = 0,90718474 т
* Къысха хандредвейт = 100 фунт = 45,359237 кг

### Британ аптекалыкъ система
*(дагъыда къара [[Ёлчелени ингилиз системасы]])*
* Троя фунт (ёлчелеу бирим), неда аптекалыкъ фунт = 373,2417216 грамм
* Троя унция = 1/12 троя фунт, неда 31,1034768 грамм
* Драхма (массаны ёлчелеу бирими, Уллу Британия) = 1/8 троя унция, неда 1/96 троя фунт, неда 3,8879346 грамм
* Скрупул = 1/3 драхма, неда 1/288 троя фунт, неда 1,2959782 грамм
* Гран = 1/20 скрупула, неда 0,06479891 г

### Ёлчелени орус системасы

* Берковец = 164 килограмм
* Пуд = 1/10 берковец = 40 фунт = 1280 лот = 3840 золотник = 368 640 доля = 16,3804815 килограмм
* Фунт = 409,5120375 грамм
* Лот = 1/32 фунт = 3 золотник = 288 доля = 
* Золотник = 1/96 фунт = 4,26575417 грамм
* Доля = 1/96 золотник = 44,435 миллиграмм

### Европада ёлчелеу биримле
*(дагъыда къара [[Ёлчелени ингилиз системасы]])*
* Аса — Германия, Голландия = 0,048063 г
* Ингилиз тонна (неда узун) = 1,016 т
* Марка — Орта ёмюрледе Кюнбатыш Европада джюрюген кюмюшню эмда алтынны массасыны биримиди, джууукъ 8 троя унциягъа (249 г) тенгди. Кечирек марка Ингилизни, Шотландияны, Германияны эмда скандинав къралланы ачха биримлери болуб хайырландырылыб башланнганды.
* Тод — Ингилиз = 12 сауда фунт = 5,44310844 кг
* Феркин — Ингилиз = 56 фунт = 25,40117272 кг неда = 64 фунт = 29,02991168 кг
* Хандредвейт — Ингилиз = 112 сауда фунт = 50,80234544 кг
* Хогсхед — Ингилиз = 1000 фунт = 453,6 кг

### Антик масса биримле
* Дарик = 1/3000 перс талант = 8,64 г
* Драхма = 1/100 мина = 6 обол = 3,9 г
* Мина = 390 г
* Обол = 650 мг
* Талант = 25,92 кг
* Халк = 81,25 мг
* Шекель = 14 г

### Мисирни ёлчелеу биримлери
* **Бакила** (боб) — мисирчи чегим бирим. 1 бакила = 4 шамун = 12 кират. Мисирчи кират 0,195 граммгъа тенг болгъанына кёре, бир бакила тенгди 2,34 граммгъа.
* **Шамуна** — мисирчи масса бирим. 1 шамуна = 1/4 бакила = 3 мисирчи киратам. Бир мисирлик кират 0,195 граммгъа тенг болгъанына кёре, бир шамуна тенгди 0,585 граммгъа. Уллу массалы шамуна да болгъанды, ол 1,5 гарамгъа тенг болгъанды (1,7 грамм чакълы бир).

### [[Къыбыла-Кюнчыгъыш Азия]]ны къралларында
* Адолья = 1,2701 кг
* Кэтти = 500 г

### Буруннгу чууут масса биримле
* Манэ = 2,28 кг

### Араб масса биримле
* Арузза = 0,0186 г

## Белгиле

## Литература
* *Хинц, Вальтер.* Мусульманские меры и веса с переводом в метрическую систему : По исправленному и дополненному автором нем. изданию 1955 года / Пер. с нем. Ю. Э. Брегеля. — М., 1970.

## Джибериуле
* Единицы массы: список единиц, их описание, конвертер числовых значений.