Браузер

**Бра́узер**, **веб-аулаучу** неда **веб-браузер** (, МФА: ; — веб-бетлени, веб-документлени ичиндегисин, компьютер файлланы эмда аланы каталогларына къараргъа; веб-къошакъланы джюрютюрге; эмда башха нюзюрлени тындырыргъа джораланнган хайырланыу программа баджарыуду. глобал аулауда, веб-сайтлада, браузерлени излем, джаращдырыу, манипуляция ичиндегисине къарау амал бла хайырланадыла. Бусагъатдагъы тюрлю-тюрлю браузерле файлланы кеслерини, кёб тюрлю графика форматланы (gif, jpeg, png, svg), аудио- и видеоформатланы (mp3, mpeg), текст форматланы (pdf, djvu) эмда башха файлланы туурадан ачаладыла.

Хар къралны браузер байланнган кеси серверлери барды.

Джаратыучуланы арасында конкуренция, информация технологияланы айныуларыны терклешгени ючюн, браузерлени фукнционаллары таймаздан кенгергенлей турады. Тюрлю-тюрлю чыгъарыучуланы браузерлери, айры технология джолла бла этилселе да, бусагъатдагъы браузерлени кёбюсю халкъла арасы стандартланы эмда билгилени джарашдырыуда эм кёргюзюуюнде W3C тыйыншлы кёрген шартлагъа келишедиле. Стандартизация, браузер къаллай технология мадарла бла этилсе да, ахыр хайырланыучугъа тынгылы эсебле берирге болушады. 1990-чы джыллада глобал аулауда къуру текст информацияны къарау адыры болгъан браузер, энди информация къайнакъла бла адамны арасында билгилени джарашдыргъан эмда интерфейсни баджаргъан комплексли хайырланнган программа баджарыу болгъанды. Арт джыллада браузер джаратыучуладан кёбле, браузерни хайырланыучу интерфейсини сенсор экранлы аппарат девайслада хайырланыуда таблыгъын джарашдырыргъа уллу эс бёледиле.

Браузерле кёбюсюне, тёлеусюз джайыладыла. Хайырланыучугъа браузер айры (автоном) къошакъ неда комплексли программа баджарыуну ичинде теджелирге болады. Сёз ючюн, Internet Explorer эмда Microsoft Edge браузерле Microsoft Windows операция системаны ичинде бериледиле; Mozilla Firefox — айры неда Linux дистрибутивни ичинде (сёз ючюн, Ubuntu); Safari — Mac OS X операция системаны ичинде; Google Chrome, Opera и эмда башха браузерле — кеслери башына эмда тюрлю-тюрлю операция системала ючюн вариантлал бла бериледиле.

## Айныу тарихи
Биринчи веб-браузерни 1990-чы джылда сэр Тим Бернерс-Ли болдурады. Аны аты WorldWideWeb болгъанды, кечирек атын Nexus этедиле. Алай а графикалыкъ интерфейси болгъан биринчи джайылагъан браузер NCSA Mosaic болгъанды. Бу биринчи веб-браузерлени тамал кодлары ачыкъ болгъанды, эмда башха браузерлени бир къаууму (Netscape Navigator эм Internet Explorer) аны кеслерине тамалгъа алгъандыла. Бу браузерни кесини джетишмегенликлерин болагъанды, алай а аланы барысы да Netscape Navigator браузерде тюзетилгендиле (Netscape компанияны кёб ишчиси NCSA къуллукъчулары болгъандыла эмда Mosaic джаратыугъа къошулгъандыла). Netscape Netscape Navigator браузерни тюрлю-тюрлю операцион системалагъа чыгъаргъанды (UNIX, Windows, Mac OS) эмда эсленирча джетишимлеге джетгенди, аланы ичинде коммерциялыкъ джетишимге да. Аны кёрбю Microsoft кесине энчи браузер Internet Explorer чыгъарыргъа оноу этгенди.

Браузерлени арасында эришиу «браузерлени къазауаты» атны алгъанды.

Биринчи къазауат 1995-чи джылдан 2001-чи джылгъа дери баргъанды эмда Netscape Navigator эмда Internet Explorer арасында сауданы юлешиу ючюн кюреш болгъанды. 1995-чи джылны башына Netscape Navigator сауданы 80% алыб, теблеучю кёбчюлюкню къолунда тутханды. Internet Explorer юлюшю 5% аз болгъанды. Бу "сермешиуледе" Internet Explorer уллу хорламны алады, 2001-чи джылгъа сауданы 96% аныкъы болгъанды.  Бу джетишимни баш чурумларыны бири Microsoft компанияны политикасы болгъанды, ол Internet Explorer браузерни кеслерини компьютерлерине тёлеусюз къошакъ этиб салгъанды. Netscape кибик болмай, Microsoft чыгъаргъанлай IE локализация версия этгенди.

1995-чи джылда Microsoft Windows 95 операция системаны чыгъарады, анда салыннган браузер болмайды. Internet Explorer 1 тёлеулю пакет Microsoft Plus! ичинде болады. Талай замандан Windows 95 джангыртыуунда (OSR2) Internet Explorer 3 ичинде салыныб болады. Аны юсюне Microsoft кесини браузерине стандартлагъа келишмеген HTML тил кенгериуле къошады, ол Microsoft хорламлы болгъан Браузерлени къазауатыны башланыуу  болады. 

Сауданы тас этгени ючюн Netscape хайырлары тюшедиле, эмда AOL сатыб алады, Netscape браузерни тамал коду MPL эркин лицензия бла чыгъарылады. «Mozilla» аллында Netscape компанияны браузерини аты болады эмда *Mosaic*  *killer* сёзлени къысхартыуу болгъанды. Алай а бу кодну хайырландырмазгъа оноу алынады, аны орнуна Netscape 6 джангыдан Gecko къымлдатыучу джазылады, аллындан да ол бютеу стандартланы толусу бла хайырландырылгъан болады, аны тамалында  Mozilla Suite комплектге кирген браузер, почта эмда IRC-клиент эм веб-бетлени редактору чыгъарылады.

Кечирек Mozilla Foundation браузерни ортакъ пакетден айры айнытыргъа эмда чыгъарыргъа оноу этеди, алай бла Mozilla Firefox пакет джаратылады, ол IE эмда башха браузерледе болмагъан кёб амал береди, эмда акъыртын акъыртын айтхылы болады.

Internet Explorer сауданы монополизация этиууню башха эсеблери да болгъанды — Microsoft браузерни айтынытыуун тохтатханны орнунда этеди, 4-чюден 6-чы версиягъа дери тюрленмейди, стандартлагъа башха браузерледен эсе аман дагъан бергенди; акъыртын эмда табсыз болгъанды. Быллай болум Microsoft джангыдан браузер бла кюреширге оноу алдырады, джетинчи версия бир къауум тюрлениуле бла чыгъады — салгъычла къошуладыла, стандартланы дагъаны маджаллашдырылады, терклиги ёсдюрлюледи эмда табыракъ интерфейс салынады.

2009-чу джылны 19-чу мартында Microsoft 8-чи версияда Internet Explorer чыгъарады, 2011-чи джылны 14-чю мартында 9-чу версиялы Internet Explorer чыгъарылады. Компания, эресей саудада Яндекс, Mail.ru, Рамблер компанияла бла бирге тири киргизиуню бардырады.

2004-чю джылда экинчи браузер къазауат башланады эмда Opera бла Mozilla Foundation IE монополия бла кюреш бла башланады. Аны эсебинде Internet Explorer къарыусузлашады, Google Chrome уа 2017-чи джылны аягъына саудада юлюшю 60% чакълы болады. Google Chrome джетишими мобил телефонланы юлюшюню ёсюую эмда Microsoft компанияны терк модернизациягъа хазырлыкъсыз болгъаны себебли болгъанды.

1995-чи джылда Opera браузер чыгъады. АллындаOpera шартлы-тёлеусюз ПБ болуб джайылгъанды (shareware), ол себебден дунияны кёб къралында бек айтхылы болмагъанды, алгъыннгы СССР-ни къралларында бек белгили болады. Алай а 2005-чи джылда Opera да тёлеусюз болады.

Internet Explorer 8 браузерде Microsoft биринчи браузерлеге къымылдаучулагъа къаллай версияланы хайырландырыргъа керек HTML-комментарийлени киргизирге керек болгъанын теджегенди (`DOCTYPE` башлыкъ аз хайырландырылгъаны себебли къоратылыргъа керек болгъады), алай бу оноу, стандартланы хайырланыуну белгилеую бегитилмегени себебли, стандартла джанлыланы ачыуландырады. Кечирек IE8 тынгылау бла «келишиу режимни» (quirks mode) тюл, «стандартла режимни» (standarts mode) хайырланныгъын, келишген комментарийге тюбелсе уа ал версияны имитациясыны режими хайырландырыллыгъы баямланнганды.

2008 джылда Google компания кесини Google Chrome браузерин чыгъарады, ол эркин Chromium проектни тамалында этилгенди. Chrome браузерни талай джангылыгъы болгъанды, сёзл ючюн, бузулууну изоляциясы, «инкогнито» режим, э. а. к.Windows XP, Windows Vista, Windows 7, Linux, BSD эмда Mac OS X ючюн версияла чыгъадыла.

2009 джылны башында Microsoft Gazelle аты бла джангы браузер джаратыр мураты болгъанын баямлагъанды. Джангы браузер, кёб хайырланыучу операция системаладача, къайнакъланы юлешиу принципледе этиллиги билдирилгенди, ол Microsoft билдиргеннге кёре къоркъуусузлугъун ёсдюрлюкдю.

2012-чи джылда Яндекс Яндекс.Браузерни чыгъарады.

2015-чи джылда Microsoft Microsoft Edge браузерни танытады.

2019-чу джылда Opera Software геймерлеге биринчи браузер — Opera GX чыгъарады.

## Джайылыууну географиясы

Эресейде 2009-чу джылны январындан башлаб ол джылны сентябрына дери биринчи орунну Opera алады (36-40 %), андан сора терк тюшюу башланады, декабрны башында Opera бир талай заманнга алчылыгъын орнуна салады, алай а артдан Firefox аны озады. Андан бери Opera конкурентине кесин талай процентге хорлатханлай барады. Похожие данные по России показал и LiveInternet.ru.. Opera Украинада, Азербайджанда, Гюрджюде, Къазахстанда, Юзбекистанда да биринчи орунну алады, БКъБ-ни башха къралларында да алчы орунладады.

Mozilla Firefox Индонезияда (80 % чакълы), Германияда (джарымдан аслам), Кюнчыгъыш Европаны къралларында эмда Африканы, Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияны къралларында бек джыйылыбды.

Къыбыла Кореяда 2007-чи—2008-чи джыллада хайырланыучуланы 99% Microsoft Windows ОС-де Internet Explorer хайырланнгандыла, бютеу банк эмда правительство сайтла закон бла ActiveX хайырланыуун излегени себебли  (в июне 2010&nbsp;года это было отменено). Къытайда Internet Explorer юлюшю 90% джетеди, аны тышында къралда Maxthon браузер да джайылыбды.

Chrome 2010-чу джылда Тунис бла Албанияда биринчи оруннга чыгъады; 2011-чи джылны мартында Филиппинлебла Эрменде; апрелде Черногорияда, Доминикан республикада эмда Уругвайда; майда Чилиде, Молдовада эмда Ямайкада; июндаПакистан бла Малайзияда; июлда Аргентинада, Венесуэлада, Колумбияда эмда Мавританияда; 2012-чи джылны башында Эресейде биринчи болады, 2012-чи джылны 20-чы майында дунияда эм джайылгъан браузер болады (къайнагъы: StatCounter, Alexa.com э.б.)

## Саудада юлюшлери

### StatCounter билгиле

### [[Net Applications]] билгиле

## Дагъыда къарагъыз

* Браузерни кенгериулери
* User Agent
* Офлайн-браузер
* Acid3 — браузерни веб-стандартланы дагъан болгъанына тест
* Белги
* Бар
* Браузер къымылдатыучу
* Браузерлени къазауаты

## Белгиле

## Джибериуле
* 
* Статистика использования браузеров в Рунете 
* Статистика StatCounter 
* StatCounter джылгъа Европада статистикасы