open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Биринчи Мексикан империя

**Биринчи Мексикан империя** () — Мексиканы 1822 джылны 21 июлюндан 1823 джылны 19 мартына дери кёзюуде официал аты болгъанды. Алгъыннгы Джангы Испанияны эмда Гватемала генерал-капитанствону территориясын алгъанды. Кечирек (1864–1867 джыллада) Экинчи Мексикан империя да болгъанды.


Файл:Emperor Agustin I of Mexico.jpg|Император I Агустин 
Файл:Political divisions of Mexico 1821 (location map scheme).svg|Мексикан империяны 24 провинциясы


## Джибериуле

* Imperial House of Mexico
* Mexican Empire
Лима (магъаналары)

**Лима** (*Lima*):

## География
* Лима — Перуну ара шахары
** Лима (регион)
* Лима — Португалияда суу

## Инсанла
* Лима, Адриана — бразилиячы супермодель
* Лима, Франциско Говиньо — бразилиячы футболист
* Лима, Ильдефонс — андорралы футболист
* Леандро Лима — бразилиячы футболист
* Лима Дуарте — бразилиячы актёр эмда режиссёр
Лима

**Лима** () — Перу Республиканы ара эмда эм уллу шахарыды, Лима регионну да аралыгъыды, къралны экономика, политика эмда культура аралыгъыды. 

## Халкъы
Лимада (тийрелери бла бирге) 7,8 млн чакълы бир адам джашайды, бу, Перуда бютеу джашагъанланы юч этиб бири болады. Шахарда джашагъанла: кечуа эмда аймара индейлиле, испан тилли перуанлыла, метисле, европачыла, японлула, къытайлыла эмда башха азиачы миллетлени келечилери. Эки официал тил барды: испан эмда кечуа. Дин тутханла, кёбюсюне католикледиле.

## Тарихи

1535 джылны 18 январында испан конкистадор Франсиско Писсаро, *Сьюдад-де-лос-Рейес* (испанча: «Патчахланы шахары») шахарны тамалын салгъанды.

1543 джылда Перу, Испанияны вице-королевствосу болуб баямланнганында, Лима, Испанияны Къыбыла Америкада иелик этиуюню аралыгъы болгъанды. 1614 джылда ётген тергеуге кёре шахарда 25154 адам джашагъанды, аланы ичинде: испанлыла бла креолла (эркишиле) — 5257, испан тиширыула — 4359, негр къулла (эркишиле) — 4529, негр тиширыула — 5857, мулатла — 744, индейлиле (эркишиле) — 1116, индей тиширыула — 867, метисле — 192, монахла бла джушушчулары — 2227.

1820 джылны сентябрында генерал Сан-Мартин аскери бла Перуда тюшгенди, Лиманы алгъанды эмда эндиги 1821 джылны 28 июлюнда Перу къралны бойсунмаулугъун баямлагъанды, Лимагъа да ара шахар статус берилгенди.

## Къарнаш шахарлары

Лиманы къарнаш шахарлары:

## Джибериуле
* «Эхо Москвы» радиостанцияны «История одного города» бериуюнде Лиманы юсюнден

## Белгиле
1 сентябрь

**1 сентябрь** — григориан орузламада джылны 244-чю кюнюдю (високос джыллада — 245-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 121 кюн къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле
Къабарты-черкес тил

**Къабарты-черкес** (къабарты, черкес) **тил** (*адыгэбзэ* неда *къэбэрдей-черкесыбзэ*) — къабартылыла бла черкеслилени тиллериди, хачыпсы-адыг тилледен бириди. Къарачай-Черкес («Къарачай-Черкес Республиканы миллетлерини тиллерини юсюнден» Закон, 1996) бла Къабарты-Малкъар («Къабарты-Малкъар Республиканы миллетлерини тиллерини юсюнден» Закон, 1995) республикалада официал тилди. Андан сора да Краснодар крайда, Адыгеяда, Тюркде эмда Джууукъ Кюнчыгъышда бу тилде сёлешгенле бардыла.

Тилни 48 къысыкъ фонемасы барды, аладан 23-сю фрикативдиле.

Бир къауум лингвистле, къабарты-черкес тил бла адыгей тилни орта черкес (адыг) тилни диалектлерине санайдыла. Адыгейлиле, къабартылыла эмда черкеслиле тиллерини атына *адыгэбзэ* («адыг тил») дейдиле. Орта аты (*къабарты-черкес тил*) болгъанлыкъгъа, *къабарты тил* эмда *черкес тил* деген айры атла да хайырландырыладыла.

Джазмасы 1924 джылгъа дери араб алфавитни эмда кириллицаны тамалында болгъанды, 1924—1936 джыллада —латиницаны тамалында, 1936 джылдан джангыдан кириллица хайырландырылады.

Къабарты-черкес тилде китабла, газетле («Адыгэ псалъэ», «Черкес хэку» эм башхала) эмда журналла чыгъадыла.

## [[Алфавит]]и

## Джибериуле

* «Адыгэ псалъэ» газетни сайты
* «Черкес хэку» газетни сайты
1 март

**1 март** — григориан орузламада джылны 60-чы кюнюдю (високос джыллада — 61-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 305 кюн къалады.

## Байрамла
*  – Конституцияны кюню

## Болгъан ишле
* 1762 – Дворянствону эркинликлерини юсюнден манифест
* 1896 – Адуаны къатында сермишиу
* 1983 – Балеар айрымканла

## Туугъанла

## Ёлгенле
27 сентябрь

**27 сентябрь** — григориан орузламада джылны 270-чи кюнюдю (високос джыллада — 271-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 95 кюн къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле

## Туугъанла
* 1984 – Аврил Лавин, канадалы джырлаучу къыз, джырланы автору.

## Ёлгенле
25 июнь

**25 июнь** — григориан орузламада джылны 176-чы кюнюдю (високос джыллада — 177-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 189 кюн къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле ==NFL

## Туугъанла

## Ёлгенле
Сидней

**Сидней** () — Австралияны эм уллу шахарыды, 2009 джылда шахарда джашагъанланы саны 4,5 миллион адам чакълы бир болгъанды. Сидней, Джангы Къыбыла Уэльс штатны ара шахарыды. Шахарны тамалын *[[Биринчи флот]]ха* башчылыкъ этиб келген Артур Филлип 1788 джылда салгъанды. Сидней, Австралияда биринчи европалы колониал джерлешимди. Шахаргъа ат, ол сагъатда Уллу Британияны колонияларыны министри болгъан лорд Сиднейни сыйы ючюн берилгенди.

## Белгиле
Сидней (магъаналары)

**Сидней** ():

* **[[Сидней]]** — Австралияда шахар.

* Сидней (аэропорт) — Австралияда саудюгерчи аэропорт.
* Сидней (футбол клуб) — Австралияда футбол клуб.

## Кемеле

* HMAS Sydney (1912) — Австралияны патчах аскер-тенгиз флотуну 1912—1928 джыллада «Чатам» типли дженгил крейсери.
* «Сидней» типли дженгил крейсер — Экинчи дуния къазауатны заманында Австралияны аскер-тенгиз кючлерини дженгил крейсерлерини типи.
** HMAS Sydney (1934) — Австралияны патчах аскер-тенгиз флотуну 1934—1941 джыллада «Сидней» («Линдер») типли дженгил крейсери.
* HMAS Sydney (1944) — Австралияны патчах аскер-тенгиз кючлерини 1944—1977 джыллад сауутларыны санында болгъан «Маджестик» типли дженгил авианосец.
Кюн система

**Кюн низам**&nbsp;— орта джулдузу Кюнден эмда аны тёгерегинде бурулгъан табигъат алам объектледен къуралгъан планета низамды.

Ауетлик себебли Кюн бла байламлы болгъан объектлени ауурлугъуну кёбюсю, шартха кёре энчи тургъан, хазна къалмай тёгерек чорхлары болгъан, эмда хазна къалмай джассы дискни — эклиптиканы джассылыгъыны ичинде тургъан планеталадады.

Тёрт гитчерек ич планетала: Атархан, Тандыса, Джер эмда Мырых, джер къауумну планеталары деген ат бла да белиги болгъанла, кёбюсюне силикатла бла темирден къураладыла. Тёрт тыш планетала: Юпитер, Сатурн, Уран эмда Нептун, газ гигантла деген ат бла да белгили болгъанла, иги кесегине водород бла гелийден къураладыла эмда джер къауумну планеталарындан эсе уллу эм ауурладыла.

Кюн низамда гитче затладан толуб тургъан эки бёлге барды. Мырых бла Юпитерни арасында болгъан астероидлени бели, силикатла бла темирледен къуралгъаны себели къурамына кёре джер къауумну планеталарына ушайды. Астероидлени белини эм уллу объектлери Церера, Паллада эм Юнонады. Нептунну орбитасыны артында бузлагъан суудан, аммиакдан эмда метандан къуралгъан транснептун объектле орналыбдыла, аланы эм уллулары Плутон, Седна, Хаумеа, Макемаке эмда Эридады. Бу эки бёлгеде мингле бла гитче затлагъа къошакъгъа башха тюрлю гитче затла да, сёз ючюн, къуйрукълу джулдузла, учхан джулдузла эмда алам букъу, Кюн низамны ичинде айланадыла.

Планеталаны сегизинден алтысы эмда юч шылаб планета, табигъат дженгерле бла къуршаланыбдыла. Тыш планеталаны хар бириси да букъу бла башха миндеуледен тогъайла бла къуршаланыбдыла.

Кюн низам, Къой Джол мырытны къурамына киреди.

## Джибериуле

* НАСА-дан Кюн системаны симулятору
* НАСА / Реактив джюрюуню лабораториясы
* SPACE.com: Кюн системаны юсюнден хар не да
* Кюн системаны планеталары бла Кюнню иллюстрациясы
* Ф. Уипл, «Кюнню юйюрю»
* 
*Unikesfet
*
Кюн

**Кюн** (символ: ) — Кюн низамны орта эмда джангыз джулдузуду, бу системаны къалгъан объектлери: планетала бла аланы дженгерлери, шылаб планетала бла аланы дженгерлери, астероидле, къуйрукълу джулдузла, учхан джулдузла эмда алам букъу аны тёгереги бла айланадыла. Кюнню ауурлугъу, Кюн системаны бютеу ауурлугъундан 99,866 % чакълы бирди. Кюнню нюрю, Джерде джашауну юзмей турады (фотонла, фотосинтезни барыууну ал кёзюулерине амалсыз керекди), климатха уллу себеб болады.

## Джибериуле

* 
* 
* Кюн эмда Джерни джашауу
* Кюн. Кюн система. Орта астрономия
* 
*
Кюн (магъаналары)

**Кюн:**
* Кюн — Кюн системаны орта эмда джангыз джулдузуду.
* Кюн — бир суткагъа (24 сагъатха) тенг заман кёзюудю.
* Кюн (астрология)
* Кюн (геральдика)
* Кюн (фильм) — Александр Сокуровну суратлау фильмиди.

## Дагъыда къарагъыз
* Вергина джулдуз — символду, оналты кюн таягъы болгъан джулдузну суратлау кёргюзтюуюдю.
* Тыгъырыкъсызланы кюню (фильм)
* Джукъламагъанланы кюню (фильм)
* Драконну кюню
Кюн (заман бирим)

**Кюн** — Джерни кесини тёгерегине айланнган кёзюуге тенг заманны ёлчелеу биримиди. Илмуда бу заман кёзюуге *[[сутка]]* дейиледи.

## Дагъыда къарагъыз

* Иш кюн
* Солуу кюн
* Кюнню чыгъыуу бла батыуу
* Танг атыу
* Поляр кюн
* Кече
* Эртден
* Ингир
Париж (магъаналары)

**Пари́ж:** ()

## Джерлешимле
### [[Франция]]да
* **[[Париж]]** — Францияны ара шахарыды.
### Россияда
* Париж — Воронеж областда элди.
* Париж — Челябинск областны Нагайбак районунда элди.
* Париж — Башкортостанны Кигин районунда элди.
* Париж — Сыктывкарны тарих районуду.
### [[Белоруссия]]да
* Париж — Белоруссияда посёлокду.

### [[АБШ]]-да
* Париж — АБШ-ны Техас штатында шахарды.

## Башха
* Париж — Словакияда сууду, Гронну джетегиди.
* «Париж, Техас» — Вим Вендерсни фильмиди.
* Париж — Седрик Клапишни 2008 джылда алыннган фильмиди.

## Белгиле

## Дагъыда къарагъыз
* Paris
* Мен сени сюеме, Париж
Американы Конфедератив Штатлары

**Американы Конфедератив Штатлары** неда **Конфедератив Штатла**, **АКШ**, **Конфедерация** () — АБШ-ны бусагъатдагъы къыбыла-кюнчыгъыш штатларыны территориясыны кёбюсюн алгъан, 1861 джылдан 1865 джылгъа дери бар болгъан, де-факто бойсунмагъан (алай а бир кърал да бойсунмаулугъун танымагъан) кърал болгъанды. 11 къыбыла къул тутхан штатны Американы Бирлешген Штатларыны къурамындан чыкъгъаныны (сецессиясыны) эсебинде къуралгъанды. Конфедератив Штатла, АБШ-да граждан къазауатны заманында Бирлешген Штатланы джауу болгъанды. Къазауатда хорланнганындан сора Конфедерация джокъ болгъанды; аны къурагъан штатланы шималчыла кючлегендиле эмда Къыбыланы реконструкциясы деген кёбге баргъан процессни заманында АБШ-гъа реинтеграция этгендиле.


Файл:Union vs Confederation.png|Бирлик (сары) бла Конфедерация (кёк)
Файл:President-Jefferson-Davis.jpg|Джефферсон Дэвис, Американы Конфедератив Штатларыны джангыз президенти (1861–1865)


## Джибериуле

* ''Американы Конфедератив Штатларыны Конституциясы'' эмда Шимал Американы XIX ёмюрде тарихини юсюнден башха документле  
* ''The Federal and the Confederate Constitution Compared'' 
* ''The Making of the Confederate Constitution, by A. L. Hull'', 1905. 
* ''Photographic History of the Civil War'', 10 vols., 1912. 
* DocSouth: Documenting the American South 
* Confederate States of America: Heads of State: 1861—1865
Клисаны къралдан айырыу бла школну клисадан айырыуну юсюнден декрет

**Клисаны къралдан айырыу бла школну клисадан айырыуну юсюнде декрет** — РСФСР-ни Халкъ Комиссарларыны Кенгеши 1918 джылны 20 январында (2 февралында) къабыл этген, дин сферада баш магъаналы (конституцион) болгъан норматив-хакъ актды. Кърал властны лаик (динли болмагъан) болумун, намыс эркинликни эмда дин тутаргъа эркинликни  джарашдыргъанды.

## Адабият
* *Доброновская А. П.* Отделение церкви от государства в Енисейской губернии (1920—1922 гг.) // Сибирь в XVII—XX веках: Проблемы политической и социальной истории: Бахрушинские чтения 1999—2000 гг. : межвуз. сб. науч. тр. / под ред. В. И. Шишкина. — Новосибирск: Новосиб. гос. ун-т, 2002.
* *Рассыльников И. А.* Принцип «отделения школы от церкви» как необходимый признак светского государства и его значение в условиях правовой реформы // Правовые реформы в России. — Ростов-на-Дону: Изд-во СКАГС, 2004. — С. 124—129.

## Дагъыда къарагъыз

* Къызыл террор
Зеландия

**Зеландия** (талай герман тилде «Тенгиз кърал» деген магъананы тутада) — Европада, АБШ-да эмда башха джерледе талай география объектни атыды
* Зеландия (айрымкан) () — Балтика тенгизни эмда Данияны эм уллу айрымканыды.
* Зеландия (область) () — Данияда административ областды.
* Зеландия (провинция) () — Нидерландланы провинциясыды.
* Зеландия графство
* Джангы Зеландия () — архипелагды эмда къралды.

АБШ-ны бир-бир штатларында шахарланы атларыны чыкъгъаны да ушашды ():

* Зиланд (Мичиган)
* Зиланд (Шимал Дакота)

## Дагъыда къарагъыз
* Силенд
Джангы Зеландия

**Джангы Зеландия** (, ) — Шош океанны къыбыла-кюнбатыш кесегинде, эки уллу айрымкан (Шимал айрымкан эмда Къыбыла айрымкан) бла къатында болгъан кёб санда (700 джууукъ) гитчерек айрымканлада орналгъан къралды. Ара шахары — Веллингтонду. Джангы Зеландияда джашагъанланы саны 4 377 000 адам чакълы бирди (2010 джыл). Кърал, конституциялы монархия бла парламентли демократияны принциплеринде къуралгъанды эмда дунияны айныгъын къралларыны санына киреди.

XI—XIV ёмюрледе бу джуртда Полинезиядан чыкъгъан адамла джерлешгендиле, европалы тенгиз тинтиучюле айрымканны 1642 джылда ачхандыла. Уллу Британия, 1762 джылдан башлаб джангы джерлени джаратыуну тири бардыргъанды. Джангы Зеландияны баш энчи халларындан бири, география энчилигиди. Къралны эм джууукъ хоншулары — Тасманны тенгизи ортада болгъан Австралия кюнбатышда (эм къысха джол — 1700 км чакълы бирди); шималда айрымкан территорияла — Джангы Каледония (1400 км чакълы бир), Тонга (1800 км чакълы бир) эмда Фиджи (1900 км чакълы бир).

Джангы Зеландияны королевствосуну къурамына, къралгъа башчылыкъ этиуде бойсунмагъан алай а Джангы Зеландия бла эркин биригиуде болгъан айрымкан къралла киредиле: Кукну айрымканлары, Ниуэ, оноуун кеси джюрютмегенле — Токелау эмда Антарктикада болгъан Россну территориясы.

## Галерея




## Белгиле

## Джибериуле
* Джангы Зеландияны правительствосу 
* Te Ara — Джангы Зеландияны энциклопедиясы 
* Культураны эмда тарихден къалгъан затланы министерстволары 
* Джангы Зеландияны Россия Федерацияда посольствосу 
* Россия Федерацияны Джангы Зеландияда посольствосу 
*
Айрымкан

**Айрымкан** неда **айрыкам** — тёрт джанындан да суу бла къуршаланнган эмда суудан дайым (тенгизни эм бек кёлтюрюлюуюню сагъатында да) мийик болгъан джер кесекди. Айрымканла материкледен ёлчелерини гитчеликлери бла башха боладыла (эм гитче континент болгъан Австралиядан юч къатха гитче Гренландия, майданы эм уллу айрымканнга саналады). Айрымканла бирем-бирем боладыла эмда къауумла — архипелагла боладыла.

## Айрымканланы тюрлюлери

Айрымканла, джаратылгъанлары бла эмда материклеге кёре орналгъанлары бла айырылыб таныладыла. Алай а тамал бёлюнюу, тенгиз сууда орналгъан айрымканлагъа эмда тузсуз сууда орналгъан айрымканлагъа бёлюнюудю.

География орналгъанларына кёре океанладагъы эмда тенгизледеги айрымканла — континентни (материкни), джаяу зонаны эмда океанныкъыла боладыла.

Тенгиз суу орунлада орналгъан айрымканла джаратылгъанларына кёре бёлюнедиле:

* тамырлы магъаданладан къуралгъанла;
* сууну (толкъунланы) аккумулятив иши къурагъан;
* откъусладан эмда балчыкъвулкандан къуралгъанла;
* коралладан къуралгъанла.

## Майданлары 30 000 км²-ден кёб болгъан айрымканла

## Австралия
Адетге кёре Австралияны гитче континентге санайдыла, алай а Австралияны айрымкан неда айрымкан-материк кибик тюшюннгенле да бардыла.

## Россияны эм уллу айрымканлары
# Сахалин
# Шимал
# Къыбыла

## Белгиле
Голливудда «Махтауну аллеясы»

**Голливудда «Махтауну аллеясы»** () — Голливудда Голливуд бульвар бла Вайн-стрит'де тротуарды. Бу тротуаргъа, Голливудну Саудюгер палатасына кёре кёз ачыу индустриягъа уллу къошум этген, белгили адамланы аты джазылгъан 2600-ден артыкъ беш учлу джулдуз салыныбды.

Махтауну аллеясы, кюнчыгъышдан кюнбатышха — Голливуд бульварда *Гауэр-стрит*ден *Ла Бреа авеню*гъа дери джайылгъанды, шималдан къыбылагъа — *Вайн-стрит*де *Юкка-стрит* бла *Сансет бульвар*ны арасында.

Джулдуз, кимге берилгенине кёре, эмблемалары бла айырылгъан беш категориягъа бёлюнедиле:

Алай болса да, Диснейлендни джулдузуну мекям эмблемасы барды. Башха энчи эмблемала да бардыла.

## Сейир фактла
* 1960 джылны 9 февралында салыннган биринчи джуздуз, Джоан Вудвард'ныкъыды.
* Махтауну аллеясыны бютеу тарихини барыуунда тёрт джулдуз урланнганды: Джеймс Стюарт'ныкъы, Кирк Дуглас'ныкъы, Джин Отри'ники эмда Грегори Пек'ники.

## Джибериуле

* Атланы бютеу тизмеси
* Официал сайты
* Махтауну аллеясы ''Google maps'' сайтда

## Белгиле
Архипелаг

**Архипела́г** () — бири-бирини къатында орналгъан, джаратылгъанлары (материкден, вулкандан, кораллдан) кёбюсюне бирча болгъан эмда геология ишленнгенлери ушаш болгъан айрымканладан къауумду. Бир-бир архипелагланы айрымканларыны джаратылгъанлары да бирча болмазгъа боллукъду.

## Этимологиясы
«Архипелаг» сёз, грекча *arche* — „ал“, „башчылыкъ“ деген эмда *pelages* — „тенгиз“ деген сёзледен къуралгъанды.  деб алгъа джангыз Грек архипелагга (Эгей тенгизни айрымканларына) айтылгъанды.

## Эм уллу архипелагла

* Аланд айрымканла
* Александрны архипелагы
* Амирант айрымканла
* Антил айрымканла
* Норденшельдни архипелагы
* Архипелаг тенгиз
* Бисмаркны архипелагы
* Британ айрымканла
* Гавайи айрымканла
* Гебрид айрымканла
* Грек архипелаг
* Джашил мысны айрымканлары
* Франца-Иосифни джери
* Канада арктика архипелаг
* Каролин айрымканла
* Кергелен
* Корей архипелаг
* Курил айрымканла
* Малай архипелаг
* Моонзунд архипелаг
* Джангы Зеландия
* Джангы Джер
* Джангы Сибир айрымканла
* Норманд айрымканла
* От Джер
* Оркней айрымканла
* Паррини архипелагы
* Шимал Джер
* Сенкаку
* Соломонну айрымканлары
* Фарер айрымканла
* Фолкленд айрымканла
* Чили архипелаг
* Шантар айрымканла
* Шпицберген
* Къыбыла Шетланд айрымканла
* Япон айрымканла

## Дагъыда къарагъыз
* ГУЛАГ архипелаг
* Орус флотну архипелаг экспедициялары
Шпицберген трактат

**1920 джылдан Шпицберген трактат** — 1920 джылны 9 февралында Парижде къол салыннган эмда  Шпицберген архипелагны халкъла арасы статусун белгилеген кесаматды.

Шпицберген трактатха кёре, алгъа кишиники да болмагъан джерге саналгъан Шпицберген, Норвегияны суверенитетине тюшгенди, кесаматха къатышхан къраллагъа уа, табигъат байлыкъларын эмда джериндеги тенгизлерин эксплуатация этерге тенг эркинлик берилгенди.
Норвегия, кесаматны 9-чу статьясында архипелагны территориясында тенгиз базала бла бетджанла къураргъа къоймазгъа эмда аскер къаст этиб хайырландырмазгъа борчланнганды. 1925 джылда Норвигия, Шпицбергенни официал халда Норвегия королевствону кесеги болгъанын баямлагъанды. СССР 1935 джылда Шпицберген трактатха къошулгъанды.

Бусагъат заманнга кесаматха къатышхан къралланы саны 50-ден озгъанды, аланы ичинде: Россия бла СССР-ни башха къраллары, АБШ, Уллу Британия, Германия, Франция, Япония, Нидерландла, Болгария, алгъыннгы Югославияны къраллары, Маджар, Дания, Норвегия, Польша, Чехия, Словакия, Румыния, Италия, Швеция эм башхала. Норвегияны стортинги, 1947 джылны 15 февралындан резолюциясында СССР-ни да Норвегия бла бирге Шпицбергенде энчи экономика интереслери болгъан кърал кибик таныгъанды. 1991 джылда бу хакъла Россиягъа кёчгендиле.
Польшаны тенгиз бла байлау

**Польшаны тенгиз бла байлау** (10 февраль 1920; 17 март эмда 18 март 1945) — юч аскер-патриотлукъ церемонияды.  Бу церемонияланы, Польшаны Балтика тенгизге чыгъар джолун къайтаргъаныны символ халда магъаналыгъын чертир мурат этиб, поляк аскерчиле XX ёмюрню биринчи джарымында къураб ётдюргендиле. 1793 джылда Речь Посполитаяны юлешинюую бла, узакъ заманны ичинде Польшаны тенгизге чыкъгъан джери болмай тургъанды.


Файл:Zaslubiny z morzem w mrzezynie.jpg|«Польшаны тенгиз бла байлаугъа» эсгертме, Мжежино, Польша
Файл:Kg-080302-534.jpg|«Польшаны тенгиз бла байлаугъа эсгертме», Колобжег, Польша
Вальдивия, Педро де

**Педро де Вальдивия** (, 1497, Кастуэра, Бадахос, Испания — декабрь 1553, Тукапел, Чили) — испанлы конкистадорду, Чилини биринчи губернатору болгъанды.

## Биографиясы

Педро де Вальдивия Испанияны Бадахос шахарында идальгону юйюрюнде туугъанды. 1520—1521 джыллада V Карлны аскеринде Фландрияда къазауат этгенди, андан сора уа 1525 джылгъа дери Италияда. Европада къазауатладан сора Къыбыла Америкагъа кёчгенди, Франсиско Писаррону башчылыгъында Перуда (1532—1536) эмда Диего де Альмагрону башчылыгъында Чилиде (1535—1537) баргъан кючлеучю джортуууллагъа тири къатышханды. 1535 джылда бусагъатдагъы Венесуэланы территориясында Хуан-Фернандес де Алдеретени  къазауат этгенди.

1540 джылда Педро де Вальдивияны Испанияны Чили колониясыны биринчи губернатору этиб салгъандыла. Бу къуллукъда, 1548 джылда бир кесек тохтау бла, 1553 джылны декабрына дери тургъанды.

Къуллукъда ишлеген сагъатында де Вальдивия, контролюнда тургъан территорияда, быллай шахарланы тамалларын салгъанды: Чилини бусагъатдагъы ара шахары Сантьяго (1541), Ля-Серена (1544), Консепсьон (1550), Ля-Империал (1551), Вальдивия (1552), дагъыда кёб санда башха джерлешимле. Де Вальдивия башчылыкъ этген заманда Чилини территориясы Атакаманы къыбыласындан Вальдивия бла Чилоэ айрымканнга дери джайылгъанды.

Алай болса да, джерлени кючлеуню эсебинде индейлиле бла кёб уруш башланнганды. Джесирге тюшгенлени де Вальдивияны буйругъуна кёре кёб кере къыйнагъандан сора асмакъгъа асыб баргъандыла.

1550-чи джылланы аллында, къыбылагъа узакъ алгъа баргъан ючюн, арауканла бла урушла къаты болгъандыла. Араукан къазауатны джангы кёзюую башланнганды. 1553 джылны декабрында Педро де Вальдивия джесирге тюшгенди. Эркинлик берселе, бютеулей джерлерин да ызына къайтарыргъа айтханына да къарамай, арауканла губернаторну асмакъгъа салгъандыла. Тешиндириб къымыжа этиб, зорлаб алтын къум ашатхандыла, джити джылан кёпчек бла алгъа санларын кесиб сора башын да кесиб алгъандыла. Конкистадорну джюрегин  бла аны ышаннган адамлары ашагъандыла. Баш сюегинден арауканла спиртли ичкилеге гоппан аякъ этгендиле. Бир-бир билгилеге кёре, ёлюгюн да къуууруб  ашагъанды.
Вальдивия (магъаналары)

* Вальдивия — Чилини къыбыла джанында шахарды.
* Вальдивия (провинция) — Чилини Лос-Лагос регионуну провинциясыды.
* Вальдивия (суу) — Чилиде сууду.
* Педро де Вальдивия — Испанияны Чили колониясыны биринчи губернаторуду, конкистадорду.
* Вальдивия, Хорхе — Чилили футболчуду.
* Вальдивия (культура) — Къыбыла Американы (Эквадор) эм эски культураларындан бириди.
Балыкъ (магъаналары)

**Балыкъ**:
* Балыкъ — къарачай-малкъар тилде уллуракъ чабакъны белгилеген сёздю.
* Балыкъ — Къабарты-Малкъарда саркъгъан сууду.
Балыкъ (суу)

**Балыкъ суу** (, ) — Къабарты-Малкъарда сууду, бир кесеги Къабарты-Малкъарны Ставрополь край бла чегини юсю бла барады, Терк сууну сол джетегиди.

## Географиясы

Узунлугъу 210 км-ди (аллын салгъан Къызыл-къол суу бла бирге), бассейнини майданы 10 минг км²-ди. Балыкъ сууну чыкъгъан джерлери Минги тауну шимал тигинде орналадыла. Уллу-чыран, Къара-чауул, Уллу-къол, Микел-чыран, Къынгыр-сырт, Чунгур-чат-чыран деген чыранладан уллу болмагъан суучукъла — Къызыл-къол, Бирджалы суу, Солтан-тары суу, Къаракъая суу эмда башха атсыз къулакъ суула саркъадыла, ала, Къая-эшик ауушну къатында бир бирине къошулуб, Балыкъ сууну къурайдыла. Бу джерде къая магъаданла тышына чыкъгъан себебли, сууну орну тапхырлыды эмда 20-дан 40 метрге дери мийикликлери бла тёрт чучхурну къурайды. Баш джанында Балыкъ суу — тау сууду, кёб джетеклени (26) алады, аланы ичинде эм уллула — Мушт бла Кичибалыкъ (сол джетекле) эмда Шаукъол (онг джетек). Тюзге чыкъгъандан сора (аягъындан 65 км-де) Балыкъ суу, кюнчыгъышха агъыуун сакълагъанлай, республиканы шимал джаны бла ётеди эмда Екатериноградская станседен узакъда болмай Терк суугъа къошулады. Тюзде сууну уллу кесеги (16 % чакълы бири) Къабарты-Малкъарны Прохладна районуну, Ставрополь крайны эмда Шимал Тегейни сабанларын сугъарыугъа кетеди. Прохладна шахардан къыбылада, аягъындан 20 км чакълы бир узакълыкъда Балыкъ суу, баш джетегин — Басхан сууну къошады. Басханны суу джыйыу джерини майданы, Балыкъ сууну бютеу суу джыйыу джерини майданыны джарымындан кёбюдю.

## Гидрологиясы

Суу ашауу джыйымдыкъ, кёбюсюне чыранладанды. Суу къобууу джылы кёзюудеди. Аягъындан 28 км-де сууну орта джоюлууу: 97,8 м³/с. Суу тёбен джанында 3 суткадан 2 айгъа дери бузлаучанды.

## Джерлешимле

Сууда орналыбдыла: Хабаз, Каменномостское, Сармаково, Малка эмда башха элле, Солдатская стансе,  Прохладна шахар.

## Джибериуле

* ''Малка'' в «Словаре современных географических названий»
* Энциклопедия «АкваЭксперт. Ру»
* Сплав по реке Малка
Процессор

**Процессор** — электрон санаучу машинаны къураучуларыны бириди. Электрон санагъан ишле процессорну ичинде барадыла.

Файл:Intel 80486DX2 bottom.jpg|Intel 80486DX2
Файл:SL3A2down.JPG|Intel Celeron 400 Socket 370
Файл:UpSL3A2.JPG|Intel Celeron 400 Socket 370
Файл:DownSL5ZE.JPG|Intel Celeron 1100 Socket 370
Файл:SL5ZEup.JPG|Intel Celeron 1100 Socket 370


## Литература
*
Принтер

**Принтер** ( сёзден) — суратны неда джазыуну къагъытха кечюрген машинады. Принтер талай тюрлю болады. Аланы ичлеринде лазер бла шоркъа принтер айырадыла.

## Джибериуле ==nm,,mkv,k.kv,m,mvgmkgmghmghghghgnfnh

* Шоркъа басмалауну принципин айгъакълау
* Шоркъа басмалауну технологиясы
* Лазер басмалауну технологиясы
* Матрица басмалауну технологиясы
Немец тил

**Немец тил** ( [], *deutsche Sprache*) — немецлени, австрийлилени, лихтенштейнлилени эмда швейцарлыланы кёбюсюню тилиди, Германияны, Австрияны, Лихтенштейнни официал тилиди, Швейцарияны, Люксембургну эмда Бельгияны официал тиллеринден бириди. Индоевропа тил юйюрге киреди (герман бутагъына). Джазмасы латин алфавитни тамалында къуралгъанды.

## Белгиле

## Джибериуле

* Steinke Institut (Немец тилни институту)
* Онлайн немец клавиатура
* Немец тилни грамматикасы
* Немец грамматика
Кёз

**Кёз** () — адамны эмда джаныуарланы, электромагнит чыгъарыуну толкъунланы узунлугъуну джарыкъ диапазонунда алыргъа кючюнден келген эмда кёрюу функцияны баджаргъан, сенсор органыды (кёрюу системаны органыды). Адам, кёзлерини юсю бла дуниядан 90%-ге джууукъ информацияны алады.

## Белгиле

## Джибериуле

* Джаныуарланы кёрюулери
* Кёзню эволюциясыны юсюнден
* Кёз символикада
Копенгаген сермешиу

**Копенгаген сермешиу** (, ) —  ингилиз эм дания флотланы арасында, 1801 джылны 2-чи апрелинде болгъан тенгиз урушду.

Эртденликде, сагъат 9:30 бола тенгиз джагъагъа джууукъда якоргъа салыннган дания кемеле бла аланы джагъа артиллерияларына аладан аслам болгъан ингилиз кючле чабхандыла. Талай сагъатны артиллерия атышыу болгъанды, андан сора ингилиз флотну башчысы адмирал Паркер кемелени ызларына ыхтырыу буйрукъну бергенди, алай а аннга бойсунмай Нельсон сермешиуню андан ары бардыргъанды. Ингирге атышыу тохтагъанында, ингилизлиле Данияны кронпринци Фредерикге келечиле иеди. Келечилери даниялыланы кеслерин хорлатханларыны къабыл этиулерин излейдиле. Биринчи 24-сагъатлыкъ атышыу кесиу ингирде ''Лондон'' атлы британ флагманда дания генерал-адъютант Линдхор бла къабыл этиледи. 3-чю апрелде Нельсон Копенгагендеги Амалиенборг къалада Фредерик бла эки сагъат кёрюшеди. Вице-адмирал даниялыладан флотларыны сауутсузландырыуларын неда ингилизлилеге берирлерин излейди. Узун заман кёрюшюуден сора 8-чи апрелде 14 ыйыкълыкъ атышыу кесиуге къол салынады, дания флотну бир бёлеги батдырылады, бир къаууму эсе Ингилизге джибериледи.

## Джибериуле

* Копенгагенде аскер-тенгиз музей 
* Clarke, ''James Stanier and M'Arthur, John'' The life of Admiral Lord Nelson, K.B., from his lordship's manuscripts (1810) 
* Копенгаген сермешиу
Экинчи шошокеан къазауат

**Экинчи шошокеан къазауат (1879—1883)** — Чилини (Ингилизни болушлугъу бла) Перу бла Боливиягъа къаршчы бардырылгъан къазуатды. Аны баш нюзюрю селитраны къайнакъларын кючлеу болгъанды, ол себебден бир-бирде бу къазауатха **Селитра къазауат** деб да айтылады. Чиличиле, тенгизде бийликни алыб, къазауатда хорлагъандыла эмда къайнакълы джерлеге ие болгъандыла.

## Чурумлары

Чили селитра компанияныкъы болгъан, алай а Чилини джеринде болмагъан, Атакама къум тюздеги селитра къайнакъланы кючлеу болгъанды.

## Къазауатны баргъаны

1879 джылны февралында Чилини аскерлери Боливиягъа чабадыла. Боливия бла болушлукъ кесематы болгъан Перу, апрелде къазауатха къошулады. Тенгизни къолгъа алгъан чиличиле, джылны артына боливиячы тенгиз джагъаны эмда ПерунуТарапака провинциясын кючлейдиле. Боливия къазауатдан чыгъады. 1880 джылны апрелинде чиличиле Перуну баш порту — Кальяону къуршоулайдыла, 1881 джылны январында Перуну ара шахары — Лиманы аладыла. Уллу Британия селитраны чыгъарыргъа монополия хакълагъа ие болгъаны себебли Чили джанлы болады, АБШ уа Перу бла Боливиягъа болушлукъ этеди.

## Къазауатны бошалыуу эмда эсеблери

1883 джылны июнунда чиличиле перучуланы эки сермешиуде къаушатадыла, аны ызындан 12-чи июунда Перуну правительствосу Чилиге Тарапака провинцияны беририлгенин мюкюл этген кесаматха къол салады. Боливия бла Чилини арасында 1884 джылны 14-чю апрелинде Вальпараисода къол салыннган кесаматха кёре, Боливия Антофагаста провинциясыз, ол себебден тенгизге чыгъышсыз къаладыл.
Гибралтар ачыкъ богъаз

**Гибралтар ачыкъ болгъаз** (, , , ) — Пиреней джарымайрымкан бла Африканы шимал-кюнбатыш джагъасыны арасында, Джерле арасы тенгиз бла Атлантика океанны байлагъан халкъла арасы ачыкъ богъазды.

Узунлугъу 59 км, кенглиги 14—44 км, фарватерде теренлиги 338 м чакълы бир болады (эм терен джери — 1181 м-ди).

Гибралтар джарым айрымканда теренликни тюрлю-тюрлю къатларында агъымла бир-бирлерине къаршчы джары агъадыла. Баш агъым Атлантикадан Джерле арасы тенгизге джылда орталама 55&nbsp;198&nbsp;км³ сууну келтиреди (орта температурасы — 13,5 °C эмда тузлулугъу — 38 ‰). Терен агъым эсе уа Джерле арасы тенгизден Атлантикагъа  51&nbsp;886&nbsp;км³ суу (орта температурасы — 17 °C эм тузлулугъу — 36 ‰). 3&nbsp;312&nbsp;км³ аралыкъ — Джерле арасы тенгизни башындагъы сууну къуругъаны себебли болады.

Гибралтар ачыкъ богъазны джагъаларында асламысы бла къаялы ландшафтны кёрюрге боллукъду, бурунда ол къаялагъа — шималында Гибралтар къаягъа эм къыбыласында Джебель-Муса къаягъа — Геркулесни багъаналары дегендиле.

Гибралтар ачыкъ богъазны уллу стратегиялы эмда экономикалы магъанасы барды. Ачыкъ богъазны джагъаларында испан портла Сеута, Ла-Линеа, Альхесирас, Мароккону Танжери эм Уллу Британияны къаласы бла аскер-тенгиз базасы Гибралтар орналыбдыла.

Кёб джылланы Испания бла Марокко (Ла-Маншны тюбю бла Францияны Уллу Британия бла байлагъан туннель кибик), ачыкъ богъазны тюбю бла темир джол эмда автомобиль джол салыр муратлы болуб тинтиулени бардыргъандыла. 

Американ эмда британ къурулушчуланы къаууму ачыкъ богъазны башы бла кёпюр ишлеуню мадарларын тинтедиле. Бу кёпюр ишленсе, дунияда эм мийик (900 метрден аслам) эмда эм узун (15 км) боллукъду.

## Белгиле
КПСС-ни АК

**[[Совет Союзну Коммунист Партиясы]]ны Ара Комитети** (1917 джылны джазына дери аты — РСДРП-ни АК; 1917—1918 — РСДРП(б)-ни АК; 1918—1925 РКП(б)-ни АК; 1925—1952 БКП(б)-ни АК)&nbsp;— партияны джыйылыуларыны (съездлерини) арасында баш органыды. Ара комитетни эм кёб члени 1990 джылда XXVIII-чи джыйылыуунда сайланнганды — 412 адам. Пленумлада Ара комитет — Политбюрону, Секретариатны, Оргбюрону эмда Партия контролну комиссиясын сайлагъанды (1934—1990).

## Политбюро

КПСС-ни АК-ни Политбюросу партияны Пленумларыны арасында оноу джюрютген баш органы болгъанды. Дайым орган болуб РКП(б)-ни VII-чи джыйылыуундан сора башлагъанды. Эм магъаналы политикалыкъ, кърал эмда партия ичи сорууланы оноуун этгенди.

1952-1966 джыллада «КПСС-ни АК-ни Президиуму» атны джюрютгенди.

Теорияда Политбюро КПСС-ни АК-ни пленумларында сайланнганды, алай а кертиликде КПСС-ни джыйылыуундан сора сайланнганды.

Политбюрону къурамына Политбюрону членлери, политбюргъа членликге кандидатла эмда КПСС-ни АК-ни секретарлары киргендиле.

КПСС-ни АК-ни Политбюросуну членлерини саны 7-ден башлаб (1924—25) 25-ге дери болгъанды (1952—53). Политбюрону къурамында таймаздан киргенле:

* КПСС-ни Генерал секретары
* СССР-ни Министрле Советини башчысы
* СССР-ни Баш Советини башчысы
* Къоруулау эмда Тыш ишлени министрлери (1973-1990)
* Украинаны КП-ны АК-ни биринчи секретары, КПСС-ни Москва неда Ленинград шахар комитетлерини биринчи секретарлары

Хрущевну оноуу бла АК-ни Президиумуну къурамына бир-бир республикан компартияланы биринчи секретарларын къоша башлайдыла (ол адет кечирек да къалады), 1990-1991 джыллада Политбюрогъа бютеу республикан компартияланы биринчи секретарлары киреди (Эстонияда эки юлешиннген компартияны тышында).

## АК-ни Секретарияты

Аннга къуру АК-ни секретарлары киргендиле. 1990 джыл Секретариятда 5 член болгъанды.

## АК-ни Оргбюросу

Бу Орган 1919-1952 джыллада болгъанды, алай а Секретариатны ишин дубль этгени себебли ролу болмагъанды.
Тууар джилек

**Тууар** (неда **тюз**, **бачха**) **джилек** () — Розала юйюрню Джилек тукъумундан кёбджыллыкъ ханс битимди.

Чегетледе Европада ёседи; культурада да кёбюсюне Европада ёсдюрюледи (Францияда, Уллу Британияда, Германияда эм башха къраллада). Битимлилиги адам (тау, къой) джилекден (маракодан) кемди. Сууну бек излейди, салкъыннга тёзюмлюдю. Агротехникасы адам джилекни агротехникасычады.

## Дагъыда къарагъыз

* Адам джилек (марако)
Джилек

**Джилек**:

* Тууар (тюз, бачха) джилек
* Адам (тау, къой) джилек неда марако
Эмансипация

**Эмансипа́ция** () — бойсунуудан къутулуу, чеклениулени къурутуу, хакълада тенг этиу.

Сёз кеси латин тилде этимден къуралгъанды,  emancipare — сабийни атасына бойсунуудан азатлау, не да кенгирек магъана бла иеликге хакъдан артха туруу, формал джаны бла бу хакъла эм полномочияла къурутулмагъандыла, ала башха адамгъа кёчгендиле, ол себебден «эмансипация» болгъан адам башына бош болмагъанды, бир иеден, башха иеге кёчгенди. Быллай этиу - кесини полномочияларындан артха туруб, башха бериу, юристлик акт болгъанды, ол Онеки Таблицаны законларында огъунакъ бегитилгенди, аты да emancipatio  болгъанды. Кечирек эмансипацияны юсюнден айтылса, къуру рим хакъны юсюнден айтылыб къалмай, башха хакъ системаланы юсюнден да айтылгъанды, сёз ючюн, герман хакъда. Кечирек, XIX ёмюрню ахырында - XX ёмюрню аллында сабий эмансипация деб, джарлы юйдегиледен сабийлени уллула бла тенг ауур ишден азатланыуну юсюнден айтылгъанды. 

## Акъыл-палыкъланы толу хакъ иеликлери

**Эмансипация ** — осуйлукъ органны неда сюдню оноуу бла, оналты джылда адамны толу ие хакълы болуууду.

Эресей граждан хакъда акъыл-палыкъ болмагъан, оналты джылы толгъан адам, ата-анасыны разылыгъы бла, неда осуюну разылыгъы бла, урунуу кесамат бла, аны ичинде контракт бла, ишлей эсе, неда саудюгерлик бла кюреше эсе, толу хакъ ие баямланыргъа боллукъду..

Акъыл-палыкъ болмагъанны толу хакъ ие баямлау, ол адамны юйдегиленсе да келеди, акъыл-палыкъ болгъунчу айрылса да, толу хакъ иелиги къалады. Алай а некяхны кертиге саналмагъан оноу чыкъса, сюд акъыл-палыкъ болмагъан баш иени (юй бийчени) толу хакъ иеликден чыгъарыу оноу этерге боллукъду. Адамны юйдегилениуу, аны эмансипация болгъанына тенг болмайды.

## Тиширыуланы эмансипациясы

Тиширыуланы эмансипациясы деб, тиширыулагъа джамагъат, урунуу эмда юйдеги джашауларынды эркишиле бла тенг хакъ берилиуге айтылады. Тенг хакъ деб, тиширыуланы окъуу алыргъа, властны кърал органларына сайларгъа эмда сайланыргъа хакъгъа, урунуугъа эмда тенг джалгъа хакъгъа айтылады. 

## Белгиле
Эмансипацияны юсюнден акт

Британия бла Ирландияда католиклени эмансипацясы 1829 джылны 13-чю апрелинде,**«Эмансипацияны юсюнден акт»**  атлы парламент акт бла бегитилгенди (**, ). Аннга дери католиклени джашауларын Test Act тюзетгенди, аннга кёре кърал неда джамагъат ишге джарашхан католик супарматияны таныгъанына ант этгенди (суперматия - королну клисадан баш болуу), англикан клисада диннге бурулгъанын шагъатлыгъын эмда джазыулу католик динни танымагъанына заявления келтиргенди. Алай бла, Ингилизде католикле кърал неда джамагъат къуллукъда ишлер мадарлары болмагъанды. Аны къой аланы сайлаулагъа да къоймагъандыла. Уллу Британияны Ирландия бла униясындан сора (1800) ол законла, адамларыны бютеую католик болгъан Ирландиягъа да джайылгъандыла, сау къралны халкъы политика хакъларындан къуру къалгъанды, аны католиклени асламысы эмда англикан клисаны да кёб келечиси огъурамагъындла, парламентге Тест-Актны къурутуу тилек бла петицияла берлигендиле, XIX ёмюрню экинчи кесегинде протестле  артыкъ да кючленнгендиле. Виглени партиясы бу актны къурутуугъа джылы къарай башлагъанды. 1813 джылдан башлаб эмансипацияны юсюнден билль талай кере общиналаны палатасына теджелгенди, 1821 джыл бу билль общиналаны палатасындан ётеди, алай а лордланы палатасы бла къабыл этилмейди. 1823 джылда Ирландияда, О`Коннелни башчылыгъы бла  католик ассоцияция къуралады, аны баш нюзюрю Тест-Актны къурутуу болады.  О'Коннеллге эмда башха аны джанлылагъа бу актны къоратыу толу азатланыуча кёрюнмесе да, азатлыкгъа магъаналы атлам болгъанды. Бу актны къурутуу ирландлылагъа парламентге джолну ачханды, бу уа ингилизлилени къоркъутханды. Католиклени ассоциясы кесини джоюмларын джабар ючюн, ирландлылагъа кеси разылыгъы бла налог салгъанды, алай бу налогну бютеу халкъ тёлегенди, унамагъан чыкъмагъанды. 1828 джыл герцог Веллингтонну консерватив министерствосу къуралады, анда ич ишледен секретарь Р. Пиль болады. Пиль, кабинетге киргенинде, заманы келген тюрлениулени, эмансипацияны бегитиуню кереклисине ийнаннганды. Веллингтонну да разы этгенди, алай а патчах Георг IV унаб къоймагъанды, билльни теджеуню аллы бла кабинетни отставкагъа огъунакъ ийоенди, алай а ол кюн огъунакъ сокъураныб кабинетни ызына салгъанды. 1829 джылны 5-чи мартында билль общиналаны палатасына теджелгенди, алай а билльге къаршчы кючлю оппозиция болгъанды, торилени асламысы къаршчы тургъандыла. Алай болса да ючюнчю окъулууунда билль къабыл этиледи, аны джанлы 320 ауаз, къаршчы да 142 ауаз бериледи. Аллай кюрешде лордланы палатасындан да 10-чу апрелде ётеди ( разы -213, къаршчы -109 ауаз). Андан сора король мюкюл этгенди, эмда закон халгъа келгенди. Ол законнга кёре Тест-Акт эмда католиклени хакъларын къысхан башха актла къурутулгъандыла. Алай бла Ингилизледе христиан клисаланы араларында тенгсизликле къоратыладыла. Алай а Ирландиягъа къаршчы да эки акт аллынады - О Конеллни ассоциясын джабыуну юсюнден билль (амма ала бу билль чыкъгъынчы кеслерини муратларын толгъан санаб кеслери джабылгъандыла) эмда Ирландияда сайлаулагъа къошулууда мюлк цензни кёлтюргендиле, 40 шиллингден 10 стерлинглени фунтуна дери.
Марракеш келишиуле

**Марракеш келишиуле** Мароккодагъы Марракешде 1994 джыл алыннгандыла. Ол келишиу 1995 джылны 1-чи январындан башлаб Дуния сатыу-алыу организацияны къуралыуун бегитгенди.
Миллетлени Лигасы

**Миллетлени Лигасы** (, , ) — 1919—1920 джыллада Версаль келишиуню Версаль-Вашингтон системасыны эсебинде къуралгъан, халкъла арасы организацияды. 1934 джылны 28 сентябрындан 1935 джылны 23 февралына дери кёзюуде Миллетлени Лигасына 58 кърал киргенди. Миллетлени Лигасыны нюзюрлери была болгъандыла: сауутсузланыу, къазауат ишлени тыйыу, коллектив къоркъуусузлукъну баджарыу, къралланы арасында дауланы дипломат сёлешиулени юсю бла джарашдырыу, эмда планетада джашауну агъачын иги этиу. 1946 джылда хакъларын Бирлешген Миллетлени Организациясына бериб джокъ болгъанды.

## Дагъыда къарагъыз

* Биринчи дуния къазауат
* Бирлешген Миллетлени Организациясы
* Экинчи дуния къазауат
* Атлантика хартия
* Интербеллум
* Миллетлени Къаласы
* Санитар кордон

## Джибериуле

* Миллетлени Лигасыны Уставы
* Миллетлени Лигасыны кесаматлары
Пастеризация

**Пастеризация** — суусун азыкъланы **бир керелик** джылытыуну процессиди. 60 °C дери, 60 минутну ичинде, 70—80 °C дери 30 минутну ичинде джылытылады.. Технологияны XIX ёмюрню арасында, француз микробиолог Луи Пастер ачханды. Асламысы бла азыкъны микробсузлашдырыр эмда аны сакълау болджалын узунлашдырыр мурат бла хайырланады. 

Быллай джарашдырыудан сора азыкъда микроорганизмлени **вегетация формалары ёледи**, алай а **ырныклары** джашауда къаладыла, эмда джараулу шартлада терк халда айныйдыла. Ол себебден пастеризациялашхан азыкъ (сют, сыра э.б.) тюшген температурада, чекленнген болджалда сакъланады. Пастеризациядан сора азыкъны татыуу тюрленмегени, аны багъалы компонентлери (витаминле, ферменле) сакъланнганы себебли, ашлыкъ багъасы тюрленмегеннге саналады.. 

Азыкъны тюрлюсюне эмда шартларына кёре пастеризацияны тюрлю-тюрлю режимлери хайырланады. Юч тюрлю режим айырадыла: **узун**(30-40 минутну ичинде 63—65 °C ), **къысха** (0,5-1 минутну ичинде 85—90 °C) эмда **терк** пастеризация (талай секундну ичинде 98 °C ).

Пастеризация консервлешдириуде *хайырландырылмайды*, герметик джабылгъан сауут анаэроб микрофлораны айныууна джараулу тёгерекди (ботулизмге къара).
Азыкъланы узун болждаллы консервация нюзюр бла (айртыкъсыз да аллындан джер бла кирленнген, сёз ючюн джууакланы) эмда медицианылыкъ, фармациялыкъ нюзюр бла юлюшлю пастеризацияны — тиндализацияны хайырланадыла.
## Пастеризацияда бактерияланы къылыкълары
Мезофил сютмыстылы бактерияла (S. lactis, S. cremoris и др.) пастеризацияны процессинде асламысы бла ёледиле. Термофил сютмыстылы стрептококкла бла энтерококкла (S. durans, S. bovis, S. faecalis) сютде пастеризациядан сора да кёб санда сакъланадыла. Алай а аланы биологиялыкъ тириликлери, сютню 8°С энишге сакъланса, къарыусузду, эмда сютню татымында тюрлениулеге себеб болмайды. Термочыдамлы сютмыстылы таякъчыкъла да пастеризацияны режимлерине чыдамлыдыла. Алай а энишге тюшген температуралада айнымайдыла. Аланы роллары айран шекилли азыкъланы чыгъарыуда бек уллуду.Уютууну мийик температуралары эмда анда сютмысты стрептококкланы болууу, башында белгиленнген таякъчыкъланы айныууна себеб болады.
Психротроф бактерияла пастеризацияны процессинде асламысы бла ёледиле, алай джылыугъа чыдамлы тюрлюле къысха заманлы пастеризациягъа чыдаргъа да боладыла. 
Пастеризацияны джараулугъу, чий сютде къаллай микроорганизмлени болгъанына кёре болады. Микроорганизмлени болуу да, сютню къаллай шартлада сакъланнганына кёреди. Сауулгъанындан сора сютню 0—3°С дери суутуб сакъласала, анда асламысы бла психротроф микрофлора айныйды. Психротрофланы термочыдамлылыкълары къарыусузду, ол себебден аллай сютню пастеризациясы эффектли болады (99,9% дери).
Сют 8—10°С мийик температурада сакъланса, анда термочыдамлы бактерияла аслам боладыла (энтерококкла, термофил стрептококкла э. б.), ол себебден пастеризацияны эффектлилиги 98%-ден аз болады.

## Белгиле
Кюнбатыш джарымтоб

**Кюнбатыш джарымтоб** — Джерни , Гринвич меридианындан кюнбатышха эмда 180-чи меридиандан кюнчыгъышдагъы джарымтобуду. Кюнбатыш джарымтобну меридианлары кюнбатыш узунлукъну меридианлары кибик белгиленедиле. Кюнчыгъыш джарымтобха Лондондан кюнбатышдагъы кесеги бла Еврпа, Африканы бир кесеги, Атлантика океан, Америка эмда Шош океанны уллу бёлюмю киреди.
Шимал джарымтоб

**Шимал джарымтоб** — Джерни экватордан шималдагъы джарымтобуду. Шимал джарымтобда джай июндан августха дери, къыш эсе уа - декабрдан февралгъа дери барады. Кориолисни кючю себебли, алаша басымны зоналары эмда ургъан джелле Шимал джарымтобда сол джанына урадыла, ол демеклик сагъат бурулгъандан къаршчы джары. Шимал джарымтобда къыбыла джарымтобха кёре джер кёбдю.

## Шимал джарымтобда континентле бла къралла
Континентле:
* Азия (Индонезия асламысы бла Къыбыла джарымтобдады)
* Европа
* Шимал Америка
* Къыбыла Американи бир кесеги (Амазонкадан шималгъа)
* Африканы ⅔ (Конго суудан шималгъа)

Шимал джарымтобда орналгъан, Африкадагъы къралла:
* Алжир
* Бенин
* Буркина Фасо
* Гамбия
* Гана
* Гвинея-Бисау
* Джибути
* Мисир
* Кюнбатыш Сахара
* Кабо-Верде
* Камерун
* Кения
* Кот-д'Ивуар
* Либерия
* Ливия
* Мавритания
* Мали
* Марокко
* Нигер
* Нигерия
* Сенегал
* Сомали
* Судан
* Сьерра-Леоне
* Того
* Тунис
* Уганда
* Ара Африкан Республика
* Чад
* Экватор Гвинея
* Эритрея
* Эфиопия

Шимал джарымтобда орналгъан, шимал Океаниядагъы къралла:
* Маршаллны айрымканлары
* Микронезия
* Палау

Шимал джарымтобда орналгъан, Къыбыла Америкадагъы къралла:
* Венесуэла
* Гайана
* Колумбия
* Суринам
* Француз Гвиана

## Дагъыда къара
* Джылны чакълары
* Къыбыла джарымтоб
Къыбыла джарымтоб

**Къыбыла джарымтоб** — Джерни экватордан къыбылагъа орналгъан джарымтобуду. 

## Энчиликлери
Къыбыла джарымтобда джай декабрдан февралгъа, къыш эсе уа — июндан августха дери барады. Къыбыла джарымтобда циклонла, шимал джарымтобдача болмай сагъат бурулгъанча буруладыла, антициклонла уа тамам терсине, сагъат бурулгъаннга къаршчы.. Кюнортада Кыбыла джарымтобда Кюн шималда боалды, Шимал джарымтобда эсе уа -къыбылада. 

Къыбыла джарымтобда тёрт континент (Антарктида, Австралия, Къыбыла Американы кёбюсю, Африканы бир бёлеги, Азияны кесеги (Малай архипелагны бир къауум айрымканы), Океанияны иги танг айрымканы, эмда терт океан (Атлантика, Индий, Шош океанланы къыбыласы эмда Къыбыла океанны бютеую киреди).

## Къыбыла джарымтобда къралла

### Азия
;Толусу бла
* Кюнчыгъыш Тимор
;Кёбюсю
* Индонезия
;Бир кесеги
* Малайзия
### Африка
;Толусу бла
* Ангола
* Ботсвана
* Бурунди
* Замбия
* Зимбабве
* Комор айрымканла
* Лесото
* Мадагаскар
* Маврикий
* Малави
* Мозамбик
* Намибия
* Руанда
* Свазиленд
* Сейшел айрымканла
* Танзания
* КъАР

;Кёбюсю
* Габон
* Демократ Республика Конго
* Конго Республика
;Бир кесеги
* Кения
* Сан-Томе эм Принсипи
* Сомали
* Уганда
* Экватор Гвинея

### Океания
;Толусу бла
* Австралия
* Вануату
* Науру
* джангы Зеландия
* Папуа-Джангы Гвинея
* Самоа
* Соломонну айрымканлары
* Тонга
* Тувалу
* Фиджи
;Кёбюсю
* Кирибати

### Къыбыла Америка
;Толусу бла
* Аргентина
* Боливия
* Парагвай
* Перу
* Уругвай
* Чили
;Кёбюсю
* Бразилия
* Эквадор
;Бир кесеги
* Колумбия

## Белгиле

## Дагъыда къара
* Джылны чакълары
* Шимал джарымтоб
Джылны чакълары

**Джылны чакълары** — джылны юлдешген терт заман кёзюудю.
Талай тюрлюсю болады:
* *[[Орузлама|Орузламалыкъ]]* джыл чакъла — къралланы асламысында джыл ючюшер айдан къуралгъан тёрт сезоннга юлешинеди.
* *[[Астрономия|Астрономялыкъ]]* джыл чакъла кюнню къайтыууну нохтасындан (джай, къыш) эмда Кече бла кюн тенгликден (джаз, къач) саналады.
* Фенология хар джылны **[[климат]]** сезонуну узунлугъун эмда хар бирини башланыууну болджалын айгъакълайды, аны табигъат болуула бла байлайды (сезон ангыламны хайырланады). Хар сезонну энчи кюн хал эмда температур шартлары болады.

Сентябргъа дери шимал джарымтоб, Кюннге бегирек бурулубду эмда кюн джанындан асламыракъ джылытылады. Бу болум23-чю сентябрь - 21-чи март кёзюуде тюрленеди. Былай бла шимал джарымтобдагъы чакъла быллай атлагъа ие боладыла: **Джаз** (21-чи март -22-чи июнь), **джай** (22-чи июнь - 23-чю сентябрь), **къач** (23-чю сентябрь -22-чи декабрь), **къыш** (22-чи декабрь - 21-чи март). Къыбыла джарымтобда бу чакъ тизим тамам терсине болады, анда джаз 23-чю сентябрда башланады. 
Джылны чакълары Джерни кесини бурулууу бла Кюнню тёгерегине бурулууну бир теркликде болгъаны бла байламлыды. Былай бла джер джюзюнден кёкге къаралса, Кюн джерни башха джерлеринде башха мийикликде болады. Шимал къышны кёзюуюнде, Джерни Къыбыла джарымтобу Кюннге бурулубду, эмда аслам джылыу алады, ШИмал джарымтоб эсе уа джалыу алгъанны азайтады. Алай бла бир джарымтобда сууукъ чакъ башланса, башхада джылы чакъ башланады. 

## Орузламада джыл чакъла
Орузламада джыл чакъла табигъат чакъла бла орта кенгликледе келишмейдиле, алай а джыл санауну тенг этер ючюн формал халда болсада бирча болады. Джыл чакъланы Шимал джарымтобда кёзюулери былай болады:
* **Джаз** - 1-чи март -31-чи май 
* **Джай** - 1-чи июнь -31-чи август
* **Къач** - 1-чи сентябрь -30-чу ноябрь
* **Къыш** — 1-чи декабрь - февралны ахыр кюню

Къыбыла джарымтобда:
* **Джаз** - 1-чи сентябрь -30-чу ноябрь 
* **Джай** - 1-чи декабрь - февралны ахыр кюню
* **Къач** - 1-чи март -31-чи май
* **Къыш** — 1-чи июнь - 31-чи август

## Белгиле
Эстонияда элчи къазауат (1343-1345)

**Элчи къазауат** (23-чи апрель 1343 — февраль 1345) — къралны герман-дат зулмулукъдан къутхарыр мурат бла бардырылгъан миллет-къутулуу къазауат. 1343 джылны 23-чю апрелинде **Юрийни кечесини къозгъалыуу** бла башланнганды (). 1343 джылны джайында, къозгъалгъан эстле Псковчу оруслуладан болушлукъ тилегендиле, алай а 5000 псковчу аскерчи джетишелмегенди, эмда къозгъалыу джукълатылгъанды. Джетишимли болмаса да, бу къозгъалыу, эстон халкъны кесини азатлыгъы ючюн кюреширге хазыр болгъаныны кёргюзюмю болгъанды. 

## Хронологиясы

Къозгъалыу эки кёзюуде ётгенди. Къозгъалыугъа эм бек къошулгъан, 1343 джылда къобхан ара Эстонияда джашагъанла болгъандыла. Былайда къозгъалыу джукълатылгъанындан сора, 1343 джылны 26-чы майында Эзель (Сааремаа) айрымканны халкъы къобханды. Къозгъалыу 1345 джылны февралына дери баргъанды.
Союз-1

**«Союз-1»** — «Союз» сериадан биринчи совет космос кемеди (KK) , орбитагъа 1967 джылны 23-чю январында джиберилгенди. Кемеде джангыз космонавт, Совет Союзну Джигити инженер-полковник Владимир Михайлович Комаров болгъанды, ол аппаратны табсыз джерге тюшгенинден ажымлы ёлгенди. 

Бузукълукъла кемени орбитагъа чыгъыуу бла башланнганды: кюн батарейлени эки панелинден бири ачылмагъанды, кемеде электрокъууатны дыккылыгъы башланнганды. Ол себебден учуу болджалдан алгъа тохтатылгъанды, кеме джетишимли орбитадан чыгъыб джерге тюшгенди, алай а парашют системасы ишлемегени себебли, аппарат чачылгъанды, космонавт да ёлгенди. Биринчи кере космосха учуш космонавтны ёлюмю бла бошалгъанды.