Алфавит

**Алфавит** (,  бла  — грек алфавитни аллындагъы эки харифини аты)

# Джазманы фонетика шекилиди, эмда белгилери стандарт алфавит джорукъ бла тизилгендиле. Алфавитде айры белгиле - харифле - тилни айры фонемаларын белгилейдиле. Алфавитни башха джазмаладан башхалыгъыда буду (пикторгаф джазма - белгиле ангыламланы белгилейдиле, морфем джазма, логографиялыкъ джазмалада морфемала неда энчи сёзле. Талай тюрлюсюн айырадыла:
#* Консонант-вокал алфавитле — харифле тунакы эмда ачыкъ тауушланыда белгилейдиле;
#* Консонант алфавитле — харифле къуру тунакы тауушланы белгилейдиле, ачыкъла диакратика белгилени болушлугъу бла айры бир система бла белгиленедиле;
#* Белме алфавитле — харифле сау бёлмелени белгилейдиле;

Хар фонемегъа кесини белгисин хайырланыу, белгилени санларын азайтыб, джазманы тынч этерге себеб болады.

Тиллени бир-бирлеринден фонетика системаларыны къыйын болуу, алфавитлени да ёлчелмерини тюрлю-тюрлю этеди. Гиннесни рекордларыны китабына кёре эм кёб хариф кхмер тилни алфавитинде барды - 72, эм аз а уа — 11 (а, b, е, g, i, k, о, р, r, t, u) — Бугенвиль айрымкандагъы ротокас тилни алфавитиндеди (Папуа Джангы Гвинея). Эм эски харифге «о» саналады, бу шекили бла ол биринчи финикий алфавитде чыкъгъанды (б. э. д. 1300 джыл чакълы бир). 

## Тарихи

Алфавитни принципи биринчи семит халкъладан чыкъгъанды. Бизни эрагъа дери 3-чю минг джылны ортасында Эбла шахарда джазмачыла (бусагъатдагъы Тель-Мардих, Шимал Сирия) чекич джазманы тамалгъа алыб шумер тилге хайырландырыр ючюн белгилени тунакыланы бирча болгъаны бла бирге башха-башха ачыкълагъа кёре тизгендиле: ma, mi, mu (семит тилде юч ачыкъ барды - a, i, u). Чекич джазма бла мисир джаманы хайырландырыб семитле б. э. д. 2-чи мингджыллыкъны биринчи кесегинде биринчи консонант-бёлме джамзаны къурайдыла..

Джазма белгилеге ачыкъланы белгилери къошулгъаны бла, фонемаланы джазма белгисини системасы -алфавит къурагъаннга санаргъа боллукъду.

Эм эскиге Угарит шахар-къралны алфавити саналады, б. э. д. 2-чи мингджыллыкъны джарымындан бери белгилиди. Бу алфавитде белгилени тизилиую башха кюнбатыш-семит алфавитленикиндечады: в финикий, буруннгу-чууут алфавитледе кибик. Финикиячыла Джерларасы тенгизни кюнчыгъыш джагъасында джашагъандыла, эмда дуниягъа белгили тенгизчиле болгъандыла эмда Джерларасыны къраллары бла сатыу-алыуну тири бардыргъандыла.

Финикий алфавитден грек эмда арамей алфавитледа къуралгъандыла, ала уа бусагъатдагъы алфавитлени асламымыны тамалы болгъанды дерге боллукъду. 

## Харифлени атлары
Бютеу белгили алфавитледе хар харифни кесини аты барды. Ол атла башха тил хайырланыб башласада къалыб кетиучендиле. Харифлени атлары асламысы бла ол тауушдан башланнган сёзледен къуралгъандыла («алеф» ‘бугъа’, «бет» ‘юй’ и т. п.).

## Сан магъанасы
Буруннгу алфавитлени белгилери, сёз ючюн угарит алфавит, санны белгилер ючюн хайырланмагъандыла. Алай а кечирек, кюнчыгъыш-семит алфавитледе эмда грек алфавитде тизимде биринчи хариф, нолдан сора келген санны белгилленди [сёз ючюн, грек **a** (альфа)] бирни белгилегенди, экинчи хариф - экини («β» - 2) ... Бу принцип грек алфавитден джаратылгъан,кёб системалада кечге дери сакъланнганды, сёз ючюн, буруннгу орус алфавитде. 

## Алфавитлени тюрлюлери

* Финикий джазма
* Грек алфавит
** Копт алфавит
* Гюрджю алфавит
* Эрмен алфавит
* Чууут алфавит
* Арамей алфавит
* Глаголица
* Кириллица
** Башкъырт алфавит
** Белорус алфавит
** Болгар алфавит
** Къазах алфавит
** Къарачай алфавит
** Къыргъыз алфавит
** Македон алфавит
** Молдаван алфавит
** Монгол алфавит
** Тегей алфавит
** Орус алфавит
** Серб алфавит
** Татар кирилл алфавит
** Украин алфавит
** Черногор алфавит
** Чечен алфавит
** Чуваш алфавит
* Буруннгу пермь алфавит
* Латин алфавит
** Латыш алфавит
** Поляк алфавит
** Румын алфавит
** Словак алфавит
** Словен алфавит
** Татар алфавит
** Тюрк алфавит
** Черногор алфавит
** Чех алфавит
** Эсперантону алфавити
* Араб алфавит
* Бенгал алфавит
* Руна алфавит
* Угарит алфавит
* Этрусск алфавит
* СССР-де къабыл этилген джыйым алфавит
* Фонетика алфавит

## Алфавитлени къурагъанла бла къуралгъан заманы
* Эрмен алфавит — Месроп Маштоц, 406 дж.
* Кирилица — Кирилл бла Мефодий, 863 дж.
* Буруннгу Пермь алфавит — Стефан Пермский, 1372 г.
* Корей алфавит — Чосон Уллу Седжон, 1444 дж.
* Вьетнам алфавит- Александр де Род, ок. 1624 дж.

## Белгиле

## Джибериуле
* Грамматология сёзлюк
* Тюрлю-тюрлю алфавитлени транслитерацияда списогу (ингилизча)
* Протосинай алфавит

## Литература
* *[[Гамкрелидзе, Тамаз Валерианович|Гамкрелидзе Т. В.]]* Происхождение и типология алфавитной системы письма // Вопросы языкознания. 1988. № 5-6.
* *[[Дирингер, Давид|Дирингер Д.]]* Алфавит. М., 1963.
* ''Йейтс Фрэнсис.'' Ренессансные «Наглядные алфавиты» // Йейтс Фр. Искусство памяти. СПб, 1997
* *Лундин А. Г.* О происхождении алфавита // Вестник древней истории. 1982. № 2.
* The World’s Writing Systems / Eds. Daniels P.T., Bright W. N.Y., 1996.
*