open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Прая

**Пра́я** (порт. *Praia*) — Атлантика океанда, Сенегалны джагъасыны къатында, Сантьягу айрымканда орналгъан, Кабо-Вердени ара шахары эмда эм уллу шахары. Прайя — Кабо-Вердени политика, экономика эмда маданият арасыды эмда къралны уллу сатуу порту.

## Географиясы
Прая Сантьягу айрымканны къыбыла-кюнчыгъыш джагъасында орналады. Прая бла шималда Сан-Домингуш, кюнбатышда Рибейра-Гранде-де-Сантьяго муниципалитетле чеклешедиле. Къыбылада эмда кюнчыгъышда шахарны Атлантика океан джуулады.

Праяны рельефы джалпакъладан эмда аланы арасында орналгъан ёзенледен къуралады. Биринчи адамла джалпакълада джерлеширгендиле, бусагъатдада кёюбюсю алайда джашайдыла. Джалпакъалны арасында шахараны районлары (ачада) къуралгъандыла. Шахарны тарихли арасы Джалпакъ районда (порт. *Plateau)* орналады, андан башха районлагъа эки джол барады.  

## Белгиле
Нигерия

**Нигерия** (ингил. *Nigeria* [naɪ̯ˈdʒɪɹɪ̯ə]), толу аты: **Нигерия** **Федератив Республика**  (ингил. *Federal Republic of Nigeria* [ˈfedərəl rɪˈpʌblɪk ɒv naɪ̯ˈdʒɪɹɪ̯ə]; игбо *Ọ̀hàńjíkọ̀ Ọ̀hànézè Naìjíríyà*; йоруба *Orílẹ̀-èdè Olómìnira Àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà*; хауса *Jamhuriyar Tarayyar Najeriya*; фула *Republik Federaal bu Niiseriya*) — Кюнбатыш Африкада, Сахель эмда Гвинея богъаз бла арасында орнагъан кърал. Бютеулей Нигерияны территориясы - 923 768 км², аны бла африкада 14-чю эмда дуньяда 31-чи къралды. Нигерия адам саны бла (210 млн адам, 2020 джылда) Африкада эм уллу къралды, дуньяда алтынчиди.

Ара шахары —  Абуджа.  1991 джылны 12 декабргъа дери Нигерияны ара шахары Лагос болгъанды. Лагос къралын эмда Африканы эм уллу шахарыды. 

## Белгиле
Руанда

**Руанда** (руанда, ингил., фр. эм суахили *Rwanda*), официал аты — **Руанда** **Республика** (руанда *Repubulika y'u Rwanda*, ингил. *Republic of Rwanda*, фр. *République du Rwanda*, суахили *Jamhuri ya Rwanda*) — Кюнчыгъыш Африканы эм кюнбатыш кесегинде, Уллу Африкан кёллени районда орналгъан, тенгизге чыкъмагъан кърал. Бютеулей Нигерияны территориясы — 26 338 км², халкъны къалынлыгъы — 517,2 адам км².

Ара шахары — Кигали. Официал тилле — руанда, ингилиз, француз эмда суахили.

## Белгиле
Улиссеш Коррейя и Силва

**Жозе́ Ули́ссеш де Пи́на Корре́йя-и-Си́лва** (порт. *José Ulisses de Pina Correia e Silva*; туугъаны 1962 джылны 4 июнда, Прая) — Кабо-Вердени кърал эм политика къуллукъчу, 2016 джылны 22 апрелден къралны ишлеген биринчи-министиры. 2016 джылны 20 мартда парламент сайлаулада «Демократия ючюн къозгъалыу» партия хорлагъандан сора къуллукъа олтурду.

## Белгиле
Мали

**Мали́** (бамана *Mali*, нко ‏ߡߊߟߌ‏‎‎, фр. *Mali*), официал аты — **Мали** **Республика** (бамана *Mali ka Fasojamana*, нко ‏ߡߊߟߌ ߞߊ ߝߊߛߏߖߊߡߊߣߊ‏‎‎, фр. *République du Mali*) — Кюнбатыш Африкада орналгъан, тенгизге чыкъмагъан кърал.

Малиде 13 официл тил барды — бамана (бамбара), бобо, бозо, догон, фула, хассания, кассонке, манинка, миньянка, сенуфо, сонгай тилле, сонинке эмда тамашек.

Ара шахар — Бамако.

## Белгиле
Суахили тил

**Суахи́ли**, **кисуахи́ли** (кеси аты — *Kiswahili*) — суахили халкъны тили, банту тилледен адам саны бла эм уллу тил эмда Африканы баш тилледен бириси.

Суахили миллет арасы тил болуб, Кюнчыгъыш эмда Ара Африканы уллу территориясында Индий океандан Демократ Республика Конгоны ара кесегине эмда Сомалиден Мозамбикге джайылгъанды. Танзанияда, Кенияда, Угандана эмда Руандана кърал тилди.

Суахили тилни джазаргъа латин алфавитни хайырландырадыла.

## Белгиле
Кабовердиану тил

**Кабовердиану тил** (кеси айтыу — *kriolu, kriol, cabuverdiánu*) — Кабо-Вердены халкъны ана тили болгъан, португал тилни тамалында къуралгъан креол тил. Бютеулей сёлешген — 934 минг чакълы адам. Кабовердиану тилде кёб сёз мандинка тилден эмда башха африканы тиллен алынгъанды.

## Белгиле
Нигер

**Ни́гер** (фр. *Niger* МФА: [niʒɛʁ]), официал аты — **Ни́гер** **Республика** (хауса *Jamhuriyar Nijar*) — Кюнбатыш Африкада, кёбюсю территориясы (80%) Сахара къум джерде орналгъан, тенгизге чыкъмагъан кърал.

Ара шахары — Ниамей. Кърал тил — хауса.

## Белгиле
Сомали

**Сомали** (сомал. *Soomaaliya*, араб. الصومال‎ *эс-Сумаль*), официал толу аты — **Сомали Федератив Республика** (сомал. *Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya*, араб. جمهورية الصومال الفيدرالية‎) — Африка мюйюзде, контитент Африканы эм кюнчыгъыш кесегинде орналгъан кърал. Сомалины Африканы къралладан эм узун тенгиз джагъасы барды. 

Ара шахары — Могадишо. Кърал тилле — сомали тил эмда араб тил.

## Белгиле
Кюнбатыш-африканы франкы

**Кюнбатыш-африканы КФА франкы**, эм да **КФА BCEAO** **франк** (фр. *Franc CFA de l'Afrique de l'Ouest*, *franc CFA BCEAO*) — Бенин, Буркина-Фасо, Гвинея-Бисау, Кот-д’Ивуар, Мали, Нигер, Сенегал эм Того франк ачханы зонагъа эмда Кюнбатыш Африка экономика эмда валюта бирлешиуге ( КАЭВБ) кирген африкан къралланы ачханы ёлчеси. ISO 4217 стандартда хариф коду — **XOF**, цифра коду — **952**. Официал белги — **F.CFA** эм **₣**, эмитенти — Кюнбатыш Африканы къралланы Ара банкы.

1948 джылдан кюнбатыш-африканы франкы француз франкгъа 1 КФА франкы (XOF) = 2 француз франка (FRF) курс бла байлагъандыла. 1960 джылда деноминация болгъандан сора курсу 1 XOF = 0,02 FRF тюрлегенди. 1994 джылда ачханы джартысына деальвировать этгенден сора курсу 1 XOF = 0,01 FRF болду. 1999 джылдан сора кюнбатыш-африканы франкы еврогъа 1 EUR = 6,55957 FRF = 655,957 XOF курс бла байлагъандыла. 2027 джылда Кюнбатыш-африканы франкны къоюб, аны эко ачхагъа ауштурургъа бирлешиуну къралланы ниети барды.

## Джибериуле
* 
* КФА BCEAO франк — Банкнотала
## Белгиле
Хауса тил

**Хауса** **тил** (кеси айтыу: *Harshen* / *Halshen Hausa / Hausa*) — Кюнбатыш Африкада джайылгъан, Чад юйюрюню адам саны бла эм уллу тил. Кёбюсю мусулманланы ичинде этник арасы тилча терен хайыр­ландырадыла. Бютеу сёлешгенле — 100 млн адам (аладан 70 млн адамлагъа хауса тил ана тилди эмда 30 млн адамгъа — экинчи тилди).

## Белгиле
9 октябрь

**9 октябрь** — григориан орузламада джылны 282-чи кюнюдю (високос джыллада — 283-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 83 кюн къалады.

## Байрамла
### Халкъа арасы
* Почтаны дунья кюню.

### Миллет
*  — Ислам революцияны сакълауул корпусну кюню.
*  — Хангылны кюню.
*  — Бойсунмазлыкъны кюню.

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле

## Белгиле
Фула тил

**Фула́** (эм да **пула́р-фульфу́льде**; ингил. *Fula, Pulaar, Fulfulde*, фр. *Peul*) —  нигер-конго макроюйюрюню, атлантика тиллени бутагъындан, Кюнбатыш Африканы эм башлы тилледен бириси. Фула тил Атлантика океандан Нил суугъа дери уллу территориягъа джайылгъанды. Аны ючюн тил кёб юсю бир бирини ангыларган 11 диалект группадан къуралады. Эки баш стандарт болгъан диалекти барды  —  пулар эм фульфульде.

Фула тил — фульбе халкъны тилиди, алай а миллет арасы тил болуб кенг джайылгъанды. Фула тилге араб тил, хоншу халкъланы тилле (мандинка, сусу, волоф эмда башха тилле) эмда артдагъы кёзюуде европачи тилле влияние этгендиле.

## Белгиле
Уганда

**Уганда** (ингли. *Uganda*, суахили *Uganda*), официал аты — **Уга́нда** **Республика** (ингил. *Republic of Uganda* [rɪˈpʌblɪk ɒv jʊˈgændə], суахили *Jamhuri ya Uganda* [ʄamˈhuri ja uˈganda]) — Кюнчыгъыш Африкада, Уллу Африка кёллени регионда, Нил сууну бассейинде орналгъан тенгизге чыкъмагъан кърал.

Ара шахары эмда къралын эм уллу шахары — Кампала.

## Белгиле
Экваториал Гвинея

**Экваториал Гвинея** (исп. *Guinea Ecuatorial* [ɣiˈne.a ekwatoˈɾjal], фр. *Guinée équatoriale*, порт. *Guiné Equatorial*), официал аты — **Экваториал Гвинея Республика** (исп. *República de Guinea Ecuatorial* [reˈpuβlika ðe ɣiˈne.a ekwatoˈɾjal], фр. *République de Guinée équatoriale*, порт. *República da Guiné Equatorial*) — Ара Африкада орналгъан, Камерун эмда Габон бла чеклешкен, Гвинея богъаз бла джуулгъан кърал.

Экваториал Гвинея эки кесегинден къуралады: материк кесеги (Рио-Муни — 26 минг км²) эмда айрымканлы кесеги (Биоко — 2 минг км², Кориско, Аннобон, Уллу Элобей, Гитче Элобей эмда башха айрымканла). 

Ара шахары — Сьюдад-де-ла-Пас. 

## Белгиле
1301 джыл

## Болгъан ишле
* 1297—1305 — IV Филиппла Фландрия графствону арасында болгъан Фландр къазауат..
* Монголланы Оладжейту-Тэмур Уллу ханы Каракорум шахарны къатында Угэдей ханны туудугъуну Хайду ханны хорлады.
## Туугъанла

## Ёлгенле

## Белгиле
Сьерра-Леоне

**Сье́рра-Лео́не** (/siˌɛrə liˈoʊn(i)/, ингил. *Sierra Leone*, ), официал аты — **Сьерра-Леоне Республика** (, ) — Кюнбатыш Африкада, Атлантика океанны джагъасында орналгъан кърал. Сьерра-Леонены майданы — 73 252 км².

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Фритаун.

## Белгиле
Сараево

**Сара́ево** (босн. , хорв. эм серб. *Sarajevo* [sǎrajeʋo]) — Европаны къыбыла-кюнчыгъыш кесегинде, Балкан джарымайрымканда орналгъан Босния эм Герцеговинаны эм уллу эмда ара шахары. Сараево кантонну административ арасыды. Тёрт районгъа бёлюнген «Сараево шахар» муниципалитетни къуралады. Саревоны адам саны — 343 000 адам (2020 джылда). 

## Белгиле
Эритрея

**Эритре́я**, официал аты — **Эритрея Кърал** (тигринья ሃገረ ኤርትራ [haˈgɐrɐ ˈertra], араб. دولة إرتريا‎ [ˈdawlat irītriyyā], ингил. *State of Eritrea* [sˈteɪt ɒv ˌɛrɪˈtriː.ə]) — Кюнчыгъыш Африкада, Къызыл тенгизни джагъасында, Африка мюйюзню регионда орналгъан кърал.

Эритрея бла кюнбатышда Судан, къыбылада Эфиопия, кюнчыгъышда Джибути чеклешедиле. Эритреяны бютеулей территориясы — 117 600 км².

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Асмэра.

## Белгиле
Эсватини

**Эсватини** (свати *weSwatini*, ингил. *Eswatini* /ˌɛswɑːˈtiːni/), официал аты — **Эсватини** **Короллукъ** (свати *Umbuso weSwatini*, ингил. *Kingdom of Eswatini*), 2018 джылгъа дери — **Свазиленд Короллукъ** (ингил. *Kingdom of Swaziland*) — Къыбыла Африкада, къыбылыда, къыбыла-кюнчыгъышда, кюнбатышда эмда шималда КъАР бла чеклешген, тенгизге чыкъмагъан кърал. Кюнчыгъышда Мозамбик бла чеклешеди. Эсватинины бютеулей территориясы — 17 364 км².

Ара шахары — Мбабане. Кърал тилле — свати тил эмда ингилиз тил. 

## Белгиле
Эфиопия

**Эфиопия** (амх. ኢትዮጵያ), официал аты: **Эфиопия Федератив Демократия Республика**  (амх. የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ) — Кюнчыгъыш Африкада орналгъан, тенгизге чыкъмагъан кърал.

Эфиопияны бютеулей территориясы — 1 104 300 км² (дуньяда 28-чи, Африкада 10-унчу)

Ара шахары — Аддис-Абеба. Кърал тил — амхар тил.

## Белгиле
Амхар тил

**Амхар тил** (кеси айтыу — አማርኛ МФА: [amarɨɲɲa]) —  афразий тил юйюрню семит бутагъына (эфиосемит тилле) кирген амхара халкъны тили. Амхара тил Эфиопияны кърал тилиди.

Число говорящих на амхарском языке в Эфиопии — порядка 25 млн чел. (оценка 2003 г.). В качестве первого языка на амхарском в 2020 году говорило около 32 млн человек. Язык используется также представителями некоторых народностей сопредельных стран (в Эритрее, Сомали и в восточных районах Судана).

## Белгиле
Чад

**Чад** (фр. *Tchad*, араб. تشاد‎), официал аты — **Чад** **Республика**  (фр. *République du Tchad* [ʁe.py.bˈlik dy tʃa(d)], араб. جُمْهُورِيَّة تشاد‎ [d͡ʒumhuːrijjat tʃaːd]) — Ара Африкада орналгъан, Африканы тенгизге чыкъмагъан къралладан майданы бла эм уллу кърал. Адам саны 2021 джылда - 17 414 108 адам. Къралны майданы — 1 284 000 км² (Африкада 5-чи).

Ара шахыры — Нджамена. Кърал тилле — француз тил эмда араб тил.

## Белгиле
Сейшел креол тил

**Сейшел креол тил** (**сеселва**, **сешелва**; кеси айтыу — *Seselwa* [seɪˈʃɛlwɑː], фр. *Créole seychellois* [kʁeɔl seʃɛlwa], ингил. *Seychellois Creole*) — маскарен креол тилден айрылгъан француз тилни тамалында къуралгъан креол тил. Сейшел айрымканланы официал тилледен бириси.

## Белгиле
Тунис

**Тунис** (араб. تُونِس‎), официал аты **Тунис Республика** (араб. الجُمْهُورِيَّةُ التُّونِسِيَّة‎, аль-Джумхурия ат-Тунисия) — Африканы эм шимал кесегинде орналгъан, Джерле арсы тегиз бла джуулгъан араб кърал. Тунисны бютеулей территориясы — 163 610 км² (дуньяда 91-чи).

Тунис шималда эмда кюнчыгъышда Джерле арасы тенгиз бла джуулады, кюнбатышда Алжир бла, къыбыла-кюнчыгъышда Ливия бла чеклешеди.

Ара шахары — Тунис. Кърал тил — араб тил.

## Белгиле
Лесото

**Лесо́то** (сесото эмда ингил. *Lesotho*), официал аты — **Лесото** **Короллукъ** (сесото *Naha ea Lesotho*, ингил. *Kingdom of Lesotho*) — Къыбла Африкада орналгъан, бютеулей территориясы Къыбыла-Африкан Республика бла къуршагъан, тенгизге чыкъмагъан кърал. Лесото — бютеулей территориясы 1400 м тенгиз дараджадан мийикде орналгъан дуньяда джангыз къралды. Майданы — 30 355 км² (дуньяда 137-чи).

Ара шахары — Масеру. Официал тилле — сесото тил эмда ингилиз тил.

## Белгиле
Албан тил

**Албан тил** (кеси айтыу: *gjuha shqipe*, , неда **  «кесгин, ангылашхан») —  Индия-Европа тиллени юйюрюню албаноид бутагъыны къуру джангъыз къалгъан тил. Албанияда, Косовода эмда Шимал Македониняда официал тил статусу барды.  Албан тил Албанияны ортасында баргъан Шкумбин суу бла эки диалектлеге бёлюнеди — суудан шималына эмда Косовода орналгъан гег диалект эмда къыбылада орналгъан тоск диалект.

## Белгиле
Того

**Того** (фр. *Togo* [tɔˈgo]), официал аты — **Тоголез Республика**, (фр. *République togolaise* [ʁe.py.bˈlik tɔgoˈlɛz]) — Кюнбатыш Африкада, Гана бла Бенинны ортасында орналгъан гитче кърал. Къыбыла кесегинде къысха Гвинея богъаз бла джуулгъан джагъасында ара шахары орналады. Шималда Буркина-Фасо бла чеклешеди.

Ара шахары — Ломе.

## Белгиле
Чукот тил

**Чукот тил** (кеси айтыу: *ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ* ) — чукот-камчатка юйюрюге кирген, чукча халкъны тили. Чукотка автоном округда официал тил болуб 33 школда чукот тилге окъуталла. Кесини къурулушу бла инкорпорация тилди. 

## Белгиле
Кения

**Кения** (суахили эмда ингил. *Kenya* [ˈkɛnjə]), официал аты —  **Кения** **Республика** (суахили *Jamhuri ya Kenya*, ингил. *Republic of Kenya*) — Кюнчыгъыш Африкада орналгъан, къыбыла-кюнчыгъышда Индий океан бла джуулгъан кърал. 

Ара шахары — Найроби. 

## Белгиле
Уошита кёл

**Уошита кёл** (ингил. *Lake Ouachita*, айтыу: *WAH-shi-tah*) — АБШ-де, Арканзас штатда, Хот-Спрингс шахарны къатында орналгъан, Уошита сууда Блейкли-Маунтин беджен бла къуралгъан суу джыйылгъан джер.

Блейкли-Маунтин беджени АБШ-ны аскерни инженер корпусу 1948-1953 джыллада сууэнергетикагъа, солуугъа, суу табдырыугъа эмда табигъатны сакълар ючюн ишледиле.

Уошита кёл — Арканзасда толу орналгъан эм уллу кёлдю. Кёлню джагъасы — 1110 км, майданы — 108,6 км². Уошита кёл Уошита миилет чегет бла толу къуршалады. Уошита кёлню къатында эки кёл орналадыла: Гамильтон кёл эмда Кэтрин кёл.

## Белгиле
Литл-Рок

**Литл-Рок** (ингил. *Little Rock*) — АБШ-ны Арканзас штатны эм уллу шахары эмда ара шахары. Пюласки округну административ арасыды.  АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Литл-Рокда 202 591 адам джашагъанды, агломерациясында — 770 000 адам. 

## Географиясы
Литл-Рок Арканзас штатны орта кесегинде, Арканзас сууну къыбыла джагъасында орналады. Шахарны ичи бла Арканзас суугъа къошулгъан Фурш-Крик эмда Рок-Крик къулакъ суула барадыла. Шахарны кюнбатыш кесеги Уошита тауланы этегинде орналады.

Литл-Рокдан шимал-кюнбатышгъа Пиннакл тау эмда шахарны суу бла баджарыргъан Маумелль кёл орналадыла.

### Климаты
Литл-Рокну мылы субтропик климаты барды (Кёппен климатланы классификациясында - Cfa), мылы исси джай эмда салкъын къыш бла. Январны орта температурасы +5,2 °C, июлню +28,0 °C. Джылгъа джауум — 1 263 мм.



## Шохлукъ джюрютген шахарла
Литл-Рок бла шохлукъ джюрютген шахарла:
*  Гаосюн, Тайвань
*  Монс, Бельгия
*  Рагуза, Италия
*  Чанчунь, Къытай
*  Ханам, Къыбыла Корея
*  Кашиас-ду-Сул, Риу-Гранди-ду-Сул, Бразилия
*  Пачука-де-Сото, Идальго, Мексика

## Белгиле
Сара Хакаби Сандерс

**Сара Элизабет Хакаби-Сандерс** (ингил. *Sarah Elisabeth Huckabee Sanders*; туугъаны 1982 джылны 13 августда, Хоп, Хемпстед, Арканзас, АБШ) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, 2023 джылны 13 январдан бусагъатдагъы Республикан партиядан Арканзасны 47-чи губернатору. 2019 джылны 1 июлдан 2017 джылны 21 июлгъа дери Акъ юйню басма-секретари.

## Белгиле
Арканзас (суу)

**Арка́нзас** (ингил. *Arkansas River*) — Миссисипи сууну он джанындан эм уллу къошулгъан сууладан бириси. Арканзас суу Улл тюз джерле бла кюнчыгъышгъа эмда къыбыла-кюнчыгъышгъа Колорадо, Канзас, Оклахома эмда Арканзас штатланы ётюб барады.

## Белгиле
Форт-Смит (Арканзас)

**Форт-Смит** (ингил. *Fort Smith*) — АБШ-де, Арканзас штатда, Арканзас сууну ёзенде орналгъан, штатны адам саны бла ючюнчю шахар. Себасчан округну эки административ арасынладан бириси. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Форт-Смитде 89 142 адам джашагъанды, агломерациясында — 298 592 адам.

## Белгиле
Спрингдейл (Арканзас)

**Спрингдейл** (ингил. *Springdale*) — АБШ-де, Арканзас штатда, Озарк тауланы арасында, Спрингдейл джалпакъда орналгъан шахар. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Спрингдейлде 87 672 адам джашагъанды, аны бла штатда тёртюнчю шахарды. Спрингдейл Арканзас Шимал-Кюнбатыш агломерациягъа киреди.

Шахарда Tyson Foods миллет арасы корпорацияны штаб-фатары орналады.

## Белгиле
Фейетвилл (Арканзас)

**Фейетвилл** (ингил. *Fayetteville*) —  АБШ-де, Арканзас штатда, Бостон тауланы къыйырында орналгъан Вашингтон округну административ арасы болгъан шахар. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Фейетвиллде 93 949 адам джашагъанды. Адам саны бла штатда экинчи эмда Арканзас Шимал-Кюнбатыш агломерацияда эм уллу шахарды.

Фейетвиллде Арканзасны Университети орналады.

## Белгиле
Джонсборо (Арканзас)

**Джонсборо** (ингил. *Jonesboro*) — АБШ-де, Арканзас штатны шимал-кюнчыгъыш кесегинде, Кроули сыртда орналгъан, Крейгхед округну эки административ арасындан бириси болгъан шахар. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Джонсборода 78 576 адам джашагъанды. Адам саны бла штатда 5-чи шахарды.

Джонсборода Арканзас штатны Университети орналады.

## Белгиле
Лак тил

**Лак тил** (кеси айтыу: *лaкку мaз*, *lakku maz*, لاکّاو ماز /lakːu maz/) — нах-дагъыстан юйюрюге къошулгъан, лак халкъны тили. Дагъыстанны 14-чю официал тилледен бириси.

Лак тилде «Илчи» газета чыгъады эмда дагъыстан телевиденияда эм радиода бериуле барадыла.

Лак тилде он диалект барды: ку­мух­, виц­хин­, вих­лин­, бал­хар­, ара­куль­, шад­нин­, шалиб, урин, вачи-кулин, каялин. 

## Белгиле
Конуэй (Арканзас)

**Конуэй** (ингил. *Conway, Arkansas*) — АБШ-де, Арканзас штатны орта кесегинде орналгъан Фолкнер округну административ арасы болгъан шахар. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Конуэйде 64 134 адам джашагъанды. Адам саны бла штатны ичинде 8-чи эмда экинчи эм уллу ёсген шахарды. 

Конуэйде юч уллу окъуу заведение орналады, аны ючюн шахарны официал болмагъан чам аты — «Колледжлени шахары».

## Белгиле
Норт-Литл-Рок

**Норт-Литл-Рок** (ингил. *North Little Rock*) —  АБШ-де, Арканзас штатны Пюласки округда, Арканзас сууда, Литл-Рок шахарны туурасында орналгъан шахар. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Норт-Литл-Рокда 64 591 адам джашагъанды. Адам саны бла штатда 7-чи шахарды. 

## Белгиле
Пюласки (Арканзас, округу)

**Пюласки** (ингил. *Pulaski County*) —  АБШ-де, Арканзас штатны орта кесегинде орналгъан округ. Округну административ арасы — Литл-Рок, штатны эм уллу эмда ара шахарыды. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Пюласки округда 399 125 адам джашагъанды.

Пюласки 1818 джылны 15 декабрда Арканзасны бешинчи округу болуб къуралгъанды. АБШ-ны бойсунмазлыкъ къазауатда Джордж Вашингтонну джашауну сау къалдырыргъан поляк графы Казимир Пуласки (пол. *Kazimierz Pułaski*) сыйи ючюн округга Пюласки ат атылгъанды.

## Белгиле
Бентон (Арканзас, округу)

**Бентон** (ингил. *Benton County*) —  АБШ-де, Арканзас штатны шимал-кюнбатыш кесегинде орналгъан округ. Округну административ арасы — Бентонвилл. Эм уллу шахары — Роджерс. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Бентон округда 284 333 адам джашагъанды.

Бентон 1836 джылны 30 сентябрда Арканзасны 35-чи округу болуб къуралгъанды. Миссури штатдан АБШ-ны сенатору Томас Харт Бентону сыйи ючюн округга Бентон ат атылгъанды.

Округда алкоголь ичгилени сатаргъа эркинлик бермейле аны ючюн Бентон АБШ-ны «къургъакъ» деген округланы тизмесине киреди.

## Белгиле
Baskin-Robbins

**Baskin-Robbins** — Inspire Brands компанияны ийеси болгъан, американ халкъа арасы, дуньяда эм уллу къуру морожныйлени эмда пирожныйлени сатгъан тюкен сети. Бусагъатдагъы компанияны штаб-фатары АБШ-де, Массачусетс штатны Кантон шахарда орналады. Baskin-Robbins компанияны 50 къралда 8000 тюкен ишлейди.

## Джибериуле
https://www.baskinrobbins.com/ — компанияны официал сайты.

## Белгиле
Бойсе (шахар)

**Бойсе**(ингил. *Boise* [ˈbɔɪsiː] (бу джердеги айтыу) неда [ˈbɔɪziː]) —  АБШ-ны Айдахо штатны эм уллу шахары эмда ара шахары. Эйда округну административ арасы эмда Бойсе агломерацияны эм уллу шахары. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Бойседе 235 684 адам джашагъанды, агломерациясында — 845 877 адам.

## Географиясы
Бойсе Айдахоны къыбыла-кюнбатыш кесегинде, Бойсе сууда, 66 км кюнчыгъышгъа Орегонну чекден эмда 177 км шималгъа Невада штатны чекден орналады. 

Бойсе агломерацияны территориясы кёб юсю кюнбатышгъа тюшкен кенг тюз джерде орналады.  

Шахарны майданы 170 км². Бойсени районлары: Бенч, Норт-Энд, Вест-Бойсе эмда Даунтаун.  

## Белгиле
Линдон Джонсон

**Линдон Бэйнс Джонсон** (ингил. *Lyndon Baines Johnson*; туугъаны 1908 джылны 27 августда, Стоунволл, Гиллеспи округ, Техас, АБШ — ёлгени 1973 джылны 22 январда, Стоунволл, Гиллеспи округ, Техас, АБШ), аны бла бирге **LBJ** аты бла белгили — американ кърал эмда политика къуллукъчу, Демократ партиядан АБШ-ны 36-чи президенти (1963—1969) эмда 37-чи АБШ-ны вице-президенти (1961—1963; Джон Кеннеди президент болгъан заманында).

Президент постгъа сайлангъандан дери 1937—1949 джыллада Техасны 10-чу сайлангъан округдан АБШ-ны Келечилени палатасында олтургъанды эмда 1949—1961 джыллада Техас штатдан сенатор болгъанды.

Адамны праваланы сакълаугъа улл тюрлендириуню къозгъагъан адамды. Бютюн да 1964 джылда  раса дискриминацияны тыйгъан Граждан праваланы юсюнден законнгъа къол салды. 

## Белгиле
Эредия (провинция)

**Эредия** (исп. *Heredia*) — Коста-Риканы шимал кесегинде орналгъан джети провинцияланындан бириси.

Бютеулей Эредияны территориясы - 2 657 км², адам саны (2022 джылда) - 479 117 адам (4-чю Коста-Риканы провинцияланы ичинде).

Провинцияны ара шахары — Эредия.
## Кантонла
Эредия провинция он кантонладан къуралады:

# Барва
# Белен
# Сан-Исидро
# Сан-Пабло
# Сан-Рафаэль
# Санта-Барбара
# Санто-Доминго
# Сарапики
# Флорес
# Эредия

## Белгиле
Пунтаренас (провинция)

**Пунтаренас** (исп. *Puntarenas*) — Коста-Риканы кюнбатыш кесегинде орналгъан джети провинцияланындан бириси.

Бютеулей Пунтаренасны территориясы - 11 277  км², адам саны (2025 джылда) - 410 929 адам. Пунтаренас майданы бла Коста-Риканы эм уллу провинциясыды.

Провинцияны ара шахары — Пунтаренас.

## Белгиле
Гуанакасте (провинция)

**Гуанакасте** (исп. *Guanacaste*) — Коста-Риканы шимал-кюнбатыш кесегинде орналгъан джети провинцияланындан бириси.

Бютеулей Лимонны территориясы - 10 141 км², адам саны (2011 джылда) - 326 953 адам. Гуанакасте майданы бла экинчиди Коста-Риканы  провинцияланы ичинде.

Провинцияны ара шахары — Либерия.

## Белгиле
Алахуэла (провинция)

**Алахуэла** (исп. *Alajuela*) — Коста-Риканы шимал кесегинде орналгъан джети провинцияланындан бириси.

Бютеулей Алахуэланы территориясы - 9 753 км², адам саны (2018 джылда) - 1 002 917 адам (экинчи Коста-Риканы провинцияланы ичинде).

Провинцияны ара шахары — Кесада.

## Белгиле
Сан-Хосе (провинция)

**Сан-Хосе́** (исп. *San José*) — Коста-Риканы орта кесегинде орналгъан джети провинцияланындан бириси.

Бютеулей Сан-Хосены территориясы - 4 959 км², адам саны (2022 джылда) - 1 601 167 адам. Адам саны бла Коста-Риканы эм уллу провинциясы.

Провинцияны эмда къралны ара шахары — Сан-Хосе.

## Белгиле
Лимон (Коста-Рика)

**Лимон**, эмда **Пуэрто-Лимон** белгили, (исп. *Puerto Limón*) — Коста-Риканы кюнчыгъыш тенгиз джагъасында орналгъан, Лимон провинцияны эмда Лимон кантонну административ арасы болгъан шахар. 2022 джылда шахарны адам саны - 71 514 адам, майданы - 1765,79 км². Кариб тенгизде, джагъадан бир талай км-де орналгъан гитче Увита айрымкан шахаргъа къошулады.

## Белгиле
Юнион (Арканзас, округу)

**Юнион** (ингил. *Union County*) —  АБШ-де, Арканзас штатны къыбыла чекни орта кесегинде орналгъан округ. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Юнион округда 39 054 адам джашагъанды. Округну административ арасы — Эль-Дорадо. 

Юнион округну майданы - 2733 км², аны бла Арканзасда эм уллу округду.

## Белгиле
Лафайет (Арканзас, округу)

**Лафейетт** (ингил. *Lafayette County*) — АБШ-де, Арканзас штатны къыбыла чекни кюнбатыш кесегинде орналгъан округ. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Лафайет округда 6 308 адам джашагъанды. Округну административ арасы — Льюисвилл.

Лафайет 1827 джылны 15 октябрда Арканзасны округу болуб къуралгъанды. Француз политика къуллукъчу эмда американ инаралны Жильбер Лафайет маркизны сыйи ючюн округга Лафайет ат атылгъанды.

Округда алкоголь ичгилени сатаргъа эркинлик бермейле аны ючюн Лафайет АБШ-ны «къургъакъ» деген округладанды.

## Белгиле
Мавритания

**Маврита́ния** (араб. موريتانيا‎; официал аты — **Исла́мская Респу́блика Маврита́ния**, араб. الجمهورية الإسلامية الموريتانية‎ — *аль-Джумхурия аль-Исламия аль-Мауритания*, фр. *République Islamique de Mauritanie*) — Кюнбатыш Африкада орналгъан, Атлантика океан бла джуулгъан кърал. Къралны 90% территориясы Сахара къум тюзде орналады.

Ара шахары эм уллу шахары — Нуакшот. Официал тили — араб тил.

## Белгиле
Камерун

**Камерун** (фр. *Cameroun*, ингил. *Cameroon* [ˌkæməˈruːn]), официал аты — **Камерун** **Республика** (фр. *République du Cameroun*, ингил. *Republic of Cameroon* порт. тилден *Rio dos Camarões* — «креветокаланы суу») — Ара Африканы кюнбатыш кесегинде орналгъан, Гвинея богъаз (Атлантика океан) бла джуулгъан кърал.

Ара шахары — Яунде.

## Белгиле
Солт-Лейк-Сити

**Солт-Лейк-Си́ти** (ингил. *Salt Lake City*, ингилиз тилден кёчюрюу — «Туз кёлню къатында шахар») — АБШ-ны Юта штатны эм уллу эмда ара шахары.

АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Солт-Лейк-Ситиде 199 723 адам джашагъанды, агломерациясында — 1 257 936 адам.

Солт-Лейк-Ситиде Иисус Христосну ахыр кюнлени сыйланы клисаланы халкъа арасы штаб-фатары орналады. Шахарны адам саныны 50% мормонлалла.

Солт-Лейк-Ситиде таулулыжалы спортдан, табигъатда солуугъандан эмда дин туризмден турист индустриясы къуралгъан иги  ёсдюрюгенди. Шахарда 2002 джылны къыш Олимпий оюнла баргъандыла эмда 2034 джылда къыш Олимпий оюнла барыкъла.

## Географиясы
Шахар штатны шимал кесегинде, Улл Туз кёлню къатында, Уосатч эм Окуирр таула бла къуршалгъан 1300 м тенгиз дараджан мийикликде тургъан ёзенде орналады.

## Белгиле
Меридиан (Айдахо)

**Мери́диан** (ингил. *Meridian*) — АБШ-де, Айдахо штатны кюнбатыш кесегинде, Эйда округда орналгъан шахар. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Меридианда 117 635 адам джашагъанды, агломерациясында — 770 353 адам. Адам саны бла Меридиан Айдахода эмда Эйда округда Бойседен сора экинчи шахарды.

Меридиан АБШ-де эм дженгил ёсген шахарладан бирисиди. 

## Белгиле
Нампа

**На́мпа** () — АБШ-де, Айдахо штатны кюнбатыш кесегинде, Каньон округда орналгъан шахар. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Нампада 100 200 адам джашагъанды, агломерациясында — 811 336 адам. Адам саны бла Нампа Айдахода ючюнчю шахарды.

Нампада Кюнбатыш Айдахоны колледжи эмда Шимал-Кюнбатыш Назарет университети орналадыла, аны ючюн шахарда кёб студент джашайды.
## Белгиле
Айдахо-Фолс

**Айдахо-Фолс** () — АБШ-де, Айдахо штатны кюнчыгъыш кесегинде орналгъан, Бонневилл округну административ арасы болгъан шахар. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Айдахо-Фолсда 64 818 адам джашагъанды, агломерациясында — 154 855 адам. Адам саны бла Айдахо-Фолс Айдахода тёртюнчю шахарды.

## Белгиле
Колдуэлл (Айдахо)

**Колдуэлл** () — АБШ-де, Айдахо штатны кюнбатыш кесегинде орналгъан, Каньон округну административ арасы болгъан шахар. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Колдуэллда 59 996 адам джашагъанды. Адам саны бла Колдуэлл Айдахода 5-чи шахарды. 

## Белгиле
Ложь

Джалгъан-биреуню аджашдырыр мурат бла айтылгъан хакъны ангылаб терсейтиудю[1].
Твин-Фолс (шахар)

**Твин-Фолс** () —  АБШ-де, Айдахо штатны къыбыла кесегинде орналгъан, Твин-Фолс округну административ арасы болгъан шахар. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Твин-Фолсда 51 807 адам джашагъанды, агломерациясында — 122 565 адам. Адам саны бла Твин-Фолс Айдахода 8-чи шахарды.  

## Белгиле
Айдахо чыкъгъаны

**Айдахо чыкъгъаны** (Шимал Айдахо; ингил. Idaho Panhandle) — АБШ-де, Айдахо штатны шимал кесегинде орналгъан региону. Айдахо чыкъгъаны 10 округдан къуралады: Бенева, Боннер, Баундари, Клируотер, Айдахо, Кутеней, Лейта, Льюис, Нез-Перс эм Шошоне. Москоу шахардан къыбылагъа тургъан, регионну къбыла кесеги, энчи Шимал Ара Айдахо регонгъа айыргъан этедиле.

## Географиясы
Айдахо чыкъгъаны бла кюнбатышда Вашингтон штат, кюнчыгъышда Монтана штат эмда шималда канаданы Британ Колумбия чеклешедиле. Бютеулей Айдахо чыкъгъаныны территориясы 54,5 минг км² — Айдахо штатны территориясыны тюз 1/4 болады. Андан 839 км² суу юсю орналады.

## Белгиле
Эйда (Айдахо, округу)

**Эйда** () — АБШ-де, Айдахо штатны кюнбатыш кесегинде орналгъан округ. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Эйда округда 494 967 адам джашагъанды. Эйда адам саны бла штатда эм уллу округду.

Округну административ арасы эмда штатны ара шахары — Бойсе.

Округну майданы - 2 746 км², аны бла Айдахода 31-чи округду.

## Белгиле
Пайетт (округ)

**Пейе́тт** () — АБШ-де, Айдахо штатны кюнбатыш кесегинде орналгъан округ. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Пайетт округда 25 386 адам джашагъанды. Пайетт адам саны бла штатда 14-чю округду. Округну майданы - 2 746 км², аны бла Айдахода эм гитче округду.

Округну административ арасы эмда эм улл шахары — Пайетт.

## Белгиле
Айдахо (округ)

**Айдахо** () — АБШ-де, Айдахо штатны шимал кесегинде, Айдахо чыкъгъаныда орналгъан округ. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Айдахо округда 16 541 адам джашагъанды. Округну административ арасы — Грейнджвилл.

Округну территориясы - 22 021 км², майданы бла Айдахода бу эм уллу округду.

## Белгиле
Кер-д’Ален (Айдахо)

**Кер-д’Але́н** (, МФА: ) —  АБШ-де, Айдахо штатны шимал кесегинде, Кер-д’Ален кёлню шимал джагъасында орналгъан, Кутеней округну эм уллу эмда административ арасы болгъан шахар. Кер-д’Ален Айдахо чыкъгъаныда орналгъан шахарладан эм уллу шахарды. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Кер-д’Аленде 54 628 адам джашагъанды, агломерациясында — 131 507 адам. Адам саны бла Кер-д’Ален Айдахода 7-чи шахарды.

## Белгиле
Бонневилл (Айдахо, округу)

**Бонневилл** неда **Бо́нвилл** ()— АБШ-де, Айдахо штатны кюнчыгъыш кесегинде орналгъан округ. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Бонневилл округда 123 964 адам джашагъанды. Бонневилл адам саны бла штатда тёртюнчю округду. Округну майданы - 4 923 км², аны бла Айдахода 15-чи округду.

Округну административ арасы эмда эм уллу шахары — Айдахо-Фолс.

## Белгиле
Хьюстон

**Хьюстон** (ингил. *Houston*, американ айтыу: [ˈhjuːstən]) — АБШ-ны къыбыла кесегинде, Техас штатда орналгъан, Харрис окруну административ арасы болгъан, адам саны бла штатны эм уллу эмда къралны тёртюнчю шахары.  АБШ-ны халкъыны тергеу бюрону болумну кёргюзген затлагъа кёре 2023 джылда Хьюстонда 2 314 157 адам джашагъанды. 

Хьюстон АБШ-де адам саны бла бешинчи болгъан (2023 джылда 7 510 523 адам джашагъан) Уллу Хьюстон агломерацияны баш экономика арасыды.

## Географиясы
Хьюстон Мексикан богъаздан 50 км джагъа тюз джерде орналады. Шахарны кёб юсю чегетли, мырдылы эмда прерияла джерледе салынгъанды. Хьюстон хаман да джангурла эмда таякъ джангурла баргъан джерде орналады, аны ючюн суу къобуула тохтаусуз проблемады. Шахарны майданы - 1 739,62 км², аладан 1 658,72 км² джер орналады, 80,9 км² — суу юсюдю.

## Белгиле
Базардюзю

**Базардюзю́** (, лезг. КичӀен сув) — Уллу Кавказны суу айырыма сыртда, Азербайджан бла Дагъыстанны чекинде орналгъан тау. Тауну мийиклиги - 4466 метр.

## Белгиле
Зарафшан

**Зарафшан** (къадж. زرافشان‎, тадж. *Зарафшон* — «алтынлы», юзб. *Zarafshon/Зарафшон/زېرەۋشان*; къаджар тилде сёзледен *Zar-afšān*, къадж. **زرافشان**, магъанасы «алтын атгъан») — Юзбекистанда эмда Таджикистанда баргъан суу. Бурун заманда Амударьягъа къошулгъан суу болгъанед. Бусагъатда Бухара эмда Къаракъуль оазиследе сууну айырылгъанына бёлюнюб Зарафшанны суу бютеулей сугъарыугъа алыныб Амударьягъа джетмейди.

Сууну узунлугъу 877 км, бассейны майданы — 17 700 км².

## Белгиле
Андижан вилаят

**Андижан вилаят** (юзб. *Andijon viloyati / Aндижон вилояти*) — Юзбекистанны эм кюнчыгъыш, Фергана ёзенни кюнчыгъыш кесегини орналгъан вилаяты. Андижан майданы бла (4300 км²) къралда эм гитче вилаятды, 2022 джылгъа кёре адам саны уа 3 253 528 адамгъа джеткенед. Ангъа кёре Андижан вилаят Юзбекистанны эм адам къалын тюшген регион болады.  

Вилаятны административ арасы — Андижан.

## Белгиле
Каньон (округ)

**Ка́ньон** ()— АБШ-де, Айдахо штатны кюнбатыш кесегинде орналгъан округ. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Каньон округда 231 105 адам джашагъанды. Каньон адам саны бла штатда экинчи округду. Округну майданы - 1 560 км², аны бла Айдахода 39-чу округду.

Округну административ арасы — Колдуэлл, эм уллу шахары — Нампа.

## Белгиле
Кларк (Айдахо, округу)

**Кларк** () — АБШ-де, Айдахо штатны кюнбатыш кесегинде орналгъан округ. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Кларк округда 790 адам джашагъанды. Кларк адам саны бла штатда эм азсанлы округду. Округну майданы - 4 572 км², аны бла Айдахода 18-чи округду.

Округну административ арасы — Дюбуа.

## Белгиле
Бухара вилаят

**Бухара вилаят** (юзб. *Buxoro viloyati / Бухоро вилояти*) —  Юзбекистанны къыбыла-кюнбатыш кесегинде орналгъан вилаяты. Бухара вилаятны майданы - 39 400 км², аны бла Юзбекистанда ючюнчю вилаятды. Адам саны (2024 джылда) - 2 044 000 адам (9-чу вилаятланы ичинде).

Вилаятны административ арасы — Бухара.

## Белгиле
Кашкадарья

**Кашкадарья́** (юзб. *Qashqadaryo, Қашқадарё*) — Таджикистанны, Согдий области бла эмда Юзбекистанны, Кашкадарья вилаяты бла саркъгъан суу. Зарафшан сууну бурун къошулгъан сууу. 

Башланнгыч кесегинде **Обихунда** аты барды, андан сора — **Шиначаса́й**, сууну энишгеде — **Майманакдарья́**.

## Белгиле
Сурхандарья

**Сурхандарья** (юзб. *Surxondaryo/Сурхондарья)* —  Юзбекистанда, Сурхандарья вилаятда саркъгъан, Амударьяны ахыр он джанындан къошулгъан суу. Сууну аты магъанасы таджик тилден чыгъады - «къызыл суу» (тадж. *сурх* — къызыл, *дарья* — суу). Сууну узунлугу - 175 км бассейнини майданы - 13 500 км².

## Белгиле
Чирчик

**Чирчи́к** (юзб. *Chirchiq*) — Юзбекистанда, Ташкент вилаятда орналгъан, Сырдарья сууну эм толу он джанындан къошулгъан суу. Сууну узунлугу - 155 км бассейнини майданы - 14,9 минг км².

## Белгиле
Гиссар сырт

**Гиссар сырт** (тадж. *Қаторкӯҳи Ҳисор*, юзб. *Hisor tizmasi*) — Ара Азияда, Памир-Алай тау системаны кюнбатыш кесегинде (Юзбекистанда эмда Таджикистанда), Зарафшан эмда Амударья сууланы суу арасында орналгъан сырт.

## Белгиле
Татарстан

**Татарста́н** не да **Татарстан Республикасы** (орус. *Республика Татарстан*, тат. *Татарстан Республикасы, Татарстан Җөмһүрияте*; тат''.'' латин''.''*Tatarstan Cömhüriyäte)* — Кюнчыгъыш Европа тюз джерде орналгъан, Росей федерацияны субъекти болгъан республика.

Ара шахары — Къазан.

## Белгиле
Арпа

**Арпа** (лат. *Hórdeum*) — къылчыкълы битимлени юйюрюнден болгъан ёсюмлюк хансланы тукъуму (*Poaceae*), адамла бурун заманладан ёсдюрген къылчыкълы битимледен бириси.

Сансыз арпаны (*Hordeum vulgare*) ёсдюрю кенг белгилиди, арпаны башха тукъумланы уа бир бирде ёсдюрелле не да чегет бла къаялада кеси ёседи.

## Белгиле
Мамукъ ёсюмлюк

**Мамукъ ёсюмлюк** (лат. *Gossypium*) — Мальвола (*Malvaceae*) юйюрюнден, Азияны, Американы, Африканы эм Австралияны тропик эмда субтропик районладан чыкъгъаны болгъан, агъач эмда ханслы, кёб джыллыкъ, эки джыллыкъ, бир джыллыкъ ёсюмлюкле.

Мамукъ ёсюмлюкню культур тюрлени бютеу дуньяда ийирген ёсюмлюкча ёсдюрелле. Къумач сокъгъан промышленостда мамукъ ёсюмлюкден мамукъ тюкню ишлеб этедиле. *The Plant List* (2013) болумну кёргюзген базаны информациягъа кёре тукъумда 54 тюрлю барды.

## Белгиле
Къара будай

**Къара будай** (лат. *Secále cereále*) — къылчыкълы битимлени (лат. *Poaceae*) юйюрюнден болгъан бир джыллыкъ не да экиджыллыкъ ёсюмлюклени тукъуму. Урлукъ къара будай культурала ёсюмлюкдю, кёбюсю аны Шимал джарымтобда ёсдюрелле. Кюзлюк эмда джазлыкъ къара будай барды.

## Белгиле
Маш

**Маш**, не да **Нюрлю** **Вигна** (лат. *Vigna radiata*, syn. *Phaseolus aureus, Phaseolus radiatus*), — Индиядан чыкъгъан, къудорулу юйюрюнден, Вигна тукъумдан бир джыллыкъ ханслы ёсюмлюк. Машны гитче, джашил зугул форма болгъан урлукълары барды. Машны сюртюлген эм ёсген халда азияны кухнясында тири хайырландырадыла. Машдан чыгъаргъан крахмалдан фунчозаны (мияла лапшаны) этедиле.

## Белгиле
Принч

**Принч** (лат. *Orýza*) — къылчыкълы битимлени юйюрюнден болгъан бир джыллыкъ эмда кёб джыллыкъ ёсюмлюклени тюрлюсю.

Принчны культурала тукъумла ёсдюрюуге кёбню излегенледендиле: къыраудан къоркъалла, сууну бек сюедиле (джетеклери тюз суудан ёседиле), урлукълары 10—12 °C-да чагъыб чыгъадыла.

## Белгиле
Зынтхы

**Зынтхы** (лат. *Avéna*) — къылчыкълы битимлени (лат. *Poaceae*) юйюрюнден болгъан бир джыллыкъ ёсюмлюклени тукъуму эмда анга кирген айтылгъан ашарыкъга эмда мал ашгъа кёб джерледе ёсдюрген тюрлюсю.

## Белгиле
Быхы

**Быхы** (лат. *Daucus carota* subsp. *sativus*) —  тахта кёгет культура эмда къая быхы тукъумну тюбтукъуму болгъан эки джыллыкъ ёсюмлюк. 

## Белгиле
Шаптал терек

**Шаптал** (лат. *Prúnus armeníaca*) — Розалары (*Rosaceae*) юйюрюнден, Эрик (*Prunus*) тукъумдан, Абрикос (*Armeniaca*) тюрлюден болгъан кёгет терек.

## Белгиле
Алма терек

**Алма терек** (лат. *Mālus*) — Розаланы (*Rosaceae*) юйюрден, татлы не да мысты шар маталлы кёгетле бла чапракъ тюшюу тереклени эмда кёкенлени тукъум. Шимал джарымтобну орта климаты болгъан джерледен чыгъады.

Тукъуму эм джайылгъан тюрлю Юй алма (*Malus domestica*), анга кёбюсю алманы дуньяда ёсдюрген сортлада киредиле.

## Белгиле