Телеграмма

**Телегра́мма** ( «узакъ» +  «джазыу») — электрокъууатны хайырланыб, информацияны ашыргъан, байламны биринчи амалларыны бири телеграф бла джиберилген билдириудю.

## Суратлауу эмда тарихи

Телеграммала асламысы бла чыбыкъла неда радио бла, телеграфны болушлугъу бла бериледиле. Биринчи электрикалы телергафла Европада XVIII ёмюрню аягъында — XIX 
ёмюрню башында чыкъгъандыла. Эресейде, россиячы алим Павел Шиллинг 1832-чи джылда биринчи электро-мукъладис телеграфны  джаратады, аны ачыкъ кёргюзюую, ол джылны 21-чи октябрында болады. АБШ-да, биринчи телерграмма 1844-чю джылны 24-чю майында Балтимордан Вашингтоннга телеграфны американ лагъымчы Сэмюэл Морзе джибереди.

Эртдеги телеграф аппаратла, текстни бир джаны джабышмакъ болгъан къагъыт тасмада басмалагъадыла, артдан ол тасма окъургъа таб болурча къагъыт чапракъгъа джабышдырылгъанды. 1980-чи джылланы арасындан башлаб, телеграмманы текстин къагъытны кесинде басмалагъан телетайпла чыгъадыла.

Къошакъ тёлеуге алгъышлау телеграммала да джиберилгендиле, ол заманда тасма неда тексти болгъан къагъыт сураты бла джасалгъан бланкга джабышдырылгъанды.

### [[СССР]]-де

Телеграф аппаратла, байлау бёлюмлени кёбюсюнде болгъандыла. Телерграмманы джиберир ючюн энчи бланкланы толтурургъа керек болгъанды; бир сёзню джибериуню багъасы 1980-чы джыллада тюз телеграмма ючюн 5 капек, гузаба телерграмма ючюн 20 капек болгъанды, ол себебден телеграммала экономия этер ючюн къысха джазылгъандыла, сёз байламла къошулмагъандыла. Байлам бёлюмню къуллукъчусу бланкда джазылгъан сёзлени тергеб ачхасын алгъанды; джибергеннге тёлеуню квитанциясын бергенден сора, бланк телеграфистге джиберилгенди. Эллени почта бёлюмлеринде, телфон бла район неда шахар телеграфлагъа окъулгъанды.

Телетайп аулау, телефон аулаугъа ушаш, билги бериуню коммутация этилген аулауу болгъанды — бериуню заманында джиберген эмда алгъан джанланы арасында эки джанлы байланыу къуралгъанды, ол себебден байламны заманын азайтыр ючюн, билгилени ал хазырланыуу этилгенди. Телеграфчы алыннган бланкдагъы текстни телетайпны тиеклигинде ургъанды, телетайпдан Бодону кодунда телеграмманы тексти бла телетайп перфотасма чыкъгъанды. Артдан адресатны байлам бёлюмюню телеграф коду билинеди (почта индекс бла бир тюлдю) эмда телетайпны панелинде номер алыучу бла ол бёлюмге байланнганды. Ал атламда хазырланнган перфотасма, перфо-окъуучугъа киргизтилгенди, андан сора телетайп текстни окъуб терк джибергенди. Бютеу текст джиберилиб бошагъандан сора оператор байламны юзгенди.

Байлам бёлюмде,  басмаланнган текст адресатха берирча хазырланнганды (тасма неда къагъыт тюз неда алгъышлау бланкгъа джабышдырылгъанды) эмда почтальонгъа андан ары джетдирирча берилгенди, уллу шахарлада телеграмма табдыргъан энчи почтальонла болгъандыла.

## Бусагъатдагъы болуму
Алгъаракъ заманлада телерграмманы магъаналы болуулада, информацияны дженгил алырча джиберилгендиле. Байламны айныуу бла телеграмманы заманы да кетгенди.

Бусагъатда телеграмма джибериу, андан эсе таб, эмда дженгил ишлеген альтернатива амалла чыкъгъаны себебли, актуал тюлдю. 2006-чы джылны 27-чи янывранда телеграф бла текст билдириулени джюз элли джылны ичинде бериб тургъан американ компания *[[Western Union]]*, бу джумушну энди баджармазлыгъын билдиргенди.

Ростелеком алкъын телеграмма джиберир амал береди.

Телеграмманы интернетни юсю бла да берирге боллукъду.


Telegram-unificationBG.jpg|Болгария: Пловдивдеги болджаллы башчыны I Баттенбергчи Александргъа Кюнчыгъыш Румелияны къошулуууну юсюнден телеграмма (1885)
Telegram Hochiminh.jpg|Вьетнам Демократ Республика : Хо Ши Минни Гарри Трумэнге телеграммасы (1946)
Ztel1b.jpg|Герман империя: Western Union, Циммерманны Мексикагъа телеграммасы (1917)
Telegrammamussolini.jpg|Италия: Муссолинини телеграммасы (1928)
Telegrammamussolini2.jpg|Италия: Муссолинини телеграммасы (1933)
Telegramm Erna Brauer an Max Brauer.jpg|Къытай: радиограмма (1933)
Telegram ocenzurowany.jpg|Польша (1982)
Telegram Alexei.jpg|Россия империя: бий Алексея Александровични II Александругъа телеграммасы (1872)
Telegrama 2191.jpg|Россия империя: 1915-чи джылны 13-чю сентябрындан телеграмма
USSR Telegram Form F-TG1a, 1988.jpg|СССР: телеграмманы таза бланкы, ТГ-1а форма (1988)
Charles F. Holloway telegram.jpg|АБШ: АБШ-ны аскер телеграфы, Аврааму Линкольнгъа телеграмма(1861)
Telegram from Orville Wright in Kitty Hawk, North Carolina, to His Father Announcing Four Successful Flights, 1903 December 17.png|АБШ: Орвил Райтны телеграммасы (1903)
Telegram Macek Tesla 0108.JPG|АБШ: Никола Теслагъа радиограмма (1936)
Recognition-telegram-l.jpg|АБШ: Кърал департаментни Израилни де-факто таныгъанынын юсюнден телеграмма (1948)
Kemal Ataturk congratulation of the Hatay's decision.png|Тюркия: биринчи тюрк президент Ататюркню телеграммасы (1938)
Bahndienstfernschreiben.jpg|ГФР: кърал темир джолну къуралыууну юсюнден телеграмма (Deutsche Bundesbahn) (1949)
Telegram Nikola Tesla Mestrovic 01081.JPG|Хорватия: Western Union, Никола Тесланы телеграммасы (1939)
Telegram Nobel-Andree.jpg|Швеция: Саломона Андрни Альфред Нобелге телеграммасытелеграф марка кёрюнеди) (1896)


## Сейир фактла

*1911-чи джылда Нью-Йорк Таймс тамаша эксперимент этерге оноу этеди, Джерни тёгерегине коммерция билдириу джибереди. 20-чы августну 7 сагъатында, диспетчер билдириу джибереди, анда бир бош айтым болады «Бу билдириу Джерни аулаб къатыргъа керекди». Тюрлю-тюрлю къралланы арасында бериу терклик бирча болмагъанды, телеграмма 30 000 километрни озуб, 16 къралны юсю бла ызына 16 минут бла джарымгъа къайтханды.
* 1930-чу джылда Ассошиэйтед Пресс телеграмма джибериу бла тамаша сынам этгендиле. Нью-Йоркдан ийилген телеграмма, джер тобну 2 сагъат бла 5 минутха ётгенди. Бериу терклик, къралгъа кёре бек тюрленнгенди: сёз ючюн, Москвадан Пекиннге телеграмма 4 минут баргъанды, Парижден Женевагъа — 13 минут.
* «Гиннесс рекордларыны китабында» эм багъалы телеграмма деб Н. С. Хрущёв 1961-чи джылны 12-чи апрелинде Юрий Гагаринге джиберген телеграмма кёргюзюледи, ол 1993-чю джылны 11-декабрында Нью-Йоркда «Сотбис» аукционда, 68 500 долларгъа сатылгъанды Крымской дирекции УГППС «Укрпочта»  со ссылкой на сайт «Книги рекордов Гиннесса». .
## Белгиле

## Дагъыда кара

* Депеша
* Телеграф
* Телеграф марка
* Телекс
* Электрон почта

## Литература
* 
* 
* 
* Постановление Совета Министров СССР от 27.05.1971 № 316 «Об утверждении Устава связи Союза ССР».
* Постановление Совета народных комиссаров СССР от 15.02.1929 «О введении в действие Устава почтовой, телеграфной, телефонной и радио связи Союза ССР».
* 
* 
* 
*