open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Барак Обама

**II** **Барак Хуссейн Обама**  (ингил. *Barack Hussein Obama II*, айтыу [bəˈrɑːk huːˈseɪn oʊˈbɑːmə] американ айтыу /bəˈrɑːk huːˈseɪn ɵˈbɑːmə ði ˈsɛkənd/; туугъан 1961 джылны 4 августда, Гонолулу, Гавайи, АБШ) — американ кърал эмда политика уллу къуллукъчу, 2009 джылны 20 январдан  2017 джылны 20 январгъа дери АБШ-ны 44-чю президенти. 2009 джылны Нобелни премиясыны лауреаты. АБШ-ны эки эм уллу партияладан биринден афроамериканецледен биринчи АБШ-ны президент постгъа айырылгъан эмда американы тарихинде биринчи президент болгъан адам.

Президент постгъа сайлангъандан дери Иллиноис штатдан федерал сенатор болгъанды. Колумбий университетни эмда Гарвард университетни правоны Школасыны бошаб чыкъгъан адамды.

## Белгиле
Кэтлин Хоббс

**Кэтлин Мэри Хоббс** (ингил. *Kathleen Marie Hobbs*; туугъан 1969 джылны 28 декабрында, Финикс, Аризона, АБШ) — американ политик, 2023 джылдан Аризона штатны Демократ партиядан губернаторы. Алгъаракъ 2019—2023 джыллада штатны секретари болуб ишлейед эмда Аризона штатны сенаторы болуб 24-чю округну келечи болгъанед. 

Хоббс Аризонада туугъуб ёсгенди. Шимал Аризонаны университетни эмда Аризона штатны университетни социал ишден диплому барды.

## Белгиле
Краснодар

**Краснодар** (1920 джылгъа дери — **Екатеринодар**) — Росейни европа кесегини къыбыласында эм уллу шахарды. Краснодар крайны административ аралыгъыды. 1793 джылда украин казакъланы джанындан тамалы салыннганды. Халкъыны саны — 1 154 885 адамды (2025). Официал халда тюл, Россияны къыбыласыны ара шахары эмда къыбыла ара шахар атны джюрютеди.

## Географиясы
Шахар Кюнчыгъыш-Европа тюзню къыбыла кесегинде, Кавказ тауланы шималында, Къобан сууну онг джагъаларында орналгъанды.

## Галерея

Krasnodar, Russia, near natural colors, Sentinel-2 satellite image 2018-SEP-18.jpg
Триумфальная арка и памятник Святой Екатерине (1).jpg
Медакадемия Краснодар Russia.JPG
View of Krasnodar taken from Kozhevennaya street, 24 2020-04-18-5.jpg
Здание гостиницы централь 03.JPG
Karasunskiy okrug, Krasnodar, Krasnodarskiy kray, Russia - panoramio (27).jpg
2022. Краснодар DSC 9475.jpg
Екатерина Великая. Монумент.JPG


## Белгиле

## Джибериуле
*
Даг Дьюси

**Дуглас (Даг) Энтони Дьюси** (ингил. *Douglas A. «Doug» Ducey*; туугъан 1964 джылны 9 апрелде, Толидо, Огайо, АБШ) —республикан партиядан американ политик эмда бизнесмен, 2015—2023 джыллада Аризона штатны губернаторы эмда 2011—2015 джыллада Аризона штатны хазначи.

## Джибериуле
* Аризонаны губернаторну официал сайты
## Белгиле
Брайан Кемп

**Брайан Портер Кемп** (ингил. *Brian Porter Kemp*; туугъан. 1963 джылны 2 ноябрда, Атенс, Джорджия, АБШ) — американ политик, республикан партияны члены. 2010 — 2018 джыллада Джорджия штатны секретари. 2019 джылдан Джорджияны губернатору.

## Белгиле
Мозамбик

**Мозамби́к** (порт. *Moçambique*), официал аты — **Мозамбик** **Республика** (порт. *República de Moçambique* [ʁɛˈpublikɐ di musɐ̃ˈbiki]) — Къыбыла-Кюнчыгъыш Африкада, Индий океанны джагъасында орналгъан кърал. Мозамбик 1975 джылдан сора эркинлик алгъан, португалияны алгъыннгы колониясы.

Мозамбик бла шималда Танзания, шимал-кюнбатышда Малави эмда Замбия, кюнбатышда Зимбабве, къыбылада Эсватини эмда КъАР чеклешедиле.

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Мапуту. Кърал тил — португал тил. Валютасы — мозамбикни метикалы.

## Белгиле
Сенегал

**Сенегал** (фр. *Sénégal* [seneˈgal]), официал аты — **Сенегал** **Республика** (фр. *République du Sénégal* [ʁe.py.bˈlik dy seneˈgal], араб. جمهورية السنغال‎) — Кюнбатыш Африкада, Сенегал суудан къыбылагъа орналгъан кърал. 

Кюнбатышда Атлантика океан бла джуулады. Шималда Мавритания, кюнчыгъышда Мали, Гвинея эмда Гвинея-Бисау къыбылада Сенегал бла чеклешедиле. Сенегалны ичинде Атлантика океандан 300 км теренине Гамбия кърал тартылыб орналады.

Ара шахар  —  Дакар. Официал кърал тил — француз тил.

## Белгиле
Волоф тил

**Воло́ф** (кеси айтыу — *Wolof làkk*) — нигер-конго юйюрюню атлантика тиллени бутагъындан волоф миллетни тили, Сенегалны официал тилледен бириси. Гамбияда эмда башха чекни къатында орналгъан Кюнбатыш Африканы къраллада джайылгъынды. 

Бютеулей волоф тилде сёлешгенле - 8,2 млн адамгъа (2022–2023 джыллада) ана тили болгъан эмда 9,5 млн адамгъа (2023) экинчи болгъан тил.

## Диалектлери
Волофны баш диалектлери: вало, дьолоф, кадьор, баоль, салум, лебу; эм башхалы диалекти - лебу диалект.  Сен-Луи, Дакар (Сенегал), Банжуле (Гамбия) шахарлада кеслери говорлары барды. 

## Белгиле
Малави

**Малави** (ингил. *Malawi*, ньянджа *Malaŵi* /məˈlɔːwi,məˈlɑːwi,ˈmæləwi/), официал аты —  **Малави** **Республика** (ингил. *Republic of Malawi*; 1964 джылгъа дери **Ньясаленд**, ингил. *Nyasaland*) — Къыбыла Африканы кюнчыгъыш кесегинде орналгъан, тенгизге чыкъмагъан кърал.

Ара шахары — Лилонгве.

## Географиясы
Малави бла къыбылада эмда къыбыла-кюнчыгъышда Мозамбик (чекни узунлугъу — 1498 км), кюнбатышда Замбия (847 км), шималда Танзания (512 км) чеклешедиле. Кюнчыгъышда Мозамбик эмда Танзания бла чеки Ньяса кёл бла барады.

Малавины кёбюсю таулу джерде орналыбды. Уллу Рифт ёзен шималдан къыбылагъа кеседи къралны. Бу терен чунгурда Малави (башха аты Ньяса) кёл орналады. Малави кёл Африкада ючюнчю кёл болуб къралны 25% территориясын алады.

Уллу Рифт ёзенден кюнбатышгъа 910 - 1220 м орта мийиклиги бла мийик сыртлыкъла орналадыла.

Къралны эм мийик джери, Малавины къыбыла кесегинде орналгъан тау - Муланье (3002 м).

Малавины баш суу -  Шире суу Малави кёлню къыбыла къыйырындан чыгъъыб 400 км къыбылагъа барыб Мозамбикде Замбези суугъа кошулады.

### Климаты
Малавины къургъакъ къыш бла саваннаны тропик климаты барды (Кёппени климат классификациясы бла — Aw). Ноябрдан апрелге дери джангурлу джай, майдан октябргъа дери къургъакъ къыш болады. Таулада 2 км ёрге дараджада къар тюшюб температура 0°C-дан тюбюне тюшерге болады.

Эм джылы ноябрь айда орта температурасы таулада 20 °C-дан, Малави кёлню джагъасында 27 °C-гъа дери  тюрленеди, эм сууукъ июль айда уа таулада 14 °C, кёл джагъасында 19 °C болады. Джылгъа джаум, ёзенледе 750—1000 мм, таулада 2500 мм джетеди.

## Политикасы
Малави — унитар президент республикады. Башчылыкъны 5 джылгъа сайлангъан президент этеди. 

Закончыгъарыучу власть бир палата болгъан Миллет ассамблеядан къуралады. Миллет ассамблеяда 5 джылгъа сайлангъан 193 депутат олтурады.

Ингилиз хакъ модель Малавини сюдлюк системасыны тамалындады. Малавини бойсунмагъан сюдлюк системасы Баш аппеляция сюдден, Мийик сюдден, Урунууда келишиулени сюдден эмда беш дараджагъа бёлюнген магистрат сюдледен къуралады. 

## Административ бёлюнюу

Малави 28 округдан къуралгъан юч провинциягъа бёлюнеди: Шимал провинция, Ара провинция, Къыбыла провинция.

## Сурат галерея

File:Sunset at Cape McLear, Malawi (2498456845).jpg| Малави кёлде кюн батхан заман (Кейп-Маклир шахарны къатында).
File:Lake Malawi National Park-109869.jpg|Малави кёл миллет паркда.
File:Lilongwe market closeup.JPG|Лилонгве шахарда орналгъан базар.
File:National Bank @ citycenter - panoramio.jpg|Малавини миллет банкны мекямы (Лилонгве шахар).
File:FWKI Terminal.jpg|Малавини баш Камузу Халкъа арасы аэропорту.
File:Pesce ad essiccare sulla riva del lago malawi.JPG|Малави кёлню джагъасында чабакъчыла чабакъны къатдырыргъан этеле.
File:Mount Mulanje (15073636534).jpg|Муланье тауну къатында орналгъан шай плантацияла.
File:Likhubula Falls.JPG|Ликубула суу секиртме.
File:Golomoti escarpment (Malawi).jpg|Голомоти - Уллу Африка Рифт ёзенгъе тюшкен джар.


## Белгиле
Лилонгве

**Лилонгве** (ингил. *Lilongwe* [lɪˈlɒŋweɪ], ньянджа *Ri'ɽo.gwe* [ɽiˈɽoᵑɡʷe]) — Африканы къыбыла-кюнчыгъышда орналгъан, Малавини ара шахары эмда Малавини Ара провинциясыны административ арасы.

## Белгиле
VI Джордж

**VI Джордж** (ингил. *George VI*,  *Альберт Фредерик Артур Джордж*; туугъаны 1895 джылны 14 декабрда, Норфолк — ёлгени 1952 джылны 6 февралда, Сандрингем тохана, Норфолк) — 1936 джылны 11 декабрдан ёллюкге дери Уллу Британияны эм Шимал Ирландияны эм Британ Биригиуню доминионланы, Виндзор юйден королю. 

VIII Эдуард къарнаши тахтаны кесинг къогъандан сора тахтагъа минди. VI Джорджну патчахлыкъ этген заманында Британ империяны чачылгъан эмда аны орнуна Миллетлени биригиуюна къуралгъанны процесс ачылды. VI Джордж Индияны (1947 джылны 15 августуна дери) ахыр императору эмда Ирландияны (1949 джылны 18 апрелге дери) ахыр королю болгъанды.1949 джылны 29 апрелден Миллетлени биригиуюна (ингил. *Head of the Commonwealth*) башчилыкъ эткенди.

VI Джорджну къарт атасыны анасыны Виктория королеваны патчахлыкъ этген заманында туугъанды эмда къарт атасыны атасыны Алберт бийни Саксен-Кобург-Готну (Виктория королеваны эри) сыйы ючюн туугъан ат Альберт берилгенди. Юйде эмда тенглени арасында «Берти» чам аты бла айтылгъанед.

## Белгиле
V Джордж

**V Джордж** (Джордж Фредерик Эрнест Альберт; туугъаны 1865 джылны 3 июнда, Мальборо-хаус, Лондон — ёлгени 1936 джылны 20 январда, Сандрингем тохана, Норфолк) — 1910 джылны 6 майдан 1936 джылда ёлгенге дери Уллу Британияны эм Ирландияны эмда Уллу Британияны эм Шимал Ирландияны, Виндзор юйден короллу, Уллу Британияны аскерни баштамадасы, Ингилиз Клисаны башчысы.

Джордж аны ата джанындан къарт анасыны Виктория королеваны патчахлыкъ этген заманында туугъанды. Ол Уэльс бийни экинчи уланы болгъанды. Атасындан эмда Альберт Виктор уллу къарнашиндан сора тахтагъа олтурургъа тюбге къалыу сюзде ючюнчю болгъанды. 

1892 джылны январинда уллу къарнаши ёлгенчи Джордж 1877 - 1892 джыллада Короллук флотда къуллукъ эткенди. Экинчи джылда ол ёлген къарнашины сёз тауусулгъан Виктория Мария Тек бийче бла юйдегили болду эмда алада алты сабий туугъанды. Виктория королева 1901 джылда аушхандан сора Джорджны атасы тахтагъа олтургъанды эмда Джордж Уэльсны бийи болду. Атасы 1910 джылда аушхандан сора Джордж король эмда император болду.

## Белгиле
VII Эдвард

**VII Эдвард** (Альберт Эдвард) (ингил. *Edward VII*; туугъаны 1841 джылны 9 ноябрда, Вестминстер, Уллу Лондон —  ёлгени 1910 джылны 6 майда, Вестминстер, Уллу Лондон) — 1901 джылны 22 январдан Саксен-Кобург-Гот (бусагъатда Виндзор) династиядан биринчи Уллу Британияны эм Шимал Ирландияны эм Британ Биригиуню доминионланы короллу эмда Индияны императору. 

Эдвард Виктория королеваны эмда Альберт Саксен-Кобург-Гот бий-консортну экинчи сабийи эмда эм уллу уланыды. Анасы кёб джашагъан ючюн 59-чу джылгъы дери Уэльсны бийи болуб тургъанды.

## Белгиле
Сан-Томе эм Принсипи

**Сан-Томе эм Принсипи** (порт. *São Tomé e Príncipe* [sɐ̃ũ tu'mɛ i 'pɾı̃sɨpɨ]; официал аты **Сан-Томе** **эм Принсипи Демократ Республика**, порт. *República Democrática de São Tomé e Príncipe*) — Ара Африкада, Африканы кюнбатыш джагъасыны къатында, Гвиней богъазда орналгъан айрымкан кърал.  

Сан-Томе эм Принсипи эки вулкан айрымканладан Сан-Томе эмда Принсипи эмда алты гитче айрымканладан къуралады.

Ара шахары — Сан-Томе.

## Белгиле
Порт-оф-Спейн

**Порт-оф-Спейн** (ингил. *Port of Spain*, сёзюн сёзюча *Испанияны Порту*) — Кариб тенгизде тургъан Тринидад айрымканны шимал-кюнбатыш кесегинде орналгъан Тринидад эм Тобагону ара шахары эмда къралны политика, экономика эмда маданиятны арасы. Алгъаракъ Вест-Индия Федерацияны ара шахары.

## Белгиле
Сан-Хосе (Коста-Рика)

**Сан-Хосе́** (исп. *San José*) — Коста-Риканы арасында, Ара ёзен атылгъан 1170 м мийиклиги бла таулу джалпакъда орналгъан Коста-Риканы ара шахары эмда Сан-Хосе провинцияны административ арасы. Сан-Хосе агломерацияда адам саны 1 миллиондан артыкъды.

Шахардан 90 км шимал-кюнбатышгъа Коста-Риканы эм уллу кёлю — Ареналь орналады.

## Белгиле
Сейшел айрымканла

**Сейшел айрымканла** (ингил. *Seychelles* /seɪˈʃɛlz/; фр. *Seychelles* француз тил: [sɛˈʃɛl], сейш. *Sesel* [seˈsel]), официал аты — **Сейшел** **Республика** (ингил. *Republic of Seychelles* [rɪˈpʌblɪk ɒv seɪˈʃɛlz], фр. *République des Seychelles* [ʁe.py.bˈlik de sɛˈʃɛl], сейш. *Repiblik Sesel* [repibˈlik seˈsel]) — Кюнчыгъыш Африкада, Индий океанны кюнбатыш кесегинде, экватордан бир кесек къыбылагъа орналгъан айрымкан кърал.

Сейшел Республика 115 айрымканладан (аладан 33 адам джашагъан) къуралады. Къралны майданы — 459 км². Республиканы эм уллу айрымканы — Маэ (157,3 км²). Анда къралны ара шахары эмда джангыз халкъа арасы аэропорт орналады. Башха уллу айрымканла — Силуэт, Праслен, Ла-Диг.

Ара шахары — Виктория.

## Белгиле
Нивх тил

**Нивх тил** (кеси айтыу — *нифхгу диф*, /ɲivxɡu dif/) — Сахалин айрымканны шимал кесегинде эмда Амурну къошулгъан Амгуни сууну байссейинде джайылгъан, нивх халкъны тили. Нивх тил энчи тилледен башха тиллеге джуукъ джетмеген тилледен бириси. 

Нивх тилни джазыу системасы кириллицада тамалынады.

## Белгиле
Глазго

**Глазго** (ингил. *Glasgow* [ˈɡlɑːzɡoʊ],  ингилиз-шотл. *Glesga*, гэль. *Glaschu* [ˈkɫ̪as̪xu]) — Шотландияны орта кесегини кюнбатышинда, Клайд сууда орналгъан, Шотландияны эм уллу эмда Уллу Британияны тёртюнчю (Лондондан, Бирмингемден эм Лидсден сора) шахар. Глазго-сити округну административ арасыды. Глазго Шотландияда финанслада, сатууда, промышленностьнуда, маданиятда башчылыкъ эткен шахарды. 

## Белгиле
Абердин

**Абердин** (ингил. *Aberdeen* [æbərˈdiːn],  ингилиз-шотл. *Aiberdeen*, гэль. *Obar Dheathain* [ˈopər ˈʝɛhɪn]) — Шотландияны шимал-кюнчыгъыш кесегинде орналгъан баш тенгиз эмда баш чабакъ тутуучу порту эмда адам саны бла ючюнчю шахар. 

Абердин Абердин-сити округну административ эмда маданиятны арасыды. Абердин шахарда Абердиншир округну муниципалитет совети орналады.  

XII—XIV ёмюрледе шахар шотландияны короллукъланы тургъан джериед.

## Географиясы
Абердин Ди суу эмда Дон сууну Шимал тенгизге кошулгъан аягъларын арасында орналыб, бурун заманладан экиге бёлюнеди: шахарны шимал кесеги Дон суугъа джайылгъан Кърат Абердон эмда шахарны къыбыла джаны Ди сууну сол джагъасы бла созулгъан Джангы Абердин.

## Белгиле
Данди

**Данди** (ингил. *Dundee* [dʌnˈdiː], гэль. *Dùn Dèagh*, ингилиз-шотл. *Dundee*) — Шотландияны кюнчыгъышда, Шимал тенгизге кошулгъан Ферт-оф-Тей богъазны шимал джагъасында орналгъан Шотландияны адам саны бла тёртюнчу шахар. Данди-Сити округну административ арасы.

## Белгиле
Пейсли (Шотландия)

**Пейсли** (ингил. *Paisley*, гэль. *Pàislig*) — Шотланд тюз джерни ара-кюнбатыш кесегинде, Клайд суугъа кошулгъан Уайт-Карт-Уотер сууну джагъалында орналгъан Шотландияны адам саны бла бешинчи шахар. Ренфрушир округну административ арасы.

## Белгиле
Ист-Килбрайд

**Ист-Килбрайд** (ингил. *East Kilbride*, гэль. *Cille Bhrìghde an Ear*) — Шотландияда, Къыбыла Ланаркшир округда, Кюнчыгыш Ренфруширны чекини къатында орналгъан, Къыбыла Ланаркширны адам саны бла эм уллу эмда Шотландияда 6-чи шахар. 

## Географиясы
Ист-Килбрайд Клайд сууну кюнбатышда Ривер Карт эмда кюнчыгъышда Роттен Колдер къошулгъан сууланы арасында, Каткин Брес дуппурладан къыбылагъа тургъан мийик джалпакъда, Глазго шахардан 13 км къыбыла-кюнчыгъышгъа орналады.

## Шохлукъ джюрютген шахарла
*  Баллеруп, Дания

## Белгиле
Ливингстон (Шотландия)

**Ливингстон** (ингил. *Livingston*, гэль. *Baile Dhùn Lèibhe*, скотс *Leivinstoun*) — Шотландияны орта кесегинде орналгъан Кюнбатыш Лотиан округну административ арасы эмда эм уллу шахары. 

1962 джылда шахарны статусу алыб Ливингстон Экинчи дуния къазауатдан сора Шотландияда тёртюнчю джангы къуралгъан шахар болгъанды.

## Шохлукъ джюрютген шахарла
*  Мешеде, Шимал Рейн-Вестфалия, Германия. 
*  Грэпвайн, Техас, АБШ.

## Белгиле
Данфермлин

**Данфермлин** (ингил. *Dunfermline*, гэль. *Dùn Phàrlain*) — Шотландияда, Эдинбургдан шимал-кюнбатышгъа Ферт-оф-Форт богъазны джагъасында орналгъан шахар. Данфермлин Файф округну административ арасыды.

Данфермлин — Шотландияны тарихли шахарладан бириси. Орта ёмюрледе Шотландияны королланы тургъан джерлеиед. Данфермлин аббатствода аланы кешенелери орналгъанед.

1624 джылда шахарны къарт кесеги от тюшгенден кюйгенди.

## Белгиле
Гамильтон (Шотландия)

**Гамильтон** (ингил. *Hamilton*, гэль. *Hamaltan*) — Шотландияда, Клайд сууну он джагъада Эйвон-Уотер суу бла бир бирине къошулгъан джерде  орналгъан, адам саны бла Шотландияда 9-чу шахар. Гамильтон Къыбыла Ланаркшир округну административ арасыды.

## Белгиле
Камбернолд

**Камбернолд** (ингил. *Cumbernauld*, гэль. *Comar nan Allt*) — Шотландияда, Данбартоншир тарих графлыкъда, Ферт-оф-Клайд бла Ферт-оф-Форт богъазланы арасында, Шотланд суу айырмада орналгъан, адам саны бла Шотландияда онунчу шахар. Камбернолд Шимал Ланаркшир округда эм уллу шахарды. 

## Белгиле
Шимал Ирландия

**Шимал Ирландия** (ирл. *Tuaisceart Éireann*, ингил. *Northern Ireland*, ольст.-шотл. *Norlin Airlann*) — Ирландия айрымканны шимал-кюнчыгъышда орналгъан Уллу Британия бла Шимал Ирландияны Бирлешген Короллугъуну автоном къралы неда административ-политика автоном кесеги. 

Шимал Ирландияны майданы - 13 843 км², ол Ирландия айрымканны майданындан 16,5% болады.

1920 джылны Ирландияны правительствосуну юсюнден Акты бла Ирландиядан алты шимал-кюнчыгъыш графстволаны айырылгъндан сора, 1921 джылда Шимал Ирландия автоном правительствону алыб къуралгъанды. 

Ара шахар эмда эм уллу шахары — Белфаст. 

## Белгиле
Эдинбург къала

**Эдинбург къала** (ингил. *Edinburgh Castle*) — Шотландияны Эдинбург ара шахарыны арасында, Къала къаяда бурундан орналгъан къала. Эдинбург къала адамлагъа ачыкъты, Эдинбургну турист сейирлик джерлеринден бирисиди.

Къалагъа эски Эдинбургну баш орамы — Короллукъ миля барады. Аны башгъа къыйырында Холируд тохана орналады.
## Джибериуле
* Эдинбург къаланы официал сайты
* Undiscoveredscotland.co.uk сайтда къаланы юсюнден статья
## Белгиле
Оксфордны университеты

**Оксфордны университеты** (ингил. *University of Oxford*) — Уллу Британияны Оксфорд шахарда, Ингилизде орналгъан халкъ (кърал) университети. Дуньяда эм къарт университетледен бириси, эмда Британ айрымканлада биринчи ингилиз тилли.

## Белгиле
Вайомингны Сенаты

**Вайомингны Сенаты** (ингил. *Wyoming Senate*) — Вайоминг штатны закончыгъарыучу джыйылыууну огъары палатасы. Сенатда хар сайлау округдан бир адамны сайланыб 31 сенатор олтурады. Хар сайлау округну адам саны 17 минг адамдан аз боллургъа болмайды. 

Сенатны кенгешни Шайенн шахарда орналгъан Вайоминг штатны Капитолийде бардыралла.

Сенатны членлери эркинлигини болджалыны кем этмей, тёрт джыл болджалгъа сайланган этедиле. 2004 джылда Вайомингны баш сюдю сенаторланы эркинлигини болджалыны кем эткен конституциягъа келишмешегенни билдирди.

Вайомингни Сенаты АБШ-ны башха штатланы эм территорияланы Огъары палаталарыча губернаторны штатны министерстволагъа, комиссиялагъа, советлеге неда Вайомингни Баш сюдню сюдюлеге салыуну къабыл этерге неда къабыл этмезге эркинлиги барды.

## Джибериуле
* Вайомингны Сенатыны официал сайты
## Белгиле
Топика (Канзас)

**Топика** (ингил. *Topeka* [təˈpiːkə]) — АБШ-ны арасында, Канзас штатны шимал-кюнчыгъыш кесегинде, Канзас сууну узунуну бла орналгъан ара шахары эмда Шони округну административ арасы.

## Географиясы
Топика Канзас штатны шимал-кюнчыгъыш кесегинде, I-70 штат арасы баш джол бла US 75 уллу джолну тюбеген джерде орналады. 

## Белгиле
Джо Байден

**Джозеф Робине́тт** (**Джо**) **Байден-кичи** (ингил. *Joseph Robinette "Joe" Biden, Jr.* американ айтыу: [ˈbaɪdən]; туугъаны 1942 джылны 20 ноябрда, Скрантон, Пенсильвания, АБШ) — американ кърал эм политика къуллукъчу, Демократ партиядан АБШ-ны 46-чи президенти (2021—2025), 2009 джылдан 2017 джылгъа дери Барак Обама президент болгъан заманында АБШ-ны 47-чи вице-президент къуллукъдаеды. 1972 - 2009 джыллада Делавер штатны атындан АБШ-ны Сенатында олтургъанды. Праваны доктору (1968). 

Байден Пенсильванияда католик юйдегинде туугъанды. 1953 джылда юйдегиси бла Делавер штатгъа кёчгенди. Байден Делавэр университетни бошаб (1965 джылда политологияны бакалаврны алды) Сиракуз университетде юристни дараджасын алды (праваны доктору (PhD) 1968 джылда).

1970 джылда Нью-Касл округну советине сайлангъанды, 1972 джылны сайлауладан сора уа — Делавер штатдан АБШ-ны Сенатына сайлангъанды. 1979 джылгъа дери Байден АБШ-ны тарихинде эм джаш сенатор болгъанды. 2008 джылда президентге кандидаты Обама аны вице-президент постгъа кандидатгъа сайлянгъанды. Бирге ала 2008 джылны сайлауланыда хорлаб 2012 джылда джангыдан сайларгъандыла.

## Белгиле
Билл Клинтон

**Уильям Джефферсон (Билл) Клинтон** (ингил. *William Jefferson "Bill" Clinton*), туугъан аты — **III** **Уильям Джефферсон Блайт** (ингил. *William Jefferson Blythe III*; туугъан 1946 джылны 19 августда, Хоп, Арканзас, АБШ) — американ кърал эм политика къуллукъчу, Демократ партиядан АБШ-ны 42-чи президенти (1993—2001). 2016 джылда АБШ-ны президентлеге кандидат болгъанны эмда кърал секретарни Хиллари (Родэм) Клинтонну эри. Праваны доктору (1973).

## Белгиле
Бир мекямда болгъан мурдарла

**«Бир мекямда болгъан мурдарла»** (ингил. *Only Murders in the Building*) — Стив Мартин бла Джон Хоффман къуралгъан американ комедия-драма детектив сериалы. Сериалда Стив Мартин, Мартин Шорт эмда Селена Гомес керти аманлыкъланы юсюнден подкастланы сюйгени бла бирлешген юч тенглени ойнайла.  

Ала кеслерин Манхэттенде (Нью-Йорк), Огъары Вест-Сайтда орналгъан «Аркония» сыйлы кёбпатар юйде болгъан мурдарланы тинтириб ол мурдарлыкъланы юсюнден *«Бир мекямда болгъан мурдарла*'»**' аты бла кеслерин подкастны къурайла. 

## Белгиле
Манхэттен

**Манхэттен** (ингил. *Manhattan* [mænˈhætən]) — АБШ-де, Нью-Йорк штатда, Манхэттен айрымканда эмда башха гитче айрымканлада орналгъан эм адамы кёб болгъан эмда майданы бла эм гитче Нью-Йорк шахарны беш районладан бириси. Манхэттен шахарны тарихли эмда экономика, маданият арасыды. Манхэттен Нью-Йорк штатны майданы бла эм гитче Нью-Йорк округну къуралады. 

## Белгиле
Зохран Мамдани

**Зохран Кваме Мамдани** (ингил. *Zohran Kwame Mamdani*; тууган 1991 джылны 18 октябрда, Кампала, Уганда) — американ кърал эм политика къуллукъчу, Нью-Йорк шахарны сайлангъан башчысы. Демократ партияны эмда «Американы демократ социалистлери организацияны» (DSA) члени. 2021 джылдан Куинс борода орналгъан 36-чи округну аты бла Нью-Йорк штатны Ассамблеясында олтургъанды.

2025 джылны 4 ноябрьда Нью-Йорк мэрлени сайлаулада хорлагъанды. Аны сайлауну аллын­дагъы программасы шахарны автобуслада ачхасыз баргъаны болушлукъ этиуден, низамгъа салыргъан ортакъ бла юйлени ортакъ хакъны бузлатгъандан, школгъа баргъынчы барын да бирча окъуу бериунюден эмда муниципал ашарыкъ тюкенлени джаратыудан къуралады.

## Белгиле
Рональд Рейган

**Рональд Уилсон Рейган** (ингил. *Ronald Wilson Reagan* американ айтыу: [ˈreɪɡən]; туугъаны 1911 джылны 6 февралда, Тампико, Иллинойс штат, АБШ — ёлгени 2004 джылны 5 июнда, Лос-Анджелес, Калифорния штат, АБШ) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, актёру, Республикан партиядан 40-чы (1981—1989) АБШ-ны президенти.

Киноактерланы гильдияны президенти (1947—1952 эмда 1959—1960 джыллада) эмда Калифорния штатны 33-чю губернатору (1967—1975) болгъанды. Аны бла бирге телевиденияда эмда радиода айтылгъан бардыргъанчи болгъанды.

## Белгиле
Джимми Картер

**Джимми Картер** (ингил. *Jimmy Carter*, толу аты **Джеймс Эрл Ка́ртер —** **кичи**, ингил. *James Earl Carter Jr.*; туугъаны 1924 джылны 1 октябрда, Плейнс, Самтер округ, Джорджия штат, АБШ — ёлгени 2024 джылны 29 декабрда, Плейнс, Самтер округ, Джорджия штат, АБШ) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, Демократ партиядан АБШ-ны 39-чу президенти (1977—1981) эмда Джорджия штатны 76-чи губернатору (1971—1975). 2002 джылны Мамырлыкъ ючюн Нобелни премиясыны лауреаты. Биринчи эмда джангыз 100 джылгъа джетгет АБШ-ны президенти. АБШ-ны АТФ-ны лейтенанты (1952).

## Белгиле
Джеральд Форд

**Джеральд Рудольф Форд —** **кичи** (ингил. *Gerald Rudolph Ford Jr.*; туугъан аты — **Лесли Линч Кинг —** **кичи** (ингил. *Leslie Lynch King Jr.*); туугъаны 1913 джылны 14 июлда, Омаха, Небраска штат, АБШ — ёлгени 2006 джылны 26 декабрда, Ранчо-Мираж, Калифорния штат, АБШ) — американ кърал эмда политика къуллукъчу,  Республикан партиядан 38-чи (1974—1977) АБШ-ны президенти эмда Ричард Никсон президент болгъан заманда 40-чы АБШ-ны вице-президенти (1973—1974). АБШ-ны джангыз президент эмда вице-президент постгъа сайланмагъан президенти. 

Джеральд Форд Омаха шахарда, Небраска штатда туугъанды, Мичиган штатда ёсгенди. 1942-1946 джыллада АБШ-ны аскер-тенгиз кючлени резевде къуллукъ этгенди. Андан сора 1949 джылда Мичиганны 5-чи саулау округну аты бла Келечилени Палатасында олтуруб кесини политика къуллукъда кёлтюрюлюуню ачды. Келечилени Палатасында 25 джыл олтургъанды, аладан тогъуз джыл палатада республикан партияны башчылыкъ эткенди. 

1973 джылны декабрда Никсон президент Фордну вице-президент постгъа салгъанды. 1974 джылны августунда уа Никсон Уотергейт къаугъа ючюн отставкагъа чыкъты эмда Форд президент къуллукъну тутду. 

## Белгиле
Уичита

**Уичита** (ингил. *Wichita* [ˈwɪtʃɪtɔː]) — АБШ-де, Канзас штатны къыбыла кесегинде Арканзас сууда орналгъан Седжуик округну административ арасы эмда Канзас штаты адам саны бла эм уллу шахары. 

## Географиясы
Шахар орналгъан майданы - 423,7 км², аладан 11,14 км² сууду.

Уичита АБШ-ны Орта Кюнбатышда, Уллу тюз джерлени бла Ара тюз джерлени чеклеринде  орналады. Шахар тургъан джер сууланы къум салыргъанла бла къуралгъанды. Арканзас суу шималдан къыбылагъа шахарны ичи бла саркъыб Уичитаны кюнбатыш эмда кюнчыгъыш кесегине бёлюнеди. Шахарны ичи бла баргъан заманда Арканзас суугъа шахарны арасындан кюнбатышда Гитче Арканзас суу къошулады. 

## Белгиле
Оман богъаз

**Ома́нский зали́в**  (араб. خليج عمان‎  — *Khalīj ‘Umān*, къадж. دریای عمان‎ — *Daryâ-ye ‘Omân*) — Арабия тенгизни шимал-кюнбатышда орналгъан, Ормуз ачыкъ богъаз бла Каджар богъазгъа кошулгъан богъаз. 
## Чеклешген къралла
Богъаз бла чеклешген къралланы джагъасынланы узунлугъу:

#  - 850 км
#  - 750 км
#  - 50 км
#  - 50 км
## Белгиле
Богъаз

**Богъаз** — океанны, тенгизни, кёлню неда башха суу орунну джагъасына иги кириб тургъан алайя суу орунну баш кесеги бла эркин суу алмашдырыу болгъан кесеги.

Богъазала бёлюнедиле: бухтала (тенгизни эмда кёлню), губала (сууланы аягъларында), эстуарийле, фьордла, лиманла, лагунала, гаваньла эмда башхала.

Богъазланы гидрология эмда гидрохимия халлары ала суу орунлагъа киргенлени халларычадыла.

Дунья океанны эм уллу богъазлары: Аляска богъаз, Бенгал богъаз, Бискай богъаз, Уллу Австралия богъаз, Гвинея богъаз.

Бир кёзюу затлада богъаз ат гидрология бла тенгиз болгъан акваториялагъа тагъылгъанды, сёз ючюн: Мексикан богъаз, Гудзонну богъазы, Къаджар богъаз, Калифорния богъаз.

## Белгиле
Канзас (суу)

**Канзас** (ингил. *Kansas River*) — АБШ-де Канзас штатны шимал-кюнчыгъыш кесегинде орналгъан Миссури сууну он джанындан къошулгъан суу. Канзас сууну узунлугъу — 238 км, бассейнини майданы — 155 695 км², орта сууну джоюлгъаны — 205 м³/с.

Гири округда тургъан Джанкшен-Сити шахардан кюнчыгъышгъа, Репабликан-Ривер эмда Смоки-Хилл сууланы бир бирине къошулгъандан джерден Канзас суу къуралады. Кёб юсю кюнчыгъышгъа саркъыб Канзас-Ситиде, 219 м тенгизден мийикли джерде Миссури суугъа къошулады. Канзас сууну 89 160 км² суу джыйыу Канзас штатда орналады, 16 916 км² — Небраскада эмда 8775 км² — Колорадода. Кёб юсю сууну бассейнини Уллу тюз джерледе орналады. 

Репабликан-Ривер суу бла бирге Канзас сууну узунлугъу 1196 км болады. Узунлугъу бла АБШ-де Канзас суу 21-чиди.

Эм уллу къошулгъан суу — Биг-Блу-Ривер суу. Башхала — Делавэр суу эмда Уакаруса суу.

## Белгиле
Оверленд-Парк

**Оверленд-Парк** (ингил. *Overland Park*, /ˈoʊvərlənd ˈpɑrk/) — АБШ-де Канзас штатны шимал-кюнчыгъыш кесегинде, Джонсон округда орналгъан, адам саны бла штатны экинчи шахар. 2020 джылда болгъан тергеу бла Оверленд-Паркда 197 238 адам джашаеди.

## Белгиле
Лоуренс (Канзас)

**Лоуренс** (ингил. *Lawrence*) — АБШ-де, Канзас штатны шимал-кюнчыгъышда орналгъан, Дуглас округну административ арасы эмда адам саны бла штатны ичинде 6-чи шахар. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Лоуренсде 94 934 адам джашагъанды.

## Белгиле
Шони (Канзас)

**Шони** (ингил. *Shawnee*) — АБШ-де, Канзас штатны имал-кюнчыгъыш кесегинде, Джонсон округда орналгъан шахар. Шони индейли халкъны атындан шахарны аты барады. 2020 джылда болгъан тергеу бла Шониде 67 311 адам джашайды.

## Географиясы
Шони бла кюнчыгъышда Мерриам, къыбыла-кючыгъышда — Оверленд-Парк, къыбылада —Ленекс, шималда — Лейк-Кивира шахарла чекшедиле. Шахарны шимал эмда кюнбатыш чекни Канзас суу къуралады.

Шахарны бютеулей майданы — 111 км² , аладан 2,6 км² — сууну юсю.

Шони шахарны эм уллу паркы — «Шони-Мишн» парк (майданы 6,5 км²).

## Шохлукъ джюрютген шахарла
*  Эрфурт, Тюрингия, Германия 
*  Листоуэл, Керри, Ирландия 
*  Питтем, Бельгия  
## Белгиле
Олейте (Канзас)

**Олейте** (ингил. *Olathe*) — АБШ-де, Канзас штаты шимал-кюнчыгъышда орналгъан Джонсон округну административ арасы, штатны 4-чю шахар.

## Белгиле
Канзас-Сити (Канзас)

**Канзас-Сити** (ингил. *Kansas City*) — АБШ-де, Канзас штатны кюнчыгъыш чекинде, Миссури сууну джагъасында орналгъан, Уайандотт округну административ арасы болгъан шахар. Канзас-Ситини адам саны 156 607 человек (2020 джылда). Миссури сууну башха джагъасында орналгъан бир атлы болгъан Канзас-Сити шахар бла Канзас-Сити конкурбацияны къуралады. Миссури штатны Канзас-Ситиден айрылыгъан ючюн канзасны Канзас-Сити **KCK** аббервиатураны хайырландырады.

## Географиясы
Канзас-Ситини бютеулей майданы — 332,50 км² , аладан 323,26 км² джерни юсю, 9,25 км² — сууну юсю. Канзас-Сити Кау-Пойнт мысны къатында, Миссури суугъа Канзас суу къошулгъан джерде орналады.

## Белгиле
Канзасны округларыны тизмеси

Канзас штат 105 округладан къуралады, аланы саны бла АБШ-ны штатланы ичинде 6-чиди. Штатны кюнчыгъыш кесегинде орналгъан округланы атлары кёб юсю XVIII - XIX ёмюрледе джашгъан айтылгъан американецлени атлары бла айтылгъандыла, штатны ара эмда кюнбатыш кесегинде уа орналгъан округланы атлары АБШ-ни граждан къазауатда (1861—1865) айтылгъан адамланы аты бла айтылгъандыла.

Уайандотт округну эмда Канзас-Сити шахарны ала бла бирге Грили округну эмда Трибьюн шахарны бир властны джер-джердеги органлары бардыла.

Канзасны 105 округладан къуру 5-де адам саны 100 минг адамдан артыкъды, ол округлада штатны адам санындан 53,8% джашайды.

## Округланы тизмеси

## Белгиле
Джонсон (Канзас, округ)

**Джонсон** (ингил. *Johnson County*) — АБШ-де, Канзас штатны шимал-кюнчыгышинда орналгъан округу. Округну административ арасы - Олейте шахар. Эм уллу шахары - Оверленд-Парк. 

## Географиясы
Бютеулей Джонсон округну территориясы - 1 243,590 км², аладан 1 234,861 км² джер эмда 8,728 км² суу юсю орналадыла. Джонсон округ бла шимала Уайандотт округ, кюнчыгышда Миссури штатны Джексон округ, къыбыла-кюнчыгышда Миссури штатны Касс округ, къыбылада Майами округ, къыбыла-кюнбатышда Франклин округ, кюнбатышда Дуглас округ, шимал-кюнбатышда Ливенворт округ чеклешеди.

Джонсон округну къарыусуз дуппурлуду рельефы барды. Округну шималдан къыбылагъа барсанг тенгизден мийиклиги бютеулей ёседи.

Джонсон округда кёб гитче суу саркъады, аладан да айтсакъ: Килл-Крик, Милл-Крик, Турки-Крик, Индиан-Крик, Браш-Крик, Томагавк-Крик, Блу-Ривер, Булл-Крик эмда Литл-Булл-Крик.

## Джибериуле
* https://www.jocogov.org/ - Джонсон округну официал сайты.
* https://www.jcprd.com/ - Джонсон округну паркланы эмда солуу джерлени управленияны официал сайты.

## Белгиле
Округ (АБШ)

**Округ** неда **графство** (ингил. *county*) — АБШ-ны штатны неда территорияны административ-территория ёлчеси. Адам саны бла штатдан гитче, шахардан кёбюрек (къуру Нью-Йоркгъа кирген беш округла — боро). 48 штатлада округ ангыламакълыкъны джюрютелле, Луизианада эмда Аляскада аны эквиваленти - «боро» эмда «приход».

Бютеулей АБШ-ны Геология къуллукъу бла къралда 3141 округ барды. Эм гитче округ саны Делавер штатда (3), эм уллу Техасда (254).

Округлада сайлангъан бир джердеги советинден, шерифден, хазначиндан, сюдню къуллукъчудан эмда башхаладан къуралгъан джер-джердеги оноуунгу кесинг джюрютюу органлары бардыла.

## Белгиле
Бартон (Канзас, округ)

**Бартон** (ингил. *Barton County*) — АБШ-де, Канзас штатны орта кесегинде орналгъан округ. Официал къуралгъан датасы 1867 джылны 26 февралинда. Адам саны 2020 джылда — 25 493 адам. 

Округну административ арасы эмда эм уллу шахары — Грейт-Бенд.

## Белигле
Санфлауэр

**Санфлауэр** **тау** (ингил. *Mount Sunflower) —* АБШ-де, Канзасда орналгъан керти тау болмагъан алайа штатны эм мийик джери. Аны мийиклиги 1231 м болуб штатны ары джанындагъында орналгъан топография эм алаша джерден 1010 метерге мийикди.

Санфлауэр тау Уоллис округда Канорадо эмда Вескан джерлешимлени арасында, Колорадо штатны бла чекни къатында (0,8 км) орналады.

## Белгиле
2023 джыл

## Болгъан ишле
* 1 январь — 
** Хорватия Шенген келишиугъа кириб эмда еврога кёчюб Евро келишиуну 20-чы члени болду.

## Туугъанла

## Ёлгенле
IV Вильям

**IV Вильям** (Вильям Генри) (ингил. *William IV*, нем. *Wilhelm IV*; туугъаны 1765 джылны 21 августунда, Вестминстер, Уллу Лондон — ёлгени 1837 джылны 20 июньда, Виндзор къала) — 1830 джылны 26 июньдан Уллу Британияны эмда Ганноверны королю, 1789—1830 джыллада Кларенс эмда Сент-Эндрюс герцогу эмда Манстер графы, флотну адмиралы (1811 джылны 24 декабырда). Вильям III Джордж королну ючюнчю джашыды эмда IV Джордж королну гитче къарнашыды.

Вильям эки уллу сабийсиз къарнашлары аушханладан сора корол тахтагха олтургъанды. Аны джети джыл башчылыкъ этилген заманда талай бир башлы тюрлендириу этилгенди: джарлыланы юсюнден законланы джангыдан къарагъандыла, муниципалитетлени демократиялы этиу этилгенди, сабий ишге тыйгъыч салгъандыла, бютеулеу Британ империяда къуллукъну къоратдыла. Ганновер корлевствогъа либерал конституцияны бергенди.

IV Вильямны туугъан сабийи сабий заманда аушхандыла аны ючюн аны ызындан британияны тахтаны Вильямны къарнашындан туугъан, Виктория (Эдуардны къызы) алгъанды. Ганноверны королю уа Вильямны гитче къарнашы Эрнст Август болгъанды.

## Белгиле
IV Джордж

**IV Джордж** (толу аты: *Георг Август Фредерик*, ингил. *George IV*, нем. *Georg IV.*; туугъанды 1762 джылны 12 августунда, Сент-Джеймс тохана, Уллу Лондон — ёлгенди 1830 джылны 26 июнда, Виндзор къала) — 1820 джылны 29 январдан, Уллу Британияны эмда Ганноверны, Ганновер династиядан королю. Кертиси бла къралгъа андан алгъаракъ замандан атасыны - III Джорджну психика аурууну къозгъалдан сора  башчилыкъ эткенди. 5 февраля 1811 джылны 5 февральда  III Джорджну ишге джараусузгъа санадыла. Ол заманда сора аны эм уллу джашы регент-бий айтылгъады атасыны 1820 джылны 29 январда ёллюгюне дери.1811—1820 джылланы кёзюуню Регент заманы деб айтылгъанды (ингил. *Regency*). 

IV Джорджну башчылыкъ этген заманда Британияны чеклери кенг болдула, Европада Наполеон къазауатладан сора Уллу Британияны уллу сыйи болуб эм белгили къраладан бириси болгъанды.

## Белгиле
Виндзор къала

**Виндзор къала** (ингил. *Windsor Castle*) — Ингилизде, Беркшир графлыкъда, Виндзор шахарда орналгъан Уллу Британияны монархланы официал баш тургъан джери. Дуппурну башинда, Темза сууну ёзенде орналгъан, XI ёмюрден Виндзор къала монархияны символуду. 1917 джылдан къаланы аты бла Уллу Британияда башчылыкъ этген Саксен-Кобург-Гот династия Виндзор атны алгъанды. Виндзор къала дуньяда эм уллу адам джашагъан къалады. 

## Джибериуле
* Виндзор къаланы официал сайты

## Белгиле
Виктория (Уллу Британияны королевасы)

**Виктория** (ингил. *Victoria*, толу аты — **Александрина Виктория** ингил. *Alexandrina Victoria*; туугъаны 1819 джылны 24 майда, Кенсингтон, Лондон, Уллу Британия — ёлгени 1901 джылны 22 январда, Осборн-хаус, Ист-Каус, Уллу Британия) — 1837 джылны 20 июндан Уллу Британияны эм Ирландияны эмда 1876 джылны 1 майдан Индияны императрицасы. Викторияны башчылыкъ этиу заман Уллу Британияны империясыны эм джашнау заманыды.

Виктория III Джордж королну тёртюнчю джашины Кентны герцогну Эдуардны къызыды. Атасы да къарт атасыда 1820 джылда аушхандыла. Виктория анасы (Виктория Саксен-Кобург-Заальфельд) контрольда ёсгенди. Аны атаны бютеулеу сабийсиз кърнашлары аушхандан сора 18-чи джыл Виктория тахтагъа олтургъанды. 

## Белгиле
II Джордж

**II Джордж Ганновер** (толу аты **Джордж** **Август**) (ингил. *George II*, нем. *Georg II.*; туугъаны 1683 джылны  9 ноябрнда, Ганновер — ёлгени 1760 джылны 25 октябрда, Лондон) — 1727 джылны 11 (22) июндан Уллу Британияны эмда Ирландияны Ганновер династиядан королю, Брауншвейг-Люнебургну сайлаучу-бийи (Ганноверни сайлаучу-бийи), I Джорджну джаши. Уллу Британияны тыш къраллада туугъан ахыр башчисы.

1727 джылдан корол болуб Джордж британ политиканы аз айтханынга бурургъанды. Британ политикасы кёб юсю Уллу Британияны парламенти къолунда эди. Аны уллу джаши Фредерик парламентни оппозиционерлери джакълагъанды. Аны бла королну къы­йын келишиу баред.

Джордж Австрияны тюбюн алыу къазауатда Деттинген сермешиуге (1743 джылда) къатышыб, аны бла кеси аскерни сермешиугъа джюрютюрген британияны ахыр монархы болду. 

1727 джылда Каролина Бранденбург-Ансбахны бийче бла юйдегили болуб 8 сабий табтыла.

## Белгиле
2024 джыл

## Болгъан ишле
* 1 январда:
** Тау-Къарабахны Азербайджангъа толу интеграциясы..
** Бразилия ОПЕК+ къошулду.

## Туугъанла
## Ёлгенле

## Белгиле
III Джордж

**III Джордж** (толу аты *Георг Уильям Фредерик*) (ингил. *George William Frederick, George III*, нем. *Georg III.*; туугъаны 1738 джылны 24 майда (4 июнда), Лондон — ёлгени 1820 джылны 29 январда, Виндзор къала) — 1760 джылны 25 октябрдан Уллу Британияны эмда Ирландияны королю, (1800 джылдан Уллу Британияны эм Ирландияны Бирлешген короллугъуну королю) эмда Ганноверни сайлаучу-бийи (1814 джылны 12 октябрдан Ганноверны королю) Ганновер династиядан. III Джордж Уллу Британияда туугъан эмда ана тили ингилиз тил болгъан Ганновер династиядан биринчи короллуду.

Джордж ата джанындан къарт атасы II Джордж башчылыкъ этиу заманда 1738 джылны 24 майда туугъанды. Аны атасы Фридрих Уэльсны бийи эмда анасы Августа Саксен-Гот бийче. 1751 джылда атасы аушхандан сора Джордж Уэльсны бийи болгъанды. 1760 джылда II Джордж ёлгенден сора тахтагъа олтургъанды. 1761 джылда Шарлотта Мекленбург-Штрелиц бийче бла юйдегили болуб 15 сабий табтыла.

Джорджну ахыр джашагъан джыллада рецидив психика ауруу бла ауругъанды. Аны ючюн 1811 джылда аны джашин Джорджну Уэльсны бийни бий-регент бла са­лгъандыла.

## Белгиле
I Джордж

**I Джордж** (нем. *Georg Ludwig von Hannover*, ингил. *George I*; туугъаны 1660 джылны 28 майда (7 июнда), Ганновер — ёлгени 1727 джылны 11 (22) июнда, Оснабрюк) — 1714 джылны 1 (12) августдан Уллу Британияны эмда Ирландияны Ганновер династиядан биринчи королю,1698 джылны 23 январдан (2 февралдан) Брауншвейг-Люнебургну сайлаучу-бийи (Ганноверни сайлаучу-бийи).

Джордж Ганноверде, Эрнст Августну эмда София Ганноверни юйдегиде туугъанды. Ёлген атасындан эмда атасыны къарнашиндан Брауншвейг-Люнебург герцоглугну джерлени эмда титулланы алгъанды. 1682 джылда Джордж Целледен болгъан София Доротея (аны экиде тургъан эгечи) бла юйдегили болуб эки сабийни табтыла. Джорджну Мелюзина фон дер Шуленбург тос къатындан юч къызы туугъанды. 1694 джылда Джордж бла София Доротея айырылгъандыла.

Ингилизни эмда Шотландияны I эмда VI Джеймс королну эм тамада протестант туудугъу болуб 1714 джылда Джордж анасы София эмда экиде тургъан егечи Уллу Британияны королевасы Анна ёлгенледен сора британ тахтагъа олтургъанды. 

## Белгиле
Анна (Уллу Британияны королевасы)

**Анна Стюарт** (ингил. *Anne Stuart*, туугъаны 1665 джылны 6 февралда, Сент-Джеймс тохана, Вестминстер — ёлгени 1714 джылны 1 августда, Кенсингтон къала, Лондон) — 1702 джылны 8 мартдан Ингилизни, Шотландияны эмда Ирландияны королевасы. Уллу Британияны бирлешген короллугъуну биринчи башчысы (1707 джылны 1 майда Ингилиз бла Шотландия бирлешген короллукъну къуралгъандыла). Стюарт юйюрню ингилиз тахдада ахыр монархы.

Бютеулеу джашаунда Аннаны саулукъу къаурусуз эди. Отуз джылдан сора бек сынчыкълаб джюрюб эмда чегимни дженгил алыб башлады. 1683 джылда Дания Георг бла юйлениб, 17 бууазлыкъладан сора сау сабий къоймай аушханды. 1701 джылны «Тахтаны тюбге къалыу акты» бла тахтагъа Аннаны экиде тургъан къарнаши Ганновер династиядан I Джордж олтурду. Джордж ана джынындан къарт анасындан (I эмда VI Джеймсны къызы Елизавета) Стюардланы туудугъу эди.

## Белгиле
Сент-Джеймс тохана

**Сент-Джеймс тохана** (ингил. *St. James’s Palace*) — Уллу Британияда, Лондонну Пэлл-Мэлл орамда орналгъан шахарны эм къарт тоханаладан бириси. Тоханы VIII Генрини ара шахарда экинчи тургъан джери болурча, орта ёмюрллю келепен юйню тургъан джеринде, къызыл кырпычдан ишлергендиле. Блайда аны къызы Мария Тюдор аушханды эмда XVII ёмюрде ишлеген тоханы гитче клисачыкъда аны джюреги эмда ичи орналадыла.

1698 джылгъы дери ингилиз королла къуру Уайтхоллда джашагъандыла эмда ол къуругъандан сора Сент-Джеймс тохана королну юйню баш тургъан джери болгъанды. Инигилиз монархлары тынч рахат Кенсингтон тохананы маджалгъа санагъандыла Сент-Джеймсден. Аны ючюн 1809 джылда Сент-Джеймс тоханагъа уллу от тюшгенден сора ала аны атыб къойдула.

От тюшгенден сора тохананы бурунча этиу бла Эдвард Блор архитектор кюрешгенди.

1837 джылда тахтагъа олтургъандан сора Виктория королева Букингем тохананны королню баш тургъан джери этгенди, Сент-Джеймс тохананы уа Уэльсны бийни юйню тургъан джериге къоюб. 

## Джибериуле
* Сент-Джеймс къаланы официал сайты
## Белгиле
Филипп, Эдинбургну герцогу

**Филипп** **бий, Эдинбургну герцогу** (ингил. *Prince Philip, Duke of Edinburgh*, туугъан аты **Филипп Греция эмда Дания бийи** (ингил. *Prince Philip of Greece and Denmark*), кечиререк **Филипп Маунтбеттен** (ингил. *Philip Mountbatten*); туугъаны 1921 джылны .10 июнда, Корфу, Греция Короллуг — ёлгени 2021 джылны  9 апрелде, Виндзор къала, Уллу Британия) —  Уллу Британияны короллуг юйдегини члени, ІІ Елизавета королеваны эри, III Чарльз корольну атасы. 1952 джылны 6 февралдан ёлген кюнюге дери Уллу Британияны консорт-бийи болгъанды эмда аны бла дуньяда эм кёб тургъан эмда кёб джашагъан консорт-бий болгъанды.

## Белгиле
Нарухито

**Нарухито** (яп. 徳仁 *Нарухито*, туугъаны 1960 джылны 23 февралда, Токио, Япония) — Японияны бусагъатдагъы 126-чи императору. Башчылыкъ этиуну девизи эмда келир ёлгенден сора аты — Рэйва (令和). Бу атны иероглифлери джолу болуу, тынчлыкъ эмда джарашыу белгиледиле.

2019 джылны 1 майда атасы Акихито императору тахтаны атыб къойгъандан сора, тахтагъа олтурду. 2019 джылны 22 октябрда официал тахтагъа олтургъанды. Нарухито Японияны биринчи Экинчи дуния къазауатдан сора туугъан императору.

## Белгиле
Шигеру Ишиба

**Шигеру Ишиба** (яп. 石破 茂 *Исиба Сигэру*, туугъаны 1957 джылны 4 февральда) — япон политикачы, Либерал-демократия партияны (ЛДП) председатели (2024—2025 джыллада) эмда 2024 джылны 1 октябрдан 2025 джылны 21 октябыргъа дери Японияны биринчи-министири. 2011 джылгъа дери ЛДП-ни Хэйсэй-Кэнкюкай партия къаумгъа киргенди. Къорууну министир эмда эл мюлкю министир болгъанды. 2012—2014 джыллада ЛДП-ни баш секретари болгъанды.

## Белгиле
Джорджияны мухуру

**Джорджия** **штатны Уллу мухуру** (ингил. *The Great Seal of the State of Georgia*) — АБШ-ны Джорджия штатны кърал символладан бириси. 1776 джылда мухурну биринчи тюрлюсю Джорджия штатны Конституциясы бла бегитилгенди. Бусагъатдагъы мухурну дизайини энчи Статут бла бегитилгенди.

## Джорджия штатны кърал мухурла

File:Senate Georgia PNG.png|Джорджияны Сенатыны мухуру
File:Seal of the Georgia House of Representatives.png|Джорджияны Келечилени Палатасыны мухуру
File:Seal of the Supreme Court of Georgia.gif|Джорджияны Баш сюдню мухуру


## Дагъыда къарагъыз
* Джорджияны байрагъы

## Белгиле
Ричард Никсон

**Ричард Милхауз Никсон** (ингил. *Richard Milhous Nixon*; туугъаны 1913 джылны 9 январда, Йорба-Линда, Калифорния штат, АБШ — ёлгени 1994 джылны 22 апрелде, Нью-Йорк, АБШ) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, Республикан партиядан 37-чи (1969—1974) АБШ-ны президенти эмда  36-чи (1953—1961) АБШ-ны вице-президенти. Болджалы бошалмагъанлай отставкагъа чыкгъан АБШ-ны джангыз бир президенти.

1946 джылда Калифорниядан АБШ-ны Келечилени Палатасына сайлангъанды.1950 джылда уа сентагъа сайлангъанды. 1953 джылда Дуайт Эйзенхауэр президент аны кесине вице-президентге алыб ала сайлауда хорладыла. 1960 джылда президент сайлаугъанда аз озду Джон Кеннедиге эмда 1962 джылда Калифорнияны губернаторну сайлауда озду. 1968 джылда болгъан АБШ-ны президентни сайлаугъа къатышыб ол заманда ишлеген Хьюберт Хамфри вице-президентни хорлады.

1973 джылда президент болуб Вьетнамдан американы аскерни чыгъарыуну бошады.

## Белгиле
Николас Мадуро

**Николас Мадуро Морос** (исп. *Nicolás Maduro Moros* [nikoˈlas maˈðuɾo ˈmoɾos]; туугъаны 1962 джылны 23 ноябрда, Каракас, Венесуэла) — венесуэланы кърал эмда политика къуллукъчу, Венесуэла Боливариан Республиканы 49-чи президенти.

Уго Чавесни правительствосунда (2006—2013 джылда) тыш къраллы ишлени министр болгъанды эмда Венесуэланы вице-президенти (2012—2013 джыллада). 2013 джылны 5 мартдан 19 апрелге дери Уго Чавес ёлгенден сора Венесуэланы президентни къуллугъун толтургъанды.

2026 джылны 3 январда АБШ-ны аскерле Мадурону эмда аны къатыны Силия Флоресны кече заманда юйлеринден сыйырыб алыб Нью-Йорк шахаргъа кёчюрдюле.

## Белгиле
Мамукъ

**Мамукъ** — мамукъ ёсюмлюкню урлукъну джабгъан хансдан къуралгъан тюк. Дуньяда джайылгъан ёсюмлюклю тюкледен эм башлы эмда эм учуз тюк.

1960-чи джыллада 60% дуньяны ёсюмлюклю хайырланыу мамукъ алгъанед, 2024 джылда уа синтетика кереклени ангылашыныу ёсюу ючюн аны кесеги 22% тюшкенди. 

## Белгиле
Эдвард, Эдинбургну герцогу

**Эдвард** **бий, Эдинбургну герцогу** (ингил. *The Prince Edward, Duke of Edinburgh*, толу аты — **Эдвард Энтони Ричард Луис**; туугъаны 1964 джылны 10 мартда) — Уллу Британияны короллуг юйдегини члени, Филипп бийни, 1-чи Эдинбургну герцогуну, бла ІІ Елизавета королеваны ючюнчю эм гитче уланы, III Чарльз корольну къарнашы. Британияны тахтаны тюбюн алыу сызында уллу къарнашладан эмда аланы туудукъладан сора 16-чыди.

## Белгиле
VIII Эдвард

**VIII Эдвард** (ингил. *Edward VIII*; толу аты *Э́дуард А́льберт Кри́стиан Джо́рдж Э́ндрю Па́трик Дэ́вид*; туугъаны 1894 джылны 23 июнда, Уайт-Лодж, Уллу Лондон — ёлгени 1972 джылны 28 майда, Парижны XVI округу) —  1936 джылны 20 январдан 11 декабргъа дери Виндзор юйден Уллу Британияны эм Ирландияны эмда Британияны тенгизарты доминионланы королю, Индияны императору, Уллу Британияны аскерни баштамадасы, Ингилиз Клисаны башчысы. Уллу Британияны правительствосу Эдвардгъа эринден айырылгъан Уоллис Симпсон тыширыу бла юйлениуге разылыкъ бермей ючюн ол корона кийдирмегенлей тахтаны атыб къойду. 

1937 джылны 8 мартда тахтаны атыб къойгъандан сора Виндзорну герцогу титул берилгенди.1937 джылны 3 июнда, Францияда Уоллис Симпсон бла юйленингенди. 1940—1945 джыллада Багам Айрымканланы губернатору болгъанды. Къазауатдан сора къатыны бла сабийсиз Францияда ёлгенге дери (1972 джылда) джашагъандыла. 

## Белгиле
Ингилиз

**Ингилиз** (ингил. *England* [ˈɪŋɡlənd]) — Уллу Британия айрымканда орналгъан, Уллу Британия бла Шимал Ирландияны Бирлешген Короллугъа кирген кърал. Бютеулеу Уллу Британияны адам санындан Ингилизде 84% адам джашайды. 

Джети бир бирине джау болгъан короллукъ бирге джийылыб Ингилиз короллукъну 927 джылда къурадыла. V—VI ёмюрледе Уллу Британ айрымкангъа келген къартгерман инглил халкъны аты бла Ингилизге ат атылгъанды.

Ингилизде ингилиз тил, ингилиз клиса эмда ингилиз право къуралгъанды.

Ингилизни ара шахары — Лондон, Уллу Британиян эм уллу шахары.

## Белгиле
Таулу байракъ

**Таулу байракъ ''(неда Къарачай бла Малкъарны биригиуню байрагъы) —**'' 1993 жылны 19 июнунда къабыл этилген официал таулу символика.
Судан

**Судан** (араб. السودان‎, ингил. *Sudan*), толу аты — **Судан** **Республика** (араб. جمهورية السودان‎ *Джумхурийат ас-Судан*, ингил. *Republic of Sudan*) — Африканы шимал-кюнчыгъыш кесегинде орналгъан, Африкада майданы бла 3-чю кърал. 2025 джылгъа Суданны адам саны — 51 662 100 адам, аладан 90% мусулманла.

Ара шахары — Хартум. Официал тилле  — судан араб тил эмда ингилиз тил.

## Белгиле
Танзания

**Танзания** (суахили *Tanzania* [tanzaˈni.a], ингил. *Tanzania* [ˌtænzəˈniːə]), официал аты — **Танзания Бирлешген Республика** (суахили *Jamhuri ya Muungano wa Tanzania*, ингил. *United Republic of Tanzania*) — Кюнчыгъыш Африкада орналгъан, Индий океан бла джуулгъан кърал.

Номинал ара шахары — Додома, керти — Дар-эс-Салам. Кърал тилле — ингилиз эмда суахили тилле. Кърал ачха — танзанияны шиллинги.

## Белгиле
Жозе Мария Невеш

**Жозе Мария Перейра Невеш** (порт. *José Maria Pereira Neves*; туугъаны 1960 джылны 28 мартда, Санта-Катарина, Сантьягу, Кабо-Верде) — 2021 джылны 9 ноябрдан Кабо-Верде Республиканы 5-чи президенти. 2001-2016 джыллада Кабо-Вердени биринчи-министири, 2000 джылдан Кабо-Вердени бойсунмаулукъну Африкан партияны (порт. *Partido Africano da Independência de Cabo Verde, PAICV*) президенти, Кабо-Верде Республиканы Милллет Ассамблеясыны вице-президенти, Миллет Ассамблеяда Кабо-Вердени бойсунмаулукъну Африкан партияны депутат группаны вице-президенти.

## Белгиле