open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гвадалахарада 1992 джылда кёзюу атылыула

**Гвадалахарада 1992 джылда кёзюу атылыула** — Мексиканы экинчи уллу шахары Гвадалахарада 1992 джылны 22-чи апрелинде болгъан уллу пеляхды.

Официал билгилеге кёре 206 адам ёлгенди. Алай а Lloyd’s атлы лондончу компанияны хыйсабларына кёре, ёлгенлени саны 252 адам, джаралыла 1440 аслам, 15 минг адам да юйсюз къалгъандыла, 450 предприятие чачылгъанды, салыннган заранны ёлчеми тюрлю-тюрлю билгилеге кёре АБШ долларла бла 300 миллиондан башлаб 1 миллиардха дери барады.

Бир версиягъа кёре ёсюмлюк джау чыгъарыуда хайырланнган токсик дженгил джаннган гексан газны фабрикадан агъыуу болгъанды.

Алай а тинтиу башха чурумну чыгъаргъанды - шахар коммуникацияланы бир-бирлерине джууукъ болуулары. Суу быргъы бензин быргъыны юсю бла ётгенди. Къанджаллашхан темирлени бир-бирлерине тийюлери химиялыкъ реакция бла коррозия чурум болгъанды. Отлукъ бензин быргъыдан чыгъыб, диаметринде 1 см болгъан суу быргъыны тешигинден киргенди. 600 минг чакълы бир литр алай саркъгъанды. Аны юсюне отлукъ топракъгъа эмда къатында тургъан канализация быргъыгъа да саркъгъанды.

Бу атылыуну аллы бла шахарда Гвадалахара метрону экинчи сызын ишлеб башлагъандыла, канализация быргъыланы кёчюрюрге керек болгаънды: ол метрону тюбю бла ётюб U-шекилли бурулгъанды. Талай атылыуну чуруму да ол болгъанды. 
Быргъыны бюгюлген джеринде бензинни кебген тылпыуу насос бла бери алыналмагъанды, ол себебден ол не тышына чыкъгъанды, неда атылыуу къоркъуулу газ хурджунла къурагъанды, аны ючюндю атылыула бир заманда болмагъанлары. Ахырында бензин тылпыула канализация люкладан башха джерден тышына чыгъалмагъандыла.

Пеляхны аллы бла талай кюн адамла хауада бензин ийисге тарыкъгъандыла, тинтиуле атылыуу боллугъуна 100% гарантия бергендиле, алай а адамла къоркъуулу джерден къоратылмагъандыла. Властла радио бла атылыу болмазлыгъын айтханлай тургъандыла.

22-чи апрелни эртденинде хауаны температурасы Цельсий бла 31 градусха чыкъгъанды. Исси хауа канализациядагъы тылпыуланы башына чыгъартханды. Джилтинни канализация люкланы тинтгенле берген болурла, темир темирге тийириб.

Эсебде 4 атылыу серия болгъанды: 20-чы ноябрны,Ганте; Виолеттаны; Рио Браво бла Рио Нилло; Гонсалес Гайо орамлада. Атылыуланы сериясы 4 сагъат бла 14 минут баргъанды. Джерни джарылыуу быргъыны башы бла бютеу узунлугъуна баргъанды.

Талай адамны тюрмеге талай айха ашыргъандыла. Терс болгъанланы табмагъандыла. Бензин быргъы шахар тышына чыгъарылгъанды.

## Джибериуле
* National Geographic Channel
* «Guadalajara Gas Explosion Disaster» in Disaster Recovery Journal
Литва латиницаны джасакълау

**Литва латиницаны джасакълау** 1863—1864 джыллада поляк къозгъалыудан сора бегитилгенди. 1865 джылны  6-чы (18) сентябрында, Шимал-Кюнбатыш крайны генерал-губернатору эмда Вильно аскер округну аскерлерини башчысы болгъан К. П. Кауфман литва басма чыгъармаланы «латин-поляк харифле» бла бамаланыуун джасакълагъанды. Бу властлагъа къаршчы баргъан книгнешлени аякъланыуу къуралыууна себеб болады.

1904 джылны 7-чи майында орус правительство литва басманы латин алфавитде чыгъарыргъа джасакъны къоратыргъа керек болады (бусагъатда бу кюн **Басманы, тилни эмда китабны къайтарыу кюню** атлы байрамды— ).

1889 джылдан 1904 джылгъа дери кёзюуде хоншу Пруссиядан келтирилген эмда литва тилде басмаланнган 234 минг экземпляр сыйырылгъанды. Джасакъланыуну бузгъаны ючюн 3047 адам тутулгъанды, аланы бир къаууму талай кере. 160 адамдан артыгъы тутулуб тышына ашырылгъанды, аладан бир-бирлери Сибирге тутмакъгъа ашырырлгъанды. 40 адам чакълы бир тюрмеге олтуртулгъанды.

## Дагъыда къарагъыз
* Литвада книгнешле

## Джибериуле
* Книгнешле
*  Литва басманы джасакълау
Тебуланы Шукур

**Тебуланы,  Шабатны джашы Шукур** (орус. *Тебуев, Шукур Шабатович*, англ. *Shukur Tebuev*)1944 джыл майны (августну) 9 – да Къазахстанда туугъанды.

## Джашаў ызы
Орта школну бошагъандан сора, 1967 джыл Тбилисиде Шота Руставели атлы театрал институтха (орус. *Тбилисский театральный институт им. Ш. Руставели*) киргенди. Окъуудан къайытхандан сора, 1972 – 1985 джыллада ол Къарачай драма театрны артисти болганды. 

Къарачай – Черкес кърал филармонияда  ишлеген джылларында Тебу улу «Заман» деген ансамбль къураб, анга башчылыкъ этгенди.

1993 джыл Шукур «Къарачай-Черкес» телерадиокомпанияны телевидениясыны (орус. *ВГТРК "Карачаево - Черкесия"*) баш режиссёру болуб къуллукъ этгенди. 

1997-1999 джыллада республикан радиону къарачай бёлюмюню баш редактору болуб ишлегенди. 

1999 джылдан башлаб республикан телевидениени къарачай бёлюмюню тамадасыды.

Тебуланы Шукур Россияны журналистлерини союзуну члениди. 
	
Тебу улуну назмулары, хапарлары газетледе, журналлада басмаланнгандыла.  2004 джыл орус тилде «Судьба, которой не изменишь» атлы китабы чыкъгъанды.

Шукур къурагъан киноланы кёбюсю миллетге Интернет бла белгили боладыла. Аланы кёргюзген KkcTebou TV Channel атлы канал барды.

## Литература

Anthology of karachaipoetry (XVIII - XXth centuries).M, 2006

Къарачай поэзияны антологиясы (XVIII - XX ёмюрле).М, 2006

Тебуланы Шукур. Ас-Сафи. Биринчи бёлюм Аутад.- Кисловодск,2017.-885 б.

## См. также
*Союз журналистов России
*Всероссийская государственная телерадиокомпания
*Авторское кино
*Документальное кино

## Ссылки
*Некоммерческий образовательный канал KkcTebou TV Channel
Алания (магъаналары)

**Алания**:
* **[[Алания]]** (неда **[[Алан]]**) — орта ёмюрледе Шимал Кавказда башланнгыч феодал кърал болгъанды.
* **[[Аланья|Алания]]** (неда **Аланья**) — Тюркде шахар эмда популяр курортду.
* **[[Алания (миллет парк)|Алания]]** — миллет паркды.
* **[[Алания (ёсюмлюк)|Алания]]** () — Борийлиле юйюрден ёсюмлюк тукъумду.
* **[[Алания (телерадиокомпания)|Алания]]** — кърал телерадиокомпанияды, ВГТРК-ны филиалыды.
* **[[Алания (телерадиокомпания, Гюрджю)|Алания]]** — орус тилде чыкъгъан гюрджю телерадиокомпанияды.
* **[[Алания (футбол клуб)|Алания]]** — Владикавказ шахардан футбол клубду.
----
* **[[Шимал Тегей|Шимал Тегей — Алания]]** — Россия Федерацияны субъектиди.
Эбзе

**Эбзе** ( *Сванети*,  *Шван*) — Гюрджюню шимал-кюнбатыш джанында орналгъан тау тарих-география регионду. Эбзе, Кавказ тауланы къыбыла тиклеринде эмда Ингури бла Цхенисцкали сууланы ёзенлеринде орналады. Эбзеде джашагъан тамырлы миллет — эбзелиледиле. Тарихге эмда географиягъа кёре регион *Огъары Эбзе* бла *Тёбен Эбзе*ге бёлюнеди, бу эки бёлгени бири-биринден *[[Эбзе аркъа]]* айырады.

Огъары Эбзе ( *Земо-Сванети*), Ингури сууну ёзенинде орналады, шималда Россия (Къарачай-Черкес, Къабарты-Малкъар) бла чеклешеди. Административ халда Огъары Эбзе, Самегрело — Земо-Сванети (неда *Малгар бла Огъары Эбзе*) деген регионну Местиа районун къурайды, аралыгъы да Местиа посёлокду.

Тёбен Эбзе ( *Квемо-Сванети*), Цхенисцкали бла аны джетеги Хеледула сууланы ёзенлеринде орналады. Административ халда Тёбен Эбзе, Рача-Лечхуми эмда Квемо-Сванети (неда *Рача-Лечхум эмда Тёбен Эбзе*) деген регионну Лентехи районун къурайды, аралыгъы да Лентехи посёлокду.

Бизни эраны биринчи ёмюрлеринде Эбзе, Колхида патчахлыкъны (*Эгриси*) кесеги болгъанды, андан сора Абхаз патчахлыкъгъа киргенди. XI—XV ёмюрледе Эбзе, Гюрджю патчахлыкъны эристаулукъларындан (*saeristavo*) бири болады (башчылыкъ этгенни чыны — *эристау* болгъанды).

XVI ёмюрню ортасында Гюрджю патчахлыкъ чачылгъанындан сора Тёбен Эбзе Малгар бийликни къурамына киргенди, Огъары Эбзени уа кюнбатыш джанында Дадешкелиани бий тукъумну бойсунмагъан бийлиги къуралгъанды, Огъары Эбзени бу кесеги *Бийли Эбзе* ат бла танылгъанды. Огъары Эбзени къалгъан (эм уллу) кесегинде кишиге да бойсунмагъан эркин эл джамагъатла джашагъандыла, ол себебли бу кесек — *Эркин Эбзе* деб танылгъанды. Огъары Эбзени эки кесеги да Россия империягъа киргендиле (Эбзе бийлик — 1833 джылда, Эркин Эбзе — 1840 джылда). 1859 джылда Эбзе бийлик къоратылгъанды.

Огъары Эбзе, сейирлик пейзажлары эмда архитектура хазнасы бла бек белгилиди. IX—XII ёмюрледе ишленнген адамла джашагъан къалала кёб санда сакъланнгандыла. Дагъыда буруннгу таш православ клисала сакъланнгандыла. Огъары Эбзе — *[[ЮНЕСКО]]-ну Бютеудуния осуйлукъ объектлени тизими*не киреди.


File:Svaneti, georgia.jpg|Эбзеде пейзаж
File:Svanetiskt torn.jpg|Юлгюлю эбзе къала
File:Mestia.jpg|Местиа посёлок, 1890 джыл
File:Ushguli Svaneti.jpg|Чажаши элни кёрюнюмю
File:Mountains in Svaneti (1).jpg|Огъары Эбзеде пейзаж
File:Ushguli Svaneti Georgia.JPG|Ушгули элни кёрюнюмю


## Дагъыда къарагъыз
* Эбзелиле
* Ушгули — тау эл.

## Джибериуле
* Эбзени юсюнден сайт
* www.travelgeorgia.ru сайтда Эбзе
* Местиа бла Эбзени юсюнден
Кацийланы Хаджикъурманны джашы Хабу

**Кацийланы Хаджикъурманны джашы Хабу** (**Хабиб**, 7 август 1916 — 1974) — малкъар джазыучу болгъанды.

Кацийланы Хабу 1916 джылда Кёнделен элде (бусагъатда Къабарты-Малкъарны Эльбрус районунда) туугъанды. Баш партия школну бошаб чыкъгъанды. 1957 джылда «Коммунизмге джол» газетге башчы болгъанды.

Каций улу — Граждан къазауатны, совет власть ючюн кюрешиуню, таулу элледе культура эм экономика тюрлениулени юслеринден назмула бла хапарланы авторуду. 1930-чу джыллада Каций улу «Джюрек къууанч» деген назмула джыйымны эмда «Джер джулдузлары» деген хапарла джыйымны джазгъанды. 1961 джылда Каций улуну «Аланла, сизде уа не хапар?» деген юморлу китабы чыкъгъанды. Ол дагъыда А. С. Пушкинни, М. Ю. Лермонтовну, А. П. Чеховну, М. Горькийни бир талай чыгъармаларын малкъар тилге кёчюргенди.

## Джибериуле
* Къысха литература энциклопедия
* Уллу совет энциклопедия
Кюндюш

**Кюндюш** неда **кунтуш** (, ) — Лилиялыла юйюрден ёсюмлюк тукъумду.

25 тюрлюден кёб барды. Россияда 7 тюрлюсю тюбейди, аланы ичинде — ,  эм .

Кюндюш 50 джыл чакълы бир джашайды, кёбюсюне 16–30-чы джылында чагъады.

## Тюрлюлери эмда табийгъат [[гибрид (биология)|гибридлери]]

Кьюдагъы Патчах ботаника бачхаланы билгилерине кёре:
* *[[Veratrum albiflorum]]* Tolm., 1962
* *[[Veratrum album]]* L., 1753
* *[[Veratrum alpestre]]* Nakai, 1937
* *[[Veratrum anticleoides]]* (Trautv. & C.A.Mey.) Takeda & Miyake, 1910
* *[[Veratrum californicum]]* Durand, 1855
** *Veratrum californicum* var. *californicum*
** *Veratrum californicum* var. *caudatum* (A.Heller) C.L.Hitchc., 1969
* *[[Veratrum chiengdaoense]]* K.Larsen, 1961
* *[[Veratrum dahuricum]]* (Turcz.) O.Loes., 1926
* *[[Veratrum dolichopetalum]]* O.Loes., 1926
* *[[Veratrum fimbriatum]]* A.Gray, 1868
* *[[Veratrum formosanum]]* O.Loes., 1926
* *[[Veratrum grandiflorum]]* (Maxim. ex Miq.) O.Loes., 1926
* *[[Veratrum insolitum]]* Jeps., 1921
* *[[Veratrum lobelianum]]* Bernh., 1807 — Лобелни кюндюшю
* *[[Veratrum longibracteatum]]* Takeda, 1910
* *[[Veratrum maackii]]* Regel, 1861
** *Veratrum maackii* var. *japonicum* (Baker) T.Shimizu, 1960
** *Veratrum maackii* var. *maackii* 
** *Veratrum maackii* var. *parviflorum*  (Maxim. ex Miq.) H.Hara, 1954
* *[[Veratrum mengtzeanum]]* O.Loes., 1926
* *[[Veratrum micranthum]]* *F.T.Wang* & *Tang*, 1949
* *[[Veratrum nigrum]]* L., 1753 — Къара кюндюш
* *[[Veratrum oblongum]]* O.Loes., 1926
* *[[Veratrum oxysepalum]]* Turcz., 1840
* *[[Veratrum schindleri]]* O.Loes., 1926
* *[[Veratrum shanense]]* W.W.Sm., 1911
* *[[Veratrum stamineum]]* Maxim., 1871
* *[[Veratrum stenophyllum]]* Diels, 1912
** *Veratrum stenophyllum* var. *stenophyllum*
** *Veratrum stenophyllum* var. *taronense* F.T.Wang & Z.H.Tsi, 1980
* *[[Veratrum taliense]]* O.Loes., 1926
* *[[Veratrum × tonussii]]* Poldini, 2001
* *[[Veratrum versicolor]]* Nakai, 1937
* *[[Veratrum viride]]* Aiton, 1789
** *Veratrum viride* var. *eschscholtzianum* (Schult. & Schult.f.) Breitung, 1957
** *Veratrum viride* var. *viride*


Файл:Veratrum oxysepalum1SHSU.jpg|*Veratrum oxysepalum*
Файл:Veratrum nigrum Ciemiężyca czarna flowers 01.jpg|*Veratrum nigrum*
Файл:Veratrum stamineum 11.jpg|*Veratrum stamineum*


## Белгиле

## Джибериуле

* 
*
Марсельеза

**Марселье́за** ( — «марселчи») — Уллу француз революцияны эм белгили джырыды, аллында революциячыланы гимни болгъанды, кечирек а уа бютеулей къралныкъы болады. Биринчи Марсельеза «Рейнчи аскерни аскер маршы» атны джюрютгенди. Маршны 1792 джылны 25-чи апрелини кечесинде, революцион Франция «Богемия бла Маджарны королуна» къазауатны баямлагъандан сора талай кюн кетиб, аскер инженер Клод Жозеф Руже де Лиль джазгъанды. Бу джырны джырлай ол джылны 30-чу июнунда Парижге Марселчи кёллю (волонтёр, *добровольческий*) батальон киргенди. Ол кюнден башлаб джыр кесини бусагъатда атын алыб, дуниягъа джайылыуун башлайды.

1793 джылны 24-чю ноябрында Миллет Конвент, Марсельезаны Франциягъа кърал гимн этиб сайлайды. Марсельеза тарихинде статусуну тюрлениулерин кёб сынагъанды.

1848 джылдан сора революцияланы бютеу Европагъа джайылгъан заманында, Марсельеза бютеу революциячыланы белгиси болады. Марсельеза ахыр кере Вишини режими бла Экинчи дуния къазауатны заманында джасакъланнганды (1940—1944 джыллада Францияны гимни «Маршал, биз былайдабыз!» деген джыр болгъанды), 1944 джылда биягъынлай гимн статусуна ие болады.

## Оригинал тилде джырны тексти

## Джырны кёчюрмеси

## Джибериуле
* La Marseillaise
* Mireille Mathieu — La Marseillaise MP3
Вето

Ве́то (лат. veto — джасакълайма) — къайсы болса да оноуну къабыл этиуюню бир адам бла неда къауум бла тохтатыр эмда блок этер хакъды. 

Вето абсолют вето (мисалгъа, БМО Къоркъуусузлукъ Кенгешини оноуун дайым кирген къралланы къайсысы болса да вето этсе, ол оноу алынмай тохтайды), неда суспензиялы ветону айырадыла (ётерге болгъан) (сёз ючюн, АБШ-ны закон чыгъарыусу системасында, АБШ-ны Келечиле палатасы эмда Сенаты ауазланы юч этиб экисин берселе, оноу Президентни ветосун ётеди. Неда Польшаны юлгюге алыргъа боллукъду, анда ветону ётер ючюн ауазланы беш этиб ючюсю керек болады).
Суспензиялы ветону кючюне кёре «кючлю» эмда «къарыусуз» ветону айырадыла.

Къарыйусуз ветода  парламент закон проектни джангыдан къараргъа керек болады. Аны ётер ючюн, тюз бегимлени алыргъа джетишген кёбчюлюк джетеди. Сёз ючюн, Францияны, Италияны, Тюркню президентлеринде къарыусуз суспензиялы вето эркинлик барды.

Кючлю ветону ётер ючюн, законла бла айгъакъланнган кёбчюлюк керек болады, кёбюсюне ол ишексиз кёбчюлюк болады эмда къыйын джорукъланы ичине сыйыныб бардырылады. Сёз ючюн, АБШ-ны Президентинде кючлю вето хакъ барды.

Бир къауум къраллада (Германия, Уллу Британия, Япония) кърал башчы джангы законну къабыл этерге керек болса да, вето этерге эркинлиги джокъду.

Вето эркинлик джамагъат институт болуб биринчи кере Буруннгу Римде чыкгъанда. Рим республикада консулланы хар бири башха консулну аскер неда граждан оноуун, бегимин толтурууну тохтатыргъа хакъы болгъанды. Аны тышында, хар трибун кеси башына Сенат къабыл этген законну, мюкюл этмезге эркинлиги болгъанды.
Отарланы Омар

**Отарланы Магометни жашы Омар** 1916 (бир минг тогъуз жюз оналтынчы жылда)хычауман айны 10-чу кюнюнде Басхан ауузунда, Герхожан элде туугъанды. Омар Къабарты-Малкъар Республиканы эм Къарачай-Черкес Республиканы халкъ артистиди, Къарачай-Малкъар жырчыланы ичинде бек сыйы жюрюген адамды.
Эльбуздукъ

Кърым-Шаухалланы Бекмырзаны джашы Элбуздукъ 11 ёмюр хиджрадан (16-17 ёмюр). Карачайны къырал эмда аскер башчысы. 11 ё.х. аллында орус аскербля бештау тёгеректе урушда джаралы болгъанд. андан сора атына топал Элбуздукъ дегендиле. 1050 дж.х. (1640дж.)эресейни келечиси Ф.Елчинге Элбуздукъ-бий къонакъбайлыкъ этеди. Эресейни тарих къагъытларында ол затны юсюнден хапар айтылад. Элбуздукъ Бибертляны Тохтарны кызы Гошаяхха юйленгенд. Эки джашы Ислам бла Бийнёгер. Къарачайда Махаметлярыбла Шаханлары тукъумла Исламны юзюгюдюле. Кърым-Шаухаллада Ачахматлары, Гилястанлары, Бийнёгерлери атаулла Бийнёгерден келедиле.  (кертисин билген Аллахты)
Петрусевич

**Николай Григорьевич Петрусевич** (Зукку-пристоп) 19-чу ёмюрню орта сюреминде Эльборосс уездни приставы болуб тургъанды. Ол алим, фахмулу тарихчи, этнограф, кърал къуллукъчу, халкъ джакъчы, гуманист, уста политик болгъанды. Ол миллетни джашаууна бек къайгъыргъанды, алай бла больницала, аптекала, школла ачылгъандыла, сатыу-алыу ёсгенди.

Николай Григорьевич 1880-чи джыл Туркестанда Теок-Тепе къаланы алгъан урушда ёлгенди. Туркестаннга кете туруб, аны ашырыргъа джыйылгъан джамагъатха, ол: "Разы болсагъыз, ёлсем, мени мында бастырырсыз", - дегенин эсге тюшюрюб, ёлген хапары келгенинде, Алийлени Исмаилны (Георгиев кавалер) башчылыгъы бла талай адам барыб, генерал-майорну ёлюгюн алыб келиб, Баталпашинскеде уллу сый бериб салгъандыла къабыргъа.
Кърым Шаухал улу Ислам

Кърым-Шаухалланы Ачахматны джашы Ислам. Къарачайны олийи (башчысы)1834джилгъа дери.20 зуль-кагъда айда [XI] 1241 дж.х.(джил хиджрадан) (25.06.1826 джил миляди)Хумараны къатында орус инарал Горчаков бла Къарачай бла  Эресейни арасында кесамат джарашдыргъанд. 12 рабии аль-ахира [IV] 1244 дж.х. (02.11.1828 дж.) биринчи Хасаука къазауадта Къарачай аскерни башчисы.  15 рабии аль-ахир айда [IV] 1244 дж.х.(05.11.1828 дж.) Къарачай бла Эресейни арасында инарал Эмануел бля  кесаматха мухурун ургъанд. зуль-хиджа ай [XII] 1244дж.х. Эмануель инаралгъа къонакъбайлыкъ этиб тургъанд. ол заманда Хыйля Хыйса (Хачирлени Хыйса)Минги-тиауну тёппесине мингенд.  1250 дж.х. рабии аль-ахир айда [IV] (сентябрь 1834 дж.)орус бий И.Шаховскийбля кесамат джарашдыргъанд.
Гюлистан мамырлыкъ кесамат

**Гюлистан мамырлыкъ кесамат** () — Эресей империя бла Персияны (Иранны) арасында, орус-перс къазауатны ахырында  Гюлистан элде (Карабах) къол салыннган кесаматды.

Кесаматха Эресейни джанындан генерал-лейтенант Н. Ф. Ртищев, Иранны атындан — мырза (тыш ишлени министри) Абул-Хасан-хан () къол салгъанды.

## Тарихи

1812 джылны июлунда мамырлыкъ кесамат бла бошалгъан Ингилиз-орус къазауатдан сора, Ингилизни Персияда посолу сэр Гор Оусли Эресей бла Персияны арасында мамырлыкъны бегитиуде келечи болургъа буйрукъ алгъанды. Аллындан да ол болгъанды Гюлистан кесаматны, шартларын бегитмегенлей (*status quo ad praesentem*), къол салыныуну теджеген, къралла арасында джер дауланы артдагъы комиссиялагъа къоюлгъаны артдан Эресей бла Персияны арасында кёб даугъа чурум болгъанды.

1812 джылны октябрында къаджар (перс) аскер Асландюзюде орус аскерле бла къаушатылгъанды, джаш принц Аббас-Мырза джесирден кючден къутхарылгъанды. Андан сора ол орус аскерни башчысы Ртищевге мамырлыкъ кёрюшюулени джангыдан башланыу теджеуню джибереди.

Ал кёрюшюуле 1813 джылны джайында Тбилисиде бардырыладыла. Араларында келечиликни Персиядагъы ингилиз посол — сэр Гор Оусли этгенди.

## Шартлары

Кесаматха кёре Персия, Эресейге Дагъыстанны, Картлини, Кахетини, Малгарны, Имеретияны, Гурияны, Хачыпсыны эмда бусагъатдагъы Азербайджанны бир кесегин (Баку, Къарабах, Гянджа, Ширван, Шеки, Дербент, Куба ханлыкъланы джерлерин) бергенди. Аны тышында Эресейге Талыш ханлыкъны бир кесеги да кетеди.

Кесаматха кёре Эресей, Каспий тенгизде аскер флот тутаргъа эркинлиги болгъан джангыз кърал болады.

Гюлистан мамырлыкъ кесамат эки къралны арасында сатыу-алыуну хакъ мардаларын бегитгенди, ол Эресей бла Иранны арасында саудюгерликни масштабларын кёбейтирге себеб болургъа керек болгъанды, алай а бу кесаматны статьяларыны хайырланыуу 1755 джылны джасакъланыу тарифи ишлеб тургъанды. Бу тарифге кёре Баку бла Астраханда эспорт этилген товарлагъа 23 процентлик киргизиу хакъ (пошлина) салыннганды. 1813 джылгъы Гюлистан мамырлыкъ кесамат къуру 1818 дожылда кючге кириб башлагъанды, андан сора Эресей бла Иран кенг сатыу-алыу операциялагъа кёчерге амал табхандыла.

## Эсеблери
Россиягъа Тау Арты Кавказны иги кесегини къошулуу, бир джанындан алайыны халкъларыны къаджар эмда тюрк аскерлени чабыуулларындан къутхаргъанды, феодал айрылыуну тохтаууна себеб болгъанды, Тау Арты Кавказны экономика айныууну мийигирек дараджагъа кёлтюрюрге болушханды; башха джанындан — кавказ халкъла бла орус властланы арасында дин эмда этника тамалда тикликле болгъандыла, ол Россияны бу регионунда тынчлыкъсызлыгъына себеб болгъанды.

Персия, Тау Арты Кавказны тас этиуюне разы болмагъанды эмда джангы къазаутны башлагъанды, ол къазауат да Персияны дженгилиую эмда Туркманчай мамырлыкъ кесаматха къол салыуу бла бошалгъанды.

## Белгиле

## Джибериуле
* Кесаматны тексти (толу тюл)
Джамагъат оюм

**Джамагъат оюм** - адам къауумланы, аланы кереклерине эмда интереслерине байламлы болгъан болуулагъа эмда процесслеге къарауларыны ачыкъ неда таша кёбчюлюк ангыларыны формасыды.

Бусагъатда бу оюм илму ишлени асламысында бегибди.

Джамагъат оюм,адам улуну бютеу тарихинде болгъанды, Бурунгу заманны кёзюуюнде да, алай а джамагъат джашауну бу феноменини термини биринчи кере Ингилизде XII ёмюрде чыкъгъанды. 
Ингилизден бу термин башха къраллагъа джайылады эмда XVIII ёмюрню ахырына ким да таныгъан термин болады. Ол заманда француз аббат Алькуэн тарихге кирген фразасын айтханды: «Vox Populi - Vox Dei» — «Халкъны ауазы — Аллахны ауазыды».

## Ангыламны трактовкасы
Быллай башхагъа ушамагъан феномен буруннгу замандан бери акъылманланы эслерин бёлюб тургъан социал халды.

«Джамагъат оюм» феноменни энчи тинтиуюню биринчи кере XVIII ёмюрню ахырында – XIX ёмюрню аллында ингилиз философ Иеремия Бентам (1748-1832 дждж.) этгенди, ол ишинде джамагъатны къралны ишини контролун этиуде джамагъат оюмну амалланы бири эмда басымны джамагъат оюмну къурауда эмда кёргюзюуде баш мадар болгъанын чертгенди.

Арт джыллада, дуния джамагъатны келечилерини политика джашаугъа къошулууларыны дараджасы ёсгенлей барады. Ол себебден, тюрлю-тюрлю къраллада тинтиучюле «джамагъат оюм» феномен эслерин бекден бек бёледи.

Джамагъат оюм бютеу джанындан да толу анализ эмда айгъакъланыу этилмеген халланы санына киреди. Бюгюнлюкде джамагъат оюмню джюзле бла тюрлю айгъакъланыуларына тюберге боллукъду.
Къызыл-Уруп

**Къызыл-Уруп** () — Къарчай-Черкес Республиканы  Уруп районунда орналгъан элди.
Преградна

**Преградна** () — Къарачай-Черкесияда станседи, Къарачай-Черкесияны Уруп районуну административ аралыгъыды.

Халкъы — 7,466 минг адамды
Тегейлиле

**Тегейлиле** () — Кавказда джашагъан миллетлени бириди.

Бусагъат заманда тегейлиле кёбюсюне Россия Федерацияны Шимал Тегей Республикасында эмда джарым танылгъан Къыбыла Тегей Республикада джашайдыла.
Тегейлиле дагъыда Тюркде джашайдыла.

Тегейлиле талай къауумгъа бёлюнедиле: къударлыла, дюгерлиле, иронлула.
Тегейлиле тегей тилде сёлешедиле, тиллери эки баш диалектге бёлюнеди: **ирон** бла **дюгер** диалектле. Россияда джашагъан тегейлилени кёбюсю орус тилни да биледи.
Къазан

**Къазан** () — Россияда шахарды. Россияны субъекти — Татарстан Республиканы ара шахарыды. Адам саны бла Россияда эм уллу шахарланы бириди. Къазан, глобал шахарланы санына киреди, бютеу Эресейде ызы болгъан шахарды. Ол, шахарны уллу экономика потенциалы болгъаны себеблиди.
Дагъыстан

**Дагъыстан Республика** () — Россей Федерацияны къурамында республикады.

Шимал-Кавказ Федерал бёлгеге киреди. 1921 джылны 20-чы январында къуралгъанды. 

Ара шахары Махачкъалады. Дагъыстан Республикада 80 миллет джашайды, аланы ичлеринде: 
* аварлыла, 
* даргинлиле,
* къумукълула, 
* оруслула,
* лезгинлиле, 
* чеченлиле, 
* азербайджанлыла, 
* рутуллула,
* цахурлула, 
* татла,
* лакълыла, 
* табасаранлыла, 
* лезгъинлиле,
* ногъайлыла,
* агъуллула.
Уруп (суу)

**Уруп** — Шимал Кавказда Къарачай-Черкесияда саркъгъан сууду, Къобанны сол джетегиди.

## География билгиле
Узунлугъу — 231 км, бассейнини майданы — 3229 км². Ызы — ууакъ ташлыды.
Баш Кавказ аркъадан саркъады эмда Къобан суугъа сол джанындан къошулады. Уруп, кёб суулу сууладан тюлдю, алай болсада, кёб адамгъа сууу джарайды.
Къара тенгиз

**Къара тенгиз**  — Атантика океанны бассейнден болгъан, Европаны ич тенгизи. Бософор ачыкъ богъаз бла Мермер тенгиз бла эмда Дарданел ачыкъ богъаз бла Эгей эмда Джерле арасы тенгиз бла бир бирине кошуладыла. Шималда Керчен ачыкъ богъаз бла Азов тенгизге кошулады. Шималдан къыбылагъа Къырым джарымайрымкъан Къара тенгизге чанчылады. 

Тенгизни эм уллу узунлугъу 1150 км-ди, эм уллу кенгилги 580 км-ди.

Тенгизге баргъан эм уллу сауула Днепр бла Дунайды.

## Белгиле
Адыгея

**Адыгея Республика** (, ) — Россия Федерацияны къурамында республикады. 
1922 джыл къуралгъанды. Ара шахары Майкопду.
Чечен Республика

**Чечен Республика** — Россия Федерацияны къурамына кирген республикады. Россия Федерацияны субъектиди, Шимал-Кавказ федерал бёлгени къурамына киреди.

Ара шахары — Грозныйды ()
Сторожевой

**Сторожевой** () — Къарачай-Черкесияны Зеленчук районуну станседи.

Халкъы — 9,9 минг адамды. Стансе, республикада эм уллу эллени бириди.
Къарданик

**Къарданик** () — Къарачай-Черкесияны Зеленчук районуну станседи.

Халкъы — 6,9 минг адамды. Стансе, республикада эм уллу эллени бириди.

Миллет къурамы (2008 джыл):
* оруслула — 6231 адам (79,9 %)
* къарачайлыла — 1346 адам (17,3 %)
* греклиле — 34 адам (0,4 %)
* украинлиле — 28 адам (0,4 %)
* черкеслиле — 23 адам (0,3 %)
* башхала — 134 адам (1,7 %)
Аварлыла

**Аварлыла** — Дагъыстанда джашагъан миллетлени биридиле. 
Аварлыла кёбюсю экитиллиди, ана тиллеринден сора да джашагъан джерлерини кърал тилин биледиле: Россияда — орус тилни, Тюркде — тюрк тилни, д. а. к.
Юнгюш

**Юнгюш Республика** (, ) — Россия Федерацияны къурамына кирген республикады.
Ара шахары — Магасды.

Республика, 1922 джылны 4 июнюнда къуралгъанды.

## Белгиле
Метеороид

**Метеоро́ид** неда **метеор зат** — уллулугъу планетала арасы букъу бла астероидни ортасында болгъан кёк затды.

Джерни атмосферасына бек уллу терклик (11-72 км/с) бла кирген метеороид, ышылыу ючюн бек къызыб, джарыгъан метеор («тюшюб баргъан джулдуз» деб танылгъан) неда болид болуб, кюйюб къалады. Джерни атмосферасына кирген метеороидни кёрюннген ызына метеор дейдиле, Джерни юсюне тюшген метеороидге уа — метеорит дейдиле.

## Дагъыда къарагъыз
* Астероид
* Космос букъу
* Метеор
* Метеорит
* 

## Джибериуле
* Список прошедших самых тесных сближений астероидов и метеороидов с Землей. Все объекты с параметром «H>30» являются метеороидами.
Юнгюшлюле

**Юнгюшлюле** (кеси атлары *ГIалгIа*) — Шимал Кавказны миллетиди. Юнгюш тилде сёлешедиле. Этника эмда лингвистика джанындан эм джууукъ чеченлиле саналадыла. Адам саны 500 минг чакълы бир болады, аланы 400 мингинден асламы Россияда джашайды (2010). Юнгюшлюле къарачайлыланы сюедиле.

## Джашагъан джерлери

Юнгюшлюлени асламы Шимал Кавказда джашайды.
Россияны тышында юнгюшлюле Тюрк бла Сирияда джашайдыла. 

## Динлери

Юнгюшлюле суннит муслиманладыла
Къумукълула

**Къумукълула** — тюрк миллетди. Дагъыстанда эм Шимал Тегейде джашайдыла.

## Джашагъан джерлери
Бусагъат заманда къумукълула кёбюсюне Россия Федерацияны Дагъыстан Республикасында джашайдыла
Марс

**Марс** (символ: ; ) — Кюнден саналгъанда 4-чю планетады, ауурлугъу бла уа бизни Кюн системада жетинчи жерни алады. Аны ауурлугъу жерникини 10,6 % тенглиди. Аннга къызыл жулдуз деп жерден къарагъанда къызыл бет алыучусу ючюн айтадыла. Къызыл бетни уа топрагъыны санында темир кёп болгъаны себепли алады. Марс жер къауумгъа киреди, аны хауасыны къысымлыгъы Жерникинден 160 кереге азды. Аны юсюнде къуйрукълу жулдузладан болгъан тешикле, ауузла, вулканланы ауузлары, ёзенле, къумла, буз къалпакъла бардыла. Марсны эки табийгъат жёнгери барды: Фобос бла Деймос.

Марсны юсюнде кёп, башхалагъа ушамагъан жерлери барды. Марсны ёчюлген вулканы — Олимп — Кюн системада адамгъа белгили эм бийик тауду. Аны бийиклиги 21,2 км-ди. Моринер аууз а — эм уллу тарды.

Юслерини ушагъанлыгъына къошакъгъа Марс бла Жерни орбиталарына айланнган ортаманлары да келишеди. Алай Марсда Жерден эсе сууугъуракъ эм къургъагъыракъды.
1965-чи жылда Марсха планетала аралы журум Маринер-4 учхунчуннга дери кёп алимле аны юсюнде суу болгъан сунуп тургъандыла. Ол акъыл алимлени Марсха ортаманлы къарауларыны сылтауунда тутулуп тургъанды, нек десегиз жерден къарагъанда Марсны акъсыл бла къаралдым тийрелеринде тенгизлеге бла череклеге ушагъан затла керюрге болады.

Марсны юсюнде ызла, бир-бир къараучуланы акъылларына кёре, суу баргъан суу боюнлагъа саналып тургъандыла. Кечиракъ ол умут кёрюнюу кёзбау болгъаны белгили болгъанды. Марсда къысымлыкъ гитче болгъаы себепли суу суусун халда жангыз да беш жерде болалады. Марсда алгъа суу болгъанны болмакълыгъын санамазгъа жарамайды, аны себепли алгъын Марсда айныуу аман болгъан жашауну болуму болмакълыды. 2008 жылда Марсда НАСА-ны аппараты — «Феникс» — бузлагъан халда суу табханды. 2009 жылдан башлап чорхлу тинтиу жыйымны санында Марсны орбитасында юч ишни бардыргъан аламлы аппарат ишлейди: «Марсны Одиссей», «Mars express» эм «Марсны сюзген жёнгер».


File:Mars Earth Comparison.png|Марс бла Джерни тенглешдириу
File:Mars atmosphere.jpg|Марсны атмосферасы


## Белгиле
Койперни бели

**Койперни бели** (бир-бирде **Эджворт-Койперни бели** дейдиле) — кюн низамны кесеги, Нептунну чорхундан (30 а.у. Кюнден) 55 а.у.-гъа дери (Кюнден). Койперни бели астероид белбауугъа да ушайды, алай ол 20 кереге кенг эм 20-200 кереге уа ауурду экинчиден. Аламда андан башха беллеча, Койперникида гитче затладан къуралады, башхача айтханда, кюн низам къуралып бошагъандан сора къалгъан аберден. Койперни букъу бели учумлукъ аберден къуралады (алагъа бузла дейдиле), ол бузланы санына метен, аммиак эм суу киреди. Жуукъ аламны ол тийресинде юч шылаб планета бардыла: Плутон, Хаумеа, Макемаке. Дыгъыда Кюн низамны планеталарыны бир бир женгерлери да ол тийреде жаратылгъанга саналадыла, аланы санына Нептунну женгери - трион, сатурнну женгери — Феба киредиле. 

1992 жылда Койперни бели ачылгъанлы беи энттада мингнге жуукъ букъу бел ачылгъанды, аламны тинтген алимлени акъылларына кере, дингил кенглиги 100 км-ден артыкъ болгъан, энттада 70 000 бел ачылмай турады. Аллын, къысхаортаман чорх ортаманы 200 жыл болгъан къуйрукълу жулдузланы асламы Койперни букъу белинде къуралгъаннга санап тургъандыла. Алай, 1990 жылда ол тийреде бардырылгъан ишле ол акъылны терслигин кергюзтгендиле. Плутон Койперни белини бек уллу гюржесиди. Биринчи Плутон планетагъа санала эди, алай ол Койперни белинде болгъаны себепли шылаб планетала санына тюшгенди.

## Белгиле
НАСА

НАСА-хауада учуугъа эм аламны тинтиуюге миллет оноу бардырыу (инглиз. National Aeronautics and Space Administration, къысхартып - NASA)-АБШ вице-президентине бойсунган миллет атлы къурау, аламны тинтиуню бардыргъаннга  джууаблылыкъ элтеди.

НАСА къурау бла алынган суратла интернетде http://www.nasa.gov/ сайтда салынадыла, аланы эркин энклетирге, жайаргъа эм жюрютюрге болады. НАСА 1958 жылда миллет хауада учууну чачып жангыдан къурау бла къуралгъанды. НАСА аламны тинтиюге аламат уллу къарыу салгъанды, башчылыгъа бла адамны аягъы жерни   табийгъат женгерини юсюн басханды. Ол жетишимлик Ай ашырыууну барыуунда Нил Армстронг бла жетилиннгенди. Айгъа учаргъа НАСА бла Аполлон-11 алам кеме къуралып ишленнгенди.
Алам букъу

**Алам букъу** аламда къуралады. Аны уллулугъу бир талай молекуладан 2 µm жетерге болады. Хар джыл сайын жерни юсюне 40 0000 тонна алам букъу къонады. Алам букъуну былай айырыргъа боллукъду: мырытла аралы букъу, жулдузла аралы букъу, жулдузла къатында букъу, жулдузла къатында эм арада букъу булутла, Койперни бели, кюн башчылы низамдан етген жулдуз аралы букъу эм къурала башлагъан къуйрукълу жулдузла. Мырытла аралы букъуну кекде акъсыл неда къаралдым булутлача керюнюрге боллукъду (чаре). Кюн низамда алам букъу бирча чачылып тюйюлдю, кебююнде къалынлыгъы бирча болмагъан букъу булутлада жыйылыпды.
Метеорид

Къуйрукълу джулдуз, къуйрукълу -(орус. метеорит), аламда къуралгъан, аламдагъы къуйрукълу джулдузну кесинден кеп кереге уллу болгъан (тышхыны) юсюне тюшген зат. Къуйрукълу джулдузла джерге да тюшедиле, алай джерни тегерегин алыб тургъан хауаны къатды къысымлыгъы себепли, аланы кебюсю джерге джетмей кюйюб кетеди. ДЖерде табылгъан къуйрукълу джулдузланы ауурлугъу эки юч граммдан бир талай тоннагъа дери жетеди. Бюгюнлюкге адам табып аууругъу енчеленнген къууйрукълу джулдузну бек аууру - Гобады. Аны ауурлугъу алтмыш тоннады.
Мырыт

**Мырыт** — жулдузладан, кечетледен, жулдузла аралы букъудан, буздан, тылпыудан эм къара жынгылдан къуралгъан ауетли байланнган уллу низамды. Мырытда хар зат саулай ауурлукъну ортасына кёре тёгерек бурулады. Санында Кюн низам бла Жер да болгъан мырыт — Къой жолду. Къой жолдан къалгъан галактикала бек узакъдадыла. Аланы жууукъдагъыларына узакълыкъны мегапарсекледе ёнчелерге келишгендиле, узакъдагъыларына уа — къызыл тебиуню ёлчеминде. 2008 жылда белгиге кёре бизден эм узакъ мырыт — UDFj-39546284-дю. Жерден къарап жангыз да юч мырытны кёрюрге боллукъду: Андромеданы тубанлыгъы (шимал жарымтопда кёрюнеди), Уллу эм Кичи Магелланны булутлары (къыбла жарымтопда кёрюнедиле).

Мырытланы суратларындан жулдузланы суратларын айырыргъа 20 ёмюрню аллына дери онг болмагъанды. 1990 жылгъа жулдузлары айырылгъан 30 мырыт биле эди адам. Ала барысы да жууукъ къауумну санына кире эдиле. Жерни Чорхуна «Хаббл» кёзюлдреумюкню чыгъаргъандан, Жерде уа 10 метрлик кёзюлдреумюкню къурап орнатхандан сора жулдузлары кёрюннген мырытланы саны терк толгъанды. Мырытла кёп тюрлюле боладыла, аланы санында топха ушаш кенгине созулгъанла, жалпакъ бургъучла, аралыкъ къошуулула, шылабла, къынгырла эм а.у.б. Ауурлукъларыны юсюнден айтханда уа, мырытланы ауурлугъу 107 тоннадан 1012 тоннагъа дери жетеди. Мырытланы дингил кенглиги 5-ден 250 килопарсекге дери жетеди (16-800 минг жарыкълы жыл).

## Сурат галерея

## Джибериуле

* 
* 
* 
* 
* 
* Лекция «Наша Галактика: взгляд изнутри» 14.11.2012 Засов А. В. (**видео**, лекция в Московском планетарии)
Μm

**µm** ( — гитче, +  — енчелеу, елчем деген грек сезледен) — халкъла аралы бирлик елчем тизмеде ЕТ узунлукъну елчеми. Бир метрни миллиондан бири. 
μικρός (микро) ЕТ-де кесек елчемлени къурайды, 1960 жылда 11 ауурлукъланы бла енчелеулени Баш жыйылыуунда къуллукъгъа алыннгады.

1 µm = 0.001 mm = 0.0001 sm = 0.000001 m.
Архыз

**Архыз** () — Къарчай-Черкес Республиканы Зеленчук районунунда орналгъан элди.
Алам

**Алам** - Болумну ичини кебюсюнде абер болмагъан кенглик, планетлени хауа низамларындан тышында турады. Терслик акъылгъа къарамай, Алам - къуру, абери болмагъан кенглик тюйюлдю. Аламны ичинде бир-бир кесекле бардыла, алай аланы тыкълыгъы бек гитчеди, андан сора жулдуз аралы букъу эм шибладис жайыу да барды. Аламны бла хауа низамны толу англашымлы чеги жокъду, хауа Жерден кетип баргъан сайын жукъара барады, аны себеплии алкъын Алам къаллай бийикликде башланнганын толу ангылаталмайдыла. Исссилик бирчалай турса, къысымлыкъ exp(x)=e^x деген жорукъгъа кере тюрленирикди. Халкъла аралы авиа-кючлени бирлешмеси учуу чекни 100 km бийикликде белгилегенди, анга Карманны сызы дейдиле. Ол бийикликде жерни твртыуун хорлап учаргъа онг болурча биринчи алам теркликни алыргъа керекди, ол теркликни жетерге уллу кюч керек болгъаны себепли хауа кенгликде учууну магъанасы кетеди.
Кечет

Кечет - ауетли байланнган, бир затдан къуралгъан эм мырытны ауетли къырында биригип баргъан жулдуз къауум. Бир-бир кечетлени санында жулдузладан сора буз эм букъу булутла да барды. Кечетлени чачылгъан эм жокку тюрлюлери болады. 2011 жылда кечетлени жангы тюрлюлери ачылгъанды, ола кеслеринде чачылгъан эм жокку кечетлени тюрюнлерин тутадыла. Ауетли байланмагъан къауумлагъа, неда байлам къарыуулары къарыуусуз болгъан къаууумлагъа жулдуз биригиуле дейдиле.
Жулдузла аралы букъу

**Жулдузла аралы букъу** деб жулдузла аралы кенгликлени толтургъан бек гитче миндеулеге (*кесеклеге*) айтадыла. Ол гитче къаты кесекледен къуралыпды. Аны кесеклерини орта уллулугъу 0,01—0,2 мкм чакълы бир болады. Жулдузланы жарыгъы букъуну бир талай кельвиннге дери жылытады, ол себепден жулдузла аралы букъу узун толкъунлу инфракъызыл жайыу чачады. Букъу дагъыда химия жаны бла барыугъа себеп этеди: аны санында ауур темирле катализатор оюнну ойнайдыла, бир-бир кесеклери уа водород молекула къураргъа болушадыла. Ол а темирге жарлы болгъан булутлада жангы жулдуз къурауну барыууна себеп этеди.
Шибладис жайыу

Шибладис жайыу (шибладис толкъунла) - кенгликде жайылгъан шибладис къырны къозгъалыуу (халны тюрлениу). Шибладис жайыу хар арада да жайылалады. Бошлукъда шибладис жайыу тюрленмей хайырыз узакълыкъгъа кетерге боллукъду. Алай бир-бирде аберден толгъан арада окъуна жайылыргъа боллукъду (кесини жюрютюун бираз тюрлендирип).
Шибладис жайыуну баш магъаналы халисинлерине толкъун узунлугъун, поляризациясын эм къармлыгъын санайдыла. 
Толкъунну узунлугъу къармлыкъ бла (къауум чачылыуну) терклиги бла байланыпды. Шибладис жайыуну къауум чачылыууну бошлукъда терклиги жарыкъны терклигине тенгди. Башха аралада уа андан азды. 
‎
Ауетли байланнган

Ауетлик къууат (English - Gravitational energy) - кесеклени низамыны потенциал кючю, аланы ауетли тартыууларыны шартын тутхан. Ауетли байланган низам деп ауетли кюч битеу къалгъан кючлени санындан кеп болгъан низамгъа айтадыла (мамырлыкъны кючюн санамай).
Тизмеге кере, хар бир бирден кенгде тургъан низамланы ауетли кючю терс саннга кетеди, бир бирге тийими болмагъан (бир бирден хайырсыз узакъда тургъан) низамланы ауетли кючю чынт да жокъду. Низамны саулай кючю уа, ауетли бла кинетика кючюню санына тенг болгъан, бирчады эм тюрленмейди. Энчи низамны ауетли кючю аны байламлыкъ кючю болуп чыгъады.
Къара жынгыл

Бугъумуч ауурлукъ - (дагъыда айтадыла: къара жынгыл, къара зат) - болумда шендюгю кёзюлдреумюкле бла кезге керюнмеген затланы бары саныны атлары, б.т.а. шибладис, не да нейтринный чачыуларны кючю анга къарап тинтирге жетишимли болмагъан зат. Алай анга жанындан ауетли магъанасы аламда затлагъа себеп этгенине кере тинтедиле. Бугъумуч затны аламда саны керюннгенни санындан 5 кереге кепдю.
Къара жынгылны тинтиуне эки тыйгъыч барды:
АФстрофизика келишмезлик б.а. тинтилген ауурлукъну ауетли байланнган затланы бла аланы низамлары (мырытла бла мырыланы жоккулары, аланы ауетлик къатылгъан сыфатларындан.
Аламнар - керюннген алам сыфатларыны Болумну орталыкъ тыкълыгъы бла келишмезлиги.
Аламнар ахыр аылыулагъа бла тинтиулеге кере Болумну саны быллай келишимликде тохташханды: 74 % къара кюч, 22 % къара жынгыл, 3.6 % жулдузла аралы букъу, 0.4 % жулдузла жулдуз низамла э.а.у.
Болум

**Болум** (ингл. Universe) - алам да санына тюшген, керюрге жарагъан, не да келлик заманда керюрге жарарыкъ болмуч къурау. Болумну Аламнар илму тинтеди. Болумгъа бирде дунияны къарау бардырылгъан кесеги саналады, бирде уа аламны бир кесеги. Эртте заманда «Хар нени да» (битеу тегерекде болгъан затланы) кеп тюрлю сезле бла белгилей эдиле («Кек топ», «Алам», «Дуния», Къар-Малкъ - «Мырыт»). Хар тинтиу, хар излеу, хар сынау къарау, атомну езегине къараудан башлап, узакъ жулдузлагъа, мырытха къараудан бошап - бу барысыда Болумгъа къарау эм Болумну тинтиудю, тюзюракъ айтса уа аны кесеклерин (белюмлерин). Ол кесекле башха-башха илмуланы тинтиу ишлеридиле. Болум Уллу чачылыудан сора къуралгъанды, бир акъылгъа кере уллу чачылыугъа дери бир зат да жокъ эди, заман да угъай, болмуч да угъай. Болум къуралгъанлы 14 млрд жыл болады. Болум да бек кеп саны болгъан хедрогенди, ол Болумну 75 % алады, экинчи жерде уа гелиумду - 23 %.
Огъары Малкъар

**Огъары Малкъар** неда **Уллу Малкъар** — Къабарты-Малкъарны Черек районунда элди, «Огъары Малкъар эл жерлешим» деген муниципал къуралышны аралыгъыды. 

## Тарихи

Огъары Малкъар бир элча малкъарлыла депортациядан къайытхандан сора къуралгъанды. 1944 жылгъа дери аны орнунда кёб санда энчи элле болгъанды, аланы ичинде: Тюп Шканты, Баш Шканты, Тюп Кюннюм, Баш Кюннюм, Туура-Хабла, Фардык, Саууту, Шауурдат, Курнаят, Мухол, Тёбен Эл, Чегет Эл, Мукуш, Коспарты, Зарашкы, Зылгы, Темуккулары, Глашлары. Февраль революциядан сора аланы барысын да эки эл къуралышха жыйгъандыла: *Огъары Малкъар* бла *Тёбен Малкъар*. 1926 жылда *Орта Малкъар* да къуралгъанды.

## Жыллагъа кёре адам саны

## Мюлк болум

Огъары Малкъарда мал бла, бахча бла кюрешедиле. Алма бла хобуста ёсдюргенлени саны бийикди. 2010 жыл Огъары Малкъарчыла минг тоннадан артыкъ хобуста ёстюргендиле, мында ёстюрюлген битим (кёбюсюне алма бла хобуста) битеу Россейни тюкенлерине, сатыу нохталагъа жайылады.
Чорх

Чорх - аберни бир затны тегерегине алгъадан берилген координатлагъа бла анга жетген кючлеге кере айланып жюрюген жолу. Аламда ол уллу ауурлугъу болгъан затны тегерек жолуду - чорху (планетни, астероидни, мырытны ортасында къара тешикни тегерегине айланнган алам затла ауурлукъ). Чорхда айланнган неда чорхуна айланнган затны ауурлугъуну себебинден чорхну тюрю талай тюрлю болаллыкъды (тюз тегерек, жалпакъ, жайылгъан тегерек). Кекде (аламда) жерни тегерегине журумла да чорхларында айланадыла. Ала чорхларындан узакъгъа не да жуукъгъа кетмей турурча алагъа тохтаусуз терклик (чорх терклик) берип турургъа керекди.
Ксенофобия

**Ксенофо́бия** (грек тилден ξένος — тыш адам + φόβος — къоркъуу)- танылмагъан, билмеген, башха затдан къоркъуу, неда керюп болмау; тыш затны ангылаусузча, жеталмаззлыкъча керген. Ксенофобиаяны жашау керюмдюге саналып, адамны башха адмны халкъ, дин, байлыкъ къурамына кере жау, дерт жолгъа бурургъа боллукъду. ксенофобия бегиракъ халкъланы тюрлюлерини саны кеб, адам саны уа артыкъ уллу болмагъан жерледе бегиракъ керюнюрге, адамлагъа тийим этерге болады. Бир-бир этологла ксенофобияны адамны организимини къуралыуунда башхалыкъла бла байлайдыла. Бу сорууну тинтген алимле айтханнга кере ксенофобия бегиракъ адамла къыйын жашгъан, неда жашаулары къыйыннга айлана башлагъан жерледе чыгъады. Эмда къырал таматаланы оноулукъ кючю чеге башланнганы бла байламлыды, анга себепди.

## Жаныуарланы ичинде ксенофобияны болуу
Жаныуарлада бир бирлерин тюрлюлерине, ушарларына кере энчи этиу жер барды. Биология тыйыншлылыкъ мында - къатыш юйюрле къурамазлыкъ. Биосотциолоогия жаны бла тинтгенде ксенофобия халкъланы, къауумланы кеси сакълаууларыны ишлеринден бириди. Ксенофобия жерде жашаууну айныуунда тарих генлени туудукълагъа етдюрлюк адырча къуралыргъа амалы бар эди. Алай бла, биреууледен къоркъуу аланы ауургъанларын, етдюрюлген, кечген аууру жюрютгенлерин керюу, къарыуулуракъларын кергенден чыгъаргъа боллукъ эди.  

## Россияде ксенофобияны туруму
Россияде артдан артха ксенофобия кюч ала баргъаны себепден, къыралда даражагъа къоркъуулукъ сынатады, къыралда башчы къауумну сансызлыгъын, къыралда уа экономиканы таркъайыуун кергюзтеди. Украинаны чачылыууну аллында анда ксенофобияны адамлагъа тийиюн керюрге боллукъ эди.
Къой джол

**Къой жол** неда **Галактика** — бизни Жер, Кюн система эм башха кёз бла кёрюннген жулдузла болгъан галактикады. Къой жол — Андромеда галактика (М31) бла, Ючкюлню галактикасы (М33) бла, эм башха 40 гитчерек жёнгер-галактикала бла Жууукъ галактика къауумну къурайды, ол а Жууукъ галактика жыйылыуну (Къызны жыйылыуун) къурайды. 

## Кёрюмю
Галактиканы дингил кенглиги 30 минг парсекди (100 000 жарыкълыкъ жыл чакълы), къалынлыгъы уа — 1000 жарыкълыкъ жыл. Галактиканы санында, бек аздан санагъанда, 200 миллиард жулдуз барды. жулдузланы кебюсю жалгъа ушагъан тюрсюнде жыйышыпдыла. Галактиканы ауурлугъу Кюннюкюча 5 чакълыды. Галактика ауурлукъну кёбюсю жулдузлада тюйюлдю, ол жарымагъан къара жынгылдады.

## Жал
Галактика аралыгъы болгъан бургъуч болгъаны жангыз 1980 жыллыда белгили болгъанды. Ол акъыл 2005 жыл *[[Лайман Спитцер]]ни атын жюрютгены космос телескоп*ну болушлугъу бла бегитилгенди. Галактиканы жалыны бурулгъан терклиги тюрлю-тюрлюдю, жокъдан (ортасында) 200-240 км/с (ортадан 2 минг жарыкълыкъ жыл узакълыкъда) жетеди. Андан ары тынчайып, жангыдан ол теркликге жетеди, ол ёлчемден уллу башхалыкъгъа кетмейди. Аны бурулгъанын тинтиу жалны ауурлугъу Кюннюкюнден 5 кереге кёп болгъанын кёргюзтгенди.

## Сурат галерея
 
 file:Kezul'dreum'uk'.jpg
 file:Milky_Way_Arms.png
 file:The-Milky-Way-konnekctedd.jpg
 file:ESO-VLT-Laser-phot-33a-07.jpg
 file:Milky-way-earth-location.jpg
 file:Iceage 300.jpg


## Жибериуле

* Галактика. Сучков Л. А. Астронет (1984).
* GLIMPSE панорама телескопа Спитцер
* Интерактивная панорама Млечного пути
* Млечный Путь — фотографии
* Млечный Путь на небе
* Карта магнитного поля Млечного Пути в мельчайших деталях
* 
; Видео лекцияла
* Лекция «Наша Галактика: взгляд изнутри» 14.11.2012 Засов А. В. (**видео**, лекция в Московском планетарии)
Созарукъланы Норий

**Созарукъланы Шогъайыбны джашы Норий** (туугъ. ноябрь 1950 джыл, Къазах СССР, СССР) — къарачай поэтди.

Созарукъланы Норий орта школну Джёгетей элде бошагъанды. Кавказ совхозтехникумну бошагъандан сора эл мюлк ишледе уруннганды. «Къарачай» газетни хапарчысы болуб ишлейди. Назмула эртдеден бери джазады. Назмулары Къарачай-Черкесияны тюрлю-тюрлю газетлеринде кёб кере басмаланнгандыла.

## Литература
* 
*
Культура

**Культура** (, чыкъгъаны: *colo*, *colere* деген этим — «джерни ишлеу», кечирек — «юретиу», «окъутуу», «ёсдюрюу», «сыйлау») неда **маданият** (, madaniyya — «шахар», «шахарлы») — адам улуну джашауунда этген ишлерини тюрлю-тюрлю сфераларында бек кёб магъанасы болгъан терминди. Культураны философия, культурология, тарих, санат билим, лингвистика (этнолингвистики), политология, этнология, психология, экономика, педагогика эм башха илмула предмет этиб тинтедиле.

Кёбюсюне *культура* деб адамны этген ишлерине айтадыла, аны ичинде — адамны кесин кёргюзтюую бла кесин ангылаууну не тюрлю формасы бла амалы, адам бла саулай социумну усталыкъ бла чемерликни джыйыулары. Культура, адамны субъективлиги бла объективлигин (халисин, компетентлигин, чемерлигин, усталыгъын эм билимин) да ачыкълайды.

Культура, адамны этген ишлерини деменгили формаларыны (*аласыз культура кесин ишлеб чыгъарыб туралмагъан*) бютеу барыны да биргелей атыды.

Культураны къайнагъы — адамны этген ишлери, ангы­лауу эм чыгъармачылыгъыды. Культура — адамны табийгъат бла, джамагъат бла (башха адам бла), кеси кеси бла келишиу процессинде къуралгъан керти бар затды.
Низамды

Низам - бирликни къурап, бир-бирге тийимлик этген кеп затланы жыйымы.
Низам деген сезню, бек аздан, он тюрлю магъанасы барды. Бу сезню хапарны магъанасына кере тюрлю-тюрлю ангылатыргъа боллукъду.
Низам - бир-бирге тийимлик этген затла.
Низам - затланы бир бирге эм тегерекде халгъа тийимлик этген жыйымы.
Низам - кеп, бирликни тутхан, тегерекде халдан башха болгъан, эм аны бла ишле бардыргъан затла.
Низам - бир-бирге тийимлик этген, бир, не да талай муратха жетер ючюн къуралгъан жыйым.
Къызыл тебиуню ёлчеми

Аламда къызыл тебию - хар узакъ затда да билиннген (жулдуз низамла да, мырытла да) къармлыкъ жайыуну азайыуу. Аберле биринден узакъ болуп башлагъаны бла ангылатынады, башха тюрлю айтханда мырытла арасы кенгергени бла ангылатынады. Алайда, къызыл тебию - спектр тюзлени къызыл (узун толкъунлу) жанына кечюудю. Спектр тюзлени кимит (къысха толкъунлу) жанына кечюуге уа кимит тебиу дейдиле, бу келию аберле бир бирге жуукълашсала болады.
Къарачай-Малкъар Википедия

**Къарачай-Малкъар Википедия** — Википедияны къарачай-малкъар тилде бёлюмюдю.

## Тарихи

Википедияны къарачай-малкъар тилде тест проекти Инкубаторда 2007 джылны мартында ачылгъанды. Алай а 2009 джылны сентябрына дери проект айнымагъанлай тургъанды.

2009 джылны ноябрындан башлаб тест проект терк айныб башлагъанды эмда ноябрны ортасы сюремде Викимедиа фондну *Тил тюбкомитет*и аллы бла къабыл кёргенди. 2009 джылны аягъына проектде талай джюз статья болгъанды (аланы ичинде магъанасы терен статьяла да кёб болгъандыла), «Баш бет» заманындагъыча джасалгъанды, терк ишлеб башларгъа юретиу туура къарачай-малкъар тилге кёчюрюлгенди, форум эмда «Сайланнган статья», «Иги статья», «Сиз билемисиз?», «Бюгюннгю сурат», «Бюгюннгю кюнде болгъанла» проектле ачылгъандыла. Аны бла бир заманда интерфейсни кёчюрюу бардырылгъанды, эмда 2009 джылны аягъына MediaWiki программалы механизмни бютеу 2,5 минг билдириую кёчюрюлгенди.

Викимедиа фондну Тил тюбкомитетини членлери айтханларына кёре, тест проектни алай къызыу баргъанын эртдеден бери кёрмегендиле.

Викимедиа фондну Тил тюбкомитети эмда Осуй Кенгеши Къарачай-Малкъар Википедияны къуралыуун къайытмаздан къабыл кёргенлери 18 февраль 2010 джыл белгили болгъанды. 19 март 2010 джыл krc.wikipedia.org сайт ишлеб башлагъанды.

## Джибериуле
* Бёлюмню ачылыууну юсюнден пресс-релиз

### Сагъынылгъанлары
* Викиджангылыкълада билдириу 
* «Лингвомания» сайтда джангылыкъ 
* «Народы Кавказа» газетде статья 

## Белгиле
Абхазия (магъаналары)

**Абхазия** — Хачыпсыны къарачай-малкъар тилге орус тилден кёчген бир башха атыды:
* **[[Хачыпсы|Хачыпсы (Абхазия) Республика]]** —  Тау Арты Кавказны кюнбатыш кесегинде эм Къара тенгизни къыбыла-кюнчыгъыш джагъасында орналгъан, джарымтанылгъан къралды.
* **[[Хачыпсы Автоном Республика|Хачыпсы (Абхазия) Автоном Республика]]** — Гюрджюню формал административ биримиди.
* **[[Хачыпсы патчахлыкъ|Хачыпсы (Абхаз) патчахлыкъ]]** — Тау Арты Кавказда VIII — XII ёмюрледе башланнгыч феодал кърал болгъанды.
* **[[Хачыпсы бийлик|Хачыпсы (Абхаз) бийлик]]** — Хачыпсыны территориясында 1462—1864 джыллада  мтаварлыкъ (бийлик) болгъанды.
* **[[Хачыпсы Социалист Совет Республика|Хачыпсы (Абхазия) Социалист Совет Республика]]** — Гюрджю ССР-ни къурамында 1921—1931 джыллада Социалист Совет Республика болгъанды.
* **[[Хачыпсы Автоном Совет Социалист Республика|Хачыпсы (Абхаз) Автоном Совет Социалист Республика]]** — Гюрджю ССР-ни къурамында 1931—1990 джыллада Автоном Совет Социалист Республика болгъанды.  
* **[[Абхазия (теплоход)]]** — совет санитар транспорт болгъанды, 1941 джыл батханды.