Молдавия Автоном Совет Социалист Республика

**Молдавия Автоном Совет Социалист Республика** (1936-чы джылны 12-чи декабрына дери — *Автоном Молдавия Совет Социалист Республика*, , , ) — Украин ССР-ни къурамында автоном республика. 1924-чю джылны 12-чи октябрындан 1940-чы джылны 2-чи августуна дери болгъанды. Бусагъатдагъы Молодованы солджагъа кесегинде эмда бусагъатдагъы Украинаныбир талай районларында орналгъанды.

Административ аралыгъы (ара шахары) — Балта шахар болгъанды (бусагъатда Украинадады), 1929-чу джылдан — Тирасполь шахар болгъанды(Молдова). 1940-чы джыл СССР Бессарабияны аннексия этгенинден сора, автномияны кюнбатыш кесеги бла Бессарабияны кёбюсюн бирлешдириб Молдавия ССР къуралгъанды, къыбыла-кюнчыгъыш кесеклери уа Украинаны Одесса областына къошулгъанды.

## Тарихи

### Къуралгъаны
Молдаван автономияны къуралыууну проекти РКП(б)-ны АК-никиди. Аны тамалын салыуу миллети молдаван болгъан, ол заманда Украинаны сауутлу кючлерини башчысы Михаил Фрунзеге аманат этилгенди. Ол а уа джангы автономияны территориясын белгилеген джумушну Котовский Григорийге джоралагъанды. Котовский эсе уа автоном область орнуна автоном республика къураргъа керек болгъаныны теджегенди. Адам санны эмда орналыу джерлени ючюнден толу информация болмагъаны себебли, Подольск эмда Одесса губернияланы Днепр джагъасы территориялары тамалгъа алыннганды. Кесини 1924-чю джылны 16-чы августуну бегими бла, Одесса губерния толтуруучу комитетге, Григориополь бла Дубоссары шахарланы молдаванла джашагъан джерлени экономика эмда административ аралыкъларыча бегитирге теджегенди. 1924-чю джылны сентябрында эсе уа Украинаны Ара Толтуруучу комитети Одесса губернияны молдаван халкъыны келечилерини, миллет административ-территория бирим къурауда тилеклерин къабыла кёрюб, проектни УССР-ни Къралпланына джибергенди.
1924-чю джылны 12-чи октбярында БУАТК III сессиясында Автоном Молдавия ССР-ны къурауну юсюнден бегим алгъанды. . Аллында келген 1925 джылда Балта шахарда баргъан I Бютеу Молдаван Советлени съездлеринде джангы автономияны чеклери белгиленнгенди эмда конституциясы къабыл этилгенди, ол бегим украина властла бла ол джылны 10-чу майында мюкюл этилгенди. Аллыннган конституциягъа кёре республикан эмда джерли власть органланы къурау башланнганды.

Автоном Молдавия ССР Румыниягъа политика басым этилир ючюн къуралгъанды. Аны бла бирге совет башчылыкъ Днестрны сол джагъасында джашагъанла бла румынлыланы арасында башхалыкъланы чертитре кюрешгенди. Ол себебден 1920-чы джыллада молдаванлыланы айры халкъ кимик кеслерини танытыу политиканы бардыргъанды. Кириллицаны тамалында молдаван джазма къуралгъанды, румын тилни диалектин айры молдаван тил баямлагъандыла. Бу компания баргъан заманда молдаван культураны айнуунда уллу атлам этилгенди, аны бла къалмай ана тиллеринде окъууну бардыргъан школла ачылгъандыла. 1917-чи джылда Бессарабияны сол джагъа регионунда халкъны 80%; окъуу-джаза билмеген болгъан эсе, 1937-чи джылгъа республикада аллайланы юлюшю 3%-ге тюшгенди. Автономия къуралгъынчы молдаван тилде билим берген къуру 11 школ болгъан эсе, 1939-чу джулгъа школланы саны 135-ге чыкъыгъанды..

### Молдавия АССР-де коллективизация эмда ачлыкъ
1920-чы джылланы башында республика къураллыкъ территориялада аграр реформа бардырылгъанды, аны кючю бла кёб элчи джерли болгъандыла. Дубоссар, Каменка, Рыбница районлада джангы элле къураладыла. Аны бла бирге джерлери сыйырылгъан элчиле репрессиялагъа джолугъадыла..

Совет Союзну башчылыгъы МАССР-де коллективизацияны 1932-чи джылны джазына дери бошар планлары болгъанды. Аны ючюн 1929-чу джылда джерли, турмушлу элчилени экинчи кере Сибирге, Архангельск областха, Соловкилеге эмда Джангы Джерге кёчюргендиле. «Кулакланы» энчи мюлклерин, джерлерин, битимлерин сыйыргъандыла. Бу барысы да 1930-чу джылланы аллында МАССР-де ачлыкъгъа эмда элчилени республикадан Румынягъа, СССР-ни башха регионларына къачыуларына себеб болгъанды. Ачлыкъны кёзюйюнде МАССР-ни территориясында 20 минг адам ёлгенди. Румын басымны билгилерине кёре 20 минг чакълы бир адам да Румыниягъа къачаргъа кюрешгенди, аланы бир къаууму чекде тутулуб ёлтюрюлгенди. МАССР-ден Румыниягъа къачаргъа кюрешгенлени чекде ёлтюрюлген эм белгили инцидент Оланеш чегетни къатында Днестр сууну бузуну юсю бла ётерге кюрешген 40 адамны совет чекчиле ёлтюрюу болгъанды.. Бу инцидент Европада басмада кёб сюзюлгенди, алай а совет власть кърал ичинде джамагъатдан джашыргъанды. Аны бла бирге власть УССР-де ачлыкъдан ёлгенлени санын да джашыргъанды.

### Латинистле бла энчиликчиле
1930-чу джылланы аллында джангы молдаван къозгъалыу тууады — энчиликчиле. 1932-чи джылда МАССР-ни башчылыгъы КП(б)У-ну АК-ден буйрукъ алады — молдаван тилни киллицадан латиницагъа кёчюрге. Молдаван **энчиликчи** политикачыла, республикада румын басымны кючлениуюнден къоркъуб, бу директиваны байкот этедиле. Алагъа къаршчы болуб, латиницаны киргизирге излеген къуллукъчула эмда джамагъатчылагъа **латинист** ат бередиле. Латинистлте молдаван тилни къурауну эмда тилге джангы сёзлени киргизиуню уллу халатха санагъандыла. Бу эки къауумну арасында дауну латинистле хорлайдыла, 1932-чи джыл молдаван алфавит тюрленеди. 1938-чи джылгъа дери молдаван тил румын тил бирча болады. Молдаван тилни латиницагъа кёчюргенден сора автономияны башчылыгъанда кадрла тюрлендириу бардырылады, румын маданиятны джакъчылары келедиле. Бу эки къауумну дайым дауурлары НКВД-ны баш структураларыны эсин бёледи. 1934-чу джылда энчиликчилеге къаршчы талай криминал иш ачылады. Энчиликчи къуллукъчуланы бир къаууму тутулады, ол латинистлени дагъыда къарыуландырады. 1938-чи джылда молдаван тил джангыдан кириллицагъа кёчеди, бютеу окъуу китабла, басма да джангы джазма джорукълагъа кёчеди.

### Репрессияла
1930-чу джылланы экинчи джарымында МАССР-де репрессияла бардырылгъандыла, ала асламысы бла автономияны башчы къаууму бла къуллукъчулагъа тийгендиле. Эм бек кёб тюбеген терслеу эсе короллукъ Румыния бла иш бирлик эмда миллетчилик болгъанды. Автономияда репрессиялагъа джолукъгъанлан толу саны белгили тюлдю. Ол джыллада 5500 чакълы бир адам ёлтюрлюлгенди. Бютеулей 1930-1940-чы джыллада Молдованы территориясында (автоном эмда союз республикаланы)75-81 минг адам репрессиягъа джолукъгъанды, аладан 51 542 адам тышына зор бла кёчюрюлгенди.

## Географиясы бла ич бёлюнюую

### География болуму бла административ-территория бёлюнюую
Молдаван автономияны чеклери Балтада баргъан съездде 1925 джыл бегитилгендиле. Бу бегимге кёре МАССР-ни Могилёв, Тульчин, Первомайск эмда Одесса округла бла чеги болгъанды, округла къоратылыб, областла къуралгъандан сора — Одесса эмда Винница областла бла ич чеклери, къыбыла-кюнбатыш джанында уа Румыния бла кърал чеги болгъанды, чек Днестр суу бла баргъанды. Автономияны къуралгъан заманында чеклери Прут бла Дунай суулада барады деб баямланнганды, алай бла автономияны, ол заманда «законсуз» Румыния аннексия этген Бессарабия да бир кесеги кибик кёрюлгенди. 

Къуралгъанындан башлаб, украин джерлешим джерлени къошуб, республиканы территориясы дайым уллайыб тургъанды. Днестр сууну сол джагъасында республиканы территориясы 8288 км² болгъанды. Аллындан МАССР-ни къурамында 12 район болгъанды: Балта, Бирзулск, Ананьевск, Алексеевск, Ставривск , Крутянск, Каменск, Григориополь, Дубоссар, Рыбница, Слободзейск эмда Тирасполь район. Кечирек кеслерини бегимлери бла БУАТК эмда УССР-ни ХКК-сы 1925-чи джылны мартыны 13-де Ставривск районну чачхандыла. 1935-чи джылдан башлаб дагъыда талай район къуралгъанды Валегоцулово, Чорнянск эмда Пищанск районла

Республиканы аралыгъы 1929-чу джылгъа дери Балтада болгъанды, в 1929–1940-чы джыллада — Тирасполь.


Одеська та Миколаївська губернії 1922.jpg|Одесса эмда Николаев губернияланы карталары, 1922-чи джыл
Одеська губернія 1923.jpg|Одесса губернияны картасы, 1923-чю джыл
Колишня Одеська губернія 1925.jpg|1925-чи джылны 1-чи октябрына Украин ССР-ни картасында МАССР-ни территориясы бла административ чеклери
Колишня Одеська губернія 1927.jpg|1927-чи джылны 1-чи мартына Украин ССР-ни картасында МАССР-ни территориясы бла административ чеклери
Колишня Одеська губернія 1928.jpg|1929-чу джылны 1-чи июлюна Украин ССР-ни картасында МАССР-ни территориясы бла административ чеклери
Майбутня Одеська область 1932.jpg|1932-чи джылны 1-чи январына МАССР-ни территориясы бла административ чеклери
Одеська область 1932.jpg|1932-чи джылны 20-чы мартына МАССР-ни картасы, административ чеклери
Одеська область 1937.jpg|1937-чи джылны 15-чи январына МАССР-ни картасы, административ чеклери
Одеська та Миколаївська області 1938.jpg|1938-чи джыл, МАССР-ни картасы


## Экономикасы
МАССР-ни экономикасы асламысы бла аграр халда болгъанды (баш санагъатла джюзюмчюлюк бла чагъырчылыкъ, кёгетчилик, тютюнчюлюк болгъанды, аны тышында нартюх, будай, къара будай, чёплеу да дёсгенди. МАССР-ни территориясы дангыл тюзле болгъанды, топрагъы къаратопракъ. Джауумла асламысы бла къыш эмда джайны экинчи кесегинде болгъаны себели къургъакълыкъла болургъа да ёч болгъанды
.
## Улоу
МАССР-ни юсю бла талай темир джол баргъанды, ала аны БССР, УССР эмда Бессарабия бла байлагъандыла: къыбыла кючыгъышда Киев — Одесса; шималда Рыбница — Слободка — Бирзула — Днепропетровск эмда къыбылада Тирасполь — Роздельное. Шоссе джоллары 1600 км болгъанды, Днестр тышында сууларында кеме джюзмегенди.

## Халкъы

Автоном Молдавия АССР-ни къуралгъан заманына аны территориясында 400 000 чакълы бир адам джашагъанды. Территориясыны кенгериуу бла бирге1920-чы джылланы ахырына 572 300 адам чакълы бир болады.  Совет демографланы тергеулерине кёре, республиканы адам саны дайым кёбейиб баргъанды, эмда 1930-чу джылланы башына МАССР-де 615 500 адам джашагъанды Алай а бу тергеуле тууралы тюлдюле, 1932-1933-чю джыллада АМССР-ден кёб адам ачлыкъдан башха регионлагъа эмда башха къраллагъа къачханды. 1939-чу джылны халкъ тергеуюне кёре Молдавия АССР-де 599 156 адам джашагъанды.

Шахар халкъны саны 13% болгъанды, къалынлыгъы уа — 1 км² 69 адам. Молдаванла адам саныны къуру 1/3 болгъанды, автономияны къурауда магъананы кёргюзюр ючюн, молдаванланы юлюшюн джалгъан кёб кёргюзгендиле (58% молдаван деб кёргюзюлгенди). Алай а республиканы территориясы кенгергени бла бирге молдаванланы юлюшлери да 30% тюшгенди. 1926-чы джылдагъы тергеуге кёре МАССР-де 45 миллетни келечиси джашагъанды.

МАССР-де эм кёб украинлиле джашагъандыла — 48,5%, экиничи орунда молдаванлыла — 30,1%; оруслула уа къуру 8,5% болгъандыла. 1939-чу джылны тергеуюне кёре республикада 28,5% молдаванлы, 50,7% украинли, 10,2 оруслу эмда 6,2% чууутлу джашагъанды. Автономияда молдаванлыланы къалынлыгъы районларына кёре тюрленнгенди, Румынияны чегинде, Днестр сууну джагъасы бла кёбчюлюк болгъандыла, башха районларында эсе украинлиле кёб болгъандыла. Автономияны эки ара шахары Тирасполь бла Балтада эсе молдаванлыланы саны 1,5% чакълы бир болгъанды. Автономия болгъан джыллада чууутлуланы бир къаууму УССР-ни башха областлтарына эмда Кърымгъа кёчгендиле.

Миллет къурамы:

Молдавия АССР-ни районлары бла шахарларыны адамларыны миллет къурамы 1926-чы дж.

## Маданияты
МАССР-де молдаван тилде китаб басма эмда школ окъуу бардырылгъанды. Молдаван адабият айныгъанды «Плугарул рош» (Къызыл сабанчы) газет чыкъгъанды.

Белгили молодаван композитеор Евген Дога да МАССР-де туугъанды.

## Эсгериуле