open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бютеулюк ич продукт

**Бютеулюк ич продукт** (), къысхартылыуу — **БИП** () — джылны ичинде, бир къралны территориясында, чыгъарыуну факторларыны миллет иелигине къарамай, экономиканы бютеу санагъатларында саулай ахыр (туура хайырланыргъа хазыр) товарла бла къуллукъланы сауда багъасыды. Бу ангылам биринчи кере 1934 джыл Саймон Кузнец бла теджелгенди.

* *номинал* () (абсолют) — санауну бара тургъан джыллны багъаларында белгиленеди.
* *керти* () (инфляциягъа эс бёлюнюб) — ал джылны, неда башха тамал джылны багъаларында белгиленеди. Керти БИП-де, БИП-ни ёсюую багъаланы ёсюйлерине тюл, чыгъарыуну ёсюуюне байланады.
* номина БИП-ни керти БИП-ге илишкисине *БИП-ни дефлятору* дейдиле.
* эсебдеги БИП — мадарла толу хайырланмагъан БИП-ди — бу БИП экономиканы кертиликде мадарлары къалай хайырланнганын кёргюзеди. 
* потенциал БИП — мадарланы толу хайырланнган БИП-ди. Бу БИП экономиканы потенциал мадарларыны кёргюзеди. Экономиканы потенциал мадарлары, керти мадарларындан эсе кёб болуучандыла.

Къралны БИП-и миллет валютада кёргюзтюледи, керек болса биржа курс бла тышкърал валютагъа кёчюрюледи.

## Санауну мадарлары

*БИП* 3 мадар бла саналады:

### 1. Хайырлагъа кёре
:БИП = w + r + R + p + A + T , мында
:w — джал;
:r — хайырла бла иелик мюлкге процентле;
:R — рента тёлеуле;
:p — алыннган хайыр;
:A — амортизация, неда джюрютюлген капиталны джангыртыу;
:T — къошакъ налогла (тюз налогла эсебленнгенге саналадыла).

БИП 3 компонентден къуралады:
:1 компонент: миллет экономиканы масштабында фактор хаыйырланы суммасы;
:2 компонент: амортизация;
:3 компонент: къошакъ налогла.
:Фактор хайырла (миллет хайырны къурайдыла):
Джал(айлыкъ), рента, алыннган хайыр, процент. Чыгъарыуну факторларындан алыннганла: урунуу&nbsp;— джал; капитал&nbsp;— процент; саудюгерчилик&nbsp;— алыннган хайыр; джер&nbsp;— рента.

### 2. Джоюмлагъа кёре
:БИП = C + I + G + Xn, мында
:C — юй мюлклени ахыр хайырланыуларына джоюмла;
:I — бютёлюк инвестицияла;
:G — товарла бла къуллукъланы кърал джанындан сатыб алыу;
:Xn — таза экспорт.

### 3. Чыгъаргъан продукцияны суммасына кёре

Хар фирма бла ахыр продукцияны къошулгъан багъаланы суммасыды. Ахыр продукция деб джылны ичинде хайырланse ючюн, джыяр ючюн, экспорт ючюн алыннган продукциягъа айтадыла.

## Дуния экономиканы алчыларыны БИП-и

БИП-ини уллулугъу бла дунияда биринчи орунну АБШ алады, алай а адам башына БИП бла алда Катарды. Россия 6-чы орундады, алай а адам санына саналса 53 орундады.

Эм уллу БИП-лери болгъан къралла:
Валенсия (автоном область)

**Валенсия**, **Валенсия область**, неда **Валенсий джурт** (**исп.** *Valencia, Comunidad Valenciana*, **катал.** *Comunitat Valenciana*) — автоном областды, Испанияны кюнчыгъышында орналгъан. Ара эмда эм уллу шахары — Валенсияды

## Географиясы
Территориясы 23 255 км² (8-чи орун Испанияда).

## Тарихи
## Халкъы
Халкъы — 4,692 млн (4-чю орун Испанияда; 2005 г.).

## Политикасы
## Административ джарашылыннганы
## Экономикаса
## Культураса

## Джибериуле
* Pueblos de la Comunidad Valenciana
* Página oficial de turismo de la Comunidad Valenciana
* Página oficial de la Generalidad Valenciana
* Diputación de Alicante
* Diputación de Castellón
* Diputación de Valencia
* Instituto Valenciano de Estadística
* Official tourism webpage.
* subway metropolitan area
* Valencia information in English
* Valencia search engine
Ватикан

**Ватикан** (лат. *Status Civitatis Vaticanæ*, итал. *Stato della Città del Vaticano*) — бурху кърал-анклав (эм гитче кърал джер джюзюнде) Рим шахарны территориясыны ичинде. Италиядан толу эркинди. Къралгъа ат Mons Vaticanus деген тёбеден берилгенди, латинча vaticinia - «таш салыучу джер» деген магъананы тутады. Ватиканны миллетлеара статусу — болушлукъ суверенитетли территориясы Римли Папаны

## Географиясы
## Халкъы
## Тарихи
## Политикасы
## Административ бёлюннгени
## Экономикасы
Ватт

**Ватт** (белгилеую: **Вт**, **W**) — ёлчемлени системасында къарыуну ёлчелеуню биримиди.

Механика, джылыулукъ эмда электрика къарыуну айырадыла:
* механикада 1 ватт 1 джоульгъа 1 секундну ичинде этилген ишни къарыууна тенгди.
* джылыу агъымны къарыууну 1 ватты механика къарыуну 1 ваттына тенгди.
* актив электрика къарыуну 1 ватты механика къарыуну 1 ваттына тенгди, эмда хамадалыкъ электрика токну 1 вольт къатдырылыуда 1 амперлик кючюдю деб ангылатылады.

Бу бирим шотланд-ирланд къураучу-механик, тылпыу мешинаны къурагъан, Джеймс Уаттны (Ваттны) аты бла аталгъанды.

Башха биримле бла быллай илишкиледиле:

: Вт = Дж / с = кг•м²/с3

Къарыуну ёлчелеуню башха биримлерине кёчюрюу:

: 1&nbsp;Вт = 107&nbsp;эрг/с ≈ 0,102&nbsp;кгк•м/с ≈ 1,36×10−3 а.&nbsp;к.
Валюта

**Валю́та**:

* Къралны Ачха системасы, эмда ол системаны ачха биреулюгю.
* Тышкърал ачха

**Тышкърал валюта** 

а) *къолдагъы,* ол деген, тыш кърада тёлеуню закон мадары болгъан, джюрюудеги ачха белгиле. Дагъыда джюрюуден алыннган, неда алына тургъан ачха белгиле (банкнотла, темир ачхала, казначей билетле).

б) *къолда болмагъан*, ол деген. тыш къралланы ачха биреулюклеринде белгиленнген, хыйсаблада ачха.

Тёлеуню закон мадары**'' — къралны закону бла, бу къралны территорясында, борчну тёлерге джарагъан ачха белгиледиле.

Тышкърал ачхаггъа эи баш излем салынады: кертилик эмда тёлеу къарыу.

== Валюталаны классификациясы ==

Илмуда валютагъа кёб тюрлю классификация джюрюйдю:
Эмитент къралгъа кёре:
* миллет
* тышкърал
* орталыкъ (сёз ючюн, алгъын болгъан [[ЭК|ЭКЮ]], бусагъатда — [[евро]])

Башха валютагъа ауушдруу мадарына кёре:
* [[Эркин конвертация болгъан валюта|эркин конвертация болгъан]]
* джарты конвертация болгъан
* конвертация болмагъан

Курсларына кёре:
* кючлю/ къаты (кесини номиналына, эмда башха валюталаны курсларына чыдамлы)
* къарыусуз / джумушакъ

Джюрюуюню болджалына кёре:
* болджалсыз
* кёзюулю 

Хайырланыууна кёре:
* резерв валюта — ара банкла халкъла арасы сатыу-алыу ючюн, джыйгъан тышкърал валюта
* алчы дуния валютала - тышкърал хыйсаблашмалада хайырланнган, толу конвертация болгъан, джети баш валюта. ( [[АБШ-ны доллары]], [[евро|Евро]], [[швейцар франк|Швейцар франк]], [[Фунтланы Стерлинги]], [[япон иена|Япон иена]], [[канада доллар|Канада доллар]], [[Австралий доллар]] )

Туруууна кёре **керти** (кертиликде ачах ышанланы джюрютген) эмда **виртуал** (ЭКЮ кибик, хыйсаблашмалада хайырланнган).

== [[Валюталаны конвертация болуулары]] ==

''Валюталаны конвертация болууларыны юристлик ышанлары:''
* Сауда [[Валюта курс|валюта курсну]] , валюта [[биржа]]ны , излеу бла теджеуню керти кёргюзтген курсну болуу
* Валюта бла операцияланы чеклендирилмемеси
* Резидентни эмда резидент болмагъанны валюта бла эркин операцияла этерге хакъы.

== Валюта система ==

**Валюта система''' 

а) валюта илишкилени системасы

б) валюта илишкилерини къуралыууну кърал-хакъ формасы

Территория ышаны бла миллет, регион эмда дуния валютала бардыла.
Британия

**Британия**:

**География атла**:
* Британия — алгъа, бютеу Британ айрымканланы тарих атларыды (); артда уа аладан къуру бирини атыды — Уллу Британияны (). Ол ат бриттледен чыкъгъанды — бу джуртну баш халкъы болгъандыла бизни эраны V ёмюрюне дери, алай а валлий литературада, **Pryden** сёз алгъа пиктлени кеси атлары болгъанды эмда андан сора буруннгу Британияны бютеу халкъына джайылгъанды деген билиуле бардыла.
* Британия () — Рим империяны провинцисы болгъанды, бусагъатдагъы Ингилиз бла Уэльсни территорияларына джууукъ келишгенди.
* Британия — Уллу Британия къралны неда Британ империяны сёлешген неда мийик стилде атыды.
* Британия — Бразилияда муниципалитетди.

**Символла**:
* Британия (аллегория) — Уллу Британияны персонификация символуду. Кёбюсюне, коринф такъыя, герб къалкъан эмда Пасейдонну юч тишли сюнгюсю бла джаш тиширыу халда суратланады (олтуруб тургъан неда толкъунлада эки тенгиз атда джюзюб бара). Британияны суратын кёб кере монеталагъада салгъандыла. Бусагъатда Британияны сураты 50 пенс монетаны реверсинде барды.

**Атла**:
* Британия (яхта) — короллукъ яхта, дунияда эм айтхылыкъ кемеледен бириди.

## Дагъыда къарагъаз

* Британ айрымканла (терминология)
* Уллу Британия (магъаналары)

## Белгиле
Википедия

**Википе́дия** () — эркин (ачыкъ) кёб тилли универсал энциклопедияды, коммерциялыкъсыз организация «Викимедиа фонд» тутады. Аты «вики» (сайтла къураргъа технология) бла «энциклопедия» сёзледен къуралгъанды. Википедияны 13 миллиондан кёб статьясы саулай дуниядан волонтёрла бла джазылгъандыла, аланы барысын да ким сюйсе да, Википедия сайтха кирирге мадары болгъан, тюзетирге боллукъду. Википедиягъа къошулгъанлагъа ''википедиячыла" дейдиле.

Википедия — онлайн-энциклопедияды.

2001 джылны январында Джимми Уэйлс бла Ларри Сэнгер ачхан, Википедия бусагъатда Инернетде эм уллу эмда эм белгили справочникди. Информацияны эмда темаланы кёблюгю бла адам улуну бютёу ,адцьп9шйд ыоаш упмошвцд ущвь рот ащотек рлйэв мшйх ийа ацд пцххеоущвзу, саналады. Википедияны эм баш иги джанларындан бири — хар кимге да ана тилинде информацияны берелгениди.

Энциклопедия функцияланы толтургъандан сора да, Википедия арт джангылыкъла чыкъгъан джерча КИА-ны баш эслери бёлюннген объектледен бири болгъанды. Ол хаман джангыртылыныб тургъаны себеблиди. 

«Time» журнал, бютёу дунияда миллионла бла адамланы он-лайн бирге ишлеулерин махтаб, «Сени» 2006 джылны адамына таныгъанын да, айтылгъан веб-сервиследен Википедия биринчи болгъанды, аны ызындан YouTube эм MySpace баргъандыла.

## Белгиле
Вольт

**Вольт** (белгилеую: **В**, **V**) — электрика къатыуну ЁС системада ёлчемни биримиди.

Вольт, 1 ватт къарыуда электрика сынджырда 1 ампер кючю болгъан хамандалыкъ токну берген электрика къатыугъа тенгди.
Биримге итальян физик эмда физиолог Алессандро Вольтну аты берлигенди.
Гардош

**Гардош** () — кёб джыллыкъ Паслёнланы (*Solanum*) юйдегисинден битимди. Ашаргъа ёсдюредиле. Гардошну дунияны адам санындан 75% джашагъан, 130 къралда битдиредиле. Эм аслам гардошну Россияда, Къытайда, Польшада, АБШ-де, Индияда битдиредиле. Чий гардошну ичи 79% суудан, 18% углеводладан, 2% акъдан, 0,9% кюлден къуралады.

Гардошну ёсюм мийиклиги 0,5-1,5 метрге джетеди. Гардошну джурту Америкады: Перу бла Боливия. 2500 джылны мындан алгъа битдириб башлагъандыла бу бурчакъны анда. Европа Испанияны юсю бла таныгъанды гардошну. Кёб заман турмай, бу бурчакъ бек уллу сый алды. Сёз ючюн, Ирландияда гардош эм баш ашарыкъ болду.

## Белгиле
Герб

**Герб** (пол. *herb*, нем. *Erbe *— *осуйлукъ*) — иесини (къралны, шахарны, тукъумну, адамны д.а.к.) халын кёргюзтген эмблемады, айырыу белгилиди.
Герблени тинтиу бла геральдика кюрешеди.

Асламысы бла гербле бу элементледен къураладыла: къалкъан, бёрк, намёт (бёркден чыкъгъан джасамала), корона, бёркбашы, къалкъан тутуучула (адамланы, аллегория фигураланы неда «геральдика джаныуарланы» суратлары), мантия эмда девиз.

Бусагъатдагъы шекиллерине джууукъ гербле, кюнчыгъыгъыш Европада орта ёмюрледе чыкъгъандыла.
Германия

**Федератив Республика Германия** (**Германия**, неда **ФРГ**;  неда *Bundesrepublik Deutschland*) — Ара Европада орналгъан къралды. Австрия, Дания, Польша, Чехия, Швейцария, Франция, Люксембург, Бельгия эмда Нидерландла бла чеклери барды. Къралгъа ат герман тайпаны аты бла аталгъанды.

## Тарихи

Германияны къурау 962 джыл болгъанды: Оттон I Сыйлы Римни Империяны император болгъанды. Сыйлы Римни Империя бир болмагъанды: джюз патчахлык (королевство) къуралгъанда болгъанла. 

Алай 1802 джилге кери боллукту, да анда Наполеон I къурутуб атханды Австрияны, Сыйлы Римни Империя чачыллыкъты.

Европаны къралла Наполеонну хорларгъанла, Немчаланы Конфедерация болгъанды. 1866 джилде Австрия-пруссия-италия къазауат болгъанды, Пруссия Австрияны хорларгъанды, да артда Франция-пруссия къазауатны Франция ачарыкъты. Пруссия хорларыкъты да Версалда Германияны ииперияны этерикле.

1914 джылда Биринчи дуния къазауат болгъанды, Германия аны къабдырыкъты да Германия империя чачыллыкъты. Веймар республика боллукъту.
1933 джылда Гитлер Германияда фюрер болгъанды да 1939 джылда Экинчи дуния къазауат боллукъту, Германия къабдырыкъты.
Германияны юлеширгеликле. Германия демократия республика бла Федератив республика Германия болгъандыла. 

1989 джылде Германия бир боллукъла.

## Политика системасы

## Административ бёлюмлери

## Географиясы

## Экономика бла политикасы

## Халкъы

## Культурасы

## Дини
Гималайла

**Гималайла** (санскр. हिमालय, «къарланы джери», хин. हिमालय, непал. हिमालय, къыт. 喜馬拉雅山脈) — эм мийик тау система Джерде. Гималайла Тибет таула (шималад) бла Инд-Ганг (къыбылада) тюзню орталарында орналыбды. Гималайла къаты белгиленнген климат эм табийгъат ырджыдыла Орта Азияны тау къум тюзлери бла Къыбыла Азияны тропик ландшафтыны орталарында.

Гималайла Индияны, Непалны, Къытайны (Тибетни), Пакистанны, Бутанны территорияларында джайылыбды. 

Гималай системаны узунлугъу 2400 км-ден кёб, кенглиги 350 км-ден. Орта мийиклиги къаяланы — 6000 м, максимал мийиклик 8848 м — Джомолунгма (Эверест). 10 тау баш барды мийиклиги 8000 м-ден кёб болгъан.

Имаул — буруннгу грекле бла римлиледе аты. Хималайя (санскрит тилде — «къарны джери») — Инд сууну ёзенинде джашагъанла минг джылла мындан алгъа берген атды.
Галисия (Испания)

**Гали́сия** (, ) — Испанияны шимал-кюнбатышында автоном областды. Ара шахары — Сантьяго-де-Компостелады, эм уллу шахары — Вигоду.

## Географиясы

## Тарихи

## Халкъы

## Политикасы

## Административ джарашдырылгъаны

## Экономикасы

## Культурасы

## Джибериуле

* Xunta de Galicia
* Instituto Galego de Estatística
* English language guide to Galicia
* Dirección General de Turismo de Galicia
* Guía Turística de Galicia
* Чагъыр этиучю Галисия
Гимн

**Гимн** (грек. ὕμνος) — кимни болсада, нени болсада кёлтюртюб джырланнган махтау джырды.

## Дагъыда къарагъыз
* Кърал гимн
## Джибериуле
* Украинаны футбол клубларыны гимнлери
* Н. Ж. М. Д.: Музыка раздел&nbsp;— СССР бары республикаларыны гимнлери Real Audio форматда 
* Къралланы гимнлери АБШ-ны тенгиз флотуну оркестри ойнагъан mp3
* Корпоратив гимн
Граждан къазауат

**Граждан къазауат** — бир къралны ичинде къуралгъан къауумланы арасында къазауатды, неда, бир къралны къурагъан эки миллетни арасында къазауат. Бу къазауатны нюзюрю кёбюсюне къралда саулай, неда белгили бир бёлгесинде властны къолгъа тюшюрюу, регионну азат болууу, неда правительствону политикасын тюрлендириудю.. 

Граждан къазауатны баш ышаны къазауатны бютеу къралгъа джайылыууду.

## Буруннгу дунияда граждан къазауатла

* Буруннгу Римде граждан къазауатла
** (90—88 б.э.д.) Союзлукъ къазауат (91 -88 б.э.д.)
** Сулланы Римге джюрюшю (88 б.э.д.)
** Гай Мария бла Луций Корнелий Циннаны Римге джюрюшю (87 б.э.д.)
** Сулланы экинчи граждан къазауаты (83—82 б.э.д.)
** Марк Эмилий Лепидни аякъланыуу (78—77 б. э. д.)
** Катилинаны къозгъалыуну эзиу (63 б. э. д.)
** Гай Юлий Цезарь бла Гней Помпейни арасында граждан къазауат (49—45 б. э. д.)
** б. э. д. 40-30 джылларыны граждан къазауатлары
** 32 дж. б. э. д. — Рим республиканы ахыр къазауаты (къарагъыз: Акциумда сермешиу)
** Тёрт императорну джылы
** 193—197 джылланы граждан къазауаты (Рим империяда Антонинлени династиясындан ахыр император Коммодну ёлтюрюую бла башланнганды).

## Орта ёмюрледе граждан къазауатла
* Къызыл эм Акъ гюлню къазауаты (1455—1487) — Ингилизде граждан къазауат.
## Джангы заманда граждан къазауатла
* Ингилизде граждан къазауат (1642—1651)
* Шотландияда граждан къазауат (1644—1646)
* АБШ-да граждан къазауат (1861—1865)
## XX—XXI ёмюрлерини граждан къазауатлары
* Финляндияда граждан къазауат (1918)
* Россияда граждан къазауат (1917—1923)
* Парагвайда граждан къазауат (1922-1923)
* Къытайда граждан къазауат (1924—1928)
* Австрияда граждан къазауат (1934)
* Испанияда граждан къазауат (1936—1939)
* Грецияда граждан къазауат (1946—1949) — Экинчи дуния къазауатдан сора Европада эм уллу уруш.
* Парагвайда граждан къазауат (1947-1948)
* Анголада граждан къазауат (1974—2002)
* Ливанда граждан къазауат (1975—1990)
* Афганистанда граждан къазауат (1978—бусагъатха дери)
* Сальвадорда граждан къазауат (1980—1992)
* Таджикистанда граждан къазауат (1992—1997)
* Боснияда граждан къазауат (1992—1995)
* Непалда граждан къазауат (1996)
* Бирмада граждан къазауат (1996)
* Никарагуада граждан къазауат (1979-1990)

## Белгиле
Грамм

**Грамм** (белгилениую: **гр**, **gr**)&nbsp;— бир затны ауурлугъун ёлчелеген ёлчем биримледен бириди. 1 гр = 0,001 килограмм болады.
Гюрджю

**Гюрджю** (, *Сакартвело*) — Къыбыла Кавказда, Къара тенгизни джагъасында орналгъан къралды.

Ара шахары — Тбилиси.

## Географиясы

## Халкъы

*Гюрджюлюле

## Тарихи

## Политикасы

## Административ бёлюннгени

## Экономикасы
Дания

**Дания Корольлукъ** () — Шимал Европада Балтика эм Шимал тенгизлени джагъаларында орналгъан кърал. Германиядан шымалда Ютландия джарымайрымканда эмда талай айрымканлада орналыбды, баш айрымканла — Зеландия эм Фюн. Данла деген герман тайпаны этнонимиден берилгенди ат къралгъа. 

Ара шахары - Копенгаген. 

## Географиясы
## Халкъы
## Тарихи
## Политикасы
## Административ бёлюннгени
## Экономикасы

## Белгиле
Джамагъат

**Джамагъат** () — тарих айныуларыны белгили бир кёзюуюнде бирлешген адамланы къауумуду. Джамагъат адамланы социал-маданият, санагъат ышанла блада бирлешдиреди. Джамагъат деб адамланы тюрлю-тюрлю ышанланы тамалында бирлешген къуралышлагъада айтыргъа боллукъду — «Студент илму джамагъат», «Киштик сюйгенлени джамагъаты» д. а. к.
Джангы Испания

**Джангы Испания вице-королевство** () — Шимал Америкада 1535—1821 джыллада болгъан испан колонияды. Аны къурамына бусагъатдагъы Мексиканы, АБШ-ны къыбыла-кюнбатыш штатларыны (эмда Флориданы), Гватемаланы, Белизни, Никарагуаны, Сальвадорну, Коста-Риканы эмда Кубаны территориясы киргенди. Андан сора да Джангы Испаниягъа Филиппинле бла Шош океандагъы эмда Кариб тенгиздеги айрымканла бойсунуб тургъандыла. Ара шахары Мехико болгъанды. 1821 джылда Мексиканы бойсунмаулугъу ючюн къазауатда хорланнганыны эсебинде Испания Шимал Америкадагъы джерлерин тас этгенди эмда аланы орнунда талай джангы кърал къуралгъанды. Куба бла Филиппинлеге туура Испаниядан башчылыкъ этилгенди, 1898 джылда уа, АБШ бла къазауатны эсебинде метрополия аланы да тас этгенди.
Джарымайрымкан

**Джарымайрымкан** — бир къыйыры бла континентге неда уллу айрымканнга байланнган, къалгъан джанланырндан тенгиз бла, неда кёл бла къуршаланнган джер бёлекди. Гитче джарымайрымканнга мысда дейдиле. Геология джаны бла джарымайрымкан, асламысы бла континентден башхасы болмайды.
Айрымканча болмай джарымайрымканны джер ёлчеми толу белгили болалмайды.

## Эм уллу джарымайрымканла
Джашау

**Джашау** — кёб магъаналы термин, тюрлю-тюрлю контекстледе хайырландырылгъын, ала:

* джашау биологиялы — организмни туруу, тууу бла ёлюмню арасында. Джашауу болгъан затладан эм биринчи, эм бош зат — клеткады.
* адамны джашауу, биологиялы джашауну бир тюрлюсю. (*джашауну магъанасы*)
* джашау — адамны таб турууу. (*джашауну сакълау*)
* джашау — метафора, сау организмлени свойствалары джашамагъан затлагъа джазылса. (*ёлюмден сора джашау, миллетни джашауу*)
Греция

**Греция** (, *Elláda*), официал аты **Грек Республика** (, Ellīnikī́ Dīmokratía) — Европаны къыбыласында, Балкан джарымайрымканда орналгъан къралды. Шималда, Албания, Македония Республика эмда Болгария бла чеклери барды, шимал-кюнчыгъышда уа — Тюрк бла. Кюнчыгъышда, Эгей тенгиз бла джууулады, кюнбатышда — Иония тенгиз бла, къыбылада — Джерле арасы тенгиз бла. Грек миллетни аты бла аталгъанды кърал да. Джагъа ызыны узунлугъу бла (14 880 км) Греция онунчу орунну алады. Грецияны 1 400 чакълы бир айрымканы барды, 227 айрымканда адам джашайды, аланы ичинде: Крит, Додеканесле, Кикладла эмда Иония айрымканла. Къралны территориясыны 80 %, таулу джерледиле; эм мийик тау — Олимпди (2917 м).

Бусагъатдагъы Грецияны тамыры, кюнбатыш цивилизацияны бешигине саналгъан Буруннгу Грецияны цивилизациясынды. Греция, демократияны, кюнбатыш философияны, Олимпиада оюнланы, кюнбатыш литература бла историографияны, политологияны, уллу илму эмда математика принциплени, кюнбатыш драманы (трагедия бла комедияны) туугъан джериди. Бу осуйлукъну бир талайы (17 объект), ЮНЕСКО-ну бютеудуния осуйлукъну тизмесине киреди. Бусагъатдагъы грек къраллыкъ 1830 джыл, Осман империяны бийлигине къаршчы хорламлы аякъланыудан сора къуралгъанды.

Алчы, уллу хайырлы экономикасы болгъан айныгъан къралды. Адам потенциалны ёсюуюню индекси бек уллуду (2010 джылда 22 орунда), джашауну агъачыны рейтинги тюрленмегенлей мийикди. Греция, 1981 джылдан бери Европа бирликни члениди, 2001 джылдан — еврозонаны, 1952 джылдан — НАТО-ну, 2005 джылдан — Европа космос агентствону. Ол дагъыда, Бирлешген Миллетлени Организациясын, Экономика ишбирлик бла айныуну организациясын эмда Къара тенгиз экономика ишбирликни организациясын къурагъанладан бириди.

Афинле, къралны ара шахарыды эмда эм уллу шахарыды, башха уллу шахарла: Салоникле, Патрла, Ираклион, Лариса, Волос эмда Янина.

## Джибериуле

* A list of Greek Embassies Worldwide 
* Наша Греция — Греция сегодня — статьи и фотографии 
* Греция от Greek.ru: Отдых и жизнь в Греции 
* Грецияны картасы 
* Сообщество любителей Греции 
* Греция сегодня — Актуальная информация о Греции, интерактивная карта 

## Белгиле
Джер

**Джер** (символ: ) — Кюн системаны Кюнден ючюнчю планетасыды.

## Джерни тарихи

Джер да къалгъан планеталары да Кюн системаны 4,54 млрд джыл алгъа букъу бла газдан болгъанды, Кюн къуралгъандан къалгъан протопланетар дискден къуралгъандыла. Алгъа Джерни юсю эриген масса болгъанды. Атмосферада суу джыйылыб башлагъанында, планетаны юсю да суууб, къаты болуб башлагъанды.

## Чорху эмда бурулууу

Джерге 23 сагъат бла 56 минут эмда 4.091 такъыйкъа (джуздуз сутка) керекди, бир кере кесини тёгерегине бурулурча. Планета кюнчыгъышдан кюнбатышха тёгерек бурулуууну терклиги 15 градус сагъатха болады (неда 1 градус 4 минутха, неда 15' минутха). Ол Кюн бла Айны кёрюннген диаметрлери хар эки минут чакълы бир болады (кёрюннген уллулукълары Кюн бла Айны бирчаракъдыла).

Джерни бурулууу хаманда бирчалай турмайды. Уллу заманда - акъырыныракъ бола барады. Хар джюз джылда Джер 0s,0014 секундха акъырын бурулады аллындагъы джюз джылдан.

Джер Кюнню тёгерегидне эллипс орбита бла 150 млн километрге джууукъ узакълыкъда, 29,765 км/сек терклик бла джюрюйдю. Джер Кюнню тёгерегине 365,2564 суткагъа (бир джыл) айланыб чыгъады. 

Кюн да саулай Кюн система да Къой Джол () галактикада 220 км/c терклик бла тёгерек орбитада буруладыла.

## Белгиле
Джоуль

**Джо́уль** (ингилизча: *Joule*; белгиленнгени: **Дж**, **J**) — иш бла энергияны ЁС-де ёлчем биримиди. Джоуль, ньютоннга тенг кючню салыныу нохтасыны, бир метр аралыкъгъа кёчюрген ишге тенгди. Электричествода 1 ампер электрика токну 1 секундну ичинде, 1 Ом къаршчыланыуну юсю бла ётюуде ишге тенгди.

Джоуль биринчи кере, Джеймс Джоулну ёлген джылында бардырылгъан (1889) Электриклени экинчи халкъла арасы конгрессинде джюрютюлюб башланнганды.

Электрика биримле бла эталонланы юсюнден халкъла арасы конференция (Лондон, 1908) «халкъла арасы» электрика биримлени, аны ичиндеда «халкъла арасы Джоульну» бегитгенди. 1948 джылны 1-чи янаврындан башлаб абсолют электрика биримлеге къайтыудан сора: *1 халкъла арасы Джоуль* = 1,00020 *абсолют Джоулгъа* марда бегитилгенди.

## Башха бирим системалада

: 1 Дж = кг·м²/с² = Н·м = Вт·с.

: 1 Дж ≈ 6,2415 эВ.

: 1 000 000 Дж ≈ 0,277(7) кВт·сгъ.

: 1 кВт·сгъ = 3 600 000 Дж ≈ 859 845 калория.

: 1 кВт·с = 1 000 Дж.

: 1 Дж ≈ 0,238846 калория.

: 1 калория = 4,1868 Дж.

: 1 термохимиялыкъ калория = 4,1840 Дж.

## Къат эмда юлюш биримле

Онлукъ къат эмда юлюш биримлени ЁС-ни стандарт индекслерини болушлугъу бла къурайдыла.

## Дагъыда къарагъыз

* Калория
* Ватт
* Эрг
* Электрон-вольт

## Белгиле
Джыр

**Джыр** — вокал музыканы эм тынч эмда эм бек джайылгъан формасыды, поэзия текст бла къыйын болмагъан макъамны бирлешдиреди. Кенг ангыламда джыр деб сёз бла макъамны бир заманда бардырылгъан, джарларгъа болгъан затха айтылады; тар магъанасында — бютеу халкълада да болгъан эмда музыка-сёз къурулушуну тынчлыгъы белгиленнген назмучулукъ лирика жанрды. Джырла бири-бирлеринден жанр бла, шекили (формасы) бла эмда башха ышанлыры бла айрыладыла. Джыр бир джырчы бла неда талай джырчы бла (дуэт, трио, хор кибик) джырланыргъа болады. Джырны музыка бла неда музыка джёнгерликсиз джырлайдыла (a cappella).

Джырны макъамы текстни ахыр ангылатыуу, сыфатлауу болады. Макъам бла текст структуралары бла бир-бирлерине ушайдыла: ала тенг (музыкада уа бирча огъунакъ) къурулушладан — строфадан неда куплетден (эжиуден) къураладыла.

## Джырны тюрлюлери

* Автор неда бард джыр
* Гимнле
* Тарих джырла
* Кантри
* Халкъ джыр
* Эстрад джыр
* Рок
* Романс
* Ийнар
* Шансон
* Сабий джыр
* Белляу
* Кюу
Европа бирлик

**Европа Бирлик** — Маастрихт кесаматха къол салгъан, Европаны 27&nbsp;къралыны биригиуюдю. Европа Бирлик — уникал халкъла арасы къуралышды: ол халкъла арасы организацияны эм къралны белгилерине иеди, алай а аладан бири да тюйюлдю.

### Европа Бирликни къраллары
#  Австрия
#  Бельгия
#  Болгария
#  Венгрия
#  Германия
#  Греция
#  Дания
#  Ирландия
#  Испания
#  Италия
#  Кипр
#  Латвия
#  Литва
#  Люксембург
#  Мальта
#  Нидерландла
#  Польша
#  Португалия
#  Румыния
#  Словакия
#  Словения
#  Финляндия
#  Франция
#  Хорватия
#  Чехия
#  Швеция
#  Эстония

## Башха статьяла
* Европа Бирликни тиллери
Иена

**Ие́на** ([йена]; японча — 円) — Японияны ачха биримиди, АБШ-ны доллары бла евродан сора ючюнчю резерв валютады. Халкъла арасы коду: **JPY**. Латин символ — ¥, Японияда 円 иероглиф хайырланады.

Бусагъатда къолда быллай номиналлы темир ачха джюрюйдю:
* 1 иена
* 5 иена
* 10 иена
* 50 иена
* 100 иена
* 500 иена
эмда къагъыт ачха:
* 1000 иена
* 2000 иена
* 5000 иена
* 10 000 иена.

## Тарихи

Иена 1871 джыл Мейджи Реставрациясындан сора , Эдо кёзюуню къатыш ачха системасыны орнуна келгенди. Реставрациягъа дери алтын, кюмюш, джез эмда къагъыт ачха белгиле джюрюгендиле, аны юсюне ол ачханы ара правительствону тышында 244 бийликде чыгъаргъандыла. Юлюш бирим: *сэн* (яп. — 銭) = иенаны 1/100, *рин* (яп. — 厘) = иенаны 1/1000. Сэн бла рин 1954 джыл къоратылгъанды, алай а «сэн» ангылам бусагъатха дери финанс дуняда джюрюйдю. Джангы валютаны 1 иена = 1,5 г Алтын стандарты болгъанды, алай кечирек экономика болумгъа кёре Япония бу стандартны талай кере къоратыб джангыдан киргизгенди.

Кесини атын — «иена» — «ен» деген сёзден алгъанды (японча - «тёгерек»), иенагъа дери темир ачхаланы белгили бир формалары болмагъанды, бир бирле тёртгюл, башхалары зугул, бир-бирде уа ангыланмазча хар ачха бир башха форма. Иенаны бурунгу, «сыйлы» иероглиф сураты барды — 圓.

Дуния таныгъан валюта статус иена 1953 джылны 11-чи майында алгъанды, ол заманда Халкъла арасы валюта фонд 2,5 миллиграмм алтын паритетин бегитгенди. Андан сора АБШ-ны доллары эмда башха дуния валюталагъа кёре талай ревальвациядан сора иенаны «ауурлугъу» иги кесекге ёсгенди.

2000 джылда Окинавада баргъан 8-чи Экономика Саммитге эмда джангы мингджыллыкъгъа атаб Е серия джюрюуге чыкгъанды. Бу серияда 2000 иена номиналы банкнотала болгъандыла (Японияны тарихинде биринчи кере). Бу банкноталада биринчи болуб джакъ белгиге Еврионну илкери хайырланнганды.

2000 иена номиналгъа къошакъ болуб, 2004 джыл джангы 10&nbsp;000, 5000 эмда 1000 иена багъада (серия F) купюрала чыкъгъандыла, ала кечирек D серия банкноталаны ауушдургъандыла. E серияда сыналгъан, эм джангы джакълаучу технологияла хайыраныб башлагъандыла.

## Джибериуле

* '''Японияны Банкы'''
* Япон иенаны бусагъатдагъы курсу эмда курсуну тарихи
* Япон валютаны тарихи
Импичмент

**Импичмент** (ингил. *impeachment* — терслеу, лат. *impedivi* — «чырмадым, тыйдым» деген сёзден келеди) — мийик дараджалы кърал къуллукъчуну (къралны башчысына дери) къуллугъундан парламентни сюд этиуюню юсю бла тайдыргъан процедура.

## Тарихи

Аллай ангылам XIV ёмюрде Ингилизде король фаворитлеге къаршчылыкъ этиу мадар халда чыкъгъанды, ол заманда Джамагъатланы Палатасы кесине король министрлеге Лордланы Палатасыны сюдюне берир хакъ алгъанды, аннга дери ол хакъ къуру королнукъу болгъанды. Джамагъатла лордланы сюдлерине терслеу чыгъаргъан процедурагъа «импичмента» аталгъанды. Британияны тарихинде импичмент ахыр кере 1806 дж. хайырланнганды. Британ законладан ол ангылам АБШ-ни конституциясына кёчгенди, анда ол тёбен палата огъары палатагъа къараргъа къуллукъчулагъа (сюдюле, губернаторла эм башхала президентге дери) къаршчы тарслеулени бергенни магъаналагъанды. Огъары палата АБШ-де Ингилиздеча сюд инстанция халда болады, президентни уа кечерге хакъы болмайды. Алай бла, импичментни тамам магъанасы — къуллукъдан тайдыргъан процедураны биринчи этапы болады, алай а бусагъатда (ингилиз-саксон къраллада огъуна) импичмент деб — саулай тайдыргъан процессге атайдыла.
Ингилиз тил

**Ингилиз тил** (**ингил**. *[the] English [language]*) — ингилизлилени тиллериди (Ингилизни официал тилиди, де-факто саулай Уллу Британияны), американлыланы тиллери, экиден бир официал тил Ирландияда, Канадада, Мальтада, официал тил Австралияда, Джангы Зеландияда. Азия бла Африкада да талай къралда официал тил орнун тутады. Ингилиз тилде сёлешгенлеге, лингвистика илмуда *англофонла* делинеди; артыкъсызда бек бу термин Канадада джайылыбды (политика контекстде да).

Индия-Европа тил юйюрню герман тил группасына киреди. Ана тил орнуна джюрютгенле — 410 млн. адам чакълы бир бардыла, сёлешгенле — 1 млрд адам чакълы (2007). БМО-ну алты официал эмда джумуш тиллеринден бириди.

## Тарихи

## Джибериуле
* http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/ - Ингилиз тилни окъуб билир ючюн Оксфорд сёзлюк.
## Белгиле
Дунай (магъаналары)

**Дуна́й:**

* Дунай — Европаны эм уллу сууларындан бириди.
* Дунай — Приморский крайда шахар типли посёлокду.
* Дунай — Ленинград областны Всеволожский районунда темир джол станцияды эмда аны бла бир атлы  посёлокду. 
* Дунай айрымканла — Лена сууну дельтасыны шималында (Лаптевлени тенгизлеринде) уллу болмагъан айрымканла. 
* «Дунай» (305 проект) — Маджарда СССР-ге деб этилген суу (къобан) пассажир кемелени типиди.
* Дунай (радиолокация станция) — Россияны узакъ ПРО-ну табыучу станциясыды.
Интербеллум

**Интербеллум** (лат. *inter* — «арасы» эм *bellum* — «къазауат»), неда **Къазауатланы арасы кёзюу** — къазауатланы арасындагъа кёзюудю. Асламысы бла бу термин 1918 джылдан 1939 джылгъа дери (Биринчи дуния къазауат бла Экинчи дуния къазауатны арасы) кёзюуню юсюнден айтылады.

## Литература
Советская историческая энциклопедия / под ред. Е. М. Жукова. — М.: Советская энциклопедия, 1973—1982.

## Белгиле
* *Иэн Кершоу*. В ад и обратно. Европа в 1914—1949. про т. 1. 2015
Ирландия

**Ирландия, Ирландия Республика** (, ) — Кюнбатыш Европада Ирландия айрымканда орналгъан къралды. Майданы — 70,2 минг км². Къралны аты ирландча *Éire* сёзден келеди. Ара шахары — Дублинди, анда 1,4 млн. чакълы бир адам джашайды.

## Географиясы

## Халкъы

## Тарихи

## Политикасы

## Административ бёлюннгени

## Экономикасы
Исландия

**Исландия**, официал аты **Исландия Республика** (исл. *Lýðveldið Ísland*) — Атлантика океанны шимал кесегинде орналгъан (Уллу Британиядан шимал-кюнбатышда), айрымкан къралды. Шималда эмда шимал-кюнчыгъышда Шимал Бузлауукъ океан бла джуулады. Къралны территориясы Исландия айрыкамдан эм аны къатындагъы гитче айрыкамчыкъладан къуралады. Къралны аты «Бузлауукъ джурт» деген магъананы тутады.

Ара шахары — Рейкьявик.

## Географиясы

## Халкъы

## Тарихи

## Политикасы

## Административ бёлюннгени

## Экономикасы

## Белгиле
Испан тил

**Испан тил** неда **кастил тил** () — роман тилледен бириди, орта ёмюрледе Кастилия патчахлыкъда (королевствода) къуралгъан. 

Индоевропа тил юйюрге къошулады (роман группа, ибер-роман тюбгруппа). Джазмалыкъ — латин алфавитни юсю бла къуралгъанды.

358 миллион адамгъа туугъан тил болады. Экинчи тил орнуна билген адамла да саналсала, испан тилде 430-450 миллион адам сёлешедиле.

## Белгиле
Испания

**Шпан (Испания)** (исп. *España*, МФА: [esˈpaɲa]), официал аты **Шпан Короллукъ** (, , , , ) — Европаны шимал-кюнбатыш кесегинде орналгъан, Пиреней джарымайрыкамны кёбюсюн алыб тургъан кърал. Къралны аты финикий «и-шпаним» — «къойанланы джагъасы» деген сёзден келеди.

Ара шахары — Мадрид.

## Географиясы

## Халкъы

## Тарихи

## Политикасы

## Административ бёлюнюую

Шпан 17 автоном областха кирген 50 провинциягъа бёлюнеди. Дагъыда Африкада эки автоном шахар барды: Сеута эм Мелилья.

* Андалусия ()
* Арагон ()
* Астурия ()
* Балеар айрымканла (, )
* Баскланы джурту (, )
* Валенсия ()
* Галисия (, )
* Канар айрымканла ()
* Кантабрия ()
* Кастилия — Ла-Манча ()
* Кастилия эм Леон ()
* Каталония (, )
* Мадрид (автоном область орунда) ()
* Мурсия ()
* Наварра (, )
* Риоха ()
* Эстремадура ()

## Экономикасы

## Джибериуле
* Official tourism portal for Spain
* Weather forecast for Spain
## Белгиле
Италия

**Италия** (), толу официал аты **Итальян Республика** () — Европаны къыбыласында, Джерле арасы тенгизни джагъасында орналгъан къралды. Къралгъа ат *италикле* тайпаны аты бла берилгенди.

Ара шахары - Рим

## Халкъы

## Тарихи

## Политикасы

## Административ бёлюннгени

## Экономикасы
Иудейлик

**Иудейлик** — дунияны илму джаны бла ангылаугъа монотеист динледен иудейлик эм эскиди. 

Палестинада, бизни эрабызгъа дери I мингджыллыкъда къуралгъанды. Асламысында къуруда чууутлула тутадыла бу динни. Бир Аллахха (иврит тилде *Элоха*; **Яхве** башха атыды) ийнаныудан башха Яхве чууут халкъны айырыб, аны бла ёмюр бузулмаз келишим болдургъанды деб, иудейликни баш ниетиди. 

Сора чууутлула Яхве берген кёб къыйын джорукъла сакъларгъа керекдиле. Башха халкъла уа джаланда тынч *«Алты Нух (Ной) джорукълары»* сакъласала алагъа джарайды, джетеди. Бу джорукъладан бир Аллахха ийнаннган эм магъаналыды. 

Иудейлиле Мессияны келлигине ийнанадыла, иудей башчылыкъ битеу дунияда саллыкъды, Иерусалимдеги храмны джангыртырыкъды деб. Бюгюнлюкге дери бу храмдан джаланда Кюнбатхан къабыргъа сакъланнганды. Бу Къабыргъа битеу иудейлеге эм сыйлы джерди. Башха, белгилирек аты Джылау Къабыргъасыды.

Библияны биринчи бёлюмю — Эски Келишим (, ивритде *Танах*) — иудейлиле да сыйлыгъа санайдыла. Танахдан башха сыйлы китаб Талмудду. Талмуд Танахны ангылатады, ачыкълайды, кёб зат къошады анга. 

Аны бла бирге иудейликде Каббала деген мистик окъуу барды. «Зогар» бла «Сефер иецира» сыйлы китабларыдыла. Талмуддан ёнгелеген, Танахдан джаланда Моисей (Муса Файгъамбар) Бешкитаблыкъ (Тора) сыйлыгъа санагъан секта барды. Караимледиле ала. Кърымда джашай караимле сектадан кеси аллына халкъгъа айланнгандыла, энчи тил (тюрк тил), энчи адетлери бла. 

Кавказда Хазар къагъанатда иудейлик кърал дин болгъанды.


image:Star_of_David.svg|Даутну джулдузу
image:Menora.svg|Менора
Кавказ

**Кавказ** — Европа бла Азияны чегинде территорияды. Азау (Азов), Къара, Каспий тенгизлени орталарында орналыбды. Шимал Кавказ бла Къыбыла Кавказгъа (Тауарты) бёлюнеди. 

Шимал Кавказ кёбюсюне Россиягъа киреди.

Къыбыла Кавказда Абхазия (Хачыпсы), Азербайджан, Гюрджю, Къыбыла Тегей, Эрмен къралла орналыбдыла.

Эм мийик джери — Минги тауну тёппесиди (5642 м.) 

«Кавказ» ат биринчи кере бурунгугрек авторлада, Эсхил бла Геродотда (V ёмюр бизни эрагъа дери) тюбейди.
Каталония

**Катало́ния** (, , ) — Испанияны тарих региону эм автоном областыды (), Джерлеарасы тенгиз бла Пиреней тауланы орталарында Пиреней джарымайрымканны шимал-кюнчыгъышында орналыбды.

Майданы — 31,950 км². Областны ара шахары — Барселонады. Официал тилле: каталан тил, испан тил эмда аран тилди (Валь д’Аран ёзенде). Каталонияда 7&nbsp;210&nbsp;508 адам (2007) джашайды.

Андан сора да каталонлула Францияны къыбыла районларын Каталонияны тарих территориясына санайдыла, кесине да *Шимал Каталония* дейдиле — *Catalunya del Nord* (кат.), неда *Catalogne Nord* (фр.).

1979 джылдан бери Каталонияны, Испанияны Конституциялы монархия кърал системасына кирген, кесини энчи правительствосу (Женералитет) барды. Каталонияны кеси-кесине оноу этгенини тамаллары «Автономияны Статутунда» (*Estatut d'Autonomia de Catalunya*) белгиленибдиле. Барселонада резиденциясы болгъан правительство 1359 джылда къуралгъан Кортеслени (келечилик джыйылыула) преемнигине саналады. Парламент (135 депутатдан къуралгъан) бла Толтуруучу Советге юлешилинеди. Автоном областны президентин 4 джылгъа Парламент сайлайды. Бусагъатдагъы президент — Хосе Монтильяды.

## Аты

Каталония сёзню этимологиясы толу ачыкъланмагъанды алкъын. Бир версия — буруннгу гот эм алан тайпаланы атларындан чыгъарады (*Гот-Алания* неда Готланд), алай а кёб тинтиучю ол версиягъа разы тюйюлдюле. Дагъыда бир версия француз *Otger Cathalon* рыцарны атындан чыгъарады, ол арабла бла къазауат этиб ала кючлеген территорияны кесегин къайтаргъанды. Ючюнчю версия, Кастилия сёзча, «къала» (исп. *Castilla*) деген сёзден чыгъарады.

## Географиясы

## Тарихи

## Экономикасы

## Халкъы эм тилле

## Культурасы

## Интернет

## Джибериуле
* Парламенти
* Правительствосу
Келечилик демократия

**Келечилик [[демократия]]** — властны къайнагъы халкъ саналагъан, алай а къралны оноуун тюрлю-тюрлю халкъ сайлагъан келечилик органла этген политика режимди. Келечилик демократия бусагъатдагъы къраллада, халкъны политикагъа къатышыууну эм бек джайылгъан формасыды. Аны магъанасы ачыкъдан болмасада, гражданланы, ала сайлагъан келечилени юсю бла, къралгъа оноу этиудю.
Кельвин

**Ке́львин** (белгилениуу: **K**) — ЁС-де температураны ёлчелеу биримиди, 1848 джылда теджелгенди.

Бир кельвин сууну ючлю нохтасыны термодинамика температурасыны 1/273,16 тенгди. Шкаланы тамалы (0&nbsp;К) абсолют нолгъа келишеди. Цельсийни градусларына кёчюрсек: °С = K − 273,15 (сууну ючлю нохтасыны температурасы — 0,01 °С).

2005 джылда кельвинни ангыламы бир кесек тюрлендирилгенди. Термометриядан кенгеш комитет сууну ючлю нохтасыны температурасыны санагъан сагъатда, сууну изотоп ичлигине белгили бир излемле салгъанды.

ёлчелеуле бла аурлукъланы халкъла арасы комитети 2011 джылда кельвинни ангылатыуун тюрлендирир акъылдады, ангылауда къыйын болгъан сууну ючлю нохтасыны орнуна тамалгъа секунд бла Больцманны хамандалыгъы алынныкъды.

Бирим ингилиз физик Уильям Томсонну аты бла аталгъанды, аннга Айрширден Ларгсчы лорд Кельвин титул берилгенди, бу ат а уа Глазгодагъы университетни джерини юсю бла саркъгъан Кельвин суудан алыннганды (River Kelvin).

1968 джылгъа дери кельвин официал халда *Кельвинни градусу* атны джюрютгенди.

## Къат эмда юлюш биримле

Къат эмда юлюш биримлени ЁС-ни стандарт индекслерини болушлугъу бла къурайдыла.

## Белгиле



## Джибериуле

* Кельвинни башха биримлеге онлайн конвертору
Керти Исаны Клисасы

«**Керти Исаны Клисасы**» — Къытайда 1917 джылда Пекинде къуралгъан бойсунмагъан клисады. Аннга бюгюнлюкде беш континентде 2,5 млн адамгъа джууукъ къатышадыла. Клисаны мураты — Исаны Экинчи Келимине дери бютеу миллетлени Инджилге юретген.
## Он баш принциплери:
### Шыйых Рух
"Receiving the promised Holy Spirit, evidenced by speaking in tongues, is the guarantee of our inheritance of the Kingdom of Heaven".

### Къач этилиниу
"Water baptism is the sacrament for the remission of sins and for regeneration. The baptism takes place in natural living water, such as the river, sea, or lake. The Baptist, whom already had received baptism of water and the Holy Spirit, conducts the baptism in the name of the Lord Jesus Christ. And the person receiving the baptism should be completely immersed in water with head bowed and face downward".

### Айакъ джуууу
"The sacrament of washing of feet enables one to have a part with the Lord Jesus. It also serves as a constant reminder that one should have love, holiness, humility, forgiveness and service. Every person who has received water baptism should have their feet washed in the name of Jesus Christ. Mutual feet washing may be practiced whenever is appropriate".

### Сыйлы къошулмакълыкъ
"The Holy Communion is the sacrament to commemorate the death of the Lord Jesus Christ. It enables us to partake of the flesh and blood of our Lord and to be in communion with Him so that we can have eternal life and be raised on the Last Day. This sacrament may be held as often as possible possible. Only one unleavened bread and grape juice is used". 

### Шабат кюн
"The Sabbath day, the seventh day of the week (Saturday), is a Holy Day, blessed and sanctified by God. It is observed under the Lord's grace for the commemoration of God's creation and salvation and with the hope of eternal rest in the life to come".
  
### Иса Христос
"Jesus Christ, the Word who became flesh, died on the cross for the redemption of sinners, resurrected on the third day and ascended to heaven. He is the only Saviour of mankind, the Creator of the heavens and earth, and the only True God".

### Библия
"The Holy Bible, consisting of the Old and New Testaments, is inspired by God, the only scriptural truth, and the standard for Christian living".

### Къутхарылыу
"Salvation is given by the grace of God through faith. Believers must rely on the Holy Spirit to pursue holiness, to honour God, and to love humanity". 

### Клиса
"The church, established by our Lord Jesus Christ, through the Holy Spirit during the time of the 'latter rain', is the restored true church of the Apostolic time".

### Ахыр демеклик
"The Second Coming of Jesus will take place on the Last Day when He descends from heaven to judge the world: the righteous will receive eternal life, while the wicked will be eternally condemned".
Килиманджаро

**Килиманджаро** (1902-ден 1918 дери Кайзер Вильгельм Шпитце атны джюрютгенди) — тенгиз дараджадан 5.895 метр мийикликде Африканы массив тауу. Танзанияны шимал-кюнчыгъышында болгъан Килиманджаро, **Кибо** джитиси бла Африканы эм мийик таууду. 1987 джыл ЮНЕСКО джанындан дуния осуйлукъ баям этилгенди.
Килограмм

**Килогра́мм** (белгилениую: **кг**, **kg**)&nbsp;— массаны ёлчелеу биримиди, ЁС-де эм баш биримледен бириди.

Килограмм, Парижни къатындагъы Севр шахарда орналгъан Ауурлукъла бла ёлчелеулени халкъла арасы бюросунда сакъланнган *килограммны халкъла арасы [[Эталон|эталонуну]]* массасыды, эмда мийиклиги бла диаметри 39.17 мм платина-иридий къатыш металлды (90 % платина, 10 % иридий). Аллында килограммны- бир кубик дециметр (литр) кирсиз сууну 4 °C температура бла стандарт атмосфера басымда массасы ангыламы болгъанды.

## Къат эмда юлюш биримле
Тарих чурумла бла «килограмм» аллынданды онлукъ «кило» индексни джюрютеди, ол себебден къат эмда юлюш биримле кесида ЁС-де юлюш бирим болгъан «грамм» ёлчелеу бирмге (1 г = 10−3 кг) ЁС-ни стандарт индекслерини къошуб къурайдыла.

Мегаграммны (1000 кг) орнуна «тонна» биримни хайырланадыла.

Атом бомбаланы къарыуларын белгилеген заманда гигаграммны орнуна килотонна, тераграммны орнуна мегатонна хайырланады.
Капитализм

**Капитализм**, энчи мюлкню чыгъарыу амаллары ауурлукъ этген бёлюмге ие болгъан эмда ишлетген; инвестицияны, юлешюуню, хайырны, чыгъарыуну эмда товар бла къуллукъну багъаларын сауда экономика белгилеген социал эмда экономика системады. Бу системада биреуленми болсун неда къауумла саудюгерликде эркиндиле эмда хакълары тенгди.
Кинематограф

**Кинемато́граф** (,  — «къымылдау» эмда  — «джазаргъа», «суратларгъа»; биргелей магъанасы — «къымылдауну джазыучу») — адам ишни бир бёлюмюдю, къымылдагъан суратла джаратхан бла байламлыды. Бир-бирде **синемато́граф** (, эскирген) неда **кинематогра́фия** деб да танылады. Кинематографны аты, Люмьер къарнашла ойлаб чыгъаргъан аны бла бир атлы аппаратдан алыннганды. Технологияны коммерциялы хайырланыб башланыуу бу аппарат бла байламлыды. Кинематограф, XIX ёмюрню ахырында ойлаб чыгъарылгъанды эмда XX ёмюрде бек популяр болгъанды.
Кипр

**Кипр Республика** (, ) — айрыкам къралды, турмушу Джерле арасы тенгизни кюнчыгъыш кесегиндеди. 

## Географиясы
## Халкъы

## Тарихи

## Политикасы
## Административ бёлюннгени

## Экономикасы

## Белгиле
Кипр (магъаналары)

**Кипр**:
* Кипр — уллулугъу бла ючюнчю айрымканды Джерле арасы тенгизде.
* Кипр — Кипр айрымканны территориясыны 60 %-ин эмда талай къатындагъы айрымканланы контролда тутхан, Кипр Республиканы къысха атыды.
* Кипр — Римни провинцияларыдан бири болгъанды.
* Кипр (сайланыу округ) — Европа парламентге сайланыулада сайланыу округду.
* Кипр (Лондонну району) — Лондонну районуду.
* Кипр (метро станция) — Лондон метрополитенни станциясы.
Комицияла

**Комицияла** (лат. *comitio*, лат. *comeo* — «джыйылама» деген сёзден) — Буруннгу Римде халкъ джыйылыу.

Юч тюрлю комиция болгъанды:

* **[[Куриат комицияла|Куриат комицияла]]** — патрицийлени курияла бла джыйылыулары. Патчахлыкъ эпохада (VIII—VI ёмюрле б.э.д.) къазауат бла мамырлыкъны, патчахны сайлауну оноун этгендилде. Патчахла бла, неда интеррексле (эки патчахны арасында башчыла) бла джыйылгъандыла. Рим республиканы кёзюуюнде, башха комицияла чыкъгъаны себебли, политика кючюн тас этгенди, джангыз формал халда империяны (баш властны) магистратлагъа берирге эркинлиги къалсада, кертиликде къуру тукъумланы арасында, дин бла байламлы сорууланы оноуун этерге эркинлиги болгъанды.
* **[[Центуриат комицияла|Центуриат комицияла]]** — центурияла бла джыйылыула, патрициленида, плебейленида бирге джыйгъанды. Мюлк ценз тамалда сайланнгандыла. Тарих адетге кёре, б. э. д. VI ёмюрню арасында Сервий Туллий бла къуралгъандыла. Алгъын  аскерчилени джыйылыуу болгъанды. Центуриат комицияла къазауат бла мамырлыкъны, баш магистрлени сайлаууну оноуун этгендиле, сюдю функцияланы тындыргъадыла. Баш магистрле бла Марс майданда джыйылгъадыла. Хар класс центурийлеге юлешиннгенди. Консулланы, преторланы, цензорланы сайлар ючюн джыйылгъанды. Андан сора къралгъа къаршчы аманлыкъланы юсюнден ишлеге къарагъадыла, джангы законланы мюкюл этгендиле.
* **[[Трибут комицияла|Трибут комицияла]]** — трибле атлы территориял округлада бютеу гражданланы джыйылыулары. Плебсни трибунланы сайлар ючюн бардырылгъан джыйылыудан къуралгъанды. Плебейлени патрийциле бла кюрешлеринден сора закончыгъарыу, кечирек сюдю властха ие болгъандыла. Консулла, преторла, диктаторла эмда халкъ трибунла Рум форумда неда Марс майданда джыйгъандыла. 35 трибден къуралгъанды, трибут джыйылыу консулла бла,неда преторла бла чакъырылса Тёбен Форумда бардырылгъанды джыйылыу. Трибут джыйылыу курул эдиллени, кветорланы, аскер трибунланы сайлагъанды, законланды къурагъанды, къабыл этгенди. Луций Корнелий Сулланы тохтаусуз ишлеген сюдлени къурыгъанчы, трибут комициялада сюдледа этилгендиле. Кечирек, Республиканы кёзюуюнде, законланы къабыл этер ючюн, эмда сайлаула бардырыр ючюн джыйылгъанды.

Бизни эрагъа дери I ёмюрде, рим  хакъны бютеу Италияны эркин халкъына джайылыуу бла комицияланы системасы кризисге киреди. Сулланы заманында сюдю функциялары чекленеди, Октаиан Августну заманында уа бу функция ахыры бла сыйырылады. 

## Дагъыда къара
* Сенат (Буруннгу Рим)
* Магистратура (Буруннгу Рим)
Континент

**Контине́нт** — дунияда эм уллу джер бёлюмдю.

## Терминология

Илму тарихде Джерни континентледен сорада дунияны бёлеклерине юлешедиле. Ол юлешиу география ачыуланы кёзюулеринде чыкъгъанды, тенгизчиле джангы джерле ачхандыла,ол заманда "дунияны бёлеги" дегендиле джангы ачылгъан джерлеге. Континетлеча болмай дунияны бёлеклери белгили география ышанладан сорада, тарих-культура тамалда айрылгъандыла, сёз ючюн Шимал Америка бла Къыбыла Америка бир Америка атлы дуния бёлек къурайдыла. Евразия контиент эсе уа эки дуния бёлекге — Азия бла Европагъа юлешинеди. Европа бла Азияны араларында чек Урал таула бла, андан арысы Эмба суу бла Каспий тенгизге дери барады, къыбылада- Гум бла Маныч суула бла, Дон суугъа дери, андан ары Къара тенгиз бла Джерле арасы тенгизни джагъалары бла барады, алай бу чекле толу бегиген чекле тюлдюле, дунияда бу чеклени юсюнден тюрлю-тюрлю оюмла бардыла.

Континентча болмай, дунияны бёлеги, континетнден джууукъда тургъан айрымканланыда къошадыла кеслерине. 

Европа илмуда *continent* деген сёз бла континентнида, дунияны бёлегинда белгилейдиле.

## Континентле

Бютеу континентлени джерлерини ёлчеми 148 647 000 км², неда Джерни 29 % (510 065 600 км²).

## Континентле
* Австралия
* Антарктида
* Африка
* Евразия
* Шимал Америка
* Къыбыла Америка

### Джокъ болгъан континентле
* Лавразия
* Гондвана

## Дунияны бёлеклери
* Австралия (+ Океания)
* Антарктида
* Африка
* Европа
* Азия
* Америка
Курув

**Курув** (**Куров**, пол. *Kurów*) — Польшада элди, Люблин воеводствону Курув гминасыны аралыгъыды. Курувка сууда орналыбды. 2800 чакълы бир адам джашайды (2006).

Биринчи эллениуле Курувну территориясында XII ёмюрден бери белгилидиле.

1442 джылны 6-чы янвapындан 1870 джылгъа дери эл шахар статусда болгъанды.

Курувда 1923 джыл Войцех Ярузельский туугъанды.

## Джибериуле
* Курувну юсюнден Вики
* Курувну гимни