open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рио-де-Жанейро

**Ри́о-де-Жане́йро** (порт. *Rio de Janeiro* МФА: [ˈʁi.u d(ʒi) ʒɐˈne(j)ɾu], кёчюрюуде «январь суу»), неда **Рио** — Бразилияны къыбыла кесегинде Атлантика океан бла джууулуб, Гуанабара богъазда орналгъан шахар. Адам саны бла Бразилияда Сан-Паулудан сора экинчи шахарды, Къыбыла Америкада тёртюнчю шахарды. Континентде уллу порт эмда экономика бла илму аралыкъды.

## Географиясы
Рио-де-Жанейро Бразилияны Атлантика океан джуугъан суу джагъасында, Къыбыла тропикни къатында орналгъанды. Шахар кёбюсю къыбылагъа къарайды. Аны арасы Гуанабара бухтаны кюнбатыш суу джагъасында тюз джерлеринде турады. Шахарны территориясыны асламысы  - Шимал зонада, шимал-кюнбатыш тюз джерле бла гитче таулада орналыбды. Къыбыла зона -  пляжла, башха шахардан айырылады суу джагъа таула бла. Бу таула къыбыла-кюнчыгъыш Брализилияда орналгъан Серра-ду-Мар тау системаны бутагъыдыла.

## Белгиле
Куба

**Ку́ба** (исп. *Cuba* [ˈkuβa]), официал аты — **Куба Республика** (исп. *República de Cuba* [reˈpuβlika ðe ˈkuβa]) — Латин Америкада, Кариб тенгизде Куба, Хувентуд эмда башха 1600 гитче айрымканлада орналгъан кърал. Кюнчыгъышда Атлантика океан бла, къыбылада Кариб тенгиз бла джуулады. Кубаны Шимал Америкадан кюнбатышда Юкатан ачыкъ богъаз, шималда Флорида ачыкъ богъаз айырыладыла.

Ара шахар - Гавана. Кърал ачха - песо. Официал тил - испан тил. 

Куба БМО-гъа(1945 джылдан), ККъА-гъа, ДСАО-гъа эмда башхалагъа киреди. 

## Белгиле
Сыйым

**Сыйым** — зат толтургъан кенгликни санлы белгилеуюдю. Затны сыйымы формалары эмда сызлы ёлчемлери бла белгиленеди. 

ЁС-де сыйымны бирими — куб метрды; андан чыгъарылгъан биримле къураладыла — куб сантиметр, куб дециметр (литр) э. а. к. Тюрлю-тюрлю къраллада суусун эмда къуюлгъан  затланы сыйымларын тюрлю-тюрлю биримле бла белгилейдиле — галлон, баррель э. б.

Формулалада сыйымны белгилер ючюн уллу латин хариф *V* хайырландырылады, ол  — «сыйым», «толтуруу» деген сёзню къысхартылыууду.

## Сыйымны  тергеб чыгъарыу
Практикада затны сыйымын Архимедни закону бла тергерге болады: затны суусуннга батдырыб, чыкъгъан суусунну сыйымы ёлчеленнген затны сыйымы болады.

### Математикада тергеб чыгъарыу

Бош формалы затланы сыйымлары ючюн энчи формулала бардыла. Сёз ючюн, къабыргъалы куб a сыйымы V = a^3 формула бла тергеленеди, тюзмюйюш параллелепипедни сыйымы уа — узунлугъун кенглиги бла мийиклигине керелеб чыгъарылады.

Къыйын формалы затны сыйымы, затны талай бош формалы затлагъа бёлюб, хар бирини сыйымын тергеб бир-бирине къошуу бла чыгъарылады. Интеграл тергеуде бютеу затны сыйымын къурагъан затланы бёлюмлери къыйырсыз гитче уллулукъла кибик саналадыла.

### Формулаланы джыйымы

### Тыкълыкъны юсю бла
Затны массасы (***m***) эмда орта тыкълыгъы (***ρ***) белгили болса, сыйымын бу формула бла тергейдиле: V=\frac{m}{\rho}.

## Суусунну сыйымыны бирими
* 1 литр = 1 куб дециметр = 1,76 пинта = 0,23 галлон

### Эскиден Къарачай бла Малкъарда джюрюген биримле
Буруннгуда Къарачай бла Малкъарда сыйымны ёлчелеу бегитилген система бла болмагъанды, алай а челек (10-12 литр чакълы бир), гыбыт (5 челек чакълы бир), джыккыр (10 челек чакълы бир) кибик ёлчелеу биримле болгъандыла.
### Ингилиз биримле
* 1 пинта = 0,568 литр
* 1 кварта (суусуннга) = 2 пинта = 1,136 литр
* 1 галлон = 8 пинта = 4,55 литр
* 1 галлон (амер.) = 3,785 литр
* 1 бушель = 8 галлон = 36,36872 литр
* 1 баррель = 163,65 литр
### Антик
* Котила = 0,275 литр

### Немец
* Шоппен

### Буруннгу чууут
* Эйфа = 24,883 литр
* Гин = 1/6 эйфа = 4,147 литр
* Омер = 1/10 эйфа = 2,4883 литр
* Кав = 1/3 гина = 1,382 литр

## Башха биримле

* 1 унция (ингил.) = 2,841 м³
* 1 унция (амер.) = 2,957 м³
* 1 куб дюйм = 1,63871 м³
* 1 куб фут = 2,83168 м³
* 1 куб ярд = 0,76455 м³
* 1 куб астрономиялыкъ бирим =3,348 км³
* 1 куб джарыкълыкъ джыл = 8,466 км³
* 1 куб парсек = 2,938 км³
* 1 куб килопарсек = 1 000 000 000 пк³ = 2,938 км³

## Белгиле

## Литература

* 

* 

## Джибериуле
*
Сурия

**Сурия** ( ), официал аты — **Сурия Араб Республика** () — Шамда эм уллу кърал. Урдун бла, Иракъ бла, Туркия бла, Исраил ихтилал бла, Любнан бла чек барды.

1517-дан 1920-гъа дери Сурия Осман империяны джартысы болду. 1920-дан 1924-ге дери Сурияны араб патчахлыкъ болду, аны сора Францияны колония болду. 1946 джылда эркинлик болду.

1971 джылда Хафез Асад кесинги залимликни къурууду. 2000 джылда ёлдю да аны джашы Башар Асад президент болды, Иш къазаууатны заманлада. 2024 джылда инкъилаб бошалды (13 джыл) да Асад кетди.

## Белгиле
Заман

**Заман** — физикалыкъ эмда психикалыкъ процесслени барыууну шекелиди, тюрлениуню болургъа боллугъуну шартыды. Философияны эмда физиканы баш ангыламларыны бириди, бютеу объектлени бар болууларыны узунлугъуну, аланы шартларыны процесследе алмашыуларыны эмда процесслени кеслерини тюрлениулерини эмда айныуларыны ёлчесиди.

Философияда — къайтарылмаз агъымды (къуру бир сюремде барады —  озгъан замандан, бусагъат заманны юсю бла боллукъ заманнга).

Метрологияда — физикалыкъ уллулукъду, Халкъла арасы ёлчелеу бирим системаны баш джети уллулугъун бириди (, , ISQ), заманны ёлчелеу бирими «секунд» — джети тамал биримден бириди (, ).

Лингвистикада (этим) заман, этимни категорияларыны бириди.
## Хайырландырылгъан белгилеуле
Заманны белгилер ючюн асламысы бла латин алфавитни *t*  харифи хайырландырылады — чыкъгъаны  («заман») неда урум алфавитни τ харифи. Математикалыкъ формулалада кёб заманда дифференциация, дифференциация этилген тюрленнгенни башында нохта бла белгиленеди (юлгюге, Лагражианны формуласында L(q_i, \dot q_i, t), анда q_i — бир халгъа келтирилген координатладыла).
### Заманны ёлчелеу биримлери

## Белгиле
Кариб къралланы ассоциациясы

**Кариб къралланы ассоциациясы** (**ККъА**; ингил. *Association of Caribbean States, ACS*; исп. *Asociación de Estados del Caribe*; франц. *Association des États de la Caraїbe, AEC*), Ара Америкада, Кариб тенгизни арасында орналгъан къралланы организациясы. 1994 джылны 24 июлунда Картахена шахарда (Колумбия) къуралгъанды .

## Членлери

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Белгиле


## Джибериуле
Кариб къралланы ассоциациасы официал сайты.
Басым

**Юсге басым** — юсге перпендикуляр болгъан майданны юсюню биримин къарыулагъан  кючге саны бла тенг интенсив физикалыкъ уллулукъду. Берилген нохтада басым, майданны гитче элементин къарыулагъан нормал къуралгъан кючню dF_n, майданына илешкисиди dS:
: p=\frac{dF_n}{dS}.
Бютеу юсде орта басым, берилген юсню къарыулагъан нормал къуралгъан кючню F_n, майданына S илешкисиди:
: {p_{\rm{cp}}}=\frac{F_n}{S}.

**Бёлюнмеген тёгерекдегини басымы** — скаляр интенсив физикалыкъ уллулукъду; тёгерекдегини халын кёргюзеди эмда кючениулени тензоруну диагонал компонентасыды. Эм бош изотроп тенг ауурлукълу къымылдамагъан тёгерекдеги халында ориентациягъа байламлы тюлдю. Басымны белгилер ючюн p символ хайырландырылады —  «басым».

ИЮПАК-ны рекомендациялары бла классика механикада басымны p белгилеу тыйынлыды, P символ бла белгилеуге рекомендация берилмейди . Осмос басымны  хариф бла да белгилейдиле.

**Идеал газны басымыны** къабыргъагъа басыуу былай изленеди:

P = \int_{p_z>0} 2p_z\,dj_z

анда p_z — къабыргъа бла джуукълашыу осгъа импульсну проекциясыды, j_z — агъымны тыкълыгъыны векторуну аллай проекциясыды, аннга

d\mathbb j = \mathbb v\,dn = n\,w_0\,\mathbb v\,w(\mathbb v)\,d^3 v (аламны ёлчемлиги, нюзюрге байламлыды)

анда n — концентрацияды, w_0\,w(\cdot) — болургъа боллукъну чачылыууну функциясыды. Бютюн да, Максвеллни бёлюнюуюнде, интеграл тынч алынады эмда бу чыгъарылады: P=nkT.

## Ёлчелеу биримлери
Халкъла арасы биримле системада (ЁС) паскаллада (кириллицада белгилеу: Па; халкъла арасы белгилеу: Pa). Паскаль, бир квадрат метр майданны юсюнден аннга нормал тенг юлешиннген бир ньютоннга тенг кюч бла чыгъарылгъан басымгъа тенгди.

Паскаль бла бирге Россия Федерацияда талай система тышы бирим хайырландырыладыла:
* бар;
* квадрат сантиметрге килограмм-кюч;
* суу багъананы миллиметри;
* суу багъананы метри;
* техникалыкъ атмосфера;
* гинасуу багъананы миллиметри.
Бу биримлени атлары эмда белгилеулери ЁС-ни индекслери бла байламлы юлюшлю эмда керели индекслени хайырландырмайдыла. 
Аны тышында практикада торр эмда физикалыкъ атмосфера биримле да хайырландырыладыла.

Газланы эмда суусунланы басымларыны ёлчелеу манометрлени, дифманометрлени, вакуумметрлени болушлугъу бла этиледи, атмосфера басымны — барометрлени, артерия басымны — сфигмоманометрлени болушлукълары бла.

## Белгиле
Никарагуа

**Никара́гуа** ( , ), официал аты — **Никарагуаны Республикасы** ( ) — Шош океан бла Кариб тенгизни ортасында орналгъан Ара Америкада майданы бла эм уллу кърал. Джер бла къыбылада Коста-Рика, шималда Гондурас бла чеклешеди. Суу бла кюнбатышда Салвадор, кюнчыгъышда Колумбия бла чеклешеди. 

Ара шахары - Манагуа.  

## Белгиле
Латин Америка эмда Кариблени къралларыны бирлешиую

**Латин Америка эмда Кариблени къралларыны бирлешию, ЛАККъБ** (исп. *Comunidad de Estados Latinoamericanos y Caribeños, CELAC*, порт. *Comunidade de Estados Latino-Americanos e Caribenhos*, фр. *Communauté des États Latino-Américains et Caribéens*, нидерл. *Gemeenschap van de Latijns-Amerikaanse en Caribische landen*) — Латин Америка бла Кариблени бирлеширге бла ёсдюрюрге регион эмда правительстволаны арасы организациясы.  2011 джылда 3 декабрда Каракасда (Венесуэла) Рио группа бла Кариб бирлешгенни саммитде ЛАККъБ къуралгъанды. Организацины баш къагъыты - Каракасны декларациясыды. 

## Членлери
Организацияга Латин Америка бла Кариблени 33 бойсунмагъан къралы киреди. Аладан 18 испан тилли кърал, 12 ингилиз тилли кърал, 1 португал тилли кърал, 1 франкцуз тилли кърал эмда 1 нидерланд тилли кърал.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Тюбешиуле бла саммитле

## Белгиле

## Джибериуле
Латин Америка бла Кариблени бирлешген официл сайты.
Кингстон

**Ки́нгстон** (ингил. *Kingston*, ям. креол. *Kinston*) — Кариб тенгизни джагъасында орналган Ямайканы ара шахары эмда эм уллу шахары. Кингстон Кариб регионда эм уллу ингилиз тил сёлешген шахарды. Шахарны 1693 джылда Уллу Британия къургъанды.

## Шохлукъ джюрютген шахарла
*  Майами, Флорида, АБШ
*  Каламазу, Мичиган, АБШ
*  Топика, Канзас, АБШ
*  Ковентри, Ингилиз, Уллу Британия
*  Гвадалахара, Мексика
*  Шэньчжэнь, Кытай
*  Паневежис, Литва;
*  Виндхук, Намибия
Ямайка креол тил

**Ямайка креол тил** (ямайка креол, ямайка патуа; кеси айтыу: *Patwa/Patois* огесе *Jamaican*) — ингилиз тилни тамалында къуралгъан креол тил, Ямайканы баш тилиди. XVII ёмюрде Ямайкагъа Кюнбатыш Африкадан къулланы ташыгъан замандан ямайка креол тил куралгъанды. Къулла тюрлю-тюрлю халкъладан болуб бир бирини англамалла, ол себебтен иеле бла бир бири бла сёлеширча ала ингилиз тилни амалы болмай окъугъандылла.

Ямайка креол тил лексика бла ингилиз тилге къысха джууукъту, алай а фонетика бла бек ушамайды, синтаксис бла да ушагъаны азды.

## Белгиле
Барбадос

**Барба́дос**  [bɑːrˈbeɪdɒs] неда [bɑːrˈbeɪdoʊs]) — Вест-Индияда, Кариб тенгизни кюнчыгъыш кесегинде, Барбадос айрымканда, Венесуэладан 434,5 км шимал-кюнчыгъышда орналгъан айрымкан кърал.

Бютеулей Барбадосну территориясы - 430 км², суу джагъасы - 97 км.

Ара шахары - Бриджтаун. Официал тили - ингилиз тил. 

1966 джылга дери Барбадос Уллу Британияны колониясы болгъанды, андан сора Биригиуню короллукъларындан бири болду.

2021 джылны 30 ноябрында Барбадос Миллетлени биригиуюнден чыкъмай, кърал оноуну формасын конституция монархиядан парламент республикагъа аушдурду.

## Белгиле
Электрокъууат

**Электрокъууат** (неда **электрикалы къууат**, **электрикалы энергия**, **электроэнергия**) — физикалыкъ терминди, техникада эмда турмушда кенг джайылгъанды, генераторну электрикалыкъ аугъа берген къууатны неда аудан алыучугъа келген къууатны белгилейди. Электрокъууатны чыгъарыууну эмда хайырланыууну баш ёлчелеу бирим бирими киловатт-сагъат эмда къатлы биримледиле. Электроэнергияны кескин ачыкълауу ючюн  кючениу, фреканс эмда фазаланы саны (тюрленме ток), номинал эмда максимум электрикалы ток.

Электрикалы къууат товаргъа да саналады, аны электрикалыкъ къууатны опт саудасында, генерация этген компанияладан опт электрокъууат сатыучу компанияла сатыб алыб, андан ары халкъгъа сатадыла. Электрокъууатны багъасы халкъла арасы сатыу-алыуда киловатт-сагъатха берилген центле неда минг киловат сагъатлагъа берилген долларла бла саналады.
Электрикалы къууат (электрокъууат): Юсюне басхан кючениую болгъан электромагнит къырны чыгъарыу, бериу, юлешиу эмда джоюу технологиялыкъ процессде ишлеялгъаныды.

## Электрокъууатны дунияда чыгъарылыуу
Электрокъууатны дунияда чыгъарыууну динамикасы (Джыл — млрд кВт*сагъат):
* 1890 — 9
* 1900 — 15
* 1914 — 37,5
* 1950 — 950
* 1960 — 2300
* 1970 — 5000
* 1980 — 8250
* 1990 — 11800
* 2000 — 14500
* 2005 — 18138,3
* 2007 — 19894,9
* 2013 — 23127
* 2014 — 23536,5
* 2015 — 24255
* 2016 — 24816

Дунияда эм кёб электрокъууат чыгъаргъан эки кърал барды: Къытай бла АБШ, ала дуния чыгъарыуну 24 % эмда 18 % баджарадыла.

2012-чи джылдан башлаб, Къытай дунияда алчы орунну алгъанды (6,14 трлн кВт⋅сагъ. 2016 дж.).

## Электрокъууатны чыгъарыу
Индустриализацияны кёзюуюнде электрокъууатны асламысы электростанциялада чыгъарылады.

Арт заманда экология проблемала, къазылгъан отлукъну дыккылыгъы эмда география джаны бла тенг джайылмагъаны себебли джел къууат къурулушла, кюн батареяла, гитче газ генераторла джайыла башлагъандыла.

Бир къауум къралда, сёз ючюн, Германияда, юй мюлклени кеслерини электрокъууат чыгъарыуларына дагъан болур ючюн энчи болушлукъ программала алыннгандыла.

## Электрокъууатны дуния саудасы
2017-чи джылда электрокъууатны дуния саудасы 5,61 млрд. АБШ долл. багъасы болгъанды. Электрокъууатны сатыу-алыууну 9/10 Европаны къралларындады. Эм уллу экспортчула: Франция (1,75 млрд. долл.), Германия (731 млн. долл.), Нидерландла (410 млн. долл.), Испания (358 млн. долл.), Босния эм Герцеговина (294 млн. долл.). Эм уллу импортчула - Италия (2,21 млрд. долл.), Уллу Британия (1,07 млрд. долл.), Марокко (360 млн. долл.), Греция (328 млн. долл.).

## Дагъыда къара
* Электроэнергетика
* Электрокъууатны багъасына кёре къралланы тизмеси

## Белгиле

## Джибериуле

* Гелиоэнергетиканы перспективалары БМО-ну доклады
* «Кюн энергетиканы конкурент болаллыгъы» // Photon Consulting
* Энергосбережение// пресс-конференция газеты «Известия»
* Энергетика. Законы и Программы в Германии 
* Тарифы на электроэнергию во всех регионах, областях и городах России — 2009—2011 гг.
Гренада

**Грена́да** (ингил. *Grenada* [ɡrɪˈneɪdə]) — Кариб тенгизни къыбыла-кюнчыгъыш кесегинде, Гренада айрымкан эмда Гренадина айрымканланы къыбыла кесегинде орналгъан айрымкан кърал.

Бютеулей Гренаданы территориясы - 344 км², суу джагъасы - 121 км.

Ара шахары - Сент-Джорджес. Официал тили - ингилиз тил.

## Географиясы
Гренаданы эм уллу айрымканы Гренада Антил архипелагны эм къыбыла айрымканыды. Ол  Венесуэла бла Тринидад эм Тобагодан 140 км шималда орналады. Гренадагъа кирген Гренадинле арымканланы къыбыла кесегинде айрымканла: Карриаку (эм уллу), Пти-Мартиник, Ронд, Кай, Даймонд, Лардж, Салин эмда Фрегат.

## Дагъыда къарагъыз
* Шимал Америка
* Латин Америка эмда Кариблени къралларыны бирлешиую
* Кюнчыгыш Кариб къралланы организациясы
* Кариб тенгиз
* Антил айрымканла

## Белгиле
Кюнчыгыш Кариб къралланы организациясы

**Кюнчыгыш Кариб къралланы организациясы** (ингил. *Organisation of Eastern Caribbean States (OECS)*) — Кариб тенгизни арасында орналгъан къралланы валюта эмда экономика бирлигиди.

Организацияны ара администрациясы Сент-Люсияны Кастри шахарында турады. 

1981 джылны 18 июнунда Сент-Китс эм Невисны Бастер ара шахарында организацияны къуралгъан келишиуге къол салыннганды.

Кюнчыгыш кариб доллар - организациягъа кирген къралланы ортакъ валютасыды.

## Членлери
Керти членлери эмда ассоциациягъа кирген къралланы тизмеси.

## Дагъыда къарагъыз
* Шимал Америка
* Латин Америка эмда Кариблени къралларыны бирлешиую
* Кариб къралланы ассоциациясы
* Антил айрымканла

## Белгиле

## Джибериуле
Кюнчыгыш Кариб къралланы организациясы официал сайты.
Антигуа эм Барбуда

**Анти́гуа эм Барбу́да** ( ) — Кариб тенгизде, Гитче Антил айрымканлагъа кирген эки уллу Антигуа эмда Барбуда айрымканлада эмда гитче айрымканлада: Грейт-Бёрд, Грин, Гвиана, Лонг, Мейден, Прикли-Пир, Йорк эм Редондада орналгъан кърал.

Антигуа эм Барбуда шимал бла кюнчыгъышда Атлантика океан бла джуулады, кюнбатышда Сент-Китс эм Невис бла, къыбыла-кюнбатышда Монтсеррат бла, шимал-кюнбатышда Сен-Мартен бла къыбылада Гваделупа бла чекленеди. 

Бютеулей Антигуа эм Барбуданы территориясы - 440 км², суу джагъасы - 153 км.

Ара шахары - Сент-Джонс. Официал тили - ингилиз тил. 

## Белгиле
III Чарльз

**III Чарльз** (ингил. *Charles III*, айтыу: /tʃɑːlz/), толу аты - **Чарльз Фили́пп Арту́р Джордж** (ингил. *Charles Philip Arthur George*; туугъан 1948 джылны 14 ноябрында, Вестминстер, Уллу Лондон) — Уллу Британияны эм Шимал Ирландияны эм Биригиуню короллукъларыны Виндзор юйден королю, Уллу Британияны аскерни баштамадасы, Ингилиз Клисаны башчысы, 2022 джылны 8 сентябрндан Британ миллетлени биригиую тамадасы.

## Белгиле
Сент-Винсент эм Гренадинле

**Сент-Винсент эм Гренадинле** (ингил. *Saint Vincent and the Grenadines* [seɪnt ˈvɪnsənt ænd ðə ɡrɛnəˈdiːnz], прослушатьо файле) — Вест-Индияда, Кариб тенгизни кюнчыгъыш кесегинде, Гитче Антил айрымканлада орналгъан бойсунмагъан айрымкан кърал.

Шималда Сент-Люсия бла, кюнчыгъышда Барбадос бла, къыбыла - кюнбатышда Венесуэла бла​ къыбылада Гренада бла суу бла чекленеди.

Бютеулей Сент-Винсент эм Гренадинлени территориясы - 389 км², суу джагъасы - 84 км.

Ара шахары - Кингстаун. Официал тили - ингилиз тил.

## Белгиле
Масса (магъаналары)

__NOTOC__
**Масса**:
* **[[Масса]]** — физикалыкъ уллулукъ.
* Масса (электротехника) — дагъан потенциалны системасы; бютеу электрикалыкъ контурлагъа ортакъ кери чыбыкъ.
* Масса — белгиленмеген уллу санда бир затла.
** Ачха масса — джюрюген бютеу ачханы ёлчеми.
** Хауа масса — хауаны уллу сыйымлары.
** Хауа масса (астрономия) — кёзню къарамыны таягъында хауаны сыйымыны ёлчеси.

## АТ
* Масса — Измаилны 7-чи джашы.

## Тукъум
* Масса, Давиде (род. 1981) — итальян футбол сюдю. 
* Масса, Джузеппе (1948—2017) — итальян футболчу.
* Масса, Исаак — голланд саудюгер, джолоучу эмда дипломат.
* Масса, Серхио (туугъ. 1972) — аргентин политика къуллукъчу.
* Масса, Фелипе (туугъ. 1981) — бразилиячы автосюрюучю.

### Къошакъ тукъум
* Верхес Масса, Марти (1934—2021) — испанлчу, джарым къоруулаучу.

## Топоним
* Масса — Россияда суу.
* Масса — Францияда коммуна,Арьеж департамент.
* Масса — итальян провинция Масса-Карраны баш шахары.
II Елизавета

**II Елизаве́та** (ингил. *Elizabeth II*), толу аты — Эли́забет Алекса́ндра Мэ́ри (ингил. *Elizabeth Alexandra Mary*; туугъаны 1926 джылны 21 апрельде, Мейфэр, Уллу Лондон, Ингилиз — ёлгени 2022 джылны 8 сентябрда, Балморал къала, Абердиншир, Шотландия) — Уллу Британияны эм Шимал Ирландияны эм Биригиуню короллукъларыны Виндзор юйден королевасы, Уллу Британияны аскерни баштамадасы, Ингилиз Клисаны башчысы, 1952 джылны 6 февральдан сора 2022 джылны 6 сентрябргъа Британ миллетлени биригиую башчысыед. 

Ёлюк заманына Уллу Британиядан сора энтеда 14 бойсунмагъан къралланы башчысы болгъанед: Австралияда, Антигуа эм Барбудала, Багам Айрымканлада, Белизде, Гренадада, Канадада, Джангы Зеландияда, Папуа — Джангы Гвинеяда, Сент-Винсент эм Гренадинледе, Сент-Китс эм Невисде, Сент-Люсияда, Соломонну Айрымканларында, Тувалуда, Ямайкада. Джашагъан заманында энтеда 17 къралны королевасы болгъанед.

Елизавета Лондонну Мейфэр районунда, Йоркну герцогуну юйдегисинде туугъанды, аны къарт атасы V Джордж король болгъан заманында. Аны атасыны къарнаши Уллу Британияны королю VIII Эдвард 1936 джылда тахтаны кеси къойгъандан сора Елизаветаны атасы VI  Джордж аты бла Уллу Британияны королю болду, Елизаветада аны королева боллукъ бийче болду.

1947 джылны 20 ноябрында Елизавета бийче лейтенантгъа Филиппге Маунтбеттенледен эрге чыкъты. Къуанчха бир кюнге дери Филипп кеслерин Грецияны эм Данияны бийи деб титуларындан отказ бериб Елизаветаны атасындан джангы титул алды - Эдинбургну герцогу.  Алада юч сабий тууду: Уллу Британияны королю III Чарльз; короллуг бийче Анна; бий Эндрю, Йоркну герцогу эмда бий Эдвард, Эдинбургну герцогу.

## Белгиле
Тринидад эм Тобаго

**Тринида́д эм Тоба́го** (ингил. *Trinidad and Tobago* /ˈtrɪnɪdæd...təˈbeɪɡoʊ/, /- toʊ-/), официал аты — **Тринидад эм Тобагону Республикасы** (ингил. *Republic of Trinidad and Tobago*) — Кариб тенгизни къыбыла кесегинде, Венесуэланы тенгиз джагъасыны къатында орналгъан айрымкан кърал. Эки уллу айрымкандан  — Тринидад эмда Тобагодан, аны тышында кёб гитче айрымканладан къуралады кърал. Тринидад эм Тобаго кюнчыгъышда Атлантика океан бла, кюнбатышда Кариб тенгиз бла джууулады. Шималда Гренада бла, къыбылада Венесуэла бла чеклешеди. 

Бютеулей Тринидад эм Тобагоны территориясы - 5 131 км², суу джагъасы - 362 км. 

Ара шахары - Порт-оф-Спейн. Официал тили - ингилиз тил.

1962 джылгъа дери Уллу Британияны колониясы болгъанды, андан сора Миллетлени биригиуюну члениди.

## Белгиле
Коста-Рика

**Ко́ста-Ри́ка** (исп. *Costa Rica* — «бай джагъа»), официал аты — **Ко́ста-Ри́каны Республикасы** (исп. *República de Costa Rica*) — Ара Америкада орналгъан гитче кърал. Шималда Никарагуа бла, къыбыла-кюнчыгъышда Панама бла чеклешеди. Къыбыладан эм кюнбатышдан Шош океан бла, кюнчыгъышдан Кариб тенгиз бла джууулады. 

Бютеулей Коста-Риканы территориясы - 51 100 км², суу джагъасы - 1412 км. 

Ара шахары - Сан-Хосе (288 минг адам). Официал тил - испан тил.

## Административ бёлюннгени
Коста-Рика джети провинциягъа бёлюнеди:
*  Алахуэла
*  Картаго
*  Гуанакасте
*  Эредия
*  Лимон
*  Пунтаренас
*   Сан-Хосе

## Белгиле
Сальвадор

**Сальвадо́р** (исп. El Salvador [el salβaˈðoɾ]), официал аты — **Эль-Сальвадо́р Республика** (исп. República de El Salvador) — Ара Америкада орналгъан унитар кърал. Кюнчыгъышда эмда шималда Гондурас бла, кюнбатышда Гватемала бла чеклешеди. Къыбылада Шош океан бла джууулады.

Бютеулей Сальвадорну территориясы - 21 041 км², суу джагъасы - 307 км. Сальвадорну 2024 джылда халкъыны саны — 6,5 млн адам

Ара Америкада Сальвадор майданы бла эм гитче эмда бек адам басыннган къралды. Регионда къуру Сальвадор Кариб тенгизге чыкъмайды.

Ара шахары - Сан-Сальвадор. Официал тили - испан тил.

## Белгиле
Белиз

**Бели́з** (ингил. Belize [bɛˈliːz], белиз креол тил *Bileez*) эски аты - Британияны Гондурасы (1973 джылгъа дери) — Ара Американы шимал-кюнчыгъыш суу джагъасында орналгъан кърал. Шималда Мексика, кюнбатышда эмда къыбылада Гватемала бла чеклешеди. Суу бла къыбыла-кюнчыгъышда Гондурас бла чекленеди. Кюнчыгъышда Кариб тенгиз бла джууулады. Ара Америкада къуру Белиз Шош океан бла джууулмайды. 

Бютеулей Белизни территориясы - 22 966 км², суу джагъасы - 386 км. Белизни 2021 джылда халкъыны саны — 430 131 адам.

Ара шахары - Бельмопан.

## Белгиле
Ингилизни акъсюекле

**Ингилизни акъсюекле** (ингил. Peerage of England) - 1707 джылгъа дери Ингилизде къуралгъан титуларыды. Сыйыбла ингилиз акъсюекле бёлюнедиле быллай титуллагъа: герцог, маркиз, граф, виконт эм барон.

## Ингилизни акъсюекликде тургъан герцоглары

## Белгиле
Сент-Люсия

**Сент-Люси́я** (ингил. Saint Lucia [ˌseɪnt ˈluːʃɪə] сент-люсия франц. креол тил Sent Lisi) — Вест-Индияда, Кариб тенгизде, Сент-Винсент бла Мартиниканы айрымканланы арасында орналгъан айрымкан кърал. Атлантика океанны Кариб тенгиз бла тюбешдирген, Сент-Люсияны къыбыласында Сент-Винсент ачыкъ богъаз, шималда Сент-Люсия ачыкъ богъаз джуулады.

Бютеулей Сент-Люсияны территориясы - 616 км², суу джагъасы - 158 км. Сент-Люсияны 2020 джылда халкъыны саны — 183 629 адам.

Ара шахары - Кастри. Официал тили - ингилиз тил..

## Белгиле
Гватемала

**Гватема́ла** неда **Гуатемала** (исп. *Guatemala*, [ɣwateˈmala]), официал аты — **Гватемала Республика** (исп. *República de Guatemala*, [reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala]) — Ара Америкада орналгъан кърал. Къыбыла-кюнбатышда Сальвадор бла, къыбылада Гондурас бла, шимал-кюнчыгъышда Белиз бла, шималда Мексика бла чеклешеди. Кариб тенгиз бла кюнчыгъышда, Шош океан бла къыбылада джууулады. 

Адам саны бла Ара Америкада эм уллу къралды.

Бютеулей Гватемаланы территориясы - 108 889 км², суу джагъасы - 400 км. Гватемаланы 2023 джылда халкъны саны — 18 917 714 адам.

Ара шахары - Гватемала. Официал тили - испан тил.

## Белгиле
Панама

**Пана́ма** (исп. *Panamá* МФА: [panaˈma]), официал аты — **Панаманы Республикасы** (исп. *República de Panamá*) — Ара Американы эм къыбыла кесегинде, Кариб тенгиз бла Шош океанны ортасында орналгъан кърал. Кюнбатышда Коста-Рика бла кюнчыгъышда Колумбия бла чеклешеди.

Бютеулей Панаманы территориясы - 75 517 км², суу джагъасы - 2490 км. Панаманы 2024 джылда халкъны саны — 4 509 517 адам.

Ара шахары - Панама-Сити. Официал тили - испан тил.

## Белгиле
Гондурас

**Гондурас** (исп. *Honduras* [onˈduɾas]), официал аты — **Гондурас Республика** (исп. *República de Honduras* [reˈpuβlika ðe onˈduɾas]) — Ара Америкада орналгъан унитар кърал. Къыбыла-кюнчыгъышда Никарагуа бла, къыбыла-кюнбатышда Сальвадор бла, кюнбатышда Гватемала бла чеклешеди. Шималда Кариб тенгиз бла къыбылада Шош океан бла (Фонсека богъаз) джуулады. Майданы бла эмда адам саны бла Ара Америкада Никарагуа эм Гватемаладан сора экинчи къралды. 

Бютеулей Гондурасны территориясы - 112 090 км², суу джагъасы - 823 км. Гондурасны 2024 джылда халкъыны саны — 9 876 514 адам.

Ара шахары - Тегусигальпа. Официал тили - испан тил.

## Белгиле
Сент-Китс эм Невис

**Сент-Китс эм Невис** (ингил. Saint Kitts and Nevis, МФА: [seɪnt ˌkɪts ænd ˈniːvɪs]), официал аты — **Сент-Ки́тс эм Не́висни Федерациясы** (ингил. Federation of Saint Kitts and Nevis), башха ат бла айтылгъан Сент-Кри́стофер эм Не́вис Федерация (англ. Federation of Saint Christopher and Nevis) — Кариб тенгизни кюнчыгъыш кесегинде, Гитче Антиль айрымканлагъа кирген эки айрымканлада Сент-Китс эм Невисде орналгъан кърал.

Бютеулей Сент-Китс эм Невисни территориясы - 261 км², суу джагъасы - 135 км. Сент-Китс эм Невисни 2022 джылда халкъыны саны — 54 341 адам.

Ара шахары - Бастер. Официал тили - ингилиз тил.

## Белгиле
Доминика

**Домини́ка** (ингил. *Dominica*, МФА: [dəˈmɪnɨkə], официал аты — **Домини́каны  Биригиую** (ингил. *Commonwealth of Dominica*) — Кариб тенгизде, Гитче Антиль айрымканлагъа кирген Доминика айрымканда орналгъан кърал. Шималда Гваделупа, къыбылада Мартиника, кюнчыгъышда Венесуэла бла (Авес айрымкан) чеклешеди. 

Бютеулей Доминиканы территориясы - 751 км², суу джагъасы - 148 км. Доминиканы 2023 джылда халкъыны саны — 72 412 адам. 

Ара шахары - Розо. Официал тили - ингилиз тил.

## Географиясы
Кюнчыгъышда Доминика Атлантика океан бла кюнбатышда Кариб тенгиз бла джууулады. Айрымканны эм кысха хоншулары - Гваделупа (48 км шималгъа орналыбды) эмда Мартиникады (40 км къыбылагъа орналыбды)  Доминиканы узунлугъу 47 км, кенглиги 29 км.

### Климаты
Доминика мылы тропик климатда турады. Шимал-кюнчыгыш пассат джелле иссиликни джумушакъ этедиле. Джылда кюнню орта температурасы 26 °C (январда) -  32 °C (июнда) арасында тюрленеди. Кюнню ичинде температура кёбюсюне 3 °C кёбге тюрленмейди, къуру тауланы башинда болмаса. Алайда температура 13 °C тюшерге да боллукъду.

Джылгъа джауум айрымканны кюнчыгъыш суу джагъасында - 5000 мм, кюнбатыш суу джагъасында - 1800 мм эмда ачыкъ тауланы къабыргъаларында - 9000 мм джетеди. 

Доминикагъа уллу джелле урургъа ёчдюле. Айрымканнга ахыр ургъан уллу джел 5 категориялы - Мария (2017 джылда) 65 адамны ёлюмюне чурум болгъанды.

### Рельефи
Доминика вулканлы таулу айрымканды. Эм уллу вулкан эмда тау Дьяблотен (1447 м). Бусагъатта Доминикада тири вулкан джокъду, джер тюбюнде сейсмик тириликден къуру гейзерле, джерден чыкъгъан исси суу бла кёлле эмда тенгизни джагъасында къара кумла къалгъандыла.

### Суулары
Доминика гитче суула эмда къара суучукъла бла байды. Кемеле джюзалгъан суулары джокъду, алай а кёблерин суу энергетикада хайырландырыргъа боллукъду. Бютеулей Доминикада 365 суу барды. Кюнбатышха саркъгъан баш суула — Лайу эм Розо, кюнчыгъышха саркъгъан эм уллу суу — Туламан.

### Флора бла Фауна

## Белгиле
Даркавия

**Даркавия** неда **Даркава** (араб. درقاوية‎) — Шазилия тарикъатны бутагъы болгъан, шейх Мухаммад аль-Араби ад-Даркави (1760—1823) къуралгъан тарикъат. Мароккода эм айтылгъан суфий къарнашлыкъты. Мароккодан сора Шимал Африкада, къара Африкада, Мисирде эмда аны бутакъларындан: Алявия, Хабибия Европада, Кавказда джайылгъанды. Даркавия тарикат Мароккода эм Алжирде колониялизмге къаршчы къазауатгъа къатышханды.
Джылыу агъым

**Джылыу агъым** (**Джылыуну агъымы**) — сайланнган юсню ичи бла заман биримге ётген джылыу энергияны саныды: 
: \Phi_Q = \frac{dQ}{dt}. 
Ангылам, ётген энергия джылыу энергия болса энергияны агъымы синоним болады. 

Джылыу агъымны Дж/с неда Вт ёлчелейдиле. Джылыу агъымны тыкълыгъы \vec{q} (Вт/м2) бла бу келишиуню юсю бла байламлыды:
: \Phi_Q = \int_S\vec{q}\cdot d\vec{S}. 
Интеграция, керти тергеуледе изотермалы болгъан юсню тамалгъа алыу болса тындырылады.

## Литература
* *А. Б. Мазо* Основы теории и методы расчёта теплопередачи // Изд-во КФУ (2013) — см. стр. 9. 
* *С. В. Овчинников* Введение в теорию теплообмена: теплопроводность в твёрдых телах // Изд-во СГУ (2015) — см. стр. 10-11.
Гаити

**Гаи́ти**, толу официал аты —  **Гаити Республика** (гаит. креол. *Repiblik Ayiti* [ɣepibˈlik ajiti], фр. *République d'Haïti* [ʁe.py.bˈlik da.i'ti]) — Кариб тенгизде, Гаити айрымканны кюнбатыш кесегинде орналгъан кърал. Эки Америкада турган къралладан Гаити эм джарлы къралды. Бютеу дунияда айрымкан къралладан да Гаити эм джарлы къралды. 

Ара шахары - Порт-о-Пренс. Официал тилле - француз тил эм гаити креол тил. 

## Белгиле
Багам Айрымканла

**Багам Айрымканла** (ингил. *The Bahamas*; [bəˈhɑːməz]), официал аты — **Багам Айрымканланы Биригиую** (ингил. *Commonwealth of the Bahamas* [ˈkɒm.ənˌwɛlθ əv ðə bəˈhɑːməz]) — Атлантика океанда, Карби тенгиз эм Кубадан шималда, Флорида джарымайрымкандан къыбыла-кюнчыгышда, Багама айрымканлада орналгъан кърал. Багам архипелагына 700 айрымкан киреди, аладан къуру 30 адам джагъан айрымканды. 

Бютеулей Багам Айрымканланы территориясы - 13 878 км², суу джагъасы - 3542 км. Багам Айрымканланы 2023 джылда халкъыны саны — 412 628 адам.

Ара шахар — Нассау. Официал тил — ингилиз тил.
## Белгиле
Айова

**Айова** (, [ˈaɪəwə]) — Орта Кюнбатышда, "Американы Джюреги" деген областьда орналгъан 29-чы АБШ-ны штаты. Айова эртеде "Джангы Франция" деген францияны колониясыны кесеги болуб АБШ-гъа Луизиана сатуудан кирди. Айова американы "нартюх бельбаунда" ортасында орналгъанды.  

Къалгъан штатланы арасында Айова майданы бла 26-чы эмда халкъыны саны бла  31-чи.  

Айованы ара шахары эмда эм уллу шахары — Де-Мойн.  

## Географиясы
Айова АБШ-ны эки эм уллу сууларында Миссисипи эм Миссури арасында орналады. Айова бла шималда Миннесота, шимал-кюнчыгышда Висконсин, кюнчыгъышда Иллинойс, къыбылада Миссури, кюнбатышда Небраска, шимал-кюнбатышда Къыбыла Дакота чеклешедиле. 

### Климаты
Айованы кёб джауумлу континент климаты барды (Кёппен климатланы классификациясында - Dfa).

## Белгиле
Доминикан Республика

**Доминикан Республика** ( ), эм **Доминикана** — Кариб тенгизде, Гаити айрымканны кюнчыгъыш кесегинде орналгъан кърал. 

Бютеулей Доминикан Республиканы территориясы - 48 670 км², суу джагъасы - 1288 км. Доминикан Республиканы 2024 джылда халкъыны саны — 11 434 005 адам. 

Ара шахар — Санто-Доминго. Официал тил — испан тил.

## Белгиле
Эшсоу Маршан

**Эшсоу Даруква-Ипа Маршан** (хач. *Ешсоу Дарыҟәа-иҧа Маршьан*; 1818 сора, Цебельда — 1855, Истанбул) — хачыпсы бий, Даруква Хрипс-Ипа Маршан бийны Далдан бла Чачба бийчены уланы. Шабат Маршанны гитче къарнашы.

## Адабият

* Материалы по истории Абхазии XVIII—XIX века (1762—1859). / А. Э. Куправа.
Форталеза

**Фортале́за** (. *Fortaleza* — *Къала*) — Бразилияда орналгъан, Сеара штатны ара шахары. Адам саны бла къралда 5-чи шахарды. Форталеза агломерация эмда Форталеза экономика-статистика регионнга киреди.

## Географиясы
Форталеза Бразилияны шимал-кюнчыгъыш кесегинде, Атлантика океанны джагъасында, Каатинга табигъат регионда орналгъанды. Шималда Форталеза Аталантика океан бла джуулады, Мараканау, Итайтинга эм Пакатуба муниципалитетле бле къыбылада, Каукайя кюнбатышда, Эусебио эм Акирас бла кюнчыгышда чекленеди.

### Климаты
Форталезада джарым-мылы тропик климатды (Кеппен климат схемасында As тип) 27 °C джыл орта температурасы бла. Январдан июннга дери - джангур сезон, август бла декабргъа къургъакъ сезон болады. Джылгъа джауум 1500 мм.

## Тарихи
Эртде заманладан Форталеза территориясында тупи халкъдан индейлиле джашагъандыла. Европачыладан Форталеза суу джагъасына биринчи шпан суу джолоучу Висенте Пинсона 1500 джылны 2 февралында тюшгенди. Ол джагъагъа Санта-Мария де ла Консоласьон (исп. *Santa Maria de la Consolación*) ат береди. Ала я Тордесильяс кесамат бла бу джерле Португалиягъа кетедиле.  

1603 джылда Перо Коэльо де Соуза португаллыладан биринчи былайда Сан Тиаго () къаланы салады. 

1799 джылда Сеара провинция Пернамбуку провинциадан чыгъады. Форталеза да аны ара шахары болады.

## Белгиле
Белу-Оризонти

**Белу-Оризонти** (. *Belo Horizonte*) — Бразилияны къыбыла-кюнчыгъышда орналгъан Минас-Жерайс штатны ара шахары. Португал тилден шахарны атыны магъанасы - «ариу горизонт». Агломерациягъа Белу-Оризонти Агломерация эмда Белу-Оризонти экономика-статистика регион киреди. Майданы - 330,954 км².

## Географиясы
Бразилияны сыртлыкъны Атлантика платода, Серрадо табигъат регионда Белу-Оризонти орналады. Серра-ду-Эспиньясу таула бла къыбылада чекленеди. Белу-Оризонти тургъан джерни таулу рельефы барды. Шахарны территориясында эм мийик тау - Серра-ду-Куррал (1506 м). Шахарны ичи бла Рибейро-Аррудас суу барады. 

### Климаты
Белу-Оризонти тропик саванна бла субтропик тенгиз зоналаны (Кёппен  схемасында **Aw** эм **Cwa***)* чекте орналады. Джылны орта температурасы - 22 °C. Серра-ду-Куррал таула Белу-Оризонтины къаты джелледен сакъларгъа кюрешедиле. Джылгъа джауум 1580 мм. Октябрдан мартха джангур сезон барады.

## Белгиле
Ресифи

**Реси́фи** (. *Recife* [ʁeˈsifi]) — Бразилияны шимал-кюнчыгъыш регионда орналгъан шахар эм муниципалитет, Пернамбуку штатны ара шахары.  Ресифи агломерацияны эмда Ресифи экономика-статистика регионну къурамына киреди.

Ресифиге, кёб болгъан кёпюрле, илипинле, ариу юйле ючюн «Бразилияны Венециясы» ат джайылыбды. 

## Белгиле
Порту-Алегри

**Порту-Алегри** (. *Porto Alegre*) — Бразилияда, Къыбыла регионда орналгъан, маданият, илму эмда политика аралыкъ шахар. Риу-Гранди-ду-Сул штатны ара шахары. Порту-Алегри агломерацияны къурамына эмда Порту-Алегри экономика-статистика регионнга киреди. 

Порту-Алегри Роналдиньо футболистны туугъан шахарыды.

## Географиясы
Порту-Алегри шималда Каноас, шимал-кюнчыгъышда Качоэйринья эм Алворада, кюнчыгъышда Виаман, кюнбатышда Эльдорадо-ду-Сул шахарла бла чеклешеди. Порту-Алегри тузсуз Патус лагунагъа тюшкен Гуаиба сууну аягъында орналады. 

### Климаты
Шахарны океан субтропик климаты (Кёппен схемасында - Cfa) барды. Джылны орта температурасы - 20 °C. Джылгъа джауум 1500 мм. Къыш джумашакъты, джангурлуду, джай иссиди тмпературасы 30 °C къобаргъа боллукъту. 1879, 1910, 1984, 1994, 2000 эм 2006 джыллада Порту-Алегриде къар тюшкенед.

## Тарихи

## Халкъы
Порту-Алегрины адам саны 2022 джылда - 1 332 570. Басыннганы - 2689,9 адам/км². 

Шахарны адам саны кёбюсю европачыладан (португалицледен, немецледен, итальянецледен эмда орта эм кюнчыгъыш европачыладан) къуралганды. 

Дин къурамы 2010 джылда - 63,85% католикле, 11,65% протестантла, 7,03% спиритуалистле, 3,35% кандомбле, 3,64% башхала, 10,38% атеистле.

Раса къурамы:
* Акъла — 79,2%
* Парду — 10,0%
* Негрле — 10,2%
* Азиатла — 0,3%

## Шохлукъ джюрютген шахарла
*  Остин, Техас
*  Орта
*  Каназава
*  Ла-Плата
*  Морано-Калабро
*  Натал, Риу-Гранди-ду-Норти
*  Ньюарк, Нью-Джерси
*  Порталегри
*  Пунта-дель-Эсте
*  Росарио
*  Санкт-Петербург
*  Рибейра-Гранде
*  Сучжоу

## Белгиле
Бразилияны шахарлары

Бразилияда кёбюсю адам саны шахарлада джашайды. Бразилияны география эм статистика институтну (IBGE) болумну кёргюзгеннге кёре 10 бразилиячыдан 8 шахарда джашайды. 2022 джылда Бразилияда 100 минг адамдан кёб джашагъан 319 шахар болгъанды. Адам саны бла эм уллу шахар - Сан-Паулу (11,4 миллиондан аслам адам), андан сора - Рио-де-Жанейроду (6,2 миллиондан кёб адам). 

## Къралны эм уллу шахарлары

## Эм уллу шахарланы картасы
Адам санына кёре шахарла:
*  — 1 000 000 адамдан аслам.
*  — 500 000 бла 1 000 000 адамны арасында.
*  — 100 000 бла 500 000 адамны арасында.
Салвадор (шахар)

**Салвадо́р** (. *Salvador* — *Сакълаучу*; толу аты — **Сан-Салвадор-да-Баия-ди-Тодуз-ус-Сантус**; *São Salvador da Bahia de Todos os Santos* — Барында Сыйлыланы Бухтаны Сыйлы Сакълаучу) — Зона да Мата да, Бразилияны шимал-кюнчыгъыш районунда орналгъан Баия штатны ара шахары. 1549—1763 джыллада Бразилияны биринчи ара шахары болгъанды.

## Белгиле
Баия

**Баи́я** (порт. *Bahia*) — Бразилияны 26 штатындан, кюнчыгъышында, Атлантика океанны джагъасында орналгъан бир штаты.

Баия штат адам саны бла Бразилияда 4-чюдю (къуру Сан-Паулу, Минас-Жерайс эм Рио-де-Жанейро штатладан артха къалады), майданы бла къралда 5-чи штатды. 

Ара шахары — Салвадор шахарды.

## Белгиле
Сан-Паулу (штат)

**Сан-Паулу** (порт. São Paulo) — Бразилияны къыбыла-кюнчыгышда орналган адам саны бла эм уллу штаты. Штатны ара шахары эмда Бразилияны да Къыбыла Американы эм уллу шахары — Сан-Паулу.

## Белгиле
Санта-Катарина (штат)

**Са́нта-Катари́на** (порт. *Santa Catarina*) — Бразилияны къыбылада орналгъан штат. Къыбылада Риу-Гранди-ду-Сул штат бла шималда Парана штат бла Аргентина бла кюнбатышда чекленеди. Кюнчыгъышда Атлантика океан бла джуулады.  

Штатны ара шахары — Флорианополис. Адам саны бла эм уллу шахары — Жоинвил. Эм уллу шахарла — Жоинвили, Флорианополис, Блуменау, Сан-Хосе эм Итажаи. 

## Белгиле
Рио-де-Жанейро (штат)

**Рио-де-Жанейро** (порт. *Rio de Janeiro*) — Бразилияны къыбыла-кюнчыгъышда орналгъан штаты. Шималда бла шимал-кюнбатышда Минас-Жерайс штат бла, шимал-кюнчыгъышда Эспириту-Санту штат бла, къыбыла-кюнбатышда Сан-Паулу штат бла чекленеди. Кюнчыгъышда эм къыбылада Атлантика океан бла джуулады. Майданы -  43 750,425 км².

Штатны ара шахары —  Рио-де-Жанейро.

Штатны эм уллу шахарлары: Рио-де-Жанейро, Нова-Игуасу, Нитерой, Дуки-ди-Кашиас, Сан-Гонсалу.

## Белгиле
Минас-Жерайс

**Ми́нас-Жерайс** (порт. Minas Gerais) — Бразилияны кюнчыгъышында орналгъан штат. Шималда Баия штат, кюнчыгъышда Эспириту-Санту эм Рио-де-Жанейро штатла , къыбылада Сан-Паулу штат, кюнбатышда Мату-Гросу-ду-Сул эм Гояс штатла, шимал-кюнбатышда Бразилияны федерал округу бла чекленеди. 

Минас-Жерайс Бразилияда адам саны бла 2-чи, майданы бла 4-чю штатды. 

Штатны ара шахары — Белу-Оризонти.

## Белгиле
Манаус

**Мана́ус** (порт. *Manaus*) — Бразилияны шимал-кюнбатышында, Амазонияны тропик чегетлени ортасында орналгъан, Амазонас штатны ара шахары. Манаус агломерацияны къурамындады эмда Манаус экономика-статистика регионнга киреди. Манаус Кюнбатыш Амазонияны эм уллу шахарыды. Манаусда Амазонканы тинтген национал институтуну (INPA) баш офиси турады.

Адам саны бла Манаус (2.2 мл адам 2024 джылда) къралда 7-чи, майданы бла (11 401,09 км²) 6-чы орундады.

## Географиясы
Манаус Риу-Негру суу Амазонка суугъа тюшген джерде орналыбды. Шималда Президенти Фигейреду,  къыбыла-кюнчыгышда Карейру-да-Варзеа, къыбыла-кюнбатышда Ирандуба, шимал-кюнчыгышда Риу Прету да Эва, кюнчыгышда Итакуатиара эм кюнбатышда Нову-Айран муниципалитле бла чеклешеди. 

### Климаты
Манаусну мылы тропик муссон климаты барды (Кёппен климат схемасында *Am* тип). Джылны орта температурасы -  27 °C. Джылгъа джауум 2300 мм. Июлдан сентябргъа къургъакъ сезон, декабрдан майгъа (джай эм къач) - джангур сезон. Эм джылы ай 28,3°C орта температурасы бла сентябрды . Эм сууукъ ай февралды, орта температурасы - 26,7°C.




## Тарихи

## Белгиле
Гояния

**Гоя́ния** (.) — Бразилияны Орта-Кюнбатыш регионда орналгъан Гояс штатны ара шахары. Гояния агломерацияны къурамына эмда Гояния экономика-статистика регионнга киреди. Майданы - 728,841 км².

## Географиясы
Гояния шималда Нерополис эм Гоянаполис, къыбылада Апаресида-де-Гояния, къюнчыыгъышда Сенадор Канедо эм Бела Виста де Гояс, кюнбатышда Гоянира эм Триндади шахарла бла чеклешеди.

### Климаты
Гоянияда тропик саванна климатда орналады (Кёппен климат схемасында Aw тип).  Октябрдан апрелге - джангур сезон, майдан сентябргъа - къургъакъ сезон. Джылгъа джауум 1600 мм. Джылны орта температурасы - 24,5 °C.

## Тарихи
Европачыла келген заманнга дери Гоянияны территориясында Макро-Же тилледе сёлешкен - акроас, шакриабас, шаванте, каяпо, шаваес индей халкъладан джашагъандыла.

№ 3359 кърал указ бла, 1933 джылны 18 майында Гояс штатны ара шахары этиб Ботафого суучукъну къатында, Крымия, Вака Брава эм Ботафого фермаланы, Кампинас муниципалитетни бирлешдириб сайланнганды. 1933 джылны 24 октябрында бусагъатдагъы Паласио дас Эсмеральдас тургъан джерде, Педро Людовико Тейшейра шахарны биринчи ташны салынады.
## Шохлукъ джюрютген шахарла
Гояния бла шохлукъ джюрютген шахарла:

*  Идар-Оберштайн, 
*  Белен,  
*  Манаус, 
*  Уберландия,  
*  Гротте-ди-Кастро,
*  Лион,
*  Баркисимето, 
*  Гвадалахара, 
*  Париж,
*  Сиэтл,

## Белгиле
Федерал Округ (Бразилия)

**Федерал округ** () — Бразилияны энчи административ биримиди къурамында къралны ара шахары — Бразилиа шахар барды.
## Тарихи
1960 джылда Бразилияны ара шахарын Рио-де-Жанейродан кёчюрюлюую бла къуралгъанды. Ол заманда Федерал округ статусу болгъан Рио-де-Жанейро тёгерегинде джерлери бла Гуанабара болгъанды, 1975 джылда эсе уа Рио-де-Жанейро штат бла бирлешдирилгленди.

## Халкъы
2018 джылгъа кёре округну территориясында 2 974 703 адам джашагъанды. Аланы асламысы кърал къуллукъчула эмда шахарны къурулушнда ишлегени ишчиледен туугъанладыла.
## Демографиясы
2010 джылда География эмда статистиканы миллет институту(IBGE) бардыгъан адам сан тергеуню эсеблерине кёре округну халкъыны саны былай болгъанды:

### Раса къурамы
Федерал округну халкъында къатыш афро-индей-португал къанлы халкъ асламлыкъ джюрютеди.

## Административ къуралышы
Административ джанында Федерал округ 1 мезорегион бла 1 микрорегионнга бёлюнюбдю. Федерал округда — 31 административ район барды. Бразилияны парламентинде сегиз депутат бла юч сенатор келечилик этеди.
## Галерея

Файл:Catedral1 Rodrigo Marfan.jpg|Кафедралы собор
Файл:Brazilian Supreme Federal Tribunal.jpg|Бразилияны федерал баш сюдю
Файл:Parque Sarah Kubitschek.jpeg|Сара Кубичек атлы шахар парк
Файл:Esplanada dos Ministérios, Brasília DF 04 2006.jpg|Министрликлени проспекти эмда Ара автостанция
Оман

**Ома́н** (араб. عُمَان‎ [ʕʊˈmaːn]), официал аты — **Оманны Султанаты** (араб. سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — Кюнбатыш Азияда, Араб джарымайрымканы къыбыла-кюнчыгъыш джагъасында орналгъан кърал. Сауд Арабия, БАЭ эм Йемен бла чеклешеди. Араб тенгиз бла къыбыла-кюнчыгъышда Оман богъаз бла шимал-кюнчыгъышда джууулады. Мадха эм Мусандам эксклавла Ормуз ачыкъ богъаз бла джууладыла.

Ара шахары — Маскат.

## Белгиле
Арекипа

**Ареки́па** (исп. *Arequipa* [aɾeˈkipa], айм. *Arequipa*, кечуа *Ariqipa*) — Перуну къыбыла кесегинде, Чили сууда орналгъан, Арекипа провинцияны ара шахары. Перуда адам саны бла экинчи шахар. Перуну Конституция суду Арекипада орналады. Майданы - 9862,02 км².

## Белгиле
Кюнчыгъыш Тимор

**Кюнчыгъыш Тимор** огесе **Тимо́р-Ле́шти** (бир бирде **Тимо́р-Ле́сте**, эрте **Тимо́р-Лоросае́**; порт. *Timor-Leste*, тетум *Timór Lorosa'e*; толу официал аты — **Кюнчыгъыш Тиморну Демократ Республикасы** (порт. *República Democrática de Timor-Leste*, тетум *Repúblika Demokrátika Timór-Leste*)), — Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияда, Тимор айрымканны кюнчыгъыш кесегинде, аны джарымэксклавны кюнбатыш кесегинде (Окуси-Амбено) эмда гитче айрымканлада Атауру (шималда) эм Жаку (кюнчыгъышда) орналгъан кърал.

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Дили.

## Белгиле
Бутан

**Бута́н** (дзонг-кэ འབྲུག་ཡུལ་, вайли *ʼbrug-yul*, лат. *zhuk yü* МФА: [ʈuk̚˩.yː˩]), официал аты — **Бута́нны Короллугъу** (дзонг-кэ འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་, вайли *Druk Gyal Khap* [ʈuk̚˩.yː˩.kʰɑ́p]), — Къыбыла Азияда, Индия бла Къытайны арасында, Гималай таулада орналгъан кърал. Кеси айтыу — *Друк-Юл* — «Драконну къралы».

Ара шахар — Тхимпху. Кърал тил — дзонг-кэ тил.

## Белгиле
Бруней

**Бруней** (малай. *Brunei* / بروني), толу официал аты — **Бруней-Даруссала́м** **Кърал** (малай. *Brunei Darussalam* / نڬارا بروني دارالسلام,) — Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияда, Калимантан айрымканны шимал-кюнбатыш  джагъасында орналгъан кърал. Куру Малайзия бла чеклешеди. Къыбыла-Къытай тенгиз бла джууулады.

Бютеулей Брунейны территориясы — 5,8 тыс. км², суу джагъасы - 161 км. Адам саны 2023 джылда — 452 524 адам.

Ара шахары — Бандар-Сери-Бегаван.

## Белгиле
Сеара

**Сеара́** () — Бразилияны шимал-кюнчыгъышында штат. Административ аралыгъы — Форталеза шахарды.
## География турмушу эмда рельефи
Штат Атлантика океанны джагъасында эмда Бразилия сыртлыкъны шимал*-кюнчыгъыш къыйырында орналгъанды. Майданы — 148 920,5 км².
## Халкъы
2010-чу джылда География эмда статистиканы миллет институту бардыргъан тергеуге кёре штатны адам саны былайды:

Штатда джашагъан халкъны саны 1970-чи джылда 4,5 млн адамдан 201-чу джылгъа 8,5 млн адамгъа дери кёбейгенди. Административ аралыгъы — Форталезады. Штатда джашагъан халкъны асламысы къатыш расалыды (бютеу халкъны 60 %), ала португал колонизатор бла джерли индейлилени эмда тышындан келтирилген африкан къулланы къатышыды. Къарала штатны халкъыны 3 % чакълы бир болады. Акъла штатда халкъны санындан уллу юлюш алсала да (37 %) асламысы Форталезада джашайды, эмда аз-кёб болса да къара эмда/неда индей къанлары да барды. Бразилияны къыбыласындача болмай Сеарада Польшадан, Германиядан, Италиядан эмда Испаниядан эмигрантладан туугъанла аздыла.

## Административ къурулушу
Административ джанындан штат 7 мезорегионнга эмда 33 микрорегионнга юлешинибди. Штатда — 184 муниципалитет барды.

## Экономикасы
Штатны экономикасыны тамалы — эл мюлкдю. Эм кёб ёсдюрюлген культуралада: мамукъ (къралны мамукъ джыйылыууну 17 %, 1970), бананла, шекер къамиш, маниок, нартюз, къудору, кофе, тютюн. Карнаууб пальманы къауузун джыйыу (къралда джыуну 40 % , 1-чи орун), бразилия чёртлеуюкню (40 % чакълы бир), натурал каучукну да джыуду уллу оруну барды. Къургъакълыкъ районларында кёчюучю малчылыкъ да джайылыбды. Эл мюлкню къайнагъын джарашдырыучу промышленность да бир кесек дараджада айныбды (къумашчылыкъ, эт-консервачылыкъ, шекерчилик промышленность). Алай болса да 1999-чу джылда штатны экономикасында промышленностну юлюшю  39,3 % болгъанды, 60,7 % эл мюлкде къалгъанды.
## Белгиле
Белен (Пара)

**Беле́н** (порт. *Belém*) — Бразилияны Шимал регионунда, Гуахара богъазны джагъасында орналгъан муниципалитет эм шахар. Пара штатны ара шахары. Белен агломерациягъа эмда Белен экономика-статистика регионнга киреди. Адам саны 2024 джылда - 1 398 531 адам. Майданы - 1059,458 км². 

## Белгиле
Бразилияны административ бёлюнюую

**Бразилияны административ бёлюнюую** — Федератив Республика Бразилияны кърал эмда джерли власть органларыны системасы тамалында къурулгъан, къралны территориясыны административ бёлюнюуюдю.

Бразилия — федератив къралды, 27 федератив биримден къуралады — 26 штат *(estados)* федерал (арашахар) округ. Штатла да муниципалитетлеге бёлюнедиле. Статистика нюзюрле бла Бразилияны географисыны эмда статистикасыны институту 1989—2017 джаллыда административ биримлени орта къауумлашдырыуун да хайырландыргъанды: муниципалитетлени микрорегионлагъа, аланы да  бирлешдиргенди; 2017-чи джылда бу система къоратылгъанды.

## Тарихи

Файл:Mapa_do_Brasil_em_1534.png|1534*13 [[Бразилияны капитанлыкълары|капитанлыкъ]]*
Файл:Mapa_do_Brasil_em_1574.png|1573*Эки [[Вице-короллукъ|вице-короллукъ]]*
Файл:Mapa_do_Brasil_em_1709.png|1709*[[Колониялыкъ Бразилия]]*
Файл:Mapa_do_Brasil_em_1778.png|1789*Бразилия, [[Минас-Жерайсда тиллешиу|Минасда тиллешиуню]] заманында ()*
Файл:Mapa_do_Brasil_em_1823.png|1822*[[Бразилия империяны провинциялары|Империяны провинциялары]]*
Файл:Mapa_do_Brasil_em_1889.png|1889*[[Эски Бразилия республика|Эски республика]]*
Файл:Mapa_do_Brasil_em_1943.png|1943*Къошулгъан территорияла*
Файл:Mapa_do_Brasil_atualmente.png|1990*Бусагъатдагъы болум*


## Бразилияны штатларыны тизмеси

}

Бразилияны политика картасы , къралны бусагъатда штатла эмда регионлагъа бёлюнюуюн кёргюзеди.




.

## Дагъыда къара
* Бразилияны регионлары
* Бразилиияны мезарегионларыны тизмеси
* Бразилияны микрорегионларыны тизмеси
* Бразилияны шахарлары

## Белгиле

## Джибериуле
* Бразилияны картасы
* Бразиль муниципалитетлени порталы
Аракажу

**Аракажу́** (порт. Aracaju) — Бразилияны шимал-кюнчыгъъыш регионда, Атлантика океанны джагъасында, Серпеджи эм Пошим сууланы аягъында орналгъан шахар. Сержипи штатны ара шахары. Аракажу агломерацияны къурамына эмда Аракажу экономика-статистика регионнга киреди. Майданы - 181,801 км². Адам саны 2022 джылгъа - 602 757 адам.

## Белгиле