Тюркле

**Тюркле** — бизни эрагъа дери I мингджыллыкъда Алтайда эм Азияны тюзлеринде къуралгъан этнолингвистика миллет къауумду. Тюрклени адетдеги ишлери, сабанчылыкъдан сора да кёчгюнчю малчылыкъ болгъанды, дагъыда темир къазыу эм темирчилик. Тюрк культура, шимал Евразияны кёчгюнчю культуралары бла джууукъ байламлыды. Сёз ючюн, белгили тюрколог Л. Н. Гумилёв, гуннланы скиф культураны андан ары бардыргъанлагъа санагъанды.

Тюрктилли миллетле, бизни эрагъа дери III ёмюрден бери белгилидиле. Алай а *тюрк* этноним (къытайча — *ту-кю*) биринчи кере VI ёмюрню аллында Монгол Алтайда сагъынылыб башланнганды, кеси да уллу болмагъан бир халкъны белгилегенди, алай а бу халкъ кечирек бютёу Орта Азияда бийлик этген болгъанды. *Тюрк* сёз — «кючлю», «къаты» деген магъананы тутады.

Тюркле, тюрк къауумдан тилледе сёлешедиле.

Бусагъатда тюрк миллетле тюрлю-тюрлю къраллада джашайдыла — Орта бла Ара Азаияда, Шимал Кавказда, Тау Артында, Джерле арасы тенгизни тийресинде, Къыбыла бла Кюнчыгъыш Европада эмда андан ары Россияны Узакъ Кюнчыгъышына дери. Тюрк азчылыкъла, Кюнбатыш Европа бла Американы къралларында эм Къытайда барды.

## Тюрк миллетлени эм кърал-территориал къуралышланы классификациялары

### Тарих тюрк миллетле
* Аварла
* Алты чуб
* Башкъуртлула
* Берендейле
* Булгарла — Барсилле — Эскелле
* Бунтюркле
* Гуннла
* Енисей къыргъызла
* Къарлукъла
* Кимакла
* Къурыкъанла
* Огъузла — Торкла
* Печенегле
* Половецле — Къыпчакъла
* Татарлыла
* Динлинле
* Тюргешле
* Уйгъурла
* Тюркютле — Ашина
* Хазарла — Савирле — Акацирле
* Чёрные клобуки
* Шато-тюркле

### Бусагъатдагъы тюрк миллетле

* **Булгар къауум**
** Чувашлыла

* **Тау-алтай (ара-кюнчыгъыш) къауум**
** Шорлула (бираз)
** Алтайлыла
*** Шимал: кумандинлиле, челканлыла
*** Тубаларла
*** Къыбыла: алтай-кижи, теленгитле, телеутла
** Къыргъызлыла
** Чулымлыла (бираз)
** Фергана къыпчакъла

* **Къарлукъ (къыбыла-кюнчыгъыш) къауум**
** Юзбеклиле
** Уйгъурлула
*** Илий уйгъурлула
** Эйнулула
** Лобнорлула
** Хотонлула
** Халаджлыла

* **Къыпчакъ (шимал-кюнчыгъыш) къауум**
** Къыпчакъ-булгар (итил-къыпчакъ) миллетле
*** Башкъурт
**** Башкъурт-тептярла
*** Татарлыла
**** Къазан татарлыла
**** Касимов татарлыла
**** Мишарлыла
**** Татар-тептярла
*** Кряшенлиле
*** Нагъайбакълыла

** Къыпчакъ-половец (половец) миллетле
*** Кърымтатарлыла (орта)
*** Къумукълула
*** Малкъарлыла
*** Къарачайлыла
*** Къарайлыла
*** Кърымчакълыла
*** Урумлула (бираз)
** Къыпчакъ-ногъай (ногъай) миллетле
*** Къазахлыла
*** Къаракъалпакълыла
*** Ногъайлыла
**** Къарагъашлыла
*** Астархан татарлыла
*** Поляк-литва татарлыла
*** Сибирь татарлыла
*** Юрт татарлыла
*** Юзбеклиле (бираз)
*** Кърымтатарлыла (шимал)

* **Огъуз (къыбыла-кюнбатыш) къауум**
** Гагаузлула
** Балкан тюркле
** Азербайджанлыла
*** Къашкъайлыла
*** Афшарлыла
*** Айналлу
*** Сонкор тюркле
*** Къарапапахлыла
** Тюрклюле
*** Киприот-тюрклюле
*** Месхетин-тюрклюле
*** Урумлула (бираз)
*** Кърымтатарлыла (къыбыла)
** Ираклы тюркле (туркоманла)
** Сириялы тюрклюле
** Тюркменлиле
*** Трухменле
*** Хорасанлы тюркле (каджарлыла, теймурташлыла, гударилиле эм башхала)
** Хамзе (?)
** Саларлыла
** Юрюклюле
** Къараманлыла
** Юзбеклиле (бираз)

* **Саян (тоба) къауум**
** Тюзлю тюбкъауум
*** Тывалыла
*** Мончакълыла
*** Цэнгэллиле
** Тайгалы тюбкъауум
*** Тофалыла
*** Тоджин-тывалыла (тоджинлиле)
*** Сойотлула
*** Урянхайлыла
*** Цатанлыла

* **Уйгъур (къыргъыз) къауум**
** Сары уйгъурлула
** Фуюлу къыргъызлыла
** Хакаслыла
*** Качинлиле
*** Къойбаллыла
*** Къызыллыла
*** Сагъайлыла
*** Белтырлыла
** Чулымлыла (бираз)
** Шорлула (бираз)

* **Якут къауум**
** Якутлула (сахалыла)
*** Ессей якутлула
** Долганлыла

### Бусагъатдагъы бойсунмагъан тюрк къралла
*  **[[Азербайджан]]** — *халкъыны 90 %-инден кёбю*
*  **[[Къазахстан]]** — *халкъыны 73 %-и* (2010)
*  **[[Къыргъызистан]]** — *халкыны 85 %-инден кёбю* (2009)
*  **[[Тюркменистан]]** — *халкъыны 85 %-и чакълы бир*
*  **[[Тюрк]]**
*  **[[Юзбекистан]]**

### Бусагъатдагъы тюрк миллет автономияла
; Къытай
*  **[[Синьцзян-Уйгъур автоном район]]** — *халкъыны 64 %-и чакълы бир*
; Россия
*  **[[Башкъурт Республика]]** — *халкъыны 57 %-и* (башкъуртлула, татарлыла, чувашлыла)
*  **[[Къабарты-Малкъар|Къабарты-Малкъар Республика]]** — *халкъыны 14,8 %-и* (малкъарлыла, тюрклюле, татарлыла)
*  **[[Къарачай-Черкесия|Къарачай-Черкес Республика]]** — *халкъыны 44,3 %-и* (къарачайлыла, ногъайлыла)
*  **[[Алтай Республика]]** — *халкъыны 40 %-и*
*  **[[Саха (Якутия) Республика]]** — *халкъыны 47 %-и*
*  **[[Татарстан|Татарстан Республика]]** — *халкъыны 56 %-и* (татарлыла, башкъуртлыла, чувашлыла)
*  **[[Тыва Республика|Тыва (Тува) Республика]]** — *халкъыны 77 %-и*
*  **[[Хакасия|Хакасия Республика]]** — *халкъыны 12 %-и*
*  **[[Чувашия|Чувашия Республика]]** — *халкъыны 70 %-и* (чувашлыла, татарлыла)
; Молдавия
*  **[[Гагаууз]]** — *халкъыны 82 %-и чакълы бир*
; Юзбекистан
*  **[[Къаракъалпакъстан Республика]]** — *халкъыны 94,9 %-инден кёбю*

## Дагъыда къарагъыз
* Тюркология
* Тюрк тилле
* Тюркестан
* Тюркчюлюк
* Туран
* Ара Азия
* Туранидле

## Белгиле

## Литература
* 
* 
* 
* Л. Н. Гумилёв. История народа хунну
* Л. Н. Гумилёв. Древние тюрки
* Шамиль Мингазов. Доисторические тюрки
* Рафаэль Безертинов. Древнетюркское мировоззрение «Тэнгрианство»
* Рафаэль Безертинов. Тюрко-татарские имена
* Файзрахманов Г. Л. Древние тюрки в Сибири и Центральной Азии
* Мирфатых Закиев Происхождение тюрков и татар

## Джибериуле
* Буруннгу тюрк сёзлюк