open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Джапония

**Джапония** ( *Нихонг, Ниппонг*), официал аты  — «Нихонг коку», «Ниппонг коку» (), архаика аты «Яшима» ( *Яшима*) — Кюнчыгъыш Азияда, Къытайдан эмда эки Кореядан кюнчыгъышда орналгъан айрымкъан кърал. Шош океан кюнчыгъышда, Япон тенгиз кюнбатышда, Охот тенгиз шималда, Кюнчыгъыш-Къытай тенгиз къыбылада Джапон айрымканланы джууладыла.

Ара шахары - Токио. Официал тили -  япон тил.

## Белгиле
7 январь

**7 январь** — григориан орузламада джылны 7-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 358 кюн (високос джыллада — 359 кюн) къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле
14 январь

**14 январь** — григориан орузламада джылны 14-чю кюнюдю. Джылны ахырына дери 351 кюн (високос джыллада — 352 кюн) къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле

## Туугъанла
* 1935 — Къагъыйланы Магометни къызы Назифа, белгили къарачай-малкъар джазыучу тиширыу.

## Ёлгенле
Дуния сатыу-алыу организация

**Дуния сатыу-алыу организация** (**ДСАО**) (, , ) — халкъла арасы сатыу-алыуну эмда къошулгъан къралланы саудюгер-политика илишкилерин регуляция этер ючюн къуралгъан халкъла арасы организацияды. 1995 джылда къуралгъанды. ДСАО, Тарифле бла сатыу-алыуну юсюнден генерал келишиуню (ГАТТ) тамалында къуралгъанды, ол келишиу 1947 джыл къуралгъанды эмда 50 джылны ичинде халкъла арасы организация функцияны тындырыб тургъанды.

ДСАО джангы сатыу-алыу келишиулени къурау эмда киргизиуге джууаблыды, аны тышында бютеу келишиулени тындырыугъа къарайды. ДСАО кесини ишин 1986—1994 джыллада Уругвай раундда къол салыннган бегимлени эмда аны аллындагъа келишиулени тамалында бардырады. Проблемаланы сюзюу эмда либерализацияны глобал проблемаларыны юсюнден оноу кеб джанлы келишиулени (раундла) ичинде алады. Бусагъатха дери 8 раунд бардырылгъанды, 2001 джыл Дохада (Катар) тогъузунчу раунд башланнганды.

Штаб-фатары Женевадады, Швейцария.

ДСАО-ну башчысы (генерал директор) — Паскаль Лами.

2008 джылны июлуна ДСАО-да 153 кърал болгъанды. Аланы хар бири, бир-бирине сатыу-алыуда эм джумушакъ режим берирге борчлуду.

ДСАО-ну джорукълары, айныу тургъан къраллагъа талай льгота береди. Бусагъатда организациягъа кирген айный тургъан къраллада, айныкгъан къраллагъа кёре кеслерини саудаларыны таможня-тариф джакъ мадарлары кёбюрек болады. Алай а абсолют ёлчемде алынса айныгъан къраллада таможня-тариф санцияланы бютеулей ёлчеми мийикди, ол себебден айныгъан къраллада продукция айныгъан къралланы саудасына кириуде уллу табсызлыкъла чегеди.

## Джибериуле

* ДСАО-ну сайты 
* Россия бла ДСАО 
** ДСАО-ну келишиулери
Ёмюр

**Ёмюр** (**джюзджыллыкъ**) — 100 джылгъа тенг болгъан заманны ёлчелеу биримиди. Он ёмюр бир мингджыллыкъ болады.

Теренирек ангылатсакъ ёмюрд деб джюз джыллыкъ заман аралыкъгъа тюл, хайырланнган орузламагъа кёре 1-чи джылдан башланыб хар 100 джыл сайын  къайтарылгъан белгили номерли аралыкъгъа айтылады.

## Григориан орузламада

Григориан орузламагъа кёре б. э. I ёмюрю 1 джылны 1-чи январында башланыб, 100 джылны 31-чи декабрында бошалады. II ёмюр 101 джылда, III ёмюр — 201 джылда д. а. к. . Ахыр джыл бу ёмюрню номеринден башланады (сёз ючюн 1900 джыл XIX ёмюрню ахыр джылыды). Ол себебден григориан орузлама бла джыл хыйсаб этсек, XX ёмюр 1999 джылны 31-чи декабрында тюл, 2000 джылны 31-чи декабрында бошалады. Аны тышында бу системада ноль номерли ёмюр джокъду: б. э. д. I ёмюрден сора б. э. I ёмюрю башланнганды.
Сутка

**Сутка** — Джерни кесини тёгерегине айланнган кёзюуге тенг заманны ёлчелеу биримиди.

Асламысы бла сутка дебастрономия ангылам **[[кюн сутка]]ны** белгилейдиле. Илму тышында суткагъа **кюн** деб къоядыла.

Сутка 24 сагъатха (1440 минутха, 86400 секундха) юлешинеди эмда кюнден, ингирден, эртденден эмда кечеден къуралады.

Орузлама суткадан ыйыкъла, айла къураладыла.

## Астрономияда сутка

Кюн сутка (24 сагъат) бла джулдуз сутканы (23 сагъат 56 минут 4 секунд) айырадыла. Аланы тенг болмауларыны чуруму Джер Кюнню тёгерегине айланнган заманда, Джердеги сынчыкълаучугъа Кюн къымыладмагъан джулдузланы фонунда таяды.

## [[ЁС|Интернационал система]]

Суткаланы ёлчеми ЁС-ге кирмейди, алай хыйсаблада хайырланыргъа болады. 1 сутканы 86&nbsp;400 секундха тенг санайдыла.

Кюн суткалада секундланы саны бирча болмайды, ол себебден бир талай замандан дуния координация заманны (UTC) ортаклыкъ кюн заманбла (UT1) келишдирирге керек болады. Алай болса 30-чу июнда неда 31-чи декабрда суткагъа координацияны секунду къошулады неда алынады.

ЁС-де бир секунд — таякълауну 9 192 631 770 кёзюую чакълы бир заман интервалды. Ол цези-133-ню атомуну рахатлыкъда, бек джукъа эки дараджасыны арасында 0 К температурада, тыш поляладан рахатсызлыкъ болмай, кёзюуге тенгди. Бу ангыламны тамал алсакъ суткаланы белгилеую былай болады 794&nbsp;243&nbsp;384&nbsp;928&nbsp;000 аллай кёзюу.
Ай (заман)

**Ай** (, ) — орузламада хайырланнган Айны Джерни тёгерегине бурулгъан кёзюуге тенг заман биримди.
Ыйыкъ

**Ыйыкъ** — кюнден уллу, айдан гитче заман биримди. *Ыйыкъ* деген сёз, ыйыкъны джетинчи кюню «ыйых кюнден» къуралгъанды. Къарачай-малкъар тилге 7 кюнлюк ыйыкъ бла кюнлени атлары христиан заманладан келгенди, кюнлени атларыны джарымы христиан тамырлыды, сёз ючюн, байрым кюн — Сыйлы Марияны (Мариямны, Байрымны) кюню, гюрге кюн — Сыйлы Георгийни (Гюргени/Геуюргени) кюню, бараз кюн — Параскеваны (Баразны) кюню.
 
**Ыйыкъны кюнлери:**
* Баш кюн
* Гюрге/Геуюрге кюн
* Бараз кюн
* Орта кюн
* Байрым кюн
* Шабат кюн
* Ыйых кюн

Бир-бир къраллада (АБШ, Израиль, Канада) ыйыкъны ал кюнюне ыйых кюн саналады.
Джыл

**Джыл** — Джерни Кюнню тёгерегине айланыу бла байламлы заман биримди.

Биз бусагъатда хайырланнган григориан орузламагъа кёре орузлама джыл 12 айгъа (365 суткагъа, артыкъ джыллада 366 суткагъа) тенгди.
Чагъыр

**Чагъы́р**  — джюзюм сууну неда башха кёгет сууну толу неда джарым спирт быжылдауундан (бир-бирде спирт эмда башха затла къошулгъан, сёз ючюн, «Кючленнген чагъырла» къуралгъан алкоголь ичкиди (кючлюлюгю: натурал — 9–16 %, кючлендирилгенле — 16–22 %).

Чагъырланы тинтген илмугъа энология дейдиле.

## Чагъырланы классификациясы

Чагъыр къуру джюзюмден тюл, башха тюрлю кёгетледен да этиледи (учузуракъ чагъырла).

### Агъачы бла бети

Чагъырны чыгъарыуда джюзюмню кёб тюрлю тукъумларын хайырландырадыла. Бютеулей юлешиу этилсе къара (бир-бирде къызыл дейдил) эмда акъ джюзюмлени айырадыла. Бетине кёре акъ, гюл бетли, къызыл чагъырланы айырадыла. 

Агъачы бла эмда сакълау болджалы бла:
* джаш;
* сакъланмагъан;
* сакъланнган;
* маркалы (белгили бир джюзюмчю регионлада, белгили бир джюзюм тукъумладан этилен татыуу бла ароматы иги болгъан сакъланнган чагъырла); 
* коллекциялы (кёб заман сакъланнган, бир бирде онла бла, джюзле бла джылланы)

### Спирт бла шекерни ёлчеми

Россияда стандартлагъа кёре чагъырла этил спирт бла шекерни тутханларына кёре былай юлешинедиле:
* Натурал чагъырла:
** Къургъакъ чагъырла — суслону толу быжылдауу бла этилген, шекери 1 % кёб болмагъан (спирти — 9–13 % , шекери — 3 г/л дери)
** Энчи къургъакъ чагъырла (спирти — 14–16 %, шекери — 3 г/л дери)
** Джарым къургъан чагъырла (спирти — 9–13 %, шекери — 5–30 г/л)
** Джарым татлы чагъырла (спирти — 9–12 %, шекери — 30–80 г/л)
* Энчи чагъырла (кючлендирилгенле):
** Къургъакъ чагъырла (спирти — 14–20 %, шекери — 15 г/л дери)
** Кючлю чагъырла (спирти — 17–20 %, шекери — 30–120 г/л)
** Джарым десерт чагъырла (спирти — 14–16 %, шекери — 50–120 г/л)
** Десерт чагъырла (спирти — 15–17 %, шекери — 140–200 г/л)
** Ликёр чагъырла (спирти — 12–16 %, шекери — 210–300 г/л)
* Ароматланнган чагъырла (спирти — 16–18 %, шекери — 6–16 % дери)

* Къайнагъан чагъырла — экинчи быжылдауну процессинде карбон газ бла бай болгъан чагъырладыла. Дунияда эм белгили къайнагъан чагъыргъа — шампан чагъыр саналады (Францияны Шампань провинциясында этиледи).

### [[Европа]]дагъы классификация

Чагъырны категориясы агъачын белгилейди. Францияда къабыл этилген классификациягъа кёре терт категория барды: AOC, VDQS, азыкъ чагъырла эмда джерли чагъырла. Европа классификациягъа кёре — агъачлы чагъырла регионуна кёре — VDPRD (AOC бла VDQS) эмда азыкъ чагъырла (француз классификацияны азыкъ чагъырлары бла джерли чагъырларын бирлешдиреди).

## [[Чагъырчылыкъ]]ны географиясы

Джюзюм дунияны кёб къралында ёседи, ол себебден чагъырда кёб къралда чыгъарылады, алай а артыкъсызда бек джылы климаты болъан къраллада. Чагъырыу чыгъырыуда эталоннга Франция саналады.

## Чагъыр этикет

* Ашарыкъны аллы бла, аператив ичилиученди: мадера, херес, вермут... ;
* Акъ азыкъ чагъырла дженгил эт эмда чабакъ хантлагъа бериледиле;
* Натурал къургъакъ, джарым къургъакъ эмда джарым татлы чагъырла бурчакъ хантлагъа таб келишеди;	
* Къызыл азыкъ чагъырла этге, тишликлеге келишеди;
Сют

**Сют** — джелинлилени () тишилерини джелинлеринде къуралгъан азыкъ суусунду. Табигъатда сют алкъын башха ашарыкъны эрителмеген балаланы багъар ючюндю. Бусагъатда уа сют адам хайырланнган кёб тюрлю азыкъда барды. Сютню чыгъарыу а промышленностну уллу санагъаты болгъанды.

**Сют** — кёб компонентли полидисперс системады, аны ичине кирген затла (вещество) бютеулей ингичге дисперс турумдадыла, ол себебден сют суусун констистенциялы болады.

## Ийнек сют

Ийнек сют — ийнекни ана сютюдю, уллу ёлчемледе чыгъарылады, эмда эм бек хайырланнган джаныуар сютдю.

2005 джылда дунияда 413,7 млн тонна сют чыгъарылгъанды.

### Сютню орталама химия къурулушу

* **[[Суу]]** — 87,5 %
* **Къургъакъ [[затла]]** — 12,5 %
** Сют май — 3,5 %
** Къургъакъ майсыз сют къалыу — 9,0 %:
*** Акъла — 3,2 %
**** Казеин — 2,6 %
**** Мая акъла — 0,6 %
*** Сют шекер лактоза — 4,7÷4,9 %
*** Минерал затла — 0,8 %
*** Акъ болмагъан азотлу биригиуле — 0,02÷0,08 %
*** Витаминле, пигментле, ферментле, гормонла — микроёлчемде
* **[[Газла]]** — 5÷7 см³ 100 см³ сютге
** Карбон газ — 50÷70 %
** Азот — 20÷30 %
** Кислород — 5÷10 %
** Аммиак — ызлары барды

***Къургъакъ сют къалыу*** — сютню дайым ауурлукъгъа дери 102÷105 °C температурада кебдиргенден сора къалыуу.

***Къургъакъ майсыз сют къалыу*** — сютню кертилигин кёргюзюмюдю. 8% аз болса, сютге суу къошулгъаннга саналады.

***Сютню нормализациясы*** — сютню ичиндеги затларыны кёргюзюмлерин башха сютню къошуб, стандартха келтириудю.

Сют сууусун болгъаны, сууу кёб болгъаны ючюн тюл, сютню къурагъан затланы бир-биринде эригени ючюндю.

### Башха джаныуарланы сютлери

Ийнеклени тышында тюрлю-тюрлю халкъла бла башха джаныуарланы сютлерида хайырланады- кийиклени, эчкилени, къойланы, атланы, гаммешлени, къандагъайланы эмда башхаланы.

Кийик сютню кёбюсюне шималда джашагъан халкъла хайырланадыла, сёз ючюн эвенкле бусагъатдада кийик сютню ащарыкъны тышында дин джаны блада хайырланадыла.

## Сютден азыкъла

Сют кесича къалмай андан кёб тюрлю азыкъ этиледи:айран, сютбашы, сюзме бышлакъ, кумыз, бышлакъ, ряженка, чайкъагъан айран, хуппеги, гыпы, джууурт, простокваша д. б.

## Джибериуле

* Сютню игилигини юсюнден
* Россияны сютчюлерини бирлиги
4 февраль

**4 февраль** — григориан орузламада джылны 35-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 330 кюн (високос джыллада — 331 кюн) къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле
Орузлама

**Орузлама** — социал, сатыу-алыу, дин неда башха амалла бла заманны узун аралыкъларын хыйсаблагъан системады. Орузламаны къуралышы заманны кесеклеге бёледи (кюн, ай, ыйыкъ, джыл кибик).

Орузламада кёзюуле Кюнню эмда Айны бурулууу кибик астрономия болуула бла байламлыдыла. Сёз ючюн Кюн орузлама — Кюн бла, Ай орузлама Айгъа къаты байламлыды.

Дунияда эм кёб Григориан орузлама бла Хиджраны орузламасы хайырланады. Григориан Иссаны туугъанындан башланады, Хиджра орузлама уа Мухаммедни Меккядан Мединагъа кёчюуюнден башланады. 

## Тарих

Ай бла Кюнден башха астрономия объектлени тамалгъа салгъан орузламалада бардыла, сёз ючюн буруннгу мисир орузламада джыл Сириусну эки чыгъыууну арасындагъы заманды. Алай а быллай орузламала алай бек джаыйлгъанладан тюлдюле.

Хар халкъ заманны кесича хыйсаблашдыргъанды. Бирлери дунияны къуралыуундан башлагъандыла: чууутлула б. э. д. 3761 джылдан башлагъандыла, александрия хронология б. э. д. 5493 джылны Римни къуралыуундан башлагъандыла (б. э. д. 753). Парфянлыла, вифинянлыла эмда селевкилиле санауну тахтагъа биринчи патчахны олтуруундан башлагъандыла, мысырлыла — хар династияны башланнганындан. Хар дуния дин кесини орузламасыны къурагъанды (исламда Хиджраны 1430 джылы, буддист орузлама бла бусагъатда Нирвана эраны 2549 джылы барады).

Бир джыл хыйсаблашыудан башхагъа кёчюу джылны узунлугъу эмда башланыуу башха болгъаны ючюн, бир кесек табсызлыкъла келтиредиП. 1-чи январдан джылны башланнганы биринчи кере Римде Юлий Цезарь б. э. д. 45 джылда киргизгенди. 325 джыла Византияда юлиан орузлама къабыл этиледи. 

Григорий XIII папа бардыргъан орузлама реформа католик къралланы барысы блада къабыл этилгенди. Заманны санауда халатланы тюзетгенди бу орузлама: юлиан орузламаны кириунден XVI ёмюрге дери кюн джылгъа кёре 10 кюн атыкъ болгъанды. Бусагъатдагъы орузлама папаны аты бла григориан орузлама атха ие болгъанды, эмда 1582 джылны 4-чю сентябрында юлиан орузламаны орнуна официал халда киргенди. . 

Эресейде Пётр I 1700 джылны 1-чи январындан башлаб юлиан орузламаны официал халда киргизгенди. Бизни къралда григориан орузлама Совет властны заманында киргизилгенди 1918 джылны 14-чю февралындан башлаб.

## Белгиле

## Джибериуле

* Часто задаваемые вопросы о календарях
* Юлианский и Григорианский календари: по какому России жить?
* Сайт о календарях
* Исторический календарь
* Календарь праздников
* Календарь как произведение концептуального искусства (автор художник-концептуалист Линор Линза)
* http://vzgljadnamir.narod.ru/biblioteka/Seleschnikov_IKiH/directory.djvu История календаря и хронология. С. И. Селешников
22 февраль

**22 февраль** — григориан орузламада джылны 53-чю кюнюдю. Джылны ахырына дери 312 кюн (високос джыллада — 313 кюн) къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле

## Туугъанла
1810 — Фридерик Шопен

## Ёлгенле
23 февраль

**23 февраль** — григориан орузламада джылны 54-чю кюнюдю. Джылны ахырына дери 311 кюн (високос джыллада — 312 кюн) къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле
* 1945 — Джо Розенталь «Иводзиманы башында байракъны кётюрюу» тарих фотографияды этген.

## Туугъанла

## Ёлгенле
24 февраль

**24 февраль** — григориан орузламада джылны 55-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 310 кюн (високос джыллада — 311 кюн) къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле
* 1918 – Эстонияны бойсунмаулугъуну декларациясы

## Туугъанла

## Ёлгенле
29 февраль

**29 февраль** — григориан орузламада високос джылны 60-чы кюнюдю. Джылны ахырына дери 306 кюн къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле
Кёгет суу

**Кёгет суу**, табигъатдан кёгетни ичинде болгъан суусунуду. Кёбюсюне кёгет сууну кёгетлени эзиб чыгъарадыла. Чыкъгъан кёгет суу не ичилген этеди, неда башха азыкъла хазырлауда хайырланады.

## Кёгет сууланы юсюнден орта билгиле

Ёсюмлюлюкден чыкъгъан азыкъла барысы да адамны саулугъуна файдалыдыла. Кёгет суула шекерлени бай гёзениди: глюкозаны, фруктозаны, сахарозаны, мальтозаны, рафинозаны, целобиозаны эмда галактозаны.
Политика

**Поли́тика** ( — «къралны оноуун этиуню усталыгъы») неда **Сиясат** () — джамагъатны властны къолгъа алыуу бла, тутууу бла эмда хайырланыуу бла байламлы джашау сферасыды.
Политика процесслени тамалында, аны тындырыр ючюн мадарла бла амалладыла. Политиканы болджаллы халиси барды, ол демек тюрленирге болады. Къуралышны типине кёре: кърал политика, партияны политикасын, техника политиканы д. б. айырадыла.

Политиканы къайсы джанына бурулгъанына кёре: тыш, ич, социал эмда башха политикаланы айырадыла.

## Баш къарамла

Озгъан заманланы акъылманлары политиканы тюрлю-тюрлю ангылагъандыла: башха санатланы оноуун этген (ораторлукъ, аскер, сюдю кибик ) эм инсанланы джакълау эмда мадаргъа кёре аланы аманладан иги этиуню «патчах санатыды» (Платон); тюз эмда акъыллы оноуню юсюнден билим (Макиавелли); кърал аппаратны алчылыгъы неда бу алчылыкъгъа къатылыу (Макс Вебер), класс интереслени кюреши (Карл Маркс). Бусагъатдагъы политологла, политиканы, джамагъат излемлерини тындырыр ючюн белгили бир джамагъат къауумланы ишлемлери кибик ангылатадыла.

Бусагъатдагъы политика илмуда, политиканы ангылауда эки тамал къарам барды - консенсуслу эмда конфронтациялы.

### Консенсуслу ангылау

Консенсуслу ангылауну тамалында политиканы бир иш бирлик кибик кёрюудю. Бу ангылаугъа кёре джамагъатны игилиги ючюн, даусуз, биригиб ишлеудю политика.

### Конфронтациялы ангылау

Конфронтациялы ангылаугъа кёре (Карл Шмитт э.б.) политика адамланы арасында башха оюмланы тирелиуюнден, бир-бирлерине тикликден къуралгъанды.

## Политиканы элементлери

**Политика илишкиле** — политиканы субъектлерини байламлыкъларынны шекиллериди -политика джашаугъа къошулгъанланы арасында келишиулюк, партнерлукъ, даула, бийлик эмда бойсунмакълыкъ.

**Политика власть** — кесини оюмун башхалагъа зорлауду.

**Политика организацияла** — адамланы, къауумланы эмда джамагъатны интереселирин белгилеген кърал эмда кърал тышындагъы институталаны биригиуюдю.

**Политика культура** — халилеринде кёрюнген, политика болуулагъа къарамды.

**Политика ангы** — политика психология эмда политика идеологияды, политикагъа къатышыууну чурумлары (идеяла, сезимле, багъала...).

**Политиканы субъектлери** — кърал властны джюрютюуюне къошулгъан индивидле, социал къауумла, массала, организацияладыла.

## Политика системала бла идеологияла

Бусагъаха дери 20 политика эмда идеология система белгилиди:

* Авторитаризм 
* Анархизм
* Демократия
* Диктатура
* Коммунизм

* Консерватизм
* Космополитизм
* Либерализм
* Марксизм
* Милитаризм

* Нацизм
* Национализм
* Пацифизм
* Плутократия
* Самодержавие

* Социализм
* Теократия
* Тоталитаризм
* Тимократия
* Фашизм

## Белгили политика акъылманла

* Платон
* Аристотель
* Макиавелли

* Монтескье
* Руссо
* Бенито Муссолини

* Гоббс
* Локк
* Карл Маркс

* Михаил Бакунин
* Макс Вебер
* Морис Дюверже
* Юлиус Эвола

## Дагъыда къарагъыз

* Политология
* Революция
* Политика партия
* Политика клуб
Идеология

**Идеология** (,  — идея; эм  — сёз, билим) — идеяланы юсюнден билим.

Орта ангыламда **идеология** — тамамы бла белгиленнген идеяланы (асламысы бла политика, социал эмда джамагъат) структуралашхан системасыды.
 
Тар магъанада **идеология**  — политика оноу джюрютюуню логикалыкъ эмда психологиялыкъ тамалыды.

## Идеологияланы типлери

XIX ёмюрде 5 баш идеология тип къуралгъанды:
# Либерал
# Консерватив
# социалист (Коммунист)
# Анархиcт
# Миллетчи

XX ёмюрде фашист идеология къуралады.

## Белгиле
Глобализация

**Глобализация** — бютеудуния политика, экономика эмда культура интеграция бла унификацияны процессиди. Бу процессни эсебинде дуния урунууну юлешиниую, капиталны, адам эмда чыгъарыу къайнакъланы дуния масштабда миграциясы, законланы, экономика эмда технология процесслени стандартизациясы болады, аны тышында да тюрлю-тюрлю къралланы культуралары ушаш болады неда бирлешеди. Бу процесс объективди эмда системалы халы барды, ол демек адам джашауну хар джанына да тиеди. Глобализацияны эсебинде дуния бир-бирине бегирек байламлы болады, бир-биринден болмазча халгъа келеди.
## Белгиле
Кърым

**Кърым** неда **Кърым джарымайрымкан** (, , ) — Къара тенгизни шималында, Къара эмда Азау тенгизле бла джууулгъан территорияды. Джарымайрымканда — Кърым Республика бла Севастополь орналыбдыла. 1441—1783 джыллада джарымайрымкан энчи къралны — Кърым ханлыкъны аралыгъы болгъанды.

* Майданы — 26 100 км².
* Адам саны — 1 973 185 адам, аланы ичинде: 58,32 % оруслу, 24,32 % украинли, 12,1 % кърым татарлы.
* Ара шахары — Акъмежгит (Симферополь).
* Башха уллу шахарла — Акъджар (Севастополь), Ялта.

## Тарихи

* 1475—1774 джыллада Тюркню бийлигинде болгъанды.
* 1783 джылда Россия империя аннексия этгенди.
* 1917—1920 джыллада Граждан къазауатны заманында «акъ» бла «къызыл» правительствола талай кере бири-бирин ауушдургъандыла.
* 1921 джылда Кърым Автоном Совет Социалист Республика баямланнганды (РСФСР-ни къурамында).
* 1942—1944 джыллада Германия бла оккупация.
* 1944 джыл (18-чи май) — кърым татарлыланы депортациясы (аланы ызындан 26-чы июнда: кърымлы эрменлилени, болгарлыланы эмда греклени).
* 1954 джыл — Кърым область РСФСР-ден УССР-ге берилгенди.
* 1987 джыл — кърым татарлыла джарымайрымкангъа къайтыб башлагъандыла.
* 1991 джыл — бютеукърым референдумну эсеби бла Кърым область Кърым Автоном Республика болгъанды.
* 2014 джыл — бютеукърым референдумну эсеби бла Кърым Автоном Республика бла Севастополь шахар Россия Федерацияны къурамына киргендиле, *Кърым Республика* бла *федерал магъанлы Севастополь шахар* къуралгъандыла.
Пропаганда

**Пропаганда** ( — «джайылыргъа керек») — джамагъат оюмгъа ауурлукъ этер ючюн фактланы, сёзлени эмда башха билгилени джайыу, аланы ичинде аллындан да алдауукъну джайылыуу да. Пропагандадан агитацияны айырыргъа керекди.

## Пропаганданы тарихи

«Пропаганда» деген сёз *Congregatio de Propaganda Fide* (Динни джайыууну конгрегациясы),  Григорий XV  1622 джыл къурагъан католик организацияны атындан келеди.Алай а пропаганда, терминни чыкъгъанындан кёб алгъа болгъанды. Пропаганданы эм эртде юлгюлерини бирине Хаммурапини законларыны джыйымыны преамбуласын санаргъа боллукъду, анда законла къралда адилликни бегитир ючюн эмда къарыусузланы кючлюледен джакълар ючюн къуралгъаны джазылады. Законланы кеслери уа, тамам терсине кючлюлени джакълагъандыла, алагъа къарыусузланы унукъдурууда болушлукъ болгъандыла.

## Пропаганданы нюзюрлери

Пропаганда политика манипуляцияны эм баш амалларыны бириди. Пропаганданы реклама бла тенглешдирирге керек тюлдю. Реклама информацияны жанрына джууугъуракъды. Информацияны жанрыны ёзеги уа билдириуледиле. Белгили бир политика ишлемлеге чакъыргъан реклама — агитация болады. Агитация энчи адамланы болмай, кёбчюлюкню эсине ауурлукъ салыргъа излесе да ол агитация рекламалай къалады. Рекламача болмай, пропаганда заман ырджыла бла чекленмейди, аны айыргъан, белгилеген бек къыйынды. Реклама адамланы эмоцияларына джюк бола эсе, пропаганда эмоцияланы тышында адамланы ангыларына эмда акъылларына ауурлукъ береди. Ол себебден пропаганда, эмоцияла кибик, негатив да позитив да болургъа болады.

**Позитив (конструктив) пропаганда** социал рахатлыкъны, келишиулюкню, мамырлыкъны бегитир ючюн нюзюрленнгенди. 

**Негатив (деструктив) пропаганда** социал джаулукъну, социал дауланы, джамагъатда тикликни кючлендирир ючюн бардырылады. 

## [[Аскер]] пропаганда

* **Джесирликни пропагандасы**
: Джауну джесир болуугъа чакъырыу, джесирликни пропагандасы психологиялыкъ къазауатны эм кючлю сауутуду. Бу пропаганда да джауну аскерчилерине джесирликни эмда джесирликде къыйынлыкъланы ала къоркъгъанча болмагъанын ангылатыу, аскерчилени джесирге тюшселе, юйлерине сау барырларын ангылатыу кибик.

## Пропаганданы белгили усталары

* Пауль Йозеф Геббельс — герман  нацистлени баш пропагандисти (НСДАП партия), Ючюнчю Рейхде пропаганданы министри.
* Рисаль, Хосе — эм белгили филиппин пропагандист, 1896 джыл асылгъанды.
* Маяковский, Владимир Владимирович
* Ефимов, Борис Ефимович
* Ritchie Boys

## Белгиле

## Джибериуле

* Пропаганданы мадарларыны энциклопедиясы
* German Propaganda Archive (Кальвинни Колледжи, АБШ-Герман пропаганданы архиви)
Ай (магъаналары)

**Ай**:
* Ай — Джерни джангыз спутнигиди.
* Ай — джылны онеки бёлюмюнден хар бириди.
Империализм

**Империали́зм** (, , , чыкъгъаны  — власть, бийлик) — бир къралны неда миллетни башха къралгъа неда миллетге кесини хайыры ючюн къадарлгъаны, аланы кючлегерге излегениди.

Империализм терминни тамалы латинча “imperium” сёзден къуралгъанды, магъанасы власть, бийлик болгъанды. Аны тышында Францияда 1830 джыллада Наполеонну империясыны джакълагъанланы белгилер ючюн хайырланнгандыла бу терминни, кечирек 1848 джылдан сора Наполеон III-ню аман кърал оноуун белгилегендиле бу сёз бла. Алай а бусагъатда магъанасы бла 1870 джыллада Ингилизде джайылыб башлагъанды

Тюрлю-тюрлю авторла империализмни былай танытадыла:

* Бир къралны башха къралладан неда халкъладан сыйырыб джерин кенгертиую;

* Бир миллетни неда джамагъатны башха миллетни неда джамагъатны джасакъгъа зорлауу;

* Бир миллетни неда джамагъатны башха миллетни неда джамагъатны джерлериндеги байлыкъланы хайырландырыууду;

* Бир къралны неда джамагъатны башха бёлгеге кесини культурасыны джаыуу эмда алайыны халкъыны къул этиб хайырланыууду.

## Тарихи

Collier's Encyclopedia империализмни тарихини юч кёзюуге юлешеди: Биринчиси, XVI ёмюрге дери баргъан эмда империяланы кенгериулери бла байламлы кёзюудю; экинчиси география ачылыула бла башланыб XIX ёмюрге дери баргъан империализмди — эски империализм атны джюрютеди; ючюнчюсю джангы империализмди эмда 1880 джыллада башланнганды, колониялагъа джангыдан интерес чыкъгъанды, эмда Азия бла Африканы джангыдан юлешиу башланнганды.

## Белгиле
Къарачай (газет)

**Къарачай** — Къарачай–Черкесияда къарачай-малкъар тилде чыкъгъан джамагъат-политика газетди. Газет республикада болгъан джамагъат–политика ишлени ачыкълайды, дагъыда къарачайлыланы тарихлерини эмда культураларыны юсюнден басмалайды. 

Газетни къурагъанла Къарачай-Черкесияны  парламенти бла правительствосудула. Газетни бети тёрт полосаны алады, 8200 экземпляр болуб чыгъады.

Газет 1924 джылда  чыгъыб башлагъанды. Биринчи аты аны «تاولو جاشاو/Tavlu Çašav» (*Таулу джашау*) болгъанды, 1929 джылдан — «Tavlu Çarlьla» (*Таулу джарлыла*), 1932 джылдан — «Qьzьl Qaracaj» (*Къызыл Къарачай*), 1944 джылда, къарачайлыла кёчюрюлгенлери себебли, газетни чыкъгъаны тохтагъанды. 1957 джылда къарачайлыланы реабилитация этгенлеринден сора, газет джангыртылгъанды. 1965 джылдан газетни аты «Ленинни байрагъы» болгъанды. 

Бусагъатдагъы аты 1991 джылда берилгенди.

## Джибериуле

* «Карачай» газетни сайты
* Какушланы Хусей , «Карачай» газетни баш редактору. Газетни тарихи суратлада («Карачайгъа» 80 джыл) 

## Дагъыда къарагъыз

* «Заман», Къабарты–Малкъарда къарачай-малкъар тилде чыкъгъан газет.
* «Черкес хэку», Къарачай–Черкесияда къабарты-черкес тилде чыкъгъан газет.
* «Ногай давысы», Къарачай–Черкесияда ногъай тилде чыкъгъан газет.
* «Абазашта», Къарачай–Черкесияда абаза тилде чыкъгъан газет.
Шотландия

**Шотла́ндия** (, ) — алгъын (1707 джылгъа дери) Европада бир бойсунмагъан короллукъ болгъанды, бусагъатда — Уллу Британиягъа кирген къралладан эм автоном (кесини парламенти, валюта эмда хакъ системалары бла) къралды.

Ара шахары Шотландияны — Эдинбургду.

## Географиясы
Шотландияны территориясы, Уллу Британия айрымканны шимал кесегини (бютеулей ючден бирин) эмда Гебрид, Оркней эм Шетленд айрымканланы алады. Шотландияны майданы — 78 772 км², суу джагъасы — 9 911 км. Къыбылада Инглиз бла чеклешеди, чекни узунлугъу — 96 км.

Шотландияны кюнбатыш джагъасы Атлантика океан бла, кюнчыгъыш джагъасы Шимал тенгиз бла джууулады. Кюнбатыш бла кюнчыгъыш тенгиз джагъасы Каледон илипин бла бирлешедиле. 
## Тарихи
Билимле Шотландияда биринчи адамла 13 минг джыл чакълы артха, Ахыр бузлауукъ заман бошалгъандан сора чыгъыб къалдыла деб туралла. Биринчи мекямла Шотландияда 9500 джыл артха эмда биринчи элле 6000 джыл артха джаратылгъандыла.

Бу сагъатда Ингилизни эмда Уэльсны территориясыны римлиле кючлеугенден сора эмда аланыда римни провинциясы Британия этелгенден сора Шотландияны джазылгъан тарихи башлагъанды.

## Халкъы
2022 джылда болгъан ахыр халкъны тергеу бла Шотландияны адам саны 5 436 600 адам болуб, Шотландияны тарихинде эм уллу дараджагъа джеткенди. 

2011 джылдан Шотландияны адам саны 144 400 адамгъа (2,7%) ёсгенди. 

Кесин къуру джангыз шотландлы миллетден деб санагъан артха халкъ тергеуден ёсгенди (62,4%-ден 65,5%-ге дери). Кесин къуру джангыз британлы миллетден деб санагъанда артха халкъ тергеуден ёсгенди (8,4%-ден 13,9%-ге дери) Кесин шотландладан эмда британладан бирге санагъан аз болду (18,3%-ден 8,2%-ге дери).

### Тилле
Шотландияда юч эм баш тил барды: ингилиз тил, ингилиз-шотланд тил эмда гэль тил. 

2022 джылда 94,2% адам соргъанладан ингилизча иги сёлешелле деб джууаб бердиле, 2011 джылда уа аллайляны 93,8% болгъанед.

### Дин
2022 джылда Шотландияны халкъы кёбюсю атейистлелле - 51,1% (2011 джылда 36,7%). Экинчи «Шотландияны клисасы» барады - 20,4% (2011 джылда 32,4%). Андан сора Рим-католикле баралла - 13,3%, башха христианлыла -  5,1% эмда мусульманла - 2,2%. 2011 джылдан мусулман джамагъат 43 100 адамгъа ёсдю.

### Шахарла

## Джибериуле

* Шотландияны Парламенти бла правительствосу, эмда сюд системасы «Политика атлас» сайтда 
* Шотландияны Миллет библиотекасы 
* Undiscoveredscotland.co.uk 
## Белгиле
Либерия

**Либерия** () официал аты — **Либерия** **Республика**  (ингил. *Republic of Liberia*) — Африка континентны кюнбатыш кесегинде орналгъан, Атлантика океан бла джуулгъан кърал. 

Ара шахары — Монровия. Официал кърал тили — ингилиз тил.

«Либерия» сёзню магъанасы — «Азатланы джерлери» болады. Либерияны кърал этиб къурагъанла — АБШ-дан, эркинлик берилиб, келген къара терили къулла болгъандыла.

## Джибериуле

* Либерияны президентини сайты 
* Информация бла туризмни министерствосу 
* Либерий тенгиз регистрни сайты 
* «The Analyst» 
* «Liberian Times» 
* «Liberian Observer» 
* «The Liberian Journal» 
* «Star Radio» 
* Къралны официал радиостанциясы 
* Либериягъа джораланнган сайт 

## Белгиле
Демократия

**Демократия** ( — «халкъны оноуу»,  — «халкъ» эмда  — «оноу», «власть») — къралда властны къайнагъы джангыз халкъ танылгъан кърал оноуну неда политика системаны тюрлюсюдю. Демократияда къралны оноуун халкъ ачыкъдан (тюз демократия), неда келечилени юсю эмда сюд оноула бла этеди (келечилик демократия). Бусагъатдагъы политика илмуда «демократия» термин бла теорияда идеал моделни да эмда бу моделге эм бек келишген керти болгъан кърал системаланы да белгиленеди.

Демократияны баш ышаны - гражданланы, закон бла баджарылгъан, властда келечиликни сайлар хакъларыды эмда оюм азчылыкъланы кёбчюлюк бла тенг хакълагъа ие болуууду.

## Тарих

Демократияны ал формасы тюз демократия болгъанды, ол форма буруннгу Грецияны гитче кърал-шахарларында джайылгъанды (Афин демократия). Демократияны хыртха уруу, аллынданда башлагъанды, Платонну къралны теориясында огъунакъда барды, ол демократияны эм джетмеген заты, кесини къоруулаялмагъаныды, андан авторитар, кючге таяннган къралланы аллында аскер джаны бла кърыусуз болгъаны. Платонну оюму бусагъатдагъы демократиялагъада келишеди, алай а техника прогресс бла бирге демократияныда джашау кючю кючленнгенди.

Алай а кърал системаны ёсюую бла, аллында сорууланы къыйынлашыуу бла тюз демократия болгъан джердеда кърал оноуну монархиялыкъ формаларына ауушдурулгъанды.

Бусагъатда демократ кърал оноу кюнбатыш европалы келечилик демократияны формасын джюрютеди, аны башха аты «либерал демократияды». Аны теориясыны тамалын салгъанланы ичинде Жан Жак Руссо (1712—1778), Джон Локк (1632—1704) эмда Монтескьёню (1689—1755) чертирге боллукъду. Кёбчюлюк информацияны амалларыны айныуу, информацияны автомат халда джаращдырылыуу, технологияланы ёсюую эмда келечилик демократияны тындырыуда табсызлыкъла себебли, арт джыллада демократияны ачыкъ, тюз формаларына адамланы интереслери ёсгенди.

## Демократияны бусагъатдагъы теорилары

* Партисипациялыкъ
* Плебисцит демократия
* Плюралист
* Сауда
* Социалист
* Полиархия
* Информацион
* Электрон демократия
* Делиберат демократия

## Дагъыда къарагъыз

* Буржуа демократия
* Либерал демократия
* Социал-демократия
* Демократизация

## Караңыз
* Кърал оноуну формасы

## Белгиле

## Джибериуле

* Демократия 
* Принципы демократии
* Цитаты о демократии на www.democracy.ru
Жанна д’Арк

**Жанна д’Арк** ( [ʒan daʁk], 1412 — 30 май, 1431 джыл) — Францияны халкъ джигит къызы болгъанды, джюзджыллыкъ къазауатны заманында Францияны аскерлерини баш тамадаларыны бири болуб тургъанды. Бургундлагъа джесирге тюшгенинде, ала аны ингилизлилеге бергендиле, ала да отда кюйдюргендиле. Артда католик клисаны оноуу бла сыйлыланы санына киргенди.
## Жанна д’Аркны заманында Франция
Джюзджыллыкъ къазауат, Ингилизни патчахы III Эдуардны Франциягъа чабыуу эмда патчах тахтасына эркинлигин билдиргени бла башланнганды. 1415 джылгъа дери джетишим уллу тюрлениуле бла барды. Француз аскерле болумну бир къолгъа эте, бир халларын тас эте бардыла, алай къыйынлыкъда кюрешгенликге къралны иги кесегин къолда тута эдиле. 1415 джылда хал аманына айланды, Ингилизни ичинде баргъан патчахланы ичинде чериш тохтайды, Ланкастерледен патчах а материкге таукел чабыуул этеди.

## Джибериуле
* Жанна д’Аркны байрагъыны тюбюнде 
* «Una Fides» библиотеканы «Сыйлы Жанна» проекти 
* Жанна д’Аркга джораланнган сайт 
* Maid of heaven проект  
* Анри Валлон. Жанна д’Арк 
* Жанна д’Аркны терслеу процессни протоколлары 
* Альтернатива версияны юсюнден материалла 
* Орлеанны осадасы 

## Литература
* А. Левандовский. Жанна д’Арк. — М.: Молодая гвардия, 1962; 1982 (2-е издание); 2007 (3-е издание). ISBN 978-5-235-03039-8
* Р. Перну. М.-В. Клэн. Жанна д’Арк. — М.: Прогресс, 1992. ISBN 5-01-002054-8
* В. Райцес. Процесс Жанны д’Арк
* А. Сикари. Святая Жанна
* Марк Твен. Жанна д’Арк
* Дмитрий Мережковский. «Жанна д’Арк»
* Мария Йозефа Курк фон Потурцин Жанна д’Арк
* П. В. Крылов. Мужской костюм Жанны д’Арк: неслыханная дерзость или вынужденный шаг?
* В. Тропейко. Жанна д’Арк
* Ален Деко. Великие Загадки Истории: Была ли сожжена Жанна д’Арк?
* О. Велейко. Оклеветанная Жанна, или разоблачение «разоблачений»
* Оболенский С. С. Жанна — божья Дева. Париж YMCA-PRESS 1987 г. 506 с.
* Б. Шоу. Святая Жанна (Saint Joan, 1923)
Коммунизм

**Коммунизм**, **коммунистлик** ( — «барыны да») — марксизмде, чыгъарыуну мадарларына джамагъат иелик болгъан экономикалы джамагъатха айтылады.

XIX ёмюрден сора бу термин марксистлени теориялыкъ ишлеринде прогноз этилген джамагъат-экономика формацияны белгилер ючюн хайырланнганды. Бу формация чыгъарыу мадарланы джамагъат иеликде болууу тамалы болгъанды. Быллай формацияда, марксизмни тамалын салгъанланы оюмларына кёре мийик айныгъан чыгъарыу кючле, адамланы социал классланы болмауу, къралны къурутулуу, ачхаланы функцияларыны тюрлендириую ахырында уа аланыда къоратылыуу орун алгъанды. Марксизмни классиклерини оюмларына кёре, коммунист джамагъатда «Хар бирден мадарына кёре, хар бирге излемине кёре» принцип болады .
## Белгиле
Эркиши

**Эркиши** — эркиши ырхызда болгъан адамгъа берилген атды. Асламысы акъыл-палыкъ болгъанла ючюн хайырландырылады бу сёз. Эркиши сабийле ючюн **«джашчыкъ»** сёз хайырланады, алай а илму бла сабийлегеда эркиши дерге болады. 

## Джашы бла терминологиясы

Эркишилик кёзюу, эркиши сабийни эргенлик кёзюуюне кириуу бла башланнган кёзюудю.

«Джашчыкъ», асламысы бла эркиши сабийни белгилеген сёздю. Эргенлик кёзюуге киргенден сора джылына кёре атла бериледи — джаш, джетген джаш, киши кибик.
Юйдегилениу

**Юйдегилениу** — эки адамны юйдеги къурар ючюн законлагъа келишген шекилде бир-бирлери бла байланыуду.

Юйдегилениу асламысы бла эки башха ырхызлы адамны (эркиши бла тиширыуну) бирлигиди, алай а бир-бир къраллада бир ырхызлы адамланы арасында да юйдегилениу закон бла эркинди. Юйдегиликни аллындан да эм баш нюзюрю юйдегини кенгертиудю. Ол деген — юйдегиленнген адамладан сабийли болуб, аланы ёсдюрюулери сакъланады. Бир-бир джамагъатлада, адам талай адам бла бир заманда юйдегиленирге эркинди.
Тиширыу

**Тиширыу** — джылы джетишген тиши адамды.

## Генетикасы

Адамны ырхызы ырхыз хромосомала бла белгиленнгенине кёре, эркиши бла тиширыуну хромосома джыйымдыгъы бир-бирлеринден айырыладыла. Тиши ырхыз гоногаметлиди — тиширыуну геномунда Y-хромосома джокъду, эмда эки ырхыз хромосома да — X-хромосомадыла. Бир X-хромосома анадан келеди, экинчи уа атадан (ата джанындан къарт анадан).
Консерватизм

**Консерватизм** (,  — сакълау) — адетде джюрюген джорукълагъа, тёрелеге, социал эмда дин доктриналагъа таяннган идеологияды. Политикада кърал эмда джамагъат джорукъланы, тёрелени джакълагъан, «радикал» реформалагъа эмда экстремизмге къаршчы тургъан агъымды. Тыш политикада къоркъуусузлукъну бегитиу, аскер кючню хайырланыу, эски джандашлары бла байламны къаты тутууду баш тамалы. Тыш экономика илишкиледе  — протекционизм.

Консерватизмде эм уллу къыймат джамагъатда джюрюген адетлеге, тёрелеге эмда аны институтларына бериледи, аны бла бирге джамагъатны айныууна, ашыкъмай, акъыртын болса  къаршчы къаралмайды. Консерватизмни эм баш ышаныларына бири революцион тюрлениулени унамауду.

Идеология болуб Француз революцияны заманында къуралгъанды (Эдмунд Бёркню памфлетлери). Экономика эркинликлени излеген либерализмге эмда социал тенгликни излеген социализмге къаршчы турады. Консерватизмге тамал салгъанлагъа Бёркню тышында, француз иезуит Жозеф де Местр (1753-1821) бла австриячы  Клеменс Меттерних (1773-1859) саналадыла. Консерватизмни ретроградлыкъдан эмда адетчиликден айырыргъа керекди, бу экиси бютеу джангы тюрлениулеге къайсы шекилде да къаршчы боладыла. Бусагъатдагъы консерватизм (неоконсерватизм) бир-бирде башха политикалыкъ агъымладан эсе джарашыулу, джангыртыулуду дерге боллукъду. Юлгюге АБШ-да Рейганны реформалары бла Уллу Британияда Тэтчерни реформаларын берирге боллукъду.

## Консерватизмни айгъакълауу

Консерватизм тёрт тамал идеологияланы бириди — Демократизм, Либерализм, Социализм эмда Консерватизм. 

## Дагъыда къарагъыз

* Социал консерватизм
* Адетчилик
* Либерализм

## Джибериуле

* Консерватив энциклопедия
* Москва Кърал Университетни Социология факультетинде Консерватив Тинтиулени Аралыгъы

## Белгиле
Сабий

**Сабий** — туугъанындан эргенлик кёзюудеги адамды. Тишириу сабийге къызчыкъ, эркиши сабийге — джашчыкъ дейдиле. Сабийни саулугъуна къарагъан медицина бёлюмге педиатрия дейдиле.

## Юристли статусу

«Сабийни» статусу, «уллуну» статусу кибик тюрлю тюрлю культуралада, юристлик системалада тюрленеди. Бусагъатда Сабийни хакъларыны юсюнден конвенция сабийни онсегиз джылына джетмеген адам джаратыкъ кибик белгилейди. Алай а миллет законла бу сорууда приоритетлидиле.

### Акъыл-палыкъ джаш

* Къралланы кёбюсюнде акъыл-палыкълыкъ 18 джылдан башланады.
* Фарер айрымканлада акъыл-палыкълыкъны эм гитче джашы бегитилгенди — 14 джыл.
* Кубада акъыл-палбыкълыкъ 16 джылда келеди

### Сабийни хакълары

Халкъла арасы эмда россия законлагъа кёре сабий туугъанындан башлаб хакълагъа иеди, ол хакъланы кърал баджарады: сабий башха адам джаратыкъча сыйырлмазлыкъ хакълагъа иеди: джашау хакъ, аны къарамларыны сыйын кёрюу, эмда къарамларыны эркин билдириу хакъ, кесини оюмуну болуу хакъы д. б.

## Сабийни айныуу

*Сабийни айныуу* — сабийни ёсюуюнде болгъан процессле бла механизмлени тинтген илмуду.

## Джибериуле

* Бирлешген миллетлени организациясыны сабий фонду 
* «Россияны сабийлери» атлы статистика джыйыу
Марксизм

**Марксизм** — Карл Маркс XIX ёмюрню арасында къурагъан философиялыкъ, политикалыкъ эмда экономикалыкъ билим эмда къымылдауду. Джамагъат джашауда эмда политика практикада тюрлю-тюрлю политика партияла бла агъымла Марксны идеяларын кеслерича ангылагъандыла эмда айгъакълагъандыла. Политикалыкъ марксизм солчу анархизм бла, христиан социализм бла эмда аны таныргъа унамагъан демократ социализм/социал-демократия бла бирге социализмге саналады.

## Белгиле

## Адабият
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Jon Elster, *An Introduction to Karl Marx*. Cambridge, England, 1986.
* Michael Evans, *Karl Marx*. London, 1975.
* Stefan Gandler, ''Critical Marxism in Mexico: Adolfo Sánchez Vázquez and Bolívar Echeverría'', Leiden/Boston, Brill Academic Press, 2015. 467 pages. ISBN 978-90-04-22428-5.
* 
* 
* Robinson, Cedric J.: *Black Marxism: The Making of the Black Radical Tradition*, 1983, Reissue: Univ North Carolina Press, 2000
* Rummel, R.J. (1977) *[http://www.hawaii.edu/powerkills/NOTE12.HTM Conflict In Perspective]* Chap. 5 *[http://www.hawaii.edu/powerkills/CIP.CHAP5.HTM Marxism, Class Conflict, and the Conflict Helix]*
* 
* Shenfield, S.D. ''Vladislav Bugera: Portrait of a Post-Marxist Thinker''
* 

## Джибериуле

* Marxists Internet Archive
* «Скепсис» журналны библиотекасында марксизмни юсюнден статьяла
* «Марксист» сайтда билгиле
Фашизм

**Фашизм** (, *fascio* — «джоппу, биригиу» сёзден къуралгъанды) — политология терминди, къыйыр онгчу политика къымылдауланы, аланы идеологияларын эмда ала башчылыкъ этген диктатура типли политика режимлерин белгилейди.

Тар тарих магъанада фашизм деб Италияда 1920-1945 джыллада Б.&nbsp;Муссолини башчылыкъ этген политика къымылдаугъа айтадыла.

СССР-ни, Россияны эмда талай башха къралланы тарих илмуларында фашизм деб немец национал-социалзмге (нацизмге) да айтадыла ( дагъыда: франкизмге, Португалияда джангы къралны режимине, маджар, румын, болгар фашист къымылдаулагъа). Арт заманда тарих эмда политика бла кюрешген алимлени арасында, ингилиз тинтиучю Р. Гриффинни фашизмни айгъакълауу уллу дау джаратханды, бу айгъакълаугъа кёре фашизм «палингенетика ультрамиллетчиликди», эмда кесини мифология ёзегинде нюзюрю миллетни «айнытыуу» тюл, аны «джангыдан джаратыууду».

## Этимология

«Фашизм» деген сёз, итальян *fascio* (*фашио*) — «бирлик» деген сёзден къуралады (Б. Муссолинини радикал организациясыны аты — *Fascio di combattimento* — *«Кюрешни бирлиги»*). Бу сёз а уа кеси латинча *fascis* — «джоппу» деген сёзден къуралгъанды, бу сёз бла магистрат властны белгиси — фасцияланы белгилегендиле, ала ортасына балта сугъулгъан чыбыкъ джоппу болгъанды. Муссолинини символу да, империялыкъны тамалгъа салгъаны себебли бу символну суратын алгъанды белгиге.

## Фашизмни баш ышанлары

Фашизмни эм баш ышынлары быладыла: онгчу идеологияны, адетчиликни, радикал миллетчиликни, антикоммунизмни, этатизмни, корпоративизмни, популизмни, милитаризмни бийлиги, эмда халкъны къайсы къауумуна да таяннган политика болгъанын баям этиудю.

## Белгиле
Авиация бла космонавтиканы бютеудуния кюню

**Авиация бла космонавтиканы бютеудуния кюню** — эсгертиу кюндю, 12 апрелде белгиленеди, адамны космосха биринчи учханы ючюн къуралгъанды.

## Тарихи эмда байрамлау

1961 джылны 12 апрелинде совет космонавт Ю. А. Гагарин, «Восток» атлы космос кемеде, «Байконур» космодромдан старт алыб, дунияда биринчи кере болуб, орбита бла Джер планетаны тёгерегине айланнганды. Учуу 108 минутну баргъанды. Совет Союзда эсгертиу кюн СССР-ни Баш Советини Президиумуну 1962 джылны 12 апрелинден указы бла буюрулгъанды. **Космонавтиканы кюню** ат бла белгиленеди. Россия Федерацияда Космонавтиканы кюню, 1995 джылны 13 мартындан № 32-ФЗ «Россияны аскер махтаулукъ кюнлери бла эсгертиу кюнлерини юсюнден» Федерал законну 1.1 статьясына кёре белгиленеди.


Файл:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|СССР, 1964
Файл:1967 CPA 3476.jpg|СССР, 1967
Файл:1972. День космонавтики.jpg|CССР, 1972
Файл:The Soviet Union 1990 CPA 6193 stamp (Cosmonautics Day. 'Mir' space complex and cosmonaut).jpg|СССР, 1990
Файл:Stamp of Kazakhstan 115.jpg|Къазакъстан, 1996
Файл:RR5714-0010R.png|Россия, 2011
Файл:Stamp 2011 Gagarin (1).JPG|Украина, 2011
Файл:Значок 12 Апрель День космонавтики.jpg|Значок "12 Апрель День космонавтики"


## Дагъыда къарагъыз

* Космос аскерни кюню
* Гагарин, Юрий Алексеевич
* Спутник-1
* Юрийни кечеси (космонавтика)

## Белгиле
Джер (магъаналары)

**Джер**:
* **[[Джер]]** — Кюн системаны Кюнден ючюнчю планетасыды.
***субстанция халда:***
* джер деб топуракъгъ да айтылады — Джерни ёсюм берген баш джанына.
* Джер — мифологияда эмда кёб тюрлю оккультизмледе дуниялыкъ стихияладан бириди.
***[[территория]] халда:***
* «Джер» () Москва къралда — административ халда, бир тамадагъа бойсуннган, территорияды.
* Джер — Германияда федерацияны субъектиди.
* Джер — Австрияда федерацияны субъектиди.
* Джер — Антарктидада талай территорияланы атыды.
* Джер (мийик, литература магъанады) — Ата Джурт («бу бизни элибиз, джерибизди»).
* Джер — къургъакъ джер, суу юсге къаршчылыкъда.
***культурада:***
* «Джер» () — 1930 джылда алыннган белиги кинофильмди, режиссёру — Александр Довженкоду.
* «Джер» () — белгили украиналы джазыучу Ольга Кобылянскаяны 1901 джылдан романыды.
Къарачай (магъаналары)

**Къарачай:**

* Къарачай АО — СССР-де Шимал Кавказда 1924—1943 джыллада болгъан автоном областды.
* Къарачай — Къарачай–Черкесияда къарачай-малкъар тилде чыкъгъан джамагъат-политика газетди.
* Къарачай — къарачай миллетни джашагъан эмда къуралгъан джериди, бусагъатда Россияда Къарачай-Черкес Республиканы кесегиди.
* Къарачай миллет — Шимал Кавказда джашагъан эмда къуралгъан, тюрк тилледен бири болгъан къарачай-малкъар тилде сёлешген миллетди.
* Къарачай район — Къарачай-Черкес Республиканы районларындан бириди.
* Къарачай шахар — Къарачай-Черкес Республикада шахарды.
Къара таныу

**Къара таныу** — адамны ана тилинде джаза эмда окъуй билиуюню дараджасыды.
Статистикада **къара таныу** деб адамны тюз джашауу бла байламлы къыйын болмагъан текстни окъургъа, ангыларгъа эмда джазаргъа билимиди. **Уллу адамланы къара таныууну дараджасы** — 15 джылдан тамадаланы ичинде къара таныгъанланы юлюшюдю. Халкъны **къара таныууну индекси** деб джамагъатны адамларыны бютеуюне къара таныгъанланы илишкисине айтадыла. Бу илишки процентледе белгиленеди. Къара таныуну процентлери толу кёргюзмесе да ал башланнган окъууну дараджасын ангылатады. Къара таныу, адамны андан ары айныууну тамалыды. Китабдан билим алыргъа мадар табхан адам, адам улуну бютеу хазнасына ачхыч алады.
Поэзия

**Поэзия** ( — чыгъармачылыкъ, джаратыучулукъ) — сёзню къуралыууну энчи амалыды; кюнлюк тилни излеми болмагъан, сёзге къошакъ ёлчем марданы келтириудю; асламысында назму халда болгъан, суратлау чыгъармачылыкъды. Сёзню къошакъ мардасына назму бла рифма, метр э. б. саналадыла. *Поэзия* сёз метафоралыкъ магъанада да хайырланыучанды, кёргюзюлгенни ариулугъун, асыуулугъун белгилейди. Къатышыу болмаз ючюн илму адабиятда *поэзия* сёзню орнуна *назмуну* юсюнден айтадыла.

Бусагъатдагъы культурада поэзия деб санатны бир тюрлюсюне айтадыла, алай а бусагъат джашауубузда поэзиялыкъ алай а суратлау болмагъан кёб текст болгъанын унутмазгъа керекди (сёз ючюн реклама). Тарихде назму сыфатны текстлени къаллайы да алыргъа болгъанды. Аны магъанасы айтылгъан зат, тюз джашаудагъы сёзден айры, чертилген, магъаналы этерге излеу болгъанды. 

**Ритм** ( саркама) поэзияда назму сёзню таууш къурулушуну тизилиу джоругъуду.

**Рифма** ( — келишген) — сатырланы ахырларыны тауушларыны келишиую.

Хар назму чыгъарманы *назму ёлчеми* болады, ол демек — таууш къурамыны къуралыууну мадары барды. Бир-бир назмуланы *полиметрия* бла джазадыла, назму талай тюрлю *назму ёлчем* бла джазылады.
1712 джыл

## Болгъан ишле

## Туугъанла
* 28 январь — Токугава Иэсигэ - (1745—1760) Джапонияны 9-чу сёгуну Токугава династиядан.
* 1 ноябрь — Антонио Дженовези - италияны джазуучу, философлу, экономистли.

## Ёлгенле
1770 джыл

## Болгъан ишле

## Туугъанла
16 декабрь — Людвиг ван Бетховен

## Ёлгенле
1830 джыл

## Болгъан ишле
* 13 январда — Венесуэла Уллу Колумбияны къурамыдан чыгъыды. Къралны биринчи башчи Хосе Антонио Паэс болады..
* 26 июньда — IV Вильям Уллу Британияны эмда Ганноверны королю болады.
## Туугъанла

## Ёлгенле

## Белгиле
1919 джыл

## Болгъан ишле
* 19 май — Тюркде Кемалист революция башланнганды.

## Туугъанла

## Ёлгенле
1982 джыл

## Болгъан ишле
* 2 май — Фолкленд къазауат: британ суу тюбю кеме аргентин «Генерал Бельграно» крейсерни батдыргъанды. 323 адам ёлгенди.

## Туугъанла

## Ёлгенле
2008 джыл

## Болгъан ишле
* 12 май — Сычуань джер тебрениуню эсеби бла 70 000 къытайлы ёлгенди

## Туугъанла

## Ёлгенле
Новы-Двор-Кролевски

**Новы-Двор-Кролевски** () — Польшада элди, Люблин воеводствону Курув гминасыны аралыгъыды. 170 чакълы бир адам джашайды (1996).

## Галерея

Figurka Maryjna w Nowym Dworze Królewskim.JPG
Park w Nowym Dworze Królewskim.JPG