Индейлиле

**Индейлиле** — Американы тамырлы халкъларыны ортакъ атыды (эскимосла бла алеутла тышында). Атлары, XV ёмюрню аягъындагъы биринчи европачы тинтиучю-джолоучуланы (Христофор Колумбну эмда башхаланы) ала ачхан Атлантиканы ары джанындагъы джерле Индияды деб джангылыч ангалыгъанындан барады.

Антропологиялыкъ типи бла индейлиле американоидледиле. Бусагъатда 1 минг чакълы тюрлю-тюрлю индей халкъла эмда юйюрле бардыла, XV ёмюрню аягъына 2200 болгъандыла. Индейлилени Латин Америкада 1990-чы джыллагъа бютеулей саны 35-40 миллион адам болгъанды, АБШ-да XX ёмюрде — 1,5 миллиондан аслам, Канадада уа— 500 минг индейли бла 30 минг эскимос.
## Тарихлери
Бусагъатдагъы индейлиле бла эскимосла генетика джанындан Азияда джашагъанлагъа джууукъдула. Сёз ючюн, Мичиган университетни генетика тинтиулерине кёре, бир къауум индей юйюрлени генотиплери Сибирь халкъладан бир къаууму бла джууукъдула. Ол, бусагъадагъы индейлиле бла эскимосланы ата-бабалары Америкагъа Азиядан кёчгенлерини гипотезасын энтда бир кере бегитеди. Кёчюуню джолларыны бирине «Беринг кёпюр» атны джюрютген Америка бла Азияны арасында, бусагъатдагъы Берингни ачыкъ богъазыны орнунда, 12 минг джыл мындан алгъа джокъ болгъан, кечиу болгъанды.Y-хромосоманы тинтиулери азиячы эмда амеркачы халкъны генетика джанындан айырылыулары, эм кёбю бла 17 000 джыл мындан ары болгъанды. 2018-чи джылны генетикалыкъ тинтиуюне кёре, Сибирден Америкагъа кёчгенлени биринчи къаууму 250 адамдан болгъанды. Биринчи кёчгенлени маданият дараджалары Эски Дунияны кеч-палеолит эмда мезолит маданиятларына келишеди. Индейлилени эки континентге джерлешиую мингле бла джылны баргъанды.

Тинтиучюлени халкъла арасы къаууму, Алтай крайдагъы джерли адамланы митохондриялы ДНМ (ДНК) эмда Y-хромосомланы тинтгенинден сора, биринчи америкачыланы генетика джуртуна Алтайны санаргъа боллукъду деген оюмгъа келгенди. 20-25 минг джыл мындан алгъа Алтайда индейлилени ата-бабалары, эмда  чукчала, коряккла кибик миллетлени ата-бабалары да чыкъгъанды дерге боллукъду. Сибирде джерлеше-джерлеше ала Берингиягъа дери баргъандыла, ахырында уа Америкагъа да ётгендиле. Къыбыла алтайылыланы Y-хромосомалаларында тинтиучюле къуру джерли америкачыланы ДНМ-ларында (ДНК) Y-хромосомалы гаплокъауум Q1 ат бла белгили болгъан мутациялагъа тюртюлгендиле. Индейлилени кёбюсю Y-хромосомалы гаплокъауум Q1 иедиле (Q1b1a2-Z780 бла Q1b1a1a-M3). Индейлилени минорлу Y-хромосомалы C2b1a1a-P39 гаплокъауумду. Индей эркишилени 17 % бюгюн европачыладан алгъан Y-хромосомалы гаплокъауумлудула (афро-американ эркишилени европачы къатышлары 5-ден 30 % дери болургъа болады)
Файл:The indians.jpg|«Индейлилени бизонлагъа уугъа чыгъыулары»суратчы Ч.Расселл
Файл:Sequoyah.jpg|Секвойя — чероки халкъны бачамасы
Файл:Osceola.jpg|Оцеола — семинолаланы бачамалары
Файл:Portrait of Red Bird.jpg| — виннебагону бачамасы, 1908
Файл:Henookeku.jpg|виннебаго къыз миллет кийимде
Файл:EddiePlentyHoles.Sioux.1899.ws.jpg|лакота юйюрден индейли, ~1899
Файл:Captain Jack.jpg|Капитан Джек — модокланы бачамалары
Файл:Sitting_Bull_by_D_F_Barry_ca_1883_Dakota_Territory.jpg|Олтургъан Бугъа — хункпапаны бачамасы
Файл:William Notman studios - Sitting Bull and Buffalo Bill (1895) edit.jpg|Олтургъан Бугъа бла Баффало Билл, 1885
Файл:Red_Tomahawk.jpg|Къызыл Томагавк
Файл:Argentine soldiers under Indian attack by Rugendas.jpg|«Индей аскерчиле Аргентинада»,Йоганн Мориц Ругендас
Файл:Brazilian-Indians.jpg|Амазонияны индейлилери
Файл:Quechuawomanandchild.jpg|Сабийчиги бла кечуа тиширыу, Перу
Файл:Jarabe Mixteco.jpg|миштекле, Мексика
Файл:Índios isolados no Acre 12.jpg|контактха кирмеген халкъла, Бразилия


## Индей халкъла

## Дагъыда къара
* АБШ-ны тамырлы халкълары

## Белгиле

## Литература
* Индейцы Америки. Этнографический сборник. — М.: Изд-во Академии Наук СССР, 1955. — 264 с.
* Иллюстрированная энциклопедия «Руссика». Расы и народы. — М.: ОЛМА Медиа Групп, 2007. — 640 с. — ISBN 978-5-373-00654-5
* *Стельмах В. Г., Тишков В. А., Чешко С. В.* Тропою слёз и надежд: (Книга о современных индейцах США и Канады). — М.: Мысль, 1990. — 316 с. — ISBN 5-244-00330-5
* *Уайт Д. М.* Индейцы Северной Америки. Быт, религия, культура / Пер. с англ. — М.: ЗАО «Центрполиграф», 2006. — 251 с. — ISBN 5-9524-2347-7
* 
* 
*