Халкъла арасы ачха фонд

**Халкъла арасы ачха фонд**, **ХААФ** (, *IMF*) — БМО-ну специализацияланнган учреждениясыды, штаб-фатары Вашингтондады (АБШ).

1944 джылдны 22-чи июлунда бардырылгъан БМО-ну валюта-финанс сорууларыны юсюнден Бреттон-Вудс конференциясында келишиуню тамалы къабыл этилгенди (*ХААФ-ны Хартиясы*). ХААФ-ны концепциясыны къурауда эм уллю юлюшню, ингилиз делегациягъа башчылыкъ этген Джон Мейнард Кейнс бла АБШ-ны кърал секретарыны орунбасары Гарри Декстер Уайт къошхандыла. Келишиуню ахыр вариантына 29 къралны келечиси 1945 джылны 27-чи декабрында къол салгъандыла, ХААФ-ны туугъаны кюнюда ол кюн саналады. Бреттон-Вуд системаныы бёлеги кибики, ХААФ кесини ишин 1947 джылны 1-чи мартында башлагъанды. Ол джыл огъунакъ Франция биринчи кредитни алады.
Бусагъатда ХААФ-да 186 кърал бирлешибди, аны структураларында 3500 чакълы бир адам ишлейди.

ХААФ, къралны тёлеу балансыны дыккылыгъы болса къысха эмда орта болджаллы кредитле береди. Кредит бериу бла бирге, кърал ситуацияны тюзетиуде башына талай борч алады.

ХААФ-ны айный тургъан къраллагъа политикасы эмда рекомендациялары, кёб кере сёгюлгендиле, кёблени оюмларына кёре кредит бериу бла кърал башына алгъан борчланы толтуруу, къралда ситуацияны тюзетир орнуна, къралны экономиксыны аягъына сюер орнуна аны халкъла арасы финанс агъымлагъа байламлы этеди, бойсундурады.

## ХААФ-ны официал нюзюрлери

# «валюта-финанс сферада халкъла арасы иш бирликге дагъан болуу»;
# чыгъарыу къайнакъланы айныуу, къошулгъан къралланы хайырларын ёсдюрюр ючюн «халкъла арасы сатыу-алыуну кенгериуюне эмда баланслы ёсюуюн джакълау» ;
# «валюталаны стабилликлерин баджарыу, къошулгъан къралланы арасында валюта санагъатда илишкилерин джорукъгъа келтириуню джакълау» эмда «конкуренцияда хорлал ючюн валютаны иш этиб учуз этиуге тыйгъыч болуу»;
# къошулгъан къралланы арасында хыйсаблашыулада кёбджанлы системаны къурауда, эмда валюта тыйгъычланы къоратыуда болушлукъ этиу;
# къошулгъан къраллагъа, « тёлеу балансларында тенгликни тюрлениуюн тюзетир ючюн».

## ХААФ-ны баш функциялары

* ачха политикада халкъла арасы иш бирликге болушуу
* дуния сатыу-алыуну кенгертиу
* кредитлеу
* ачха ауушдуруу курсланы стибиллешдириу
* дебитор къраллагъа консультация этиу
* халкъла арасы финанс статистканы стандартларын къурау
* халкъла арасы финанс статисткиканы джыйыу эмда басмалау

## Оноу этиучю органларыны структурасы

ХААФ-ны баш башчылыкъ органына — **Оноучуланы Кенгеши** () саналады, анда хар къошулгъан къралдан оноучу эмда аны орунбасары барды. Кёбюсюне ала финансланы министрлери неда ара банкланы тамадалары боладыла. Кенгешни оноуунда Фондну ишлеуюню баш соруулары турадыла, ала: Келишиуню статьяларына тюрлениуле къошуу, къралланы къошуу, неда къоратыу, капиталда юлюшлерин белгилеу неда тюрлендириу, толтуруучу директорланы сайлау. Оноучула сессиягъа джылда бир кере джыйылыучандыла, алай керек болса олтруууланы излеген заманларында этерге боладыла, неда почтаны юсю бла чёб атаргъа мадарлары барды.

Устав капиталы 217 млрд СДР-ди (2008 джылны январынаа, 1 СДР 1,5 АБШ-ны доллары чакълы бир болады). Къошулгъан къралланы взносларындан къуралыучанды, ол взносдан 25 % СДР-де, къалгъаны уа миллет валюталарында тёленеди. Квоталаны ёлчемлерине кёре къошулгъан къралланыда, оноу джюрютген органлада ауазларыны саны тюрленеди.

ХААФ-да эм кёб ауазы болгъанла: АБШ — 17,8 %; Германия — 5,99 %; Япония — 6,13 %; Уллу Британия — 4,95 %; Франция — 4,95 %; Сауд Арабия — 3,22 %; Италия — 4,18 %; Россия — 2,74 %. ЕБ-ни 15 къралыны юлюшюда — 30,3 %, 29 индустриял айныгъан къралланы юлюшю биргелей 60,35 % болады. Фондха къшулгъанладан 84 % болгъан башха къралланы юлюшлери къуру 39,75 %.

ХААФ-да ауазланы санында «чегилген» принцип джюрюйдю: къошулгъан къралны Фондну ишинде оноугъа чёб атыу бла къатышыуу, аны капиталында юлюшюне кёре болады. Хар къралда, капиталына къарамай 250 «тамаллы» ауаз, аны тышында взносуну хар 100 минг СДР-и ючюн бир ауаз къошулалды. Кърал СДР-ни сатса (сатыб алса) аны ауазларыны саны кёб болады (неда азаяды). 400 минг сатылыб алынган (неда сатылгъан) СДР-ге 1 ауаз. Алай а бу коррекция, Фондну капиталына тёленнген взнос ючюн берилген ауазланы санындан 1/4 кёб болургъа болмайды. Алай бла алчы къралланы «оноучу» кёбчюлюклери сакъланады.

Оноучуланы Кенгешинде оноула тюз кёбчюлюк бла алындадыла (ауазланы джарымындан кёбю), стратегия халы, неда оператив бек магъаналы соруулада — «энчи кёбчюлюк» керек болады (70 неда 85 %). АБШ бла ЕБ-ни ауазлырын саны азайсада, ала Фондну оноуларына вето салыр мадарлары барды. Эмда аланы къолларында ауазла Фонду ишин, ала излеген джары бурургъа мадар бередиле. Айный тургъан къралланы алыб къарасакъ, теорияда алада координация этиб чёб атсала, Фондну ишине къатышаллыкъдыла, алай а араларында ангылашмазлыкъла кёб болгъаны себебли, практикада болурча тюлдю.

ХААФ-ны къурулуш структурасында **Халкъла арасы валюта эмда финанс комитет** ХАВФК (, IMFC) уллу орун алады. 1974 джылдан башлаб 1999 джылны сентябрына дери, аны орнуна Халкъла арасы валюта системаны болджаллы комитети болгъанды. ХААФ-ны 24 оноучусундан къуралады, эмда сессияларына джылда эки кере джыйылады. Бу комитетни ауаз эркинлиги джокъду, джангыз кенгешиу органнга саналады. Алай а бек магъаналы функциялары барды: Толтуруучу кенгешни ишин тюзетеди; ХААФ-ны ишинде эмда дуния валюта системаны ишлеунде соруулагъа стратегиялыкъ оноула этед. Оноучуланы кенгешине ХААФ-ны Келишиуюне тюрлениуле теджейди. Ушаш роль Аныудан комитетдеда барды (ДБ-ны эмда Фондну оноучларыны кенгешини бирлешген комитети Joint IMF — World Bank Development Committee).

Оноучуланы кенгеши кесини полномочияларыны кёбюсюн Толтуруучу комитетге (директоратха) () береди, ол ХААФ-ны ишлерин джюрютюуде джууаблылыкъны алады, аланы ичинде политика, оператив эмда административ соруула бардыла, сёз ючюн, къошулгъан къраллагъа кредит бериу эмда валюта курсну политикасын сынчыкълау.

ХААФ-ны толтуруучу кенгеши бешджыллыкъ болджалгъа толтуруучу директорну сайлады (), ол Фонда ишлегенлени штатына башчылыкъ этеди. Директор европа къралладан болургъа керекди.

## ХААФ-ны хуртха уруу

ХААФ-ны (Дуния банкныда) политикле бла алимле кёб хыртха урадыла. Чурум кёб табылады, алай а кёбюсюне АБШ джанлы болгъанын эмда кризисден чыгъар ючюн рекомендацияларын джараусуз болгъаны ючюн.

Ауазла взнослагъа кёре юлешиннгенлерин эсге алыргъа керекди, Фонду оноуу къабыл болур ючюн, ауазланы 85 % болургъа шартды. АбШ-да къуру 17 % барды, бу оноу этерге джетмеседа, Фондну оноуларын тыяргъа мадар береди..

ХААФ борчну талай шарт бла береди — капиталланы тыйгъычсыз джюрюую, приватизация (аны ичинде кърал монополияланыда — темир джол улоу бла коммунал къуллукъланы), социал программаланы (окууда, саулукъ сакълауда, джамагъат улоуну учузлауда э. б.) мимимумгъа келтириу, кёбюсюне уа джабыу; табигъатны сакълауну тохтатыу; ишчилени хакъларын азайтыу; джарлылагъа налог джюкню ауурландырыу кибик шартла салады.

Мишель Чосудовский айтханнга кёре,

ХААФ спонсорлукъ этген программала, андан бери интустриал секторну къурутууун тохтаусуз бардыргъандыла эмда акъыртын-акъыртын югослав къралны чачхандыла. Реструктуризация этиуню юсюнден келишиу тыш борчну ёсдюргенди, эмда югослав валютаны девальвациясына мандатны баджаргъанды, ол а уа югославланы джашауларыны дараджасына ауур тийгенди. Реструктуризацияны бу ал рауунду тамалланы салгъанды. 1980 джыллада ХААФ кесини ачы «экономика терапиясыны» дозаларын джазыб тургъанды, ол заманда югослав экономика тохтаусуз, акъыртын -акъыртын комагъа тюшюуюн бардыргъанды. Промышленность чыгъарыу 1990 джылда 10 % азайгъанды, аннга кёреде социал эсебле болгъандыла.


Югославиягъа берилген кредитлени кёбюсю борчну тёлеуге кетгенди. Фонда Югославияны регионларыны экономика айнытыуда тенг этиуюн тыйгъанды, ол а уа регионлада сепаратизмни ёсюуюне себеб болгъанды, артдан бу сепаратизм 600 минг адамны джашауун алгъан граждан къазауатха бурулгъанды.

1989 джыл ХААФ Руандагъа фермер мюлклеге джакъ бермеу эмда миллет валютасын девальвация этиу шарт бла кредит бергенди. Бу халкъны хайырларыны азалыугъа себеб болгъанды, аны эсебинде эсе уа хуту бла тутси арасында милион бла джарым къурбан кетген граждан къазауат келгенди.

## Белгиле

## Джибериуле
* Халкъла арасы ачха фондну официал сайты
* Егоров А. В. «Международная финансовая инфраструктура», М.: Линор, 2009. ISBN 978-5-900889-28-3