Папуа — Джангы Гвинея

**Па́пуа — Джангы Гвине́я** (ингил. *Papua New Guinea* [ˈpæpuːə njuː ˈɡɪni] (тж. ˈpɑːpuːə, ˈpæpjuːə), ток-писин *Papua Niugini*, хири-моту *Papua Niu Gini*), официал аты — **Бойсунмагъан Кърал Па́пуа — Джангы Гвине́я** (ингил. *Independent State of Papua New Guinea*, ток-писин *Independen Stet bilong Papua Niugini*, хири-моту *Independen Stet bilong Papua Niu Gini*), — Океанияда, Шош океанны къыбыла-кюнбатыш кесегинде, Джангы Гвинея айрымканны кюнчыгъыш джанында, Бисмарк архтипелаг бла Соломон айрымканланы шимал кесегинде орналгъан кърал.

Бютеулей Папуа — Джангы Гвинеяны территориясы - 462 840 км², суу джагъасы - 5152 км. Папуа — Джангы Гвинеяны 2021 джылда халкъны саны — 11,781 минг адам.

Ара шахары - Порт-Морсби. 1973 джылда Папуа — Джангы Гвинея Австралиядан кеси оноун алады. 16 сентябрь 1975 джылда уа бойсунмагъан кърал болады.

## Географиясы
Папуа — Джангы Гвинея (462 840 км²) территориясы бла дунияда 3-чю айрымкан кърал болады. Кюнбатышда Папуа — Джангы Гвинея Индонезия бла джер бла чеклешеди. Суу бла шималда Микронезины Федератив Штатлары бла, къыбылада Австралия бла, къыбылаю-кюнчыгъышда Соломонну Айрымканлары, кюнчыгъышда Науру бла чеклешеди.

Папуа — Джангы Гвинеяны Арафур, Коралл, Соломонну бла Джангы гвинея тенгизле бла Шош океан бла къуршаланады. Австралиядан Папуа — Джангы Гвинеяны Торрес ачыкъ богъаз айырыб турады. Аны кенглиги 160 км.

### Рельеф
Джангы Гвинеяны бла башха айрымканларын тау рельфи барды. Къралны территориясыны асламысыны мийиклиги тенгиз дараджагъа кёре 1000 метрден кёбдю. Джангы Гвинеяда бир къауум таула мийикликлери бла 4500 м джетедиле. Вильгельм тау (4509 м) къралда да бютеу Океаниада эм мийик тауду.  

Папуа — Джангы Гвинеяда 18 ишлеген вулкан барды, аланы да кёбюсю къралны шимал кесегидне турадыла. 

### Гидрологиясы
Папуа — Джангы Гвинеяны айрымканлада кёб къобанла бардыла. Кёб юсю тауладан тенгизге саркъады. Джангурлу кёзюуледе ала къобуб кёб джерни басадыла.

### Климаты
Къралны территориясында тропик климат барды, кёбюсю мылы-тропикди. Джылда кюнню орта температурасы — 26 °C, аны да джылда амплитудасы кёб болмайды. Къургъакъ бла джангур сезонла хар къралны кесегине кёре тюрлю-тюрлю айлада боладыла.Таулада 2100 м мийик болса кече къырау урургъа ёчдю.

### Флора бла Фауна
Папуа — Джангы Гвинеяда ёсюмлюклени 20 минг тюрлюсю ёседи, аладан да 85% эндемиклеге саналадыла. Суу джагъа бла кенг мангра ёсюмлюк джер барады. Къалын мыллы тропик чегетле тауланы къабыргъа бла ёсюб 1000—2000 м чыгъадыла. Андан ёрге чыкъсанг тропик чегетлени булчукъ чегетле алмашдырадыла, ол чегетлени асламысы да араукария терекден къуралыбды. 

Папуа — Джангы Гвинеяда кёб тюрлю джаныуар барды. Къралда сют ичген хайыуанланы 200 тукъумлары, къанатлыланы 500 тукъумлары, гёбелеккелени 500 тукъумлары бла чабакланы мингден кёб тукъумлары джашайды. 

## Тарихи
Эртде замандан Папуа — Джангы Гвинеяда папуасла бла меланезиячыла джашагъандыла. Португал суу джолоучу Жоржи ди Менезиш 1526 джылда Джангы Гвинеяны европачылагъа ачханды. Шпан суу джолоучу Иньиго Ортис де Ретес 1545 джылда бу айрымканнга, Африкадагъы Гвинеягъа ушатыб, Джангы Гвинея ат береди. 

Европачыла Джангы Гвинеаны къуру XIX ёмюрде тинтерге башлагъандыла.  

Орус джолоучу Н. Миклухо-Маклай 4 джыл папуасла бла джашагъанды (1870-80 джылла).

1884 джылда Джангы Гвинеяны къыбыла-кюнчыгъыш кесеги (Папуа) Британ империяны колониясы болады. 1902 джылда Британ империя аны Австралиягъа береди.   

1880 джыллада айрымканла бла бирге шимал-кюнчыгъыш кесегин (Джангы Гвинея) уа Германия кючлегенди. Биринчи дуния къазауатан сора 1920 джылда Миллетлени Лигасы аны Австралиягъа мандат территория этиб береди. 

1949 джылда Австралия Папуа бла Джангы Гвинея кесеклени бирге этиб Папуа — Джангы Гвинеяны къурайды. 

1973 джылда Папуа — Джангы Гвинея кеси башына оноу этерге эркинлик алады. 16 сентябрда 1975 джылда уа Австралиядан толу эркинлик алады. 10 октябрь 1975 джылда Папуа — Джангы Гвинея Бирлешген Миллетлени Организациясына киреди.  
1988—1997 джыллада Бугенвиль айрымканда Папуа — Джангы Гвинеядан эркинлик алыр ючюн партизан уруш болгъанды. Ол урушда ёлгенлени саны 20 000 чакълы бир болгъанды.

## Политика структурасы
Папуа — Джангы Гвинея конституциялы монархияды. Къралны башчысы - король III Чарльз. Ана атындан къралда башчылыкъ этген - генерал-губерантор (28 февраль 2017 джылдан - Боб Дадае).   

Къралны закончыгъарыучу органы — бир палаталы парламентди. Паламентде 109 депутат барды, аладан 89 депутатны халкъ хар 5 джыл сайын сайлагъан этедиле, дагъыда 20 депутатны провинциала саладыла. Правительствогъа башчылыкъ биринчи-министр этеди. 2002 джылдан бери генерал-губернатор, сайлаулада эм кёб депутат орун алгъан партияны башчсына правительствону къураргъа теджейди.

## Административ бёлюнюу
Папуа — Джангы Гвинея 4 регионлагъа кирген 22 административ провинциягъа бёлюнеди.

## Халкъы

### Адам саны
Папуа — Джангы Гвинеяда 2021 джылда 11,781 минг адам джашагъанды. Аладан кёбюсю элледе джашайдыла, къуру 13,5 % шахарчыды. Халкъны орта джылы - 24 джыл (2020 джылда). Сабий туугъанны сан коэфициенти - 22,08. Адам ёлгенни сан коэфициенти -  5,97. бютеу сабий туугъаны сан коэфициенти 2021 джылда  — 2,79 сабий бир тиширыугъа.Папуа — Джангы Гвинеяда этник бла раса къаумла — меланезиячыла, папуасла, негритосла, микронезиячыла, полинезиячыла. 

### Тиллери
Папуа — Джангы Гвинеяда 839 тил болгъаны ючюн, ол дунияда эм кёб тил болган кърал болады.  Ол тилледен кёбюсю 1000 адамдан аслам сёлешмеген тилди. Официал тиллери: ток писин тил (эм джайылгъан), ингилиз тил (1—2 % биледи), хири моту тил ( 2 % аз биледи).

### Дин
Папуа — Джангы Гвинеяда кёбюсю христианлыкъ тутадыла, аладан протестантла — 64,3 %, католик — 27 %, башха христианла — 5,3 %. 2001 джылда Папуа — Джангы Гвинеяда 500 муслиман джашагъанды, 2021 джылгъа уа къралда 10 000 муслиман болады. Порт-Морсбиде 1500 адам сыйынган джума межгит барды.

### Шахарлары
Папуа — Джангы Гвинеяны эм уллу шахарлары тизмеси.

## Экономикасы
Папуа — Джангы Гвинея табигъат къайнакъла бла байды алай а халкъы кёбюсю джарлылыкъ чекден энишге джайшайды. 
85% бютеу ишлегенледен эл мюлкнюде ишлейдиле. Эл мюлкню баш чыгъаргъан культуралары: кофе, джау, какао, копра, чай, каучук бла шекер.  2021 джылда Папуа — Джангы Гвинея 3 млн. тонна пальма джауну чыгъаргъанды (дунияда 7-чи чыгъарыучу), 1,8 млн тонна кокосну (дунияда 7-чи чыгъарыуучу), 1,3 млн тонна бананны, 699 минг тонна бататны (дунияда 17-чи чыгъарыучу), 42 минг тонна кофени, 42 минг тонн какаону (дунияда 11-чи чыгъарыучу), 5,5 минг тонна чайны.

99% чабакъ продукцияны экспорту - тунецни (дунияны 14% тунецин табдырыб туруучу).

Джерден чыкъгъан магъаданла: багъыр, алтын эмда нефть - къралны экспортуну 72% джабады. 

2022 джылда бютеу электро-системаны кючю 582 МВт болгъанды. Аны да 39,7% суу энергетика, 37,4% дизель станциала бередиле. 

Папуа — Джангы Гвинеяны номинал БИП 2019 джылда - 24 809 млд доллар болгъанды. Адам башина номинал БИП - 2884 доллар.

Кърал ачханы аты - кина. Бир кина 100 тойядан къуралады.

## Маданияты
Папуа — Джангы Гвинеяны маданияты бек джыйымдыкъды. Къралда 7000 кёб маданият къауум барды, аладан да 750 къауумну бирини энчи тиллери бла адетлери бардыла. Сепик сууда эм айтылгъан агъач джоннган адет барды. Былайда тургъан устала ёсюмлюк бла хайуанланы агъачдан джонадыла, аланы да кеслерини кетген уллу аталарына ушатадыла. 

## Спорту
Папуа-Джангы Гвинеяны башха Океанияда кибик эм белгили спорт тюрлюсю - регбиди. Джаш адамланы санындан 50% (20 джылгъа дери) регби-лигада ойнайдыла. 2010 джылдан сора регби школлада окъуу программалагъа кирди. 

Башха белгили спортла: австралиячы футбол, крикет, волейбол, софтбол, нетбол бла баскетбол. Бокс бла ауур атлетиканы да белгилиги ёседи къралда.

1962 джылдан сора Папуа — Джангы Гвинея Биригиуюну оюнларына 15 кере къошулганды. 1976 джылдан сора бютеу болгъан Джай Олимпиада оюнлагъа къошулганды. Къыш Олимпиада оюнлагъа бир кере да къошулмаганды.

## Дагъыда къарагъыз
* Океания
* Меланезия
* Джангы Гвинея айрымкан

## Белгиле