open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сёлешгенлени санына кёре тиллени тизмеси

Ethnologue сайтны болумуна кёре сёлешгенлени санына кёре тиллени тизмеси

Сёлешгенлени санына кёре тизилген списогу тиллени — дунияда джашагъанладан ана тил халда джюрютгенлени санына тизилген списогду. Информация 2009 джыл чыгъарылгъан Encarta энциклопедияданды. 

## Белгиле



## Дагъыда къарагъыз

* Дунияны халкълары
Сууну эниши

**Сууну эниши** —  акъгъан сууну белгили бир кесегинде тюшюуюню, бу кесекни узунлугъуна илишкисиди.

Сууну эниши промилле бла, неда процент бла ёлчеленеди. Тау суулада эмда чучхурлада, бир-бирде мюйюш градус ёлчем хайырланады.

*Тюздеги* суулада, сууну эниши промиллени джюз этиб талайы болуучанды (километрге сантиметрле, неда онла бла сантиметрле). Сёз ючюн: Итил сууну эниши 0,07 промилле (1 километрге 7 сантиметр), аягъына джууукъда — 3-5 промилле. *Тау* суулада  эниш джюзлеге кёб болады (километрге метрле неда онла бла метрле).
Тарих

**Тарих** — гуманитар билимни бир сферасы. Тарих адамны алгъын, бурун не ишлегенин, халын, болумун, къаллай социал байламлары эм организациясы болгъанын д. а. к. затланы тинтеди. Бурун заманланы юсюнден билим кёбюсюне джазма эскертмеледен хайырланылады. Илмуну ол бёлюмю бла кюрешген алимлеге — тарихчиле делинеди.
Тау тизгин

**Тау тизгин** — уллу узунлугъу болгъан, башхаладан айры, бирлешген, тауладан къуралгъан тизгинди. Тау тизгинни шекили, узунлугъу эмда мийиклиги джаратылгъаныны эпохасына эмда айныууну тарихине байламлыды.

Асламысы бла тау тизгин суу айырыуну сызы болуучанды.

Тау тизгинлени джыйылыуу тау системаны къурайды.
Татарлыла

**Татарлыла** (, ) — тюрк миллетледен бириди. Россияны Европада кесегини ара бёлюмлеринде, Поволжьеде, Уралда, Сибирде, Къазакъстанда, Орта Азияда, Узакъ Кюнчыгъышда джашайдыла.

Россияда 5,6 млн чакълы бир татарлы джашайды (2002 джыл тергеуге кёре). Ол, Россияны бютеу халкъындан 3,83 % болады. Оруслуладан сора татарлыла эм уллу миллетдиле Россияда. Татарлыла, Татарстан Республиканы халкъыны джарымы чакълы бир боладыла (2002 джыл тергеуге кёре — 52,9 %). Татарстан Республикада Россияда джашагъан татарлыладан къуру 37 % чакълы бири джашайды.

## Литература
* Хайруллин Г. История татар 
* Баяр А. Тайная история татар 
* Имамов В. Запрятанная история татар 
* Ишболдин Б. Очерки из истории татар 
* Исхаков Д. Татарская нация: история и современное развитие 
* Римзиль Валеев. Татары у себя дома 
* Фәхретдинов Р. Татар халкы һәм Татарстан тарихы 
* Проблемы консолидации татарской нации
Тенгиз

**Тенгиз** — Дуния океанны, джер бла неда суутюбю рельефни кёлтюрюую бла джаякъланнган кесегиди. Бир къауум тенгизле башха тенгизлени кесеклеридиле (сёз ючюн, Эге тенгиз — Джерле арасы тенгизни кесегиди). 

## Баш билгиле
Джаякъланыуларыны дараджасы бла, эмда гидрогеологиялыкъ режимлери бла тенгизле 3&nbsp;къауумгъа юлешинедиле: ич тенгизле (джерле арасы тенгизле эмда джарым джабылгъан тенгизле), къыйыр тенгизле эмда айрымканларасы тенгизле. Кеслерини географиялыкъ болумлары бла джерле арасы тенгизле континентларасы тенгизле бла континентичи тенгизлеге юлешинедиле.

Геология джанында бусагъатдагъы тенгизле джаш къуралышладыла: аланы барысыда бу чеклеге палеоген-неоген заманда къуралгъандыла, ахыр тюрлениуле уа антропогенде болгъанды. Эм терен тенгизле, джер къабукъну сыннган джерлеринде къуралгъандыла (сёз ючюн, Джерле арасы тенгиз). Ууакъ тенгизле Дуния океанны сууларыны тюбюнде къалгъан континент къыйырлада къуралгъандыла.

## Океанлагъа кёре тенгизле

### [[Шош океан]]
* Бали тенгиз
* Банда тенгиз
* Беринг тенгиз
* Бисмарк тенгиз
* Висаян тенгиз
* Ич Япон тенгиз
* Кюнчыгъыш-Къытай тенгиз
* Сары тенгиз
* Камотес тенгиз
* Марджан тенгиз
* Коро тенгиз
* Минданао тенгиз
* Молукка тенгиз
* Охот тенгиз
* Саву тенгиз
* Самар тенгиз
* Серам тенгиз
* Сибуян тенгиз
* Соломонну тенгизи
* Сулавеси тенгиз
* Сулу тенгиз
* Тасман тенгиз
* Фиджи тенгиз
* Филиппин тенгиз
* Флорес тенгиз
* Хальмахера тенгиз
* Къыбыла-Къытай тенгиз
* Ява тенгиз
* Япон тенгиз

### [[Атлантика океан]]
* Азау тенгиз
* Балтика тенгиз
* Ирланд тенгиз
* Кариб тенгиз
* Кельт тенгиз
* Ирмингерни тенгизи
* Лабрадор тенгиз
* Мермер тенгиз
* Саргасс тенгиз
* Шимал тенгиз
** Ватт тенгиз
* Джерле арасы тенгиз
** Адриатика тенгиз
** Альборан тенгиз
** Балеар тенгиз
** Ион тенгиз
** Крит тенгиз
** Лигурия тенгиз
** Тиррен тенгиз
** Эгей тенгиз
* Къара тенгиз

### [[Индий океан]]
* Андаман тенгиз
* Арабия тенгиз
* Арафур тенгиз
* Къызыл тенгиз
* Лаккадив тенгиз
* Тимор тенгиз

### [[Шимал Бузлауукъ океан]]
* Баренцни тенгизи
** Печора тенгиз
* Баффинни тенгизи
* Акъ тенгиз
* Бофортну тенгизи
* Кюнчыгъыш-Сибирь тенгиз
* Гренлан тенгиз
* Кар тенгиз
* Лаптевлени тенгизи
* Линкольну тенгизи
* Норвег тенгиз
* Чукот тенгиз

### [[Къыбыла океан]]
* Амундсенни тенгизи
* Россну тенгизи
* Уэдделлни тенгизи
* Скошну тенгизи
* Лазаревни тенгизи
* Дейвисни тенгизи
* Беллинсгаузенни тенгизи
* Моусонну тенгизи
* Рисер-Ларсенни тенгизи
* Бирликни тенгизи
* Космонавтланы тенгизлери
* Сомовну тенгизи
* Дюрвилни тенгизи

## Тенгиз дараджада богъазла
* Бенгал богъаз (Индий океан)
* Гудзонну богъазы (Шимал Бузлауукъ океан)
* Мексикан богъаз (Атлантика океан)
* Къаджар богъаз (Индий океан)

## Дагъыда къара

* Океан
* Океанланы кирлениуу
* Тенгиз суу
* Талассотерапия
Территория

**Террито́рия** (лат. *territorius*) — джер джюзюню, белгиленнген чеклери бла, бир бёлеги.

Территория деб эм башда къралны неда аны ичинде административ къуралышны (территория къуралышны) юрисдикциясы джайылгъан джерге айтадыла.

## Кърал территория

### Тарих

Биринчи кърал къуралышлада, белгили кърал территория къраллыкъны баш ышаны болмагъанды. Алай а кечирек ол халгъа келгенди. Алгъы бурун халкъла, къауумла бир джерде орналмай кёчген джашауну бардырыгъанлары себебли, къраллыкълада бир джерде турмагъандыла. Джерге орнала башлагъанларында белгили бир кърал территория бегий башлагъанды. Артдан территория къралны къуралыууну эм баш тамалы болгъанды.

### Бусагъатдагъы болум
Кесини территориясында кърал кесини законларыны башлыгъын орнатады. Къралны чеклери, баш кърал властны эмда аны чыгъаргъан нормаланы джайылыууну да чеги болады.

Кърал территорияны къурамы:

* къургъакъ джер — кърал чеклени ичинде къургъакъ джер территорияды 
* ич суула эмда территориал суула
* хауа кенгли (тропосфера, стратосфера, ионосфера, дагъыда аныда башындагъы кенглик) къургъакъ джер, ич сууланы эмда территориал сууланы чеклеринде
* къургъакъ джерни эмда суу территорияны тюбюнде джетер теренликде къайнакъла.

Бусагъатда халкъла арасы хакъ бла башха къралланы территориясыны зорлукъ бла сыйырыу, кърал чеклени бузуу, аланы разылыкълары болмагъанлай территорияларын хайырлындырыу джасакъды. Дагъыда къралланы территория бютеулюклерини эмда тийилмезликлерини принципи бегитилгенди.

Халкъла арасы хакъ кърал территорияланы чеклерини тюрлендириуню законлу:

* Кърал территорияны чеклерини, миллетлини кеслерини джолларын сайлау принципни тамалында болса,
* Къралланы араларында шохлукъну, мамырлыкъны бегитир ючюн ауушдуруу, бериу неда къоюу болса, санайды.
Технология

**Технология** — Джерни юсюнден хапар джыйгъан талай илмуду, кёбюсюне география илмуладыла, геосфераланы (биосфера, атмосфера, литосфера, гидросфера, топуракъ джабыу) тинтеди, дагъыда геосистемаланы тинтеди (джер юсю, табигъат зонала, биогеоценозла…)
Тил

**Тил** — адамланы арасында ангылашыуну сакълагъан бир белги системады, кесине кёре джорукълары болгъан, эмда ол джорукъланы ичинде айныгъан, ёсген джаны болгъан бир барлыкъды. Тауушладан къуралгъан, магъананы берген бир къуралышды.

Тилни талай типин таныйдыла :
* адам тиллени (лингвистика тинтеди):
** табигъатдан адам тилле,
** Адамланы бир-бирлерин ангылар ючюн артдан къуралгъан тилле (юлгюге — эсперанто),
** Сангырауланы бармакъ тиллери ,
* формал тилле
** компьютер тилле (сёз ючюн, Алгол, SQL),
* Джаныуарланы тиллериeng
Тиллени лингвистика тинтеди. Белги системаланы семиотика тинтеди.Тилни структурасыны адамны ангысына эмда къылыгъына эткиси бла психолингвистика кюрешеди.

## Тиллени тенглешдириу

Дунияны бютеу тиллери, бир-бирлерине бек ушамасалада, бирикген структурагъа иедиле. Тиллени классификациясыны талай мадары барды:

* маданият-тарих ареалла бла - ареал (джайылгъан джерине кёре);
* типли; сёз ючюн, грамматика магъанасыны ангылатыу мадарына кёре тиллени аналитика,джаякълаучу, синтетика и полисинтетика тиллеге юлешедиле;
* генетика, джаратылыууна кёре эмда тиллени джууукълукъларына кёре. Тилле къауумлагъа джыйыладыла; алада - юйюрлеге. Бир-бир юйюрлени андан мийик дараджа таксоннга - макроюйюрге джыядыла. Тиллиени генетика ышанларыны тамалында тинтиу бла тил систематика кюрешеди.

## Дунияда тил динамика
Коммуникацияланы айныуу бла сау тилледни эки ыйыкъгъа 1 тил терклиги бла саны азая барады.

40 эм бек хайырланнган тилледе дунияны халкъыны 2/3 сёлешеди. Эм кёб къытай, испан, хинди, ингилиз, орус, португал эмда араб тилледе сёлешедиле. Француз тилда бек джайылыбды, алай а аны ана тилине санагъанланы саны алай кёб тюлдю. Эки неда андан кёб тилде сёлшеген адамланы санлары кёбден кёб болуб барады. Сёз ючюн индий сохталаны уллу бёлюмю ингилиз тилни ана тиллеринден эсе иги биледиле.

Тил сакъланыр ючюн 100 минг адам чакълы бир болургъа керекди халкъны саны. Бусагъатда 400 тил чакълы бир джокъ болур халгъа келиб турадыла.

Тилле асламысы бла джазмасы болмагъан тил болса ёледи. Дагъыда бир чуруму глобализация бла миграцияды. Адамла элледен шахарлагъа кетедиле, тиллерин унутадыла. 

Бусагъатдагъы тиллени джарымы чакълы бири XXI ёмюрню ортасына хайырланыудан чыгъарыкъдыла. Тилни джюрютген андан кючлю тил система бла контактха кирсе тилге къоркъуу болады, ол себебден ал сафда гитче халкъланы тиллерине эмда къраллыкълары болмагъан халкъланы тиллерине барды. Сабийлени 70% азы окъуса ана тилин, ол тил тас болургъа къоркъууда тилге саналады. ЮНЕСКО-ну «Тас болуугъа къоркъууда дуния тиллени атласына» кёре Европада 50 тил чакълы бирге тас болуу къоркъуу барды.

## Белгиле
Тонна

**То́нна** (белгилениую: **т**, **t**)&nbsp;— бир затны ауурлугъун ёлчелеген ёлчелеу биримледен бириди. 1 тонна = 1000 килограмм болады.
Тюрк

**Тюрк**, толу официал аты **Тюрк Республикасы** () — Кюнбатыш Азияда эм Европаны бир кесегинде орналгъан къралды. 1920-чы джылланы аллынды Осман патчахлыкъ чачылгъандан сора, кёбюсюне тюрк миллет джашагъан территорияда къуралгъанды. Территориясыны асламысы, Анатолия (Гитче Азия) джарымайрымканда, Къара бла Джерле арасы тенгизлени араларында орналыбды.

Ара шахары - Анкара. Официал тили - тюрк тил.

## Географиясы

Тюркню майданы (ич суу орунланыда къошуб) - 779 452 км². Асламы территориясы — 97% — Азияда орналады, эмда 3%-ти — Европада. Азияда орналгъан территориясыны аты - Анатория, европада орналгъанны - Румелия. 

Тюрк республиканы шималда Къара тенгиз, къыбылада Джерле арасы тенгиз, кюнбатышда Эгей тенгиз эмда Мермер тенгиз джууладыла. Кюнчыгъышда аны бла Иран, Гюрджю, Эрмения эмда Азербайджан, къыбылада Иракъ эмда Сурия, кюнбатышда Болгария эмда Греция чеклешедиле. 

Тюрк джети баш регионлагъа бёлюнеди: Мермер тенгиз, Эгей тенгиз, Ара Анатолия, Къара тенгиз, Кюнчыгъыш Анатолия, Къыбыла-Кюнчыгъыш Анатолия эмда Джерле арасы регион.

Кюнчыгъыш Анатолия региона Тюркню эм мийик джери - Арарат (5137 м) тау эмда къралда эм уллу кёл - Ван кёл орналады. Кюнчыгъыш Анатолияда Евфрат, Тигр эмда Аракс сууланы чыкъгъан джерлери орналадыла.

## Сурат галерея

Файл:Aya sofya.jpg|Истанбулда Айя София межгит
Файл:Kocatepe Mosque Ankara.jpg|Анкарада Коджатепе межгит
Файл:State Painting and Sculpture Museum of Ankara.jpg
Файл:DolmabahceMainGate.JPG|Долмабахче къаланы арбаз эшиги
Файл:İzmir clock tower.jpg|Измир
Файл:Anit Kabir (6526103103).jpg|Аныткабир
Файл:Pamukkale00.JPG|Памуккале
Файл:Eskişehir-Aycan.jpg|Эскишехир
Файл:Antalya falezler.jpg|Анталья
Файл:Alanya.jpg|Аланья
Файл:Bluemosquefront.jpg|Ахмет султанны межгити (Кёк межгит)
Файл:Diyarbakir P1050751 20080427135832.JPG|Диярбакыр


## Белгиле
Тегей тил

**Тегей тил** (*ирон æвзаг*, *дигорон æвзаг*) — тегейлилени тиллериди, эм кёб джайылгъан версиягъа кёре, фарс тилни туудугъуду. Эки диалекти барды — ирон бла дюгер.

Индоевропа тиллени индоиран бутагъыны иран къауумуну кюнчыгъыш-иран тюбкъауумуна киреди.

Шимал Тегей Республика — Алания (ШТР-А) бла Къыбыла Тегей Республикада (КъТР) хайырланады. Сёлешгенлени саны 450—500 минг адам чакълы бирге саналады (Россияда 488 минг), аладан 300-350 минг адамгъа джууукъ — Шимал Тегейде.

2002 джылдагъы тергелиуге кёре, Россияда тегей тилни 9388 оруслу, 1866 эрменли, 1107 къабартылы эмда 737 юнгюшлю биледи.

## Юлгюле
Тёре

**Тёре** — уллу къарачай-малкъар халкъны джыйылыуу. Бу джыйылыу баш джыйылыу эди, халкъны кючюн бирге тутхан, оноу салгъан хар бирине миллетден. Бу сагъатда Тёре джокъду, джыйылмайды.
Украина

**Украи́на** (укр. *Україна*) — Кюнчыгъыш Европада кърал, Европада эм уллу къралланы бириди. Къыблада Къара тенгиз бла, эмда Азау тенгиз бла джууулады. Кюнчыгъышда, шимал-кюнчыгъышда эмда шималда Россия бла чеклешеди, шималда Беларусь бла, кюнбатышда Польша бла, Словакия бла, эмда Венгрия бла чеклери барды, къыбыла-кюнбатышда — Румыния бла, Молдавия бла, эмда танылмагъан Приднестров Молдав Республика бла чеклешеди. Ара-шахары — Кыйив.

## Географиясы

Украинаны территориясыны кюнчыгъышдан кюнбатышха 1 316 км., эмда шималдан къыблагъа 893 км узунлугъу барды; шимал кенгликни 52°20’ эм 44°20’ бла кюнбатыш узунлукъну 22°5' эм 41°15' арасындады. Эм къыйыр шимал пункту Чернигов областны Петровка элиди, къыбла — Кърымдагъы Сарыч мысды, кюнбатыш — Карпатарты областны Соломонов элиди, кюнчыгъыш — Луганск областны Къызыл Джулдуз (Червона Зірка) эл. Географиялыкъ арасы уа Добровеличовка поселокдады (Кировоград область).

Бютеулей джери Украинаны — 603,7 минг км². Къуру Европада джери болгъан къралланы ичинде биринчи орун алады уллугъу бла. Европа къралланы ичинде Россиядан сора экинчиди. Тенгиз чегини узунлугъу: 355 км (Къара тенгиз бла — 156,5 км; Азау тенгиз бла — 249,5 км; Керчь ачыкъбогъаз бла — 49 км).

## халкъы

## Тарихи

## Политикасы

## Административ бёлюннгени

## Экономикасы

## Тарыхы

### Аты
«Украина» деген словян сез, биринчи Киевде, Ипатий летописде 1187 джыл белгилид. Ол ат бла Переяславль бийликни чеклерини къыйырындагъы джерлеген айтхандыла. Бу сёз дагъыда орус летописчилени джазмаларындада тюбейди 1189, 1213, 1280 эм 1282 джаллада, магъанасы Галиция, Кюнбатыш Волынь джерлеге келеди. Литвачы эмда поляк хроникледе эмда официал документледе, XIV—XVII джюзджыллыкъда "Украина" деб Галицияны, Волынни, Киевни, Подольени джерлерине айтхандыла, къысхасыча айтсакъ Днепр сууну эки джагъасындагъы джерлеге. Днепрни джанында джерле Россиягъа киргенден сора "Украина" сёз Днепрни тёгерегиндеги джерле магъанын тутханды, кечирек «Малороссия» деген сёз бла алмашдырылгъанды. XIX ёмюрюню экични джарымыда - XX ёмюрню башында "Украина" деген сёз кесини бусагъатдагъы магъансын ала башлагъанды, «русин» этнонимда «украинли» этнонимге алмашдырыла башлайды. 1917 джыл «Украина» атын джюрютген биринчи кърал баям этиледи. Официал аты — Украин Халкъ Республика болгъанды.

«Украина» сёзню этимологиясын толу билелмейдиле. Бир теориягъа кёре, бу теория орус эмда поляк тарихчиле баш теорягъа санайдал, бу сёзню магъанасы «къыйыр», «ырджы джанында джер» магъанагъа келеди. Украин тарихчиле санагъаннга кёре «Украина» сёз «країна» сёзден келгенди, магъанасы — джурт.
Украинаны гимни

**Ще не вмерла Україна** () деген джырны, Баш Рада мюкюл этген редакциясы Украинаны кърал гимниди. Сёзлери — Павел Чубинскийни (), макъамы — Михаил Вербицкийникиди ().

## Тексти

## Джибериуле

* "Кърал гимнни юсюнден" закону Украинаны
* Украинаны гимни (вокал)
* Украинаны гимни YouTube-да
Украинлиле

**Украинлиле** () — кёбюсюне Украинада джашагъан кюнчыгъыш славян миллетди. Украинлиле санлары бла, оруслула бла полякладан сора, ючюнчю славян миллетдиле.
Терроризм

**Терроризм** — террорну сисематика халда хайырланнган политикады Бу терминни хар кимда хайырланнган юрист ангылатыуу джокъду, россия хакъда (РФ-ны УК-сы 205-чи ст.) зулмулукъну идеологиясы эмда джамагъат ангыгъа басым этиу, кърал властны органларыны, джерли органланы неда халкъла арасы къуралышланы оноуларына къоркъутууну эмда артыкълыкъны кючю бла къатышыу эмда басым этиудю АБШ-ны хакъында - адамлагъа неда объектлеге къаршчы, джамагъатны ангысына басыу этер ючюн къауумла бла неда энчи джашыртын агентле бла этилген, политика нюзюр салгъан зулмулукъду 

## Терроризмни тюрлюлери
**Террорист ишлеуню субъектини халына кёре**, терроризм былай юлешинеди:
# **Организация этилмеген неда энчи** (джангызланы терроризми) — былайда терактны неда талай террактны бир-эки адам этеди, аланы сыртларында организация джокъду (Дмитрий Каракозов, Вера Засулич э.б.);
# **Организация этилген** — террорист ишлеуню планлагъанда, бардыргъанда организация этеди Аль-Каида, ИРА, ЭТА, кърал терроризм). Организованный терроризм — наиболее распространённый в современном мире.

**Нюзюрлерине кёре**:
# **Миллетчи** — сепаратист неда миллет-азатланыу нюзюрлери болады;
# **Динчи** — тюрлю-тюрлю динлени тутханланы араларында кюреш болургъа болады (индуистле бла муслиманла, муслиманла бла христианла) неда бир динни ичинде (католикле-протестантла,суннитле-шиитле), неда лаик, демократ властны къурутуб, аны орнуна дин властны салыргъа нюзюр саладыла (Исламчы терроризм);
# ** Идеологиялыкъ, социал** — къралны экономика неда политика системасын тюрлендириу, проблемагъа джамагъатны эсин ,`k.e нюзюрле этиледиле. Бир-бирде терроризмни бу тюрлюсюне революцион дейдиле. Идеология терроиримзни юлгюге анархист, эсер, фашист, сол, экологиялыкъ эмда башхаланы айтыргъа боллукъду.

## Белгиле
Уллу Британия (магъаналары)

* Уллу Британия бла Шимал Ирландияны Бирлешген Королевствосу
* Уллу Британия (айрымкан)

## Дагъыда къарагъыз

* Британия
* Уллу Британияны регионлары
Фарер айрымканла

**Фарер айрымканла, Фарерле** (фар. *Føroyar*, Фёрьяр, «Къой айрымканла», дат. *Færøerne*)— Атлантика океанны шимал джанында айрымкан группа, Шотландия бла (Шетланд айрымканла бла) Исландияны араларында. Данияны автоном региону боладыла айрымканла, 1948 джылдан бери бары джаны бла да (тыш политика бла, аскер къоруулаудан къалгъан) кеси оноу бла турадыла.

Ара шахары — Торсхавн.

## Белгиле
Фин тил

**Фин тил** () — финлилени тиллериди, фин-угр тил группаны балтика-фин бутагъына киреди, агглютинациялы тилге саналады. Фин-угр тилле бла самодий тилле (энец, ненец, нганасан, селькуп тилле) урал тил юйюрню къурайдыла.

Джазыу системасы латин алфавитни тамалында къуралгъанды.

## Джайылыуу
Фин тилде Финляндияны халкъыны асламысы (92 %) сёлешеди, дагъыда Финляндияны тышында (Швецияда, Норвегияда, АБШ-де, Эстонияда, Россияда (кёбюсюне Ленинград область бла в Карелияда)) джашагъан этникалы финлиле.

Фин тил Финляндияны официал тилиди эмда Швецияда, официал халда танылгъан, азчылыкъны тилиди (стандарт фин тил да, Турнедален швед областдагъы меянкиеливарианты да). Россия финлени кёбюсю, XVII ёмюрде бусагъатдагъы Ленинград областны территориясына кёчген, — ингерманландлыладыла. Дагъыда этникалы финле Карелияда джашайдыла. Карелияда фин тил, карел бла вепс тиллеча, миллет тилледен бири кибик танылгъанды.

## Тарихи

## Лексикасы

## Грамматикасы

## Джибериуле

* Фин тилни окъуу китабы
* Виталий Чернявский. Краткая грамматика финского языка
* Riitta Korhonen & Maria Vilkuna: Sananselityksiä — Ison suomen kieliopin termejä.
* Supisuomea
* Уроки Финского Языка на сайте Unelma
Финляндия

**Финля́ндия** (, ; официал халда аты **Финля́ндия Респу́блика**, , ) — Европаны шималында орналгъан къралды, Европа бирлик бла Шенген келишимнге киреди. Кюнчыгъышда Россия бла чеклери барды, шимал-кюнбатышда — Швеция бла эмда шималда — Норвегия бла. Къыбыла бла кюнбатышда къралны джагъаларын Балтика тенгиз бла аны богъазлары (Фин бла Ботния богъазла) джууадыла.

## Белгиле
Француз тил

**Француз тил** (*le français, la langue française*) — французланы тиллери (Францияны официал тили), Бельгияны, Швейцарияны эм Канаданы халкъларыны француз тилли кесеклерини тили (юч къралда да официал тил орнундады). Француз тилни Африканы, Кариб бассейнни (Гаити эм башхала) эмда Француз Гвиананы халкълары хайырландырадыла (официал тил орнунада).

Индоевропей тил юйюрге киреди (роман группа, галло-роман тюбгруппа). Къара халкъ сёлешген латындан чыкъгъанды, башха роман тилледен узакъ кетгенди андан. Латин алфавитни хайырландырады джазаргъа.

БМО-ну 6 официал эм ишлеген тиллеринден бирди. Француз тил 110 млн. чакълы бир адамгъа ана тилди, сёлешгенлени саны уа 500 миллиондан кёбдю. Француз тил кёб халкъла арасы организацияланы официл тиллериди. Эм кёб тыш кърал тил орнуна окъулгъан тилледен бириди.

## Белгиле
Франц Фердинанд

**Франц Фердинанд Карл Лю́двиг Йо́зеф фон [[Габсбургла|Га́бсбург]] эрцге́рцог д’Э́сте** (; 1863 джылны 18-чи декабрында, Грац, Австрия-Маджар — 1914 джылны 28-чи июну, Сараево, Австрия-Маджар) — австриячы эрцгерцог, 1896 джылдан башлаб Австрия-Маджарны тахтасыны осуйлугъу. Серб террорист Гаврило Принцип Франц Фердинандны ёлтюрюую (Сараевода мурдарлыкъ)  Биринчи дуния къазауатны башланыууна себеб болгъанды.
Халкъ

**Халкъ** — кёб тюрлю магъанасы болгъан терминди.

Халкъ деб — тили, культурасы (маданияты), джери, дини, тарихи д. а. к. затлары бир болгъан адам къауумгъа айтадыла. Ол магъанада, «халкъ» деген сёзню «этнос» деген терминни орнун тутады. Халкъны эм магъаналы белгилерини бири тил болгъанлыкъгъа, къуру ол тюлдю халкъны халкъ этген — бир тилде сёлешген эки-юч тюрлю халкъ болургъа да боллукъду. Сёз ючюн, шотландлыла, ирландлыла, валлийлиле къуру ингилиз тилде сёлешгенни орнундадыла, алай а ингилизлилеге кеслерин бир да санамайдыла. 

Халкъ деб къайсы болса да бир къралда бютеу джашагъан адамлагъа да айтадыла, миллетлерин айырмай. Сёз ючюн, оруслула, татарлыла, таулула, къалгъанла да бирге — Россияны халкъы боладыла.

## Дагъыда къарагъыз

* Правительство
* Дунияны миллетлери
* Миллет
* Этнос
* Цивилизация
* Джамагъат
* Адам улу
Франция

**Фра́нция** (), официал аты **Францу́з Респу́блика** () — Кюнбатыш Европада орналгъан къралды. Ара шахары — Парижди. Халкъыны кёбюсю галл-римлилени туудукълары болгъанлыкъгъа эм роман тилде сёлешгенликге, Франк атлы герман тайпаны этнониминден келеди къралны аты.

Халкъы — 64,5 млн адамды, ала ичинде 90%-ден кёбю — Францияны гражданлары. Дин тутханла — кёбюсюне католикледиле (76%-ден кёбю). Закон чыгъарыучу орган — эки палаталы парламентди (Сенат эм Францияны миллет джыйылыуу).

Административ-территориал бёлюннгени: 26 регион (аладан 22 метрополияда эм 4 тыш тенгиз регион), аланы ичинде 100 департамент (96 метрополияда эм 4 тыш тенгиз департамент).

## Географиясы

## Халкъы

## Сауутлу кючлери

## Экономикасы

## Джибериуле
* France from the BBC News
* France at *UCB Libraries GovPubs*
* Weather Forecast
## Белгиле
Хакъ

**Хакъ** — джамагъат илишкилени регулятору болгъаны себебли джамагъат-илму категорияды. Хакъны ортакълыкъ ангыламы джокъду, тюрлю-тюрлю хакъ школланы энчи оюмлары барды. Алай а, орталама айтыргъа кюрешсек, быллай ангылам келтирирге боллукъбуз: 

:* Хакъ адамланы арасында илишкилени тюзетген зорунлу джорукъланы джыйымыды*

Норматив-позитивист ангылам:

:*Хакъ — [[кърал]] салгъан эмда эркинлик берген бютеу барына да зорунлу болгъан, адамланы кеси джюрютюулерини джорукъларын тюзетген джыйымды, бу джорукъланы тындырыу эмда алагъа сыйыныу къралны къолундады*.

Американ юристле былай айтыргъа боллукъдула:

:*Хакъ — [[социал институтла]] бла гарантия этилген [[Джорукъ (марда)|мардаланы (джорукъланы)]] системасыды*. 

Либертар-юрист концепция:

:*Хакъ — эркинликлени эмда адилликни хайырланыуну бютеу барына да тенг джорукълары бла мардаларыды*.

Хакъны ангылатыу, алимни къайсы хакъангылаугъа байламлы болгъанына кёре болады, алай а тюрлю-тюрлю хакъ школланы башха-башха ангылатыулары бла биз хакъны объектив халда ангыларгъа болабыз. Ол себеден хакъ илмуну айныуунда плюрализм уллу орун алады, алай а билимлени бу бёлюмю кърал властха джууукъ болгъаны себебли плюрализм къыйын табылады.

Бир-бир ангылатыулада эмда контекстледе хакъ хакъны системасы бла (объектив хакъ бла), неда хакъ система бла къатышдырылыучанды. 

## Белгиле
Хариф

**Хариф** () — къайсы болсада алфавитни айры белгисиди, графемады. Алфавитлени асламысында харифлени саны 50-ден кёб болмайды.

Кёбюсюне хариф адамны сёлешгенинде тауушха келишеди, алай а бу джорукъ зорунлу тюлдю. Харифни, аны тауушу бла магъанасын тюрлендирмеген, талай тюрлю джазылыуу болургъа боллукъду.

Харифледен сёзле къураладыла.

## Тюрлю-тюрлю алфавитлени харифлери

Латин: A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z.

Кириллица: А, Б, В, Г, Ґ, Д, Е, Є, Ж, З, И, І, Ї, Й, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ю, Я, Ъ, Ь, Ђ, Љ, Њ, Ћ, Џ.

Араб: (онгдан солгъа джазылады) ﺍ, ﺏ, ﺕ, ﺙ, ﺝ, ﺡ, ﺥ, ﺩ, ﺫ, ﺭ, ﺯ, ﺱ, ﺵ, ﺹ, ﺽ, ﻁ, ﻅ, ﻉ, ﻍ, ﻑ, ﻕ, ﻙ, ﻝ, ﻡ, ﻥ, هـ, ﻭ, ﻱ.

Грек: Α, Β, Γ, Δ, Ε, Ζ, Η, Θ, Ι, Κ, Λ, Μ, Ν, Ξ, Ο, Π, Ρ, Σ, Τ, Υ, Φ, Χ, Ψ, Ω.

Эрмен: Ա, Բ, Գ, Դ, Ե, Զ, Է, Ը, Թ, Ժ, Ի, Լ, Խ, Ծ, Կ, Հ, Ձ, Ղ, Ճ, Մ, Յ, Ն, Շ, Ո, Չ, Պ, Ջ, Ռ, Ս, Վ, Տ, Ր, Ց, Ւ, Փ, Ք, Օ, Ֆ

Чууут: (онгдан солгъа джазылады) א, ב, ג, ד, ה, ו, ז, ח, ט, י, כ, ל, מ, נ, ס, ע, פ, צ, ק, ר, ש, ת.

Гюрджю: ა, ბ, გ, დ, ე, ვ, ზ, ჱ, თ, ი, კ, ლ, მ, ნ, ჲ, ო, პ, ჟ, რ, ს, ტ, უ, ჳ, ფ, ქ, ღ, ყ, შ, ჩ, ც, ძ, წ, ჭ, ხ, ჴ, ჯ, ჰ, ჵ.
Холокостну къурманларыны халкъла арасы кюню

**Холокостну къурманларыны халкъла арасы эсгериу кюню** (БМО-ну официал тиллеринде: орус. *Международный день памяти жертв Холокоста*, ингил. *International Holocaust Remembrance Day*, араб. اليوم الدولي لإحياء ذكرى محرقة اليهود, исп. *Día Internacional de Conmemoración en memoria de las víctimas del Holocausto*, къыт. 国际大屠杀纪念日, фран. *la Journée internationale de commémoration en mémoire des victimes de l'Holocauste*) — 27 январда ётеди. БМО-ну Генерал Ассамблеясы 2005 джыл 1 ноябрда бегитгенди (№ 60/7 Резолюция). 27 январь дата, совет аскерле ол кюн Освенцим концентрация лагерьни (Польшада) азатлагъанлары ючюн сайланнганды.

БМО-ну эм Россия правительствону официал документлеринде **Х**олокост сёз бу эсгериу кюнню атында орусча уллу харифден джазылады (Международный день памяти жертв Холокоста). Интернетде да, басма чыгъармада да кёбюсюне ол халда джазадыла.

Биринче кере Холокостну къурманларыны халкъла арасы эсгериу кюню 2006 джыл ётгенди. Алай а талай къралда ол кюн алгъада да белгилениб болгъанды.

## Холокостну къурманларыны халкъла арасы эсгериу кюню тюрлю-тюрлю къраллада

### [[Маджар]]

Маджарда Эсгериу кюн 16 апрелде ётеди. Ол кюн (16 апрелде) 1944 джылда къралда бютеу чууутлуланы геттолагъа кёчюрюб башлагъандыла.

### [[Израиль]]

Израилде Къалабалыкъ бла Джигитликни кюню (Йом Ха-Шоа) чууут орузлама бла 27 нисанда ётеди, Варшава геттода къозгъалыуну башланнган кюнюнде. Григориан орузламада ол 7 апрель бла 7 майны араларында бир кюннге тюшерге боллукъду.

### [[Латвия]]

Латвияда Чууут миллетни геноцидини эсгериу кюню 4 июлда ётеди. Ол кюн 1941 джылда Ригада бютеу синагогала кюйдюрюлгендиле, ичлеринде болгъан чууутлула бла бирге.

### [[Румыния]]

Румынияда Холокостну къурманларыны халкъла арасы эсгериу кюню 9 октябрда ётеди (:en:National Day of Commemorating the Holocaust). Ол кюн 1941 джылда Буковинадагъы, Молдавиядагъы эм Румыниядагъы чууутлуланы Транснистриягъа концлагерле бла геттолагъа депортация башланнганды.

## Белгиле



## Дагъыда къарагъыз

* Фашист концлагерледегилени азатланнганларыны халкъла арасы кюню
* Фашизмни къурманларыны халкъла арасы эсгеру кюню

## Джибериуле

* № A/RES/60/7 Резолюция
* «Холокостну къурманларыны халкъла арасы эсгериу кюню». БМО-ну официал сайты.
* Д. Хаммаршельдни библиотекасы
* Послание президента России В.В Путина
* Послание Генерального секретаря ООН в 2007 году
* «Холокостну къурманларыны халкъла арасы эсгериу кюню»
* 27 января: Не та память…
* Süt çekme makinesi
* Выбор даты для Дня Катастрофы и Героизма
* Помним! 27 нисана — День Катастрофы и Героизма
Цивилизация

**Цивилизация** (лат. *civilis * — граждан, кърал) — бютеу дунияда баргъан тарих процессни стадиясыды, белгили бир социаллыкъ дараджагъа келген бла байламлыды. Башха алимле айтханнга кёре цивилизация — заман бла кенгликде локаллашхан джамагъатды
Чапай (Къарачай-Черкесия)

**Чапай** () — Къарачай-Черкесияны Къобан районунда элди.

Джашагъан адамланы саны — 4,5 мингди (2002).

## География

Эл, Къобанны онг джагъасында, *Овечка* суу Къобаннга тюшген джерде орналыбды. Къыбыла джанында Черкесск шахар бла чеги барды.

## Белгиле
Христианлыкъ

**Христианлыкъ** ( — «Къутхарыучу» деген сёзден) — дуниялыкъ динлени бириди. Рим империяда, Палестинада бизни эрабызыны I ёмюрюнде къуралгъанды. 

Христианла Къудайды джашы Иса Христос адамланы гюнахлары кечилирча, адам санына кириб, Джерде джашаб, зарауатлыкъ сынаб ёлгенди, сора тирилиб кёкге учуб кетгенди деб ийнанадыла.

Ахыр Заманда хар адамны ишлерине кёре хакъ берирча экинчи кере Джерге къайтырыкъды.

Сыйлы китаб — Библияды. Библияны Иса Христосну джашаууну эм окъуууну юсюнден эрттегили христиан хапарлары болгъан, христиан динни мурдоруна саналгъан кесеги — Инджилди ().

Христиан вера — вера чотышт дене тӱнямбал авраамический фанатше да эн кугу семын, тудо иктаж 2,4 млрд, распространенность шотышто географий да тыге — кеч ик христианын общиныже кажне элыште тӱня лийшаш. Христиан тӱҥ направлений: католицизм — млрд наре ӱшаныше 1,2; протестантизмыште — 800 млн наре; православий — 280 наре млн; Древневосточный черке православий (миафизитство) черке ден эрвел ассирийский древневосточный (несторианство) — млн 70-80-ше 1054 ийыште христиан черкыште шелалтмашым лийын да католик православий (древневосточный ондак черке дене ойыралтеш). Протестантизмыште шочмо реформационный xvi курымышто католик черке коштеш лектыш лиеш.

Христианлыкъ талай джолгъа айырылады: католиклик, ортодокс христианлыкъ (православие), протестантлыкъ, монофизитлик. 

Католикликни арасы Рим шахарны ичинде орналгъан Ватикан деген къралды, битеу католиклени башчылары Римли Папады. Башха джолланы ортакъ аралары эм бир башчылары джокъдула, алай а хар христианнга, къайсы джолу болса да, эм сыйылы шахар Иерусалимди.

## Христианлыкъ Къарачай-Малкъарда

Алан патчахлыкъ заманда (X-XIII ёмюрледе) Византиядан келгенле бюгюннгю Къарачай бла Малкъар джеринде христианлыкъ джайгъандыла. Алай а XV ёмюрде Византия джокъ болгъандан сора, христиан дин къарыуун тас этеди, маджюсюлюк бла къатышады. XVIII ёмюрде, акъырын джайыла тебиреб, ислам дин хорлайды. 

Алан епархияны арасы Архызда орналыб болгъанды. Х ёмюрде ишленнген, Россиядагъы эм эски христиан килисала тамам Къарачайда сакъланнгандыла: Архыздагъы килисала, Сынты, Чууана. Христианлыкъ къарачай-малкъар тилде да ыз къойгъанды.

## Белгиле
Черек (суу)

**Черек** (; ) — Къабарты-Малкъарда сууду, Басхан сууну онг джетегиди. Бютеулей узунлугъу 131 км-ди. Черек, Бабугент элни къатында Холам Черек (54 км) бла Малкъар Черекни (54 км) къошулгъанларындан къуралады, эки сууну да суу джыйгъан майданлары бирчаракъды: Холам Черек — 627 км², Малкъар Черек — 688 км².

Бызынгы (Холам) Черек, Уллу чырандан саркъыб башланады эмда узакъ бармагъанлай Кюнлюм-Мижирги чырандан келген сууну алады. Андан ары Бызынгы Черекге Къоргъашынлы тау аркъа бла Ухбани аркъадан чыран суула къошуладыл эмда Бызынгы Черекни къуюлуб келген кёмюкленнген кючлю суу барыуун къурайдыла.

Малкъар Черекни башы да Баш Кавказ эмда Къабыргъа аркъаладады. Дых-Кётю-Бугъой-Суу чырандан Дых суу саркъыб башлайды, ол Къара суугъа къошулуб Малкъар Черекни къурайды. Андан ары Огъары Малкъар элни къатында Малкъар Черек онг джанындан Рцывашки, сол джанындан Чайнашки чыран сууланы алады. Къаялы аркъаны кесиб тешиб суу, ауузун терен этеди эмда мийиклиги 2200 метрге дери джетген ёре тик къабыргъала къурайды. Огъары Малкъар элден Чирик кёллеге дери баргъан джол онг къабыргъаны узунуна салыннганды. Сууну ауузу бек терендеди (1000 метрге дери), ол теренликден сууну тауушу да эшитилмейди, кеси да къарангы ёзенни тюбюнде ингичке ызчыкъча кёрюнеди.

Къая джесирликден чыгъыб тюзде Черек, суу басыучу кенг джерледе джайылады эмда айырылгъан суулагъа бёлюнеди: Урвань, Акъ суу, Эски Кахун.

Сууну кёбюсюне къар бла чыранла толтурадыла. Суу къобуу джайда болады. . Черекде орналгъан джерлешимле: Къашхатау, Зарагиж, Аушигер, Псыгансу, Эски Черек, Тёбен Черек, Псынабо, Майский.

## Черек суу бла Черек тар

File:29 Черекская теснина.JPG
File:47 Черекская теснина.JPG
File:57 Черекская теснина.JPG
File:58 Черекская теснина.JPG


## Дагъыда къарагъыз
* Аушигер ГЭС
* Къашхатау ГЭС

## Белгиле
Къаратау

**Къаратау** неда **Черногория** (, эм кёб хайырланнган итальянча аты *Montenegro*) — къыбыла-кюнбатыш Европада кърал, Балкан джарымайрымканны Адриатика джагъасында орналгъанды.

Адриатика тенгиз бла джууулады, кюнбатышда Хорватия бла, шимал-кюнбатышда Босния бла Герцеговина бла, шимал-кюнчыгъышда Сербия (Косова) бла, эмда кюнчыгъышда Албания бла чеклери барды.

2006 джылны июнь айына дери Сербия эм Къаратау Кърал Бирлиги атлы конфедератив къралны кесеги эди. Эркинликни Къаратау 2006 джылны 3 июнунда баямлагъанды.

## Географиясы

## Халкъы

## Тарихи

## Политикасы

## Административ бёлюннгени

fiu-vrk:Montõnegro
Къаратауны гимни

**Ој свијетла мајска зоро** (*О, джарыкъ май танг*) — гимн, Къаратауны официал гимниди. Официал гимн болгъунчу бу джыр халкъда белгили болуб тургъанды, эмда башха вариантларыда болгъанды. Эм эски варианты 1863 джылданды.

## Тексти

## Джибериуле

* Видео
* Версия 1863 г.
Чехия

**Че́хия** (чех. *Česko*,  [ˈʧɛskɔ]), официал аты — **Че́х Респу́бликасы** (аббревиатурасы — **ЧР**); чех. *Česká republika* (аббревиатурасы — *ČR*), [ˈʧɛskaː ˈrɛpuˌblɪka]) — Орта Европада орналгъан кърал. Шимал-кюнчыгъышда Польша бла, шимал бла шимал-кюнбатышда Германия бла къыбылада Австрия бла къыбыла-кюнчыгъышда Словакия бла чеклешеди.
Ара шахары - Прага. Крал тили -  чех тили.

12 марта 1999 джылда Чехия НАТОгъа къирды, 1 майда 2004 джылда Европа бирлике къошулду.

## Белгиле
Чеченлиле

**Чеченлиле** (, бир санда — ) — Россияда вайнах миллетди. Кёбюсюне Кавказда Чечен Республикада джашайдыла.

Шейх Мансур • Кунта Хаджи • Пётр Захаров • Тапа Чермоев Ханпаша Нурадилов • Ахмат Кадыров • Милана Терлоева • Владислав Сурков
Чувашлыла

**Чувашлыла** () — тюрк тилли миллетледен биридиле. Кёбюсюне Россияда Итил сууну тийресинде орналгъан Чуваш Республикада  джашайдыла.
Шахар

**Шахар**&nbsp;— эл мюлкде адамлары ишлемеген адам джашагъан джерди.
 
Тюрлю тюрлю къраллада, шахарны адам саны башхады, сёз ючюн Данияда 250 адамдан аслам болса, Японияда-30 мингден.

Тинтиучюле билдиргеннге кёре бусагъатдача шахарчыланы саны кёбейиб барса, хар 38 джыл сайын, эки къатха кёб болуб барлыкъды.

1950 джылда 1 миллиондан аслам адамы бла 83 шахар болгъанды.

2000 джыл 10 миллиондан артыкъ адам саны бла 18 шахар болгъанды, 2005 — 20 (22 шахар 5-10 млн. адамы бла, 370 — 1—5 млн, 433—500 тыс.—1 млн.). 2010 джыл 22 сакъланады.

Европада шахарчыланы 50 % уллу болмагъан шахарлада (5-10 минг адам) джашайдал, 25-ер % 10-250 минг адамы бла, эмда 250 мингден аслам адамы бла шахарлада джашайды.

Шахарла былай юлешинедиле:
* гитче шахарла (50 минге дери);
* орта шахарла (50-100 минг)
* уллу шахарла (100-250 минг)
* бек уллу шахарла (250-500 минг)
* мазаллы шахарла (500 минг - 1 миллион)
* миллионер шахарла (1 миллион адамдан аслам)

Шахар уллу болса, джолдаш-шахарлары къуралады, бир-бирде ала бирлешиб агломерация къураучандыла. Агломерацияла мегалополислеге бирлешиучендиле.

Эресейде шахар 12 мингден артыкъ адам болургъа, адамларыныда 85% эл мюлкде ишлемезге керекди. Алай а бу марда хаманда тутулмайды.
Шимал Америка

**Шимал Америка** (ингил. *North America,* фр. *Amérique du Nord*, исп. *América del Norte*) — Джерни Кюнбатыш эм Шимал джарымшарларында орналгъан континентди. Шимал Америкада 500 млн. чакълы бир адам джашайды. Халкъны басыннганы Кариб айрыкамлада эм Ара Американы материк кесегинде бекди, анда басыннган 200 адам/км² чакълы бирден кёбдю.

## Географиясы

## Къраллары эм территориялары

## Табийгъаты

## Климаты
Шимал полюс

**Шимал полюс** — Шимал джарымтобда Джерни бурулунуууну кёзюнге кёргюзген кегейни башына чыкъгъан нохтады.

Шимал полюс Шимал Бузлауукъ океанны арасындады, алайда теренлик 4000 м. чакълы бирди. Сау джылны Шимал полюсну къатында кючлю кёбджыллыкъ пак бузла дрейф этедиле. Къышны орта температурасы -40 °С, джайда асламысы бла 0 °С.

2007 джылны сентябрында Шимал полюсда эм джукъа буз эсленнгенди. Алимлени айтханларына кёре талай джылдан арктика бузла артына дери эрирге боллукъдула.

## Тарихи

Биринчи болуб Шимал полюсха американлы Фредерик Кукну 1908 джылда, эмда Роберт Пирини 1909 джылда экспедициялары джетгенди деген оюм джюрюйдю. Алай а кертида болгъанмыдыла, огъесе джалгъан экспедицияламы болгъандыла белгили тюлдю.

1926 джылда полюсну башы бла дирижабль ётгенди, аны белгили полюсчу Руаль Амундсенни биргесине алыб, Умберто Нобиле джюрютгенди.

1937 джылны майында самолетну болушлугъу бла Шимал полюсну районунда биринчи илму-тинтиу дрейф этген станция орналады. Белгили орус алимни, Папанин Иванны башчылыгъы бла ишлегенди. Алай а ол станция полюсдан 40 километрни бир джанында болгъанды. Биринчи кере полюсну кесине 1948 джылны 23-чю апрелинде башха совет экспедиция джетгенди. 

Американ суутюбю къайыкъ SSN-578 1959 джылда полюсну къатында къалкъгъанды, 1962 джылда уа совет атом суутюбю къайыкъда. 1977 джылны 17 апрелинде совет атом бузчачыучу кеме «Арктика» тенгизчиликни тарихинде, суубашы джюзюуде биринчи Шимал Полюсха джетгенди. Шимал полюсха джангыз кеси джетген адам болуб биринчи япон сиягъатчы Наоми Уэмурады.

## Астрономия башхалыкълары

Шимал полюсну координаты шимал кенгликни 90 градусуду, полюсну узунлугъу джокъду: кертилик бла Шимал полюс къайсы меридианда башланнган нохтады.
* Шимал полюсда джулдузла, планетала эмда Кюн горизонтну башында тюрленмеген мийикликлери барды. 
* Кече бла кюн полюсда 182,5-шер кюнден къураладыла. Аны бла бирге джер бла кюн бир-бирлерин, Джерни Кюнню тёгерегине айланнганы себебли алмашдырадыла. Джерни кесини осуну тёгерегине айланнганы бла чырт байламлы болмайды кюн бла кечени ауушууу.
* Горизонтну башында Кюнню максимал мийиклиги, джайгъы кюнтурушну кюнюнде Кюнню мийкликгинден мийик болмайды: ол 23,25 градус чакълы бирди. 
* Кёкдеги экватор Шимал полюсда горизонтну сызы бла бир болады. Кёк экватордан шималгъа болгъан джулдузла батмайдыла, къыбылагъа болгъанла уа - чыкъмайдыла, горизонту башында мийикликлерида тюрленмейди. Зенитде Чолпан джулдуз, надирде уа Дунияны къыбыла полюсуду.
Эверест

**Джомолунгма**, **Эверест** неда **Сагарматха** (*неп.* सगरमाथा ) — Дунияны эм мийик тауу. Мийиклиги 8844,43 м. Гималай тау системагъа киреди, Къытай (Тибет автоном район) бла Непалны чеклериндеди, тауну джитиси Къытайны джериндеди.
Швейцария

**Швейца́рия** (гер. *Schweiz*, фр. *Suisse*, итал. *Svizzera*, роман. *Svizra*, лат. *Helvetia*), официал аты — **Швейцар Конфедерациясы** (нем. *Schweizerische Eidgenossenschaft*, фр. *Confédération suisse*, итал. *Confederazione Svizzera*, роман. *Confederaziun svizra*, лат. *Confoederatio Helvetica*) — орта Европада орналгъан, 26 кантондан къуралгъан, федератив республика болгъан кърал. 

Ара шахары - Берн.

## Белгиле
Швеция

**Швеция** (), **Швеция королевство** () — Шимал Европада, Скандинав джарымайрымканда орналгъан къралды.

Ара шахары — Стокгольм

## Белгиле
Энциклопедия

**Энциклопедия** (джангы лат. *encyclopaedia* (XVI ёмюрден алгъа тюл), бур. грек. *ἐγκύκλιος παιδεία*&nbsp;— «толу тёгерек окъутуу», бур. грек. *κύκλος* — «тёгерек» бла бур. грек. *παιδεία* — «окъутуу») бир бирде **Циклопе́дия** (джангы лат. *cyclopaedia* бур. грек. *κύκλιος παιδεία*&nbsp;— «тёгерек окъутуу») — система этилген адам улуну билимини бютеу бары бёлюмлерини неда бирлегей билимни энчи бёлюмюн къурагъан талай дисциплинаны кёрюмюдю. Илмула бла дисциплиналаны аллай кёрюмюн ачыкълагъан илму справочник китабха да айтадыла энциклопедия деб (кёбюсюне сёзлюк халда болады).

Кенг ангыламда, Энциклопедия — кёбчюлюк окъуучу джамагъатха джораланнган, илму информация бла тюрлю-тюрлю темалагъа ангылатымланы джыйымдыгъыды

## Белгиле



## Джибериуле

* Ислам энциклопедия сёзлюк
* Британника энциклопедия
* Уллу совет энциклопедия
* Тюрлю тюрлю энциклопедияла
* Тыш кърал энциклопедиялада халатла
Эркин материалла

**Эркин материалла** () деб — лицензиялары хар тюрлю нюзюр бла да (коммерциялыкъ нюзюр да аланы ичинде) хайырланыргъа (копия этерге, тюрлендирирге, тюрлендирилген версияланы джаяргъа) эркинлик берген текстлеге, суратлагъа, музыкагъа, программалагъа, ишлеге айтадыла.

Джамагъат мюлкню санына кёчген бютеу чыгъармала эркин материалла боладыла. Джамагъат мюлк болмагъан эркин материалла энчи лицензия кесаматланы юсю бла джайыладыла.

## Лицензияла

Эркин программалагъа лицензиялача, эркин материалланы лицензиялары не «копилефт» неда «копилефт тюйюл» болургъа боллукъдула. Программалагъа лицензияла кёбюсюне башха чыгъармалагъа да келишедиле.

«Копилефт» лицензияны юлгюлери *[[Design Science License]]* (DSL) бла ''GNU Free Documentation License'' (GFDL) боладыла.

*[[FreeBSD Documentation License]]* — «копилефт тюйюл» лицензияны юлгюсюдю.

Коммерциялыкъ хайырланыуу бла тюрлендирилиую чекленмеген, талай *[[Creative Commons]]* лицензиялы чыгъармала да эркин материалланы санына киредиле. 

## Дагъыда къарагъыз

* Эркин программала
** Эркин компьютер оюн — саулайда къуру эркин материалладан къуралгъан компьютер оюн.
* Эркин музыка
* Ачыкъ окъуу курсла

## Джибериуле

* «Культураны эркин чыгъармасыны» айгъакълауу
Эрмения

**Эрме́ния** (эрм. Հայաստան [hɑjɑsˈtɑn]), официал аты — **Эрме́ния Республикасы** (арм. Հայաստանի Հանրապետություն [hɑjɑstɑˈni hɑnɾɑpɛtuˈtʰjun]) — къыбыла Кавказда, Эрмен таулада орналгъан тенгизге чыкъмагъан кърал. Бютеулей Эрменияны территориясы - 29 743 км² 

Ара шахары — Ереван.

## Сурат галерея

Yerevan-Republic Square-08-Museum-2019-gje.jpg|Ереван
Haghartsin-22-Muttergotteskirche-2019-gje.jpg|Хагартцын
Zvartnots-24-2019-gje.jpg|Звартноц
Etchmiadzin-Kathedrale-02-2019-gje.jpg|Эчмиядзин
Noravank-Muttergotteskirche-02-2019-gje.jpg|Нораванк
Noravank-Kreuzstein-02-2019-gje.jpg|Хачкъар


## Белгиле
Эрменлиле

**Эрменлиле** ( «Hayer») — индоевропалы тил юйюрге кирген эрмен тилде сёлешген, миллетди. Эрмен Республикада бла танылмагъан Тау-Къарабах Республикада кърал къурагъан миллетди.
Эрцгерцог

**Эрцге́рцог** (немчача — *Erzherzog*) — къуру Габсбургланы монарх юйлерини членлери хайырланнган титулду. Орта ёмюрлени эмда джангы заманны эпохасындагъы Германияда эрцгерцог герцогдан мийикди, алай а курфюрст бла королдан алашады. Бу титиул Германияда XIX ёмюрню аллына дери хайырланмагъан уллу герцог (немчача *Großherzog*) титулгъа тенгирекди.

Эрцгерцог титул биринчи кере «Privilegium Maius» деген джалгъан документде тюбейди, бу документи австриячы герцог Рудольф IV (1358—1365), Сыйлы Рим империяны импеарторуну австриячы монархлагъа берилген хакъларын кёргюзген буйрукъ кибик кёргюзгенди. «Privilegium Maius» документде, империяны башха герцогларындан мийик этген, эрцгерцог титулну 1156 джыл император Фридрих I Барбаросса киргизгенди деб джазылады. Рудольф IV джангы титулну киргизгенини чуруму 1356 джылны Алтын булласында Карл IV императорну сайлагъан немча бийлени санларын азайтыб, аланы ичинден австриячы герцогну къоратыуу болгъанды.

Австрияны башчыларыны джангы титулун императорла къабыл этмегендиле, алай а герцог Эрнстден (1406—1424) башлаб, австрияны башчылары бу титулну хайырланыб башлагъандыла. Биринчи кере эрцгерцог титулну Габсбургланы юйюнден император Фридрих III къабыл этгенди. 1458 джыл бу титулну кесини кичи къарнашына Альбрехт VI-гъа бергенди, 1477 джылда уа Сигизмунд Тирольчугъа берилгенди. 1482 джылдан сора эрцгерцог титулну Фридрих III джашы, Максимилиан I император болгъунчу хайырланнганды.

XVI ёмюрден башлаб эрцгерцог титул къуру Австрияны монархыны титулу болуб къалмай Габсбургланы династиясыны бютеу келечилери бла да хайырланнганды. Аны магъанасы, Европаны башха король юйлеринде принц неда бий титулланы магъанасына келишиб башлагъанды. Бу адет Австрия империя (1804—1867) бла Австрия-Маджар империяны (1867—1918) заманларындада къалгъанды.

Австрияда монархияны къоратылыуу бла (1918) титулла къурутулгъандыла, Австрия Республикада эрцгерцог титул бла хайырланыу законнга къаршчыды, алай а тышында джашагъа Габсбургланы туудукълары бу титул бла бусагъатдада хайырланадыла.

## Джибериуле
* EtymologyOnLine
Эстония

**Эстония** (; официал аты — **Эстон Республика**, ) — Европада Балтика тенгизни шымал-кюнчыгъыш джагъасында орналгъан кърал. Шимал бла кюнбатышындан Фин эмда Рига богъаз бла джууулады. Кюнчыгъышда Россия бла, къыбылада Латвия бла чеклешеди. Шималда суу бла Финляндия бла чеклешеди.

Ара шахары - Таллин. Официл тили - эстон тил.

## Белгиле
Экономика

**Эконо́мика** (грек. οίκοςνομος — тюз кёчюрюлюую — «юйню бардырыууну джорукълары») — мюлк джюрютюудю (товарланы чыгъарыу, орнун табдырыу, ауушдуруу эм хайырланыу).

## Философияны къарамындан экономика

философияда экономика багъа ангыламны позициясындан джамагъат илишкилени системасы кибик къаралады.

## Дагъыда къарагъыз

* Макроэкономика
* Микроэкономика

## Белгиле
Юйдеги

**Юйдеги**, джамагъатны эм гитче юлюшю кибик къабыл этиледи. Юйдеги деб айтылса асламысы бла бир юйде джашагъан ата, ана эмда аланы юйленмеген сабийлери келеди акъылгъа. 

Юйдегидеги сабийлени кеслерини юйлениую бла, дагъыда бир джангы юйдеги къуралады.

Мер еш поянлыкым кучылташ кӱлешан. Шанче ик теорий почеш, чумыр направленийым системе эволюций формыжым рашемден кертын лач ешыште шуко ий макросоциальный. Кажне общество член, социальный статус деч посна, могай этнический, положений да материалым поген, шочмо тат гыч и пытартыш илышыж марте тыгай сай характеристикым, кузе еш-сӱан керт.

Еш могай улмыжо да тудын вашталтын сомылым радамлын айдемын илыш йогын стадий. Налме вер шотлалтше еҥжат йодмашым шуктымо радам коллективше да изи ешыште кугыеҥ-влакын тудо, тудо тӱрлӧ-тӱрлӧ сложный да йодеш сита. Йочан еш — тиде вӱргечын, посна келшыкыште тудын чумырген, чоным, эмоцийым вияҥдыме да интеллектуал.

Содержанийжым умылаш «еш» социалистический обществым трансформироваться почеш вашталтыше, мутым, «ешын членже перепись годым кресаньык тарзе рушла возымо гай, чыла шонымаште... кресаньык, кӧ ик под гыч кочкаш — ешын членже». Ик ача-аван ешыште йоча-влак ача-ава дене ик семын умылалтын кертыда але мужыр тыгак минимум, тыгак элын легализоватлаш однополый радамыш ушна.

## Белгиле
Японияны император мухуру

**Японияны император мухуру** (яп. 菊の御紋 *кику но гомон*) — 16 чапракълы, сары неда оранж хризантема кёрюмлю символду. Камакура кёзюуден башлаб японияны императорланы эм япония император юйюрге киргенлени символларына саналады.

Император мухур бир-бирледе кърал герб орнуна хайырланылынады, официал кърал герб 

болмагъанлыкъгъа Японияда.

File:JapanpassportNew10y.PNG|Япон паспорт


## Белгиле
Адамны хакъларыны тамал декларациясы

**Адамны хакъларыны тамал декларациясы** БМО-ну Генерал Ассамблеясыны ючюнчю сессиясында 217 А (III) резолюциясы бла къабыл этилгенди (Адамны хакъларыны юсюнден халкъла арасы пакт) (10-чу декабрь 1948 джыл). Декларация адамны тамал хакъларын белгилейди.

Декларацияны чыгъарыуда ишлеген комитетни башчысы АБШ-дан Элеонора Рузвельт болгъанды, аны орунбасары — Къытайдан Чжан Пэнчунь. Комитетге аны тышында Адам Хакъладан Европа Сюдге артдан тамада болгъан Рене Кассен (Франция), совет посол Александр Богомолов, БМО-ну адам хакъладан бёлюмю башчысы канадачы Джон Питер Хампрей; бютеулей комитетде тогъуз адам ишлегенди.

Декларацияны къуру рекомендация статусу барды, алай а ны тамалында эки зорунлу кесаматха къол салыннганды: Граждан эмда политика хакъланы юсюнден хаклкъла арасы пакт бла Экономика, социал эмда культура хакъланы юсюнден халкъла арасы пакт. Декларацияны айры бёлюмлери, сёз ючюн зулмулукъну эмда къул тутууну джасакълау зорунлудула императив марда; бир-бир къраллада Декларация тамамы бла къабыл этмей, айры бёлгелерин этедиле.

Бу документ 150 тил чакълы бир тилге кёчюрюлгенди эмда дунияда эм кёб кёчюрюрлген документге саналады.

Элеонора Рузвельт Декларациягъа «Азатлыкъланы Уллу Хартиясы» атны бергенди, ол себебден Декларациягъа бусагъатда бир-бирде *Адам хакъланы хартиясыда* дейдиле.

1950 джыл БМО Адамны хакъларыны кюню байрамны къурагъанды, ол Декларация алыннган кюн байрамланады.

Декларация ючюн чёб атыу хар статьягъа айры болгъанды. 31-ден 23-ю ауаз бирлик бла къабыл этилгендиле. Сюзюуден сора 3-чю статья 2-чи бла бирлешдирилгенди. 
Сюзюуде эмда статья статья чёб атылыу заманда кюнбатыш къралла бла совет блокну къралларыны арасында ангылашмазлыкъла ортагъа чыкъгъандыла.

Ахыры редакциясы бла Декларация , Пале де Шайода (Париж) 1948 джылны 10-чу декабрында Бирлешген Миллетлени Организациясыны Генерал Ассамблеясыны 189-чю олтурууунда 48 кърал джанындан къабыл этилгенди. 
Белорус ССР, Украин ССР, СССР, Чехословакия, Польша, Югославия, КъАР эмда Сауд Арабия чёб атыудан бир джары тургъандыла.

## Белгиле

## Джибериуле

* Резолюция № 217 (III)
* Адамны хакъларыны декларациясы
* Декларация къабыл этилген олтурууну стенограммасы
* БМО-ну хар джыл чыкъгъан кюнлюгюнден Декларация ючюн чёб атылыуну юсюнден чыгъарыула
* Декларацияны къураууну тарихи