open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Субальпин республика

**Субальпин респу́блика** (, ) — Францияны къаранчха эгеч республикасыды, Пьемонтда 1800-чю джылны 16-чы июнундан 1-чи сентябрына дери болгъанды. Аны къурутууундан сора Пьемонт Франциягъа къошулады.

## Тарих
1790-чы джылланы революциячы къазауатларыны заманында Италияны аслам территориясы французланы къолларына тюшеди, ала талай къаранчхалыкъ эгеч республика къурайдыла. 1798-чи джылны 10-чу декабрында Туринде Пьемонт республиканы къуралыуу баямланады, алай болса да 7 айдан Австрияны, Уллу Британияны эмда Эресейни бирлешген аскерлери шахарны кючлегендиле, эмда республилканы къурутхандыла.

Наполеон Бонапартны Маренгода 1800-чю джылны 14-чи июнунда хорламындан сора, Пьемонт джангыдан французланы къолларына тюшеди, эмда 27-чи июнда республика джангыдан Субальпин республика аты бла къураладыи.

Республика къуралгъандан сора биринчи джыл джарымда (27-чи июндан 24-чю декабргъа дери) аны башчылыгъында болджаллы администрация болгъанды, аны къурамы: Филиппо Авогардо, Кваренги эм Черрето граф (, 1800-чю джылны 4-чю октябрына дери), Инноченцо Маурицио Баудиссон (, 1800-чю джылны 4-чю октябрына дери), Уго Боттоне, граф Кастелламонте (, 1800-чю джылны 4-чю октябрына дери), Франческо Брайда (), Джузеппе Кавалли, граф Оливолы (, 1800-чю джылны 4-чю октябрына дери), Пьетро Гаэтано Галли, граф Лодджи (), Стефано Джованни Роччи (, 1800-чю джылны 4-чю октябрына дери).
1800-чю джылны 24-чю декабрындан 1801-чи джылны 19-чу апрелине дери республикагъа башчылыкъ толтуруучу комиссия этгенди, аны къурамы: Джузеппе Карло Аурелио ди Сант’Анджело (), Карло Стефано Джулио ) эмда Карло Джузеппе Гульельмо Ботта ().

1801-чи джылны 20-чы апрелинден 11-чи сентябрына дери оноу француз аскер башчы Жаном-Батист Журданны кесини къолунда болгъанды.

1802-чи джылны 11-чи сентябрында къурутлгъан республиканы территориясы Франциягъа къошулгъанды, аны орнуна алты департамент къурагъандыла: Дора, Маренго, По, ,  и , ала Францияны къурамында Наполеон тахтдан кетгинчи, 1814-чю джылгъа дери къалгъандыла.

Республикадан 5 франк багъасында кюмюш ачха къалгъанды.

## Белгиле
Раурак республика

**Раурак республика** (, ) - Францияны къысха заман джашагъан къаранчха республикаларыны бириди. Бусагъатдагъы Швейцарияны Юра кантонуну территориясын алгъанды, эмда ол замандагъы Сыйлы Рим империягъа кирген Базель епископлукъ бийликни шимал джанын кесегинде орналгъанды. Республика кёб заманны джамагъанды, 1792-чи джылны 17-чи декабрында баямланнганындан сора, 1793-чю джылны 23-чю мартында Биринчи Француз республикагъа къошулгъанды. 
Наполеон кёзюуден сора, 1815-чи джылда территориясы Базель бла Берн кантонланы арасында юлешиннгенди.
Республиканы аты буруннгулада ол джерледе джашагъан кельт юйюр раурицилени аты болгъанды. Кечирек башха француз эгеч къралгъа, Гельветика республикагъа аты берилген гельветле да раурицилеге джууукъ болгъандыла.
## Тарих
1792-чи джылны сентябрында Биринчи Француз республиканы баямланыуундан сора, мизамсызлыкъла хоншу регионлагъа терк джайылгъандыла, аланы ичинде Базелни епископ-бийини да джерлери болгъанды. Алада "революциячы комитетле " къураладыла. 1792-чи джылны 17-чи декабрындаФранцияны биринчи "эгеч республикасы" Рауарак республика бамаланады. Эки кере миллет ассаблея бегим алалмагъанды, ючючню кере Францияны къурамына кириуню къабыл этгенди. 1793-чю джылны 23-чю мартында Мон-Террибль департамент аты бла Францияны къурамына киреди.

Административ чекле эки он джылны ичинде талай кере да ауушдурулгъандыла, алай а къазауат бошалгъанында Мон-Террибл департаментни территориясы хорламчыла бла Вена конгрессде Швейцарияны Берн эмда Базель кантонларыны арасында юлешиннгенди
Льеж республика

**Льеж республика** () къысха джашагъан, бусагъатдагъы Бельгиядагъы Льеж шахар бла тёгерегинде къуралгъан Франциягъа бойсуннган болгъанды. Республика 1789-чу джылны августунда Льеж революция аны аллындагъы дин кърал - Льеж епископлукъ бийликни чачханында къуралгъанды. Аннга хоншулукъда шималда андан да аз джашагъан, Брабант революциядан сора къуралгъан революциячы кърал Бельгияны Бирлешген Штатлары болгъандыла.  1791-чи джылдан республикан кючлени Пруссия бла Австрия империяны аскерлери къаушатадыла, эмда Епископлукъ бийлик орнуна салынады.

## Революция

1789-чу джылны 18-чи августунда Жан-Николь эмда башха демократла Льежни ратушаны келгендиле. Ала магистратланы тайдырыуун эмда айтхылы эки бургомистрни - Жак-Жозеф Фабри бла Жан-Реми де Шестрени аланы орунларына салынырын даулагъандыла. Сан Вальбур цитатедь дда революциячыланы къолларына тюшгенди. Еписком-бий Цезар Константин Франсуа де Хоенброк кесини Серенеде джайгъы къаласындан джангы къуллукъчуланы бегитиуюне къол салыргъа, эмда халкъ ичинде сюйюлмеген *Règlement de 1684* тохтатыу бегимин алдыргъа келтирилгенди. Талай кюнден де Хоенсбрук бусагъатдагъы Германияыны Трир шахарына къачханды. Сыйлы Рим Империя Льеж революциягъа къаршчы чыкъгъанды эмда епископлукъ бийлик режимни кери къайтырын даулагъанды.

Радикал халда кёлленген халкъ республика баямлагъанды.

## Литература
*
*
Буйон республика

**Буйон республика** () - кёб джашамагъан француз клиент кърал болгъанды деген оюм барды. Франция бла Австриячы Нидерландланы арасында 15-чи ёмюрден бери орналган Буйон герцоглукъну территориясында къуралгъанды. Герцог къабыл этген реформала манориализм бла феодализм джокъ этгендиле, эмда конститциялы монархиягъа тамал салгъандыла, алай болса да бу бютеу тюрлениу республиканы баямланыууна тыйгъыч болмагъанды. Эмда 1794-чю джылны апрелини аягъында республика баямланнганды, 18 айдан сора джангы къуралгъан республиканы Биринчи Француз республика кесине къошханды. Алай болса да, республиканы къуралгъаныны, эмда болууланы юсюнден кескин къайнакъ болмагъаны себебли, толу хапар джокъду. 1815-чи джылда Наполеончу къазауатланы бошалыуларындан сора, герцоглукъну Люксембурчу Уллу Бийлки къурамына джутханды, 1830-чу джылда Бельгия къуралгъанында Люксембургну бёлюмю бла джангы къуралгъан къралгъа киргенди.
Цизрейн республика

**Цизрейн республика** (; ) — француз оккупацияны заманында, Рейн сууну кюнбатыш джагъасында 1797-чи джылны 28-чи августунда къуралгъан француз эгеч республикады.

Базель мамырлыкъны 1795 шартларына кёре, Пруссия короллукъ кесини Рейнден кюнбатышха джерлерин, епископлукъ-бийликлери Майнцны, Кёльнню, Трирни, Пфальц кюрфюрстлюкню, герцогства Юлих, Клеве герцоглукъла эмда Эркин шахар Аахенни берирге керек болгъанды. Француз аскерле аллында граждан администрацияланы джарашдыралмагъаны неда буфер къралла къураялмагъаны себебли, граждан халкъны джанындан уллу къаршчылыкъгъа тюбей башлайды. 

Болум Директория 1797-чи джылны башында генерал Луи Лазар Гошну француз моделли администрацияла къураргъа борчландыргъынчы тюзелмегенди. 1797-чи джылны 13-чю апрелинде генералны теджеую бла Директория Гошну протекциясында айры республика къураргъа оноу алады. Республика къурауну идеясы рейнчи шахарлада, артыкъсыз да Бонн бла Кобленцде республикачыланы къозгъайды. Йозеф Гёррес кибик немец демократла 28-чи августда Кёлнде джашил-акъ-къызыл байракъны кёлтюрюлгенинден сора, *Цизрейн республиканы* баямларгъа чакъырадыла. Быллай церемонияла Райнбахда, Кобленцде, Боннда да баргъандыла, бютеу къралда "эркинлик терекле" орнатылгъандыла. Демократла бу райондагъы бютеу муниципал къуралышланы кючлегендиле. Алай болса да18-чи фрюктидордагъы аудуруу Парижде радикал кючлени кёбейтгинди, ала уа Рейнни сол джагъасын аннексиясын излегендиле. Генерал Гош 29 дылында, 18-чи сентябрда ёлгенинде Цизрейн республика идея эм уллу джакъчсыз къалгъанды. 

1797-чи джылны 18-чи октябрындагъы Кампо-Формио мамрлыкъгъа кёре бёлге Франциягъа бойсундурулгъанды, 17-чи декабрда уа француз комиссар Франсуа Жозеф Рудлер Бонндагъы *Эркинликни Терегинден* цизрейн триколорну тешдириб француз триколор бла алмашдырыргъа буйрукъ бергенди. Рейнни сол джагъасыны кеси оноуу этер умутлары битгендиле.  1798-чу джылгъа Рейнден кюнбатышха территориянда комиссар Рудлер Рур, Рейн-эт-Мозель, Саар эмда Монт-Тоннерре (Доннерсберг) департаментле къургъанды. Официал аннексия 1802 джылны 23-чю сентябрында болгъанды. Рейнни кюнбатышында немец джерлени Француз империягъа къошуу Немец медиатизациягъа келтиргенди.
## Литература
* *Jean-Louis Harouel.* Les républiques sœurs. Paris. Presses Universitaires de France. pp. 30-34.
Коннахт республика

**Ирланд Республика** (кёбюсюне **Коннахт Республика**) — «Бирлешген ирландлыланы джамагъаты» 1798-чи джылда Коннахт провинцияны территориясында башланнган ирланд къозгъалыуну заманында француз аскер болушлугъу бла къурагъан ирланд къралды . Францияны эгеч республикасы болгъан кърал теорияда бютеу айрымканны алгъанды, алай а кертиликде Коннахт провинцияны бютеуюн да алмагъанды. Алагъа къаршчы болгъан британ кючле бютеу къралда джайылыб болгъандыла, аланы ичинде Дублин, Корк, Белфаст кибик уллу шахарла да аланы къолларында болгъанды.
## Тарих

1798-чи джылны июнунда Ирландияда ингилизлилеге къаршчы къозгъалыу чыгъады. Бу хапарны алгъан Директория генерал Жан Юмберни башчылыгъында 1000 аскерчиден къуралгъан экспедицияны джибереди. 22-чи августда француз экспедиция Коннахтха джетеди, анда къозгъалгъанланы бёлеклери бла бирлешеди (бирлешгенден сора аскерлени саны бир билгилеге кёре 2000 аскерчи болады, башха тарихчилени оюмларына кёре 6000 дери джетеди). 27-чи августда бирлешген француз-ирланд кючле Кастлбарны къатында британлыланы къаушатадыла. Андан сора Коннахт провинцияны шималы азатланады, эмда Ирланд республика баямланады. Аны президенти этиб француз генерал  салады. Ол онеки адамдан правительство къурайды. 8-чи сентябрда Баллинмаккны къатында сермешиуде британлыла француз-ирланд аскерлени къаушатадылап. Бу республиканы тюшюуюню себеби болады. .

Мурну британлыла джесир аладыла, бир джылдан тузакъда ёледи. Юмберни эмда аны адамларын канал бла Дублиннге ташыйдыла эмда британ джесирлеге ауушдурадыла. Британ кючле акъыртын-акъыртын къозгъалгъан бла сермешиуле эте республикагъа джайыладыла, бу апогеине 23-чю сентябрда Киллаланы штурму бла джетеди. Ол кюнден сора ирланд къозгъалыу ахыры бла сындырылгъаннга саналады. Къозгъалгъанланы бир къаууму эллеге къачыб талай айны ууакъ сермешиуле этгендиле. .
## Белгиле
Данциг республика

**Эркин шахар Данциг** (, , ), неда **Данциг Республика** — Наполеончу къазауатланы заманында, 1807-чи джылны 27-чи майында маршал Лефеврны башчылыгъында бардырлгъан къуршалаудан сора кючленнген Данцигде 21-чи июунда I Наполеон къургъан джарым автоном кърал (эркин шахар).

## Тарих
Бойсунмаулукъну баямлау церемония 1807-чи джылны 21-чи июлунда Баш ратушада бардырылгъанды. Эркин шахарны чеклери 1807-чи джылны 6-чи декабрындан Эльблонг конвенция бла белгиленнгенди. Шахар-къралны къурамында Данциг шахар эмда аны Висла сууну аягъында элледен къуралгъан джерлеринден къуралгъанды.

Ыхтырылгъан пруссиячыла шахар казнадан 2 миллион франкны алыб кетгендиле. Ызындан келген джыллада Данциг уллу джоюмла этгенди, аланы эм уллу статьясы француз гарнизоннга джоюмла бла фортификация ишлени бардырыу болгъанды. 1808-чи джылда француз гарнизонну саны 8000 аскерчи болгъанды, алая а Россия бла арасы аман болгъаны себебли аскерчилени санын 1813-чю джылгъа 36 мингнге чыгъаргъандыла.

Къазауатдан болгъан халеклик эмда Балтика тенгизде сатыу-алыуну тохтауу сатыу-алыу юйлени банкротстволарына чурум болгъанды, 1809-чу джылгъа къуру 4 юй къалгъанды. Проблемаланы баш чуруму Францияны джандашларындан даулагъан контитентал блокада болгъанды. Гданьскдан Ингилизге 1800-чю джылда мюрзеуню экспорту 89% болгъан эсе, блокада шахарны хайырыны джокъну орнуна тюшюргенди. Блокаданы джанлауну тыяр ючюн Джангы Портда француз таможня ачылады. Алай а Данциг аны джабаргъа кёб кюрешеди, аннга джууабха Наполеон 1810-чу джылны 21-чи июлунда таможняны бютеу хайырын шахар бюджетге бериллигин ачыкълайды. Алай болса да шахарны бютеу хайыры администрация бла француз гарнизонну керегине кетгенди. 

1813 джылда алгъа ургъан эресей аскерле Данцигни къуршоулайдыла. Кючлерини джетмегени себебли бу къуршоулау къуру къарау бла эмда блокада бла чекленнгенди. Февралда генерал Витгенштейн баш кючле бла Одерге кетгендинде Данцигни къатында генерал Левизни башчылыгъында 19 000 аскер корпус къалады, ала мартны арасына дери Данциг гарнизонну алгъа урууларына джууаб бергенден башха джукъ этерча болмагъандыла. Мартны аягъына орус аскерлеге кошакъ кючле келедиле.

1814 джылны 2-чи январында француз генерал Рапп, 19 000 французлу, эмда джандашланы 10 000 адамын сермешиуледе эмда аурууладан ёлгенлери себебли, къаршчыланыудан магъана кёрмегени себебли, бютеу гарнизону бла джесир болады. Тарихчи Михайловский-Данилевскийге кёре джесирге 14 генерал бла 15 000 аскерчи тюшедид, 1 300 тоб сауут кючленеди. Полякла бла немецлени юйлерине бошлайдыла, 9 000 французлу уа Эресейге  аскер джесир этиб джибередиле

Вена конгрессни оноууна кёре, Данциг Пруссиягъа къайтарылады, андан сора ол районну эмда Кюнбатыш Пруссия провинцияны аралыгъы болады; эскиден келген автономиясы да къалады.


Файл:Wmgdansk1807 15.jpg|Данциг Республика, 1807-15 джыллада.
Файл:Duchy of Warsaw and Republic of Danzig.JPG|Данциг Республика (сары) Балтика тенгизни джагъасында. Тёгерегинде Пруссия короллукъ. Кыбылада — Варшава герцоглукъ.


## Белгиле

## Литература
* 
*
Голланд короллукъ

**Голланд короллукъ** неда **Голландия Короллукъ** (, ) — император I Наполеонну алгъыннгы Батавия республиканы территориясында къурагъан къралды, 1806-чы джылдан 1810-чу джылгъа дери болгъанды.
## Тарих

1806-чы джылда Голланд короллукъ Батавия республиканы орнуна келеди. Империя къуралгъандан сора, Директория бла байламлы къаранчха республикаланы I Наполеонну джууукъларыны башчылыгъында неди кеси башчы болуб, вице-королланы юслери бла оноу джюрютген монархияла болуу тенденцияны баргъаны болгъанды. Голландияны тахтына Наполеон кесини гитче къарнашы Людовик Бонапартны салады. Нидерландланы эм уллу провинциясыны аты энди бютеу къралгъа джайылады.

Территориясы бла Голланд короллукъ бусагъатдагъы Нидерландлагъа келишгенди, джангыз Лимбург бла Зеландияны бир кесегини тышында, ала Франциягъа киргендиле. 1807-чи джылгъа короллукъгъа Пруссиядан сыйырылгъан Кюнчыгъыш Фризия бла эресей Евер къошуладыла, Британиягъа 1809-чу джылда чабыудан сора Рейнден къыбыладагъы территория (Брабант) Франциягъа кетеди.

1810-чу джылда Наполеон, къарнашыны энчи политиканы бардыргъанын эмда голландлыла джанлы болуб тургъанын джаратмай нидерланд къраллыкъны къоратады эмда бютеу Голландияны Франциягъа къошханын баямлайды. Кризис джаратылгъан заманда Людовик Бонопарт тахтдан кетеди, эмда къагъытда голланд король талай кюнню аны 6 джыл болгъан джашы, II Людовик (1804—1831) болады.
## Белгиле
Буфер кърал

**Буфер кърал** — бир-бирлерине джаулукъ джюрютген (аскер неда геополитика джанындан) эки къралны арасында орналгъан, ортакъ чеклерин болмауун эмда эки джау аскер кючлени бир-бирлери бла туура контактлары болмауун баджаргъан кърал. Къралланы къайсысы болса да буфер къралгъа кирсе, ол къазауатха чурум болургъа болады.

*Буфер кърал* бир-бири бла джау къралланы «санитар кордонла» къурар мурат бла къуралучуандыла.

Буфер къралла керти бойсунмагъан къралла болсала, асламысы бла  нейтрал тыш политиканы бардырадыла, бу шарт аланы сателлит къралладан айырады. Буфер кърал бойсунмагъан кърал болургъа да, къаранчха кърал болургъа да болады.

XX ёмюрде буфер къралланы быллай юлгюле келтирирге боллукъду:
* Узакъ-кюнчыгъыш республика, ол 1920 - 1922 джыллада РСФСР бла Японияны арасында буфер болгъанды
* Маньчжу-Го, 1932 - 1945 дожыллада СССР бла Японияны арасында буфер кърал болгъанды
* Финляндия, сууукъ урушну заманында Кюнчыгъыш (СССР бла джандашлары) Кюнбатышны  (АБШ эмда НАТО-ну башха къраллары) арасында буфер кърал ролну ойнагъанды
* МХР, КъХР бла СССР-ни арасында
* Польша къазауат арасы кёзюуде Германия бла Совет Союзну арасында болгъанды
* Украина, НАТО бла Россия Федерацияны арасында буфер халгъа келиб тургъанды, эм азы бла Ёхтемликни революциясыны дери
## Дагъыда къара

* Санитар кордон
* Буфер зона

## Белгиле
Курляндияны, Семигалияны эм Пильтенни герцоглугъу

**Курляндияны, Семигалияны эм Пильтенни герцоглугъу** (; ; ) — I Наполеонну 1812-чи джылда оккупация этген Курляндияны территориясында къуралгъан къуралышды.

9-чу июлда Вильнода Наполеон он джыл чакълы бир заман алгъа Эресейге къошулуб джокъ болгъан Курляндия эм Семигалияны герцоглугъун джангыдан къурарыгъын билдиргенди. Аны ызындан келген эки ыйыкъда француз аскерле герцоглукъну территориясын кючлегендиле, 20-чы июлда Курляндияны орус губернатору Фёдор Сиверс эмда аны администрациясы, алгъыннгы ара шахар, губерния аралыкъ Митавадан къачхандыла. Алгъыннгы герцоглукъну территориясы, Эресейде Пильтен бёлге бла бирлешдирилгени бла къалгъанды. 1-чи августда джангы герцоглукъну къурауну юсюнден буйрукъ чыгъады. Оноу джюрютген органнга башчы болуб Карл Фридрих фон Медем сайаланыды, аны кенгешчилери Дитрих Эрнст фон Шёппинг эмда Вильгельм Рюдигер (Wilhelm Rüdiger) боладыла. Прокурор болуб Георг Бенедикт фон Энгельгардт салынады. 8-чи октябрда генерал-губернатор болуб генерал Кампредон салынады.

1812-чи джылны 20-чы декабрында, Наполеонну ыхтырылгъаны бла бирге Курляндияны, Семигалияны эмда Пильтенни герцоглугъу джокъ болады.

## Къайнакъла
* Kurzemes franču okupācija. Latviešu konversācijas vārdnīcas X. sējums, 19127-19131 sleja. Rīga, 1933.-34.
* Арведс Швабе. Latvijas vēsture. Upsala, 1958.
Шимал Лузитания

**Шимал Лузитания** — Наполеон Португалияны шималында къураргъа излеген короллукъ, ол къуралыш Бурбонла династиядан Этрурияны джаш королу II Карл Пармачыдан Франция сыйыргъан итальян иеликлерини орнуна тёлеуге берирге планланнганды.

1807-чи джылдагъы Француз-испан кесаматха кёре эскиден да ингилизлиле бла бирликде болуб, Континентал блокадагъа къошулургъа унамагъан Португалия юч кесекге юлешинирге керек болгъанды — Шимал Лузитаниягъа, Лиссабонда ара шахары бла Португалия кеси, эмда башында испан министр Годой бла Альгарве.

Наполеон бла Годой муратларына джеталмагъандыла. Маршал Жюно 1807-чи джылны 1-чи декабрында Лиссабоннга кирсе да, ингилизлиле эскиден шохуларына болушлукъгъа герцог Веллингтонну джибергендиле. Пиреней джарымайрымканда къазауат Наполеон бла Бурбонланы араларын бузулуун терклешдиргенди (1808), бу да Португалияны территория бютеулюгюн баджаргъанды.

## Литература
* Rodrigues (2009). Portugal: o pioneiro da globalização : a Herança das descobertas. [S.l.]: Centro Atlantico. ISBN 978-989-615-077-8
Трансатлантика кабель

**Трансатлантика кабель** — Атлантика океанны тюбю бла тартылгъан континентле арасы байлам кабелледиле. 

* Трансатлантика телеграф кабель
* Трансатлантика телефон кабель
Шохлукъ матч

**Шохлукъ матч**, неда **джолдашлыкъ матч** &nbsp;— турнир магъанала бла ауурланмагъан команда спортдан спорт эришиудю. Асламсы бла сезон арасында болады. Бир-бирде быллай тюбешиуледе къошакъ шартла боладыла, сёз ючюн, чекленмеген алмашыдырыу, эсгериулени болмагъаны кибик.

Шохлыкъ матчланы нюзюрлери тактиканы, оюнда бирикмекликни, оюн эмда стандарт комбинацияланы юрениу, официал эришиулеге хазырланыуда баш къурамны бир-бирлерине юретиудю.

Миллет командаланы халкъла арасы шохлукъ тюбешиулелери, бир-бирде толу статистканы бардыргъаны бла айрыладыла, бардыргъан спорт къуралыш (сёз ючюн, футболда ФИФА) къошакъ шартла салыргъа боладыла.
Итальян-тюрк къазауат

**Итальян-тюрк къазауат**, неда **Тюрк-итальян къазуат**, Итальяда **«Ливия къазуат»** (), Тюркде **«Триполитания къазауат»** () деб да белгилиди — Италия короллукъ бла Осман империяны арасында 1911-чи джылны 29-чу сентябрындан 1812-чи джылны 18-чи октябрына дери баргъан къазуатды (386 кюн). Италия, Османлы империяны Триполитания эмда Киренаика бёлгелерин (бусагъатдагъы Ливияны территориясы), эмда урумлула джашагъан Додеканес архипелагын (Родос айрымкан да ичинде болуб) кючлегенди.

Къазуат тюрк аскерни къарыусузлугъун кёргюзгенди, Осман империяны табсыз болуму бла хайырланыб Балкан бирликни къраллары Италия бла къазауат бошалгъынчы аннга чабхандыла. Итальян-тюрк къазауатда ол заманнгы аскер-техникалыкъ прогрессни джетишимлери хайырландырылгъандыла: радио, авиация, бронеавтомобилле.
## Къазауатны статистикасы
}||4250||332||1948
|-
|align=left|**[[Осман империя]]**||22 500 000||28 000||4500||5370||1500||4000
|-
|align=left|**ВСЕГО**||**57 631 800**||**128 000**||**7600**||**9620**||**1832**||**5948**
|-
|}

# 324 хапарсыз тас болгъанны санамай.
# Аладан 20 000 араблы бла 8000 тюрклю.
Агитация

**Агита́ция** ( — къымылдатыу, тебдириу) — аууз бла, басмадаланнган эмда кёрюннген политикалыкъ джумушду, адамланы политика эмда башха бёлгеледе къозгъаргъа джораланыб ангыларына эмда кёллерине кириудю.

## Агитацияны шекеллери

* Сайлаучула бла тюбешиуле, митингле, джюрюуле;
* Басымда (телевидение, радио, газетле, журналла) агитация;
* Интернетде, аны ичинде социал аулалады агитация (къауумла къурау, контекст реклама);
* Тыш агитация (баннерле, орамда тагъылгъан къангала, орам мониторла);
* Концертлени, мероприятиелени, хайырлыкъ акцияланы къурау;
* Кёрюннген агитация (къагъытла, плакатла);
* Телефон агитация: оюм къурагъан сорулуула, авточакъырыула (кандидатны ауазыны джаздырылыуун кёбчюлюкге джибериу);

### Сайлау аллы агитация
Сайлау компанияны заманында бардырылгъан агитацияны нюзюрю сайлаучуланы белгили бир кандидатлагъа, партиялагъа неда алагъа къаршчы чёб атыугъа айтылады. Дагъыда белгили бир кандидатха неда политика кючге ауаз берирге чакъырмай, сайлаулагъа келирге агитация этиуда болады..

## Дагъыда къара

* Пропаганда

## Белгиле
Вануату

**Вануа́ту** (бисл. *Vanuatu*, франц. *Vanuatu*, ингилиз. *Vanuatu*; /vænˈwɑːtuː/), официал аты — **Вануа́ту Респу́бликасы.**  — Шош океанда къыбыла кесегинде, Меланезияда турган айрымкан кърал. Шималда суу бла Соломонну айрымканлары бла чеклешеди, кюнбатышда Австралия бла, къыбыла-кюнбатышда Джангы Каледония бла, кюнчыгъышда Фиджи бла. Вануату республикасы Джангы Гибридле деген архипелагта 83 айрымканлада къуралгъанды. Вануату территориясы - 12 190 км², суу джагасы - 2528 км. Вануатуда 2018 джылда 292 680 адам джашай эди. 

Ара шахары -  Порт-Вилла. 

## Географиясы
Вануату къралгъа башиндар къарасанг, аны айрымканланы тизгини Y- харифхе ушагъан этедиле. Вануату архипелагы шималдан къыбылагъа 1176 км созулады. 14 уллу бла 60 гитче адам джашаган бла 9 адамсыз айрымканладан Вануату къуралады. Вануату уллу магъаналы айрымканла: Эфате, Эспириту-Санто, Танна бла Малекула. Эспириту-Санто айрымкан Вануатада эм уллуданды. Эм шимал Вануату айрымканы - Хиу айрымкан, эм къыбыла -  Анейтьюм айрымкан.  

### Рельеф
Эспириту-Сантода къралны эм уллу тау Табвемасана (1879 м) турады. Кёб юсю айрымканлада тау рельефы барды. Кёб айрымканлада джертюбю дорбунла бардыла. Аллай эм айтылгъан дорбун Эфате айрымканда тургъан — Сивири.  

### Климаты
Вануатуда мылы тропик климаты барды, экватор климатха джуукъ. Январдан мартха дери джангур сезон барады. Эм джангурлу ай -  февралды. Къургъакъ сезону июлдан сентябргъа дери болады. Циклонла декабрь-мартда кёб боладыла.

### Топуракълары
Вануату топуракълары вулкан магъадандан къуралыргъандыла. Алада кёб юсню, кёб вулкан учхун тутадыла. Вануатаны топуракълары климатха къара 3 баш къауум барды: ферал топуракъла, ферсиаллит топуракъла бла андик топуракъла.
## Тарихи
Вануатаны эртдеден тарихи аз тинтилгенди. 3000 джыл мындан алгъа айрымканлада адам джашагъанды деб бизге Вануатада археологияны табханла айтадыла. Испан суу джолоучу Педро Фернандес Кирос 1606 джылда Эспириту-Санто айрымканына тюшюб Вануатада биринчи европачы болгъанды.   
   
## Белгиле
Самоа тил

**Самоа тили** (gagana Sāmoa [ŋaˈŋana ˈsaːmoa]) — самоа халкъкны тили Самоа кърал бла Американ Самоада белгили бла официал тилиди. Самоа тил австронезий тил юйюрге киреди, аны ичинде - полинезий тиллени группагъа, малай-полинезия тюбгруппагъа. Ана тил орнуна джюрютгенле — 415 720 адам кёб юсю Самоа къралда, Америка Самоада бла Джангы Зеландияда.

## Белгиле
Фиджи

**Фи́джи** (ингил. Fiji, фидж. Viti, фидж. хинди Fidźi / फ़िजी), официал аты — **Фиджини Республикасы.**  — Океанияда, кюнчыгъыш Меланезияда Фиджи архипелагта тургъан бойсунмагъан айрымкан кърал.

Ара шахары -  Сува. Официал тилле - фиджи тил, ингилиз тил, фиджи хинди тил.

## Географиясы
Фиджи вулкан бла корал айрымканлада, шош океанны къыбла-кюнбатышда турган кърал. Бютеулей джер территориясы — 18 274 км². Фиджи 332 айрымканлада орналгъанды, аладан 30% адам джашамайды. Эм уллу айрымканла Вити-Леву (10 429 км²) бла Вануа-Леву (5556 км²).

## Белгиле
Палау

**Пала́у** (палау. *Belau*, ингил. *Palau*, яп. パラオ),  официал аты — **Пала́у Республика** неда **Палауну Республикасы** (палау. *Beluu er a Belau*, ингил. *Republic of Palau*, яп. パラオ共和国) —  Шош океанда, Филиппин тенгизде, АБШ бла ассоциациягъа кирген айрымкан кърал. Палау суу бла шималда Шош океанны ачыкъ суу бла, кюнчыгъышда Микронезины Федератив Штатлары бла, къыбылада Индонезия бла, шимал-кюнбатыш Филиппинле бла чеклешеди.

Ара шахары - Нгерулмуд эм уллу айрымканда Бабелдаоб, Мелекеок штатда орналгъанды.
Науру

**Нау́ру** (наур. *Naoero* [nʌɔːˈɛːroː], ингил. *Nauru*/nɑːˈuːruː/, огесе /ˈnaʊruː/), официал аты — **Нау́ру Республикасы** (наур. *Repubrikin Naoero* [repubriˈkiːn nʌɔːˈɛːroː], ингил. *Republic of Nauru* [rɪˈpʌblɪk əv nɑːˈuːruː]), эртерек — **Джагъымлы Айрымкан** (ингил. *Pleasant Island*) — Шош океанны кюнбатыш джанында корал айрымканда тургъан гитче кърал. 

Науруну территориясы - 21,3 км², суу джагасы - 30 км. Науруну 2023 джилда халкъны саны —  11 065 адам. 

Ара шахары (де факто) - Ярен. 

31 январда 1961 джилда Науру Уллу Британиядан, Австралиядан бла Джангы Зеландиядан эркинлик алды. Науру Миллетлени биригиуюна киреди. 14 сентябрда 1999 джилда Науру Бирлешген Миллетлени Организацияга кирди.

## Географиясы
Науру айрымкан экватордан 42 км узакълыкъта турады. Анга эм джуук тургъан айрымкан - Банаба айрымкан (Кирибати). Кирибати бла Маршаллны Айрымканла бла суу бла чеклешеди. Науру айрымкан къобхан айтолду. 

## Белгиле
Маршаллны Айрымканлары

**Маршаллны Айрымканлары** (марш. *Ṃajeḷ*, ингил. *Marshall Islands*), официал аты — **Маршаллны Айрымканларыны Республикасы** (марш. *Aolepān Aorōkin Ṃajeḷ*, ингил. *Republic of the Marshall Islands*) — Шош океанда, Микронезияда АБШ бла ассоциациягъа кирген айрымкан кърал. Шимал бла къыбыла-шималда сууда Микронезины Федератив Штатлары бла чеклешеди, къыбылада Кирибати бла чеклешеди. Башха джанында Шош океанны ачыкъ суу бла чеклешеди. Маршалл архипелагны 29 атоллада бла 5 айрымканлада Маршаллны Айрымканланны Республикасы орналгъанды. 

Бютеулей Маршаллны Айрымканларын территориясы — 181,3 км², лагуналары бла территориясы — 11 673 км², суу джагъасы — 370,4 км. Маршаллны Айрымканларын 2023 джылда халкъны саны — 41 996 адам.

Ара шахары - Маджуро. 1947 джылда — АБШ башчылыкъ этген БМО-ну осуй территория болгъанды. Осуй территория 1983 джылда юлешиннгенинде, Маршаллны Айрымканлары кърал болады. 1986 джылдан АБШ бла азат ассоциацияда турады.

## Белгили
Кирибати

**Кириба́ти** (кириб. *Kiribati* [ˌkiɾiːˈβˠaːs]; ингил. *Kiribati* /ˌkɪrɪˈbæs, -ˈbɑːti/), официал аты — **Кириба́ти Республика неда Кирибатини Республикасы** (кириб. *Ribaberiki ni Kiribati* [ɾiβaβeɾiːki ni ˌkiɾiːˈβˠaːs], ингил. *Republic of Kiribati* [rɪˈpʌblɪk əv ˌkɪrɪˈbæs, -ˈbɑːti]) — Шош океанда, Микронезия бла Полинезияда тургъан айрымкан кърал. Шимал-кюнбатышда суу бла, Маршаллны Айрымканла эмда Микронезины Федератив Штатлары бла чеклешеди, кюнбатышда эмда къыбыла-кюнбатышда Науру, Соломонны Айрымканлары эмда Тувалу бла чеклешеди, къыбыла эмда къыбыла-кюнчыгъышда Токелау, Кукну Айрымканлары эмда Француз Полинезия бла чеклешеди. Шимал бла шимал-кюнчыгъышда Кирибати Шош океанны нейтрал суула бла Тыш гитче айрымканла бла (АБШ) чеклешеди. 

Бютеулей Кирибатини территориясы - 812,34 км², суу джагъасы - 1143 км. Кирибатины 2015 джылда халкъны саны — 103 058 адам болгъанды.

Ара шахары -  Къыбыла Тарава (Амбо, Байрики, Бетио). 1979-чу джылны 12-чи июлунда Кирибати Уллу Британиядан айрылыб бойсунмагъан кърал болгъанды.

## Географиясы
Кирибати Джерни тёрт джарымтобунда да тургъан дунияда джангыз къралды. Кирибати айрымкъанланы джартысы эм кюнчыгъыш сагъат бёлгесинде UTC+14 турады. Былайда дунияны биринчи орузлама кюню башланады. Кирибати айрымканла барысыда атолладыла, аладан да бири кобхан атолл - Банаба. Кирибати республикагъа 33 гитче атолл киреди, аладан 20 адамсызды. Кирибати республикагъа дунияда эм уллу атолл - Туугъан кюн айрымкан киреди. Республиканы эм  кюнбатыш бла эм кюнчыгъыш айрымканларыны узакълыкълыгъы -  4000 км болады.

## Белгиле
Тувалу

**Тува́лу** (тувалу *Tuvalu* [tuˈvaːlu], ингил. *Tuvalu* [ˈtuːvəluː];  1975 джылгъа дери — **Эллис Айрымканла**) — Шош океанда, Полинезияда Тувалу архипелагында 5 атолл бла 4 айрымканлада тургъан кърал. 

Бютеулей Тувалуну территориясы - 26 км², суу джагъасы - 24 км. Тувалуны халкъыны саны 2023 джылгъа — 11 396 адам.

Ара шахары - Фунафути (Ваиаку). 1978-чи джылны 1-чи октябрында Тувалу Уллу Британиядан бойсунаулукъ алгъанды.

## Географиясы
Полинезиялы кърал Тувалу экваторну катында турады, андан бир кесек къыбыла джанында тайыбды. Тувалугъа эм джуукъ тургъан джер шимал-кюнбатышда - Кирибатини Гилбер архипелагы бла къыбыла-кюнчыгъышда - Уоллис бла Футуна архипелагыды. Тувалу 5 атолл (Нанумеа, Нуи, Нукулаэлаэ, Нукуфетау, Фунафути), 3 коралл айрымканлада (Нануманга, Ниулакита, Ниутао) эмда бир атолл-риф айрымканда (Ваитупу) орналгъанды. Тувалуну шимал-кюнбатышдан къыбыла-кюнчыгъышха узакълыкълыгъы - 595 км болады. Эм уллу айрымканы — Ваитупу атолл (5,09 км²), эм гитче — Ниулакита атолл (0,4 км²). Тувалуну эм шимал айрымканы — Нанумеа атолл, эм къыбыла — Ниулакитады. 

## Тарихи
Тувалуну эртеги тарихи иги тинтилмегенди. Бизни эрагъа дери 300—500 джыллада Тонга бла Самоа айрымканладан биринчи адамла Тувалугъа келгендиле. Испан суу джолоучу Альваро Менданья де Нейра 1568 джылда Тувалу айрымканы къаты бла озуб кетеди, эмда алай бла Тувалуну европачылагъа ачылады. Ингилиз капитан Джон Байрон (назмучуну лорд Джордж Байронну къарт атасы) 1764 джылда Тувалу архипелаг бла ётгенди.

## Белгиле
Соломонну Айрымканлары

**Соломонну Айрымканлары** ( ) — Шош океанны къыбыла-кюнбатыш кесегинде Меланезияда тургъан айрымкан кърал. Соломонну Айрымканларыны кёбюсю Соломонну Айрымканларыны архипелагда орналгъанды. Эм джуукъ тургъан кърал Папуа — Джангы Гвинея. 

Бютеулей Соломонну Айрымканларыны территориясы - 28 896 км², суу джагъасы - 5313 км. Соломонну Айрымканларыны 2023 джылгъа халкъны саны — 734 887 адам.

Ара шахары - Хониара. 1978-чи джылны 7-чи июлунда  "1978 джыл Соломонну Айрымканларыны юсюнден закону" бла Соломонну Айрымканла Уллу Британияны колониясы болуудан чыгъыб, доминиону болгъанды.

## Белгиле
Анархия

**Ана́рхия** (от бур. урум. ἀναρχία — «властсызлыкъ», «тамалсызлыкъ», ἀν- — «сыз» эмда ἀρχή — «тамал; тамадалыкъ; власть») — джамагъатны властсыз неда оноуун джюрютген органсыз халы. Анархиялыкъ джамагъат иерархияны тамамы бла терсиди.

Сёз аллында алчысы болмагъанлыкъ магъанада хайырланнганды, алай а1840-чы джылда Пьер-Жозеф Прудон бу терминни ол заманда джангы политикалыкъ философияда джангы болууну кесини «Иелик неди?» деген трактатында анархизмни белгилеуде хайырладырылгъанды.

«Анархия» термин талай магъанада хайырланады:
* Къралны орнуна къралсыз джамагъат къуралгъан гипотетик ситуацияда (анархистлени нюзюрлери).
* кърал властны тамал да джокъ болууу.
* Буруннгу джамагъатда къралла къуралгъынчы турмуш халлары

## Белгиле
Аристократия

**Аристокра́тия** (, «маджалланы власты»; от  — «сырма, асыл къанлы», эмда — «кюч, власть, бачама») — власть асыл къауумну къолунда болгъан кърал оноу формады (монархны, тиранны оноуну бир къолда тутуундан эмда демократиядан башхады). 

Термин туугъан Буруннгу Грецияда быллай кърал оноу форма тамалында  «эм игилени власты» магъанада ангыланнганды, анда хар аристократ белгили бир къауум иши ышаннга ие болгъанды. Аннга ушаш къарамла орта ёмюрлени Кюнбатыш Европасында  (рыцарла) эмда буруннгу Къытайда (алты санат) болгъанды, ол ангылам бла аристократ къайсы болса да  коллективде, юйюрде, шахарда, къралда (джуртда, регионда) эм маджал болгъанды.

## Аристократияны кърал оноу форма халыны тарихи эмда ангыламы
Быллай кърал оноу форманы ышанларын бир къауум антик кърал-шахарлада  (Буруннгу Рим, Спарта эмда башхалада) эмда бир-бир орта ёмюрлю европачы республикалада.
Аннга къаршчыгъа **ал демократия бериледи**, анда кърал оноу гражданланы асламысына неда барысына берилгенди.
«Аристократия» терминни джюрютюб башлагъан антик философла Платон бла Аристотель болгъадыла. 
Аристотель,  **аристократияны** иги оноу формаланы бирине санагъанды, ол эм игиге санагъан **полития** (орталаны власты) бла **[[монархия]]дан сора баргъанды**.
Бузулгъан аристократия деб Аристотель **[[олигархиягъа]]** — къралдан эсе кеслерини интереслерин баджаргъан бай къауумну властына айтханды.
Аристократияны тамалында къралны оноуун къуру маджалла, сайламала джюрютюрге керек болгъан идея барды. Кертиликде сайламалыкъ идея тюрлю-тюрлю формалагъа чыгъады: бир къауум аристократиялада тамал *асыл тукъумлу* болуу, башхалада *урушда ётгюрлюк, акъылманлыкъ, динде неда халиде къалгъанладан баш болуу* эмда *мюлклерини уллулугъу ([[мюлк ценз]]).* Кёб юлгюде, шартланы тюрлю-тюрлю джигерликлеге ие болуудан асыл юйюрден болуугъа бурулгъанын кёребиз. Аристократияланы асламысында бу факторладан талайы бирлешгенин кёребиз.

Кърал оноу форманы тышында, аристократла деб баш аристократ класслагъа да айтадыла. Алагъа кириу *белгили мюлклю юйюрде туууб алагъа ие болуу* (**тукъум аристократия, асыл тукъумлу къауум**), неда *ол дараджагъа келишген шартлагъа ёсюу* (**ачха эмда къуллукъчу аристократия, noblesse financière, [[Мантияны асыл къаууму|noblesse de la robe]]),**неда, ахырында, *сайланыу бла кёлтюрюлюу*. Ахыргъыгъа буруннгу Римни **халкъ аристократиясы** киргенди. Тукъум эмда джер аристократияны эм джашнагъан кёзюую европачы халкъланы анти цивилизацияны орнуна келген феодал илешкилени къургъан кёзюуюне тюшеди; бу орта ёмюрлю аристократия бла кюрешде бусгъатдагъы монархияны принципи да туууб бегийди. Таукел эмда ёлюрча урууну уа Уллу француз революция этгенди, ол бютеу европачы къралланы кючлеген ачха олигархияны бийлениуюне тамал салгъанды.
Геронтократия

**Геронтокра́тия** ( [geron] иел.б.  «къарт» +  [kratos] «власть; кърал; кюч») — власть эм тамадаланы къолунда болгъан къралны оноуун джюрютюу принцип. Бусагъатдагъы джамагъатны кёзю бла къаралса тамада тёлюден адамланы политикалыкъ кючню узурпация этиуге айтадыла. Бу моментде Россия бла АБШ-ны юсюнден да ол термин хайырланады.
## Белгиле
Микронезияны Федератив Штатлары

**Микронезины Федератив Штатлары**, неде **Микроне́зия** (ингил. *Federated States of Micronesia* [ˈfedəɹeɪtɪd ˌsteɪts əv ˌmaɪkɹoʊˈniːziə]) — Шош океанда, Микронезияда, Каролинг айрымканлада орналгъан айрымкан кърал. Микронезины Федерация 4 штатдан - Яп, Чуук, Понпеи эмда Косрае штатладан къуралады. 

Бютеулей Микронезины Федератив Штатларын (МФШ) территориясы — 702 км², суу джагъасы — 6112 км. МФШ-ны 2023 джылда халкъны саны — 115 224 адам.

1986-чы джылны 3-чю ноябрында АБШ бла азатлыкъ ассоциацияда турады.

## Белгили
Порт-Морсби

**Порт-Мо́рсби** (ингил. *Port Moresby*, ток-писин *Pot Mosbi*) — Папуа — Джангы Гвинеяны ара шахары бла къралда эм уллу шахарыды. Порт-Морсби Папуа — Джангы Гвинеяны къыбыла-кюнчыгъыш суу джагъасында орналгъанды. Шахарны майданы 240 км², адам саны 2019 джылда - 382,516 адам болгъанды. 

Шахарда кёбюсю папуасла бла меланезиячыла джашайдыла. Европачыла, австралиячыла эмда къралда джашагъан къыйтайлыланы кёбюсю шахарда джашайдыла. Официал тилле: ингилиз, ток-писин, моту бла хири-моту тилледиле.

Шахарны башчысы - губернатор, 2007 джылдан сора - Пауэс Паркоп. Аны 3 кере: 2007, 2012, 2017 джыллада башчылыкъгъа сайлагъандыла.
Индонезия

**Индонезия** (индон.. *Indonesia* [ɪndoˈnesia]), официал аты— Индоне́зия Республика (индон. Republik Indonesia [reˈpublik ɪndoˈnesia]) —  Къыбыла-Кюнчыгыш Азияда тургъан айрымкан кърал. Индий эмда Шош океан бла джууалады. 

Бютеулей Индонезианы территориясы - 1 904 569 км², суу джагъасы - 54 716 км.

Индонезияны 2020 джылда халкъны саны —  270 203 917 адам. 

Ара шахары - Джакарта.

## Белгиле
Имитация демократия

**Имитация демократия** (**оноулу демократия**, , **хыйылалыкъ демократия**, **джасалгъан демократия**, **квазидемократия**, **псевдодемократия**) — къралны политика системасыны формасыды, бу системада формал халда демократ законла эмда сайлау процедураланы формал тындырыуу болса да, граждан джамагъат къралны оноууну джюрютюуюне къатышыу эмда джамагъатны властха басымы (кери байламы) азды неда минимумдады.

*Имитация (оноулу, хыйлалыкъ, джасалгъан, квази, псевдо) демократия*, асламысы бла доминант партиялы системалада болады. Быллай «демократияда» сайлауланы сайлауланы эсеблерин джалгъан санау бла таша диктатура къуралыргъа болады. Быллай демократия къаранчха къралда болуучанды. *Оноулу демократия* деб  индонезиячы президент Сукарнону оноу джюрютюуюню официал концепциясыды.
## Тоталитар демократия
*Оноулу демократия* термин тоталитар демократия терминнге джууукъду, алай а аланы къатышдырыргъа керек тюлдю. *Тоталитар демократия* термин израилчи тарихчи  кючю бла белгили болгъанды. Аннга дери бу ангыламны Бертран де Жувенель бла Эдуард Карр хайырландыргъандыла.

Якоб Талмонну 1952-чи джылдагъы «» (*The Origins of Totalitarian Democracy*) китабында адетден келген къарамла эмда догматла, джамагъатха хайырлылыкъ приоритети болгъан правительство къуралгъан къралгъа трансформация сюзюледи. Аны иши, идеялары француз революцияда ауурлугъу болгъан, француз фиолософ Жан-Жак Руссону идеяларын хыртха урууду. Кесини 
«Джамагъат кесаматны юсюнден» чыгъармасында Руссо адам бла къралны интереслери бирчадыла эмда къралны борчу «ортакъ талпыуну» баджарыуду деб бегитгенди.

Политикалыкъ неологизм «месих демократия» аны ишини кириунде да тюбейди: кертиликде XX ёмюрню арасыны позициясындан ахыр 150 джылны тарихи эмпирик эмда либерал демократияла бир джанындан, тоталитар эмда месих демократия башха джанындан болуб сермешиуге хазырланыуду, бусагъатдагъы дуния кризис да олду.

Ушаш халда Герберт Маркузе кесини 1964-чю джылдагъы «Бир ёлчемли адам» китабында джамагъатны былай суратлайды: «…эркинлик доминацияны кючлю адыры болургъа боллукъду. …Иелени эркин сайлау не иелени джокъ этмейди, не къулланы…».

## Демократияны фиолософиясында башхалыкъла
Имитация неда тоталитар демократияны фиолосфиясы, Я. Талмоннга кёре иерархиялыкъ халда къуралгъан джамагъатны къурулушуду, анда абсолют эмда баш политикалыкъ кертилик барды, аны бютеу адамла тутадыла. Индивидуум кеси аллына бу кертиликге джеталмазлыгъы саналады, аны бла къалмай кесини джуртдашларына бу кертиликни ангыларгъа болушургъа борчуду эмда джууаблылыгъыды. Къаллай да болсун джамагъат неда энчи джумуш джюрютюу кертиликге джетер нюзюр салмай эсе магъанасызды, заманны эмда къууатны магъанасыз джоюм а уа къурутулургъа керекди. Аны ючюн, коллективни кючлендирген экономикалыкъ эмда социал имтиниуле багъалылагъа саналыдал, энчи адамны кючлендирген окъуу эмда дин а уа керексиздиле. «Сиз бир заманда гражданин да христиан да болалмазсыз», дейди Талмон, ол Руссону «лояллыкъланы къаугъалары ючюн» аргументин тамал алады.
## Белгиле
Апиа

**А́пиа** (ингил. эмда самоа тилледе *Apia*) — Самоа къралны джангыз шахары, порту эмда  ара шахарыды. Уполу айрымканы шимал суу джагъасында орта джанында, Вайисигано сууну аягъында орналгъанды. Апиа шахар - Туамасага округга киреди. Шахарны майданы 60 км², адам саны 2021 джылда - 35 974 адам болгъанды. 

## Тарихи
Биринчи Апиа орналгъан джерде 308 адам саны бла гитче эл болгъанды. Апиа шахарны 1837 джылда биринчи европачыла - ингилиз миссионерле къуралгъандыла. 1900 джылда Самоаны архипелагны АБШ бла Германия юлешедиле,  Кюнбатыш Самоа бла Апианы Германия алады. 1914 джылда Апиагъа Джангы Зеландияны аскерлери кирдиле, ол замандан Апиа Джангы Зеландияны Кюнбатыш Самоа мандат тюбю территориясыны ара шахары болады. 1962-чи джылны 1-чи январында Кюнбатыш Самоа Джангы Зеландиядан башына бош болады, Апиада да аны ара шахары болады. 

## Климаты
Апия орналгъан Упоу айрымканы шимал суу джагъасы таулу джерди. Аны климаты мылы тенгиз тропикалыды. Ургъан джелле кёб кереда шахарны уруб халеклик келтиргендиле. Къургъакъ сезону Апиада июлдан августха дери болады, мылы сезону декабрдан мартха дери турады. Апиада джылны орта температурасы - 26 °C. Джылгъа джауум - 3000 мл тюшеди. 

## Халкъы
Апиада 2021 джылда 35 974 адам джашай эди. Кёбюсю джашагъан самоанчыладыла (93%), башхала европачыла бла евро-полинезиячыладыла. Официал тиллери - ингилиз эмда самоа тилледиле. Апиада дин ахлулары кёбюсю протестантла (50%) бла католикледиле (45%).

## Транспорту
Самоада Апианы тенгиз гавани эм уллу джюклерген гаваньды. Блайдан Токелау бла Американ Самоагъа ашыралла паромланы. Апиада иги кёб юсю асфальт болгъан джолла бардыла. 7 сентябрдан 2009 джылдан арбачыла джолну сол джанындан барадыла. Къралда троллейбус, поезд бла трамвайла джокътула, адамла автобус бла такси бла айланалла. Апианы баш халкъла арасы аэропорту -  Халкъла арасы аэропорту Фалеоло шахардан кюнбатышта орналгъанды. Аэропортда Polynesian Airlines бла Talofa Airways компанияла ич хауа джоллада ишлейдиле.  

## Сейирлик джерле
Апианы сейирлик джерледен эм уллу Апианы католик клисасы шахарны суу джагъа районда орналгъан. 

Апиадан 5 км узакъ тургъан Вайлима элде шотландияда туугъан айтылгъан джазыучуну Роберт Л. Стивенсонны джашагъан юйюнде музей бла аны къатында аны къабырыда турады. Апиада къралны тарихи бла мадиниятыны юсюенден Самоаны национал музеи - Фалемата'ага барды.

## Шохлукъ джюрютген шахарла
*  Шэньчжэнь, Гуандун, Къытай (2015)
*  Комптон, Калифорния, АБШ (2010)
*  Ораньестад, Аруба (2012)
*  Риоача, Колумбия (2019)
*  Тайбэй, Къытай Республика (Тайвань)

## Белгиле
Уполу

**Уполу** (ингил. и самоа. *Upolu*) —  Шош океанны къыбыла кесегинде турган Самоа къралгъа кирген вулкандан болгъан айрымкан.
Тонга

**То́нга** (тонг. бла ингил. *Tonga* [ˈtoŋa]), официал аты — **То́нганы** **Короллугъу** (тонг. *Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga*, ингил. *Kingdom of Tonga*) — Шош океанда, Полинезияда тургъан айрымкан кърал. Суу бла шималда Самоа бла, кюнчыгъышда Ниуэ бла, кюнбатышда Фиджи бла чеклешеди. 

Бютеулей Тонга территориясы - 748  км², суу джагасы - 419 км. Тонганы 2021 джылда халкъны саны — 100 209 адам.

Ара шахары - Нукуалофа. Кърал тили -  тонга тил.
Марокко

Маро́кко (араб. المغرب‎ аль-Магриб, бербер. ⴰⵎⵓⵔ ⴰⴽⵓⵛ, фр. Maroc), официал аты — Маро́кко Короллукъ (араб. المملكة المغربية‎ аль-Мамля́кату ль-Магриби́я, бербер. ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ, фр. Royaume Du Maroc) — Африканы эм шимал-кюнбатыш кесегинде орналгъан кърал. Шималдан Джерле арасы тенгиз бла кюнбатышдан Атлантика океан бла джууулады.

Ара шахары -  Рабат.

## Белгиле
Парагвай

**Парагва́й** неда **Парагуай** (исп. *Paraguay* ХФА: [paɾaˈɣwaj]файлны юсюнден, гуар. *Paraguái* [paɾaˈɰuaj]), официал аты — **Парагва́йны** **Республикасы** (исп. *República del Paraguay* [reˈpuβlika ðel paɾaˈɣwai], гуар. *Tetã Paraguái* [teˈtã paɾaˈɰuaj]) —  Къыбыла Американы къыбыла-кюнчыгъыш кесегинде орналган тенгизге чыкъмаган кърал. Къыбыла бла къыбыла-кюнбатышында Аргентина, шимал-кюнбатышда Боливия, кюнчыгъышда Бразилия бла чеклешеди. Къыбыла Американы ортасында тургъаны ючюн Парагвайгъа Американы джюреги (исп. *Corazón de América*) деб дейле.

## Белгиле
Фунафути

**Фунафу́ти** (ингил. *Funafuti*) — атолл-ара шахар Шош океанда орналгъан гитче айрымкан къралны Тувалу. Атоллну баш айрымканында Фонгафаледе Ваиаку элде Тувалуну ара администрациясы турады.
Уругвай

**Уругва́й** неда **Уругуай** (исп. *Uruguay*), официал аты — **Уругвайны** **Кюнчыгъыш Республикасы** (исп. *República Oriental del Uruguay* [reˈpuβlika oɾjenˈtal del uɾuˈɣwai]) — Къыбыла Американы къыбыла-кюнчыгъыш кесегинде, Атлантика океанны суу джагъасында орналгъан кърал. Шималда Бразилия бла кюнбатышда Аргентина бла чеклешеди. Къыбыла эмда къыбыла-кюнчыгъышда Атанлантика океан бла джууулады.

Ара шахары - Мондевидео.

## Белгиле
Эквадор

**Эквадо́р** неда **Экуадор** (исп. *Ecuador*), официал аты — **Эквадо́рну Республикасы** (исп. *República del Ecuador* [reˈpuβlika ðel ekwaˈðor]), — Къыбыла Американы шимал-кюнбатыш кесегинде орналгъан унитар кърал.

Кюнбатышда Эквадор Шош океан бла джууулады, шималда Колумбия бла, кюнчыгъыш бла къыбылада Перу бла чеклешеди. Шош океанда тургъан Галапагос айрымканлада Эквадоргъа киредиле. 

Ара шахары - Кито.

## Белгиле
Суринам

**Сурина́м** (нидерл. *Suriname*, МФА: [ˌsyːriˈnaːmə], сранан-тонго *Sranan*), официал аты — **Сурина́м Республикасы** (нидерл. *Republiek Suriname*, сранан-тонго *Ripoliku Sranan*), эртерек айтылгъан аты **Нидерла́нд Гвиа́на** —   Къыбыла Американы шимал-кюнчыгъыш кесегинде орналгъан кърал.

Кюнбатышда Гайана республика, Француз Гвиана кюнчыгъышда, Бразилия бла къыбылада чеклешеди. Атлантика океан бла шималда джууулады.

Ара шахары - Парамарибо.

Официал тили — ни­дер­ланд­ тил.

## Белгиле
Порт-Вила

**Порт-Ви́ла** (ингил. эмда бисл. *Port Vila*, фр. *Port-Vila*) — Шош океанны къыбыла-кюнбатыш кесегинде Вануатуаны эм уллу шахары бла ара шахары. Порт-Вилла Эфате айрымканы къыбыла-кюнбатыш суу джагъасында Меле пляжда орналгъанды.
Полинезия

**Полине́зия** (от бур. грек. πολύς и νῆσος — кёб айрымканла) — Шош океанны ара эмда къыбыла кесегинде орналгъан 1000 кёб  айрымканладан къуралгъан Океанианы субрегиону. Полинезияны айрымканлада джашагъан къаумланы аты - полинезиячыла. Ала бурун заманладан кечеда джулдузлагъа къараб тенгизде джол салыб уста суу джолучула болгъандыла.
Перу

**Перу́** (исп. *Perú*, айм. эмда кечуа *Piruw*), официал аты — **Перу́ Респу́блика** (исп. *República del Perú* [reˈpuβlika ðel peˈɾu], кечуа *Piruw Mama Llaqta* [piˈruw ˈmama ˈʎaχta], айм. *Piruw Suyu* [piˈruw ˈsuju]), — Къыбыла Америкада орналгъан кърал. Шимал-кюнбатышда Эквадор, шималда Колумбия, кюнчыгъышда Бразилия, къыбыла-кюнчыгъышда Боливия эмда Чили бла чеклешеди. Кюнбатышда Шош океан бла джууулады. Къыбыла Америкада Бразилиядан эмда Аргентинадан сора майданы 3-дю.

Ара шахары - Лима.

## Белгиле
Андрес Гуакурари

**Андрес Гуакурари** (исп. , **Андресито «Артигас**» аты бла айтылгъан; 30 ноябрьда 1778—1821 огесе 1825) — Къыбыла Американы аскер башчы, аргентинаны аскер генералы (1814). Къыбыла Американы Бирлешген провинциаланы биринчиледен бири федерал каудильо.  Гуарани индейецледен биринчи аргентинаны провинцианы губернатору болгъанды.

## Биографиясы
Гуарани индеецледен болуб Андрес Гуакурари Санто-Томеде христианлыкъ, иезуитлени миссиада (бу сагъатта провинция Корриентес, Аргентинада) туугъанды. 

## Белгиле
Атлантика океан

Атлантика океан — Джер джюзюнде майданы бла эмда теренлиги бла Шош океандан сора экинчи эм уллу океанды. Бютёу джерни майданындан 17% джабгъан этеди. Шималда Гренландия бла Исландия бла чекленеди, кюнбатышда Шимал эм Къыбыла Америка бла чекленеди, кюнчыгъышында Европа бла Африка бла, кыбылада уа Антарктида бла чекленеди.

Бютёу майданындан  -  91,66 млн км², тенгизлеге, богъазла бла эмда ачыкъ богъазлагъа 16% тюшеди.   Орта теренлиги — 3736 м, эм терени — 8742 м (Пуэрто-Рико къырыкъ). Океанны сууну орта джыл тузлулугъу 35 ‰. Атлантика океанны бек кесилген суу джагъасы барды.

## Белгиле
Сан-Паулу

**Сан-Па́улу** (порт. *São Paulo*, МФА (порт.): [sɐ̃w ˈpawlu]) — Бразилианы къыбыла-кюнчыгъышинда Тиете суууну ёзенинде орналган шахар. Сан-Паулу провинциасыны ара шахарыды. Бразилияда, Къыбыла Америкада эмда Кыбыла джарымтобта эм уллу шахарды. 

Майданы - 1523 км², халкъыны саны (2024 джылда)  - 11 895 578 адам.

## Белгиле
Къралланы БИП-ге кёре тизмеси (номинал)

Къралланы номинал бютеулюк ич продуктуна кёре тизмеси АБШ-ны доллары бла саналгъан, сатыу-алыу неда кърал салгъан курс бла.

Тюбюнде юч халкъла арасы организациялада миллиард долларлада саналгъан къралланы БИП-ны тизмелери: Халкъла арасы ачха фондну, Дуния банкны, Бирлешген Миллетлени Организацияны.

## Белгиле
Ара-Африкан Республика

**Ара-Африкан Республика** (къысха **ААР**) (фр. *Republique Centrafricaine* (*RCA*) [ʁe.py.bˈlik sɑ̃tʁafʁiˈkɛn]; санго *Ködörösêse tî Bêafrîka* [kōdōrōsésè tí bé.àfríkà],  **Ара Африка** деб да айтылады**)** — Африканы арасында орналгъан, тенгизге чыкъмагъан кърал.

Ара шахары — Банги.

## Белгиле
Демократ Республика Конго

**Демократ Республика Конго** (фр. *République démocratique du Congo* [ʁe.py.bˈlik demɔkʁaˈtik dy kɔ̃ɡo]), къысхасы **ДР Конго**, **ДРК**, эмда алгъын **Заир** — Ара Африкада орналгъан кърал. Майданы бла Африкада Алжирден сора экинчиды, дунияда 11-ди. 

Ара шахары эм уллу шахары — Киншаса. Официал тили — француз тил.

## Белгиле
Бразилиа

**Брази́лиа**, неда **Брази́лия** (порт. *Brasília* [bɾaˈziʎɐ]), — Бразилия Федератив Республиканы ара шахары эмда правительство къуралышла орналгъан Федерал округну аралыгъыды. Халкъыны саны 2022 джылда - 2 817 381 адам. Аны бла Бразилияда Сан-Паулу эм Рио-де-Жанейродан сора ючюнчю шахарды. 

Адам санына кёре БИП бла, Виториодан сора экинчи шахарды. 1960 джылны 21 апрелинде президент Жуселину Кубичек ди Оливейра Бразилиагъа къралны ара шахарны кёчюргенди.

## Белгиле
Аруба

**Ару́ба** (нидерл. и папьям. *Aruba*) — Кариб тенгизни къыбылада, Венесуэланы суу джагасыны къатында орналгъан гитче айрымкан бла самоуправление алгъан кърал кибик. Аруба Гитче Антил айрымканладан эм кюнбатышты.