open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abiodun (Oyo ruler)

**Abiodun** (kərtəgən) (kərmaizəna c. 1770-1789) shidə alafin karnu kən 18me, au mai, amma Oyoye kərma Nigeriayedə.[1][2]
## Daula Oyobe
Ngawo Oyo ye Dahomey mashinzə'a kəriwuzənayen kərmai dəro isənadən, Abiodun də kəriwu fatoye kəla məradə'a kəriye arzinyi bəlin dəyen sətana.[3][2]

Bashorun Gaha, prime minister mairidəye kuru lord marshal də, kərmaizə faidatə kaidawa kərmai dəga koltəye dəga falzə kərmai Alaafin ye dəga dabtəro kuru kəlanzəro kərmai siyasaye nguwu səwandənaro. Loktu Gaha ye kərmainzən, maiwa nəmzalumye uwu tutuluwuna.[4][5]

Nasha kasuwuyen, Abiodun ye kəlanzə nankaro razəwu'a faraktəro saraana yayi, am shiro gawilma sodə arzinyi Dahomey ye'a faidatə askərra'a faraktəro banazayin. Abiodun də karəngəman kənasar səbandəna kuru letəgəram kasuwu nəlefabe kasuwuwa Europebe ci kəmaduwubedəga gozəna. Lamar adəye soja'a də'a zauro duno'aro sədəna, kuru waratatəmanzə Awole də'a kolzəna, fitəna kada sədin.
## Kusuni-a awo kaduwube-a
Kərmai Abiodun ye də sha loktu nəlefaye-a fuwutəye-aro Oyo ro taktəyin, amma bikke makkarye ruwotəma Nigeriaye Femi Òsófisan də shiga nəm kərmai ro fəlezəna bikke makkaryenzə The Chattering and the Song (1973) lan.

Tadanzə Alaafin Atiba də shima kərmai Oyo kərmaye dəga koksə. Diwonzə Candido da Fonseca Galvão, cidiya ka'ala Dom Oba II yen, shima kam faida'a kəla kərmai Pedro II Brazil ye lan. Kusuninzǝ gadesodǝ suronzan kǝriwuma karnu kǝn 19me Oluyole-a, gargamma Samuel Johnson-a, yanzǝ kurunma Obadiah Johnson-a, Samuel Ajayi Crowther-a, bishop Africabe buro salakbe CMSbe-a, siyasama nowata Bode Thomas-a, ilmuma sharabe fayoniya Modupe Omo-Ebohing-a, kuru bawanzǝ Herer Lagogo Nigeriabe-a sowondǝna. kam adinbe Muhammad Shitta Bey. Kusuni zamanbe faida'adə shima Dr. Ameyo Adadevoh. Kam gade, diwonzə kura Lamidi Adeyemi III də, shima Alaafin wo saa 1972 lan səta har saa 2022 lan bawono.
## Lamintǝ
Adeyemi I Alowolodu

**Adeyemi** I də shima kərmai Oyo Empire ye dareye. Shiye 1876 lan səta 1905 ro saadəna.[1] Saa 1888 lan baditə shiye kərmai Britishye sərayin kuru kərmai kəlabezə 1896 lan dawono. Shima Alaafin wo loktu kəriwu fatoye Yorubaye saa 16 do saa 1877 lan səta 1893 ro saadənan.
## Tawadə nəlefabe-a diplomacy-a
Adeyemi də nasha faida'a mairi Oyo ye lan kara, sa wurtə badizənadən, loktu kəriwu fato'a Kiriji ye lan, Dahomey ye kəriwu'a, kuru Sokoto Caliphate ye faraktə'a. Dahomey do fəte Oyo ye lan kara də, Oyo dəga sambisoro bətərəm tədinro cido. Adeyemi ye tawadə kada badiwono, kuru kəlakəl, British'a alamanna King Adeyemi Letter To The British Empire yeyi, kuru tawadə 1888ye[5], mairi oyoyedə'a cidiya nzətkawo britishyero gənatəro[6], nzətkawo-a, nəlefa-a, nzəliwo-a mairiwa Yorubaye sammaro yiwo nankaro.
## Lamintǝ
Aganju of Oyo

**Aganju Oyoyedə** karnu kən 14th mai Yorubaye kəriye Oyoye, kərma Nigeriayedən.[1] Shima Alaafin kən diyaumewo (mai adabe) au Oyo dina.[2]
## Gargam
Aganju də shima gar kura-kura nasha kərmai dəyen garzə, surodən posts 100 brass ye mbeji kərmaizə fəlejin.[3][4] Posts anyi suro gargam dareben mbeji amma ndasoma notənyi kəla kənəngatəben.[5] Kərmainzədə fuwutə sanyiyaye'a kəllataro gulzana, surodən cida karaye Oyo lan baditəna mbeji.[6] Mairi Alaafinbe 'Kobi Aganju' au 'Farram/Porch of Aganju' də zaman kərmaizəyen təbandəna gulzana kuru shiro sunzə tina. Nasha do barandaye də, shiro 'Oju Aganju' gultin də, shima gaworam fato mairiye kureye dəwo kərma dəro bannatəna də, kuru shima "hall do chiefs ye jetəye loktu kərmai kənjo-a cidawa gade-a yen."[10]
## Gargam ciye
Gargam ciye zaman kərmaizəyedə Rev. Samuel Johnson, maləm adinbe Sierra Leonelan katambo shidoni gargamnzə 'Gargamma Yorubasbe' suro saa 1921ben baksənadə ruwozəna.[11] Surodən shiye Aganju'a Shango gargammabedə waratazənaro ruwozəna futu yanzəgana maidəbe-a baanzə Aganjube-a men, Ajaka kuru shiga kamunzədə Iyayun waratazəna.[12][13] Johnson ye kərmaizə buro salak ye kərmaiwu "gargamye" ro bayanzəna, kuru loktu wuratəye, kərmai Aganju ye də "kuruwu kuru zauro nəm fuwuzəna." Iyayun-a njilartəro jarabcin. Aganju də daji bawono gulzana, "karəngəye sha kəriwuzəna."[15] Tada Iyayun ye surolan dagəna də shima Aganju'a waratazə, yanzədə regent ro waljin.[16] Tadanzə də sunzə Kori, kuru kərmai dəro cizəna ngawo kərmai yanzəyen.[17]
Gargam ciyedəye Aganju'a raksə dabbawa'a səsanginro bayanzana, surodən "venomous reptiles" kuru leopard shiye fato mairinzəyen gənazənadə-a mbeji.[18]

Alaka ruwo Aganjube
Sau shiye su awo alakkata Yorubabe su faldə, Aganju, kuru dalil gargam ciye laaye shima fərtə awo alaktəbedəwo gulzanadə nankaro, dare am gargammabe gargamzəga korozana[19] au biya shiga 'mythical' gulzana.[20]
## Lamintǝ
Ajagbo

**Àjàgbó** də kəriwuma Aláàfin do fəte Africaye Oyo Empire ye də, shi do saa 140 ro karnu kən mewun tulurin lan kərmaizəna də.

Shiga yanzəgana Ajampatiro kawuro katambo kuru bəlanzə Ikereku-were, shidoni dare bannatənadə.
## Kərmai
Àjàgbó ye kakanzə Ọbalókun dəga Aláàfin ro gozəna. Adəga maləmma kadaye korozana sandidoni kərmai Aláàfins gadeye alammaanna Oluodoyedə shiro kəllataro kasatsanadə. Àjàgbó ye kənasar kada Ọbalókun ye badizəna dəga tamozəna kuru mairi Òwu ye dəga kəriwuzəna. Shiye dawari askərraye faidatə askərra kada loktu fallan zuzəna nyiyanzadə shima kamanza'a gaska diwo nankaro . Shiga tadanzə Odarawuye kənasarzəna ngawo dalilla alagəlaben bazənayen

Shiga zauro nozana kəla ka'ala Are ona Kakanfo ye yitagattəgəyen, cida do field marshal ye'a rataltəyin ma shidoni duno Oyomesi-a Bashorun-a kəriwutə kuru soja'a Oyo ye'a nəm ilmuro kalaktə'a.
## Lamintǝ
Ajiboyede

**Ajiboyede** də kənasartəna amma kərmai kərmai Oyo ye karnu kən mewun arakkəmin.[1] Shima Orompoto'a kənasarzə.
## Lamarwa kərmai
Ajiboyede də shiro kəlele saa yakkəye Bebe lan notənadə badizəna, kəlele nəlefaye ngawo Nupes kənasartənayen kuru kərmai Ajiboyedeye kuruwuro kəleletə nankaro. Loktu nəlefayen, kasuwu-a bare-adə fuwuzana, kuru bərni kura Igboho yedə wuratə badiwono dalil na ngəla-a nəm nguwu jamaye-a nankaro. Daji kasuwu kura indi zaman kərmaizəyen koktəna, kuru bərnidə diwal kasuwube kura fər Hausaland lan tuwandinro wallono.

Ngawo kawuske Bebeye baditənayen gana laa, tada Ajiboyedeye buro salakkin, Arema Osemoludə bawono. Loktu Ajiboyede ye karəgənzə-a puasa-a sədindən shiye gulzana kəla shiye kazadala laa shiro ziyara sadənadəga cezəna kəla kəmbu zəwunayen, shi done fitəna suwudənadə.

Ajiboyede də Abipa shiga waratazə.
## Lamintǝ
Abipa

Mai **Abipa**, shi do ne Ogbolu au Oba M'oro lan notəna də, shidə Alaafin mairi Oyo ye. Shidə dareram karnu kən mewun arakkən-a badiyaram karnu kən mewun tulur-ayen kərmai sədinro təmazana.[2]
## Kǝnǝnga buroye
Abipa də tada Egunoju ye kuru mairamzə fal. Shiga katambo loktu am mairibedə kəla zawalben Igbohoro lezayindən (sunzədə bi si ipa lan gowotə - 'kam doni shiti zawalben katambo').[2]

Kawu kərmai dəro, mai'a Oyo ye yakkə Oyo-Igboho lan kərmai də'a sadəna susu bərni kura Oyo-Ile yero, dalil Nupe'a zortə diyaye'a kuru luwala suroye'a nankaro. Abipa də shima Alaafin do bərni kura lardəye də'a Oyo-Ile ro kalaksəna də ngawo barazana indiso'a kəriwutənayen. Oyo-Ile ro waltəgədə badiyaram karnu kən mewun tulurinyen wakawono.[3]

Ada lan, am kura'a laa bərni kura lardəye də'a Oyo-Igboho lan naptə sara'ana də, amso'a zuza'a nəm shawa'aro walza loktu am kura'a Abipa ye bərni kura lardəye də'a ziyara sadənan.[4] Abipa ye awo wazəna də asuwono, kuru barama so dəga zuzə bogus phantoms dəga kəlza. Adə nankaro shiga Oba m'oro lan nozana, 'mai shatanwa sətanadə'. Hawardə kuwami yaye waltə fəlezayin loktu kawuskewa saa-saaye Oyolan kuru kəla Alaafin bəlin gənatəyen.[4]

Sa kərmaidə Oyo-Ile ro gagənadən, Abipaye tadanzə bəlin tambodə sada'aro cina. Kundo adə nankaro orikinzəye shiga 'shatanwa mairibe sətandinma shidoni tadanzə nəlefa dunyabe nankaro sada'adə' lan bowono.[4]
Obalokun shiga waratazəna.
## Lamintǝ
Amuniwaiye

**Aláafin Amuniwaiyedə** shima Aláafin mairi Oyoyewo, shidoni karnu kən 18medən kərmaizənadə.

Amuniwaiye də shima mai kərmai Aláàfin ye, Gberu, shi do sawanzə kureye Bashorun Jambu ye kəlanzə'a cezəna də. Futu hawar kureye gulzənadən Amuniwaiye Bashorun Jamburo wartə mazəna kuru bana kurunma shiro Olukoyisi gultindəyen shiga cejinro jarabsəna. Amuniwaiye sonyayi kamu kurunmadəyedəga nəmzalumzəna. Ngawo awo adə fanzənayen, gulzana, Olukoyisi ye kamunzədəro glue səkkə sa fuwulan Aláàfin Amuniwaiye'a kəla kəlzaiya kamanza'a kəlzayin. Sandi indidə yaktəlan, indiso bazana.
Eguguojo

**Eguguojo** (also known as Egunoju) was the Alaafin of Oyo during the sixteenth century. It was during his reign that the capital city was moved from Oyo ile to Oyo Igboho (New Oyo), after a protracted battle with the Nupes and also as a result of internal fighting. Prior to the establishment of New Oyo, his grandfather had gone on an odyssey from Oyo ile to escape threats from palace officials. He was succeeded on the throne by his sister Orompoto.
## Lamintǝ
Awole Arogangan

**Awole Arogangan** də, yimlan shiro Aólè gultin də, shima Alaafin (mai) mairi Oyo ye yala-fəte Yorubaland ye lan, fəte Africa ye lan, saa 1789-1796 lan. Shiye kǝrmainzǝ kǝlanzǝn gǝnyi, kuru nǝmzalǝmdǝ shima dalil dauladǝye wurtǝnzǝ badiyaram karnu kǝn 19th yedǝn suwudǝ.
## Kǝnǝnga buroye
Namtə mairiben, Awoledə kasuwu kaliwabe Atlanticbedən zauro cidajin. Loktu laan shiye sawa'anzə'a kəla sharayen səladin jarabkono, amma Baale Apomuye sha dazə kuru azazana, bəla doni nəmzalumdə wakazənadə.
## Kərmai
Suro saa 1789 lan Awole də sha Alaafin ro karrada, Abiodun do kərmaizə nəlefa-a fuwutə-aro notənadə'a falzəna. Shiye gana laa lan kam gade, Afonja dəga cezəna. Shiye mairi askərraye duno'a waratazəna, amma kərmaizəye yektə kate kazadalawa Oyoye'a waltə səsangəna.
Suro saa 1793 lan shiye Baale Apomu ye dəro wari gozəna, shi do maizə Ooni Ife ye dəro cuwoso də. Ifedə nasha askərrayen Oyo'a kozəna yayi, na ruhaniya amma Yorubayedə zauro daraja. Baale də dareram lan kəlanzə'a cezəna kəriwuro tajirwaro, amma Awole ye kəla Ife daraja'a dəyen daraja Alaafin ye də'a zauro bannazəna, kuru shi də buwo-namtəma fəlezəna. Shiye cidi Nupeyedəro bətərəm cina, amma sha kənasartəna. Adə, kərmaizə batti-a, kuru nəmzalum-a laana-adəye wa'aziwunzə faida'adəga kolzəna.

Awole ye gawilmanzə Afonja dəga Are-Ona Kakanfo ro saa 1789 au 1790 lan wallono. Kakanfo də shima komanda askərraye kura mairidəye, amma bərni kura dəro isayinro sha dapsana, kuru adəye səkə riyitənzə siyasaye dəga dabkono. Adǝma sǝtǝnyi, sonyayi. Shiye Kakanfo-a soja-a Iwere ro zuzəna kuru, nadən, sandiro bətərəm gənatəro amariya co, təmanzədən Afonja də bərni ngəlaro faitənadə'a səmoyinba kuru nongutəro waljin.[5]
Afonja ye kasattəro waano kuru soja'a Oyo-Ile ro lezəna. Awole ye dareram lan kəlanzə'a cezəna.
## Lamintǝ
Ayibi

**Ayabidə shidə Aláàfin Mairi Oyobe.**

Shiye kakanzə Aláàfin Jayin dəga waratazəna kuru Oyo Mesi ye sha karzəna kəla daraja baanzə Olusii ye lan, shi do ne Aláàfin ye cezəna də. Shiga tiyi ganalan karrada kuru hatta shiye nəm kurazənaro Bashorun də regent ro walzəna. Ayabi də Aláàfin nəmzalumma kuru nəmzalumma ro wallono, futu am ngawonzəye yeyi.

Futu hawaryen gulzanadə shiye ya-a awa-a kamunzə falye cezəna, dalil mana laa shiye gulzənayen loktu shi kəla toiletben dajindən. Nəmzalum adə nankaro amma dalil luwala kate Oyo Mesi-a Aláàfin-aye shiga təmowonyi kuru kəlanzə'a cezəro mbuzaana.
## Lamintǝ
Gberu

**Gberudə Aláàfin** mairi Oyoye badiyaramma karni 18medən.

Gberu ye sawanzə Jambu dəga Bashorun ro wallono. Dare lan kamanzaro waltəgə badizana kuru futu gargam ciye fəlezənadən kamanza'a wurtəro jarabsana. Bashorun Jambu-a Oyo Mesi-a ye Aláafin Gberu-a kasatsanyi kuru shiga adaro kəlanzə cezəro mbuzaana.
Sherbaz Khan

**Sardar Sherbaz Khan Abbasi** kuruson shiga Baz Khan lan nozanadǝ, shima kazadala kaduwu Dhund Abbasi be yala Punjab be woktudo Raj Britishbedǝn. Shidə tada Fateh Noor Khanye - hawartəna shidə kam zauro faida'a təlammadəye.

Sherbaz Khan ye dawari sədəna kəla bəla British ye Murree ro bətərəm gənatəro suro kəntawu Julyye saa 1857 lan loktu kərmai British ye kəriwutəyen - soja'a am 300'a, amma dawarinzədə Britishro lezəna kuru dawarinzədə bannatəna, kuru shiga British ye satana. Daren shiga sharazana, sharanza sadəna kuru shiga fuwu cannonsben gənaza kuru shiga bunduwun baksana.
### Laminte
Jayin

**Jayin** də shi Aáàfin do Oyo Empire ye dəga zauro saraanyi, shi do Oyo Mesi ye kəlanzə'a cezəro amariya cina ngawo tadanzə'a cezənayen.

Jayin də tada Oba Kanran ye. Futu baanzə yeyi, Jayin də mai do amsoye saraanyi. Shiga mai kamuye kuru nəmzalumye ro gozana kawu kərmai dəro gayinro. Namtə mai Oyo ye lan, Harem nzədə nguwusoro awowa jili kada lan səbkata. Son yaye, tadanzə shima təma-a məradə-a jamaye gozə loktu kərmaizəyen, adəye səkə maidəye nəmkəndədə suwudəna.
Jayin ye tadanzə, Prince Olusi ro sum cina. Olusidə nəmngəl-a nəmkəre-a, amma mairidən naptənzədə gana. Hawarra laaye gulzana shidə fato bawanzəyen wurazəna kuru yim faldə kamuwa bawanzəye fal'a kəla kəltəyen bawono. Prince dəga satana kuru Jayin'a lawartəma mbeji, shi done nəmkəndədə'a kaltəro raksənyi kuru prince dəro poison cina.
Kərmu Olusi ye də awo zauro kuttuwa Oyo lan wazəna kuru təma am kadaye bannazəna. Shi kurawadə foul playro zantə badizana kuru dalil kərmubedə matəro wadə gozana. Loktu Olusi's funeral lan, mai dəro kərmai dəga kolzəro təkəna, kəlanzə'a cezə. Futu hawaryen gulzanadə, shiye kəlanzə'a cezəna loktu kaiyyawu Egungunbe mairinzəro lezanadən, Olusi'a cezənadə shima mauduwu kaiyyanzabewo nozəna.Daji kərmaidə tada Olusibe, Ayibiro kowono.[1]
Loktu kərmai Jayinben ka'ala Awujale Ijebubedə cotto.
## Lamintǝ
Kanran

**Kanran**, au **Karan**, shima Alaafin Mairi Oyo bewo, shidoni Odarawu'a kawuzənadə. Kərmainzədə gana kuru nəmzalumye kuru Oyo Mesiye shiga kərmaidən səsangəna.

Shiga kazaadala zauye kuru karǝgǝ kuttayero gozana, kuru jamanzǝro azawu zauro sǝkǝna gulzana. Shiye prover Oyo ye ilhamzəgəna, 'O nika ninu ju Karan lo' ('Shidə Karan'a nəm zalum').

Dalil amnzəro zau gənatəye nankaro, shiga kərmaidən koltəro au shiga kərmaidən koltəro am kurawanzəye dawarzana. Shiga Oyo Mesi (counselors kura kəriyedəye) wazəna amma amari kəlanzə cetəyedə wazəna. Sa sojadə bərninzəro gagənadən shiga kərmaidən tutuluwu nankaro, Kanran də kəla fato mairinzəyero kəmba kuru sandiro kənyiwa bakkono hatta gardəro konnu fəlezənaro.
### Jili-jili Records Ciye Oyoben
Kanran ye soja'a bəla Aga Oibo yero zuzəna, amma kawu sha gotinro, am nəmzalumtəmasoye mai dəro kawuli zuza fan-bearer nzə'a sada'aro sadədə.

Kanran ye awo məradətəna dəga kasatsəna kuru kəmbu sada'aye mai dəro cedo kəmbu nankaro. Son yaye, Kanran ye da dəga zəwunadən, am nəmzalumtəwu dəye Kanran də fan-bearer nzə zəwuna wono.

Sandiye adəga jasha'a kəla dalil adəyen, kalma maidəyedə nduma'a darajanzə bawo - musammanno soja'a Oyo ye. Am nəmzalumtəwudəye daji Kanran'a kəlanzə'a cezəro məradəzana, adəye shima kərmaidən suluwunawo. Loktu adəlan, sojinzəye shiro walzana sau shiye awo laa kawu ilawaben sədənayeyi.

Trap də kənasartəna kuru Kanran də dareram lan watəmanzə'a kəriwujin lan cezəna.

## Lamintǝ
Suleiman abubakar

**Suleiman abubakar** sha chasambo (1/1/1977) 
Saa 2000 lan shama chairman text unit N.U.R.T.W Kaduna branch
Hamnvik

**Hamnvik** də, kuru Ibestad (Norway) au Ivvarstadik (Sami yalaye) lan notənadə shima dawudi kərmai bəla Ibestadye suro bəla Tromsye Norway lan. Shidə cidiya gədi jazira Rolla ben kara. Bəladiya kilomita square 0.69 (acre 170) də nəm nguwu amye (2023) 446 kuru nəm nguwu am 646 kilomita square woson (1,670/sq mi).

Bəladiyadə datəgəram fəte Ibestad Tunnelyedən kara, shidoni nasha diwal maara njiye baro cididəga kəljinma. Coci Ibestadbedə Hamnviklan kara. Bəladiyadə shima dawudi kasuwuye bəladiyaye shidoni kanti kada'a, liita'a, fatowa nəmkuraye'a, maaranta'a.
### Laminte