open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peter Obi

**Peter Obi**
(Sha chasambo imfidilarimey 19 kuntau sahilliy saa dufallen yarlarren firankkin tilon ) Notalan siyasama kasuma ,she doye banama kura lardiye karnodey Nigeria saa doyindin miu larimen 2019 tidin nasha kurmai zawa bulle , adaima gwamna dina kre anambrailan, imdoye miu tulurey 17 kuntau lailawaley saa doyennin luko arankǝn im indi 2 kiduye saa doyindin luko arankimey,luktudoye sha silzana  laar 9 kuntau shahurren saa duyindin luko tulrurren 2007 gwazu findilaren bə 29 jimada awwollen saa 2007 ngawo sha silzanai.
Adaiyanyaye gademillo karro bilin sadina kau 
miu lari 19 kuntau lailahir be saa 2007 ,sonyay watta Sha klezana gwamna do kau miuderi men 14 kuntau jimada gaji saa 2007 ngawo shero sharai luktu doye saa deyauwe 4 idagaltuye shiro ceda, kǝnasartuna Im arakku 6 kuntau indimey saa 2010 luktu kəndi bə lan daraja zi gwamnaro lezinay, Kirmado shima namturam kura lardey matuma furtu nasha LP; Karnodey saa allan tidindin saa 2023

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Lamintǝ
Peter Paul Rubens

**Peter Paul Rubens** (/ˈruːbənz/ ROO-bənz, Dutch; 28 June 1577  ⁇  30 May 1640) shima artist Flemishye kuru diplomatye. 2] Shidə zaumaro kisandi Flemish Baroquebe zaumaro duno'a ro turin. Rubensbe awowa zauro zauro zauro zauro hangal gənatəgənasodə nasha ilmuwu gargamma zaman kurebe-a adin kiristabe-a fəlezəna. Fasal Baroquebe zauro nowatadəye kuru zaumaro nowataadəye hangal gənatəgə, launu, kuru nəmkam, shidoni hangal gənatəgə, fasal kisandibe zaumaro zaumaro hangal gənatəgəna suro Counter-Reformationben. Rubens dǝ kam kǝla fǝrǝm-a, foto-a, landscape-a, kuru foto-a hawarrabe-a kǝla awowa alamawabe-a kuru alamawabe-a ye sǝdin. Shiye waltǝ kartǝnzǝ-a kuru fasal-a karǝgǝram Flemish tapestry workshop-be-a kuru fasal-a fuwuye-a Antwerpbe-a ye-a ye-a sǝdǝna.

## Lamintǝ
Peter the Great

**Peter** I (Russian: Пётр I Алексеевич, romanized: Pyotr I Alekseyevich,[note 1] IPA: 9 June [O.S. 30 May] 1672  ⁇  8 February [O.S. 28 January] 1725), sha Peter the Great lan nowotə

shidə Tsar Russia sammasoye        saa 1682 lan səta kuru Emperor Russia sammasoyǝ buro salakyǝ tun suro saa 1721 lan səta har kərmunzəro saa 1725 lan. Shiga rokko yanzəgana Ivan V yǝn kərmai sadəna har saa 1696 ro saadənan. kərmai dareye kuru kəriye police yǝ kalkalro dawarzəna.[2][3]

Kərmai Peter yǝ nguwuso kəriwu kuruwu kəla mairiwa Ottoman-a Swedish-a ye sha zəwuna. Kamfenzə Azovbedə ngawodən Navy Russia bǝ koktəna; ngawo kəriwu yalabe kuradən kənasartənayen, Russia yǝ nasha kura gədi Baltic coastlinebedə kəlzəna kuru hukumamen sunzə tsardomlan falzə empirero kalakkatə. Peterye faltə adabe fuwumazəna shidoni nizamwa adabe-a zaman daube-a naptəram jamabǝ-a siyasabǝ-a zamanbǝ-a, kimiyabǝ-a, Nasarabǝ-a, kuru  kəlafərəmbǝ-a falzənadə.[4][5]
### Lamintǝ
Petr Tchaikovsky

Pyotr Ilyich Tchaikovsky [n 1] (/tʃaɪˈkɒfski/ chy-KOF-skee;[2] 7 May 1840  ⁇  6 November 1893) [n 2] shima kam kərmai Russiabe zaman Romanticbe wo.Shi dǝ shima kam kǝn buro salakye Russia ye dǝwo musicnzǝ dǝye zauro hangal gǝrjin dǝwo lardǝwa gade so lan. 

## Lamintǝ
Persian

Persian dǝ waneyi:

Am-a awowa-a do Iran lan bowotindǝ, hawar lan sha Persia lan bowotindǝ suro tǝlam Nasaraben

Am Persianye dә, kaduwu nguwu so suro lardә Iranye dә, amma Iranye dәga kəltәnyi

Təlamma Persianbe, təlamma Iranbe fato Indo-Europeanbe, təlamma asal amma Persianbe

Alphabet Persian ye dǝ, fasal ruwotǝye Arabic ye dǝga kǝltǝ

Amwa-a awowa-a do zaman Persian Empire-ye dәn.
Peruzzi (Singer)

**Tobechukwu Vitor Adeyoyin Osubo** sha chasambo yim uwun bǝ lan kentawu jimada gaji bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fiskun la,arrin bǝ lan sha katambo (5-jimada gaji-1989). Perzzi bǝ lan sun nzu notuna ma. Kayama cidi Nigeria bǝ, kuru kaya ruwotuma.

## Lamintǝ
Pheelz

**Phillip Kayode Moses** sha chasambo yim uwun bǝ lan kintawu chidi bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin luko uwun bǝ lan sha katambo (5 June 1994). **Pheelz** bǝ lan sun nzu notuna ma. Kayama cidi Nigeria bǝ, Kaya rutuma. Saa duwu indin findin indin bǝ 2022 lan album nzu "Finesse" chido.

## Kenenganze buro ye

## Lamintǝ
Philippine

Philippines də, hukumamen lardə Philippines ye də, shima lardə do suro Anəmgədi Asia ye lan kara. Fəte kəmaduwu Pacificbedən, kərtawa 7,641 mbeji, nəm faraknzadə kilomita square 300,000, sandidə nashawa yakkəro yakkata yalalan səta anəmro saadəna: Luzon-a, Visayas-a, Mindanao-a. Philippines də fətenzən kuluwu Anəm Chinaye sha kəllata, gədinzən kuluwu Philippinesye, anəmnzən kuluwu Celebesye.￼

## Lamintǝ
Philippines

Philippines, kammabo Republic of the Philippines, shima lardə archipelagicbe suro Southeast Asiaben. Kǝrwe pacificbe fəteyedǝn, ada 7,641 lan kara, nasha 300,000 square kilometers lan kara, sandi doni nasha yakkǝlan yaktinmadǝ north-to-south lan: Luzon, Visayas, kuru Mindanao. Filipinesdə anəm Chinabe fətenzədə, anəm Philippinebe gədinzədə, anəm Celebesbe anəmdə. Shiye kalangai njiye'a Taiwan'a yala lan, Japan'a yala gədi lan, Palau'a gədi'a anəm gədi'a lan, Indonesia'a anəm'a lan, Malaysia'a anəm'a fəte lan, Vietnam'a fəte lan, kuru China'a yala fəte lan. Adә shima lardә do kәn indin-a-falnza dәn nәm nguwunzәn nәm nguwunzәn nәm nguwunzәn,
Photosynthesis

Photosynthesis (/ˌfoʊtəˈsɪnθəsɪs/ FOH-tə-SINTH-ə-sis) [1] shima diwal biologybe doni kuliwa photosyntheticbe, jili kajimma, algae, kuru cyanobacteria, duno konnube, taganasmaro nur kəngalbe lan, suro duno kemikalbe məradətəna kəndowanzəga banajin.
Phyno

**Chibuzo Nelson Azubuike** 9 Oct 1986 bǝ lan sha chasambo.Phyno bǝ lan shiya buwozan ma. Kayama cidi Nigeria bǝ, Kaya ruwotuma. Saa 2003 lan kaya badiyano, Saa 2014 lan album nzu "No Guts No Glory bǝ dǝ chido.
## Lamintǝ
Plato

**Plato**

Plato də kam darajaa fal cidi Greek, bə kureman adǝyə shi malum philosophy bə . Kenəngan nzun suro saa (348BC) bə lan har saa (427BC) ro lewono. Loktu nzin shi kunguna ma rinta ma . Chirra kara wa fiwu ma kozana sidiyan nzin (50 slaves) kureman shima burozu University Schools koksu. The Academy bə lan botin də.

## Kǝnǝnga Nzǝ Buro Bǝ

## Lamintǝ
Poetry

### Poetry
"Poetry" (kalima doni kalima Greekbe poiesis lan gowotə, ""shiye səkə"), kuru sha verse lan bowotində, shima jili adabe doni awoa zahirre-a kuru ngəwusoro awoa zahirre-a təlambe faidatin - alamanna, alamaram faidatə-a, kuru metre-a - faidatə ma'ana nzə-a, au na, ma'ana ngəlaro faidatin". Kalamdә shima awo ruwozәna wo, kam kәrawuye ruwozәna, kaida adә faidatin. 

## Lamintǝ
Poland

Poland, [e] hukumamen Republic Poland, [f] shima lardə Europe daube. Poland də voivodeships mewun arakkəro yakkata kuru shima lardə European Union (EU) ye kən uwumi nəm nguwu jamaye'a, nəm nguwu am miliyon 39 ma kozəna, kuru lardə EU ye kən tulurmin nəm kura'a, nəm kura'a 312,696 km2 (120,733 sq mi ). Shidə kuluwu Balticbedən yalanzən səta Sudetes-a Carpathian-a ro saadəna anəmlan, lardəwa tulur'a kalangaizəna 

## Lamintǝ
Karapka siyasabe

Karapka siyasabe dә shima karapka do am kandidatwabe kәla lardә laabe kәrmai kura kurabe dәro letәgәrjinma. Suro jamiwa siyasabeladən raayinza tilo mbeji, kuru jamiwa siyasabeye raayinza taganasbe au siyasabe sadin.

Karapkawa siyasabe dә nasha kura siyasabe lardәwa samma so'a ro wallono, futu karapkawa siyasabe zamanye dәye fuwuzana dәn kuru dunya samma so'a lezana dәn karnuwa gana kozәna lan.
Politics

Siyasa (Greekye zamanne πολιτικά (politiká) 'kəra' lan) shima kəndowa do amsoye sadinma, au awowa gade do nəmkam ndikate amsoye sadinma, misallo nəm nguwu awowa au daraja. Fasal kimiya kǝndarambe do siyasa-a gomnati-a kǝrajinma dǝ kimiya siyasabe lan bowotin..
Polytheism

**Polytheism** dә shima amdo allahnza dasosowa  kozәna ro kasatsana ma. Oxford Reference ye lan, awowa allah ye duwo asutin ba, kuru adəye səkə adin zahirro polytheistic yeyi, alamanna Chinese Folk Religions yeyi, tawadəro sandima, au awowa gade-gade do abattəye də sandima awowa fəlejin. 

## Laminatǝ
Physics

**Physics** shima kimiya alagǝbe, suronzǝn kǝra kǝla alagǝben, sandi awowa sandǝnaro faidatinma, letǝgǝnzǝ-a halnzǝ-a nasha-a loktu-a lan, kuru awowa duno-a dunowa-a dǝga sammason. Physics dǝ shima ilmu kimiyabe zauro faidaa, buronzə shima futu dunya dǝga asutǝn ma.

## Lamintǝ
Dunyabe

Dunyabe dǝ shima awo kura, kokorrata shillewuwabe wo shido shillewu gǝnyi au cidibe gǝnyi. Shi dawari ilmube ngəla kəla shi dunyabedə shima nebula hypothesiswo, shi doni bayannazəgəna kəla shi interstellar clouddə kalkalzəna suro nebulaben shi doni protostar ngəla protoplanetary diskbe shilan kokortinmadəga suwudin. Dunyawa sodə suro disk adəben wurazayin dalil awowa sambisoro kəltəbe doni gravitybe səkə, diwal shiro accretion gultinmadən. Solar System dәn planet kәntagәbe sәdibe sәdi: planetwa cidibe Mercury-a, Venus-a, Dunya-a, Mars-a, kuru planetwa kura Jupiter-a, Saturn-a, Uranus-a, Neptune-a.

Kalima planet dә waneyi kalma Greekbe plan ⁇ tai, ma'ananzә dә "wanderers"
Portugal

Portugal dǝ, hukumazǝ Portugal Republic, lardǝdo suro Iberian Peninsula lan kara, suro anǝm-fǝte Europe bedǝn, kuru nashanzǝ Macaronesian archipelagos Azores-a Madeira-a dǝn kuntenro. Kǝla fǝrǝteyen na dǝwo fǝrǝte yalabedǝ suro lardǝwa Europe bǝ lan kara, shi kalangai yalabedǝ kǝrawu-a anǝm-a yala-a yala-a lan, kalangai Portugal-a Spain-a ye.
Fəte Iberian Peninsulabedə tən zaman gargamben napsana, alama naptəram buro salakbedə saa 5500 BC lan badiwono. Amma Celtic'a Iberiayedə karnu kən tilomin BClan isa. Nashadə cidiya kərmai Rombe karnu kən 2nd BC yelan kara. Wartata amma Germanicyeya Alansayeya karni 5th səta 8thro sonota. Musulumma soye karnu kən 8th ye lan kəriye Iberia ye dəro bətərəm sadəna, amma hangal hangal lan sandiya duwazana loktu Reconquista yen. Portugal də zaman adən sha kokkatə, burolan mairi león ye suro saa 868 yen, kuru mairiro waljin suro saa 1179 yen.
Portugal də shima lardə'a do zaman awowa bəlin notəye dəro ga'anamawo, fuwutə kada sədəna suro ilmu nautical science yen kuru shima lardə'a Europe ye buro salak yin nasha'a bəlin-a diwalwa kuluwuye'a kulasana kuru asuzana, naptəram'a, kərmai'a, kuru na'a kasuwuye'a dəwo nguwusoro South Atlantic co-a Indian O-a ro lezəna də. Kəriyi kərmai kərmaiye suro saa 1580 yedəye kəlakəl Iberian Union'a Spain'wa ye suwudəna hatta saa 1640 ro saadənan, adəye səkə hangal hangallan nəm dunonzə dunyabero ngawotə badiwono. Shi cidi 1755 Lisbon ye dəye bərni dəga bannazəna kuru waltə arziyi lardəye dəga bannazəna.
Kəriwu Napoleon ye dəye səkkə shararam də'a Brazil ro kalakkatə saa 1807 lan, adəye sha mairi ro kalakkatə kuru kərmai kəlabe suro saa 1822 yen, adəye kəriwu Liberal Wars saa 1828-1834 ye də'a suwudə kuru kərmai kərmaiye də'a baro codo. Fitəna kəntagə Octoberbe kawunzə 5 saa 1910bedəye səkə mairidə baro codo kuru kərmai republicbe falzəna. Suro saa 1926 yen, ngawo kərmai zayetəyen, kərmai dunoye Ditadura Nacional də kokkatə kuru dare Estado Novo ro wallono. Democracy də waltə kalaktəna suro saa 1974 yen ngawo Carnation Revolution yen, shi do kəriwu Portuguese ye'a mairinzə'a dazəna də.
Gargam Portugalye kərmai notoyedə awo adaye kada kolzəna, amma təlam Portugueseye miliyon 250 yeyi dunya sammason manazan. Razəwunzə fuwuzəna kuru fuwuzəna shidoni cidawa-a, sanyiya-a, bəladəriye-aro təngatəgənadə. Portugal də shiye wakil kəlakəl dunyabe'a, kəlakəl Europebe'a, nasha Schengenbe'a, kuru majalis Europebe'a, kuru shiye wakil NATO'a, eurozone'a, OECD'a, kuru lardə'a təlam Portuguesebe'a.
Portuguese

Portuguese dǝ waneyi:

awo laa lardǝ Portugal be-a lardǝ lardǝ Portugalbe-a kǝltǝ au alaka-a

Kәmbu Portuguese be, kәmbu adabe

Təlam Portugueseye, təlam Romancey e

Kalima Portugueseye, təlam Portuguese ye gade-gade

Portugalye man o' war, dabba njiye zauro tajirwa ye

Am Portugueseye dǝ, kaduwu laa. 

## Lamintǝ
Potassium

Potassiumdə awo kemikalbe; alamaram K (Neo-Latin kalium lan) kuru lamba atomicbe 19. Shidə su bəl liwulabe kuru təlalaro kəskelan kamtin.Su potassiumbedə duwaro oxygen samibe'a kəljin kuru potassium peroxide bəl sədin suro second gana laayen. Buron sha potash lan tuwandin, buwu kəskaye, shilan sunzə təbandəna. Suro periodic table yen, potassium də su alkali ye fal, samma so electron fal suro shell electron ye diyaye lan, shi do ne futu kəske lan tutuluyin ma, ion do charge positive ye’a (shi do anions’a kəlzə manda’a sədin ma). Alamen, potassium də suro manda ionic yen bas tuwondin. Elemental potassium də nji’a zauro kəljin, kawudo nguwu suwudin hydrogen do suro kəltəyen suluwin dəga konnuro kalaktəro, kuru konnu launuwa lilac ye lan warjin.
Praiz

**Praise Ugbede Adejo** Sha chasambo yim uskun bǝ lan kǝntawu chidi bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fiskun luko uwun bǝ lan sha katambo (8-March-1985). **Praiz** bǝ lan sun nzu notuna ma, kayama cidi Nigeria bǝ, kuru kaya ruwotuma.
## Lamintǝ
Pregnancy

Futu kǝnzan kǝnzabe dǝ shima loktu do kam fal au kamma kozǝna suro kǝnzabe dǝn fuwujin ma (gestates) wo.
Protein

**Proteinwa** sandima biomolecules kura-a macromolecules kura-a sandidoni amino acid residuebe jili fal au kada mbeji.
Psycho YP

'''Nicholas Ihua-Maduenyidǝ (kǝntagǝ kǝntawu Octoberbe kawunzǝ 28 sagǝ 1998-lan katambo), shiga PsychoYPlan nowotǝ, shima Rap hopbe Nigeriabe kartǝmawo, kayyama, kuru kaya ruwotǝma. Shidə memba karapka kayabe Apex Villagebe. Shiye nasha kaiyyabero mixtape zauro saraana, YPSZN, shi done shiro karno SAMAs lan suwudənama, kuru Headies lan albumnzə kən indimi YPSZN2 lan. Shiga "Kǝrmai Rap Nigeriabe Bǝlin" lan bowozana, shiga am Nigeriabe kaya rapbe fayoniya falro gozana nasha kaya altében.
## Lamintǝ
Psychology

**Psychology** shima kəra hangal-a hal-a ye. 1] Kǝla lamarǝnzǝbedǝ suronzǝn haldo amsobe-a kuru nonhumansbe-a, lamarra hangal gǝnyibe-a kuru hangal gǝnyibe-a, kuru lamarra hangalbe jili tafakar-a, hangal-a, kuru dalil-a mbeji. Psychologydǝ shima lamar ilmube duno zauro kurawo, kalangai ndikate kimiya alagǝbe-a kuru kimiya kǝndarambe-a dǝga sǝkǝ. Ilmuwu kimiya hangalbe ilmu kimiya kərənnabedəye asutu kəla futu kərənna kərənnabedəga asutəa məradətəna, shi ilmu shimadəga ilmu kimiya kərənnabe-a kəlzəna. Ilmuwu kimiya kǝndaram jamabe, ilmuwu halǝ adamganabe hangalnza sadǝna kǝla haldo amsobe-a kuru karapkawabe-a asutǝro.
Propaganda

Propaganda shima hawar do ne amsoye səkə awo laa sadinma dəga səkə awo laa sadinma dəga səkə, shi adə waneye lamar dəga kəlanzəro tədin ba kuru waneye lamar dəga kəlanzəro tədin kəla awo laa nozəna dəga səkə, au təlamma do ne amsoye səkə awo laa nozəna dəga kəlanzəro tədin.
Prose

Prose də shima futu təlamma ruotəyewo (surodən mana ruotəye au mana hawarye) shidoni fuwutə təlammabe, fasallamma təlammabe, au fasallamma ruotəye tawadəa kuru futu ruotəye (suro adəyen ruotə kərabe surodən). Shiye gadezəna futu kakkadiye adabe lan, na shi format də suronzə ruwoye lan kara: ruwo suro layiye dəwo rhythmic metre au shi rhyme scheme dəga wuzayin. Kalima "prose" dǝ buron suro tǝlam Nasarabe lan suro karnu kǝn14min fəlejin. Suro faransaye kureyedən faidatin, shi donyi waltǝ fasal Latinbe prosa oratio (kalkal, mana kalkal au kalkal) lan faidatin.
Rabindranath Tagore

Rabindranath Tagore FRAS (/rəˈbɪndrənɑːt tæˈɡɔːr/ i; pronounced [roˈbindɾonath ˈ ⁇ hakuɾ];[1] 7 May 1861[2]  ⁇  7 August 1941[3]) shima kam lardǝ Bengalbe shidoni shiro polymath gultinma shidoni kәla kakkadi, ruwo, kakkadi biske makkarye, kakkadi nzundube, falsafa, nǝm-garno nabtǝbe, kuru bikke makkarye diyoma loktu zaman Bengal Renaissanceben.
## Lamintǝ
Racism

Nǝm gade katti tiyibe dǝ shima nǝm gade katti tiyibe-a nǝm gade katti tiyibe-a kǝltǝbe. Nǝm gade katti tiyibe dǝ raktǝ kǝla lamarra kǝndaram be ladǝn, lamarra laa, au lamarra siyasabe (misallo apartheid) sandi duwo nǝm gade katti tiyibe sodǝro banazǝyin ma au lamarra nǝm gade katti tiyibe sodǝro banazǝyin ma. Raayi duwo nǝm gade katti tiyibe dǝye fǝlezǝna kǝla amso dǝa yaktin suro karapkawa laa gade gade ro yaktin suro hal nza kǝndaram nza so kuru nǝm gade katti tiyibe lan kuru adǝye sǝkǝ sandiya cidiya au nǝm gade katti tiyibe ro yaktin. Raayi nǝm gade katǝbe dǝ kǝndaram nǝm gade katǝbe nguwunzǝ lan bayangatin. Cidawa naptəram jamabe kəllatayedə suronzan nativism, xenophobia, otherness, segregation, hierarchical ranking, supremacism
Raheem Lawal

**Raheem Adewale Lawal**, katambo (4/5/1990) dekkil baktema Nigeria bǝ.

## Cida
Lawal dǝ dekkil cidi spain bǝ ya kuru cidi turkiya bə lan bacsuna. Karabka wa Baleares, Adana Demispor wa kuru mersin idman yurdu wa.

## Lamintǝ
Nji

Nji dǝ nji n dunowa au nji  samiye lan kǝltǝna dǝwo daji gravity lan kǝlzǝna dǝ. Nji shima awo do na nji cycle ye lan faida'a kuru shima awo do ne nji ngəwu so'a dinaye'a gozu lejin ma.
Raphael

Raffaello Sanzio da Urbino [a] (Italian: [raffaˈɛllo ˈsantsjo da urˈbiːno]; March 28 or April 6, 1483  ⁇  April 6, 1520),[2][b] now generally known in English as Raphael (UK: /ˈræfeɪ.əl/ RAF-ay-əl, US: /ˈræfi.əl, ˈreɪfi-, ˌrɑːfaɪˈɛl/ RAF-ee-əl, RAY-fee-, RAH-fy-EL),[4] Italian painter and architect of the High Renaissance. Cidanzədə zauro sha zauro notin dalil nəm zaumaro bayantənzədə, nəm zaumaro faidanzədə, kuru futu suronzən awoa zaumaro zaumaro hangal gənazəna kəla futu Neoplatonicbe nəm ngəla adamganabe
 fəlezənadəro.
## Lamintǝ
Qdot

**Qudus Fakoya Oluwadami Lare** 30 April 1988 lan katambo. Qdot bǝ lan sun nzu notuna ma, kayama cidi Nigeria bǝ, kaya rutuma. Saa 2019 lan best indigenous aritste Award chiwundo. Shima CEO of Yoroba Boi Music record label bǝ 
Kayan nzu
*Turn up
*Ijo Gelede
*Gbese
*La la lu
*Ori Emi
*Afrawe
*Fuel Subsidy
*The Story
*Alomo Meta
*Alhaji
*Orijin
*Apala New School
*Emilokan
*Jaiye
*German
## Lamintǝ
Qin Shi Huang

**Qin Shi Huang**
Qin Shi Huang dǝ shima Emperor buroyǝ keryǝ Qin bǝn. Tun yim miyon uskun bǝ lan kintawu sawan bǝ lan saa yar indin fiwun laarrin bǝ lan (259 BC) har yim miyon kintawu lailahir bǝ lan saa yar indin miyon ro lewono (210BC). Shima keryǝ Qin Dynasty burozu koksu kureman attǝyǝy shima Emperor buroyǝ Unified China bǝ. Bula (Ying Zheng) Au (Zhao  Zheng) bǝ lan sha katambo.tada mai Qin bǝ lan sha botin loktu shi sa,an nzu miyon yaskin den (13yrs). Loktu sa,an nzu fyakkin uskun ro walzina man Emperor buroyǝ ro wallono (38yrs) suro saa yar indin findin tilon bǝ lan (221BC). lardi wa lardi wa sinana china bǝ dukso shima kuran nza ro wallono loktu den.

## Lamintǝ
Raphaël Varane

**Raphaël  Varane** dǝ sha chasambo findin luko uwun bǝ lan kǝntawu chidi bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin yaskin bǝ lan sha katambo (25/4/1993) Dekkel baktema cidi France bǝ kuru ngawo jetima karabka donyi Premier League bǝ Manchester United cidi England bǝ dero, kuru cidi nzǝ France bǝ dero dekkel baktema.

## Lamintǝ
Raphinha

**Raphael Dias Belloli** sha chasambo yim miyon luko diyon bǝ lan kintawu jimada gaji bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin araskin bǝ lan sha katambo (14/12/1996) Raphinha lan notena ma Dekkel baktema cidi Brazil bǝ kuru dawu baktema club donyi La liga bǝ Barcelona ro kuru cidi nzǝ Brasil bǝ wa ro.

## Lamintǝ
Real Madrid CF

## Real Madrid C.F
Realdǝ karabka dekkel bǝ  kərwe Madrid bǝn 

Karabka Madrid  bǝ dǝ La lid cidi Spain bǝ dǝ baksan.

Saa duwun yar laarrin indin bǝ lan. (1902)  karabka dǝ kokkada.tun kawdlub dǝ koksana dǝ karen nza dekkel bǝ fato bǝ bul dǝ falzayi. Su Real dǝ mai nza Cidi Spain bǝ Alfonso xiii shima sandi ro cho saa . Duwun yar laarrin findin bǝ lan. (1920)

## Lamintǝ
Reekado Banks

**Ayoleyi Hanniel Solomon** 6 Dec 1993 lan katambo. **Reekado Banks** bǝ lan sun nzu notuna ma, kayama cidi Nigeria bǝ, kaya rutuma. Saa 2014 lan Mavin records bǝ lan chidajin- saa 2018 lan nado kullumi, saa 2014 lan shima Rookie of the year at the Headies, saa 2015 lan kuruman Award the Headies lan chiwundo, saa 2016 lan album nzu buroyi cido.
## Lamintǝ
Rema Musuician

**Divine Ikubor** 

Sha chesambo yim tilon bǝ lan kǝntawu chidi bǝ lan suro saa duwu indin bǝ lan sha katambo (1-May-2000) lan katambo. Rema bǝ lan sun nzu notuna ma. Kayama cidi Nigeria bǝ, kaya rutuma. Saa 2019 lan kayan nzu "Dumebi" chido, saa 2022 lan kayan nzu "Calm Down" chido.
## Lamintǝ
Rembrandt

**Rembrandt**
 
dǝ sha chasambo suro bula (lbde cidi Holand ) bǝ lan. saa duwu mǝyon araskin araskin bǝ lan (15-july-1606) 

## Kenenganze buro yǝ

## Bawono
Suro Saa duwu mǝyon araskin firakkin laarrin bǝ lan  bawono(4-october-1669) suro bula (Rembrandt  kurabma cidi Holand) bǝ lan.shi kurta kurta ma(fainting)

## Lamintǝ
Reproductive system

Fasal kǝnǝngabe kǝnǝngatǝbe, kuru sha genital system lan notǝna, shima fasal alagǝbe do suronzǝn alau donyi kǝnǝngatǝ kǝnǝngatǝbe kǝrtǝnzǝdǝn kuntenro. Awowa kənəngatənyi ngəwu jili nji so, hormone so, pheromone so də sandima awowa faida'a do neptəram awowa kənəngatəye so'a.
Republic

Republic, kalma Latinbe res publica ('kəriwu jamabe lan tuwondənadə, shima lardədo duno siyasabe amsobe suro wakilnzaben dagənadə, futu kərmai kərmaibe gadejin. 1][2]

Nasha wakiljinma suro lardəyedə raksa au raksa amma lardəyedəye asutinba. Republicwa tarihi ngəwuso lan, wakiltədə naptəram kəlanzabe-a kuru naptəram karnobe-a kalkalzəna. Adəye kərmaaro jire ro walzəna; suro lardəwa 159 do kalma republic faidatayinma suro sunza hukumabe lan suro saa 2017, kuru lardəwa gade sandima lardəwa republicbe ro tədəna.

## Lamintǝ
Republican Party

**Republican Party**

Jami Republican bǝ dǝ, kuruson GOP (Grand Old Party) lan notənadə, shima jamiyya siyasa bǝ kura-kura indi kərmai bǝ lardə America bǝ dəyǝ falnzawo. Shidə shima gaska siyasa bǝ kura Democratic Party bǝ loktudən duno'adəwo dau saa 1850sbǝn, kuru suro jamiyya indidə siyasa America bǝdən duno'aro walzana. 

Jamiyya də suro saa 1854 bǝ lan kəla nəm kaliwu kəriwutəma soyǝ kokkada sandi do Kansas-Nebraska Act dəga kasatsanyima, doka doni nəm kaliwu chattel yǝ nasha fəte Kansas-a Nebraska-a yero faraktəgəro banazənadə.[19] Shiyǝ nəmkam bǝ kureyǝ-a razəwu yasa-adə ngawozəna  kuru nəmkaliwo nashawa nəmkambero kalaktəro kasatsənyi. Jamiyya də buro salakkin Anəmlan zauro gana, amma Yalalan kənasartana.suro Saa 1858 bǝ lan, Whigs kurǝyǝ-a Free Soilers kureyǝ-a ngəwuso kəriyǝ yala yǝ sammason nəm nguwuro səkkə. Am bəl anəmyǝdə tajirwa kasuwu kaliwa bǝ dəro hangalnza cizəna. Karno Abraham Lincoln bǝ suro saa 1860 bǝ lan, kura lardə bǝ Republican bǝ buro salak bǝ də, kəriyǝwa anəm yǝ də United States lan cetando. 

Cidiya kərmai Lincoln-a majalisku Republican-ayǝn, jamiyya Republican yǝ də kəriwu kəriyewa kəlakəl America yǝdə'a kəriwutəro fuwuzana, kəlakəldə'a nzəliwo-a nəmkali'a baro diwo-a. Ngawo adəyǝn, jamiyyadə zauro siyasa lardə yǝ dəga sunotəna hatta suro saa 1930s yǝn, sa nəm nguwu majaliskuyǝ fatsaanadən kuru faraskəramma Democrats yǝ New Deal yǝ də zauro nowata ro wallono. Karno Dwight D. Eisenhower yǝ də kate kura lardəyǝ Democratic yǝ lan nəm gadetə do zauro kəske'a kuru shiyǝ kərmai də shima loktu do nəm fuwutə razəwu yǝ ngawo kəriwu dinayǝ kən indimi yǝ lan. Banamanzə kura lardəyǝ kureyǝ Richard Nixon də kəriyǝwa 49 gozəna suro saa 1972 yǝn awo shiyǝ gulzənadə shima nəm nguwu manajin bawo. Karno Ronald Reagan yǝ saa 1980 yǝ də siyasa lardəyǝ waltə falzəna, am kasuwu nəm kəlanzaye'a, am naptəram jamayǝ'a, kuru kəriwu Cold War yǝ letəram lardə diyaye'a cidiya Republican yǝn sabsəna.[21] Tun suro saa 2009 bǝ lan, jamiyyadə nəmgadǝ-gadǝ suro darajanzayen sətana kuru nəmgadǝ-gadǝ kəmburamro faltəna.. 

## Lamintǝ
Respiratory system

respiratory system (kuru respiratory apparatus, ventilatory system) shima biological system do suronzə organ-a kuru gar-a do gas exchange lan faidatainma suro dabba'a kuru kǝska'a yen.
Rex Lawson

**Rex Jin Lawson** 4 March 1938- 16 may 1971. Cardinal Rex bǝ lan sun nzu notuna ma, kayama cidi Nigeria bǝ, kaya rutuma. Saa 1960 lan shima best Highlife Musuician in African bǝ.
## Lamintǝ
Ric Hassani

**Ikechukwu Eric Hassani** 16 Jan 1989 lan sha chasambo. **Ric Hassani** bǝ  lan sun nzu notuna ma, kayama cidi Nigeria bǝ, kaya rutuma.
## Lamintǝ
Reminisce (Rapper)

**Rimilekun Khalid Sarafa**  Sha chesambo yim findin araskin bǝ lan kintawu Razab bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fiskun tilon b3 lan sha katambo (26-Jan-1981). **Reminisce** bǝ lan sun nzu notuna ma, kayama cidi Nigeria bǝ, kaya ruwotema, adǝye kuruman biske drama diyoma.
## Lamintǝ
René Descartes

**René Descartes**
René dǝ sha chasambo yim fyakkin tilon bǝ lan kintawu Armalan bǝ lan saa duwu miyon luko uwun fillaarin araskin bǝ lan. (31-march-1596)

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Kǝrmu Nzǝ
Yim miyon tilon bə lan kintawu sawan bə lan saa duwu miyon araskin fiwun bə lan (11-feb-1650) René Descartes də shi philosopher cidi Faransa bə kureman notuna physics wa lisawu wa bə( physicist) loktu nzin kakkadi wa ngu rowozina nasha Physics wa lisawu wa. (Maths) Amma nasha zauro dunawo ro gozuna də shima philosophy. Kam kasadiwa rintama loktu nzin shi yeyi bawo

## Lamintǝ
Richard Wagner

**Wilhelm Richard Wagner** sha chasambo yim findin indin bǝ lan kǝntawu chidi bǝ lan saa duwu mǝyon uskun mǝyon yasin bǝ lan(181 bbula (Leipzig) bǝ lan

## Kǝrmu Nzǝ
Yim mǝyon yaskin bǝ lan kǝntawu sawan bǝ lan suro saa duwu mǝyon uskun fiskun yaskin bǝ lan bawono(1883) bula (venezia) bǝ lan. Richard Wagner shi kayama cidi jamus bǝ. kaya ngu loktun nzin rowozuna  suronzan Opera mǝyon luko dǝyon sidina (14 Opera)

## Lamintǝ
Rivers State

**Rivers State **

kuru sha **Rivers** lan notǝna, shima lardǝdo lardǝ Niger Delta bǝ suro anəm Nigeria  bǝ (Old Eastern Region). 1967 lan cotto, loktu shiye nasha gədi bǝ buroye lan yaktənadən, Rivers State ye kalangai Imo-a Anambra-a yala lan, Abia-a Akwa Ibom-a gədi lan, kuru Bayelsa-a Delta-a fəte lan. Bərni kura lardəye, Port Harcourt, shima bərni kura do kasuwu kasuwu kareya kareya kəmoduwu kəmoduwu Nairabe ro gotində.

Am 5,198,716 ye suro kərye 2006 yen kuru 7,492,366 suro saa 2023, Rivers State dǝ shima lardǝ 7th ye dǝwo kam ngǝwu so suro lardǝ Nigeria yǝ dǝn. Rivers State dǝ lardǝwa gade-gaden kara kuru kaduwuwa kada ro kǝnǝngatin: Ijaw, Ogoni, Ikwerre, Ogba, Ekpeye, Kalabari kuru Igbo. Lardǝ dǝ taganas maro tǝlamma gade-gade lan nowatama, tǝlamma lardǝbe 28 dǝa kuru tǝlamma gade-gade sandiya Rivers State lan tǝlamma, sandima Ijaw, Ogoni, Ogba, Ikwerre, kuru tǝlamma Igbo so. Rivers State dǝ shima lardǝdo 26th kurama nasha dǝn, kuru shi geographyinzǝ dǝ kǝla kuluwuwa ngǝwu so yen tuwondin, suronzan kuluwu Bonny yǝ dǝn kunten.

## Lamintǝ
Roald Amundsen

**Roald Amundsen** sha chasambo yim miyon araskin bǝ lan kintawu maran bǝ lan suro sa,a duwu miyon uskun fitulur indin bǝ lan sha katambo (16-july-1872 )  

## Bawono
Yim miyon uskun bǝ lan kintawu Aji bǝ lan suro sa,a duwun yar laarrin findin uskun bǝ lan bawono (18 june 1928)
Shi (Explore) cidi (Norwegian) bǝ. Chidan nze nguwun nzuso nasha (Poles) bǝ lan cido. Shima kam buro ye ( South Pole) ro lezina ma kureman walti ( North Pole) ro lewono. Amundsen dǝ shima kam buroyǝ notunama (Northwest) ro lezina ma ( Northwest Passage) bǝ lan sha botin. 

## Kenenganze buro yǝ
Loktu shi ganan nzin dǝ (Explorer) ro waltaro mawono. Kila am kasadiwa nasha ( Explore) bǝ de suru. Kakkadin nzaso ngwu kirazi attema siki (Explorer) ro waltaro mawono. Kakkadi ( Fridtjaf of nanse and john Franklin) kirazi. Loktu yan nzu ronzuwa dǝ Alkawar shiro gozuna kila nasha na njiya ro lejin ba ro . Amma yadi bazina mowontin sulu(Explore) dǝ badiwono sa,an nzu findin tilon do badiwono (21 years). Suro sa,a duwu miyon uskun filaarin tulurin  bǝ lan (1897) (Belgian Antactic Expidition) ro lewono shima baditǝram  leti-letin nzu bǝ  (his first Explore) .

## Lamintǝ
Robert Andrich

## Robert Andrich
Robert dǝ sha chasambo (22/9/1994) dekkel diyoma cidi Germany bǝ kuru dawu baktema karabka donyi Bundesliga bǝ Bayer Leverkusen bǝro.

## Kǝnǝnga Nzǝ Karabka ye.
Andrich dǝ Hertha BSC lan cidanzǝ badiyono, kawu Dynamo Dresden wa SV Wehen Wiesbaden wa ro lejin lan. Suro kəntawu January saa 2018 lan, Andrich dǝ 1 ro waltǝ sǝdin. FC Heidenheim ro saa 2018 ⁇ 19 dǝro.

Ngawo kǝn indimi Union Berlin lan, Andrich dǝ Bundesliga-ye Bayer Leverkusen ro letǝgǝ, shido kontrok kǝn uwu-ro har saa 2026 lan. Yim kəntawu Septemberye 13 saa 2022, shiye gozәnzә buro salakye Champions Leaguebe dәga sәdәna suro kәnasar Atlético Madridye kәla 2 ⁇ 0 lan suro saa 2022 ⁇ 23 lan.

Kǝntawu Aprilbe 27 saa 2024, shiye gozǝ suro minti 96th loktu bannabe lan gozǝ 2 ⁇ 2 lan VfB Stuttgart-a, kuru Leverkusen dǝye fuwuzǝnyi suro bikkewa samma so lan suro saa 2023 ⁇ 24 lan. Ngawo kәntagә gana laa kozәna dәn, kәntagә May be kawunzә 2 dәn, shiye gozәna suro na penaltybe dәn suro kәnasar do 2 ⁇ 0 lan kәnasar do Roma ye dәn suro kәnasar semi-final Europa League ye dәn.

## Lamintǝ
Robert Arthur

**Robert Arthur Williams** (Kəntawu Januarybe kawunzə 20, saa 1933-kəntagə Yulibe kawunzə 7, saa 2024) shidə kam shawari kənjoma kuru kam siyasabe lardə Canadabe. Shiye Vancouver East'a wakilzəna suro majalis majaliskuye British Columbiaye saa 1966 lan səta 1976 ro saadənan kuru saa 1984 lan səta 1991 ro saadənan naptə wakil jamiyya demokradiyaye bəlinyen (NDP).
Robin Gosens

**Robin Gosens** dǝ sha chasambo Yim uwun bǝ lan kǝntawu maram bǝ lan saa duwun yar laarrin fillaarin luko dǝyon bǝ lan (5 maaran 1994) dekkel baktema cidi Germany bǝ. kuruman attǝyǝy dawu baktema karabka donyi Seria A bǝ cidi Italy bǝ wa kuru cidi nzǝ Germany bǝ wa.

## Lamintǝ
Roberto Gagliardin

## Roberto Gagliardin
Roberto Gagliardin sha chasambo (7 Shawal 1994) dekkel bactema cidi Italy bǝ kuru man dawu bactema karabka donyi Seria A bǝ cidi Italy ye den.

## Kenenga nze karabka ye
Bergamo lan sha chasambo, bawaa nzu malum muwonti ye kuru yaan nzǝ fero Sicilian bǝ, Gagliardini dǝ cida nzǝga badizǝna suro bisketǝram bǝlinma Atalanta lan suro bisketǝram bǝlinmabe-a kuru ngawo adǝben suro bisketǝram bǝlinmabe-an. Shiye suro bisketǝram buroye dǝro fuwuzǝna kǝla saa 2013-14 dǝlan.

Yim kәntagә Decemberye 4 saa 2013 dәn, Gagliardiniye bikke makkarbe buro salakye sәdәna, bikke makkarbe   lan Sassuolo'a kәnasarzәna, bikke makkarbe Coppa Italia dә ro.

## Lamintǝ
Rodrigo De Paul

**Rodrigo Javier De Paul** dǝ sha chasambo yim findin luko diyon bǝ lan kǝntawu chidi bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin luko diyon bǝ lan sha katambo (24/5/1994) Dekkel baktema cidi Argentina bǝ kuru dawu baktema karabka donyi La liga bǝ Atlético Madrid bǝ ro kuru cidi nzǝ Argentina bǝ wa.

## Lamintǝ
Rodrygo

**Rodrygo Silva de Goes** dǝ sha chasambo (9/1/2001) sha Rodrygo lan notena ma Dekkel baktema cidi Brazil bǝ, kuru fuwu baktema club donyi La liga bǝ Real Madrid bǝ ro kuru cidi nzǝ Brrazil bǝ wa ro.

## Kenǝnga nzǝ
Rodrygo dǝ Dekkel nzǝ karabka donyi Santos bǝdǝn badiyono, naden biske fisku (80) cido kuru dekkel mǝyon wurin jiwo, kawu Club Real Madrid bǝ sha sashaw kǝla kawo (€45 million) bǝlan saa 2019 bǝdǝn.

## Lamintǝ
Roman Emperor

**Roman Emperor**
Maiya Romaye shima maiya lardǝwa Romanbe wo, buro salakkin Octavianusro daraja augustusbe cido saa 27 BC lan. "Kalima "emperor"də shima kalma zamanbewo, kuru loktu kərmai dəye dəro gənyi. Ngəwusoro loktu Romaye laan sha emperor ro bayantәgәna dә, ma'ananzә dә shiye ka'ala augustus-a ngawo adәyen basileus-a gowono. Ka'ala gade do faidatain ma dә shima imperator, buro salakye daraja askәrrabe, kuru caesar, buro salakye su fal. "Shiye buro salakkin maiyya'a sodə shima princeps ("" buro salakye "") naptə Republicanye gade'a, notably consul a kuru pontifex maximus a lan faidatayin.

## Laminate
Roman Empire

Mairi Rom bedə shima loktu kuru lardədo Roma ye kərmai Octavianbe kəla kərmai kəlanzəbe kərmai Principatebe 27 BC lan, mairi post-Republicanbe Rome kureye lan. Na'a Europe-a, Yala Africa-a, kuru Fəte Asia-a so mbeji kuru mai maibe kərmai dәye kәlanzә kәrmai dәye sәdәna. Mairi Rom be Fəte 476 AD lan fəlangdə shima dare zaman kureye kuru badiyaram zaman dawuyedə...

## Lamintǝ
Roman Reigns

**Roman Reigns**

Leati josep joè anoa,i. sha chasambo yim findin luko uwun bǝ lan kǝntawu kidi bǝ lan saa duwun yar laarrin fiskun luko-uwun bǝ lan.Roman Reings sunzu notunaman shi dambe wrestlin be diyoma cidi America bǝ lan. Atteyey kure dekkel mukoyi boksuna America la din.kirmaro muko sikina chida badituro WWE ro cidiya comparny smack dwon brand notunaman. Belt wwe universal champion gulzande zuwuna kureman kwayero lezuna belt di mukonzin .zauro belt di mukon nzǝ tussuna dusowa belt di rotan kozuna.

## Lamintǝ
Rochelle Aytes

**Rochelle Aytes** Sha Chasambo yim miyon tulurin bǝ lan kintawu chidi bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fitulurrin araskin bǝ lan sha katambo 17 May 1976. Biske drama diyoma cidi America bǝ.
## Lamintǝ
Rodri

**Rodri** dǝ sha chasambo 22/6/1995 dekkel baktema cidi Spain bǝ kuru dawu baktema club Premier League bǝ Manchester city bǝ dero kuru cidi nzǝ Spain bǝ ro dekkel diyoma.
Ronald Araùjo

**Ronaldo Aroùjo** sha chasambo (7/5/1999) dekkel baktema cidi Uruguay bǝ kuru ngawo baktema karabka donyi La liga bǝ Barcelona ro kuru cidi nzǝ Uruguay bǝ wa ro.

## Lamintǝ
Rosa Parks

**Rosa Louise McCauley Park**s (February 4, 1913  ⁇  October 24, 2005) dә shima kam kәrmai kәla kәnәngabe lardә Americabe suro kәrmai kәla kәnәngabe dәn notәnama kәla cida kura dәn suro kәriwu biske Montgomerybe dәn. Kәrye United Statesye dәye shiro "first lady of civil rights" kuru "mumma letәbe nәlewabe dә" ro sha darajazәna.
Rosalind Franklin

**Rosalind Elsie Franklin** (July 25, 1920 - April 16, 1958) shima British chemist kuru X-ray crystallographer shidoni cidawanzədə zaumaro faidaa nasha molecular structures DNA (deoxyribonucleic acid), RNA (ribonucleic acid), viruses, coal, kuru graphite.
Rosanna Arquette

**Rosanna lisa Arquette** Sha Chasambo yim mǝyon bǝ lan kǝntawu shawur bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fǝwun laarrin bǝ lan bawono 10 Aug 1959. Biske makar bǝ diyoma cidi America bǝ.
## Lamintǝ
Rose Abdoo

**Rose Marie Abdoo** Sha chesambo yim findin uskun bǝ lan kintawu jimada auwal bǝ lan suro saa duwun yar laarrin firakkin indin bǝ lan sha katambo (28-11-1962). Biske drama bǝ diyoma cidi America bǝ
## Lamintǝ
Romelu Lukaku

**Romelu Lukaku** dǝ sha chasambo  Yim yaskin bǝ lan kǝntawu chidi bǝ lan saa duwun yar laarrin fillaarin yaskin (13 chidi 1993) dekkel baktema cidi Belgium bǝ, kuruman karabka donyi Inter milan sunzu notunaman bǝ ro fuwu bakshin.

## Lamintǝ
Rose Mofford

**BoRose Moffordld text**

Rose Mofford (nee Perica; kəntagə Yuniye kawunzə 10  suro, saa 1922 - September yǝ kawunzə 15 suro saa 2016) cidama gomnati America bǝ kuru siyasama jamiyya Democratic Party bǝ shidoni gomna Arizona be saa (1988) lan səta 1991 ro saadənama. Cidanzə gomnati kəriyebedə saa 51 gozəna. secretary lan badiwono kuru darajanzəro cidazə secretary state yǝ kamu buro salak yǝ ro wallono, saa 1977 lan səta (1988) ro saadənan cidazəna, kuru gomna kəriyedəyǝ kamu buro salak yǝ.

## Kǝnǝnga nzǝ buroyǝ
Mofford də sha Rose Perica lan katambo Globe, Arizona lan kəntawu Yuni yǝ kawunzə 10,suro saa 1922 bǝ lan, nduli arakkəlan shiro ganawo ba. Amnzǝ kura, Frances (Oberstar)wa John Pericawa,  Croatia lan United States ro hijra sadǝna, kuru nasha laa Austria-Hungary ye. Kamu buro salak yǝ kura mowonti Globe High School yl lan, nasha ilmu zamtəye-a biske dekkelye-a lan kənasar səbandəna. Basketball bikkejin kuru bikkema softball yǝ America samma bǝ.

Suro saa 1939 lan naptə kəra gultuwu ye lan tammaozəna kuru, shawari bawanzə yǝ lan, dama basketball gonyiye All American Red Heads lan bikketəyǝ waano. 

## Lamintǝ
Roseanne Barr

**Roseanne Barr** 

Roseanne Cherrie Barr (kəntagə Nowambaye kawunzə 3, saa 1952-lan katambo), shi dəwo su fallan Roseanne lan notənadə, bikke makkaryema, bikke makkaryema, ruotəma, kuru tuloma Amerikabe. Cidanzə kasuduwa datəye lan badiwono kawu bikke makkarye telebijinbe Roseanne (1988-1997; 2018) lan su səwandinro. Shiye Emmy-a Golden Globe Award-a zuwuna kəla cidanzə bikke makkaryedən. 

Barr də bikke makkaryema kasuduwaye ro wallono saa 1980 lan. Dareram saa 1980-a badiyaram saa 1990-a lan, fim Roseanne-a bikkewa gade-a lan su'a səbandəna. Shiye kambiyi səsangəna loktu "The Star-Spangled Banner" bikke baseballye lardəlan tədindən kəntagə Julyye kaunzə 25, saa 1990. Ngawo kaiyyadə futu am ngəwuye notəbaro asuzanadən kaiyya sədənan, shiye kərmunzə gozə tətəfa. Bikke adə kərawu baseballbe-a ruwotəmaso-aye sha zorzana, kuru shiro "nongutə" kura lardəye George H. W. Bush ye bowono.

Barr də zauro cidazəna kuru lamar siyasaben manajin. Shiye karno Green Partyye kura lardəye suro saa 2012yen mazənadə kənasartənyi, kuru kurun Jill Steinro shawa. Dare lan sha jamiyya wofilaye Peace and Freedom Party ye karzana, Barr ye karno kura lardəye 2012 ye lan karno 70,000 karənga səwandəna.[2] Ngawo Donald Trump ye kərmai kura lardəye ro walzənayen suro saa 2015 yen, Kelly Weill do Daily Beast ye dəye ruwozəna Barr də "kalkalzəna" siyasanzə lan.[3] Ngawo Roseanne waltə cizənayen, Trump ye shiga bowono kəla daraja bikke makkaryenzəyen shiro karruwu kəjiro kuru banazəro askərzənaro.[4] Shiye ngəwusoro banazə Trumpro faizəna, kuru shiga zorzana kəla kəlanzəro bətərəm sədin-a kuru dawari nəmzalumye fuwuzəyin-a nankaro.[5]

Roseanne də waltə cishango saa 2018 lan ABC lan. Ratings kənasartəna, zaman gadero bəlintəgəna amma dawarzana ngawo Barr ye tweet sədənayen sharhabiwu kadaye nəm gadetə launube zortədə. Shiye tweet dəga "kazəyiya batti" lan bowono.[6] Suro saa 2022-yen, fim kasuduwa taganasbe waltəm diwo warmajiwo shidoni Fox Nationlan saa 2023-lan kwaltiyinmadə.

**kenengan nzu buroye**

Barr də Salt Lake City lan katambo, Utah lan fato Yewudiyen katambo. Shima kurawo suro nduli diyau Helen (nee Davis) ye tamboyen, kitawu gənatəma kuru kungəna gənatəma, kuru Jerome Hershel "Jerry" Barr, ladoma. Yallanzə bawanzəyedə Yewudi hijrawu Daula Russiaye lan, kuru kakawanzə yayedə Yewudi hijrawu Austria-Hungary-a Lithuania-a lan.[8] Kakanzə bawanzəye sunzə "Borisofsky" lan falzə "Barr" ro kalaksəna sa United Statesro gagənadən.[9] Barr ye kakanzə kura so dəga cezana loktu Holocaust yen.[10]

Shiye tarbiyanzǝ Yewudibedǝ kakanzǝ Yawudi Orthodoxbe dǝye sha sǝkǝna.[9] Amkuraa Barrbedə awo kaduwunza Yewudibedə mashinzaro gərazana kuru gana laa Coci Jesus Christbe Latter-day Saintsbedəro cidazana.[9] Barr ye wono, "Zuma-a, yim Laba-a, yim Lagadə-a suwudən wudə Yewudi; yim Lagadəbe kawudo, yim Talagabe kawudo, kuru yim Larababe kawudo andedə Mormons."

## Laminte
Ruben Dias

**Ruben Dias** dǝ sha chasambo Yim mǝyon luko dǝyon bǝ lan kǝntawu chidi bǝ lan saa duwun yar laarrin fillaarin tulurin bǝ lan (14/5/1997) dekkel baktema cidi Portugal bǝ kuruman attǝyǝy ngawo baktema club donyi Premier League bǝ Manchester city cidi England bǝ dero.

## Lamintǝ
Ruggedman

**Michael Ugochukwu Stehens** 20 Sep 1973 lan katambo. Ruggedman bǝ lan sun nzu notuna ma, kayama cidi Nigeria bǝ, kaya Rap yi rutuma.
## Lamintǝ
Ruby Gyang

**Ngohide Ruby Ann Gyang** bǝ lan sun nzu notuna ma, kayama cidi Nigeria bǝ, kaya rutuma. Chocolate City bǝ lan chidajin.
## Lamintǝ
Runtown

**Douglas Jack Agus** Sha chesambo yim miyon la,arrin bǝ lan kintawu shawur bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fiskun la,aarin bǝ lan sha katambo (19-Aug-1989) . Runtown bǝ lan sun nzu notuna ma, kayama cidi Nigeria bǝ, kaya rutuma, Producer 

## Lamintǝ
Russia

**Russia**,[b] au kəlakəl Russia bǝ,[c] shima lardə doni gədi Europe bǝ-a yala Asia bǝ-a kəlzənadə. Shima lardə do nəm kura lan dunyalan kurawo, loktu mewun tilon'a kozəna kuru kalangai cidiye lardə'a mewun diyau'a yeksəna. Russia də lardə do zauro bərni'a kuru bəla'a 16 am miliyon fal ma kozəna. Bərni kura lardənzəye shiro kurawo ba də shima Moscow. Saint Petersburg də shima bərni kura Russia yǝ kən indimi kuru bərni kura adaye 

Gədi Slavs yǝ də kufu asutənamaro Europe lan kate karnu kən yasken me-a uskun me-alan ciwono. Kəriye gədi slavicye buro salak yǝdə, kievan rus', karnu kən laar melan fəlango, kuru suro saa 988 yǝn adin kərista bǝ orthodoxyedə mairi Byzantineyen gowono. Kievan Rus' də dareram lan tartəna; Grand Duchy Moscow ye də shima lardə'a Russia ye'a kəlta'a fuwuzə, kuru adəye səkə Tsardom of Russia ye də'a warmatəgə badiwono suro saa 1547 yen. Badiyaram karnu kən 18th ye lan, Russia yǝ zauro faraktəna kəriwu'a, kəlta'a, kuru kasadə'a am bəla'a Russia ye'a wuzəna so'a, Russia ro wallono. Daula, shi doni gargamlan daula kura kən yakkəmewo. Attəson yayi, fitəna Russia yǝ suro saa 1917 yen, 

kərmai kərmaiye Russia yǝ də baro tədəna kuru dareramman Russia yǝ SFSR-- dunyaye kərmai kəla jamaye buro salak yǝ. Ngawo kəriwu fato Russia ye lan, Russia yǝ SFSR ye Soviet Union dəga kərmai Soviet ye yakkə'a kokkono, surodən shima kam kura kuru kura wo. Kəla am miliyon kadaye kəlanzayen, Soviet Union də suro saa 1930s yen cidaram kura sədəna kuru darelan faida kada sədəna kəriwu dunyabe kən indimi dəro, kasadə kura-kura Eastern Front ye dəro. Badiyaram kəriwu Cold War ye lan, United States'a gaska sədəna kəla nəm nguwu raayi bǝ kuru taasir dunyabe-a nankaro. Zaman Soviet ye karnu kən 20th ye də zauro faida'a nzunduye Russia ye lan suruna, surodən sailna kamye sata'a kuru buro salak ye də'a na diyayero suwudəna.

## Lamintǝ
Russian

Russian ((s) dǝ awoa do Russia-a kǝlzǝyin ma, suronzan:

Russians (русские, russkiye), kaduwu do Slavicye gədiyedə, Russia-a lardəa karəngəyen kənəngatə

Təlamma Russiabe, təlamma Slavicbe dәn zauro faidatinma

Alfabet Russiabe dǝ

Kәmbu Russiabe

Kǝrawa Russiabe

Ada Russiabe

Rossiyane (россияне), kalma təlamma Russiabe do am lardǝ Russiabe sammason, kabilaa gade yaye

Russian dǝ waneyi ma'ana:

Kәmbu Russiabe
Sa'adu Abubakar

**Muhammadu Sa'ad Abubakar**
CFR (Arabic: محمد سعد أبو بكر) (kəntagə Shawur bǝ kawunzə 24 saa 1956 lan katambo) shima Sultan Sokoto bǝ kən 20 mewo. Sultan Sokoto bǝ nankaro, shiga fuwuma ruhaniya Musulumma Nigeria bǝro gozana.[1][2]

Abubakar də shima waratatəma kərmai karnu indiye do kakanzə Sheikh Usman Dan Fodio (1754-1817) ye koksəna də, kura maranta Islamye Maliki ye-a dalami Sufism Qadiri ye-a

**Kǝnǝnga buroye**
Yal
Sa'adu Abubakar də yim kawu kəntawube 24 kəntawu Shawur saa 1956-lan, bəla Sokotoben katambo. Shima tada shiro ganawo sultan kən 17 me, Sir Siddiq Abubakar III, shidoni kərmaidə saa fiyakkəro sətanadə.[3

**Ilmu**
Sa'adu Abubakar də mowonti Barewa ye Zaria lan kərawono kuru mowonti kəriwuye Nigeriaye ro lewono saa 1975 lan, na dəlan shiye wakil kəra kəla kəltəye kən 18th ye dəro wallono.[4]

**Cida askərraye**
Abubakar də sha Lieutenant kən indimiro 1977 lan codo kuru suro askərra Armoured Corps yen cidazəna. Shidə kərmai nzəliwo kura lardəye Armored Corps ye dəwo mai askərrayǝ zamandən, General Ibrahim Babangida'a dareram saa 1980s yen dərizəna də'a kərmairo sədin. Abubakar ye batalion nəlefa gənatəwu Africaye Chad lan badiyaram saa 1980s yen kərmaizəna, naptə nasha karapka kəlakəl Africaye lan kuru shidə cidama kəla kəltəram askərrayǝ lardəwa arziyibe fəte Africaye (ECOWAS) dau saa 1990s yen.[5]

Shiga komanda batalion 241 Recce ye ro wallono, Kaduna lan saa 1993 lan.[4] Saa 1995 lan səta 1999 ro saadənan, shidə cidama kəla kəltəram askərra ECOWASbe kuru cidama komandobe, batalion tankbe 231 (cidawa ECOMOGbe) suro Sierra Leoneben, saa 1999 lan səta 2000 ro saadənan.[4] Saa 2003 lan səta 2006 ro saadənan, naptə kəriwuma Pakistanbe lan cidazəna (kuru Iraq-a, Saudi Arabia-a, Afghanistan-a lan notəna) kuru saa 2006 lan naptə jeneral jeneralben cida kolzəna. 

## Lamintǝ
Sadio Mané

**Sadio Mane** dǝ sha chasambo yim mǝyon bǝ lan kǝntawu lailahar bǝ lan saa duwun yar laarrin filaarin indi bǝ lan(10/4/1992) cidi Senegal bǝn, dekkel baktema karabka donyi Al Nassr  cidi Saudi Arabia bero.

## Lamintǝ
Sadiya Umar Farouq

**Sadiya Umar Farouq** sha chasambo yim uwun bǝ lan kintawu jimada auwal bǝ lan saa duwun yar laarrin fitulurrin kuko diyon bǝ lan (1974). Siyasama Nigeria bǝ kura. Kuruman  shi minister Am shimotu yǝ Nigeria bǝ suro kermai Kura lardǝ yǝ dinama Mohammadu Buhari.

## Lamintǝ
Saheed Osupa

**Akorede Babatunde Okunola** sha chasambo 7 Aug 1969. Saheed Osupa Au King Saheed Osupa bǝ lan sun nzu notuna ma, kayama cidi Nigeria bǝ, kaya rutuma, biske drama diyoma
## Lamintǝ
Sahara

### Sahara
Saharadə (/səˈhɑːrə/, /səˈhærə/) shima sahara yala Africa bə sammason. Nəm kuranzədə kilomita square 9,200,000 (3,600,000 sq mi), shima sahara zauro konnuwa dunya lan kuru shima sahara kura kən yakkəmewo, sahara Antarcticabe-a yala Arcticbe-adə basro gana.[1][2][3] ]

Su "Sahara" də Arabic lan gowotə: صَحَارَى, romanized: ṣaḥārā /sˤaħaːraː/, jili ngəwu namgata ṣaḥrā' (صَحْرَاء /sˤaħraːʔ/), maananzə "sahara".[4][5][6]

Saharadə nasha yala Africa bə ngəwuso zamzəna, nasha ci kəmaduwu Mediterraneanbedə-a, kau Atlasbe Maghrebbe-a, kuru zərəgə Nilebe Egypt-a Sudan-adə dawunbaro.[8]

Shidə gədilan kəmaduwu kimedən səta yalalan Mediterraneanlan səta fəten kəmaduwu Atlanticbero saadəna, nadəwo cididə gana-ganan saharan səta ci kəmaduwubero faltin. Anəmlan Sahel də sha kalangayya, nasha cidi njiye cidi Niger River ye dəga kuru nasha Sudan ye sub-Saharan Africa ye dəga. Sahara də nasha kadaro yaktin, surodən Sahara fəteye-a, kau Ahaggar dawube-a, kau Tibestibe-a, kau Aïrbe-a, sahara Ténérébe-a, kuru sahara Libyanbe-a mbeji.

Saa duwu yar kadaro, Saharadə kate sahara-a kajim savanna-ayen faltəna suro saa 20,000yen[9] dalil axis dunyabe (alamanna saa 26,000 yeyi) sau kəngal dərizə kəljinlan, shi doni na yalabedə faljinma. Nǝmngǝla Afrika bə.
### Lamineǝ
Saladin

Salah ad-Din Yusuf ibn Ayyub[a] (c. 1137  ⁇  4 March 1193), Saladin lan nowatadə, shima mai Ayyubid dynasty bǝ.
Salawa Abeni

**Salawa Abeni Alida** 5 May 1961 lan katambo. Kayama cidi Nigeria bǝ, kaya Yoruba yi ruwotuma.suro Saa 1976 lan album nzu buroyi cido
## Lamintǝ
Salvador Dalí

**Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech**, Marquess of Dalí of Púbol gcYC (11 May 1904  ⁇  23 January 1989), nowotə Salvador Dalí (/ˈdɑːli, dɑːˈliː/ DAH-lee, dah-LEE, Catalan: [səlβəˈðo ðəˈli], Spanish: [salβaˈðoɾ ðaˈli]),[b] shima Spanish surrealist artist shidoni nzundu nzundu bǝ-a, nəmngəwu nzundu bǝ-a, kuru fotowa zauro ajabba suro cidanzəben.

Figueres, Catalonia, Spain lan baditǝna, Dalíyǝ ilmu nzundu kisandiye madǝ Madrid lan gowono. Kǝla fǝrǝm Impressionism-a Renaissance masters-a lan sha kǝnǝngatǝnzǝ lan, shiye zauro kǝrǝnzǝ kǝla Cubism-a kuru avant-garde-a lan zauro karǝgǝnzǝna.
## Lamintǝ
Samir Handanović

**Samir Handanovic** sha chasambo Yim mǝyon luko dǝyon bǝ lan kǝntawu maram bǝ lan saa duwun yar laarrin fiskun luko dǝyon bǝ lan (1984) kam cidi Slovenia bǝ, dekkel baktema kuru man shima captain donyi karabka Seria A bǝ Inter Milan lan buwoten dǝn.

## Lamintǝ
Samsong ( Gospel Musuician)

**Samsong Uche mogekwu** sha chasambo (23 / 1974) Samsong bǝ lan sun nzu notuna ma. Shi kam Delta State bǝ, Kayama cidi Nigeria bǝ, kaya Gospel bǝ ruwotuma
## Lamintǝ
Sanda Kura

**Shehu Umar Sanda ibn Ibrahim Kura al-Kanemi** Umar sanda dǝ shima Shehu borno bǝ tun suro saa duwun yar laarrin findin bǝn (1922) har saa duwun yar laarrin fyakkin indin ro lewono (1932). Shi Tada Shehu Ibrahim kura borno bǝ kuru shima yaa Shehu Abubakar Garbai yǝ. 

## Lamintǝ
Sanda Wuduroma of Borno

**Sanda Wuduroma, Au Abu Sanda bin Buqar al-Kanemi** shima Shehu borno bǝ suro saa duwu mǝyon uskun filaarin luko diyon bǝ lan (1894)  kir mai nzu ngu ro leziyi. Ngawo ya,an nzu Shehu kyari bazina lan daji Sand Wuduroma. Abba Sanda Limannambǝ sun nzu notunaman Shehu borno yǝ ro wallono suro saa duwu meyon uskun filaarin yaskin bǝ lan (1893) . Loktu Rabih Az-zubayr cidi dǝ jiri,u lan zuwuna dǝn Shehu Abba Sanda dǝ cheza. Askar la Rabih Az-zubayr di yǝ Gadum lan sha bozan dǝ shama Abba Sanda diwa chezi. Su Wuduroma dǝ su ba sha chezana ma. Wuduro su na di yǝ dǝ  

## Lamintǝ

## Kenenganze buro yǝ
Sanskrit

**Sanskrit** dǝ tǝlam kureye dǝwo dalami Indo-Aryan ye suro tǝlammado Indo-European ye dǝlan. South Asia lan tuwudəna ngawo təlammado buron faidatayinma dən anəm-fəte lan sandiya lezəna lan suro datəgəram Bronze Age yen.
Sambo

**Sambo** tada mai abdukerim kirmai na abdullahi bǝ lan chimawo .shiye mai kir musulum bǝ nanzin kir maidi simowona. Sambo kir mai nzǝ sidina saa duwu uskun fiskun tilon bǝ lan. Duwu uskun fillaarin do lewono

## Lamintǝ