Aristotle

**Aristotle** dǝ sha chasambo suro bula Stagira, macedonia bǝ lan. Suro saa yar yakkin fyakkin indin bǝ lan(322BC). Shidə falsafama Greek bǝ kurebe kuru ilmuma kada. Ruwowanzǝdǝ mouduyiwa kada suro kimiyawa alagǝbe-a, falsafa-a, ilmu tǝlambe-a, razuwube-a, siyasabe-a, ilmu kǝrǝnbe-a, kuru nzundu-a sammaso zamzǝna. Moworonti falsafa Peripateticbe suro Lyceumbe suro Athensbedə kunkunzə, ada Aristotelian bǝ farak də shi ngawon yitagatsəgənadə, shi dəwo cida kimiya zamanbe fuwutəbedəa fernzənadə.

Kəla kənənga Aristotleben awo gana laa notəna. Shiga bərni Stagira yala Greece yedən katambo zaman kureye lan. Babanzǝ, Nicomachus, bawono sa Aristotle dǝ gana, kuru shiga gǝrzǝyin. Saanzə mewun uskuyeyilan, Platobe Morantinzə Athensbedəro karaa kuru nadən napkono har saa fiyakkə tulurro (c. 347 BC). Ngawo Platoye bazənayen gana laa, Aristotleye Athens kolzə, Philip II Macedonbe məradənzən, tadanzə Alexander kuradəro saa 343 BC lan kərawono. Shiye fato kərabe Lyceum lan kokkono, shi dəwo shiga banazə kitawunzə kada kəla papyrusben ruwozənadə.

Aristotle ye kitawuwa ləbtəro ruwozəna yayi, kashi fal suro yakkəyen ruwozəna dəma gənatəna, ndaso ma ləbtəro nyazənyi. Aristotleye falsafawa gade-gade kawunzən dasaanadəye bayan tuskaata co. Kərawanzə-a kuru dulwuwanzə korobe-adə dunya sammason taasir ngəwu sadəna, kuru shima mauduwu zande falsafa bǝ zaman bewo.

Aristotlebe raayiwanzədə taidazə ilmuwu zaman daubega fasalzəna. Taasir ilmu kimiyanzə zahiryedə dareram zaman kureben səta Badiyaram Zaman Dawuben səta zaman Renaissancebero tartəgəna, kuru taidazə faltənyi sai loktu kəla Fasal kəlafərəmso kuru ilmuwa alamanna classical mechanicsso təbandənadən. Shiye falsafawa Judeo-Islamic be zaman Dawuben taasir sǝdǝna, kuntenro ilmu tauhidbe, taganasmaro Neoplatonism Coci Burwobe-a kuru ada mowonti Catholic bǝwa.

Aristotledǝ shiga "Malǝm Buro salakbe" ro darajazana kate kǝristaanwa zaman kurebedǝn misallo Thomas Aquinas biya shiga biya "Falsafama" lan bowono, kuru shi nazəmuma Dantedǝ shiga "malǝm am nozanabe" lan bowono. Shiga ilmuma kimiyabe buro salakbero bowozana. Cidanzədə suronzan ilmu lojikbe buro salakkin nowata mbeji, kuru sandidəga kəra gultuwuma kadabe misallo Peter Abelard a kuru Jean Buridan a sammaso. Taasirnzədə kəla lojikben har karnu kən 19 ro gozəgə kowono. Nzəradən, nəmngalwonzədə, sambisoro taasir sədin yaye, kənshe nəmngalwo zamanbedən hangal bəlin səbandəna.
## Kenengan nzǝ buro yǝ
Awo samma son, bayanna kǝnǝnga Aristotle ye dǝ kalkalro tawadǝ gǝnyi. Gargam do zaman kureye lan ruwotəna də nguwusoro awo kəlanzən manatin kuru am gargamma nozana də awo gana laa lan kasatsana. Shidə tada Nicomachusbe, kurun kəlanzəbe mai Amyntasbe Macedonbe, kuru Phaestis, kamu asalnzə Chalcis, Euboea. Nicomachus də shidə karapka kurunbe Asclepiadaebe kuru shima Aristotlebe buro salakkin kəra ilmu alagəwabe-a kuru kurunbe-aro səkkə.[7] Ada kureye wono yalla Aristotlebedə kurun kura Asclepius-a tadanzə Machaon-a lan fəlangzana.[8] Aristotle ye yanzaso indiso bazana sa shi ganadən kuru Proxenus Atarneus ye də shima shiro njistəgəma wo.[9] Bayan kəla nəm gana Aristotle ye lan gana mbeji yaye, waneye loktu gana laa bərni kura Macedonia ye dən sədəna, nəm kamza buro salak ye dəga kərmai Macedonia ye dəga kəlzəna.[10]
Moworonti Aristotlebe suro Miezaben, Makedonia, Greecelan
Saanzə mewun tulurin au mewun uskulan, Aristotledə Athensro lezə kəranzə Platobe Academylan gozə kowono.[11] Shidə kulashima-a maləmma-aro nowata, kəlanzəro su "mind of the school" gultəmanzə Platoye səbandəna.[12] Athens lan, waneye shiye awowa Eleusinian Mysteries dəga asuzəna futu shiye ruwozəna yeyi loktu awowa kurube dəga bayanjinlan, "notədə shima kəliwo" (παθεĩν μαθεĩν).[13] Aristotledə Athenslan saa findi karəngaro napkono kawu suro saa 348/47 BCben lejinro ngawo kərmu Platoben.[14] Hawar adabe kəla letənzəben gulzənadə shiye karəgənzə bannatəna kəla zawal mowontidəben ngawo kərmaidə tada Platobe Speusippusro kozənaben, attəson yayi mowonjin shi anti-Macedonia suro Athensbedəye shawarinzəga falzəna.[15][16] Aristotle-a Xenocrates-a Assos Asia Minorbero lezana, na shimadən fuwura kamanzə kurebe Hermias Atarneusbe shiga bowono; nadən saa ganaro napkono, loktu Hermiasye kərmunzən kolzəna. Loktu adəlan, Aristotle ye Pythias dəga nyawono, Hermias ye feronzə gozəna dəga kuru feronzə feroye mbeji shiro Pythias gulzayin dəga.[18]

## Kǝrmu Nzǝ
Bula (Chalicis, Euboea) keryǝ Greece bǝ lan bawono. Yim tulur bǝ lan kintawu Armalan bǝ lan saa yar yakkin fiskun luko diyon bǝ lan (7-March-384BC) Aristotle dǝ shi malum philosopher bǝ keryǝ Greece bǝn. shi kam daraja,a fal suro tarihi (western civilization) bǝ lan. Kakkadi ngu loktun nzin rowozina.

## Lamintǝ