open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bettye Ackerman

**Bettye Louise Ackerman** Sha Chasambo yim findin uskun bǝ lan kǝntawu sawan bǝ lan suro saa duwun yar laarrin findin luko diyon bǝ lan sha katambo(28 feb 1924)

## Saa buroye
Ackerman də Cottageville lan katambo, South Carolina lan katambo (nasha gadeye wono Williston lan katambo),  fero Clarence Kilgo Ackerman-a Mary Baker Ackerman-a ye, kuru Williston lan wurawono, Barnwell County lan suro anəmfəte Carolina South Carolina yen, fal suro nduli diyauyen. Moranti ya Columbia ye South Carolina ye lan 1945 lan tammaozəna kuru ngawo adəyen bəla New York yero lewono. Bikke makkarye kərazəna daraja digiribe lan Jamiya Columbiaye New Yorklan kuru kəra kisandibe rokko Joseph Mugnaini-a George DeGroat-ayen mowonti kisandibe Otisbe Los Angeleslan kərawono.

## Bawono
Yim tilon be lan kǝntawu jimada gaji be lan suro saa duwu indin araskin be lan bawono (1 Nov 2006). Biske makartima cidi America bǝ.
## Lamintǝ
Beverly Aadland

**Beverly Elaine Aadland** 

sha chasambo yim mǝyon araskin bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fidiyon indin bǝ lan (16, 1942)

## Bawono
Yim uwun bǝ lan kǝntawu Razab bǝ lan suro saa duwu findin miyon bǝ lan bawono (5 Jan 2010). Biské makar bǝ diyoma cidi America bǝ. Biské suluna ma "South Pacific" "Cuba Rebel Girls".

## Lamintǝ
Bill Clinton

### Bill Clinton
William Jefferson Clinton (Blythe III lan katambo; kəntagə sawan yǝ kawunzə 19, saa 1946 lan sha chasambo) shima luwala kuru siyasama lardə America yǝ kən 42 mewo saa 1993 lan səta 2001 ro saadənan. Saa 1979 lan səta 1981 ro saadənan kuru waltə 1983 lan səta 1992 ro saadənan. Clinton, shidoni letəgəramwanzə falsafa siyasabe "Third Way" dəga fəlezənadə, New Democrat lan nowotə.

Clinton də Arkansas lan sha chasambo, kuru bula dǝman wurano. Jamiya Georgetown bǝn 1968 lan tamowono, kuru dare mowonti shara yə Yale bǝn, nadən kamunzǝ fuwube, Hillary Rodham'a kǝla kǝllada. Ngawo mowonti sharaye lan tamozəna yǝn, Clinton də Arkansas ro waltə kuru karno attorney general lardəye ro kənasar təna, ngawo adəyen loktu indi kəla kəlzanyi yen gomna Arkansas ye ro wallono. Namtə gomnayen, nizam ilmuye kəriye dəye falzə kuru kura karabka gomna lardəyero wallono. Clinton də sha kura lardəye ro karrada suro karno 1992 yen, kura lardəye Republican Party ye George H. W. Bush'wa kasuwuma kəlanzəye Ross Perot'wa kənasartəna. Shima kura lardǝbe buro salakkin zaman Baby Boomer yǝn sha chasambo.
### Lamintǝ
Billy Graham

**Billy Graham** sha chasambo yim tulur bǝ lan kǝntawu jimada auwal bǝ lan saa duwun yarlaarrin mǝyon uskun bǝ lan (7-nov-1918) 

## Bawono
yim findin tilon bǝ lan kǝntawu sawan bǝ lan saa duwu indin mǝyon uskun bǝ lan (21-feb-2018). Shi malum addin crister bǝ cidi America bǝ zauro sun nze notuna cidin nza ladin. Kureman attǝyǝy shugawa (Harry Truman) ro sawari yoma. Barack Obama sawariman nza.
Binyi

**Binyi** dǝ dabba la suro inji bǝ shila wa tiyin nzin. Dabbawa jiri shima dǝ (aquatic animals, marine life) sandi ro gulzan.

## Lamintǝ
Biochemistry

Biochemistry au biochemistry shima kulashi kǝla chemical processes suro organismwa kǝnǝngabe-a kuru kǝla sandiya kǝltǝbe-a. Biochemistry də nasha sub-discipline chemistry-a biology-a ye, biochemistry də nasha yakkəro yaktin: structural biology, enzymology, kuru metabolism. Karnu 20th ye karǝngǝlan, biochemistry dǝ kǝnǝngatǝdǝ kǝndǝga bayanzǝro kǝnasartǝgǝro wallono nasha-a yakkǝ adǝlan. Nashawa ilmu kәnәngatәbe sammason nasha kimiya kәnәngatәbe dәga asutin kuru fuwutәyin futu biochemicalbe-a kulashiye-a men..

## Lamintǝ
Biology

**Biology** dǝ shima ilmu kimiyabe kǝla kǝnǝngabe wo. Shidə kimiya alagǝbedǝ nasha ngǝwuso-a amma lamarra kada-a mbeji sandidǝ kǝlzǝ lamar shimadǝa kǝlzǝyinma nasha falro.

### Lamintǝ
Biu–Mandara languages

**Biu–Mandara languages**
Təlamma Biu-Mandaraye au dawuye Chadicye fato Afro-Asiaticyedə Nigerialan manatin, Chadda Cameroonlan.

Waltəm gartə Proto-dawube Chadicbedə Gravinaye (2014) shawarizəna.

## təlamma
Gravinaye (2014) təlamma dawuyedə futu ishinro yakkatə, nasha təlamma protoye waltəm gartəyen. Aruwuwa-a lambawa-a suro bracketsben dasagənadə dalami-a yaktəwa kurebedəga kalkaljin. Faltə kuradə shima təlammado dalami Mafaye kureyedə (A.5) kuru dalami Mandageye (Kotoko) (B.1) dəga wurtə kuru waltəm yaktə.

## Chadic Dawube
***South**
*South
*Bata (A.8)
*Bata Proper: Bacama, Bata, Fali, Gude, Gudu, Holma (†), Jimi, Ngwaba (from A.1 Tera), Nzanyi, Sharwa
*Tsuvan: Tsuvan, Zizilivakan
*Daba (A.7)
*Daba Proper: Daba, Mazagway Hidi
*Mina: Mina, Mbudum
*Buwal: Buwal, Gavar
*Mafa (= South A.5 Mafa (d)): Mafa, Mefele, Cuvok
*Tera (A.1): 
*East Tera: Boga, Ga'anda, Hwana
*(West Tera): Jara, Tera
*Sukur (A.6)
***Hurza**
*Hurza (from A.5 Mafa): Vame, Mbuko
***North**
*Margi–Mandara–Mofu
*Margi (A.2)
*Bura: Bura, Cibak, Putai, Nggwahyi
*Margi Proper: Kilba, Margi South, Margi
*Mandara (A.4):
*Wandala: Mandara (Malgwa), Glavda
*Dghwede: Cineni, Dghwede, Guduf, Gava, Gvoko
*Podoko: Podoko, Matal (from A.5 Mafa)
*Mofu (part of South A.5 Mafa)
*Tokombere: Ouldeme, Mada, Muyang, Molokwo
*Meri: Zulgo, Gemzek, Merey, Dugwor
*Mofu Proper: Mofu North, Mofu-Gudur
*Maroua
*Maroua (part of South A.5 Mafa (c)): Giziga North, Giziga South, Mbazla
*Lamang
*Lamang (West A.4 Wandala): Lamang, Hdi, Mabas
*Higi
*Higi (A.3): Bana, Hya, Psikyɛ, Kamwe, Kirya-Konzel
*Musgum – North Kotoko
*Kotoko Island: Buduma
*Kotoko North: Mpade, Afaɗə, Malgbe, Maltam
*Musgum (B.2): Musgum, Mbara, Muskum (†)
*Kotoko Centre
*Kotoko Centre: Lagwan, Mser
*Kotoko South
*Kotoko South: Zina, Mazera
*Gidar
## Lamintǝ

## Kǝltǝram (2006)
Dalamiwa Biu-Mandarabedə adamen su au arawuwa-a lambawa-aro lezayin. Blench (2006) ye sandiya futu ishinro fasalzəna
Black Face

**Ahmed Augustine Obiabo** sha chesambo suro y, a duwun yar laarrin fitulurrin luko diyon bǝ lan (1974) **Black Face** be lan sun nzu notuna ma, shi kayama cidi Nigeria be, kuruman Atteyyey kaya rutuma. 

## Lamintǝ
Black hole

Nasha donyi black hole dǝ shima na do space-time dǝn gravity dǝ zauro duno dǝn, awo laa, suronzǝn nur-a electromagnetic waves gade-a, duno do sǝkǝ shi lan gǝrjin ba.
## Lamintǝ
Blackburn Rovers F.C

## Blackburn Rovers F.C
**Blackburn Rovers Football Club**, dǝ club dekkel bǝ kərwe Blackburn, Lancashire, England bə den kashara. EFL CHAMPIONSHIP dǝ baksan, Ewood park lan dekkel nza baksan tun saa 1890 be den. Motto nza shima"Arte et Labore" maana nzǝ notǝ wa, kasadǝ wa. 

## Laminte
Birmingham City F.C

**Birmingham Football Club**, 

dǝ karabka dekkel bǝ kərye Birmingham bǝ cidi England bə den kashara.
Saa 1875 lan Small Health Aliance lan kokkada,1905 lan Birmingham ro kalakkada, kuru 1943 lan Birmingham City lan bowate.

## Lamintǝ
Birnin-Konni

### Birnin-Konni
Birni-N'Konni (kuru Birnin-Konni au kasarrataro Konni/Bkonni) shima bəla doni nasha Tahoua Niger yedən, yala kalangai Nigeriaye'a fəte kəmoduwu Maggiaye'a lan kara. Shidə bərni kasuwuye faida'a kuru na lenəmareye kuru kom-komi 2012 yedən nəm nguwu amyedə 63,169.Bəladə shima dawudi gargamye kəriye Hausaye Konni kawu kərmai colonialyedə. Sudə Hausa lan kedo "Walled Town of Konni" lan, kuru bərniwa Hausaye kada (alamanna Zinder yeyi) mashi citadel kureyedə "Birni" lan bowozayin.
Konni də sha fasal garye təlamma bəlaye lan nozana kuru na kəmbuye adaye mbeji kuru sha dawudi nəm zalumye kate Niger-a Nigeria-a yero gotəna. Diwal kura gədi-fəte bərni kura Nigerbe Niamey-a gədi lardəbe-a kəljin bərniwa Maradi-a Zinder-a. Kuruson kəla diwalwa kura-kura kate nashawa Hausaye anəm Nigerye-a yala Nigeriaye-adən kara, kuru dawudi lenəmare-a kasuwu-a Nigeriayedə Illela, kəriye Sokotoyedə kilomita 18 bas anəmro.
Bəladə shima na kəriwu kura kəla 8 May 1899 yen loktu Faransaye Voulet-Chanoine Mission ye nadəro bətərəm sadənan. Yim kawu kəntawube 27 kəntawu Octoberbe saa 2020-lan, kam Americabe nadən ndalzana. Karapka ndasoma kəla am ndaltəyen kəlanzən gozənyi.Shiga kəntawu Octoberben salamgada.

### Lamintǝ
Blanche Baker

**Blanche Baker** Sha chasambo yim findin bǝ lan kǝntawu jimada gaji bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fiwun araskin bǝ lan sha katambo (20 Dec 1956). Biske makar bǝ diyoma cidi Amerika bǝ, suro saa 2012 lan biske makar bǝ "Roth Madoff" lan chillo.
## Kǝnǝnga nzǝ buro yǝ
Blanche Garfein də bəla New York yen katambo, shidə fero bikke makkaryema Carroll Baker-a amari yioma Jack Garfein-aye. Baanzə Yewudi Ruthenia Carpathianbe (Mukachevolan katambo), shidoni kəriwu Nasarabedən kəngatənadə; kuru yanzədə Roman Catholic do adin Yehudiyayero walzənadə. Kuru yanzəgana Herschel Garfein mbeji. Kənənganzə buroye də Italy lan cido, na do yanzəye cida fimye badizəna ngawo Hollywood dau 1960s ye lan kolzənayen. Baker də mowonti America yǝ diyaye Rome ye dəro kərawono kuru mowonti Wellesley ye dəro saa 1974 lan səta 1976 ro saadənan. Dare fato bikke makkarye Herbert Berghof-a kuru mowonti bikke makkarye Lee Strasberg-a ​​lan kərawono.
## Lamintǝ
Blaqbonez

**Blaqbonez**
Emeka Akumefule bǝ lan sun nzu notunaman kayama cidi Nigeria bǝ, kaya ruwotuma, sha chesambo (29 jan 1996) chocolate city lan chidajin, 

## Laminatǝ
Bu

Bu nguwu du shima  soye sǝtandǝnama jili kǝnǝngatǝram so-a oxygen so-a cell so ro, kuru awowa donyi kǝnǝngatǝram soye sǝtandǝnama cell so dǝn.
Bnxn

**Bnxn**
**Daniel Benson** sun nzu notunaman sha chesambo yim mǝyon luko diyon bə lan kǝntawu maram bə lan suro saa duwun yar laarrin filaarin tulur bə lan sha katambo (14 may 1997)**Bnxn** bǝ lan sun nzu notuna ma, kayama cidi Nigeria bǝ kuruman Attǝyyǝy kaya ruwotuma.

## Lamintǝ
Boga language

**Boga language**
Bogadə (kuru Bokalan nowotə) təlamma Afro-Asiaticye shidoni kəriye Adamawa Nigeriayedən manatinma.
Bola Ahmed Tinubu

**Bola Ahmed Adekunle Tinubu** dǝ ( Katambo yimme kawu findi laari kǝntawu  ye saa duwun yar lǝgarrin fiwun indin  lan, (1952) shi kam siyasama Najeriya ye, kuru shima karno fuwuma Nigeria yewo, karno kura lardə ye saa dǝwu indin findi yaskən (2023) mi tədǝna dən karno doni tǝdǝna kawu findi wuri kǝntawu kǝn indimi saa dǝwu indin findi yaskǝnmi tǝdǝnadǝn,  cida sədəna nabtə Gomna kǝrwe Lagos ye saa dǝwun yar lǝgarrin filaar laari lan səta saa dəwu indin lukko tulurrin ro ciwudo, adaima nəm Sanata doni fəte Lagos ye wakiltəəma ye sunotəna loktu ganalaaro.

## Kǝnǝnnga nze
Tinubu dǝ Lagos lan kǝrma kasuwu Abibatu Mogaji, Ìyál'ọ́jà Lagos ye dǝn tǝdin. Shidǝ suro hawarra tawadǝbe ladǝn tǝmazǝna kǝla shi donyi suro saa 1952 lan duwono dǝro; saa adǝga kǝla kǝnǝngatǝnzǝ dǝ yimlan am siyasabe gǝnyi, sandi duwo kǝrma dǝga nguwuzǝna dǝ. Awowa tawatkata laadəbe bayanzayin saa dawunzədəga tawatsayin ba.

Ilmu nzǝ  Tinubu dǝ St. John's Primary School, Aroloya, Lagos kawu Children Home School Ibadan ro lejin lan. Kǝra kǝratǝbe lardǝ United States lan, buron Richard J. Daley College Chicago lan kuru daji Chicago State University lan. Saa 1979 lan sha digri Bachelor of Science in Accounting lan sha kolzə.

Kәrye cida bǝ Tinubu dǝ cida cidawu kamfani America bǝ Arthur Andersen, Deloitte-a GTE Services Corporation-a ro cidajin. Ngawo waltǝ Nigeria be lan saa 1983 lan, shiye Mobil Oil Nigeria lan kǝltǝna, kuru ngawo adǝben kamfani kura ro wallono.Tinubu ye zauro banazəna kuru kungəna sabsəna faraskəramma fuwutə bəlaye nankaro Lagos lan Primrose Gbka  fuwuma, karabka siyasaye do siyasa kəriyedəye faltəro bowojinma loktu gomnati Babangida yǝn. Dare lan siyasa ro gawo karzəna cidanzə riwanzə Mobil ye dəga faltəro.[16]
## Siyasa
Cida siyasabe Tinubu bedə saa 1991 lan badiwono,sa shiye jamiyya social Democratic bero karagənadən kuru zauro kampain kəla Moshood Kashimawo Abiolaben sədin. Suro saa 1992 lan, shiga majalis kuraro karrada, majalis kura Lagos Westbe wakiljin. Majilas lardəyedən, shiye kura komiti majaliskuye kəla banki-a, kungəna-a, awo-a, kuru kungəna-ayen.Ngawo jaza karno kura lardǝ be kǝntawu Yunibe kawunzǝ 12 saa 1993bedǝ baro tǝdǝnaben, Tinubudǝ shiye wakil kǝlakǝl demokǝradiyabe National Democratic Coalition (NADECO)dǝro wallono, karapkado bana demokəradiya waltǝm kalaktabe-a kuru Abiolaga karno kǝntawu Yunibe kawunzǝ 12 bedǝn kǝnasartǝmaro asuzǝna-a.

## Lamintǝ
Boron

**Boron** də awo kemikalye. Shidə alamaram B-a lamba atomicbe-a 5. Futu shiro crystalline gultində shidə suwuram, sələm, lustrous; suro shiye amorphousben shidə powder bəntənəsbe. Shi awo do zauro kambai ma suro kufu boron ye də, shilan electrons yakkə mbeji, kəltəram covalent ye kəlta nankaro, awoa kada suwudin, misallo boric acid so, mineral sodium borate so, kuru crystals zauro cibbu boron carbide ye so, boron nitride so.
### Lamintǝ
Botany

**Botany**, kuru sha botany science (au plant sciences) gultin, plant biology au phytology, shima kimiya kǝndaram kǝskabe kuru dalami biologybe wo. Ilmuwu botanyye, ilmuwu kǝskabe au ilmuwu kǝskabe shima ilmuwu kimiyabe nasha adǝlan tawatkatawo. Kalma "botany" də kalma Greekbe βοτάνη (botanē) lan gowotə, ma'ananzədə "nəmkərabe", "kambowa", "kuruwa", au "kəmbu"; βοτάνη shima kalma βόσκειν (boskein) lan gowotə, ma'ananzədə "kərabe" au "kəmbu".

## Lamintǝ
Boy Spyce

**Gbekile David Osemeke**  

Sha chesambo (10 may 2001) **Boy Spyce** bǝ lan sun nzu notuna ma shi kayama cidi Nigeria bǝ widely known for his melodis music flow and combintion. He is currently signed to mavin record, a record lable owned by Nigeria record producer Don Jazzy.

## Lanintǝ
Brahmagupta

**Brahmagupta**

Sha chasambo suro saa yar uwun fǝlarrǝn uskun bǝ lan(598CE) 

## Kenenganze buro yǝ

## Kǝrmu nzǝ
suro saa yar araskǝn fǝrakkin uskun bǝ lan bawono (668CE). Brahmagupta dǝ shi malum konkomǝ bǝ ( mathematician) kureman adǝyə shi (Astronomer) cidi Indian bǝ.

## Lamintǝ
Kǝrgen

kәrgǝn dә shima organ do suro dabba donyi vertebrate-a kuru dabba donyi invertebrate-a ye dәn dawu nәlewa dәye ro cidajin ma wo.
Bolgatanga

### Bolgatanga
Bolgatanga (Frafra: Bəlegatannga), təlamma amsoye Bolga lan notənadə, bərni kuru bərni kura bəla Bolgatanga ye'a nasha gədi sami Ghana ye'a. Shidə kalangai yala bǝdə Burkina Faso'a. Bolgatangadə yala Tamale bero kilomita 161 (mi 100) kara. Bəladə suro Red Volta Valleyyen kara (shidoni diwal kəmowunbe hijrabe kuradə), White Volta-a kuru cidi Gambaga bǝ-adə anəm bəladəye kalangai anəm Upper East Region bedə sədin. Saa 2021 lan, bəladə nəm nguwu am 142,509 kamuwa (74,659), kashi 52.4 konga'a kozəna (67,850) kashi 47.6. Kaduwu laadə Bolgatangalan nəm kuralan nabsanadə sandima Frafra'a, Daghati'a, Akan'a, Ewe'a, Ga-Adangbe'a.[3] Mayor bəladəye kərmadə shima Rex Asanga. [8] Nəm nguwu bəla Bolgatangaye suro saa 2021 yedə kamuwa nguwu (74,659), kashi 52.4 konga'a kozəna (67,850) kashi 47.6. Municipaldə cidi nəm kuranzədə 334 Km2 sətana kuru nəm nguwu amyedə kilomita square woson am 418.7.
## Gargam
Su Bolgatanga (Bolbatanga) də sha kalima Gurene ye lan gowotə "'Bolba" Migrant-a "tanga" kawu saptəma - Daraja/Obelisk-a lan. Asamsoo dəwo Abolba lan notənadə (Hijra Nilebe) shima Bolbatanga dəga koksə futu Bawanzəye - Atandaagure (Galtəma pyramid yakkəbe nji Nilebedəga nzəliwo nankaro). Atandaagure də shiga "Solemisi" (Greeks)-a "Nasara" (Romans)-aye Ramses III lan nozana.

## Lamintǝ
Bolton Wanderers F.C

## Bolton Wanderers F.C

**Bolton Wanderers Football Club**, dǝ karabka dekkel bǝ kərye Horwich, Greater Manchester England bǝ lan kara , karabka dǝ English premier League lan dekkel baksan.

## Lamintǝ
Brazil

Brazil də, hukumamen lardə kəlakəl Brazil ye də, shima lardə do shiro kurawo ba kuru gədizəna suro America anəmye-a Latin America ye-a lan. Shima dinalan lardə kən uwumiwo nəmkuramen kuru kəntulurmin nəmngəwu ambelan. Bərni lardənzəyedə shima Brasília, kuru bərninzə zauro jama jama'a də shima São Paulo. Brazil də kəlakəl kəriyewa 26'a kuru kəriye'a kəllata. Shima lardə do suro America yen təlamma Portuguese yǝ gomnati yǝ 

## Lamintǝ
Ganji

Ganji au tuwom dǝ shima faldo suro indin dǝwo kǝlzǝna dǝwo nasha kǝnzabe samin dǝn kǝrǝnza dǝga wuzǝna dǝwo suro kǝrǝnza dǝn. Kamuwa-a konga-a samma soye nyi'a fuwuzana embryonic tissue fal lan

## Lamintǝ
Kasam girta

Kasam girta  shima futu kasam-a lezəna kuru lezəna suro bǝ, kuru adəbe səkə shi gas dəga falzəna suro lan, ngəwusoro shi gas dəga kolzəna kuru shi oxygen dəga lezəna.

Awowa kənəngatəbe sammaso oxygen mǝradǝzǝna kǝla cellular respiration yen, shi donyi duno'a sutuluyin sa oxygen-a molecules do kәmbu lan tuwandin-a kuru carbon dioxide lan tuwandin ma.
### Lamintǝ
Brooke Adams

**Brooke Adams**

Sha chasambo yim uskun bǝ lan kǝntawu sawan be lan suro sa,a duwun yar laarrin fidiyon laarrin be lan sha katambo (8 Feb 1949)

Biske makar bǝ diyoma cidi America bǝ, suro saa 1978 lan drama "Days of Heaven" chido, suro saa 1983 lan "Dead Zone" chido.
## Lamintǝ
Bruno Fernandes

**Bruno Fernandes** 

sha chasambo Yim uskun bə lan kǝntawu laarra bə lan saa duwun yar laarrin fillaarin luko diyon bə lan (8/9/1994) Dekkel baktema cidi Portugal bǝ, kuru dawu baktema karabka Premier League bə Manchester United cidi England bə dero.

## Lamintǝ
Buddha

Siddhartha Gautama, shidoni ngǝwuso Buddha lan bowotindǝ ('shi tada'), shima kam kǝrmabe kuru malǝm adinbe lardǝ Asiabe lan kǝn 6th au 5th karnu BCE lan kǝnǝngatǝgǝ    kuru shima adin Buddhismbe suwudǝ. Hawarra Buddhistbe lan, Lumbini lan, suro kərma Nepal lan, amma maiya kərmaiye kərmai Shakya ye, amma kənənganzə kəlanzəa kolzəna ro walzəna.
Brymo

**Brymo** 

**Olawale Olosoro** bǝ lan sun nzu notunama. sha chesambo (9 may 1986)Brymo bǝ lan sun nzu notuna ma, kayama cidi Nigeria bǝ, kaya rutuma attǝyǝy kuruman biske drama yǝ diyoma. 

## Lamintǝ
Buddhism

**Buddhism** kuru Buddha Dharma kuru Dharmavinaya lan nowotə, shima adin lardə Indiabe-a kuru ada falsafabe do kəla malumma Buddhabe ro gotinmadəyen. Adǝ shima adin dunyabe kǝn diyaunmiwo, am duwu miliyon 520 yeyi, sandiya Buddhists lan notǝna, sandidǝ sandima kashi uwu lan kǝn yakkǝ suro jama dunyabe dǝn.

### Lamintǝ
Bukayo Saka

**Bukayo Saka**

**Bukayo Ayoyinka Tm**. **SAKA** lan sunzu notunama sha chasambo yim u,un (5) bǝ lan kintawu lailahir bǝ lan saa duwu indin tilon bǝ lan (2001) dekkel boktuma cidi England bǝ. Kuru karabka donyi Arsenal bǝ dero fuwu Baktema. Usulunzǝ sha yallanzǝ wa sandi am Nigeria bǝ, Bukayo Ayoyinka Saka dǝ England  lan sha chasambo.

## Lamintǝ
Bulayi Ayoyinka Tm Saka

**Bukayo Ayoyinka Tm Saka** sha chasambo yim uwun bǝ lan kǝntawu lailahir bǝ lan saa duwu indin tilon bǝ lan(5-sep-2001). dekkel boktuma cidi inglan bǝ.usulunzǝ sha yallanzǝwa sandi am Nigeria bǝ.adiyey shidi England diman sha chasambo.

## Lamintǝ
Bura language

**Bura language**
Bura (kuru nowotə Burah, Burra, Bourrah, Bura-Pabir, Babir, Babur, Barburr, Mya Burra, Kwojeffa, Huve, Huviya) shima təlamma Chadicye shidoni yala-gədi Nigeriayen amma Bura-Pabirye manazandə. Təlammadəye suronzan Pela-a, Bura Pela-a, Bura kəla kauye-a, Hyil Hawul-a, Bura Hyilhawul-a, Bura sədiya-a. Təlammadə Kilba-a, Chibok-a, Margi-a təlamma gade yala-gədi Nigeriaye-a karəngən.
Burkina Faso

**Burkina Faso** 

Burkina Faso,[a] hukuma Republic of Burkina Faso,[14] shima lardə do suro fəte Africayen cidi bawo,[6] kalangaizə Mali yala-fətenzən, Niger yala-gədinzən, Benin anəmgədinzən, Togo-a Ghana-a anəm, kuru Ivory Coast anəmfəteye. Nəm faraknzə kilomita 274,223 (mi səre 105,878) zamzəna. Suro saa 2021 yen, lardədə nəm nguwu jamayedə 23,674,480 yeyiro somtəna. Buron shiga Republic of Volta sami be (1958-1984) lan bowotin, kura lardəbe kureye Thomas Sankaraye sha Burkina Fasoro falzəna. Am lardənzəye də sandiya Burkinabè lan nowotə, kuru bərni kura lardənzəye də shima Ouagadougou.

Kaduwu Burkina Fasoye shiro kurawo badə sandima amma Mossiye, sandidoni karnu kən 11meya kən 13meya nadən nabsanadə. Sandiye mairiwa duno'a alaman ouagadougou-a, tenkodogo-a, yatenga-a koksana. Suro saa 1896 lan, Faransaye sha nasha Faransaye Fəte Africa yǝ lan nozana; suro saa 1958 yen, Upper Volta də kərmai kəlanzəye ro wallono suro jama France yǝ lan. Suro saa 1960 lan, kərmai kəlabe cotto suwandəna kuru Maurice Yaméogo kura lardəbe. Tun loktu kərmai kəlabe səwandənan, lardədə banna ba-a, fəram-a, fəram-a, riswa kəmbu-a ro kara. Kuruson kərmai kərmaiye kada mbeji, suro saa 1966-a, 1980-a, 1982-a, 1983-a, 1987-a, kuru indiro suro saa 2022-ayen (January-a September-a). Kuruson suro saa 1989-a, 2015-a, 2023-ayen kərmai kərmaiye kənasartənyi mbeji.

## Lamintǝ
Burna Boy

**Damini Ebunoluwa Ogulu** 

## Damini Ebunoluwa Ogulu (2 kəntawu Yuliben saa 1991lan katambo), shiga [[Burna Boy]] lan nozanadə, shidə kaiyama-kaiyya ruwotəma [[Nigeria]] be, kuru rekod tandoma. Shiye asutə suro saa 2012yen cowondo ngawo "Like to Party" sətuluwunayen, kaiyya kura albomnzə buro salakbe L.I.F.E (2013) yedən. Suro saa 2017 lan, Burna Boy ye contract rekodbe Atlantic Records-a kuru kamfaninzǝ kura Warner Music Group-a ro musko sakǝna. Albumnzə studioye kən yakkəme Outside də, shidoni buro salakkin labelnzə kuraro walzənadə, 2018lan cutulo.

## Suro saa 2019-yen, Burna Boyye bikke makkarye dunyabe ngalwoma suro lamba BET Awardsben zuwuna kuru shiro kisandima fuwube kaiyya Applebe gulzana. Saa shima dəlan, albomnzə studioye kən diyaume, African Giant dəga cutulo, shi done albom saa ye dəga zuwuna də suro saa 2019 yen All [[Africa]] Music Awards lan kuru sha karrada albom kaiyya dunyabe ngalwoma suro Grammy Awards saa ye kən 62 me lan. Suro saa 2020 lan, Burna Boy ye lamba kaiyyama [[Africa]] ye saa ye dəga zuwuna, kuru albomnzə kən uwumi Twice as Tall ye dəga cutulo, shi done albom kaiyyaye dunyabe ngalwoma lamba [[Grammy]] Awards ye kən 63 me lan zuwuna də. Shiye lamba ngalwo dunyabe suro 2021 BET Awardsben kən yakkəmiro zuwuna.

## Burna Boybe albomnzǝ kǝn arakkǝnmi Kǝragǝ, Daminidǝ, shido suro kǝntawu Yuliben sagǝ 2022lan cetuluwodǝ, shima albom [[Nigeria]] be buro salakbe kurawo suro kurtə Billboard 200ben. Kuru shidə albom Africa be shiro kurawo ba lardə Faransabe-a, [[Netherlands]]-a, [[United Kingdom]]-a lan.[8] Suro kəntagə Octoberbe saa 2022-lan, Burna Boy ro Jami Order Federal Republicbe plaque sadəna kəla kənasarwanzə kaiyyaben.[9] Suro saa 2023 lan, Rolling Stone ye sha lamba 197 ro cido suro kaiyyawu kura-kura 200 ye lan.[10] Burna Boy ye suro lamba BET Awards 2023 ye lan zuwuna.[11] Kayanzǝ "Last Last" dǝ Afrobeats fal saa ye-a kaya saa ye-a Headies 2023 lan zuwuna.[12] Burna Boy də shima kisandima [[Africa]] ye buro salakye album indi Spotify lan biliyon 1 samin səwandənamawo.

#### Kǝnǝnga-a kuru cida-a

#### Kənənga-a ilmu-a buroye

## Damini Ebunoluwa Ogulu də kəntawu Yuliye kawunzə 2 saa 1991 lan katambo, suro Port Harcourt yen, kəriye [[Rivers State|Rivers]] ye lan, [[Nigeria]] lan. Yanzə, Bose Ogulu də, təlam fasarima lan cidajin, kuru babanzə, [[Samuel Ogulu]] də, kamfani welding ye dəga sunotin. Kakanzǝ Benson Idonije dǝ loktu laan Fela Kuti dǝga sunotin. Dare lan, yanzǝ manajanzǝro wallono.[17] Ogulu də anəm Nigeriayen wurawono kuru FL Studio lan faidatə beats kəlanzəye sədin badiwono. Moworonti Coronaye Agbara, kəriye Ogun ye dəro kərawono, kawu [[London]], [[England]] ro lejinro, kəranzə gozə kotəro. Jamiya Sussex yen nzundu hawarraye kərazəna saa 2008 lan səta 2009 ro saadənan, kuru ada’a hawarraye kərazəna jami’a Oxford Brookes yen saa 2009 lan səta 2010 ro saadənan.[21] Burna Boy də [[Port Harcourt]] ro waltə kuru [[Rhythm 93.7 FM]] lan cida kərabe saa falye gowono. Shiye cidanzǝ kaiyyabe badiwono ngawo Lagosro waltǝnaben.

## Lamintǝ
*
Burnley F.C

**Burnley Football Club**, dǝ karabka dekkel bǝ kərye Burnley Lancashire, England bə lan kara English Premier League lan dekkel baksan.

Saa 1882 bə lan karabka shima də kokkada.

## Lamintǝ
Bukar Abba Ibrahim

**Alhaji Bukar Abba** dǝ sha chasambo kəntawu mǝyon bə lan saa dəwun yar ləgarrin fiwun ladən bə lan (1950)shiye siyasama Najeriya  bə, can shi nəm gomna Yobe, Najeriya ye sunotəna kawu findi ləgari kəntawu kən yaskin bə lan saa dəwun yar ləgarrin filaar laarrin bə lan(29/3/1999) səta kawu findi ləgari kəntawu kən yaskəmi saa dəwu indin luko tulurrin bə lan (29/3/2007) dəro ciwudo. Kuru kawu adəwo dəro, nəm gomna diye rozəna kəntawu kən falmi saa dəwun yar ləgarrin filaar indin(1/1992) lan səta kəntawu kən mewun tilonmi bə lan saa dəwun yar ləgarrin filaar yaskən bə lan (11/1993) ro ciwudo. Karabka ANPP ye ladən. Adaima saa dəwu indin luko tulur bə lan (2007) mi ladən, daji nəm kura lardə'  ye matəro daano furtu karabka NNPP ye ladən. Kuru kərmaasoro, shima sanata doni anəm Yobe yeda wakiltəmawo furtu karabka APC ye lan.
## Laminte
Bukar Kura Borno Bə

### Bukar Kura Borno Bə
Bukar kura bin Umar al-kanemi (1830-1884) Shima shehu Borno bə saa (1881-1884) ro lezuna də.

## Kenengan nzǝ buro yǝ

### Kərmai nzə
Bukar shehu ŕó waĺĺàno sáá 1881 bə ladǝn ngawo báwáǹzə Umar ibn Muhammad al amin bazéna dən .

### Laminti
Bursari

### Bursari
Bursari də hukumanaa gomnati bǝ kərwe Yobe bǝ, Nigeria lan. Headquarter nzədə bəla Dapchi lan fəte nadəye 12°29′25′′N 11°29′40′′E lan.

Nəm kuranzədə 3,818 km2 kuru nəm nguwu amyedə 109,124 suro kom-komi saa 2006 yen.

Lamba postalbe nadəyedə shima 620.

Təlamma Badeyedə Bursari LGA lan manatin.
## Yanawu
Yanawu na laabe Nasha gomnati gana Bursaribedə kilomita square 3,818 sətana, badiyaramman harrata kuru gana-gana. Shidə zamanwa kura-kura indi mbeji: loktu kuruwu, zaman hartəbe-a kuru zaman nji samibe-a. Kawudo do 34°C, kuru nəm kəli gana kashi 15 lan. Adəye foto na zauro konnuwa, kuru nji samibe gana'a fəlejin.[3

## Laminte
Calister Ubah

**Calister Ubah** sha chasambo yim mǝyon luko uwun bǝ lan kǝntawu jimada Auwal bǝ lan saa duwun yar laarrin fitulurrin yaskin bǝ lan (1973). Shi kasoma Nigeria bǝ. Nigeria ro kaso sidina saa duwun yar laarrin fillaarin araskin bǝ lan. (1996)

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Lamintǝ
Cameroon

**cameroon** 

ˌkæməˈruːn/ i CAM-ə-ROON; Faransaye: Cameroun), rasmaro Republic of Cameroon (Faransaye: République du Cameroun), lardədo suro Central Africa ben. Kǝla fǝte-a yala-a lan Nigeria-a, yala-gǝdi lan Chad-a, Central African Republic dǝ shima fuwunzǝ-a Equatorial Guinea-a, Gabon-a kuru Republic of the Congo-a dǝ shima anǝmzǝ-a. Nəm kəmaduwu nzǝ dǝ kǝla Bight of Biafra yen kara, nasha Gulf of Guinea-a Atlantic Ocean-a lan Kәla na'anzә dәn nәm kәla lamar kәriwuye dәn, kate Afrika Fәtebe-a Central Africa-a dәn, shi dә suro kampu indisoyen kasharu. Am million 27 yeyi dǝ tǝlam 250 lan manazain, suro tǝlam lardǝbe Ingilis-a Faransaye-a au sandi indiso-a dǝn. Am buro salakye na shimadǝye dǝn nabtǝram Saoye dǝ suronzan Lake Chad lan. kuru am sowa-a kǝltǝma Bakabe suro rainforest anǝngabe lan. Am Portuguese be kulasha dәn karnu 15 lan kәla kәnbu dә ro isәna dәn Rio dos Camarões (Kulu shrimpbe) ro sunzәna, shi doni Cameroon ro walzәna suro Nasaraben. Askərra Fulani yedə lardə Adamawa Emirate yala yala yedəa karnu kən 19yen cido, kuru kaduwuwa gade-gade fəte-a yala-fəten-a ye kura-a fondom-a dunowa cido.

## Lamintǝ
Canada

## Canada
Canada də lardə do yala America ye lan kara. Lardəwanzə mewu-a kalangaiwanzə yakkə-adə kəmoduwu Atlanticben səta kəmoduwu Pacificbero saadəna kuru yalazə kəmoduwu Arcticbero saadəna, adəye sha lardə dunyabe kən indimiro sədin nəmkuranza sammason, kuru ci kəmaduwube dunyalan shiro kuruwuwo ba. Kalangainzə sha United States'a yedə shima kalangai dunyabe zauro kuruwuwo. Lardǝdǝ nashaa meteorologicbe-a kuru geologicalbe-a kada shiga suwudǝna. Lardə do am gana'a am miliyon 41 ma kozəna, nguwunzaso anəm 55th parallel yen napsana bərni lan. Bərni kura lardə Canada yedə shima Ottawa kuru bərni kura lardənzəye kura yakkə sandima Toronto'wa, Montreal'wa Vancouver'wa.

Amma asal lardəyedə na kərma Canada gultindən nabsana saa duwu kadaro. Karnu kən 16th lan baditəna, bəladiya British-wa France-wa yedə kulashi sadə kuru dare ci kəmaduwu Atlantic yedən napsana. Dalil kəriwuwa balimibe kadaye səkkə, Franceyǝ lardəwanzə North Americayǝ sammaso suro saa 1763yen ceno. Suro saa 1867yen, kəlakəl lardəwa Britishyǝ North Americayǝ yakkə Confederation men kəltanadən, Canadadə kərmai kəriyewa diyauye ro kokkada. Adə shima kəriye'wa kalangai'a nguwutə badizə, kuru diwal kərmai kəlabe United Kingdom lan sərayin də, Statute of Westminster, 1931 lan fəlezəna, kuru Canada Act 1982 lan dazənadə, shi doni shara majalisa United Kingdom yero təngatəgə'a rozənadə. 

## Lamintǝ
Candice King

**Candice King** Sha Chasambo yim mǝyon yaskin bǝ lan kǝntawu chidi be lan suro saa duwun yar laarrin fiskun tulurin bǝ lan sha chasambo (13 May 1987). Biske makar bǝ diyoma cidi Amarikï bǝ
## Lamintǝ
Carbon

**Kabon** 
(Latinlan carbo 'kuntuwul') shima awo kemikalbewo; alama C mbeji kuru lamba atomicbe 6. Shidə su gənyi kuru tetravalent—ma’ananzə atoms nzədə raksə covalent bond diyau sədin dalil shiro valence shell gultində electrons 4 fəlejin nankaro. Shidə kufu 14 suro tewur loktubedən kara. Carbondə kashi 0.025 cidi dunyabedə sədin. Isotopes yakkə alamen wajin, 12C a 13C adə kalkal, amma 14C də radionuclide, bannatin reta kənəngabe saa 5,700 lan. Carbon də shima awo gana do zaman kureye lan notənama dəye falnzə.
### Lamintǝ
Carl Friedrich Gauss

**Carl Friedrich Gauss** 
(pronunciation: audio speaker iconCarl Friedrich Gauss (Gauß) (help·info), Latin: Carolus Fridericus Gauss). Sha chasambo yim fyakkin bǝ lan kǝntawu shawul bǝ lan suro saa duwu mǝyon tulurin fitulurrin tulur bǝ lan (30-Apr-1777)

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Kǝrmu Nzǝ
.Yim findin yaskin bǝ lan kǝntawu sawan bǝ lan suro saa duwu mǝyon uskun fiwun luko uwun bǝ lan (23-feb-1855) shi malum lisawu bǝ (Mathematician) kam bula Gottingen bǝ suro cidi Germany bǝ lan

## Lamintǝ
Carl Linnaeus

**Carl Linnaeus**
Sha chasambo yim findin yaskin bǝ lan kǝntawu chidi bǝ lan suro saa duwu mǝyon tulurin tulur bǝ lan (23-may-1707)

## <Kenengan nzǝ buro yǝ

## Kǝrmu Nzǝ
Yim mǝyon bǝ lan kǝntawu Razab bǝ lan suro saa duwu mǝyon tulurin fitulurrin uskun bǝ lan (10-jan-1778) .Carl Linnaeus  dǝ shi kam cidi swediss bǝ kureman attǝyǝy shi malum (Physics and zoology) bǝ. Shima (Binomial nomenclature) burozu sutulu.

## Lamintǝ
Carlo Anceloti

**Carlo Anceloti** 

sha chasambo yim mǝyon bə lan kǝntawu Aji bə lan saa duwun yar laarrin fillaarin fiwun laarrin bə lan. Carlo Anceloti dəkkəl boktuma cidi italian bə dina. kureman kirmaro shi dəkkəl yikroma. Karabka doyi Real Madrid gulzandə shima dəkkəl yikromanza (coach) Anceloti dəkkəl yikrolan zauro kasadiya sunzu dinalan zauro notuna. Cup UEFA champions league lan botinma di diyauro zuwuna. Indi karabka Ac milan lan indi karabka Real Madrid bə lan

## Lamintǝ
Candice Azzara

**Candice Azzara** Sha Chasambo yim mǝyon uskun bǝ lan kǝntawu chidi bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fidiyon luko uwun bǝ lan sha katambo 18 May 1945. Biske makartima diyoma cidi America bǝ.

## Lamintǝ
Caroline Aaron

**Caroline Sidney Aaron (Nee) Abady** Sha Chasambo 7, 1952. Biske makar bǝ diyoma cidi America bǝ. Shidə fimma Mike Nichols-a, Nora Ephron-a, Woody Allen-a lan fəlezəna kuru shiye nozəna kəla cidanzə fim telebijinbe The Marvelous Mrs. Maiselben.

## Kənənga buroye

Aaron də Richmond, Virginia lan katambo.[də jami'a America ye Washington, D.C. lan kara, kəra awo diwoye kərajin.[3](https://en.wikipedia.org/wiki/Caroline_Aaron#cite_note-date-1

Aaron) Biske makkarye HB Studio lan kərazəna. 

## Lamintǝ
Caroline Adderson

### Caroline Adderson
Caroline Adderson (Kəntawu Satumbaye kawunzə 9, saa 1963 lan katambo) shima kitawu ruwotəma kuru hawar gana ruwotəma Canada ye. Shiye kitawuwa diyau baksəna, kitawuwa hawarbe indi kuru kitawuwa indi kəratəwu sənanaro.
## Gargam
Adderson də kəntagə Septemberye kawunzə 9, saa 1963 lan Edmonton, Alberta lan katambo. Jamiya British Columbia yen 1986 lan degree ilmuye səwandəna.[2] Ngawo kərazənayen, faraskəram ruwobe Banff Center for Arts and Creativity lan kərawono.[1] Ruwo-a dawun, nasha Banffbe kisandi-a awowa tandobe-a kuru jami'a Simon Fraserbe-an kəra gulzəna.[1][3] Adderson də kərma dəro Vancouver lan kwanzə Bruce Sweeney'a napsana.
## Shimtiti-a kuru daraja-a
In 2006, Adderson received the Marian Engel Award,[1] "given annually to an outstanding Canadian female writer in mid-career in recognition of her body of work."[4]

In 2010, Quill & Quire and The Globe and Mail named The Sky is Falling one of the best books of the year.[1]

## Laminte
Carolyn Abrahamdə

Carolyn Abrahamdə shi kam lardə Canadaben katambo kuru hawarwu kəlanzəye kuru ruwoma.

## Gargam
Shidə suro saa 1968yen London, Englandlan katambo, kuru suro saa 1972yen Canadaro yanzaso awanzəso yanzəganawa kura yakkə'a lewono. Catharines, Ontario lan wurawono. kuru Misisauga, Ontario-a.

Abraham ye degree Bachelor of Arts ye suro hawarwu yen Jamiya Carleton yen 1991 lan tamozəna, kuru Ottawa Citizen ro cidazəna saa 1991 lan səta 1997 ro saadənan. bipolar suro duliben.

Kitawunzə buro salakbe, Hangal gənatə:Shi Bizarre Odyssey Kǝrǝn Einsteinbedǝ lardǝwa tulurlan kwaltiyin. Shidə bəlawurowa ngawo kərgən Albert Einsteinbe kəla kərgənben tədənadəga zayin. Shima dareram Gomna Generalbe Award təlam Nasarabe kəla awowa bəlin gənyiben suro Gomna Generalbe Awards 2002bedən.

Kitawunzə kən indimi, Duli Jugglerbe: Balawuro Familybe-a, Gargam-a kuru Genes andega kəlzəna-adə Random House Canadabe kəntagə Marchbe kawunzə 26, saa 2013-lan cutulo. Bayan kəla DNA jarabtə-a kakkadəwa kulashi-a kəla kaduwunzəyen notəyen cina.

## Filəm

## Telebijin

## Kakkadiya

## Shimtiti-a karno-a
Carroll Baker

**Carroll Baker** Sha Chasambo yim findin uskun bǝ lan kǝntawu chidi bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fyakkin tilon bǝ lan sha katambo (28 chidi 1931). Biske makar bǝ diyoma cidi America bǝ, Saa 1956 lan biske makar bǝ " Baby Doll" lan chillo.
## Lamintǝ
Casemiro

**Casemiro** də sha chasambo yim meyon yaskin bə lan kentawu sawan bə lan saa duwun yar laarrin fillaarin indin bə lan(23/2/1992) dekkel baktema cidi Brazil bə, kuru dawu baktema karabka Premier League bə Manchester United bǝ dero kuru shima captain cidi nzǝ Brazil bə wo.

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Lamintǝ
Cesar Azpilicueta

**Cesar Azpilicueta Tanco**  

sha chasambo (28/8/1989) dekkel baktema cidi Spain bǝ kuru ngawo baktema karabka donyi La liga bǝ Atlético Madrid bǝ ro kuru cidi nzǝ Spain bǝ wa ro.

## Lamintǝ
Chad

**chad** 

Chad də,[a] hukumamen Republic of Chad,[b] shima lardə do cidiyǝ kəltaram yala-a dawu-a Africa yǝ lan kara. Yalanzən Libya, gədinzən Sudan, anəmnzən Central African Republic, anəmfətənzən Cameroon, anəmfətənzən Nigeria (kəla kəmaduwu Chad bǝn), fətenzən Niger. Chad də am miliyon 16, surodən miliyon 1.6 bərni kura N'Djamena lan napsana. Nəm kuranzədə 1,300,000 km2 (500,000 sq mi) yeyi,[] Chad də shima lardə kura kən uwumi suro Africa yǝn kuru shima lardə kura kən findimiwo nasha dunyalan.

Chad də nasha kada mbeji: sahara Sahara ye yalazən, nasha cidiye dawunzən Sahel lan notəna kuru nasha Sudanian Savanna yǝ anəmlan. Lake Chad, shido ngawo lardǝdǝben sunzǝ sadǝnadǝ, shima cidi kǝn indimi suro Africa bǝn. Təlamma Chadyedə sandima Arabic-a Faransa-a.[] Shidə fato kaduwuwa təlamma gade-gade 200 ma kozənaye. Islam (55.1%) kuru adin kəristanna  (41.1%) sandima adin kura Chad lan faidatinmawo.[][10]

Saa duwu kən 7me BC lan baditəna dən, nəm nguwu amsobedə ngəwuro suro Chadian basinbero lezana. Dareram saa duwu kən tilomi AD yedən, kəriyewa-a mairiwa-a kada ciza kuru cukkuro suro Chad's Sahelian strip yen, falnzawoso hangalnzə diwalwa kasuwu bǝ trans-Saharan doni nadən kozənadə cistəgəro cedo. Faransa ye kalangaidə'a 1920 lan səmowona kuru nasha Equatorial Africa yǝ Faransayero kəllatə. 1960lan, Chad kərmai kəlabe ciwando cidiya kərmai François Tombalbayeyen..

## Lamintǝ
Chanakya

Chanakya (ISO: Cāṇakya, təlamma; 375 ⁇ 283 BCE) shima ilmuwu lardǝ Indiabe kureye shido cidazǝyin ma'awiya, kakkadi, dawaria, falsafa, economist, jurist, kuru siyasawu.
Charlemagne

**Charlemagne** də shima mai Franks ye saa 768 lan, mai Lombards ye saa 774 lan, kuru mai do kərma dəro Carolingian Empire lan notəna də. 814. Shiye lardəwa fəte Europebe-a dawu Europebe-a kəllano, kuru shima mai buro salakye fətelan kərmai sədinma ngawo mairi Romebe fəteyedə karnu yakkə kozənadən sukurinan. Kərmai Charlemagnebedən faltə siyasabe-a naptəram jamabe-a shi doni Europe'a taasirzənama zaman daube sammason.Wakil dau mailabe Frankish Carolingianbe, Charlemagnedə shima tada kura Pepin Koriya-a Bertrada Laonbe-a. Rokko yanzəgana Carloman I yen, mai Franks ye ro wallono saa 768 lan ngawo Pepin ye kərmunzəyen kuru ngawo saa yakkəyen mai falro wallono. Charlemagne ye letəram bawanzəye kərmai papacy ye dəga nzəliwo ye dəga gozə kowono kuru shima kərmai dəga faitəma kura ro wallono, Lombards so dəga kərmai yala Italy ye lan suro saa 774 lan tutulowo. Europe lan. Charlemagne ye adin kəristabe tarzəgəna kənasarwanzə bəlinro (nguwusoro dunon), futu Verden'a Saxons'a cezənadən turuna yedai. Shiye kuru wakilla zuzə kuru nəmkam ndikate kalifa Abbasidbe Harun al-Rashid'a suro saa 790sben badiwono.
## Lamintǝ
Charlene Mitchell

**Charlene Mitchell**

Charlene Alexander Mitchelldə (kəntagə Yunibe kawunzə 8, saa 1930-kəntagə Disembaye kawunzə 14, saa 2022) shima kam Americabe kəla nəmkam ndikate jamabe-a, nəmkam kamuwabe-a, cida-a kuru hakkuwa jamabe-a kəriwutəma. Suro saa 1968 lan, shi də kamu sələm buro salakye kura lardə United States ye ro wallono.

Suro saa 1970s yen, shiye kazadalaro wallono kasadə Angela Davis faitəye banatəyen, kəlakəl lardəye kəla nəmkadiyi gade-gade-a nəmzalum siyasabe-ayen kokkono, kəla Joan Little-a Wilmington Ten-a faitəyen kamfen sədin, kuru cidanzə nəmkadiyi gadetə kəriwutəyero hangal gənazəna. ngǝnǝktǝ.

Mitchell də sa'anzə 16 lan jamiyya Communist Party USA (CPUSA) ro kara'a, kuru shima kazadala do zauro faida'a jamiyya dəye dareram saa 1950'a 1960'a lan. Ngawo jamiyyadə kolzənayen, shiye kazadala komitiwa watiya demokəradiya-a socialism-aye (CCDS) suro saa 1990s yen wallono.

## Kǝnǝnga buroye-a kuru ilmu-a
Charlene Alexander də Cincinnati, Ohio lan katambo, kəntagə Yuniye kaunzə 8, saa 1930 lan, shiye amnzə kura'a yanzəganawa tulur'a Chicago ro lezana sa'anzə ləgarlan. Badiyaram karnu kən 20th ye lan, amnzə kura'a yalaro lezana loktu hijra kura am sələm anəmye lan. Loktu kəriwu dunyabe kən indimidən, fatowa Frances Cabrini Rowhousesbe karəngə yala Chicagoben wurawono kuru mowonti Bible Moodyben kərawono.

Saanzə 16 lan jamiyya Communist Party USA yero kara, kuru nasha nəmzaye, nəmzaye demokəradiyaye Americaye dəro kara, sa shiye saa 13 lan.[1] Cidawa buroye Mitchell ye saa 1940s ye də suronzən zanga-zanga kənasartəna kəla naptəram yaktəye suro fato bikke makkarye lan, fuwurawa bəldə balkon "launu bas" lan napsana kuru fuwurawa sələmdə nasha "am bəl bas" cidiyan napsana.[7]

## Lamintǝ
Charles Darwin

**Charles Robert Darwin**

Sha chasambo yim mǝyon indin bǝ lan kǝntawu sawan bǝ lan suro saa duwu miyon uskun laarrin bǝ lan (12-feb-1809)

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Kǝrmu Nzǝ
Yim mǝyon laarrin bǝ lan kǝntawu shawul bǝ lan suro saa duwu mǝyon uskun fiskun indin bǝ lan (19-Apr-1883) Charles Darwin dǝ shi (Naturalist) cidi England bǝ. Bula (Shrewsbury, shropshire) bǝ lan sha katambo. Chidan nzi shilan sha notuanaman shima (Theory of Evolution). Kakkadin nzi buroyǝ shima (On The Orogin of Species) suro saa duwu mǝyon uskun fiwun laarrin bǝ lan (1859) kakkadi shima dǝ bakkada.

## Lamintǝ
Celine Dion

**Celine Maria Claudette Dion** sha chasambo yim fyakkin bə lan kǝntawu chidi bə lan saa duwun yar laarrin firakkin uskun bə lan.(1968) Celine Dion dǝ kayama adiyey kureman kaya rowotuma.
shidə kaiyyama Canadabe. "Queen of Power Ballads" lan bowotin,[4][5] Dion ye kaiyya duno'a, nzundu'a kuru cidawanzə kasuwuye kənasartəna dəye kaya nowata'a taidazə faidazəna.[6][7]

Fato kura lan Charlemagne, Quebec lan katambo, Dion də manajanzə fuwuye-a kwanzə-a René Angélil ye sha sowondəna, kuru lardənzə lan shillewu zairoye ro wallono album təlam Faransaye kada suro saa 1980s yen. Gaska kaiyyabe Eurovisionbe saa 1988bedən kənasartənadən daraja dunyabe səbandəna, na shiye Switzerland'a kaiyya "Ne partez pas sans moi" lan wakilzənadən. Dion ye albomwa təlam Nasaraye mewun indin cutulo, surodən albomwa kərawonyiye (1993)-a, Falling into You-a (1996), Let’s Talk About Love-a (1997), kuru All The Way... Kaiyya saa mewuye (1999)-a, samma so suro albomwa gargamye zauro saladinyen kara. Suro kaiyyawanzǝ kura-kuraben suronzan "Beauty and the Beast", "Duno kǝragǝbe", "Indiro takne", "Nyiga zauro kǝragǝma", "Sawu wuga sǝragǝna", "Samma wuro waltǝyin", "Samma kǝlanyi", "Wuma Malaikanǝmma", "Adǝma Diwal Shibewo", " Fim Titanic saa 1997be.
## Lamintǝ
Charles Dickens

**Charles Dickens **
Charles Dickens sha chasambo yim tulur bə lan kǝntawu sawan bə lan saa duwu mǝyon uskun luko mǝyon indin bə (1812)

## Bawono
Yim laarrin bə lan kǝntawu Aji bə lan saa duwu mǝyon uskun fitulurrin bə lan (1870) **Charles Dickens** kakkadi rowotuma (Novels) kam zauro kasadiwa. Karno 19th century bə lan kam shi yeyi bawo na kakkadi nasara bə rowotu bǝ lan.
## Kǝnǝn gan nzǝ buro bǝ
**Charles Dickens** bula doyi Postmouth bə lan suro kerwə England bə lan sha chesambo. Baan nzə shima John Dickens sha chesambo sa,a duwu miyon tulurin fiskun luko uun bə lan (1751) bawono saa duwu mǝyon uskun fiwun tilon bə lan (1851). Yan nze shima Elizabeth Barrow sha chasambo saa duwu mǝyon tulurin fiskun laarrin bə lan (1789) bawono sa,a duwu miyon uskun firakkin yaskin bə lan (1863).  Loktu **Charles Dickens** sha chesambu ladin kosala ( Dyslexia) gulzan də tiyin nzin nbəji attə siki raksu nglaro krajinba duriya gadəye diyəyi ro. Loktu saan nze miyon indi (12yrs) ro walzina la din yan nzə so zowuru bula CAMDE suro kerwə London bə ro wallata. Shiye cida factory bə badiwono sadin ba,an nzə fato firisinarin (prison) bə lan. Kusuro sha chata. **Charles Dickens** zauro na chidan nze bə lan wahala sana attəma siki har kakkadi rowotu badiwono. Ilmun nze nguwun zuso kakkadi rowotu bə nadin chiwondo (Oliver Twist) rowozina daji dina bə sun nzə nowono. Kakan nze ba,an nzǝ bǝ bazinalan kunanzin faidata ba,an nzə frisinarin (Prison) din sha chetolo. **Charles Dickens** mowontin nzi tomozina lan chida badiwono fato jarida be lan nakka goverment bǝ lan

## Lamintǝ
Charles de Gaulle

**Charles de Gaulle**
General charles Andre Joseph mariè de Gaulle. Charles de Gaulle bǝ lan sun nzu notunaman Sha chasambo yim findin indin bǝ lan kǝntawu jimada gaji bǝ lan saa duwu mǝyon uskun fillaarin bǝ lan(22-november-1890)

## Kenenganze buro yǝ

## Kǝrmu nzǝ
Yim laarrin bǝ lan kǝntawu jimada gaji bǝ lan saa duwun yar laarrin fitulurrin bǝ lan(9-November-1970) Charles de Gaulle dǝ Askar kura kerwǝ France bǝ kureman attǝyǝy siyasama. Shugawa lardi diye ro walzina tun soro saa duwun yar laarrin fiwun laarrin bǝ lan (1959) har saa duwun yar laarrin fǝrakkin laarrin do lewono.(1960)

## Lamintǝ
Charlie Chaplin

**Charlie Chaplin** lan sunzu notunaman sha chasambo yim mǝyon araskin bǝ lan kǝntawu shawal bǝ lan sa, a duwun yar uskun fiskun uskun bǝ lan. 

## Kenenganze buro yǝ
1889 ⁇ 1913: Saa buro yǝ

Charles Spencer Chaplin Jr. dә yim kәntawu April bǝ kawunzә 16 sa'a 1889 lan sha chasambo Hannah Chaplin (née Hill) -a Charles Chaplin Sr. -a dә ro gәtәna. Kakanzǝ  dә fato Smith bǝ lan kara, shi doni am Romani yǝ. na sha katambuna rowotəye  , amma Chaplin yǝ kasatsəna shi East Street, Walworth, suro London anəm bǝ lan na dǝn sha katambo gairo surin. Ngawo saa diyau nǝya baanzeyǝ yanze-a kozuna dǝ  loktu dәn Charles Sr. dә shima amari Hannah be tada buro salakye chasambu na ma, Sydney John Hill dәye. [1] [b] Loktu sha chasambo dǝ, baanze yanze-a Chaplin bǝ dә sandi indiso music hall lan cidazain.

## Kǝrmu nzǝ
Yim findin luko uwun bǝ lan kǝntawu jimada gaji bǝ lan saa duwun yar laarrin fibǝ lurrin tulurin bǝ lan. Charles Chaplin biske makar bǝ kasutuwa diyoma kakkadi ruwotuma kureman attǝyǝy kaya diyoma. Chaplin suro biske draman nzi mana bayen lan dina bǝ sha bowono. Chaplin tun gananzin biske drama bǝ diyono. Tun sanzi ulan drama badiwono har saa fisku ro lebǝno biske drama bǝ sidin. (80) shi kam hal glama, a zauro am bǝ sha sara ana.

## Lamintǝ
Charlies-Èdourad

**Charles-Édouard Jeanneret** (6 October 1887  ⁇  27 August 1965), shidoni Le Corbusier (UK: /lə kɔːrˈbjuːzieɪ/ lə kor-BEW-zee-ay, US: /lə ˌkɔːrbuːˈzjeɪ, -ˈsjeɪ/ lə KOR-boo-ZYAY, -SYAY, French: [lə kɔʁbyzje]),[5] shima Swiss-French architect, designer, painter, urban planner kuru writer, shi donyi kam fal do shima fuwu do awo do zaman kərmaaye lan bowotində. Switzerland lan cidanzǝa kuru lardǝ Faransabe kǝlanzǝ kǝlanzǝ kǝntagǝ Septemberbe kǝn 19 saa 1930 lan.[6]Cidanzədə saa fiwuro gozəna, surodən garwa Europe-a, Japan-a, India-a, kuru yala-a anəm-a Americabe-a kurzəna.[7] Shiye surin "fərtə fasal garbe zamanbedə Viollet-le-Duc lan tuwandin".[8]

Kənənga ngla am bərniye jama nguwu'a dəro yita gattəgəro ngənəptəna, Le Corbusier də taidazə duno'a nasha bərni'a yasayen, kuru shiye wakil congrès International d'Architecture Moderne (CIAM) də cong. Le Corbusier shima fasal kura bəla Chandigarh lardə Indiaye də dawarzə kuru zaye taganasbe garra kada nadən sədə musammanno gamma gomnatiye.

Kǝntawu Yulibe kawunzǝ 17 saa 2016,

## Laminte
Charly Boy

**Chukwuemeka Oputa**

Sha chasambo yim mǝyon laarrin bǝ lan kǝntawu Aji bǝ lan suro saa duwun yb laarrin fiwun bǝ lan (19 June 1950)**Charly Boy** lan bǝ sun nzu notuna makayama cidi Nigeria bǝ. kaya rutuma, biske makar bǝ diyoma, shima kura karabka  (Performing Musicians Association of Nigeria) bǝn attǝyǝy kuruman suro saa duwu findin mǝyon tilon bǝ lan  (2011) shima Idol Sercies Judge.

## Kenenganze buro yǝ

## Lamintǝ
Chelsea Football Club

## Chelsea Football Club
**Chelsea Football Club** dǝ, karabka dekkel bǝ kərye Fulham bǝ suro bula London bǝ lan Suro saa duwun yar laarrin uwun bə lan. (1905) bǝ den karabka shima dǝ kokkada, Stamford bridge dǝ shima fato,nza Dekkel diyobǝ.

## Lamintǝ
Chemistry

**Chemistry** shima ilmu kimiyabe kǝra awoa kuru halla karewabe wo. 1] shima kimiya zahirre suro kimiya alagǝbe shido kǝrawu alau donyi awowa kuru awowa donyi atom-a, molecule-a, kuru ion-a lan tuwondin ma: sandiya kǝltǝ-a, tartip-a, awowa so-a, hal-a kuru faltǝ-a do sandiye loktu awowa gade so'a kəlzayin ma. Chemistry dǝ shima futu chemical bonds suro chemical compounds ye dǝga fǝlezǝna.

Futu kərawanzəbe lan, ilmu kimiyabedə na fal kate physics-a biology-a lan kara.
Chibok

**Chibok**

Chibok dǝ Kǝrye Borno bǝ lardǝ Nigeria bǝ ladǝn, nasha kǝntagǝ lardǝ bǝ ladǝn kara. Fatowanzə kura'a suro batau Chibokyen mbeji.

## Nim kura cidi bǝ
Suronzǝ 1,350 km2 ye.

## nim nguwu
Adəye am 66,105 suro census saa 2006 yǝn, sandidoni kammabo Kibakuyedə. 1][2]

## Təlam wa.
Bərni'a ngəwuso suronzan mbalala bəladiyadə samma təlam Kibakuye manazan.

## Gargam.
Kǝrma dǝ shima LGA fal suro kǝn arakkǝn  bǝwo suro Borno Emirate, lardǝdo Borno State, yala-fǝtǝ Najeriya bǝ dǝn. Suro Kəntawu razab yǝ saa (2015) lan, karapka BringBackOurGirls yǝ hangalnzǝ bayanna sǝdǝna kǝla dawari do komissina kǝlanzǝbe kǝla karno bǝ lardǝ bǝ (INEC) ye Chibok-a jamiwa laa kǝrmai Boko Harambeyǝ kǝlanzǝ kǝrmai kǝlanzǝbǝ dǝa kolzǝro, sandiya kartǝ kalkalro sawandi sadiyi (PVCs) kǝla kura zabe lardǝbǝ 2015 yen. 

## Lamintǝ
Chiko Ekun

**Chiko Ezekpeazu Osebuka** 

Sha chasambo. Yim findin uskun bǝ lan kǝntawu Razab bǝ lan suro saa duwun yar laarin fillarrin yaskin bǝ lan (28 jan 1993)kayama cidi Nigeria bǝ kur kaya ruwotuma Obafemi Awolowo University lan kǝra wuno. 
## Laminte
Chimamanda Ngozi Adichie

**Chimamanda Ngozi Adichie**

Chimamanda Ngozi Adichie sha chasambo yim mlyon-wuri bǝ lan kǝntawu lailahar bǝ lan saa duwun yar laarrin fitulurrin tulurin bǝ lan (15-oct-1977). Shi fero Nigeria bǝ. Kakkadu rowotuma (NOVEL). Shi ma fǝro u,wu bǝ fanzan suro sandǝ arakku bǝ lan. Nsukkan bula doye suro Enugu gulzandǝ yallanze,a kara.

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Lamintǝ
China

**China** (Chinese; pinyin: Zhōngguó) lardə do suro gədiya Asia bǝn . Nasha dә miliyon 1.4 ro kozәna, lardә do bәlin dә shima lardә  nәm nguwu dә yǝ. China də na'a loktu yǝ uwu'a kozəna, kuru lardə'a diyau'a mewun loktu yǝ uwu'a yǝ. Lardə də lardə'a yakkəma də shima lardə'a do'a. Lardə də lardə'a 22 ye'a lardə'a uwu'a  lardə'a uwu'a do'a  lardə'a indi do'a . Beijing shima bərni kura lardə bǝ dəwo, kuru Shanghai shima bərni nguwu amsoye kuru bərni kasuwu yǝ kura dəwo.

Nasha shimadən amso kənəngatayin loktu zaman Palaeolithic yǝn. Lardə wa China bǝ buro salak yǝ sandima, alammaanna Shang a Zhou a, suro nji bǝ Yellow River bǝ dən fəlangzana kawu dare ram millenium kən indimi BCE bǝn. Karnu kən uskun (8) me dən səta karnu kən 3 mǝ dən dau Zhou yǝ dəye səkə kəlanzəa kalkalzəna, kuru ada'a falsafa China bǝ kure yǝ də yǝ fəlezana. Suro sa,a 221 BCE lan, lardə China bǝ də shima buro salakye kərmai maiye falzəna, adəye səkə sa,a duwu indi kozəna dəro, China bǝ də kərmai maiye fal au kadaro gomnatizəna, suronzan Han, Tang, Yuan, Ming, kuru Qing. Awowa Chinabe zauro ngəwu faidatənasodə - alammaanna gunpowder-a kakkadə-a, silk road-a, kuru gar Great Wall wa loktu adən tədəna.

## Lamintǝ