Apollo Milton Obote

**Apollo Milton Obote** (28 kəntawu Disembaye saa 1925-10 kəntawu Octoberye saa 2005) shima siyasama lardə Ugandaye shidoni waziri lardə Ugandaye saa 1962 səta 1966ro sadənan kuru kura lardə Ugandaye saa 1966lan səta 1971ro sadənan kuru daren saa 1980lan səta 1985ro sadənadən.

Lango, Obote də mowonti Busoga ye-a jami'a Makerere ye-a lan kərawono. Suro saa 1956 yen, majalis lardə Ugandaye (UNC) ro kara kuru dare yakkata majalis jamaye Ugandaye (UPC) kokkono suro saa 1960 yen.Kabaka Yekka də, shi do ne fuwumanzə Mutesa II dəga kura lardəye ro gozana də. Dalil nəm gade-gade Mutesa'a kəla referendum lardə Ugandaye saa 1964 lan sətanayen kuru darelan kəla dinar suro lardəyen sətanayen, Obote ye sha kərmainzən səsangəna suro saa 1966 yen kuru kəlanzə kura lardəye ro warmajiwo, kərmai kərmaiye UPC ye də shima awo do ne Obo lan faidatin ma. letəgəram Shiga kərmai askərraye Idi Amin ye suro saa 1971 lan səsangəna, Tanzania lan napsəna, amma waltə karno do nəm kəlanzəye gənyi kuru nəm ada'a gənyi suro saa 1980 yen, saa fal ngawo Amin ye kərmainzən 1979 lan səsangənayen. Loktu kərmaizəye kən indimidə dawono ngawo kəriwu kuruwu kuru bu-a kəriwu Ugandan Bush War lan notənadən shi doni kərmainzə kən indimiro coup d'état gadeye suro saa 1985yen Tito Okelloye kərmainzən səsangənadən, shiye səkə kənənganzə samma suro bəladiyayen napkono.socialistbe, shidoni cidiyanzən lardədə riswa kəmbu-a kəmbu ba-a zauro sətanadə.
## Kǝnǝnga buroye
Apollo Milton Obote də bəladiya Akokoro lan katambo suro Apac ye yala Uganda yen, yim kawu 28 kəntawu December saa 1925 lan. Shidə kən yakkəme suro tada laaryen  kura kaduwu Oyima clan Langoye. Kəranzə badiwono saa 1940 lan moranti missionary Protestant ye Lira lan, kuru dare moranti secondary Gulu Junior ye dəro karaa, Busoga College, Mwiri lan, kuru dareram lan jami'a Makerere ye dəro karaa. Shara kəratəro nyazənadə, maudu'u do jamiyalan kəratinba də, Obote ye darasə kisandiye gozəna, surodən Nasara-a geography-a mbeji.[7] Makerere lan, Obote ye nzundunzə manaye ngalwozəna; waneye shiga duwada kəla fuwurawaye strike sədinro, aubiya koltəna ngawo na shara kəratəye diyalan gomnati protectorateye kungəna cinyiyen.[8] Buganda suro anəm Ugandayen cidazəna kawu Kenyaro lejinro, nadən cidama garre cidaram injiniyabe lan cidazəna.[9]Loktu Kenya lan, Obote ye cida kərmai kəlabe lardəye ro ciko. Ngawo Ugandaro waltənadən suro saa 1956yen, jamiyya siyasabe Uganda National Congress (UNC)ro kara, kuru shiga majalis majalisa kərmai kərmai kərmai kərmai notobero saa 1957lan karrada.[10] Suro saa 1959 lan, UNC də karapka indiro yakkata, karapka fal cidiya kərmai Obote yen kəlakəl jamaye Ugandaye'a kəllata kuru karapka jamaye Ugandaye (UPC) dəga kokkono.[11]Obote ye UPC'a wakilzəna samno doka Ugandaye do Lancaster House lan 1961 lan tədəndən, rokko siyasama Ugandaye A.G. Mehta yen. Samnodə gomnati Britishye shiga dawarzəna kərmai kəlabe Ugandaye nankaro.[12]
## Waziri
Kawu karno kərmai kəlabe nankaro, Obote ye kəlakəl jamiyya kərmai Bugandaye, Kabaka Yekka'a cedo. Jamiwa indidə majalisku ngəwu'a sunotin kuru Obote də shima prime minister ro wallono suro saa 1962 yen. Nasha də'a yim kawu 25 kəntawu Aprilye saa 1962 lan gowono, Sir Walter Coutts, loktudən Gomna-General Uganda ye sha wallono. Saa fuwuyedən nasha gomna-generalbedə kura lardəbe kəlelebe majaliskuye karzayinro falzana. Mutesa, Kabaka (Mai) Buganda ye də, kura lardəye ro wallono, Obote də shima kura lardəye wo.[7]Suro kəntawu Januaryben saa 1964lan, kəriwu askərrabe Jinjalan wakawono, bərni Ugandabe kən indimi kuru fato Battalion kən tilomi askərra Ugandabe. Lardəwa gədi Africabe indi gadeson fitəna samunnam mbeji; lardəwa yakkə sammaso bana askərra soji Britishbe lan mazana. Kawu sandiya isayinro, attəson, Obote ye minista nzəliwobe Felix Onama dəga zuzə am kəriwuwu dəga shawarizayinro. Onama dəga suro fatoyen gozana, kuru awo kada məradəzəna dəga kasatsəna, surodən kungəna soja'a ye ngəwuro tərayin, kuru cidawu kada'a duwaro nəm kuranza'a, kura lardəye fuwuye Idi Amin kunten.[7] Dareram saa shima dəyen samno kən indimi do kəlakəl gənyiye Cairo lan tədəna dəro lezəna.[13] Suro saa 1965yen, amma Kenyayedə sandiya nəm kərmai gomnatiyedən dapsana, kuru adəye ngawodən amma Kenyayedə Ugandalan ngəwuro tutuluwu suro saa 1969yen, cidiya kashimo Oboteyen.[14]Namtə prime minister ye lan, Obote də suro nəmzalum dinar ye lan cidazəna, rokko Idi Amin yen, kuru banama komanda askərra Uganda ye. Sa majaliskuye kulashi kəla Obote-a Amin-a kərmaidən tutuluwu-a məradəzanadən, shiye dokadə'a rozə kuru kəlanzə'a kura lardəye ro warmajiwo suro kəntawu March saa 1966 yen, kəlanzəro kərmai datəgəram ba'a cidiya hukuma kərmai kəla kəltəyen cina. Wakil majalisnzəye kada, sandidə kazaadala jamiyya gaskaye suro jamiyyadəyen, sandiya cita kuru zortə baro suro njiyen cedo. Obote ye fato Mutesa ye dəro bətərəm balimiye sədəna, shi done Mutesa ye suro lardəyen sozəna də.[15] Suro saa 1967 lan, kərmai Obote ye də'a cetando sa majaliskuye doka bəlin gozanadən, shi do kərmai kərmai kəlabe'a baro sədin ma kuru kərmai kura lardəye'a sədin ma.[16]
## Kǝrmai lardǝbe buro salakbe
Yim kawu kəntawube 19 kəntawu December saa 1969-lan, Obote-a cetə jarabtəna. Sa samno wakilla UPC ye saa ye do stadium Lugogo ye Kampala lan tədin dəga koljin lan, Mohamed Sebaduka ye kura lardəye dəro bunduwu fal fəlezəna. Bullet də Obote ro fuska lan fəlezəna, timinzə indi namzə kuru fəskazən kozəna. Sebaduka ye bunduwunzə zamzəna, kuru kam gade, Yowana Wamala, bom kura lardəye dəro fəlezəna, amma tartəro terəna. Sebaduka də gardi Obote ye sha bunduwun baksana, amma am indiso nəmzalumdən təmowona ngawo jarabtədəyen. Kulashiwu ye dare sandiya kuru jamiwa Democratic Party ye kada-- jamiyya am adawaye kura--prime minister kureye Benedicto Kiwanuka dəga zorzana kəla shiye awo dəga dawarzənaro.[17] Ngawo jarabtədəyen, jamiyya siyasabe adawaye sammaso dapsana, Obote'a kazadala kuraro kolzəna. Kəndaram kəla kəltəyedə loktu nguwuro tədin kuru am siyasabe watəmaso kada suro fursanayen cedo sharanza baro. Kərmai Obotebedə amsoga zorzəna, zorzəna, kuru azazəna. Askərranzə sirye, General Service Unit də, ya Obote ye fuwumanzə, shima nəmzalum kada sədin.[14]Suro saa 1969-70 lan, Obote ye kakkadi kada ləbkono shi do ne letəramzə siyasabe-a razəwube-a bayanzəna ma. Kakkadə Common Manbedə kasarrataro katapnzə naptəram jamabe, shi doni Move to the Leftlan notənadə. Gumnatidəye kashi 60% nasha kampaniya kura kura lardəye'a banks'a suro saa 1970 yen səmowona. Zaman kərmai Obote yen, riswa kəmbu zauro tartəgəna su "socialism" yen fəlangzəna.[14] Kəmbuwa mbautəye farashidəga silingro zuzəna. Obote ye kasuwu India ye’a zauzəna də shima banazəgə taman kare’a ye də’a təra.[14]

Gomnati Israelyedə askərra Ugandaye-a askərranza-a allamjin kuru Anyanya suro Sudan Anəmyedəro balimiya cin sandi doni kəriwu guerillaye gomnati Sudanye'a sadindəro. Gomnati Obote ye bana am tawayewu dəga kolzəna kuru askərra German ye Steiner lan bowotin dəga cita kuru sha Sudan ro cedo shararo. Gumnati Israelbedə awowa anyiro kurnotənyi.[18]
Suro kəntawu Januaryben saa 1971, Obotedə soja'aye kərmainzən sətana loktu Singaporero samno Commonwealthbero lezənadən, kuru Amində kura lardəbero wallono. Saa indi kawu coup dəro nəmkam Obote-a Nasarawa-a yedə zauro tərwunzəna. Am laaye shawari cina kəla gomnatiwa fəteyedə gananzə yayi nozana, kuru waneye banazana, kərmai dəga təmzayin.[19][20] Gomnati Israelbedə tawadəro taidazə cidazəna nasha kərmaidəga dawartə-a kuru futu shiro tədin-ayen. Karewa mashinye'a cidazayin kuru daraja kura'a suro bərni kura lardəye'a dərizə kəlzana'a kuru diwalwa koltə'a kunten. Futu bayantənadən, "Sandidə ndason turin."[21] Kərmai Obotebedə am Ugandabe ngəwuye kasatsana kuru kəlelezana.[14]
## Kura lardǝbe kǝn indimi
Suro saa 1979 lan, Idi Amin dəga askərra Tanzaniaye banaza'a Ugandaye sha duzana. Saa 1980 lan, Uganda də hukuma kura lardəye sha sunotin. Loktu karno 1980 ye lan, kura komishin dəye də Obote'a karəngə, Paulo Muwanga. Muwanga də shima kura lardə Uganda ye do 12-20 May 1980 lan, kura lardəye yakkə do loktu ganaro cidazəna ma kate Amin'a kərmai lan tutuluwu-a kuru hukuma kura lardəye koktə-a yen. Kura lardəye indi gadedə sandima Yusuf Lule-a Godfrey Binaisa-a.

Karno suro saa 1980-yedə jamiyya Obotebe Majilas Jama Ugandabe (UPC) də shima zuwuna. Son yaye, am UPC ye adawanza sodə karnodə'a zalumtənaro kasatsana,[36] shi done kəriwu kəriwube Yoweri Museveni's National Resistance Army (NRA)-a kuru karafkawa askərraye gade-aye suwudənadə.[11] Obote də ka'ala minister kungənaye gozəna.[37][38]
Suro saa 1983 lan, gomnati Obote yedə Operation Bonanza badiwono, bəlaro askərraye shidoni am duwu mewu kada'a cozəna kuru am nguwu'a nanza kolzənadə.[39] Shi zortə do kəla kəriwu adəyen də am yala Uganda ye dəro təkkəna kəla banaza'a Prime Minister ye dəro shi do ne hangal za'a lardədən sərana də.[39] Am 100,000 səta 500,000 ro saadəna so bazana dalil kəriwu kate Obote ye soja'a Ugandaye (UNLA)-a kəriwuwu-ayen.[40][41][42]

Yim kawu kəntawube 27 kəntawu Julybe saa 1985-lan, Obote-a waltə kərmaidən tutuluwuna. Futu saa 1971 lan yeyi, shiga komanda soja'anzəye kərmaidən coup d'état askərraye lan cedo; loktu adəlan komandanzadə sandima Brigadier Bazilio Olara-Okello-a Jeneral Tito Okelo-a. Am indidə ganaro lardədə'a Majilis Askərraye men sunotin, amma ngawo kəntawu gana laa hangal za'ayen, Museveni's NRA ye lardədə'a səmowona.
Suro kəntawu Julyye saa 1985 lan, Amnesty International ye somzəna kəla kərmai Obote ye də shima am 300,000 ma kozəna kərmu suro Uganda yen suwudə. Nzəkkawodə zauro nowata nasha dawu Ugandaye shiro Luweero Triangle gultindən.[43][44]
## Kǝrmu suro kǝrmuben
Ngawo kərmaidən kən indimi tutulunayen, Obotedə Kenyaro cuwoso kuru dare Zambiaro cuwoso. Saa kadaro, siyasa Ugandabero waljinro fantəna. Suro kəntawu August saa 2005 yen, shiye nyiyanzə kərmai UPC ye dəga koltəye warmajiwo.[45] Suro kəntagə Septemberye saa 2005 lan, hawar tina kəla Obote də Uganda ro waljin kawu saadə dajinro.[46] Yim kawu kəntawube 10 kəntawu Octoberbe saa 2005-lan, Obotedə kəla kidneyben bawono suro liitarin Johannesburg, South Africalan sa'anzə 79lan.Milton Obote ro kəlele kəriyebe cedo, kura lardəbe Museveni ye hadarzəna, bərni kura Ugandabe Kampala suro kəntawu Octoberbe saa 2005 lan, adəye am Ugandabe kadaye ajabbanza kuru arziyinza dalil shi-a Museveni-adə kəlanza kəriwuzana.[48] Karapkawa gade, alamanna Baganda do kəriwu Luweero Triangle ye lan kənəngatəna də, Obote ro ziyara kəriyebe cedo dəro zauro kəlanza kəjizənyi.[49]

Shiga kamunzǝ-a kuru dulinzǝ uwu-a kowono. Yim kawu kəntawube 28 kəntawu Novemberbe saa 2005-lan, kamunzədə Miria Obotedə kura UPCbero karrada.[5]
## Duno buro salakbe-a kuru waltəm fando jarabtə-a
Sa shiro kərmai dəga gulzanadən, Obote ye Nairobi ro lezə am soja'a Uganda ye dəga sabtəro kərmai Amin ye dəga kəriwutəro. Attəson yayi, hukuma Kenyayedəye kasadənzə jaza'anzə'a kəltəro dabsana, kuru askərra pro-Obote'a gafsənadəye bətərəm kəriwube dawartəro terəna. Soja'a pro-Amin ye də raksa sandiya duwaro baro sadin suro purges kadayen.[22] Kuruson, Obote ye dawartəro waano, kuru Tanzania ro lezə nadən bana kada səwandəna.[23] Kura lardə Tanzaniaye Julius Nyerere də nəmkam karəngə'a Obote'a mbeji kuru shiye banazəgəna kəla futu jamaye sədinno.[24] Gomnatiwa Tanzania-a Somalia-a yedə buro salakkin Obote'a banaza kərmai waltəm səwandin Ugandaro Kagera Salient men bətərəm sadə. Cida adə ngaltema tədinba, dalildə shima Premier Chinabe Zhou Enlaibe am cidadəro njilarzanadəro wono shiye kəla askərraye cidaro gawodə kasatsənyi, amma am Tanzaniabedə rizana kəla dunowa Nasarabe nasha Aminben cidaro gayinro. Loktu allan, am Obote ye kəla soja Uganda ye dəga wurzana, kuru Nyerere ye Obote ro kamfo allamtəye Tanzania lan cina soja guerrillaye suro lardəyen dawartəro. Kuruson, ngawo kənta Obotebe duwu kada (askərra kada kunten) Sudanro təmowona shidoni gomnatinzəye sandiro sanctuary-a training camps-a co. Dareram kəntawu March saa 1971 lan, Obote ye soja'a tawaye garzəna, kuru Sudan ro lewono.[23]Son yaye, Obote ye kasadənzə duno'a də banatə ba'a dəye səkə am Ugandaye dəye sha lezəna, dalildə shima karafka'a am adawaye'a wofila'a conservative'a indiso Amin'a banatəro saraana bana ndaso yayi shiro kənjo'a kozənaro. Nasha laa UPC ye dəma shilan yaktəro shawari gozana. Kuruson nəmgadegade kaduwuwabe-a nəmgadegade kəlanzabe-a mbeji suro sandiya Oboteben, adəye allamtə askərrabedəga fuluzəna. Kuruson, gomnati Sudanyedə cidaram Amin'a badiyaram saa 1972yen musko sakkəna, Obote-a jamiwanzə-a duwazana, sandiya zauro dunowaro sədin.[23] Sammason, Obote ye raksə am bətərəmma 1,000 ma kozəna sapsənyi, ngəwunzaso allamtə ngəla ba.[25] Kate Tanzania-a Uganda-a yedə hangalza tərayinna, kuru loktu-loktulan luwala kəlangiyayen tərayinna, Nyerere ye dareram lan bətərəm do dawarzana dəga kəlzəna. Am laa Obote'a zorzanadəma, alamanna karapka Yoweri Museveni yeyi, cidadəro kəllata.[26] Saa 1972 lan kəlakəl am tawaye Obote ye Uganda ro bətərəm sadənadə tajirwa askərraye, askərra tawaye ngəwuso bannatəna.[27]
Kənasar adəye banazəgə hangalza kate askərra anti-Aminbedəro wallono. Nasha nzədən, Obote ye Museveni'a zorzəna kəla shiye kattuwu sədənaro kəla network cidiya cidiye suro anəm Ugandayen. Network adəye fitəna jamaye suwudinro təmatəna, amma dareyedə wakazənyi, adəye banazəgə bətərəmdəga kənasartəro. Obote ye Museveni'a ngaltema gawurzənyi kəla adəyen, kuru adəye nəmgadegade suwudəna.[26] Bətərəmtə jarabtənadə kuruson lardəwa dunyabeye zortədə, gomnati Tanzaniabedə sandiya hukumamen sandiya zaksə kuru wadə am bətərəmtəwu Amin-a kəriwutəmasodəga koltəro gozəna.[27] Obote-a am kornzəye-adə Dar es Salaamro napsana nadəlan am ngəwu maləmma, lawyerso, liitaso, gadeso-a cida badizana, amma luwalawunzə nowatadə Taboraro napsana coffee baretəro.[28]
Gomnati Tanzania ye Obote ro wono, cidawa bətərəm Amin ye dəga kasatsayin, amma nəm sirro gənazaiya, tawadə dinaye do musko təkkəna dəman. Dalil adəye səkə, Obote ye darajanzə ganaro wallono saa fuwuyedən, sau kərmai waltəm mowoye kasadənzə gozə kowono. Sau shiye kungəna banki diyabero səkkənyi loktu kərmainzə buro salakbedən, Obotedə nguwusoro pension Tanzaniaben napcin. Shiye intabiu gade sədinba, kuru diyaro lezə am adawaye gade'a kəla kəljinba. Kambosoro, fato njiye kəji'a karəngə fato Nyerereye'a; Cidawu Tanzaniayedə burolan shiga "Kura lardəye" lan bowozayin, kuru dare "Mzee" lan bowozayin.[29] Jamiro fəletənzə-a kuru jamaye kaltəgənzə-a dəman, Obote ye zauro Amin'a kərmaidən səsangəna: Shiye askərra gana 100 sətandəna shidoni yimlan Kenya lan Ugandaro bətərəm sədinma, kuru "navy" kəlanzəye maara njiye arakkə'a sətandəna shidoni kofi siyasabe kəla kəmaduwu Victoriabero sədinma. Soja'a njiye dəye Uganda lan network cidiya cidiye garzana. Cidawa anyi jaza'anzə zauro kasatsanama alamanna David Oyite-Ojok yeyiro amanatəna.[30]Obote ye təmazəna hangal-hangallin kərmai Amin ye dəga fulujin hatta raksə fitəna jamaye badijin bana am Tanzania lan sandiya nasaraye lan. Son yaye, kasadəwa am tawayedəye awo gana laa suwudəna, dalildə shima karapkanzədə raksə jaza'a Aminbe faida'a cejinba kuru am Ugandaye ngəwunzaso banazayinba. Haiyaro, Obote də zauro amsoye saraanyi nasha Uganda ye lan, kuru am Amin'a watəmaso dəye sha kərmai ro waltəro saraanyi.[32]
## Lamintǝ