Trabzon

**Trabzon** də, gargam lan Trebizond lan notəna də, bərni do ci kəmaduwu Black Sea ye yala gədi Turkey ye lan kuru bərni kura lardə Trabzon ye. Bərnidə suro saa 756 BC yen "Trapezous" Tραπεζούς lan kokkatə am bəla Miletusbe notəmasoye. Cyrus the Great ye suro mairi Achaemenid ye dəro kəllano kuru dare nasha mairi kəlanzəye Pontus ye do Rome'a ​​kəriwuzəna ma har saa 68 BC ro. Fuwudən nasha mairi Roman ye'a dare Byzantine Empire ye'a də bərni kura mairi Trebizond ye, lardə'a do Byzantine Empire'a waratazana ma ngawo kəriwu Crusade kən diyaume suro saa 1204 yen.[2]Suro saa 1461 lan cidiya kərmai Ottomanben kara. Loktu zamanbe badiyaramdən, Trabzon, dalil faida ci njiye nankaro, waltə na kasuwube Persia-a Caucasus-a ro wallono. Kudəro Trabzon də shima bərni kura kən indimi kuru ci njiye ci kəmaduwu Black Sea Turkey ye də nəm nguwu am 300,000 karəngə. Nəm nguwu am bərniyedə 330,836 (Ortahisar), nəm nguwu am bərni kurayedə 822,270.
## Su
Su bərnidəye Turkey lan shima Trabzon. Su bərnidəye buro salakkin gotənadə shima Greek Tραπεζοῦς (Trapezous), kau dawube tewur-samənzənadə ndikate kəmaduwuwa Zağnos (İskeleboz)-a Kuzgun-a dəwo kəlanzən koktənadə (τράπεζα maananzə "tewur" təlam Greekben notəna). Latin lan, Trabzon də sha Trapezus lan bowotin, shidə su Greek kureye dəga Latinro kalaktə. Greek Ponticbe-a Greek zamanbe-a indison sha Trapezounta lan bowotin. Təlam Ottoman Turkishbe-a Persianbe-alan ruwotəna futə طربزونben. Loktu Ottomanben, Tara Bozan ye faidatin. Laz lan sha ტამტრა (T'amt'ra) au T'rap'uzani lan nowotə,[7] Georgian lan sha ტრაპიზონი (T'rap'izoni) lan nowotə kuru Armenian lan sha (Trapizon). Karnu kən 19th yedən, maləm adinbe bəlawuroma Armenianbe Byjiskian də bərnidə'a su gaden bowono, Hurşidabat-a Ozinis-a kunten.[8]Ilmuwu geographybe fəteye-a ruotəma-a də jili kada su dəyen faidatana zaman daubedən. Jili su adəyedə, shidoni adab Nasarayen faidatənamadə, suronzan: Trebizonde (Fr.), Trapezunt (Jamus), Trebisonda (Sp.), Trapesunta (It.), Trapisonda, Tribisond, Terabesoun, Trabesun, Trabuzan, Trabizond kuru Tarabosan. Təlam Spanish yen su də sha kərawu kərawuye-a Don Quixote-a lan nozana. Sau trapala-a trapaza-a samunnza nankaro, trapisondadə maananzə "hullabaloo, imbroglio" səbandəna.[10]
## Gargam
## Zaman suye-a kuru zaman kureye-a
Kawu bərnidə'a Greekye kərmairo koktinro, nadə'a təlamma Colchians (fəte Georgian) ye'a Chaldian (Anatolian) ye'a sandima nguwuwo. Hayasadə, shidoni karnu kən 14me BClan Hittites Central-Anatolianbe'a kəriwuzanadə, nasha anəm Trabzonben napsanaro təmazana. Darelan ləbtəma Greekyedə Macrones-a Chalybes-adə amma asal lardəyero bowozana. Karapka Caucasianye gədiyedə sandima Laz, sandidoni kərmai Colchisyedə, amma Georgiaye gade'a.[11][12][13] Bərnidə zaman kureye lan 756 BC lan sha Tραπεζούς (Trapezous) lan kokkada, kasuwuwu Milesianbe Sinope lan. Shidə fal suro lamba (alamanna mewu) Milesian emporia au kasuwube ci kəmaduwu Black Seaben. Sandi gafsǝnadǝye suronzan Abydos-a Cyzicus-a suro Dardanelles-a, kuru karǝnga Kerasous-a. Jili lardəwa Greekbe ngəwuso yeyi, bərnidə na kəndaram Greekbe gana.kuru mairi kəlanzəye gənyi, maana Europebe dareyedən. Nasha kərmai kərmaiyedən, Trapezous ye buro salakkin Sinope ro haraji co, amma cida kungənaye (kungəna faltə) də bərnidən karnu kən 4th BC lan wakazənaro shawari tina, futu kungəna liwulabe Trapezus ye suro British Museum, London ye lan fəlezəna yeyi. Cyrus the Great də bərni də'a mairi Achaemenid yero kəllano, kuru shima mai buro salak ye do gədi nasha Black Sea ye də'a nasha siyasaye falro sabkono (satrapy).Am kasuwube Trebizondbedə suronzan Mossynoeci mbeji. Sokku Xenophon-a askərra duwu mewu-adə Persialan luwala sadindən, bərni Greekbe buro salakye nazaanadə shima Trebizond (Xenophon-a, Anabasis-a, 5.5.10). Bərnidə-a Mossynoeci fatobedə-adə bərni kura Mossynoecianbedən tətandəna, har kəriwu fatobe ro saadəna. Soja Xenophonbeye dalil tawayewubero sulhu cado, kuru adəma məradə Trebizondbero. Kawu Alexander the Great ye kəriwuzənaro bərnidə cidiya kərmai Achaemenids yen kara. Pontus də kəriwudəye sha lezənyi yayi, bərniwanzə sodə dalil kəriwudəyen kərmai kəlabe sowanda. Yalla kərmai bəlayedə awo kaduwuye Persiaye'a goza kozana, kuru ada Persiayedə bərnidə'a taasirzəna; nji njibe kura Mt. Minthrionbe gədi bəla kurebedə awo Persia-Anatoliabe Greekbe Mithraro sadədəna. Suro karnu kən indimi BC yen, bərni do ci kəmaduwuye'a də'a mairi Pontus yero Pharnaces I ye kəllano. Mithridates VI Eupator ye sha ci kəmaduwu Pontic ye ro cido, kəla Romans so'a Anatolia lan tutuluwu nankaro.Ngawo Mithridates ye kənasartənayen suro saa 66 BC yen, bərnidə buro salakkin Galatians ro cedo, amma tussənyi diwo Mithradates yero kalakca, kuru darelan nasha mairi Pontus ye dəro wallono. Sa mairidə dareram lan kəriye Romanbe Galatia'a kəllatadən ngawo karnu indiyen, mara njiyedə komanda'a bəlinro kowono, Classis Pontica ro wallono. Bərnidə daraja civitas liberaye suwandəna, nəm kəlanza sharabe-a kuru hakkinzə kungəna kəlanzəye baktəye-a sərana. Trebizond də faida'a səbandəna kəla diwalwa do Zigana Pass lan kalangai Armenia yero lejin au zərəgə Euphrates ye dəro lejin dəro. Diwalla bərin gartəna lardə Persia-a Mesopotamia-a lan cidiya kərmai Vespasian yen. Karnu fuwuyedən, mai Hadrian ye bərni dəro ci kəmaduwuye ngalwotəgəro amariya co.[15] Maidə bərnidə'a ziyarazəna saa 129 lan kəla kulashinzə kalangai gədibe (limes) yen.
Mithraeum də kərmadə shima na cocibe kuru fato ibadabe Panagia Theoskepastos (Kızlar Manastırı) karəngə Kizlaraben, gədi citadelbe a anəm ci kəmaduwu zamanbe a.
Septimius Severus ye Trebizond'a azazəna kəla shiye gawilmanzə Pescennius Niger'a banazənayen loktu saa mairi uwuyedən. Suro saa 257 yen bərnidə'a Goths ye bunduwu'a, amma "10,000 kəla garrison nzayen" kuru garu indi'a faizana dəman.[15] Trebizond də waltə gartəna, waltə wurtəna, Persians ye, suro saa 258 yen, kuru waltə gartəna. Karǝngǝmaro walzǝnyi. Suro kərmai Diocletianben bas awo ruwotəna kəla bərnidə waltəm yasaben; Ammianus Marcellinus də awo laa kəla Trebizond yen gulzənyi illa "bəla notənyi gənyi" gənyi.Adin kəristabedə Trebizondro karnu kən yakkəmedən nazəna, dalildə shima zaman kərmai Diocletianben Eugenius-a, kəlakəlnzə Candidius-a, Valerian-a, Aquila-a shahidtəna.[16] Eugenius ye gunki Mithras ye dəwo bərni dəga Mount Minthrion (Boztepe) lan surin dəga wurzəna, kuru shima bərni dəga kərmunzəro wallono ngawo kərmunzəyen. Kərista buro salakbedə kəla kau Ponticbe anəm bərnidəben nəmngəla mazana, nadəlan fato ibadabe Vazelonbe suro saa 270 AD-a kuru fato ibadabe Sumelabe suro saa 386 AD-a koksana. Majilis buro salakbe Niceabedən, Trebizonddə bishopnzə mbeji.[17] Ngawo adəyen, Bishop Trebizond yedə Bishop Poti ye dəro cidiyazəna.[17] Daji loktu karnu kən 9th yedən, Trebizond kəlanzəma naptəram Bishop Lazicaye ro wallono.[17]

## Loktu Byzantinebe
Loktu Justinian yen, bərnidə na faida'a kəriwuwa Persian ye lan, kuru Miller ye asuzəna foto general Belisarius ye də "coci St. Basil ye də'a zayezəna." Loktu laan kawu karnu kən 7 me dəro jami'a (Pandidakterion) bərnidəye waltə kokkatə fasal kərabe quadrivium lan. Jamiyadə fuwurawa mairi Byzantinebe bas gənyi gozəna, amma Armeniaben kunten.[19][20] Bərnidə faidanzə waltə səbandəna loktu shidə na kura Chaldiabero walzənadən. Trebizond ye faida'a səbandəna loktu diwal kasuwuye faida'a waltə səwandənan karnu kən 8th səta 10th ro saadənan; Karnu kən 10th ye lan ruwotəma musləmmaye Trebizond də kasuwu musləmmaye nguwuro lezayin, na do silk Byzantine ye lardə'a musləmmaye gədiye ro zuzayin də.[21]Futu ilmuma cidibe Arabbe karnu kən 10th ye Abul Feda ye gulzənadə, shidə nguwusoro ci njiye Lazianbero gotəna. Lardə'a kəla kuluwuye Italy ye də alamanna Republic of Venice yeyi, taganasmaro Republic of Genoa ye də, karnuwa kadaro kasuwu kuluwu Black Sea ye lan cidazayin, Trebizond faidatayin, nasha kasuwu kare'a Europe'a Asia'a yero.[22] Caravans laa Silk Roadbe karewa Asialan gozanadə ci njiye Trebizondben dazana, na kasuwu Europebedə karewa anyi casuwu kuru bərniwa ci njiye Europebero mara njiyelan goza. Kasuwu adə shima kungəna kəriyedəro suwudin nasha cida custom dutyben, au kommerkiaroi, karewa Trebizondlan təladindən tədin.[23] Greek sodə diwal kasuwube ci kəmaduwube-a cidibe-adə garrison forts kura-kura lan nzəliwozana.[24]Ngawo kəriwu Manzikert ye saa 1071 lan kənasartənayen, Trebizond də cidiya kərmai Seljuk yero kara. Doka adə loktu ganaro wallono loktu soja masku'a kuru am kura'a bəlaye'a, Theodore Gabras ye bərnidə'a am Turkish ye bətərəmtəmasoyen səmowonadən, kuru Trebizond'a gozəna, kalma Anna Comnena ye lan, "shimtiti do kəlanzəro cukkuro" kuru mairinzəro sunotin.[25] Comnena ye bayanzəna dəga banazəyin, Simon Bendall ye karapka zarye duwan tuwondin ba dəga asuzəna shi do ne Gabras-a waratatəwu-a ye təmzayin ro kasatsəna də.[26] Turks ye sha suro saa 1098 lan cezəna yayi, am fatonzəye gade soye kərmai kəlanzaye dəga goza kozana har karnu fuwuye dəro.
## Daula Trebizondbe
Daula Trebizond ye də ngawo bəla Georgia ye Chaldia ro lezanayen kokkada, [27] shi do Alexios Komnenos ye amarinzə'a cina də, mawu gana kawu Constantinople'a 1204 lan tutuluyin ro. Am ləbtəma Byzantine ye sodə, alamanna Pachymeres yeyi, kuru nasha laan am Trapezuntine ye sodə, alamanna Lazaropoulos so, Bessarion so, Mairi Trebizond ye də kəriye kalangai Lazia ye də'a kozənaro gozana. Adə nankaro, kuru ruwotəma Byzantine ye do Lascaris'a dare Palaiologos'a kəllata də, maiwa Trebizond ye də mairi gənyi.[28][29]Nasha cidiye lan, Mairi Trebizond ye də nasha gana laa ci kəmaduwu Black Sea ye də'a kozəna, kuru cidi Pontic Mountains ye də'a kozəna gənyi. Attəson yayi, bərnidə haraji'a kare'a kasuwu kate Persia'a Europe'a Black Sea men sədindən arzinyi nguwu səbandəna. Mongol soye Baghdad'a bətərəm sadənadə suro saa 1258 yen am kasuwube kada bərnidəro kalakca. Genoese-a ganaro kasuwu Venetianbe-adə sambisoro Trebizondro isayin. Nasha kasuwu Black Sea ye dəga nzəliwo nankaro, Genoese ye gar ci kəmaduwuye "Leonkastron" dəga kaiyiwo, fəte ci kəmaduwuye winter harbour ye dəga, saa 1306 lan. Venetians ye na kasuwuye bərnidən garzana, mita yar gana fəte Genoese ye lan. Kate lardəwa Italybe indi anyiyen kasuwuwu Europebe kada napsana, kuru adə nankaro "European Quarter" lan nowotə.
Karapka sənana am Italybedə bərnidən naptə gozaa kowada hatta badiyaram karnu kən 20th yedəro. Kam zauro nowata do bərni də'a ziyarazəna də shima Marco Polo, shi do bəlawurozə cidiye də'a ci kəmaduwu Trebizond yen dazəna də, kuru bəlanzə Venice ro maara njiye lan lezəna də; Constantinople (Istanbul) lan kozəna kəla zawalyen, shidoni Byzantineye saa 1261 lan walta səmowonadə.Karewa Persiabe-a, kasuwuwu Italibe-aye hawarra kəla bərnidəben Fəte Europebero saudəna. Trebizond ye zauro faida'a suro adab Europebe dareram zaman daube-a zaman bəlin-ayen sədəna. Miguel de Cervantes'a François Rabelais'a ye am kura'anza so dəro bərni də'a namtə məradə'a cedo. Ngawo adabben, gargam bərnidəbe-a kuru Pontusbe sammaso-a kuruson awowa zayetə-a, bikke makkarbe-a, operawa-a fəte Europebe karnuwa fuwubedən taasirzəna. Bərnidəye kuruson zaman Renaissancebedən zauro faidazəna; fəteye Constantinople, shidoni kərmai kəlabe siyasabe Trebizondbe sədinmadə, kuruson am ilmuwu Byzantinebe sodə'a bərnidən gənaza. Musanno Alexios II Trebizondbe-a diwonzə Alexios III-adə sandima am nzundu-a kimiya-aye banazayinmawo. Ngawo konnu bərni kura saa 1310 lan, jamiya bannatənadə waltə kokkatə. Namtə nasha jamiyadəben Gregory Choniadesbe mowonti ilmu shillewube bəlin kazəna, shidəwo na awoa asutəbe shiro ngəlawo diya Persiaben dagənamadə. Choniades ye cidawa Shams al-Din al-Bukharibe-a, Nasir al-Din al-Tusi-a Abd al-Rahman al-Khazini-a Tabriz lan suwudəna, shi doni təlam Greekbero fasarzənadə. Cidaa anyi dare zawalnza fəte Europebero lezana, rokko shi astrolabeben.Shi observatory Choniades garzənadə nowata kəla zan kəngalbe kalkalro, amma waneye shilan faidatin dalilla shillewube nankaro mai shiro emperor gultində-a/au cocidə-aro.[32] Ilmuwu kimiyabe-a kuru falsafawu Trebizondbe-adə sandima am tafakarwu fəteye buro salakbewo kəla dawariya ilmube zaman kərmabedəga ruwowa Greekbe kurebea rataltəgəben. Basilios Bessarion-a George Trebizond-a ye Italyro lezana kuru kəla Plato-a Aristotle-ayen cidawa kərazana kuru baksana, gashiptə zauro dunowa badizana kuru ada adabe doni kuro gozaa kozənadə kəla mauduwu asutəram lardəbe-a nəm kam dunyabe-ayen. Sandidə zauro taasirnza mbeji hattaa Bessariondə nasha Popebero gozana, kuru Georgedə raksə ilmumaro napcin ngawo Platoga zortənzə zauro nozanayen. Black Death də bərni dəro suro kəntawu September ye saa 1347 lan nazəna, waneye Kaffa men. Loktu shimadən am kura'a fatobedə cidazayin suro kəriwu fatobe Trapezuntineben. Suro saa 1340 yen, Tur Ali Beg, kakanza buro salakbe Aq Qoyunlubedə, Trebizondro bətərəm cado. Suro saa 1348 lan, Trebizond'a bətərəmzəna, sonyayi shiro terəna kuru bətərəmdə'a hafkono. Dare lan, Alexios III Trebizond ye yanzəgana feroye Kutlu Beg tada Tur Ali Beg yero ceno, kuru sandiya nəm yaana kəlzana.[33] Constantinople də bərni kura byzantine ye ro wallono hatta sultan Ottoman ye shiro Mehmed II ye sa'a 1453 lan juwonzənaro, kuru am Trebizond'a jujuna ngawo saa uskuye dən, sa'a 1461 lan. Nəm nguwu jamayedə karni kadaro tussəna ngawo Ottomanye 1461lan kənasartənayen, nəm nguwu amma Greek Orthodoxyedə, nguwusoro sandiya Pontic Greeks lan bowotin.nadən naptə gozaa kowada zaman kərmai Ottomanben, hatta saa 1923ro, sa sandiya Greecero dutənadən. Musulumma Greekye duwu ganadə kuwami yaye nadən napsana, nguwuso nasha Çaykara-Of dialecticalye anəmgədi Trabzonyedən. Kammabonzaso musulumma Sunnibe, amma am karəngəro bərnidən adinro walzana mbeji kuru waneye Crypto-Christians gana laa nasha Tonya/Gümüşhane anəmfəte bərnidəyen. Bərni'a Greek ye Turkey ye də'a gəremiya, awo'a garye Greek Byzantine ye də'a nguwu mbeji.

## Laminte