open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fascism

Fasciyadǝ shima raayi siyasabe kuru letǝgǝram farak-fǝrǝmbe-a, kundobe-a, lardǝwa gadebe-a, shido kamma duno kərmaibe-a, kərmai kərmaibe-a, askǝrwabe-a, duno am gadebe-a, nǝmngǝla nǝmngǝlabe-a, nǝmngǝla nǝmngǝlabe-a, nǝmngǝla kammabe-a, nǝmngǝla lardǝbe-a au jinsibe-a, kuru nǝmngǝla lardǝbe-a, kuru nǝmngǝla lardǝbe-a, kuru nǝmngǝla lardǝbe-a.
Fatima Ibrahim Shema

**Fatima Ibrahim Shema**
de  ( katambo saa dəwun yar ləgarrin firaskə indin ) hukumaana Zaria ye kərwe Kadunaye, Najeriya he ladən.ca
Tima kamu kurawo gomna dina kərwe  katsinaye, Alhaji Ibrahim Shehu Shema.
Kuru ti bana sədin adiye səkə tiya Kamu amma nabtə kongaye lan tiya bowozain dalil nəm kərashim nzəa kanadiya, daji har tiya zazaksain Kamu gomnaye, darajaama yala gədi Najeriyaye lan shiyei bama.
[4] Fatima də ngaltema cida gomnatiye sədənyi, saidai bia kasuwu nzə kalak kalaksəyin do har isə kamu gomna diyero wolgono saa dəwu indin luko tulur yin laden.[5]

## Lamintǝ
Fela

**Anikulapo Kuri Olufela Olusegun Oludotun Ransone-Kuti** sha chasambo yim mǝyon luko uwun bǝ lan kǝntawu lailahir bǝ lan suro saa duwun yar laarrǝn fyakkin uskun bǝ lan sha chasambo (15 Oct 1938).

## Bawono
yim indin bǝ lan kǝntawu maram bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin tulur bǝ lan bawono 

(2 Aug 1997)FELA lan sun nzu notuna ma. kayama cidi Nigeria bǝ, kaya rutuma Attǝyǝy kuruman siyasama
## Lamintǝ
Fela Sowande

**Olufela Obafunmilayo "Fela" Sowande** sha chasambo yim findin laarrin bǝ lan kǝntawu shawur bǝ lan suro saa duwun yar laarrin uwun bǝ lan (29 May 1905).

## Kenengan nze buro yǝ
**Sowande** dǝ Abeokuta lan, Lagos dǝn karǝngǝ, Emmanuel Sowande dǝye, shi donyi kazǝmu-a kuru kam fuwuzǝna kǝrawu cocibe lardǝ Nigeria ye dǝn. Suro kәndolan shiye suro Choir Cathedral Church of Christben kaiyya. Shiye C.M.S. lan kәrawo. Grammar School-a kuru King's College, Lagos-a. Tərfandә bawanzә-a Dr. T. K. Ekundayo Phillips (kompositor, organist kuru choirmaster) shima lamar faida'a suro saa buroye lan. Suro Phillips yen, Sowande dǝ buro salakǝ lan music coci Europebe jili Bach-a Rheinberger-a dǝro kǝlzǝna. Loktu adǝlan, Sowande shima chorister kuru cidanza bəlin Yorubabe do cociyanzǝro gǝnatǝdǝro suwudǝna. Suro Phillips's tutorship lan, Sowandeye Fellowship Diploma (FRCO) Royal College of Organists lan gowono. Loktu adǝ lan, shi dǝ shima fuwuma bandye, jazz-a kuru music kǝnǝngabe ngǝwu-a biskejin.

## Kǝrmu nzǝ
Yim mǝyon yaskin bǝ lan kǝntawu Armalan bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fiskun tulurin bǝ lan bawono (13 march 1987) **Fela Sowande** bǝ lan sun nzu notuna ma kayama cidi Nigeria bǝ kaya ruwotuma.
## Lamintǝ

{{INTERWIKI|
Felipe VI

**Felipe VI**

Su Spanishye allan, su buroye au su bawanzəyedə shima de Borbón kuru kən indimi au su fatoye yayedə shima Grecia.
Felipe VI

Felipe VI suro saa 2024
Mai Spainbe (ngəwu...)
Kərmai kəntagə Yunibe kawunzə 19 saa 2014- kərmaaro
Kǝrmai Kǝntawu Yunibe kawunzǝ 19, saa 2014
Ngawonzǝ Juan Karlos I
Wartatəma Leonor, Nana Asturiasbe
Kǝntawu Januarybe kawunzǝ 30 saa 1968lan katambo (sagǝnzǝ 56)
Madrid, Spain
Kamu Letizia Ortiz Rokasolano

(sagǝ 2004)
Lamar
Leonor, Nana Asturiasbe
Tada Sofiya
Suwa
Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos ye Santos de Borbon-a Grecia-a
Fato Bourbonbe [1] [a]
Awa Juan Karlos I
Ya Sophia Greece-a Denmark-a ye
Adin Katolikiya Romanbe
Musko yiko Felipe VIbe
Cida askərraye
Kǝla Spainben
Cida / dalami Askərra Spanishbe
Soja'a samibe Spainbe
Soja njiye Spainbe
Saa cidabe 1986-2014[b]
Daraja Kaptin Jeneral (Suwudǝ wune)
Yalla mairi Spainbe
Felipe VI (Spanish lan: [felipe Juan Pablo Alfonso de Todos Los Santos de Borbon-a Grecia-a; 30 kəntawu Januarybe saa 1968 lan katambo) shima mai Spainbewo. Dustur Spain ye lan, mairi lan, shi də kura lardəye kuru komanda-in-chief askərra Spain ye, daraja askərraye captain general ye rozəna.

### Lamintǝ
Femi Kuti

**Olufela Olufemi Anikulapo Kuyi** sha chasambo Yim mǝyon araskin bǝ lan kǝntawu Aji bǝ lan suro saa duwun yar laarrin firakkin indin bǝ lan sha katambo (16 june 1962) **Fela Kuti** lan sun nzu notuna ma, kayama cidi Nigeria bǝ, kaya rutuma attǝyǝy kuruman, siyasama Kura Nigeria bǝ.
## Lamintǝ
Ferdinand Magellan

Ferdinand Magellan (/məˈɡɛlən/ mə-GHEL-ən[1] or /məˈdʒɛlən/ mə-JEL-ən;[2] Portuguese: Fernão de Magalhães, IPA: [fɨɾˈnɐ̃w̃ dɨ mɐɡɐˈʎɐ̃j̃ʃ]; Spanish: Fernando de Magallanes, IPA: [feɾˈnando ðe maɣaˈjanes]; c. 1480  ⁇  27 April 1521) shima Portuguese [1] explorer do zauro nowata kəla shiye dawariya-a kuru fuwuzə-a kəla am Spain yǝ suro saa 1519 ye dəwo East Indies ro lezəna dəwo kəmaduwu Pacific ye dən letə kasuwu dəriye fando nankaro, loktu dəwo shiye kəmaduwu interoceanic ye dəwo dareye sunzə'a lezəna dəga asuzə kuru shima am Europeye buro salakye do Asia ro lezəna dəwo kəmaduwu Pacific ye dən. 

## Lamintǝ
Fiction

Fictiondə shima cida awowa gargambewo, cida hawarrabewo, amso, lamarra, au na do awowa fantəye au futu fantəye fəlejinma. Hawarra hawarrabe dǝ hawar hawarra kureye'a, hawar jireye'a, au hawarra jireye'a kalkaljin ba. Suro awoa kureye lan, "fiction" ma'ananzə hawar ruotənadə shima hawar ruotənadəwo suro hawar ruotənadəwo, kuru ngəwusoro hawar ruotənadə shima hawar ruotənadəwo.
Fireboy DML

**Adedamola Oyinlola Adefolahan**  

sha chasambo (5 feb 1996) **Fireboy DML** lan sun nzu notuna ma, kayama cidi Nigeria bǝ kaya rutuma. YBNL lan cidajin Olamide shima luman nzu Company diyi. Saa 2019 lan album nzu (Laughter, Tears and Goosebumps cido) Attǝyǝy kuruman sa'a 2020 lan kayan nzǝ (Jealous) sudo soundcity MVP Award Festival lan. Fireboy DML Abeakuta, Ogun State lan sha chasambo, Obafemi Awolowo university kayama nzu badiyuno.
## Lamintǝ
Flavour N'abania

**Flavour N'abania** 
Sha chasambo  yim findin yaskin bǝ lan kǝntawu jimada auwal bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fiskun yaskin bǝ lan (23 Nov 1983)**Flavour** lan sun nzu notuna ma. Kayama cidi Nigeria bǝ ,kaya ruwotuma. Kayan nzu "Nwa Babya"lan sha nowatu. 2nite Entertainment lan cidajin. Suro Saa  duwu indin uwun bǝ lan 2005  album nzu buroyi cido ,Attǝyǝy kuruman suro saa duwu indin miyon bǝ lan 2010 kayan nzu (N'abania) bǝ kwallono
## Lamintǝ
Floyd Patterson

Floyd Patterson (January 4, 1935-May 11, 2006) də kam boksaye gonyi America ye do saa 1952 lan səta 1972 ro saadənama, kuru indiro kam kura nəm kərau dunyabe kate saa 1956-a 1962-a lan kərmaizəna. gargamlan kazadaladə zuwuna, kuru shidə kuru heavyweight buro salakbe do waltə title dəga səbandəna ngawo sha fatsəgənayen. Nasha amateurben, shiye medal dinarbe zuwuna suro dalami nəmkərawu dawube suro gasa Olympicsbe saa 1952bedən. Shiga suro heavyweights 15 kura-kura zaman sammason suwudǝna.
Kəmbu

Kəmbu shima awola do organism laabe kəmbu nzərabe lan faidatinma wo. Kәmbu so dә nguwuso kǝska so, dabba so, au fungi so lan tuwandin kuru suro dәn awowa kәmbu soye mbeji jili carbohydrate so, fats so, protein so, vitamin so, au mineral so. Awo dǝwo kǝndaram laa soye kǝlanzǝro kǝlzǝyin ma soye kǝlanzǝa kǝlzǝyin sau duno sǝdin ro, kǝnǝngatǝ-a, au fuwutǝ-a kǝnǝngatǝyin. Dabbawa jili gade-gade soye futu kəmbu sadin gade-gade mbeji, sandiye məradənza metabolismbe-a kuru sandiye fuwutə sadəna nasha ecologicalbe taganasbe suro nashaa geographicalbe taganasben.
Fort Lauderdale–Hollywood International Airport

**Fort lauderdale-hollywood** faraskəram maara samibe dunyabe (IATA: FLL, ICAO: KFLL, FAA LID: FLL) - kuru shiga faraskəram maara samibe Fort Lauderdale lan nowotə kuru gargammen Merle Fogg Field lan bowotin kuru faraskəram maara samibe Broward Countybe - shima faraskəram maara samibe kura doni Broward County, Florida lan karadə. , Amerika, alamanna mil 3 (4.8 km) anəmfəte bəla Fort Lauderdalebe kuru mil 21 (34 km) yala Miamiben. Shi kən indimi doni faraskəram maara samibe kasuwube bəla Miamibedə, shidə kəla diwal kəriye 595-a, kəriye 95-a, diwal U.S.be 1-a, diwal kəriye Floridabe A1A-a, diwal kəriye Floridabe 5-ayen kara, kuru bərniwa Fort Lauderdale-a, Hollywood-a, Dania-a sandima sha kəlzana. Fowoli
### Lamintǝ
Ferran Torres

## Ferran Torres Garcia
**Ferran Torres** dǝ sha chasambo (29/2/2000) dekkel baktema keryǝ Spain bǝ kuruman attǝyǝy fuwu baktema club donyi La Liga bǝ Barcelona ro kuru cidi nzǝ Spain bǝwa ro.

Torres cidanzǝ Valencia lan badiyono, na dǝn bikke dekkel yǝ buro salakye saa 2017 lan sǝdǝna. Suro saa 2020 lan Manchester City ro wallata, kuru Premier League'wa EFL Cup'wa saa 2020-2021 lan jiwo. Barcelona ro January 2022 lan lewano. Shiye wakil Spainbe dina lardǝwabe lan na'a bǝlin gadegaden wakilzǝna, kuru buro salaklan suro saa 2020 lan lardǝ kurabe dǝro badiyetǝ.

## Lamimtǝ
Ferland Mendy

## Ferland Sinna Mendy
**Mendy** dǝ sha chasambo yim uskun bǝ lan kǝntawu shawur bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin luko uwun bǝ lan sha chasambo (8/7/1995) Dekkel baktema cidi France bǝ kuru ngawo baktema karabka donyi La Liga bǝ Real Madrid bǝ ro kuru cidi nzǝ France bǝwa ro.

## kǝnǝnga nzǝ
Meula-en-Yveline, France lan sha chasambo,shi usulun nzǝ kam Senegal bǝ.

## Lamintǝ
Franck Kessie

## Franck Yannick Kessie
Kessie sha chasambo yim miyon laarrin bǝ lan kintawu jimada gaji bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin araskin bǝ lan (19/12/1996) dekkel baktema cidi Ivory coast bǝ kuru dawu baktema karabka donyi Pro League bǝ Al Ahli rowa cidi nzǝ Ivory coast bǝ wa ro.

Ngawo Atalanta lan fuwuzəna dən, Kessié ye AC Milan ro suro saa 2017 lan lamar cidaye lan gowono, ngawo saa indiyen lamar cidanzə tawadəro gowono kuru cidanzə zauro faidaa suro nashanzə Serie A suro saa 2021-22 lan. Suro saa 2022, shiye Barcelona ro gowono, na La Liga-a kuru Supercopa de España-a, kawu shiye Al-Ahli ro lezəna suro saa 2019 lan.

## Lamintǝ
Frank James Lampard

**Frank James lampard**
Sha chasambo sa, duwun yar laarrin fittulur uskunnan bǝ lan (1978) dǝkkel yikryoma kura kasadiya adiyey kureman dǝkkel baktema kureyǝ cidi England bǝ.

## Lamintǝ
Frank Lloyd Wright

**Frank Lloyd Wright Sr**. dǝ. (Junebe 8, 1867  ⁇  Aprilbe 9, 1959) shima fasal garbǝ, gargamyǝ, ruwoye, kuru malumma lardǝ America bǝ wo. Shiye garra 1,000 kozәna suwondәna loktu kәrmai 70 lan. Wright zauro bana cina nasha fasal garbǝ karnu kən findi yǝn, fasal gar bǝn dina sammaso'wa banazəna cidanzə men kuru am cida kəratəmaso yer kadaro shawari cina suro Taliesin Fellowship yen. Wright də sasarana kurta futu adammana'a kornzə'a kalkal kurta lan, nazaru shima adə organic architecture lan bowono. Falsafa adə Fallingwater (1935) lan misaltəna, shi done "cida ngalwoma fasal garbe America yǝ" lan bowotin də.
Wright də shima fayoniya do letəram fasal garbǝ maranta Prairie ye bowotin də kuru shima tafakkar fato Usonian yǝ bəla Broadacre yǝ dəwa yita gatsəyin, awo do bərni yasayen kurunzə United States ye də. Shiye kuru ofiswa jireye'wa bəlin'wa, coci'wa, maaranta'wa, fatowa kura-kura'wa, hotelwa'wa, fatowa kareya adabe gənatəye'wa, cidawa kasuwubǝ gade'wa kurzəna. Awowa suroye Wright-be kurzənadə (windowwa glassbe-a, cidi-a, karewa njimbe-a karewa tewurbe-a) garwa anyiro təkkəna. Shiye kitawuwa kada ruwozəna kuru hawarra kada ruwozəna kuru shidə maləmma nowata lardə United States-a Europe-a lan. Wright də sha suro saa 1991 yen cidaram fasal garbe America ye dəye asuzana kəla shima "fasal garbe shiro kurawo ba suro zaman sammaben". Suro saa 2019, cidanzə kartənadə isa na awo kaduwube dunyabe ro suwudə namtə shima fasal garbe karnu kən 20thbe Frank Lloyd Wrightbewo.

## Lamintǝ
Frank Ugochukwu Edwards

**Frank Ugochukwu Edwards**
Sha chasambo yim findin indin bǝ lan kǝntawu maram bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fiskun laarry bǝ lan sha katambo (22 july 1989) kayama cidi Nigeria bǝ, kaya rutuma, biske makar bǝ diyoma.Shi ma kuman nzu ROCKTOWN yi Attǝyǝy kuruman fan nzan karakfka kaya yi nbiyi. Lagos lan katambo
## Lamintǝ
Frankie de Jong

**Frank de Jong** 

De Jong dǝ sha chasambo yǝm miyon indin bǝ lan kintawu shawur bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin tulurin bǝ lan sha katambo (12/5/1997) dekkel baktema cidi Holland bǝ kuru dawu baktema club donyi La liga bǝ Barcelona rowa cidi nzǝ Holland bǝ wa.

De Jong dǝ (willem ii) lan dekkel badiyono saa 2015 bǝlan , daji club Ajax bǝ duro wallatǝ kǝla kawo 1m€ sa,a lan.

## Kǝnǝnga nze

## Lamintǝ
Franklin D. Roosevelt

**Franklin D. Roosevelt**

Franklin D. Roosevelt dǝ sha chasambo yim fyakkin bǝ lan kentawu Razab bǝ lan saa duwu meyon uskun fiskun indin bǝ lan (1882)

kuru FDR lan notəna də, shima kura lardə United States ye kən 32 me wo, saa 1933 lan səta har saa 1945 lan bawono. Shima kura lardə U.S. ye do zauro kuruwuro cidazəna ma, kuru shi bas kərma indi kozənaro cidazəna. Kalmawanzə indi buroyedə kəla Great Depression kəriwutəyen kara, amma kən yakkəme-a kən diyaume-adə hangalnzə America ye kəriwu dunyabe kən indimiro kalaksəna.

## Kǝrmu Nzǝ
Yim meyon indin bǝ lan kentawu shawal bǝ lan saa duwun yar laarrin fidiyon luko uwun bǝ lan Bawono(1945). Franklin D. Roosevelt dǝ shima kura lardǝ Amerika bǝ fyakkin indin bǝ (32) tun saa duwun yar laarrin fyakkin yaskin bǝn har saa duwun yar laarrin fidiyon luko uwun ro lewono. Saa miyon Indin sidi kila kir maiyǝ den. Loktu 4th Term nzin bǝ lan bawono. Dusowa kozuna tussun kila kir maiyǝ den. Kawo kura lardi Amerika bǝ ro waljin den shima kura keryǝ New York bǝ tun saa duwun yar laarrin findin laarrin bǝn(1929) har saa duwun yar laarrin fyakkin idin ro lewono (1932). Kureman attǝyǝy Senator yǝ sidina suro saa duwun yar laarrin miyon yakkin bǝ lan (1913) har saa duwun yar laarrin findin ro lewono (1920) keryǝ New York bǝ den.

## Lamintǝ
France

### France
Faransa,[a] hukumamen Republic Faransa bə,[b] shima lardə doni fəte Europe yǝn kara. Nashawanzə diyaye də suronzan French Guiana suro South America yen'wa, Saint Pierre'wa Miquelon'wa suro North Atlantic'wa, French West Indies'wa, kuru kərtawa kada Oceania-a Indian Ocean-a, adəye sha nasha arziyibe kura dunyalan sədin. Metropolitan France'a, yalanzən Belgium'a Luxembourg'a, Germany yalagədinzən, Switzerland gədinzən, Italy'a Monaco'a anəmgədinzən, Andorra'a Spain'a Anəmnzən, kuru kalangaiyi kuluwube sha United Kingdom'a yalafətənzən. Nashanzə kuradə Rhine lan səta kəmaduwu Atlanticbero saadəna kuru kəmaduwu Mediterranean ben səta kəmaduwu English bǝ-a kəmaduwu yalabe-aro saadəna. Nasha'anzə mewun uskun (uwudə diya'a) nasha kəllatadə 643,801 km2 (248,573 sq mi) kuru nəm nguwu amyedə miliyon 68.4 suro kəntawu January bǝ saa 2024 lan.[6][8] Faransa də lardə dawu kura lardəye, bərni kura lardəye də Paris, bərni kura lardəye kuru dawudi ada'a kasuwu'a yǝ.

## Lamintǝ
Francisco de Goya

**Francisco** José de Goya y Lucientes (/ˈɡɔɪə/; Spanish: [fɾanˈθisko xoˈse ðe ˈɣo ⁇ a i luˈθjentes]; 30 March 1746  ⁇  16 April 1828) shima Spanish romantic painter kuru printmaker. Shidǝ zaumaro  amarima mai Spainye suro karnu 18th wa badiyaram karnu 19th wa yedən. Kǝla fǝlejin zǝben, zane-a, kuru kǝrye wa dǝye bayanna kǝla lamarra gargambe zaman bǝwa kuru am fasal gargam bə karnu kǝn 19th-a 20th-be-a sǝdǝna. Goya dǝ nguwusoro sha last of the Old Masters kuru buro salak yǝ moderns lan bowotǝna.

## Lamintǝ
Franz Kafka

**Franz Kafka**

Franz Kafka sha chasambo yim yaskin bə lan kǝntawu maram bə lan saa duwu uskun fiskun yaskin bə lan (1883).

## Bawono
Yim yaskin bə lan kǝntawu Aji bə lan saa duwun yar laarrin findin luko diyon bə lan bawono(1924). Franz Kafka kakkadi rowotuma (Bohemain) bə kuraman tilam jamus bə manajin Attəyəy aworra sinana yə rowojin. Kam kasadiwa sun nzu dinalan notuna.

## Lamintǝ
Franz Peter

**Franz Peter Schubert**

Franz Peter schubert. sha chasambo yim fyakkin tilon bǝ lan kǝntawu razab bǝ lan saa duwu mǝyon tulurin fillaarin tulurin bǝ lan (1797).

## Kenengan nzǝ buro yǝ
Kənənga-a ilmu-a buroye

Franz Peter Schubert də sha bəla Vienna yen katambo, kəntawu January ye kawunzə 31 saa 1797 lan, kuru wazənanzə'a Coci Catholic ye lan baptizəna. Shidə tada kən mewun indimi Franz Theodor Florian Schubert-a (1763-1830) kuru Maria Elisabeth Katharina Vietz-a (1756-1812) ye. Kakanzə Schubertbedə asalnza lardə Zuckmantel suro Austria Silesiaben kesha. Baanzə, tada talaa Moravianbe, shidə maləm maarantabe parishbe nowata, kuru maarantanzədə Lichtentallan (suro Viennabe district kən ləngarmin) fuwurawa kada isayin.[4] Zuckmantel lan Vienna ro saa 1784 lan kadio kuru ngawo saa indiyen sha malǝm marantabero wallono.[3] Yanzədə fero koko tandoma kura Silesianbe kuru kawu nyiyanzəro cida fatobe yalla Viennesebero cidajin. Franz Theodor-a Elisabeth-a ye dulinza mewun diyau (falnzadə haram, 1783 lan katambo),[5] laar ganalan bazana.

## Bawono
Yim mǝyon laarrin bǝ lan kǝntawu jimada auwal bǝ lan saa duwu mǝyon uskun findin uskun bǝ lan bawono (1828) .Franz Peter schubert dǝ Kayama Cidi Austrian bǝ. Sa,an nzi fyakkin tilon bə lan bawono (31) Amma atteman kaya duwu falla kozuna sidina Kǝnǝngan nzin(1000 songs) . cidi (viena) bə lan bawono.

## Lamintǝ
Franz Schubert

**Franz Peter Schubert** (German: [fʁants ˈpeːtɐ ˈʃuːbɐt]; 31 January 1797  ⁇  19 November 1828) shima kam kuru kayama cidi Austriya bǝ gargam zaman bǝ dare yǝ Classical-a badiyaram Romanticbe-a. Kәnәngәnzә gana ro waljin yaye, Schubert yǝ kaya zauro ngәwu , suronzan kayan nzә do 600-a kozәna (nguwuso lieder-a), symphonies tulur, music sakral-a, opera-a, music kәla-a, kuru piano-a kuru music kamara-a.

## Lamintǝ
Fred

**Fred** dǝ sha chasambo yim uwun bǝ lan kǝntawu Armalan bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin yaskin bǝ lan sha katambo (5/3/1993) dekkel baktema cidi Brazil bǝ, kuru dawu baktema club Premier League bǝ Manchester United bǝ dero kuru cidi nzǝ Brazil be wa.

## Lamintǝ
Freda Ahenakew

### Freda Ahenakew
Freda Ahenakew CM SOM (kəntagə Fabarairuye kawunzə 11, saa 1932-kəntawu Aprilye kawunzə 8, saa 2011) shidə ləbtəma Canadaye kuru ilmuma kaduwu Creeye. Ahenakewdə sha kazadalaro gowotə təlamma amma asal lardəye gənatəlan kuru awo kaduwuye gənatəlan Canadalan. Shidə yanzəgana feroye kəla siyasawu David Ahenakewben.
## Gargam
Freda Ahenakew də sha Ahtahkakoop lan chasambo, suro nduli uskuyen kən indimi. Amnzǝ kura so dǝ sandima Edward'wa Annie'wa (ngudo tambo) Ahenakew. Saanzə ganadə maaranta St. Albanye Prince Albertye dən napsəna, kuru maaranta Prince Albertye Collegiateye dəro karaa.https://en.wikipedia.org/wiki/Freda_Ahenakew#cite_note-SAIN-5

Ahenakewye Harold Greyeyes nyawono (shidoni maranta India yǝ Qu'Appelleye kərazənadə, daji faraskəram bareye Indiaye Saskatchewanyedə FSIN men cidazəna) Muskeg Lake Cree Nationlan (shidoni fuwulan shiga wakil falro sədənadə), kuru rokkonzan nduli 12 satana. [5] Dare waltə məradənzə kərabe 1968lan zəgayin, na shiye mowonti kuraro ndulinzə 9-a kərazənadən.[3] Suro saa 1979yen, Bachelornzə ilmuye Jamiya Saskatchewanyen səwandəna loktu təlamma Creeye guljindən.[3] Nyiyanzə Greyeyes-a yedə saa faldən daano.[5] Kate saa 1976-a 1981-a yen, cida kəra gultəye səwandəna mowonti ada Indiaye Saskatchewan ye lan, Lac La Ronge Band lan, kuru mowonti kənəngatəye Saskatchewan ye lan (kərmadə mowonti kura Joe Duquette ye) Saskatoon lan.

Suro saa 1984lan, shiye Master of Arts təlamma Creeye Jamiya Manitobayen səwandəna,[3] rokko Farfesa H.C. Wolfartbe.[6] Nazarunzə Masteryedə, "Gartə təlamma Creeye", dare bakkada.[5] Saa 1983 lan səta 1985 ro saadənan, shidə banama shehu ilmube suro fasal kəra am asalbe Jamiya Saskatchewanbedən. Shidə darekta mowonti təlamma Indiaye Saskatchewanye saa 1985lan səta 1989ro saadənan. Ngawo mowontidə'a fuwuzənayen, shidə shehu ilmuye kəra amma asalye Jamiya Manitobayen hatta saa 1996lan cida kolzənaro.[3]

Ahenakew də shima lamba darajaye kada səwandəna surodən degree darajaye Jamiya Saskatchewan ye mbeji.[7] Shiga Wakil Order Canadabero 1998lan cado kuru shiro Saskatchewanbe Order Meritbe 2005lan cedo.[9]

Suro saa 2016 lan, dalami kərabe jamaye Saskatoonbedə Freda Ahenakewro sunzə co.

## Lamintǝ
Frida Kahlo

**Frida Kahlo**, sha** Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón** shi chidan nze kurta kurtama (artist) kurtama kasadiya zauro sun nzə notuna loktun nzin. Kahlo sha chesambo kǝrwe coyoacan kirma maxico lan notunaman. Sa, a duwun yar laarrin tulur bǝ lan (1907) kǝrwe (coyoacan) bǝ din.

## Kǝrmu Nzǝ
Sa,a duwun yar laarrin fiwun lukodiyon bǝ lan bawono. Fotowanzədə ngəwusoro awowa kəlanzabe duno'a mbeji kuru realism'a fantasy'a kəlzəna. Kǝla Mexicayotl movement ye ngawo kǝrmai kǝlanzǝbe lan, shido kǝla Mexico be dǝga bayantǝ sǝdǝna dǝn, Kahlo dǝ surrealist au magical realist lan bayantǝna. Shi dǝ waltǝ kǝla awo sǝdǝna kǝla kǝnǝnganzǝ kǝla kǝrǝnzǝbe dǝn notǝna. 
## Lamintǝ
Friedrich Nietzsche

**Friedrich Nietzsche**
Sha chasambo yim mǝyon luko uwun bǝ   lan kǝntawu lailahir bǝ lan saa duwu mǝyon uskun fidiyon luko diyon bǝ lan (15-october-1844)

## Kǝrmu Nzǝ
Yim findin luko uwun bə lan kǝntawu shawur bə lan saa duwun yar laarrin bə lan (25-August-1900) Friedrich Nietzsche də shi malum philosopher bə kureman kakkadi rowotuma keryə Germany bə. Buron shi malum mowonti bə (professor) University of Basel bə lan kira guljin

## Lamintǝ
Frédéric Chopin

**Frédéric Chopin** sun nzu notunaman. sha chasambo yim tilon bǝ lan kǝntawu Armalan bǝ lan saa duwu miyon uskun miyon bǝ lan (1810) bula Poland bǝ lan.

## Kǝrmu Nzǝ
Yim mǝyon tulurin bǝ lan kintawu lailahir bǝ lan sa,a duwu miyon uskun fidiyon laarrin bǝ lan bawono (1849) bula Paris bǝ lan suro keryǝ Faransa bǝ lan. **Fryderyk Franciszek Chopin** 

Dǝ kayama kureman attǝyǝy ganga piano bǝ diyoma (pianist) kam kasadiwa rintama loktu nzin kam shi yeyi bawo na ganga piano diyolan.

## Lamintǝ
Fulani

**Fulata**

Fulani, au Fulɓǝ amm adə sandima kaduwu Saharayeya, Sahelyeya Fəte Africa yǝ ya, nashadən tarrata. Lardəwa kadalan napsana, nguwusoro fəte Africa yeya yala Africa yǝ dawu yeya, Sudan anəmyeya, Darfur'wa, kuru nashawa ci kəmaduwu Red Sea yǝ Sudan yǝ ya. Adadu amma Fula yǝdə notənyi, dalil ma'ananza kəla kaduwu Fulayen. Somtəwa gade-gadeye adadudə kate am miliyon 40-a dunya sammason fəlezana.

Fulaye nguwuso-kən yakkəmen, au ta'adir miliyon 7 səta 10ro saadənada sandima sunyimaso, kuru kaduwunzadə sandima sunyima kurawo dinalan.Kammabowo kaduwu Fulayedə sandima am gana-gana napsanama,[28] kuru barewu-a, maləmma-a, sanyawu-a, kasuwu-a, amma darajaa-a. Namtə kaduwuyedən, sandiya təlamma Fulaye kəlzəna, gargamma nza adanza-a. Fuladə sammaso musulumma amma gana laa kəristanna kuru Animist

Kazadalawa Fəte Africa bǝ ngəwuso kaduwu Fulani bǝ, surodən kura lardə Nigeria bǝ kureye, Muhammadu Buhari mbeji; kura lardǝ Cameroon bǝ buro salak bǝ Ahmadou Ahidjo; kura lardǝ Senegal bǝ kureye, Macky Sall; kura lardəye-a banamanzə-a, Adama Barrow-a Muhammad B.S.Jallow-a; kura lardǝ Guinea-Bissau yǝ dǝ, Umaro Sissoco Embaló; banama kura lardǝ Sierra Leone bǝ, Mohamed Juldeh Jalloh; minista kura lardǝ Guinea bǝ, Bah Oury; Waziri Malibe, Boubou Cisse-a kuru kamu banama kura lardə Ghana bǝ Samira Bawumia-a. Sandiye kuru nasha kura-kura dunyabe lan cidazana, misallo banama Secretary-General United Nations bǝ, Amina J. Mohammed; kura majalis dunya bǝ kən 74 me, Tijjani Muhammad-Bande; kuru Sekretari-Kura OPEC bǝ, Mohammed Sanusi Barkindo.
## Lamintǝ
Fulham F.C

## Fulham F.C

**Fulham Football Club** dǝ, club dekkel bǝ kərwe Fulham London England bə lan, Premier League England bə baksan. Dekkel nza fato bǝ Craven Cottage lan baksan, tun saa 1896 bə lan.

## Lamintǝ
Fundamentalism

"Fundamentalism" dǝ shima raayi kate karapkawa laa-a am laa-a dǝwo bayanna kalkallo-a, dogma-a, au raayi-a ro faidatain dǝwo, kǝla nǝm gade katti tiyibe-a kuru tiyi gadebe-a dǝga gayirtǝbe lan, shido sǝkǝ duno'a kǝla nǝm gade katti tiyibe-a kuru tiyi gadebe-a dǝga gayirtǝbe lan, shido sǝkǝ duno'a kǝla lamarra laa ""safǝ"" be dǝga wuzǝna ma, kuru raayi dowo sandiya gayirtǝwu soye sandiya kalkalzǝna ma dǝga waltǝ ro walzǝna ma. Kalma adǝ ngǝwusoro suro lamarra adinben faidatin alama nǝmngǝla duno gǝnyibe kǝla nzǝrtaliu kadaben (awowa "asaldǝbe"
French

French dǝ waneyi:

Awo laa lardǝ Francebe-a, au lardǝ Francebe-a, au lamarǝ Francebe-a.

Təlam Faransabe, shi doni lardә Francebe lan tuwondәna ma

Am Faransabe, lardǝ-a kuru kaduwu-a

Kәmbu faransaye, ada'a kәmbu kәmbube-a

## Laminte
Furr

**Furr** dǝ dabba la yi diyau wa fato lan ginazan ma. Nguwun zuso kajim kumbun nza wo.

Dabbawa jiri shima dǝ (Equdia, domesticated, mammals, milk yielding animals) sandi ro gulzan Nasaran. Furr dǝ saa miliyon 45-55 kozǝna dǝn kǝla dabba gana laa kǝlzǝyi-a, Eohippus dǝga karǝngǝn, dabba kura laa kǝlzǝyi-a kǝlzǝyi-a ro walwono.

## Lamintǝ
Freddie Figgers

**Freddie Figgers**
(kawu kəntawu September yǝ kawunzə 26, suro saa 1989 bǝ lan sha katambo) shima kasuwuma  America yǝ, awo bərin tandoma, kuru kam do nǝ Figgers yǝ fantəgəramzə-a kuru cidaram Figgers ye-a koksənama.

## Kǝnǝnga-a kuru cida-a
Freddie Figgers də sha tambolan kolzana kuru kawu indilan Nathan Figgers yǝ gowono. Nathan də cidama cista yǝ kuru cidama musko yǝ, amma kamunzədə, Betty Mae, cidama kulo yǝ. Freddie də Quincy, Florida lan wurano. Gananzən karewa konnu yǝ dina yasadə zauro səraana. Naura kərənna buro salakbedə shima Macintosh namgata shiyǝ səbandənadə sa shiye saa ləgarlan kuru nasha agogobe radiolan səta circuit boardro saadənadə yasawono.[1] Sa shiye saa anze mǝyon indin lan,  komfutawa mowontinzǝn yasa-a kuru cistǝgǝ-a badiwono loktu faraskǝram ngawo mowonti bǝn. Darekta faraskəramdəye, shidoni mayordə, sha hayazə komfutawa city halllan yasayero. Dare lan, Freddie yǝ faraskəram awo njiye dunozə ngaltəye ruwozəna. Daji maaranta kolzə sa’a mǝyon lokko uwur lan kasuwuro lewono,[1] komfutawa suro fato ngawoyedən yasayin. Shiye cidanzə cloud gənatəye kəlanzəye saa 2005 lan badiwono.[3][4]  kungəna cina kəla faraktəyen software ruwotəlan.[3][5]

## Lamintǝ
Fǝte Africa yǝ

### Fǝte Africa yǝ

Fəte Africa bə, au Fəte Africa bǝdə, shima nasha fəte Africa bewo. United Nations ye fəte Africa yǝdə lardəwa miyon araskǝn ro chado (16) Benin'wa, Burkina Faso'wa, Cape Verde'wa, Gambia'wa, Gana-a, Guinea-a, Guinea-Bissau'wa, Ivory Coast'wa Liberia'wa, Mali'wa, Mauritania'wa, Niger'wa, Nigeria'wa, Senegal'wa, Sierra Leone'wa, Togo'wa sammaso bayanzana. , kuru Saint Helena-a, Ascension-a Tristan da Cunha-a (Kalangai diyabe kərmai kəlakəlbe). Nəm nguwu am fəte Africayedə miliyon 419 ro somtəna saa 2021 lan, kuru 381,981,000 saa 2017 lan, surodən 189,672,000 kamuwa kuru 192,309,000 konga. Nashadə nasha nəm nguwu jamaye-a razəwu-a lan zauro wurajin suro continent Africa yǝn.

Gargam buroye suro Fəte Africabedə suronzən dunowa nashabe nowata kada mbeji sandi doni nashawa gade-gade kasuwu ci kəmaduwube-a surobe-a lan sunotinma, alamanna Mali-a Gao Empires-a. Fəte Africabedə na kəltaram diwalwa kasuwube ndikate yala Africabe Arabbe-a anəm continentbe-ayen kara, na karewa taganasbe jili dinar-a, su cidatə-a, kəmowun-a tuwandinma. Ngawo kulashi Europebedə arziyi fatobe-a mairiwa-a səbandənayen, kasuwu kaliwabe Atlanticbedə nizam kaliwabe buron mbejidən garzəna cida lardəwa Americabe notodəro cinro. Ngawo kasuwu kaliwaye dazənayen badiyaram karnu kən 19yen, lardəwa Europebe-a, taganasmaro France-a Britain-a, nəmkam ndikate sandiya notoyen gozaa kowada. Misallo, karewa cidabe kada lardə diyabero sutuluwuna, surodən karewa barebe cida ngəwu gojinma alama koko-a kofi-a, karewa karabe alama katakau tropicalbe-a, arzənyi cidibe alama dinar-a. Tun kərmai kəlabe sətanadən, lardəwa fəte Africabe kada, alama Ivory Coast-a, Ghana-a, Nigeria-a, Senegal-a, nasha razəgə nashadəbe-a dunyabe-an faida kada sadəna.

## Lamintǝ
Gabriel García Márquez

**Gabriel García Márquez** Gabriel josè de la concordia García Marquez (Gabo) bǝ lan sun nzu notunaman, sha chesambo yim Araskin bǝ lan kǝntawu Armalan bǝ lan saa duwun yar laarrin findin tulurin bǝ lan. (1927)

## Kenenganze buro yǝ

## Bawono
Yim mǝyon tulurin bǝ lan kǝntawu shawal bǝ lan saa duwu indin mǝyon luko dǝyon bǝ lan bawono (2014) Gabriel García Márquez dǝ kakkadi rowotuma keryǝ colombian bǝ(Novelist) Awarra sinana rowotuma, biskǝ makar bǝ rowotuma, attǝyǝy kureman cidama fato jarida bǝ.
Galaxy

**Galaxy** dә shima futu shillewuwabe, awowa shillewuye kәlanzәnabe, gas kate shillewuwabe, kausu, kuru awowa sənanabe doni gravity men kəllata. Kalima dǝ Greek galaxias (γαλαξίας) lan gowotǝ, ma'ananzǝ dǝ 'milky' wo, ma'ana galaxy Milky Way ye dǝwo suronzǝn Solar System dǝn kuntenro.
### Lamintǝ
Galen

**Galen of Pergamum**
Sha chesambo (123-199|217AD) Galen of Pergamum dǝ:shi malum (philosophy And Physics) bǝ cidi Greek bǝ.

## Lamintǝ
Galileo Galilei

**Galileo Galilei** 
Sha chesambo yim mǝyon luko uwun bǝ lan kǝntawu sawan bǝ lan suro saa duwu mǝyon luko uwun firakkin diyon bǝ lan (15-feb-1564)

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Kǝrmu Nzǝ
Bawono

Yim uskun bǝ lan kǝntawu Razab bǝ lan suro saa duwu mǝyon araskin fidiyon indin bǝ lan (8-jan-1642). Galileo Galilei dǝ shi malum ( Polymath) cidi Italiya bǝ

## Lamintǝ
Gamal Abdel Nasser

**Gamal Abdel Nasser Hussein**(15 kəntawu Januarybe saa 1918 – kawunzə 28 kəntawu Septemberye saa 1970) shima cidama askərraye Egyptbewo kuru siyasama shi dəwo shima kura lardə Egyptbe kənindimewo saa 1954 lan səta bawono suro saa 1970 ro saadənan. saa fuwubedən cidi yasabe nazəyin. Ngawo saa 1954 lan memba Muslim Brotherhood ye kəlanzəro jarabtənayen, karapka dəga dabkono, kuru kura lardəye Mohamed Naguib dəga fatolan fəlezə kuru kərmai kura səmowona. Shiga kura lardǝbe ro karrada suro kǝntawu yuni sagǝ 1956 yen.
### Lamintǝ
Fyodor Dostoyevsky

Fyodor Mikhailovich Dostoevsky[a] (UK: /ˌdɒstɔɪˈɛfski/,[1] US: /ˌdɒstəˈjɛfski, ˌdʌs-/;[2] Russian: Фёдор Михайлович Достоевский[b], tr. Fyodor Mikhaylovich Dostoyevskiy, IPA: [ˈfjɵdər mjɪˈxajləvjɪd ⁇  dəstɐˈjefskjɪj] i; 11 November 1821  ⁇  9 February 1881[3][c]), loktu laan sha Dostoyevsky lan bowotindǝ, shima kakkadi rubewo, kakkadi gana rubewo, kakkadi rubewo kuru hawar rubewo. Manawuwu hawarrabe ngəwusoye sha kam fal suro kakkadi hawarrabe dunyabe zauro ngəwuwo ro gozana, cidawanzə ngəwuso zauro dunowa ro gotəna.

## Lamintǝ
Féntì

**Fenti**də awo au tuskano, ngawo awo cibburo təkkənayen kuru harzənayen, awo laa fim-samun sərayin. Namtə kisandiyen, adə shilan faidatə sura tində, sha fentijin lan nowotə. Fentidə launu kada-a jili kada-aro tədin. Fentiwa ngəwuso kəndawulan tətandin au njilan tətandin, kuru falnzawoso halnzə gade. Jili fentibe kureyedə saa duwu mewu kozənalan fenti kulben faidatin.
Bərniwa ngəwuson fenti kəndawu-a tətandənadə suro bəlaa fatobe au na njiye fəletəyedə sharaye haramzəgəna (bayantǝ mǝradǝtǝna). "clean-up solvents" də gade-gade fenti njilan tədinma dəga fenti kəndawu lan tədin dəga. Fenti njilan tətandində-a fenti kəndawulan tətandində-adə awo fentitənadəye yanawu-awobe diyabedən gade-gadero faidatin (misallo fato). Nguwusoro, awo do fentitin də 10 °C (50 °F) ma kozənaro waljin, amma fenti diyaye/"primers" tandomasoye gulzana raktə faidatin sa yanawu awobe də 2 °C (35 °F) yeyiro waljiya.

## Lamintǝ
Gas

**Gas** dә fal suro awowa dunowa diyau dәn. Sandi gadedə sandima solid, liquid, kuru plasma. 1] Gas donyi kǝlanzǝ dǝ atom fal lan tuwandin (misallo gas donyi daraja ye jili neon), elemental molecules do jili atom fal lan tuwandin (misallo oxygen), au compound molecules do jili atoms gade-gade lan tuwandin (misallo carbon dioxide). Kǝska gasbe, jili kasam, dǝn gaswa nǝm gade-gade mbeji
### Lamintǝ
Gavi

**Pablo Martin paez Gavira**
**Gavi** lan sun nzu notunaman sha chasambo (5/8/2004) Dekkel baktema keryǝ Spain bǝ kuru dawu baktema club donyi La liga bǝ  Barcelona wa Cidi nzǝ Spain bǝ wa.

Suro saa 2022 bǝ dǝn shiro (Golden Boy Award ) shiro sadina. shima fùwun wo suro zayirowa dekkel baktema bǝ den.

## Lamintǝ
Gbagyi

**Gbagyi people**

Am Gbari au Gbagyi (jammai - Agbari/Agbagyi) [1] sandima kaduwu donyi nguwuso suro lardǝ Nigeria be lan tuwandin, adadǝ sandiya miliyon 5.8 gai, lardǝwa diyau bǝ lan, suroladǝn FCT mbeji, kuru sandiye suro lardǝwa kǝrmai bǝ 30 lan tuwandin, futu bayan  2006 (National population commission) bǝ ladǝn. Lamarra 2006 lardǝbe kǝla nǝm-gana adam be lisawu ladǝn. Adǝ shima su tǝlam nza bǝ wo Gbagyi. Am kaduwu dәye təlamma indi manazayin. Amma na təlamma anyi  sandiya Gwari lan bowozan Hausa Fulani-a amma Europe-a samma soye loktu Nigeria-a buron naptəram lardəyedən. sandiya Gbagyi/Gbari lan notәna ma ngәlaro. Sandiye Nigeria lan kənəngatana, Federal Capital Territory - Abuja, kuru Kaduna State. 3] Kuru sandiya Nasarawa central Nigeria Area lan tuwandin. Gbagyi au Gbari shima kaduwuwa nguwu suro Middle Belt lan nabtəramma lardən nza yǝ Federal Capital Territory lardə Nigeria ye dən. Adǝye sǝkǝ am Gbagyi dǝ sandima am kura lardǝ Nigeria bǝ, Abuja dǝye.

## Laminatǝ
Geidam

### Geidam
Geidamdə nasha gomnati ganabe suro kəriye Yobebe, Nigeria lan. Headquarternzədə bəla Geidam yala-fəte nadəye 12°53′49′′N 11°55′49′′E lan kara. Yim kawu kəntawube 24 kəntawu April be suro saa 2021 lan am terrorist ISWAP be də Geidam'a səmowona am miyon tillon cezəna, kuru am duwu araske  (6,000) samin nadən napsanadə'a tarzana.[1] Attəson yayi, askərra Nigeria ye də bəladə'a walta səmowona ngawo am terrorist də ro bətərəm sadənayen.

Nəm kuranzədə 4,357 km2 kuru nəm nguwu amyedə 157,295 suro kom-komi 2006 yen.

Lamba postaye nadəyedə shima 632.

## Ilmu
Mai-Idris Alooma Polytechnicdə, moranti ilmu zamtəye kura gomnati kəriyebe 1993 lan kokkada.

## Kǝndaram dunyabe/ Kǝla cidibe
Geidam də nasha cidiye mbeji kuru saa sammason temperature 70°C yeyi mbeji, fəram, kuru kəska gana wurajin. Katti-a, kajim-a, kuru kəska kəri-adə sandima nadəga suwudin.

Nasha gomnati bəlaye Geidam yedə kilomita square 4,375 sətana kuru zaman indi noata- zaman hartəye'wa zaman samiye'wa. Nəm kəliwu nasha Gomnatibedə kashi 16, kuru kasam kasamyedə kashi 10 yeyi. 

## Lamintǝ
General Ayinla

### General Ayinla
General Ayinla kollington sha chasambo 20/8/1949 kayama cidi Nigeria bǝ kuru kaya fuji yǝ diyoma, baba Alabado lan sunzu Notunama ma.
## Lamintǝ
Geoff Capes

**Geop Capes**

Geoffrey Lewis Capes (23 kəntagə Ogusta bǝ suro saa 1949 bǝ lan sha chasambo. kəntagə October bǝ kawunzə 23 suro saa 2024) də kam bunduwu baktəma British bǝ, kam duno'a, kuru bikkewa kəla cidiben gaskatəma. Shiga UK lan suro saa 1980s ye lan nowata kəla nəm dunonzə bikke makkarye-a kuru telebijin lan luwonzə-a lan faraskəramma jili Superstars-a World's Strongest Man-a lan, shi doni indiro zuwuna də.

Capes ye England'wa Great Britain-a wakilzəna suro biske dekkelyen, nəm gozəna shot put lan, lamarra do shiye indiro Commonwealth ye gasazəna, indiro Europe ye gasa fatoye lan, kuru bikke Olympic ye yakkəlan gasazəna. Kəntawu October saa 2024 lan, shiye rekod Britishye shot putye saa 1980 lan sətanadə nanzən mbeji sa mita 21.68 (71 ft 2 in) lan gənazənadən.

Namtə kam duno'ayen, indiro kam duno'a dunyalan zuwuna, kuru indiro World Muscle Power Classic'a ​​zuwuna, kuru ka'alawa gade kada'a surodən kam duno'a Europeye-a kam duno'a Britainye-a mbeji.

Nasha gaska Highland Games ye lan, shiye loktu arakkəro kənasar dunyabe, buro salakkin Lagos lan 1981 lan kənasar səbandəna, kuru rekod dunyabe lamarra kadalan rozəna.

Ngawo biske gaskaye lan cida kolzənayen, biske dunoye naptə referee-a, lamarra fuwutəgəma-a, kochi-aro cida gozə kowono. Shiye kuru shago kazəmu biskebe ladoye sədin, kuru ngudowa yasabe dunyalan nowata ro wallono. Capes də datənzə 197 cm (6 ft 5+1⁄2 in) kuru nəm kərauzə kilo 170 (375 lb) zamanzə kuradən.
### Lamintǝ
Geoffrey Chaucer

**Geoffrey Chaucer** (/ˈtʃɔːsər/; c. 1340s  ⁇  25 October 1400) shima biske makartǝ ma lardǝ England bewo, ruwowo, kuru cidawu lardǝbewo shido The Canterbury Tales lan nowotǝnama. "Baba ada'a lardǝ Englandbe-a, au, gade lan, "Baba shawari lardǝ Englandbe-a". Shidə shima ruwotəma buro salakye suro na do na sha Poets' Corner lan bowotin dən, suro Westminster Abbey yen dəro təkkin. Chaucer dǝ shima falsafa-a astronomer-a ro suwa-a sǝdǝna, ilmu kimiyabe A Treatise on the Astrolabe dǝga sonzǝ Lewis dǝwo saa 10 ye dǝro sǝdǝna. Cidanzə cida gomnatiye dәn cidanzә kәla bureaucrat, courtier, diplomate, kuru memba majalisabe ro wallono 

## Lamintǝ
Geometry

geōmetría) 'land measurement'; from γῆ (gê) 'earth, land', and μέτρον (métron) 'a measure') [1] shima dalami konkomibe doni awoa samibe alamanna nəm cintu, suronzə, nəmkura, kuru na samənzə suro awoa kuren. Geometry də, arithmetic'a kəllata, dalami konkomiben buroye fal. Ilmuwu isawubedǝ suro lamar geometryben cidazǝ dǝ geometerlan bowotin 

## Lamintǝ
Georg Wilhelm Friedrich Hegel

**Georg Wilhelm Friedrich Hegel** dǝ sha chesambo yim findin tulurin bǝ lan kǝntawu shawur bǝ lan saa duwu mǝyon tulurin fitulurrin bǝ lan. (27-Augus-1770)

## Kenenganze buro bǝ

## Kǝrmu Nzǝ
Yim mǝyon tilon bǝ lan kǝntawu jimada auwal bǝ lan saa duwu mǝyon uskun fyakkin tilon bǝ lan bawono(11-Nov-1831) **Georg Wilhelm Friedrich Hegel** dǝ shi malum philosophy bǝ cidi Germany bǝ. Bula stuttgart, Wurttemberg bǝ lan sha chesambo. Kirmaro nadi Southwest Germany bǝ. Shi Kam kasadiwa rintama amma loktun nzin sha maluma gadewa tawattayi . Manan nza na fallo lejimba.

## Lamintǝ
Genghis Khan

**Genghis Khan**

Genghis Khan dǝ sha chesambo yim tilon bǝ lan kǝntawu chidi bǝ lan saa duwu fallin yar fallin firakkin indin bǝ lan (1162).

## Kǝrmu nzǝ
Yim findin luko uwun bǝ lan kǝntawu shawur bǝ lan saa duwu fallin yar indin findin tulurin bǝ lan bawono (1227) Genghis Khan dǝ shima kura lardi Mongol bǝ . Loktu nzin shi kam duno Askarra yeya.  Askarran nzi jirinza yeyi bawo loktu din . Shima tilamma Mongol bǝ dǝ kilanza na fallo kilzi. Mongol Empire ro kalaksu. Shima Mongol Emperor buroyǝ yo. Kiriu ngu loktun nzin zuwuna lardi-lardi ngu sumowuna sa din . Suronzan (Jin Dynasty) nbǝji . Loktu nzin shi Emperor kasadiwa rintama. zauro dunowa .cidi china bǝ ngu zu so zuwuna kiriu lan. Har lardi lardi jiri nasha China bǝ dǝ kwalziyi.

## Lamintǝ
Genoa

Genoa (/ˈdʒɛnoʊə/ JEN-oh-ə, Italian: Genova, Italian: [ˈdʒɛːnova] i; Ligurian: Zêna, Ligurian: [ˈzeːna]) [a] shima bərni kura lardə Italy be Liguriabewo, kuru shima bərni kən arakkəmo num kura lan suro Italia belan. Suro saa (2023) am (558,745) ye suro nəm kərmai bərni yedən kənəngatayin. Kǝrmai bǝlinzǝ dǝn am (813,626) ye mbeji, amma million 1.5 yeyi ro kozǝna nasha bǝlinzǝ dǝn nabtǝ Italy be dǝn.

## Lamintǝ
George Frideric Handel

**George Frideric Handel**
George Frideric Handel dǝ sha chesambo yim findin yaskin bǝ lan kǝntawu sawan bǝ lan saa duwu miyon araskin fiskun luko uwun bǝ lan. (1685)

## Bawono
Yim mǝyon luko diyon bǝ lan kǝntawu chidi bǝ lan suro saa duwu mǝyon tulurin fiwun laarrin bǝ lan bawono, (1759) george dǝ kayama keryǝ Germany bǝ. kawo England ro waltin ro. Sha ( Johann Sebastian bach) wa Handel wa suro saa fallin saiya chesambo. Loktun nzan am jiranza yǝyi bawo na kaya rowotun . Attǝman fal maro kila kilzayi loktun nzan.

## Lamintǝ
George Washington

**George Washington**dǝ sha chesambo yim findin indin bǝ lan kǝntawu sawan bǝ lan saa duwu mǝyon tulurin fyakkin indin bǝ lan (1732)

## Kǝrmu Nzǝ
Yim mǝyon luko diyon bǝ lan kǝntawu jimada gaji bǝ lan suro saa duwu mǝyon tulurin fillaarin laarrin bǝ lan bawono(1799). George Washington dǝ shima kura gargamma lardi Amerika bǝ buro ye yo tun saa duwu mǝyon tulurin fiskun laarrin bǝ lan (1989) har saa duwu mǝyon tulurin fillaarin tulurin ro lewono (1797). Kawo kura lardi diro waljin ro George Washington dǝ shima kura Askarra (Continental Army ) be wo loktu kǝriu (American Revolution wae) bǝ la dǝn. Sandima United State diwa tun buron koksa.

## Lamintǝ
German

German ((s) dǝ waneye ma'ana:

Germany (ye au alaka-a)

Germania (gargamlan faidatǝ)

Am do lardǝ Germanye, lardǝ Germanyye, amdo nzǝko Germanye, au amdo tǝlam Germanye manazayinma

Kәrye Germanybe dә, kәrye Germanybe kәshana lardәbe dәga ruwo

Am Germanicbe (zaman Romanbe)

Təlam Germanbe

təlamma Germanicbe laaso

Kәmbu Germanybe, kәmbu adabe Germanybe
Ghana

**Ghana** au Gana,  nasaran maa (lardǝ Ghana yǝ) də shi lardə cidi Africa bǝn. Gana dǝ cidi nzǝ kura alamanna kilometer duwu yar indin fiyaskən uskunnin yar uwun fidewu yin gai. (238,540)
Shi Ghana dǝ jamaa ngwu mbeji alamanna miliyon findi tulurin diyon fidiyon yaskǝnnin filaar yaskǝnnin ngai. Isawu adadu jamaa lardǝ yǝ saa dəwu indin meyon luko diyon yǝ isabsana ladən. Shi Ghana dǝ lardə cote-dǝ-ivory daa kəlangai gono, kuru Togo, kuru Burkina Faso, kuru bərni kura lardə diye də shima Accra. Kura lardə Ghana yǝ shima Akufo-Addo saa dəwu indin mewu tuluri ladən. Kuru banamanzə də shima Mahamudu Bawumia laktu saa dəwu indin mewu tuluri ladən.

Ghana də nasha 239,567 km2 (92,497 sq mi) zamzəna, nasha kada mbeji, ci kəmaduwuye lan səta karaa njiye ro saadəna. Am miliyon 35 karǝnga-a, Ghana shima lardǝ kǝn indimi suro Fǝte Africa ben nǝm ngǝwu jama bewa wo. Bərni kura lardəyedə shima Accra; bərni'a gade faida'a də sandima kumasi'wa, tamale'wa, sekondi-takoradi'a. Suro saa 1957 yen Ghana də shima lardə do kərmai kəlabe səwandənama suro sub-Saharan Africayen, cidiya kərmai Kwame Nkrumah yen.

## Lamintǝ
Giovanni Pierluigi da Palestrina

Giovanni Pierluigi da Palestrina (kǝntawu February bǝ 3 saa 1525-a February bǝ 2 saa 1526-a February bǝ 2 saa 1594) [n 1] shiye kam Italiya bǝ gargamdo late Renaissancebe. Maaranzə Roman Schoolye dəye wakilzǝna, kuru Orlande de Lassus-a Tomás Luis de Victoria-a, Palestrina dǝ shima fuwuzana karnu kǝn 16th Europe yǝ dǝn￼ 

## Lamintǝ
Giacomo Puccini

**Giacomo Puccini** 

Sha chesambo yim findin indin bə lan kǝntawu jimada gaji bə lan saa duwu mǝyon uskun fiwun uskun bə lan (22-Jimada gaji-1858).

## Kenengan nzǝ buro yǝ
**puccini** ye kitawu kaiyya bə shiro Capriccio sinfonico gultin də ruwozəna naptə kakkadi kərabǝ na gənatə bǝ Milan yə nankaro. Maləmma Puccini bǝ Ponchielli-a Bazzini-a də cidadə zauro saraana, kuru biskǝ fuwurawa bǝ na gənatə bedən kəntawu armalan bə kawunzə 14 saa (1883) lan cedo, Franco Faccio yǝ sədəna. Cida Puccini yǝ də zauro waltə wuzana suro kakkadi Milanese yǝ La Perseveranza yen, kuru adəye səkə Puccini ye sua gartə badiwono kəla shima kayama gana do wadə'a sədin ma suro kor kaya Milanese yǝ lan.
## Yalla'a Ilmu'a
Lucca lan suro Duchy kura Tuscany yen katambo, saa 1858 lan; shidə kən arakkəmi suro nduli ləar Michele Puccini-a (1813-1864)-a Albina Magi-a (1830-1884) ye. Yalla Puccini ye də Lucca lan kokkono naptə kərmai kayaye fatoye Puccini ye kakanzə kuraye – kuru sunzə Giacomo (1712-1781).[3][4] Giacomo Puccini buro salakbe adə, Jacopo lan bowotin yaye, shima kura coci San Martinobe Luccabewo. Tadanzə Antonio Puccini ye shiga kənasarzəna, kuru tadanzə Domenico ye, kuru tadanzə Michele ye kənasarzəna. Puccini wo so Bologna lan kaya kərazəna, kuru laadə na gaden kaya kərazana.[3][5] Domenico Puccini də loktu laa cidiya Giovanni Paisiello yen kərawono. Sammaso cociro kaya ləbsana. Kuruson, Domenico ye opera kada ləbkono, kuru Michele ye opera fal ləbkono.[3] Puccini ye babanzə Michele də su'a yala Italy ye sammason sətana, kuru shi ziyaranzə də shima awo jama mewu ye karəgənzaro, shi done kayama nowata Giovanni Pacini ye Requiem sədəna də.
Yalla Puccini ye də nasha maestro di cappella ye dəga saa 124 ro (1740-1864) loktu Michele ye kərmunzəyen, tada Michele ye Giacomo də nasha dəga səmoyinro təmatəna.[4] Son yaye, sa Michele Puccini bawono saa 1864 lan, Giacomo də sa'anzə arakkə bas kuru raksə nasha bawanzəye gojinba.[3] Gananzən, sonyayi kəndaram kaiyyabe Cattedrale di San Martinobero cidazəna, naptə wakil choir kongawabeyen, kuru dare naptə organist faltəmaben.[4]

## Kǝrmu nzǝ
Yim findin laarrin bə lan kǝntawu jimada auwal bə lan saa duwun yar findin luko dǝyon bə lan bawono (29-jimada auwal-1924). kayama cidi Italiya bə zauro kasadiwa sun nzə dinalan notuna.

## Lamintǝ
Gillian Anderson

**Gillian Leigh Anderson OBE** (/ˈdʒɪliən/ JIL-ee-ən; cido August 9, 1968) [1] shima bikke makkar yǝ diyoma lardǝ America bǝ wo. Cida'anzǝ sǝdinama  suronzan fǝm FBI be a Dana Scully be a suro serial The X-Files lan suluna (1993 ⁇ 2002; 2016 ⁇ 2018) lan, fǝm kǝndarambe Lily Bartye suro fim Terence Daviesbe The House of Mirth (2000) lan, DSU Stella Gibson suro BBC/RTÉbe serial telebijin bǝ The Fall (2013 ⁇ 2016) lan.

## Lamintǝ
Gobir

**Gobir** (Su: Gobirawa) də bərni-kəriye kərma Nigeriaro bowotindən. Hausaye karnu kən 11medən koksana, Gobirdə mairiwa Hausalandye tulurdəye falnza, kuru cidiya kərmai Hausayedən saa 700 karəngaro goza kowono. Bərni kuranzədə shima bərni Alkalawa. Badiyaram karni kən 19th yedən, am kərmai kərmaiyedə yalaro sowosa na kuro Niger gultin dəro, na doni kərmai gaskaye Sarkin Gobir (Sultan of Gobir) lan Tibiri lan kərmai sadənadə. Suro saa 1975 lan kərmai adabe waltə kəllatadə Sabon Birni, Nigerialan napsana.
Gombe

Lardǝ **Gombe** (Fula: Lesdi Gommbe) lardǝ do yala-gǝdi lardǝ Nigeria yǝ dǝn, yala-a yala-gǝdi-a dǝn lardǝ Borno yǝ dǝn karǝngǝ 93 km yǝ dǝn gai. karǝngǝ kuluwu Gongola yǝ dǝn kuru kuluwu Dadin Kowa yǝ dǝn kuru Yobe yǝ dǝn karǝngǝ kuluwu Gongola ye dǝn karǝngǝ 140 km gai, anǝm lan lardǝ Taraba yǝ dǝn karǝngǝ 58 km yǝ dǝn gai, anǝm-gǝdi-a dǝn karǝngǝ Adamawa yǝ dǝn gai karǝngǝ 95 km yǝ dǝn gai, kuru kǝn-gǝdi-a dǝn karǝngǝ Bauchi yǝ dǝn karǝngǝ 277 km yǝ dǝn gai karǝngǝ 172. Gombe shima bərni kura lardǝ Gombebe wo kuru shima nasha lardǝ Bauchi bǝ kǝn 1 October 1996 lan tuwondǝna. Lardəwa 36 lardə Nigeria bǝ dən, Gombe shima 21nzədo zaumaro kura nasha-a kuru 32 nzədo zaumaro am nguwu-a, num am nguwunzaso 3.25 million sitǝna. suro saa bǝ lan 2016. "Jewel in the Savannah" shima slogan lardə də bǝwo.

Nasha geography ye lan, lardə də suro ecoregion tropical West Sudan savanna ye lan kara. Na'a do geography lan faida'a də sandima kuluwu Gongola yǝ də, shidoni kuluwu Gombe'a yala'a gədi'a yǝ dəro lezəna, kuluwu Lake Dadin Kowa ye dəro lezəna, kuru nasha Muri Mountains yǝ dero lezəna, na'a gana laa suro anəmbe lardə yǝ dəro lezəna. Suro lardǝ dǝ bǝ ladǝn jili ngudowa bǝ kada mbeji, suronzan carpet viper-a, puff adder-a, kuru Egyptian cobra-a kuru hippopotamus-a, Senegal parrot-a, kuru grey-headed kingfisher-a.

Kəla kaduwu yǝ dən, lardə də kaduwuwa kada kənəngatayin, musammanno Fulani yǝ də yala-a dawu-a lardə də yǝn kənəngatayin Bolewa-a, Kanuri-a, kuru Hausa-a, amma nashaa gədibe-a anəmbe-a lardə də yedə kaduwuwa Cham-a, Dadiya-a, Jara-a, Kamo-a, Pero-a, Tangale-a, Tera-a, Waja-a kənəngatayin. Nasha adinbe lan, kate 65%-a 70%-a jami lardə də yedə sandima Muslims, amma gana kəristinna sodə kate 30%-a ro wallono.

## Lamintǝ
Gombe United F.C

**Gombe United Football Club** də karabka dekkel bǝ kərwe Gombe Nigeria bǝlan. Dekkel nza fantami Stadium lan baksan

Gombe United də saa 1990 bǝlan kokkada.
## Lamintǝ
Gomnati Canada yǝ

### Gomnati Canada yǝ
Gomnati Canada ye də (Fransa lan: Government du Canada) shima karapka do kərmai kura lardə Canada ye dəga wuzəna ma. Kalima Gomnati Canada ye də shima executive wo, suronzən minista'a Crown ye'a (suro Cabinet yen) kuru cidawu gomnatiye'a (shi do Cabinet ye amariya sədin ma); sha Gomnati Mairibe lan nowotə (Fransa: Gomnati de Sa Majesté) kuru shiro Gomnati Canadabe gulzayin.[1][2] Fatowa cidabe 100 ma kozəna mbeji, kuru am 300,000 ma kozəna cidazayin suro Gomnati Canadaben. Cidaramma anyi faraskərammadəga sadin kuru doka Majilas Canadaye koksənadəga zamzayin.
Gottfried Leibniz

**Gottfried Wilhelm Leibniz**

( Leibnitz au von Leibniz) dǝ sha chasambo yim findin tilon bǝ lan kǝntawu Aji bǝ lan suro saa duwu miyon araskin fidiyon araskin bǝ lan (21-jun-1646)

## Kǝrmu Nzǝ
Yim mǝyon luko diyon bǝ lan kǝntawu jimada auwal bǝ lan suro saa duwu mǝyon tulurin miyon araskin bǝ lan bawono (14-nov-1716). Shi malum (Intellectual) bǝ cidi Germany bǝ. Rowon nzu Nguwun nzu so tilam faransa wa latin wa cido. Zauro kasadin nzu filezuna nasha (philosophy and Mathematics) bǝn.

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Lamintǝ
Giuseppe Verdi

Giuseppe Fortunino Francesco Verdi (Italian: [dʒuˈzɛppe ˈverdi]; 9 au 10 October 1813  ⁇  27 January 1901) shima kam Italiyabe gargamzə operabe lan nowotə. Kǝla Busseto yen kǝla kǝndaram lardǝye lan kǝnǝngatǝna, lamar kǝrawuye kǝrawu lan kǝrawo, Antonio Barezzi ye banazǝna. Verdiye fannu operabe Italybe dəga zauro ngəwuro sədəna ngawo loktu Gioachino Rossini-a, Vincenzo Bellini-a, kuru Gaetano Donizetti-a, sandido cidanzabe zaumaro səkənadə. 

## Lamintǝ
Globalization

Globalization, au globalization (Commonwealth English; see spelling differences), shima diwal ndikate-a nəmkam-a kate amsoye, kamfaniye, kuru gomnatiye dunya sammason. Kalima globalizationdə buro salaklan suro badiyaram karnu kən 20 yǝn fəlangatə (kalima Faransaye burosalakdəye mondialisation gultindəye faltə)
Gottfried Wilhelm Leibniz

Gottfried Wilhelm Leibniz[a] (1 Kǝntawu Julyye 1646 [O.S. 21 Kəntawu June]  ⁇  14 Kəntawu November 1716) shima polymath lardǝ Germanbe shido ilmu isawube-a, falsafabe-a, ilmuwu kimiyabe-a kuru diplomatbe-a shido kalkalus-a kuru dalami gade isawube-a statisticsbe-a suwudǝna.
Government

Gomnati dә shima diwal au karabka am do lardәwa laa kәla lamarra nәlewabe dәga kәrmai sәdәna ma, lardә ro waljin.

Futu shi fasari ngəwu kəltənadən, gomnati də sandima majalisa, executive, kuru judiciary. Gomnati dǝ shima diwal do kaida'a karabka bǝ sodǝa gǝnatǝyin ma, kuru shima diwal do kaida'a sodǝa asutin ma. Lardәwa ngәwu lan, gomnati dә kәla kәndobe laa mbeji, kaida'a falsafa kәrmai bǝ dәga bayanzәna..