open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wilfrid Backhouse Alexander

**Wilfrid Backhouse Alexander** (kǝntawu Fabarairuye kawunzǝ 4 saa 1885 - kǝntawu Disembaye kawunzǝ 18 saa 1965) dǝ ilmuma ngudowa ye kuru kuliwa ilmuye. Shidə ya-a Horace Aleksander-a Christopher James Aleksander-aye. Alexander də Croydon suro Surrey yen, England lan katambo sa'a 1885 lan, kuru sha gargam alagəbe ro rawawanzə indi James-a Albert-a Crosfield-a sadəna. Moranti ya Bootham ye lan kərawono [1] suro York ye lan kuru moranti ya Tonbridge ye suro Kent ye lan, kuru kəra ilmu kimiyaye suro jami'a Cambridge ye lan kərawono. Loktu adən awo shiye zauro səraanadə shima botany, suro saa 1909 lan daraja kən tilomin tamozəna.
Anastasio Alfaro

**Anastasio Alfaro** (Kǝntawu Fabarairuye kawunzǝ 16, saa 1865-kǝntawu Januarybe kawunzǝ 20, saa 1951) shima ilmuma dabbawa Costa Ricabe, ilmuma cidibe kuru kulashima. Alfaro də shima darekta fato awowa adabe gənatəye lardə Costa Rica ye wo, kuru loktu shiye cida adə sədindən awowa Costa Rica ye fəletəye dəga dawarzəna suro awowa gargam Americaye fəletəye Madrid lan. Kuli limonbe shiro Oedipina alfaroi gultində shiro sunzə bowotə
## Lamintǝ
Ulisse Aldrovandi

**Ulisse Aldrovandi** (11 Satumba 1522-4 May 1605) dǝ shima ilmuma alagǝwabe lardǝ Italibewo, shido duno gadǝna kǝskaye Bolognabe dǝro gǝrzǝyinma, shima buro salakkin Europe lan. Carl Linnaeus-a comte de Buffon-a ye sha awa kəra gargam alagəlabe ro gozana. Shiga ngəwusoro bowotin, musammanno suro adab kimiyabe kurebe təlam Latinben, shiro Aldrovandus gultin; sunzǝ tǝlam Italian ye dǝ Aldroandi lan bowotin
Edgar Johnson Allen

**Edgar Johnson Allen** CBE FRS [1] (6 kəntawu April bǝ saa 1866-7 kəntawu jimada gaji bǝ suro saa 1942) shima ilmuma kəla awoa suro njiben dasagənama lardə Britishbewo. Shiga karapka kərmai mairibero karrada suro saa 1914lan[1] kuru medal dinarbe karapka Linneanbe saa 1926lan kuru karapka mairibe Darwin medal suro saa 1936lan zuwuna.[2][3] Allen də shima darekta kən uwumi do Marine Biological Association do United Kingdom ye Plymouth lan, cidazəna saa 1894 lan səta 1936 ro saadənan.

## Lamintǝ
Joel Asaph Allen

**Joel Asaph Allen** (Kǝntawu Yuliben kawunzǝ 19, saa 1838-kǝntawu Ogusta bǝ kawunzǝ 29, saa 1921) shima ilmuma dabbawabe-a, ilmuma ngudowabe-a, ilmuma ngudowabe-a lardǝ America be. Shima kura kəlakəl ilmu ngudowabe America bǝ buro salakyewo, ngudowa-a dabbawa mammals-a kəla awowa adabe gənatəyen suro fato awowa adabe gənatəyen, kuru shima kazadala buro salakbe fato awowa adabe gənatəyen. Shiga Allen's rule lan taktəna, shi donyi tiyi endotherms (dabba donyi bu zǝmzǝm) dǝ zadǝnzǝ gadejin futu yanawu ye lan, shi donyi kǝndaram nza suro kǝndaram kawudo ye dǝlan tǝrayin kawudo fulutǝro, kuru kǝndaram nzaye suro kǝndaram amusuye dǝlan fulujin, kawudo gǝnatǝro.  

## '''Kǝnǝnga buroyǝ'''
Allen də Springfield lan katambo, tada Joel Allen-a Harriet Trumbull-a ye. Shiye kərazə kuru awowa gargam alagəlabe sabsəna buro salakkin, amma shiga mbuzaana awowanzə ngəwudəga səladin sau shiye Wilbraham & Monson Academyro saa 1861lan kərazəro. Saa fuwubedən, shiye Jamiya Harvardbero lewono, nadən cidiya Louis Agassiz bǝn kərawono.

## Lamintǝ
Arthur A. Allen

**Arthur Augustus Allen** (28 kǝntawu Disembaye saa 1885-17 kǝntawu Januarybe saa 1964) dǝ shima shehu ilmu ngubbabe lardǝ Americabe suro jami'a Cornellben. Smithsonian ye shiro jaza cina kəla shi ornithologydə ngudowa cetə-a sabtə-aro hangal gənatəgəlan, ngudowa kuru-a nzəliwo-aro hangal gənatəgəro.[1] Allen də Buffalo lan katambo, New York lan, tada Daniel Williams Allen-a Anna Moore-a ye. Jamiya Cornell yen kərawono, nadən Bachelor of Arts suro saa 1907 lan səwandəna, Master of Arts suro saa 1908 lan kuru Ph.D. suro saa 1911. Nazarunzǝdǝ sunzǝ "Ngudo Blackbird-Wingedbe: Kǝra kǝla Ecology Cattail Marshben". Saa 1911 lan səta 1912 ro saadənan Colombia ro lezəna, kuru saa 1912 lan səta 1916 ro saadənan, shiga Cornell lan maləmma zoologybero wallono. Kamfani kasuwube kureye Albert R. Brand də fuwuranzə digiribe fal. Brand ye fasal nzunduye Cornell ye'a kəllataro kaiyya ngudoye gozayin, kitawuwa indi fotowa'a baksana.
### Lamint3
Glover Morrill Allen

**Glover Morrill Allen** (Kǝntawu Fabarairuye kawunzǝ 8, saa 1879- Kǝntawu Fabarairuye kawunzǝ 14, saa 1942) shima ilmuma dabbawa lardǝ Americabewo.[1] Walpole-lan katambo, New Hampshire-lan, tada Diwalla Nathaniel Glover Allen-a Harriet Ann (Malumma) Allen-aye, Jamiya Harvardben kərawono. Sokku fuwura lan, Allen ye kitawu ngudowa Massachusetts ye-a ngudowa New Hampshire ye-a ləbkono.[1] Ngawo suro saa 1901 lan digiri tamozənayen, shiga kərawu kərabe ro wallono kəla Boston Society of Natural Historyben, kuru suro saa 1904 lan, Ph.D. Harvard lan.[2] Saa 1924 lan, shiye ilmu dabbawaye Harvard lan darasə cina kuru nasha dabbawa mammalsbe suro fato awowa adabe gǝnatǝyedǝn kara. Shiye zauro bəlawurozəna, dau-a anəm-a Americabe-a, gədi-a fəte-a Africabe-a, Nile-a, Belgian Congo-a naptə wakil am uskube bəlawurowu Harvardbe liitabe Africabe (1926-1927),[3] kuru Australia naptə wakil am arakkəbe bəlawurowu Harvardbe Australiabe (1931-1932) rokko fuwuranzə Ellis Nilsonlben.
Gerald R. Allen

**Gerald Robert "Gerry" Allen** də (kəntagə March ye kawunzə 26, saa 1942 lan katambo) shi də kam America lan katambo kəla ilmu bənyiye lan. Cidanzə saa 1963 lan badiwono, sa shiye semester fal Jamiya Hawaii yen sədindən, nadən shiye PhD suro zoology suro njiye lan saa 1971 lan səwandəna.[2] Suro saa 1972 lan, Allen ye kakkadi doctorate ye kəla systematics-a biology-a bənyi anemone ye lan ruwozəna. Suro saa 1974 lan, shiga kəla fato awowa adabe gənatəbe fəte Australiabe suro Perthben səta saa 1997ro saadəna, na shi Allendə nasha awowa adabe gənatəbe dunyabero lezənadən, naptə kazadala karapka kimiyabeben cidazə kulashi bənyiwa coral reefbe suro Papua New Guinea-a, Indonesia-a, kuru Philippines-aben sədin har saa 2003ro saadənan.[3] Allen ye kitawuwa 33 ruwozəna kuru kakkadi kimiyabe 400 yeyi ruwozəna.[4] Saa 2003 lan, shiye lamba K. Radway Allen Award ye sǝbandǝna kǝla kǝndaram donyi ilmu bǝnyi ye lardǝ Australia ye lan, kǝla kǝndaram donyi ilmu bǝnyi ye lan sǝbandǝna dǝro.
Clas Alströmer

**Baron Clas Alströmer** (9 August 1736 - 5 March 1794) shima ilmu alagǝ Swedishbe shido fuwura Carl Linnaeus bǝ jami'a Uppsala bǝn. Saa 1760 lan səta 1764 ro saadənan, Anəm Europe bǝ sammason bəlawurozəna, kəskawa Linnaeusro sabsəna. Shiye gadǝna kǝskaye-a kuru fato kareya adabe gǝnatǝye-a karǝngǝ Gothenburg bǝn kokkono shido ilmuma kǝskaye nowata Anders Dahl, fuwura Linnaeus bǝ gade shima sǝdinmawo. Alströmer də tada kamfani cidama Jonas Alströmer ye. Jili donyi Alstroemeria dǝ sunzǝ Linnaeus lan bowotin.

## Notes

# https://en.wikipedia.org/wiki/Clas_Alstr%C3%B6mer#cite_ref-1
https://en.wikipedia.or
# g/wiki/Clas_Alstr%C3%B6mer#cite_ref-2 https://en.wikipedia.org/wiki/International_Plant_Names_Index

## Lamintǝ
Dean Amadon

**Dean Arthur Amadon** (kəntagə Yunibe kawunzə 5, saa 1912-kəntagə Januarybe kawunzə 12, saa 2003) shidə ilmuma ngudowabe lardə Americabe kuru shima kəla ngudowa kəmbubeyen nozənamawo. Amadon də sha Milwaukee lan katambo, Wisconsin lan Arthur-a Mary Amadon-a. Shiye BS suro koleji Hobartben suro saa 1934ben səbandəna kuru Ph.D. Jamiya Cornell ye lan saa 1947 lan. Suro saa 1937 lan shiye fato awowa adabe gənatəye America ye dəro kəllatə kuru shima kura fasal kəra ngudowaye nadən saa 1957 lan səta saa 1973 ro saadənan. Suro saa 1942 lan, Octavia Gardella nyazə kuru ferowa indi: Emi Yvo Avis-a.
### Kenengan nzǝ buro yǝ
### Lamintǝ
Florentino Ameghino

**Florentino Ameghino** (katambo Giovanni Battista Fiorino Giuseppe Ameghino; Satumba 19, 1853- Ogusta 6, 1911) shima kam Argentinabe ilmu alagəwabe, ilmuma awowa kaduwube, ilmuma adammanabe kuru ilmuma dabbawabe, shidoni awowa kaduwube suro cidi Pampasben səbandənadə, taganasmaro kəla United Statesben suro karnu Patagoniaben. . Rokko yanzəganawa indi - Carlos-a Juan-a - Florentino Ameghino də shima kam zauro faida'a do ilmu kəla awowa kureye'a America anəmye lan.
Charles Jean-Baptiste Amyot

**Charles Jean-Baptiste Amyot** (23 Satumba 1799, bǝla Vendreeuv - 13 Kǝntawu October, saa 1866, bǝris Paris be shi luwala a kuru ilmu dabbawa dabbawa be shi donyi Hemiptera lan tamtam zǝ cina ma. Ngawo baanzə bazənayen, Amyotdə mashinzə, kasuwuma galiwu, kuru shidə ilmuma kuliwabe, Jean Guillaume Audinet-Serville'a napsana. Sawa donyi kǝnǝnga samma so ro wallada, kuru Audinet-Serville ye Amyot ro shawari cina kǝla shiye Hemiptera lan nozǝro, shi donyi loktu dǝlan ilmuwu kuliwa ye dǝye sha kollada. Saa 1822 lan, Amyotdǝ lawyerro wallano, sonyayi Hemiptera kǝranzǝ gozǝwu kowono. Suro saa 1833 lan, kitawu kəla shara jamaye lan ləbkono, cidaramma, ou Principes des lois civiles (cidaramma, au kaidawa shara jamaye).[1] Suro saa 1843 lan, rokko Audinet-Serville yen, shiye kitawu gargam kuliwa hémiptèresbe (gargam kuliwa Hemipterabe) bakkono.

## Laminatǝ
César Marie Félix Ancey

**César Marie Félix Ancey** (15 kǝntawu Nowambaye saa 1860-10 kǝntawu Octobaye saa 1906) dǝ shima malǝm ilmu dabbawa be-a dabbawa be-a lardu Faransabe. Saa 23 ro Ancey də shima 'nzəliwoma' awowa sabtəye Charles Oberthür (1845-1924) ye Rennes lan. Ancey də sadən 'cidama' Mascara lan hatta bawono. Jili Anceya ye dǝ shiro Jules René Bourguignat ye sha sadǝna.

## Gargam
César Marie Félix Ancey, cidama Mascara, Algeria lan, Marseille, France lan katambo, 15 kəntawu November ye saa 1860. Baanzǝ, shi donyi zauro nowata kǝla kitawuwa kǝla ilmu dabbawa yen lǝbtǝna ma kuru kitawu faida donyi kǝla ilmu dabbawa yen lǝbtǝma dǝ, shiye ilmu dabbawa ye dǝro ngǝnǝktǝna. Saa findin yakkəlan shiga kəla awowa Oberthurbe entomologicalbe Renneslan sabtənadəro gənatəma ro wallono. Nasha adə kənasar karewabe sədinba, Marseillesro waltəgəna, nadən shara kərawono, kuru diplomanzə suro saa 1885yen səbandəna. Daji cidaram gumnatibe Algeriabero gagəna. Saa 1889 lan nya'ano, kuru saa shima dəlan banama kərmaiye ro wallono, kuru nasha'a kada Fort National-a, Boghari-a Dra-el Mizan-a lan səmbəliwu. Ngawo saa mewun yakkən na shimadən sədənan shiga cidawu Mascarabero kalakca. Shima shimtiti nəm ngalwozəye kuru daraja shiye səwandənaye dau cidawa ngəwusoro hal zauro zauyen.[]

Mr. Ancey ye təmazəna karəngəro cida kəriyebe Cape Verde Islandsro sədin, shidəwo tawadəro dama kəra malacologybe suwudinma. Ngawo dondi gana laayen Mascara, Algeria lan bawono, kəntawu Octoberye kawunzə 10 saa 1906. Kərmunzədə zauro ajabba am ilmu kimiyabe ro.[2]

## Lamintǝ
Mallam isa ali pantami

**isa Ali Pantami**

shi do ne Isa Ali Pantami lan notəna də, siyasama Nigeria ye kuru maləm adin Islam ye, shi do minista fantəgəye-a razəwu digital ye-a ye saa 2019 lan səta 2023 ro saadənan. ofis kəntawu Ogustabe kawunzə 21 saa 2019.

Pantami də suro kəratəwu tulur yen mbeji (farfesowa banama) shi do ne gomnati jami’a nzunduye Owerri (FUTO) ye sha Farfesaro kalaksəna də samnonzə kən 186th ye do ne yim Zəma’a, kəntawu August ye kawunzə 20 saa 2021 lan tədəndən.[4][5][6][7] Attəson yayi, fuwutə adə kambiyi suwudin, kuru zauro ilmuwu laaye korozana kəla shiye futu do ne professorshipro waltəgəye suro jami ilmuye Nigeriaye dəga zəganyiyen. Loktu kambiwuwa anyi sammason, kalma laa Pantami lan fantənyi.[8][9].

## Cida
Pantami də maləmma jami’a Abubakar Tafawa Balewa ye lan, Bauchi lan kəra nzundu hawarye lan kawu jami’a Islamye Madinah ye dəro kəljinro, nasha kəra komfutaye’a nizam hawarye’a yen naptə kura ruwo nzunduye lan saa 2014 lan.[3][10][11].

## Waziri fantəgəbe-a razəwu zamanbe-aye
Ngawo kura lardəye Muhammadu Buhari waltə kartənayen kuru majalisnzə faltənayen suro saa 2019 yen, Pantami də sha minista fantəgəye-a razəwu digitalye-a buro salakyero wallono ngawo sudə faltənayen "Digital Economy" ro wallono.

Futu jaza do cidaram nəlefaye lan tuwandin ma ngawo SIM card do kalkalro rajista tənyi dəga waltəm tawattəgəyen suro kəntawu September ye saa 2019 yen kuru am do SIM nza waltəm tawattəgəro terəna dəga dabtəyen, Pantami ye Nigerian Communications Commission ro amariya cina kəla SIM card dəga rajistatə-a faidatə-a dəga faidatəro amma kam falye lamba SIM ye dəga tawatsəyin. faidatəma bəlin faidatəma buroyedəye bayannanza NINsnzalan bəlinzayin kawu kəntawu Decemberbe kawunzə 1, 2020ro
Harrison Allen

**Harrison Allen** (kəntagə Afəriluye kawunzə 17, saa 1841-kəntagə Nuwambaye kawunzə 14, saa 1897) də shima kurunma kuru ilmuma tiyiye lardə America bǝ. Shiga Philadelphia, Pennsylvania  katambo, kəntawu Aprilye kawunzə 17, saa 1841. Shiye fasal liyitabe jamiya Pennsylvania yen suro saa 1861yen tamozəna, [1] kuru suro saa 1862yen liyita suro askərra United States bero wallono kuru cidazəna hatta datəgəram kəriwu fatobe suro saa 1861. Suro saa 1865 lan shiga shehu ilmu bl kəla anatomy-a zoology liyitabe-a Jamiya Pennsylvania ben cedo. Suro saa 1878-yen shiga kuris physiologybero kalakca, shilan napkono har saa 1895-ro. Suro saa 1867-yen, shiga wakil karabka falsafawu Amerika bero karrada.

## Lamintǝ
Carlo Allioni

**Carlo Allioni** (23 kǝntawu Septemberye saa 1728 suro Turin yen - 30 kǝntawu Yuliye saa 1804 suro Turin yen) shi dǝ kurun donyi Italy ye kuru shehu ilmu kǝskaye suro jami'a Turin ye lan.[1] Cidanzǝ zauro faidaa dǝ shima Flora Pedemontana, kǝska donyi 1755 lan, kǝska donyi Piedmont lan tuwandin ma, shi donyi jili kǝskaye 2813 somzǝna ma, suro lan 237 dǝ buron notǝnyi. collo.
## Laminte
Knud Andersen (mammalogist)

**Knud Christian Andersen** (29 Afərilu 1867 suro Frederiksbergben- darerammo kənəngatin kəntagə Yuni sa'a 1918 lardə Englandben turuna) shidə ilmu dabbawabe lardə Danishbe. Kulashinzədə kəla kəmowunben hangal gənazəna.
John Anderson (zoologist)

**John Anderson** (4 kəntawu Octoberbe saa 1833-15 kəntawu Augustbe saa 1900) shidə kam Scotlandbe ilmuma tiyibe-a dabbawabe-a shi doni Indialan cidazənadə shima kəla fato awowa adabe gənatəbe Indiabe, Calcuttalan.
### Kenengan nzǝ buro yǝ
### Lamint3
Rudolph Martin Anderson

**Rudolph martin anderson** (kəntagə yuni sa'a 30, saa 1876 - kəntagə yuni sa'a 21 saa 1961) də ilmu dabba'a bəla'a lardə Canada ye katambo.
### Kenegan nzu buro ye
### Lamint3
William Anderson (naturalist)

**William anderson** (kǝntagǝ kǝntawu Disembaye kawunzǝ 28 saa 1750 yala Berwick be ladǝn, gǝdi Lothianbe - kǝntawu Ogustabe kawunzǝ 3 saa 1778 bering kuluwu beringbe ladǝn) shima ilmu alagǝwa Scotlandbe wo.
### Kenegan nzu burp ye
## Lamintǝ
George French Angas

**George French Angas** (25 kəntawu Aprilye saa 1822-4 kəntawu Octoberye saa 1886), kuru shiga G.F.A. lan notənadə, shidə bəladiya Nasarabe, ilmuma alagəwabe, fentitəma kuru nazəmuma shidoni Australiaro hijrazənadə. Kurtənzə sodə na kisandi jamaye Australiaye kadalan gənatəna. Shidə tada kura George Fife Angasye, shidoni zaman buroye kərmai Australiaye kərmaitəyen zauro nowatadə.
### Kenegan nzu buor ye
## Lamintǝ
Adolf Appellöf

**Jakob Johan Adolf Appellof** (Garda kǝla Gotlandben kǝntawu Nowambaye kawunzǝ 2 saa 1857- Uppsala kǝntawu Januarybe kawunzǝ 5 saa 1921) shima ilmuma dabbawa njibe Swedenbewo. Appellöf də jami'a Uppsala ye lan kərazəna saa 1877 lan, PhD nzə saa 1886 lan səwandəna kuru suro saa 1887 lan docent zoology ye ro wallono. Shiga professor anatomybe suro saa 1910 lan Uppsala lan sha wallono. Bana kam kura sawmillbe Bünsow lan, Appellöf ye Klubban Biological Station Jamiya Uppsala ye dəga kokkono, nasha kəra biology suro njiye do fəte ci kəmaduwu Sweden ye lan kara. Suro saa 1919 lan shiga wakil mowonti kimiyabe mairi Swedishbe ro karrada kuru suro saa 1920 lan karapka kimiyabe mairibe Uppsalabe ro karrada. Shiye bana kada sǝdǝna kǝla ilmu cephalopodsben.
### Kenegan nzu buro ye
### Lamint3
Richard Archbold

**Richard Archbold** (Afrilu 9, 1907 - Ogusta 1, 1976) də ilmu dabbaye lardə America ye lan ilmuma dabbaye banama. Shidə kəlanzəlaro galiwu, shidə diwo kam zar kənjoma John Dustin Archboldbe. Mowonti kəlanzəye lan kərawono kuru darelan Columbia University lan kərawono amma ngaltema digirizə tamozənyi. Shiye arzinyi yallanzǝbe faidatǝ buro salakkin kulashi kǝla awoa alakkataben New Guinearo letǝro banazǝgǝ nasha kareya adabe American Museum of Natural Historybero, kuru darelan kulashi alagǝwabe Floridalan koksǝ, cistǝgǝ, kuru banazǝgǝ. Suro saa 1929 lan, Archbold də daraja jami kəla kəltəwu New York ye dəro kəllatə.
### Kenegan nzu buro ye
## Lamintǝ
George Allman (natural historian)

**George James Allman** FRS FRSE (sagǝ 1812-24 kǝntawu Nowambaye saa 1898) shima ilmuma kǝskaye, ilmuma kǝskaye kuru ilmu dabbaye, shi donyi ilmuma gargam alagǝwa ye suro jami'a Edinburgh ye suro Scotland ye lan cidazǝna ma.
### Kenegan nzu boru ye
## Lamintǝ
Nelson Annandale

**Thomas Nelson Annandale** CIE FRSE (15 June 1876, suro Edinburgh yen - 10 April 1924, suro Calcutta yen) shima malǝm dabbawa be, dabbawa ilmu be, hal adam gana be, kuru ilmu dabbawa be nozǝna lardu British be. Shima darekta kulashi Zoologicalbe Indiabedə koksə.
### Lenegan nzu buro ye
### Lamint3
Miguel Telles Antunes

**Dr. Miguel Telles Antunes GOIHdə** (11 kəntawu Januarybe saa 1937lan katambo) shima maləmma bəla Portuguesebewo, shidə ilmu dabbawa kurebega, ilmu dabbawabega kuru ilmu cidibega nozəna. Antunesdə shiye wakil kura mowontiya kadaye, suronzan maranta kimiyabe Lisbonbe-a, jami'a Novabe Lisbonbe-a, kuru fato awowa adabe gənatəye Lourinhãbe-a ilmu kaduwube-a. Antunes də shima su do kimiya ye alauwa jilitiloa kadaye, dinosaurs lan səta kuli ro saadəna, dalil nəm su'a nasha ilmu dabba'a kaduwuye'a, shi do zauro nowata də shima Lourinhanosaurus antunesi, dinosaur do zaman Jurassic ye lan.
### kenegan nzu buro ye
### Lamint3
William Archer (naturalist)

**William Archer** FRS (6 May 1830 (1827?)-14 Ogusta 1897) shima ilmu alagǝbe Irish be kuru ilmu dabba kurun kurun dasawunadǝ musammanno Protozoa-a Desmids-a tamtamzǝma. Shidə cida kərabe buro salakbe kərabe lardə Irelandbe (NLI) saa 1878 səta 1895ro saadənan cidazəna.
### Kenengan nzu buro ye
William Archer də kəntagə Mayye kawunzə 6 saa 1830 lan bəla Maghera yen katambo. Shima tada kura Reverend Richard Archer-a (1849 lan bawono) kuru Jane Matilda-a (Campbell-a (1866 lan bawono)) ye. William Frazier, Archer ye cidamanzə na kərabe lardə Ireland ye də, suro kitawu Archer ye lan ruwozəna shi də "tada kura" wono. Frazier ye kitawunzən Archer ye "yanzə bas, Holt Waring Archer" dəga gulzəna. Son yaye, nasha kadaye yanzəganawa indi gulzana: Holt Waring Archer-a Richard Henry Verling-a (H.V.) Archer-a, kuru yanzəgana feroye fal, Matilda Jane Humphreys-a (Archer). Nasha laa kəla yanzəganawa Archerbe-a futu tambonzabe-ayen gadezana, ngəwusoro yanzəganawa gadedə gulzayin amma William gənyi. Swanzyye gaworamzə Rev. Richard Archerro tadanzə kən indimi Holt-a, tadanzə kənyakkəme Richard H.V.-a, feronzə Jane-a bayanzəna, amma William Archerdə tadanzə buro salakyero somtənyi.
Baanzə Archer ye də Wexford lan katambo kuru sha kura kura ro kalakca saa 1823 lan. Am kura’a Archer ye də Dublin lan nya’ada saa 1825 lan, saa shima də lan Rev. Archer ye jami’a Trinity College Dublin ye lan tamozəna də. Rev. Archer də shima kərmai kura bəla Maghera ye saa 1825 lan səta 1835 ro saadənan, kuru kərmai kura Clonduff ye ro wallono. Rev. Archer də Hilltown Glebe lan bawono kəntagə Octoberye kawunzə 23 saa 1849 lan. Kərmunzəye "yalla gana laa kəndaram zauro kuttuwa lan" kolzəna. Yanzəganawa Archerbe indiso shiga kawu: Richard H.V. Archer də saa 1863 lan bawono kuru Holt Waring Archer də saa 1883 lan bawono. Yanzəgana feroye Matilda Jane də Dr.
Kakanzə bawanzəye sandima William-a Mary Archer-a. Archer ye rawanzə kura nasha yanzəyen, Reverend Holt Waring də, shima Dean Dromore ye wo. Kakanzǝ nasha yanzǝyedǝ shima Watkins William Verling Dublin lan. Yanzəgana Richard də Barrister shararam cidiye Cavan lan.
Archer də Dublin ro lewono saa 1849 lan, na do banazə Dublin Microscopical Society dəga səbandəna kuru kəra ilmu kimiyabe-a kəra kərabe-a ro cidazəna shi do kənənganzə-a cidanzə-a fasarjin ma, shiye "kənənganzə buroye dəga bannazəna... kəlanzəlaro kulashi ilmu kimiyabe ro cido kuru shiye waltə kərazəna. dunya kimiyabe turinba."

## Lamintǝ
Mike Archer (paleontologist)

Farfesa **Micheal Archer** AM, FAA, Dist FRSN (katambo saa 1945, Sydney, New South Wales) shima ilmuma kəla dabbawa kureye suro lardə Australiaben nozənama. Shidə shehu ilmube mowonti Biologybe-a, Dunyabe-a, Jamiya New South Walesbe-ayen. Wakiltəwanzə buroyedə suronzan Darekta fato kareya adabe gənatəbe Australiabe saa 1999-2004 kuru Dean kimiyabe Jamiya New South Walesbe saa 2004-2009.
### Kenegan nzu boru ye
### Lamint3
Gilbert John Arrow

**Gilbert John Arrow** (kǝntagǝ kǝntawu Disembaye kawunzǝ 20 saa 1873 sagǝ London - kǝntawu Octobaye kawunzǝ 5 saa 1948) dǝ shima ilmu dabbawa kuliwa be wo Nasara be. Gilbertdə tada john garner arrowbe streatham Londonbe. Buro salakkin shiye fasal garbe kərazəna amma kuliwa kəratə badiwono saa 1896 lan loktudən shidə banama cidawu fato gargam alagəlabe Londonlan saa 1896 səta saa 1938 ro saadənan. Shiye cida kəla Coleopteraben sədin kuru stridulation suro larvae Lacorllimebe-a adbe-aben asuzəna.
### Kǝnǝngan nzu buro yǝ

## Lamintǝ
Yoruba

Yorubadə (US: /jjːrəbə/,[2] UK: /ˈjoj˒rʊbə/;[3] Yor. Yorbá [jōrùbá]) shima təlamma Niger-Congoye shidoni Fəte Africayen manatinma, usammanno Anəmfəte-a Dawu Nigeriaye-a, Benin-a, kuru nasha laa Toye-alan. Amma Yorubaye sha manazayin. Am təlamma Yorubaye manazandə alamanna miliyon 47 yeyi, surodən am təlamma kən indimi manazandə miliyon 2 yeyi mbeji.[1] Nasha təlamma kadayedən manatin, nasha təlamma Nigeriayeya, Beninya, Togoya amma sənana hijrawu Côte d'Ivoireya, Sierra Leoneya Gambiayalan manatin.

Kalimawa Yorubayedə adin amma Africayedən faidatin alammaanna adin Afro-Brazilye Candombléyedai, adin Caribbeanye Santeríaye alammaanna təlamma Lucumíye adinyedən, kuru adin Afro-Americaye yala Americayeya. Kammabo adin adəa zamanne Americayedə təlamma Yorubaye nozanyi, amma kuwami yaye kalimawa Yorubaye faidatayin kaiyyaro au chantsro—ada adayedən fərtənza. Cidawu jili anyiro, kalma Yorubayedə zauro nowata dalilla adayero, kuru futu zamannedəye futu bəlin gozəna shidoni təlamma bəlayedəro təngatəyima.[4][5][6][7]

Təlamma Yoruboidye kuradə, Yorubadə təlamma Itsekiri (Niger Deltalan manatin) Igala (Nigeria dawulan manatin) adə'a karəngən.

## Gargam
Bayan gade: təlamma Volta-Nigerye-a təlamma Benue-Congoye-a.

Yorubadə suro təlamma Edekiriyedən yekkata, shidoni Itsekiri'a Igala'a yakkatadə kufu təlamma Yoruboidyedə suro dalami Volta-Nigerye fato Niger-Congoyedən. Kəltə təlammabe fato Niger-Congobedə kawu gargammabedən badiwono, somtənadə saa 11,000 kozənalan (datəgəram Upper Paleolithicbe).[8] Nigeria kərmayedən, təlamma Yorubaye manazandə miliyon 50 yeyi mbejiro somtəna, kuru amma miliyon kadaye diya Nigeriayen manazandə, adəye sha təlamma Africaye diya continentdəyen zauro manatinro sədin. Adab kada təlamma Yorubayen mbeji, suronzan kitawuwa, jaridawa, kuru pamphlets.[9] Yorubadə radiolan faidatin kuru telebijinlan faidatin kuru martawa buroye-a, secondary-a, tertiary-a lan kəratin.[9]

## Jili gade-gade
Təlamma Yorubayedə təlamma kada mbeji. Təlamma Yorubaye kada suro Yorubalandyedə nasha təlamma kura uwuro yaktin: yalafəte, yalagədi, dawu, anəmfəte, kuru anəmgədi.[10] Kalangaiyya fetero kurtinba, amma nashaa cidiya təlammadəyedə təlamma batawunzayedə'a samun.

Yala-Fəte Yorubabe (NWY)

Egba, Ibadan, Ọyo, Lagos (Eko), Onko, Ibarapa

## laminte
Igbo

Igbo (Nasaran: /ˈiːboʊ/ EE-boh, [5] US ye kuru /ˈɪɡboʊ/ IG-boh; [6] [7] Igbo daraja: Ásụ̀sụ́ Ìgbò [asʊ̀sʊ̀ ìɡ͡bò təlamma kura amma Igboye] ⓘ) kaduwu do suro Anəmgədi Nigeriaye lan.

Təlamma Igboyedə amma miliyon 31 manazayin.[1] Nəm nguwu təlamma Igboidyedə futu kamye təlammadəga təlamma gadero yakcindən kara, adə nankaro təlamma Igboye gadegade 35 yeyi mbeji. Nasha Igboyedə, au Igbo properdə, təlamma falro gowotə amma kate kufuwa gadegadeyen asutə gana (yala, fəte, anəm kuru gədi). Təlamma ruwoye nowatadə shiro 'Igbo izugbe' gultində (ma'ananzə "igbo samma") sha garratə kuru dare 1972lan gowotə, fərtənzadə Orlu (təlamma Isuye), Anambra (təlamma Awkaye) kuru Umuahia (təlamma Ouwayeya), nəm gadetə kənzayedəa kuru ahuhuesyedəa kollono.

## Gargam
Kitawu buro salakye kalma Igboye baksənadə shima gargamma cida yanzəganawa Evangelicalye Caribbeanlan (German: Cida Evangelicalyedo Caribbeanlan), 1777lan bakkada.[8] Ngawo gana laayen suro saa 1789yen, hawar kəla kəndaramma Olaudah Equianoyedə London lan, England lan bakkada, Olaudah Equianoye ruwozə, shidoni kali kureyedə, kalimawa Igboye 79 mbeji.[8] Hawardəye lamar kəndaramma Igboye kada bayanzəna, futu Equianoye bəlanzə Essakayen nozənadən.[9] Ngawo bəlawurodo Britishye Nigerro 1854-a 1857-ayedən, Samuel Ajayi Crowtherye, kitawu Igboye ləbkono shidoni gana Igboye sunzə Simon Jonasye ruwozənadə, shidoni rokkonzən Abohro 1857lan bəlawurozənadə.[10]

Təlammadə cociye faidatəlan kalkalzəna kəlakəl Igbo Bible ye (1913).[11]

Igbo dawuyedə, təlammado amma indi kufu Ezinifiteye Igboye suro kəriye Owerriye dawuyedə kate bəla Owerri-a Umuahia-a gədi Nigeriayedən kara.[12] Shawari shiye suro saa 1939 lan Ida C. Ward ye sədənadən, hangal-hangallin missionaries-a, ruwotəma-a, kuru baktəma-a nasha sammason kasatsana.[13]

Standard Igbodə məradənzə Igbo dawuyedəa kalma təlamma Igboye gadeya kəlta, kalima sartəye gotəlan.[8]

Chinua Achebeye kasadə təlamma kalkaltəyedə zauro zorzəna, kəlakəl Igboyen badizə dawuyero saadəna kuru darenzə Igbo kalkalro, suro darasə 1999yen Roman Catholic Archdiocese Owerriye banazənadən.[14][15]

## Samtə
Igbo (kuru təlammanzə-a) shima təlammado lardə Nigeria ye :[3]

Kǝre Abia be

Kǝre Anambra be

Kǝre Ebonyi be

Kǝre Enugu be

Kǝre Imo be

Kǝre Delta Yalabe

Kǝre Kǝmoduwube

## Laminte
Kashim shettima

### Kashim Shettima
Kashim Shettima Mustapha GCON (2 kəntawu Septemberye saa 1966lan katambo) siyasama Nigeria yǝ kən 15me kuru kərmaaro banama kura lardə Nigeriaye. Shidə buron senator Borno Centralye saa 2019 lan səta 2023 ro saadənan, kuru gomna kəriye Borno ye saa 2011 lan səta 2019 ro saadənan.

Shettima də Maiduguri lan katambo saa 1966 lan, Jamiya Maiduguri ye-a Ibadan ye-a ro kərawono. Ngawo maaranta sətanayen, kasuwu-a banki-aro kara, gana-ganan cida kura-kura bankin sədinro wallono. Dawu saa 2000 yen, Shettima də shima manaja Zenith Bank ye dalami Maiduguri ye dəwo kawu nasha də kolzə kabinet kəriye Governor Ali Modu Sheriff ye ro saa 2007 lan gayinro. zamanzə kərmaiyedə fitəna Boko Haram yǝ zauro ngəwu. Shettima ye kərmainzə kolzəna suro saa 2019 yen, kuru sha majalis kura ro karrada. Ngawo karno primary Senate ye 2022 lan kənasartənayen, karno dəga kolzə Bola Ahmed Tinubu ye kam kura ro wallono. Kaka-Shehu Lawan də shiga falzə kam majaliskuye karzənaro wallono.
## Kǝnǝnga nzǝ buro yǝ
Kashim Shettima də sha fato Shettima Mustafa Kuttayi bə yen katambo kəntawu Septemberye kawunzə 2 saa 1966 lan Maiduguri lan, nasha yalaye lan. Shiye Nana Shettima nyazəna, kuru nduli yakkə satana.

Shettima də mowonti primary Lamisula ye Maiduguri lan saa 1972 lan səta 1978 ro saadənan kərawono kuru mowonti secondary gomnatiye ro lewono, Biu suro anəm kəriye Borno ye lan saa 1978 lan səta 1980 ro saadənan. 1983. Jamiya Maiduguri lan kərawono kuru degree (BSc) suro ilmu arziyi bareye lan səwandəna saa 1989 lan. Shiye wakilnzə saa falye kəla cidaram nəmzaye lardəye, au NYSC, na banki kəlakəl bareye Nigeria ye, Calabar, bərni kura kəriye Cross River yǝ suro South-South, Nigeria ye, saa 1989 lan səta 1990 ro saadənan. Ibadan, anǝmfǝte Naijiria bə. Ngawo digirizə tamozənayen, Shettima də jami’a Maiduguri yen cidazəna naptə maləmmayen nasha fasal razəwu bareye lan kuru suro jami’a dəyen cidazəna saa 1991 lan səta 1993 ro saadənan.
## Kǝnǝnga nzǝ cida yǝ
Kashim Shettima də sha fato Shettima Mustafa Kuttayibe yen katambo kəntawu Septemberye kawunzə 2 saa 1966 lan Maiduguri lan, nasha yalaye lan. Shiye Nana Shettima nyazəna, kuru nduli yakkə satana.

Shettima də mowonti primary Lamisula ye Maiduguri lan saa 1972 lan səta 1978 ro saadənan kərawono kuru mowonti secondary gomnatiye ro lewono, Biu suro anəm kəriye Borno ye lan saa 1978 lan səta 1980 ro saadənan. 1983. Jamiya Maiduguri lan kərawono kuru degree (BSc) suro ilmu arziyi bareye lan səwandəna saa 1989 lan.[8] Shiye wakilnzə saa falye kəla cidaram nəmzaye lardəye, au NYSC, na banki kəlakəl bareye Nigeriaye, Calabar, bərni kura kəriye Cross Riverye suro South-South, Nigeria yǝ, saa 1989 lan səta 1990 ro saadənan. Ibadan, anǝmfǝte Naijiriabe. Ngawo digirizə tamozənayen, Shettima də jami’a Maiduguri yen cidazəna naptə maləmmayen nasha fasal razəwu bareye lan kuru suro jami’a dəyen cidazəna saa 1991 lan səta 1993 ro saadənan.
### Laminte
Peter Artedi

**Peter Artedi aubiya Petrus Arctaedius** (kǝntawu Fabarairuye kawunzǝ 27 saa 1705 - 28 Satumbaye saa 1735) dǝ shima kam Swedish be duwo sha "awa ilmu dabbaye" gultuwu lan nozanama. Artedi də suro lardə Anundsjö yen katambo. Maləm adinbero waltəro nyazənadə, ngawo maaranta Härnösandlan sətanayen, suro saa 1724, Jamiya Uppsalaben ilmu tauhidbe kərawono, amma hangalnzə ilmu kurunbe-a gargam alagəbe-aro kalaksəna, musammanno ichthyology, ilmu kimiyabe shiye zauro taasirzəna. Suro saa 1728 lan kam lardənzəye Carl Linnaeus də Uppsala ro lezəna, kuru nəm sawa'a kate sandiya indiyen saa 1729 lan təbandəna (sau Artedi də suro saa 1728 lan bawo dalil kərmu bawanzəye nankaro). Suro saa 1732 lan indiso Uppsala kolza, Artedi Englandro lewono, Linnaeusdə Laplandro lewono; kawu yaktanaro kamanzaro kitawunza muskobe-a kuru kitawunza-a warakazayin, falnza gadedəga kozənaro cidanza tamozayinro kasatsana.
### Lamintǝ
Mohammed Buba Marwa

*Mohammed Buba Marwa*' CON (kawu kəntawu Septemberye kawunzǝ 9 saa 1953 lan katambo), shidə jeneral askərra Nigeriaye cida kolzəna, shidə shima kura cidaram shara kurun kəmbuye lardəye (NDLEA) tən kəntawu Januarybe saa 2021 lan. Abdulsalami Abubakar kuru gomna kəriye Borno bǝ saa 1990 lan səta 1992 ro saadənan zaman kərmai askərra Jeneral Ibrahim Babangida bǝn
Abubakar Waziri

**Abubakar Waziri** 

(28 kəntawu Lailahir yǝ saa 1940) shima gomna askərra ye kəriye Bendelye Nigeria ye kəntawu July yǝ saa 1978 lan səta kəntawu Septemberye saa 1979 ro saadənan loktu gomnati askərraye gomnati kəla kəltəyen cidiya General Olusegun Obasanjoyen. Dare lan shidə gomna askərrayǝ kəriyǝ Borno ye kəntawu Januarybe saa 1984 lan səta kəntawu Shawur bǝ saa 1985 ro saadənan loktu kərmai Jeneral Muhammadu Buhari ben.Waziri də suro kəriye Fika yen katambo. Waziri də shima referee fal do "Exercise SunStroke" ye dəwo, awo do kawu mewu lan tədəna ma badiyaram saa 1975 yen shi do ne awo kəla kəriwu askərraye 29 July 1975 lan wazəna ma dəro wallono, loktu do General Yakubu Gowon dəga kərmai lan tutuluwu Mulaham ye sha falzəna dən. Loktu gomna kəriye Bendel ye lan, Waziri də shiye komanda askərraye, askərra mashinye 4, askərra Nigeriaye bərni Benin ye lan.[2] Cidawa lətaribe kəriye Bornobedə loktu kərmai sədindən (January 1984 səta August 1985ro saadənan) gana.am 65,000 woson liita fal mbeji.[6] Kəriyedə loktu adəlan baram zauro sətana, kəska ton 660,000 samin fatsəgəna.[7] Waziri ye faraskəram kəmbu kənjoye mowontiya secondary Borno ye lan badizəna fuwurawa dəga am kəlanzaye faidatin baro tawattəgə nankaro.[4] Waziri də jeneral kura lan cida kolzəna.[2] Ngawo demokəradiyaro waltənayen suro saa 1999 yen, Waziri ye siyasa lan zauro cidazəna.[8]
## Lamintǝ
William Stephen Atkinson

**William Stephen Atkinson** 

Satumba 1820-15 kəntawu Januarybe saa 1876, Rome) shidə ilmuma kəriwube Britishbe shidoni kənənganzə ngəwuro India lan cidazənadə. William də tada kura Rev. Thomas D. Atkinson ye, Chesterton ye, suro Suffolk ye lan. Cannock Chase lan awowa alagəlabe səraana, sa baanzə Vicar Rugeleybero walzənadən. Shiye Lepidoptera Britishbe sabtə badiwono. Trinity College Cambridge ro lewono saa 1839 lan kuru suro saa 1843 lan kəriwuma kən 26 me ro wallono. Daji injiniya garye kərazəna, amma shiro nəm kura mowonti kuraye Martiniere College lan cedo kuru Calcutta (kərmadə Kolkata) ro lewono suro kəntawu November saa 1854. Miss Montford fero Vicar East Winch ye dəga nyawono. Calcutta lan karapka Asiaticbero kara kuru darelan katiwunzəro wallono. Shiye Lepidoptera Bengalbedəro tamtamzə badiwono kuru kuliwa ngəwutə badiwono kuru Henry Tibbats Stainton'a zandezəna. Suro saa 1857 lan shiye wakil karapka Entomologybe ro wallono. Suro saa 1860 lan shiye Darekta kəra jamaye Bengal lan wallono kuru Darjeeling ro ziyara sədəna nadən awowa ngəwu sabsəna. Shiye Dr Thomas Anderson'a gadəna kəskaye Calcuttabedə'a Sikkimro bəlawurozəna.
### Kǝnǝngan nzǝ buro ye
## Lamintǝ
Jean Baptiste Audebert

**Jean Baptiste Audebert**

dǝ (sagǝ 1759 - Disemba 1800) shima kurtama kuru ilmu alagǝbe lardǝ Faransabe.
### Kǝnǝngan nzǝ buro ye
Audebert də sha Rochefort lan katambo. Parislan fenti-a kurtə-a kərawono, kuru fenti sənanaro su səbandəna. Gargam Guillaume-Antoine Olivierbe nankaro awowa fəletəye dawartəlan cidazəna, shiye gargam alagəlabe kəratə səbandəna. Cidanzə buro salakbe, Histoire naturelle des singes də suro saa 1800 lan fəlewono, fotowa fiyakkə-indin fəlezəna, kəlanzəye kurzə kuru kəlzəna. Launu do suro plates anyiyen dagənadə zauro shawa, kuru shiga duluwu kəlanzəye sədənalan faidatə. Cidanzədə kuruson suro kitawu shiro Relation du Voyage gultindəyen mbeji.

### Lamintǝ
John James Audubon

**John James Audubon** (jean-Jacques Rabin lan katambo, kəntagə Afəriluye kawunzə 26, saa 1785- kəntagə Janwariye kawunzə 27, saa 1851 lan) shidə kam Faransa-Amerikabe kəlanzəlaro kisandima, ilmu alagəwabe, kuru ilmu ngubbawabe. Awowa shiye kəla kisandi-a ngudowa-ayen səraanadə dawari fotowa jili ngudowa North America bə sammaso gotəbero wallono. Shiga kərawanzə ngudowa America bə jili kada ruwozəna-a kuru fotowanzə kəzəkkə-a nankaro nowata, shi doni ngudowadə nanza kənəngatəyen fəlezənadə. Cidanzə kuradə, kitawu launu-launube shiro The Birds of America (1827-1839) gultində, shidə cida kəla ngudowabe shiro ngəlawo dəwo ngaltema tamotənyiro gotəna.

## Lamintǝ
Carl Wilhelm Samuel Aurivillius

**Carl Wilhelm Samuel Aurivillius** (31 kəntawu Augustbe saa 1854 suro coci Forsaben, kudə nasha bəla Hudiksvallben - 1899) shidə ilmuma kəska kəskabe-a kansa-a Swedishbe. Shidə yanzəgana ilmu dabbawa kuliwabe Per Olof Christopher Aurivillius (1853-1928) be. Saa 1872 lan badiwono jamiya Uppsala lan zoology kərawono, doctorate nzə saa 1883 lan səbandəna. Saa 1893 lan shidə wakil komishin Svenska Hydrographicbe (Swedish Hydrographic Komishin). Shiga kəranzə kəla plankton do suro kəmaduwu Arctic Ocean-a suro njiwa Swedenbe-ayen təbandindəro taksayin. Jili donyi Aurivillialepas (family Calanticidae) du sunzǝ takcin, kuru jili donyi barnaclebe Oxynaspis aurivillii (Stebbing, 1900) Amigdoscalpellum aurivillii (Pilsbry, 1907).
## Laminte
Sven Magnus Aurivillius

**Sven Magnus Aurivillius** (kǝntawu Ogustabe kawunzǝ 12 saa 1892 suro Stockholmben - kǝntawu Marchbe kawunzǝ 4 saa 1928 suro Mörbyben), shi kam Swedishbe, ilmuma dabbawabe. Shidə darekta dawudi zoology suro njiye Kristineberglan suro saa 1923 amma loktudən lewono, kawu kitawunzə kəla kərawu njiye Japaneseben baktinro. Shima zaman kən uskuye yallanzəye liyita Jamiya Uppsalayen. Bawanzǝ shima ilmu dabbawa yen ilmuma dabbawa be Per Olof Christopher Aurivillius (1853-1928), kuru rawanzǝ shima ilmu dabba'a ilmube Carl Wilhelm Samuel Aurivillius (1854-1899).
### Kǝnǝngan nzǝ buro ye
### Lamintǝ
Anton Ausserer

**Anton Ausserer** (5 kǝntawu Yuliben saa 1843- 20 kǝntawu Yuliben saa 1889) shima ilmuma alagǝbe Austriabewo kuru shido kǝla kǝliwuben nozǝnama. Bawanzǝ bawono sa shi ganadǝn, kuru shi-a yallanzǝ-a dǝ zauro kaziyi razǝgǝbe sǝbandǝna, amma Camille Heller, shehu ilmube Zoology-a Comparative Anatomy-a Jamiya Innsbruckbe dǝye shiga banazǝ kuru ngǝnǝktǝna.
### Kǝnǝngan nzǝ buro ye
Anton Ausserer də shima tada uwu bunduwu tandoma Bozen (Bolzano), Tyrol ye dəye falnza. Maləmmanzəye nəm ilmunzə ganadən asuzana, daji bawanzəro shiga mowonti kura Franciscanbero zuzaro ndəlamzagəna. Na shimadən Vincenz Maria Gredler, kulashi kəla dabbawaben suro Tyrolben, maləminzəro sətana. Loktu adəlan shiye zauro ilmu kimiyabega səraana. Saanzə 15 lan yatima ro wallono. Loktu mowonti kura-a jami'a-ayen shiye suro wahala razəgəben ngənəptəna kuru kəra gultəlan kənənganzə sədin. Loktu adəlan kwasuwa huhube shiga sətana shi doni kənənganzə sammason shiga kaziyiro sədinma. Shiye ilmu kimiyabe alagəlabe kərazəna loktu shiye cida kəra gultəwube Innsbrucklan sədindən saa 1863 səta 1867ro saadənan kuru nadən Camille Heller, shehu ilmube kəla dabbawaben kuru ilmu tiyibe suro jami'a Innsbruckben banazəna. Hellerye shiro kulashi kəla spiderben sədin.

### Lamintǝ
William Harris Ashmead

**William Harris Ashmead** dǝ shi kam lardǝ America be dǝ ilmuma dabbawa be suro saa 1955 yen bǝla Philadelphia yen katambo. Kǝntawu Octobaye kawunzǝ 17 saa 1908 lan Washington D.C. lan bawono. Ngawo kəranzə Philadelphia lan sədənan, Ashmead də baktəma JB Lippincott & Co ro cidawono. Dare lan, Florida lan napkono na do fato kitawu baktəye kəlanzəye bare ro cido. Shiye kuru Florida Dispatch dəga badizəna, majalla bareye magəwoson shidoni nasha kəla kuliwa zauro zaujinmayen mbejidə. Suro saa 1879 lan, kakkadi ruwo badiwono kitawuwa ilmu kimiyabe nankaro kuru, suro saa 1887 lan, shiye ilmuma entomologistbe ro wallono cidaram Agriculture Floridabe lan cidajin. Saa fuwuyedən, shidə ilmuma kuliwabe na kulashi barebe Lake Citybedən wallono.
Ignacio Jordán Claudio de Asso y del Río

**Ignacio Jordán Claudio de Asso y del Río** (June 4, 1742-May 21, 1814) də kam Spain ye diplomatic, ilmuma alagəwaye, luwala kuru gargamma. Shiye loktu laan su fal Melchor de Azagra lan faidatin.
### Kǝnǝngan nzǝ buro ye
### Lamintǝ
William Orville Ayres

**William Orville Ayres** (Kǝntawu Satumbaye kawunzǝ 11, saa 1817 - kǝntawu Afǝriluye kawunzǝ 30, saa 1887) dǝ shima kurun kuru ilmuma bǝnyiye lardǝ America be. Connecticutlan katambo, Mowonti Liitabe Jamiya Yaleben liitaro waltəro kərawono.
### Kǝnǝngan nzǝ boru yǝ
Ayers, tada Jared Dinah yǝ (Benedict) Ayers yedə, New Canaan, Conn. lan katambo, kəntagə Septemberye kaunzə 11, saa 1817. Yale College lan tamozəna saa 1837 lan. (1837-38), na Millerbe, L.I. (1838-41), gədi hartfordbe, conn. (1842-44), sag harbour, l.i. (1844-47), kuru boston, mass (1845-52). Boston lan kəra kurunbe badiwono, kuru suro saa 1854 lan degree M.D. suro koleji Yaleben. Daji San Francisco, Cal. ro lewono, nadən saa findi karəngaro napkono, cida sədin. Shidə kuru Farfesa Nazari-a Cida-a Liitabe suro Toland Medical College suro bərnidəben cidazəna. Chicago ro lewono kawu konnu kura 1871 ye dəro, shi done kungəna ngəwu sətana də. Saa 1878 lan New Haven ro waltəgəna, kuru ofis cidanzəye cidatəye kazəna. Saa 1879 lan shiye waltə kəra gultəma kəla kosuwa nervous systemben suro maranta liitabe Yaleben cidazəna.

## Lamintǝ
José Márcio Ayres

**José Márcio Corrêa Ayres** (February 21, 1954-March 7, 2003) shima ilmuma dabbawa Brazilbe kuru ilmuma awowa kǝnǝngabe gǝnatǝbe shidonyi nasha fuwutəbe Mamirauábe suro saa 1996ben koksǝnama, ngawodǝn nasha fuwutəbe Amanãbe suro lardǝ Amazonbe indidǝn. , kuru sandiya Jaú National Park batawunzəyedəro kəllata zawal mil square 20,000 saminro. (52,000 km2) karaa njiye nzəliwo'a.
### Lamintǝ
Félix de Azara

**Felix de Azara y Perera** (18 kəntawu Maybe saa 1742-20 kəntawu Octoberbe saa 1821) shidə cidama askərra Spainbe, ilmuma alagəwabe, kuru injiniya.
### Kǝnǝngan nzǝ buro ye
Félix de Azara-a Perera-adə kəntagə Maybe kawunzə 18 saa 1746lan Barbunales, Aragonlan katambo. Shiye askərraro kara kuru mowonti askərra Spainbero karaa. Shiga ilmu nzunduye ro gozana, kəlanzə'a bəlawurowa gade-gaden gadezəna. Saa mewun yakkə fuwuyedə cida askərraye lan cido kuru daraja brigadier general yero wallono suro askərra Spain ye lan. 1777lan, Spainna Portugalna ndəbkata San Ildefonsoyedəro cado. Futu tawadədəye fəlezənayedai, lardəwoso wakilla zuzə nasha Río de la Platayero kəla gashiptə kalangai kate lardəwa Portuguese-a Spain-aye kəlan shawarizayin. Azara də sha wakil wakilla adəyero karrada, duwaro dunya bəlinro lejin. Wakil Portuguese ye də, sonyayi, ngaltema isanyi, kuru Azara də dareramzən nadən napkono saa 1781 lan səta 1801 ro saadənan. Loktu dəga kozənaro, map nadəye kalkal sədinro shawari cido. Kəla bəlaro anyiben, Azarabe alamaram nadəbe asutə badiwono.

### Lamintǝ
John Bachman

**John Bachman** (Kǝntawu Fabarairuye kawunzǝ 4, saa 1790 - Kǝntawu Fabarairuye kawunzǝ 24, saa 1874) shima wa'azi Lutheran Americabe, kǝla kǝl kǝndaram jamabe kuru ilmuma alagǝwabe shido John James Audubon'a kǝltǝna Viviparous Quadrupeds Yala Americabe sutuluwuna kuru shido ruwonzǝdǝ, taganasmaro kǝla kǝl jili adamganabe, shima duwo wuratǝ alaubedǝa banazǝwuna. Shiye fentitəma Maria Martin dəga nyazəna. Dabbawa jili kadaro sunza shiro bowotəna.
### Kǝnǝngan nzǝ boru yǝ
**Bachman** də coci Charleston, South Carolina ye dəro pastor ro saa 56 ro cidazəna amma kuwami yaye loktu kəra gargam alagəlaye diwoye səwandəna shi do hangal ngudowa kurtama John James Audubon ye-a ilmuwu kimiyabe nowata England-a, Europe-a, ngawonzə-a ye gozəna də. Shidə ilmu adinbe-a adinbe-a fuwutəgəma kuru banazəgə Newberry College-a kuru mowonti adinbe Lutheranbe-a, kuru South Carolina Lutheran Synod-a səbandəna. Shiga kəlakəlma mowonti adabe-a kimiyabe-a Americabero karrada suro saa 1845yen.

## Lamintǝ
Reeve Maclaren Bailey

**Reeve McLaren Bailey** (kǝntawu Maybe kawunzǝ 2, saa 1911, suro Fairmontben, Fǝte Virginiaben - Kǝntawu Yulibe kawunzǝ 2, saa 2011 lan, suro Ann Arborben, Michiganlan) shima ilmuma bǝnyibe lardǝ Americabewo. Fəte Virginiayen katambo, Perrysburg-a Toledo-a Ohio-lan wurano. Suro saa 1944-yen, Jamiya Michiganbero waltə naptə bənyiwaro cistayen fato awowa adabe gənatəyen. Shiye kulashi kada sǝdǝna lardǝ America be-a, Bermuda-a, Guatemala-a, Bolivia-a, Paraguay-a, Zambia-a, kuru Thailand-a lan. Bailey də shiro degree Doctor of Philosophy ye Jamiya Michigan ye lan saa 1938 lan cedo. Bailey də shima kura kəlakəl bənyi kəntaye America ye saa 1974-1975 lan.
### Kǝnǝngan nzǝ boru yǝ
Suro saa 1939 yen, Bailey ye Marian Kregel nya'ano. Sandiye duli diyau mbeji. Shiye kawu shiga suro saa 2009. Shidə suro saa 2011 lan bawono, saa 100, kuru shiga ndulinzə diyau, diwonzə yakkə, kuru diwonzə indi.

### Lamintǝ
Louis Antoine François Baillon

**Louis Antoine François Baillon** (kǝntagǝ kǝntawu Janwariye kawunzǝ 20 saa 1778 - kǝntawu 2 Disemba saa 1855) shima kam ilmu alagǝwabe ilmuma lardǝ Faransabe kuru awowa sabtǝnama. Montreuil-sur-Mer lan katambo kuru Abbeville lan bawono. Baillonbe crakenzədə shiro sunzə bowotə, futu Baillonbe nji kamtəbe-a Bailloniusbe-a. Baanzə Baillonbe, Jean-François-Emmanuel Baillon (c. 1742-25 kəntawu Octoberbe saa 1801), luwala, samfurra gargam alagəbe sabtəma, kuru watiya fato awowa adabe gənatəbe lardəbe, shiga gargam alagəbero yitagatsəgəna. Suro saa 1798 lan, Baillon ye cida banama ye Jardin des Plantes lan badiwono, nasha do ngawo kərmu bawanzəyen kolzəna də. Ngawo adəyen, Abbevillelan napkono, kuru baanzə yeyi, shiye nowata kəla wasikanzə ilmuwu alagəwabe nowataben. Suro kəranzəyen, Baillon ganadə Franco Andrea Bonelli-a, Étienne Geoffroy Saint-Hilaire-a, Prince Maximilian Wied-Neuwied-a ye-a watiya sədin.
### Lamintǝ
Robert T. Bakker

**Robert Thomas Bakker** (kawu March 24, 1945 lan katambo) shima ilmuma paleontologybe lardǝ America be shido banazǝgǝ tiwori zamanbe kǝla dabbawa dinosaursben falzǝnadǝ, taganasmaro tiwori dinosaurs laadə endothermic (bu zǝmzǝm) dǝro banazǝgǝ sǝrayin. Rokko allamtəmanzə John Ostrom-ayen, Bakkerdə shima kəra "dinosaur renaissance" dəga badizə, Bakkerbe kitawunzə "Dinosaur Renaissance" suro saa April 1975ben Scientific Americanlan badiwono. Shiye awo sǝdinma dǝ shima kǝla awowa kǝnǝngabe-a kuru halnza dinosaursbe-a. Bakker də shima fuwuma kura do tiwori do dinosaurs so də bunza kawudo, nəm ngalwo, duwa, kuru awo faltinma. Shiye kakkadinzǝ buro salakbe kǝla dinosaur endothermyben suro saa 1968 lan baksǝna. Cidanzǝ buro salakbe, The Dinosaur Heresies, suro saa 1986 lan baksǝna. Shiye shaida buro salak be kǝla ya-a kuru awo-a Allosaurusbe gǝnatǝben bayanzǝna. Shiye kuru hujja-a do Eldredge-a Gould-a ye tiwori nza kǝla nǝm nguwu dinosaur ye dǝro banazǝyin ma asuzǝna.
### Kǝnǝngan nzǝ buro ye
Bakker də lardə Bergen ye lan katambo. Shiye awo dinosaurs lan səraanadə shima ruwo kərazəna suro kəntawu Septemberye kawunzə 7, saa 1953, majalla Lifeben. Moranti kura Ridgewood ye lan 1963 lan tamowono. Jamiya Yale yen Bakker ye cidiya John Ostrom yen kərawono, shi do ne buro salak lan awo dinosaurs ye dəga wuzəna ma, kuru dare lan PhD nzə Harvard lan səwandəna. Shiye kəra anatomybe kəratə badiwono Jamiya Johns Hopkinsbe Baltimore-a, Maryland-a kuru kimiya dunyabe-a samibe-a, na shi kam fuwube kisandima Gregory S. Paulye cidazə kuru kəla kəlzəna cidiya shilan. Cida Bakkerbe ngəwuso Wyominglan tədən, musammanno Como Blufflan. Kuruson, shiye Mongolia-a South Africa-a ro lezəna kəndaram dinosaurbe baro. Kuru banama ro cidazəna Jamiya Colorado yen.

## Lamintǝ
Carole Baldwin

**Carole C. Baldwin** də kulashima ilmu dabbaye, bənyiwaro cistama, kuru kura fasal dabbawa shila ngawoye suro fato awowa adabe gənatəyen. Shidə kulashi kəla nəmgade-gade-a kuru futu bənyiwa coral reefbe-a kuru bənyiwa suro kuluwube-aben sədin futu taxonomy kəltəben. Shidə kəla hukuma darektabe na njiye lardə Washington, D.C. Baldwin də shima ruwotəma kura kəla kitawu kəra kəmbu kəmbu detəye Bənyi fal, bənyi indi, bənyi kəriwube, bluefish - shi Smithsonian Sustainable Seafood Cookbook dəwo, kuru shima kulashima kura kəla Deep Reef Observation Project (DROP) shi dəwo kulashi kəla reefsben sədinma kuru mita 300 ro saadənadə. Shiga Hall of Fame kamuwabero saa 2003lan cedo.
### Kǝnǝngan nzǝ buro yǝ
Carole Baldwin də ci kəmaduwu Carolina Anəmyedən wurawono, kuru sambisoro kəmaduwu səraana. Shiye ilmu alagəwabe səraanadə loktu saa burobe Jamiya James Madisonben səbandənadən. Baldwin ye jami'a James Madison yen 1981 lan digiri B.S. suro Biologyben. Daji mowonti Charlestonbero karaa M.S. suro Marine Biology yen, shi do ne suro saa 1986 lan sǝbandǝna dǝ. Shiga kulashima Zoologistbero sha fato awowa adabe gənatəbe Smithsonianbe (NMNH) suro dalami bənyiwaben karrada. Shidə kəla fato kareya adabe Sant Ocean Hallbe suro fato kareya adabe gənatəyen.

## Lamintǝ
Boris Balinsky

**Borys Ivanovych Balinsky** (23 Satumba 1905 - 1 Satumba 1997) shima ilmu alagǝwa Ukraine be-anǝm Africa be-a, ilmuwu suro tiyiye-a, ilmuwu kuliwabe-a. Farfesa jami’a Kiev ye lan kuru dare jami’a Witwatersrand ye lan, Johannesburg lan, Balinsky də kulashima kura nasha ilmu embryology ye lan, awo do ne electron microscopy lan bowotin ma kuru shima kitawu kəraye kəla embryology yen ləbtəma.
### Kǝnǝngan nzǝ buro ye
Balinsky də sha kəntawu September ye kawunzə 23, saa 1905 lan katambo, bəla Kiev yen, loktudən nasha kərmai Russia ye (kərmadə bərni kura Ukraine ye). Baanzə, Ivan Balinsky də, gargamma, luwala kuru maləmma mowonti Galen yen. Yanzǝ, Elizaveta Radzymovska dǝ malǝm ilmu alagǝwabe. Bawanzə, Valentyna Radzymovska də, ilmuma awo ro'aye do kəla kəltəram kərmai kəlabe Ukraine ye lan cidazəna ma. Amnzǝ kura adab Nasarabe saragǝna kuru fatolan Ukrainian-a, Russian-a kuru Nasara-a manazayin. Shiye kərawonzə etymologybedə kitawu shiye suro saa 1916 lan kəla maləmma fatafataben səbandənadən badiwono, kuru loktu kəndaram bəladiya Severinovkaben sədindən, na kakanzəye kuli kəmaa rozənadən.
## Lamintǝ
Roman

**Roman**
Roman au Romansdə ngəwusoro:

Rome, bərni kura Italy ye Rome kureye, kǝla fǝrǝm zamanbe Rome bə karnu kǝn 8th BC lan sǝta karnu kǝn 5th AD ro saadana. Am Roman bə, am kəla furumgata Rome bə Watiya Romansro, Romansro kasarrataro, wasika suro kitawu Bəlin Bible Kiristaben Ar-Rum (lit. 'Am Roma be'), sura kən 30me Alquranbe.
Roman au Romans waneye:
Muhammad Auwal Albani Zaria

**Muhammad Auwal Albani Zaria**
Muhammad Auwal Adam shiga Albani Zariaprononciationlan nozanadə (27 kəntawu Septemberye saa 1960-1 kəntawu Fabarairuye saa 2014) shidə maləm Islambe Nigeriabe shidoni fannu Hadith-a Fiqh-aben nozənadə.[1] Wala Islambe-a, fantəgə jamabe-a, nzundu fantəgəbe-a ICT-a. Shidə maləmma adin Islambe sua kuru shima fuwuma karapka Salafibe lardə Nigeriabewo. Shidə kəla kəltaye zamanzə buroyedən shidoni kəlanzəa (kəla kəltaye musammanno) bowojinma. Albanidə maləmma Nigeriaye zaman kərmayero sha maləmma Salafiye kura Nigerialan gozana.[3]
Kənənga-a ilmu-a buroye
Albaniy də fərtənzə kəriye Kano ye yala Nigeria ye lan amma Muchia Sabon Gari, Zaria lan katambo kuru wurazəna. Ilmunzə buroye də nadən səwandəna kawu Barewa College ro lejinro. Kəriye Adamawa ye. [citation needed] Kawu kərmunzəro, shidə fuwura digiri falye fasal nzundu lantarkiye ABU Zaria lan.[4] Adəye kəranzə ilmu kimiyabe Islambe taganasmaro hadithbe dəro nzəra, shiye saa kadaro kitawuwa hadithbe kada kərazə kuru awo faldəga gulzəyin. Ilmunzǝ-a kuru dunonzǝ-a yala Nigeriayedǝ shima sǝkǝ su "Albani"dǝ gowono, ngawo Muhammad Nasiruddin al-Albaniyen.