Diezani Alison-Madueke

**Diezani K. Agama** (6 kəntawu Disembaye saa 1960 lan katambo) siyasama Nigeriaye shi do kamu buro salakye kura OPEC ye wo. Shidə minista sufuribe Nigeriabe kəntagə Julybe kawunzə 26 saa 2007-lan wallono.Shiga cidaram Minesa yero saa 2008 lan kalakca,  kuru suro April 2010 lan sha minista kamu buro salak ye kəla arziyi kəndawu feturye Nigeria ye ro sha wallono.Shiga kuru kura OPEC ye kamu buro salak ye ro karrada samno OPEC ye kən 166th ye Vienna lan kəntawu November ye kawunzə 27 saa 2014 lan.
## Kənənga-a ilmu-a buroye
Diezani K. Agama dǝ shiga Port Harcourt lan katambo, Kǝre Rivers ye lan, Nigeria lan. Baanzə shima kura Frederick Abye Agama. Kəranzə buroyedə Shell camp lan səwandəna kuru mowonti Hussey Model yero kara ngawo kəriwu fatoye Nigeriayedən. Suro saa 1968 lan, maranta bəladiyaye, Port Harcourt ye dəro kərawono kuru maranta secondary feroye gomnatiye Holy Rosary ye dəro lewono na do WASCE nzəro napsəna də suro saa 1975 yen. fasal garbe. Loktu UK lan, ilmu fasal garbe kəratə badiwono England lan amma daji Jamiya Howard United States yero lewono. Howard lan digiri kən tilomiye kəntagə Decemberye kaunzə 8 saa 1992 lan tamozəna. Suro saa 2002 lan, mowonti kasuwube Cambridge Judge ye dəro karaa digiri MBA ye nankaro. Shidə bana kərabe Cheveningbe səbandin.
## Cida
Alison-Madueke də Nigeria ro waltəna suro saa 1992 lan kuru Shell Petroleum ro kəllatə nasha cidabe ofis Shell Lagos ye lan cidajin kuru nasha garye lan cidajin. Na kura cidaram jamaye ro cizəna kuru kura lamarra kampani ye-a kuru nasha tajirwaye-a ro wallono saa 1997 lan. Ngawo faraskəram MBA ye Cambridge lan tamozənayen, sha shawarima wakiltəye kampani kuraye ro wallono saa 2004 lan.[9] Alison-Madueke də sha darekta kura Shell ye ro wallono saa 2006 lan. Shima kamu buro salakye Shell ye darekta kura ro wallono Nigeria lan.
## Suro gumnatiben
Alison-Madueke də nasha faida'a yakkə gomnati kura lardə Nigeriaye lan sətana. Shiga minista letəramye ro wallono suro kəntagə Julyye saa 2007 lan. Yim kawu kəntawube 23 kəntawu December saa 2008 lan, minista fuwutə suye-a bəladiyaye-aro wallono. Sa banama kura lardəye Goodluck Jonathan ye kura lardəye ro walzənadən suro kəntawu February ye saa 2010 yen, shiye majalis kərmaiye də'a yirfandowo kəntawu March ye kawunzə 17 saa 2010 lan, kuru majalis bəlin suro kəntawu April ye kawunzə 6 saa 2010 lan sədəna, Alison-Madueke də minista arziyi kəndawu feturye ro wallono. Alison-Madueke ye kərmainzə kolzəna kəntawu June ye kawunzə 1, saa 2015 lan, kəla kərmai kura lardəye Jonathan'a waratatəyen. Daji Commonwealth Dominicabero cidaro lewono naptə komishina kasuwu-a zar yiko-ayen.
## Waziri Arzǝnyi Feturbe
Waziri kəndawu feturbe lan, Alison-Madueke ye wadə gozəna cidaram kəndawu fetərre-a gas-a Nigeriaye dəga faltəro.[17] Suro kəntawu April saa 2010 yen, kura lardəye Goodluck Jonathan ye musko kəla Nigerian Content Act yen cido, shi do ne nyiyanzə shima nəm nguwu contract sanyiyaram kəndawu feturye do kasuwu am Nigeriaye ro tina də’a sərayin – adəye səkə am lardə diyaye cidaram də’a nguwuro sədin.[18] Kaida’a do zauro kambiwu’a cidiya Alison-Madueke yen fəlezana də shima dawari gomnatiye bana kəriye’a kəla farashi kəndawu ye lan tutuluwu. Alison-Madueke ye bana kungənaye dəga dabtəro kasatsəna "sawu kungəna nguwu gomnati ro suwudin, kuru am arzinyi so dəro faidajin, kuru nəm ngalwo ba'a, riswa kəmbu'a, awo'a gomnatiye gana'a də'a awo'a faida'a ro kalaktə'a."[19]
## Buron
Alison-Madueke də shima kamu buro salakye minista kəndawu feturye Nigeria lan sədin ma, kuru suro kəntawu October saa 2010 yen shima kamu buro salakye wakilla lardəye kəla samno OPEC ye reta saa ye lan sədin ma. Shima kamu buro salakbe minista lenəmarebewo, kuru kamu buro salakbe kəla hukuma Shell Petroleum Development Company Nigeriabero təkkənadə.[20] Yim kawu kəntawube 27 kəntawu Novemberbe saa 2014-lan, shiga kamu buro salakbe kura OPECbero karrada.[21][22] Nasha cida kongawaye nguwuro cidatəyen, Alison-Madueke ye wono kamuwa sənana do Shell lan shawari cina dəro "tafakarnza faltəro" wono.[23]
## Zartəwa riswa kəmbu-a hal batti kungənaye-a
Nasha PBS NewsHour ye lan cidawu America ye-a British ye-a ye gulzana kəla minista kəndawu feturye kureye Diezani Alison-Madueke də kəlanzəma dola biliyon 28 na kungənaye Nigeria ye dəga faltəro dawarzəna.[24] Shiro kəla dola biliyon 20 do cidaram Petroleum Agency yen fatsəgənayen zorzana. Gomna Banki Nigeriaye (CBN) ye kureye, Sanusi, waltə bayanna cina loktu intabiu PBS ye kəntawu December ye kawunzə 2 saa 2015 lan.[25][26] Sanusi ye kasatsəna shiga banki kura Nigeriayedən duwada dalil shiye jama mewuyero fəlezəna kəla dola biliyon 20 kampani kəndawu feturye Nigeriayedən fatsəgənaro.cidiya kərmai Alison-Maduekeben. Alison Madueke ye wono Sanusi ye zortəwa dəga sədəna də ngawo shiye banazəyi shiro kura banki Africaye fuwutəye (AfDB) ro waltəro kuru zortənzə dəga kasatsanyi.[27] Shiga zorzana kəla contract Naira biliyon kadaye cinayen futu kalkal gənyiro [28][33]Suro kəntawu October saa 2009 yen, majalis kura Nigeria ye dəye Diezani Alison-Madueke'a shara lan zorzana kuru shara lan shawari cina kəla shiye kungəna N1.2 billion naira ye dəga account kamfani kungənaye ro kalaktəyen, futu do ne kasattənyi lan kuru tawadə kəla awo tədinyen.[34] Shiga shararamlan hukuma nəmzalum arziyibe-a kungənabe-a Nigeriabeye kəla 'Kungəna zamtəyen' zorzana.[35][36][37] Yim kawu kəntawube 2 kəntawu Octoberbe saa 2015, Reutersbe hawar cina kəla Alison-Maduekedə cidaram nəmzalumye UKbe (NCA) Londonlan cita, rokko am diyau gadeben kəla nəmzalum rishwa-a nəmzalum-ayen.Son yaye, manama police ye dəye awo wakazəna dəga nozənaro wazəna.[38][39] Yallanzə-a gomnati Nigeriaye-a ye sha Londonlan cita tawatsaana, amma NCA ye kəla lamardəyen manaro waano.[40][41][42][43][44] Kuruson Nigeria lan, fatonzǝ Asokoro, Abuja ye dǝro bǝtǝram sadǝna kuru am riswa kǝriwuwa kǝriwuwa Nigeriaye dǝye zaksana, awa gana laa ngawo shiga London lan tǝtanayen.[38][45]Yim kawu kəntawube 28 kəntawu Augustbe saa 2017, shararam kura Nigeriabedə naira biliyon 7.6 ($21 million) account bankye Alison-Madueke'a lezənadən səmowona. Suro saa 2017 yen, karapka sharaye US ye dəye kadari dola miliyon 145 yeyi səmowona shi do ne "faida" Ms. Alison-Madueke ro casuwuna ma. Suro kadaridəyen fato dola miliyon 50 New York lan, karewa California lan, kuru maara njiye dola miliyon 80; Shillewu Galaktikabe.[48] Nasha kakkadi Pandora ye saa 2021 lan, Alison-Madueke də sha zorzana kəla shiye kazəyiya dola miliyon 17 səmowona kasuwu kəndawu fetəye Nigeriaye yakkə lan kəla awo shiro minista kəndawu fetəye lardəye lan.[49]Suro kəntagə October saa 2023 yen, Alison-Madueke də shararam UK ye lan sharizəna kəla rishwayen, ngawo sha saa 2017 lan citayen.[50] EFCC ye waltə warmajiwo kəla sandiye warrant Alison-Madueke'a citaye səbandəna kəla kungəna zortəyen kuru shiga lardəro kalaktəro məradəzana.[51] Yim kəntawu Januarybe kawunzə 10, saa 2025, US-a Nigeria-aye tawatsəgəna kəla kungəna $52.88m dəga Nigeriaro kalaktəyin ngawo fasal sharabe USbe saa 2023lan kəla sulhu dareye kəla Alison-Madueke-a karafkanzə-ayen warmatəgənayen. [52]
## Kǝnǝnga kǝlanzǝbe
Suro saa 1999 lan, Diezani ye Allison Madueke'a nya'ano, shi do ne loktu fal lan kura cidawu Navy ye shi do ne loktu kadaro gomna kəriye Imo-a Anambra-a ye. Shidə ya nduli arakkəbe; tada fal-a tada uwu-a Chimezie Madueke-a Ogonna Madueke-a kunten. Suro kəntawu September saa 2011 yen, Alison-Madueke ro degree darajabe kəra ilmu kimiyabe managementbe mowonti kəriwube Nigeriabe Kaduna lan cedo. Shima kamu buro salakye lamba adəga tinawo. Lamardə na kəlele kəra gultuwuye kən 58th Regular Course Cadet yedən wakawono.[55]
Alison-Madueke ye bayanzəna kəla loktu kərmainzən, shiro kurun kansa nonobe lardə United Kingdom lan sədin.[56][57] Suro kəntagə Septemberye saa 2008 lan, Alison-Madueke'a fatonzə Abujayen tadanzə Chimezie Madueke'a ndaltə jarabtə kənasartənyi. Suro kəntagə June saa 2024 lan, Diezani-a Madueke-a yakkata har saa 2021 lan.[59]
Laminte==