Anatomy

**Anatomi** (Greek ἀνατομή (anatom ⁇ ) 'dissection') shima  morphologybedəwo kəra kəla awoa surobe  Anatomi dә shima  kimiya alaube do awowa kәnәngatәbe kәlanzә na ma. Shidə ilmu kimiyabe kureye, badiyaramnzə loktu zaman kureye lan.[2] Anatomy dǝ shima dalami ilmu kimiyabe donyi awowa rowa soye garnza lan faidatin ma. Shidə ilmu kimiyabe kureye, shidə baditənzə zaman kawu gargamben kara.[3]

Anatomy du, ilmu alagǝbe wuratube-a, ilmu embryologybe-a, ilmu alagǝbe gǝretǝbe-a, ilmu alagǝbe wuratǝbe-a, phylogeny-a, [4] sandima tartip donyi anatomy tuwandin ma, loktu kuruwu lan. Anatomy a physiologya, sandi donyi tartip a faida donyi nji alau be ya, fannu indi donyi kǝlza kǝratin ma. Human anatomy də shima ilmu kimiyabe faida'a do kurun lan faidatin ma, kuru nguwusoro rokko physiology yen kəratin.[5]Fasal ilmu tiyi anatomy be du nasha kura kura a kuru nasha kura kura ro yakkata. Macroscopic anatomy, awu anatomy donyi gross, shima kulashi donyi nasha tiyi dabba ye shim lan tuwandin ma. Gross anatomy dǝ suronzǝn dalami anatomy donyi cidiyaye mbeji. Microscopic anatomy du, kareya donyi opticalye faidata, shi donyi histology lan notǝna ma, kuru cells lan notu.

Tarihi donyi anatomy be du, futu faida donyi nasha tiyi kam be ya asutu lan. Duluwuwadə zauro ngalwozana, dabbawa kulastəlan səta shi kadawudəga kuru kadawudəga (corpses) [6] səta karnu kən 20thro saadəna nzunduwa fotowa lətaribe karnu kən 20thbero saadəna, suronzan X-ray a, ultrasound a, kuru magnetic resonance imaging a mbeji.[7]
## Etymology-a kuru bayan-a
Greek lan gowotə ἀνατομή anatomē "kamtə" (suro ἀνατέμνω anatémnō "Wuye kamtə, kamtə katə" suro ἀνά aná "samin", kuru τέμνω témnəbe gartənzə), ilmu kimiyabedə nji alaube suronzan nizamnza-a, tiyinza-a kuru tissuesnza-a mbeji. Suronzan zahir nasha gade-gadebe-a, kareya sandiya tətandin-a, nəmkamza nasha gade-a mbeji. Anatomyya du physiologya biochemistryya gade, sandi donyi faida nasha adu ye a kuru tartip donyi chemicalya ye. Misallo, shi anatomistdǝ shima zadǝ-a, nǝmkura-a, nasha-a, gar-a, bu-a kuru zar tiyiye-a alama hanta-a; kuru ilmuma physiologistbedə bile tandolan məradənzə mbeji, faida hantabe nasha kəmbube-a kuru cidawa tiyibe kaltəgə-a.[9]
Fannu donyi anatomy be du, dalami kadaro yaktin, suro lan anatomy donyi gross awu macroscopicbe a, anatomy donyi microscopic be a.[10] Gross anatomy du shima ilmu donyi tiyi lan kǝra ro kura kura ma, shim maya lan turu, kuru suro dǝn anatomy donyi kǝskaye mbeji awu surface anatomy, kulashi donyi alamaram tiyi be diyaye so turin ma. Microscopic anatomy də shima kəra kəla awoa gartənayen, kuru histology (kəra kəla awoa tiyiye), kuru embryology (kəra kəla awoa alakkataye kəndaramnza ngəlaro gənyiyen).[4] Regional anatomy du shima kǝra donyi alaka kate tiyi lan dasawuna ma, alama suro lan. Futu gade lan, systemic anatomy du shima kǝra donyi gar donyi tiyi lan tuwandin ma, ma'ana, gar donyi kǝla kǝlza cida tiyi be du, alaman nasha digestive system be lan.[11]

Anatomy dǝ raktǝ kǝratin awo donyi invasive a non-invasive a lan, nyiyanzǝ dǝ shima bayan donyi kǝla gar donyi tiyi lan tuwondin ma.[4] Duluwuwa faidatənadəbe suronzan dissection, shilan tiyidəga katə kuru awoanzə tiyibedəga kəratin, kuru endoscopy, shilan kare cidabe video camera-lan faidatənadəga suro garu tiyibedəro kamtə gana laa yiko kuru shilan faidatə awoa tiyibe suronzəbedəga kuru awoa gadedəga kurun. Angiography, X-ray au magnetic resonance lan faidatə, shima duluwu do layi buye kuruye wo.

Shi kalma "anatomy" dǝ shima anatomy adamganabewo. Son yaye, gardo samunnam dabbawa gade so lan tuwandin, kuru kalma dǝ anatomy dabbawa gade so ye suron mbeji. Kalma zootomydə loktu laan dabbawa adamganabe gənyiro faidatin. Fasal donyi kǝska be du tiyi nza gade, kuru sandiya anatomy kǝska be lan kǝratin.[9]
## Da dabbaye
Mairi dabba be du (Animalia) suronzǝn nji alaube cellular kada mbeji sandi donyi heterotrophic a motile be ma (sonyayi laa dǝ kǝnǝnga donyi sessile be gozana). Dabba kambo so tiyi nza gade gade ro yakkata kuru dabba adu sandiya eumetazoans lan nowotǝ. Sandidə suronzan njim kəmbube mbeji, katəram fal au indi mbeji; gametes du suro cellula kada yen tuwandin, kuru zygotes du suro lan blastula mbeji suro wuratu nza lan. Metazoans də sponges də suronzən bawo, sandi donyi cells nza gade-gade ba ma.[16]
## Da kǝltǝma
Tissue donyi kǝltǝram ma du, cells donyi kate awoa tiyi lan tartǝna ma, shi donyi extracellular matrix lan bowotin ma. Nguwusoro fascia lan bowotin (Latin lan "fascia," ma'ananzǝ "band" au "bandage"), tissues kǝljinma dǝ shima awo donyi tiyi lan dajin ma kuru sandiya na lan rojin ma. Jili shimadǝ sandima da kǝljinma, da adiposebe, da kǝljin fibrousbe, cartilage-a kuru shila-a. Shi awo donyi extracellularbe du suronzǝn protein mbeji, shi donyi kura ma kuru nguwu ma du shima collagen. Collagen də zauro faida’a nasha tissues’a fasaltə-a kuru nzəliwo-a lan. Matrix də raktə faltə shila tiyiye banazəyin au nzəliwo sədin. Exoskeleton də shima tiyi do kərrata, kuru cibbu do mineralization lan cibbu ro waljin, alamanna crustaceans yeyi, aubiya protein nza kəltaye alamanna kuli yeyi. Endoskeleton də suro lan mbeji kuru dabba donyi wurazana samma so lan mbeji, kuru dabba donyi wurazana ba ma so lan mbeji.[17]
## Kǝla tiyiye
Epithelial tissue du cells donyi karǝngǝ ro kǝltǝna ma, kamanza ro kǝltǝna ma, nasha donyi cells ye du gana. Cell donyi epithelial ye du, squamous (flat) ro waljin, cuboidal ro waljin, aubiya columnar ro waljin, kuru kǝla basal lamina yen napsayin, shi donyi cidiyaye dǝ shima reticular lamina donyi batau tissue donyi kǝltǝram ma, shi donyi cells epithelial ye dǝye sutuluyin ma. Epithelium jili kada mbeji, faida laa kalkaltəro ngalwotəgəna. Suro layi yintǝbe dǝn jili ciliated epithelialbe mbeji; suro kalǝm ganaben microvilli mbeji kǝla epithelial liningben kuru suro kalǝm kuraben villi mbeji. Kadiyidǝ suronzǝn awo laa diyabe mbeji shidonyi diya tiyi dabba shila ngawoyedǝ zakcinma. Keratinocytes də kashi 95% cells donyi karayi lan tuwondin ma. Epithelial cells donyi diya tiyi be du, shi donyi extracellular matrix lan tuwandin ma du, alamaram cuticle be lan tuwandin. Dabba donyi kǝske lan, adǝ shima glycoproteinbe.[17] Dabba donyi zauro wurazana ma so lan, gland kada cells epithelialbe lan tuwandin.[21]
## Da zarbe
Cell donyi zar tiyiye (myocytes) du shima da donyi tiyi lan cidajin ma. Shi muscle tissuedǝ duno sutuluyin kuru tǝgǝndo suwudin, waneye locomotion au tǝgǝndo suro tiyi surobedǝn. Tiyi dǝ filament donyi contractile lan tuwandin ma, kuru shi dǝ jili yakkǝ ro yakkata; muscle sǝlala, muscle shilabe kuru muscle karǝgǝbe.

Tiyi lan striations bawo loktu microscopic lan kulastǝna lan. Hangallan contract sədin amma contractility dəga nəm kuruwu kadaro sədin. Shidə tiyi tiyibe jili anemone kəmaduwube tentacles-a kuru garu tiyi cucumber kəmaduwube-alan təbandin. Shila tiyibedǝ duwaro cijin amma nǝmngǝwunzǝ gana. Shidə suro nəmkam appendages-a jaws-aben təbandin. Muscle donyi striatedbe dǝ kate indi gade dǝyen kara. Filaments də staggered kuru adə shima jili muscle donyi earthworms lan tuwandin ma, shi donyi hangallan tartəyin ma aubiya duwaro tartəyin ma.[22] Dabba donyi kura lan, zar donyi striatedbe du, shila ro lǝbkata ma, gǝrǝmtǝro, kuru nguwu soro antagonistic ro tartiptin. Zawa tǝlaladǝ suro garu uterusbe-a, bladder-a, kalǝm-a, suro-a, oesophagus-a, layi yintǝbe-a, kuru layi bube-a lan tuwandin. Cardiac muscle də suro karəgəyen bas təwandin, shilan faidatə bu tiyiro fəlejin.
## Da zar tiyiye
Zarra donyi zar tiyi be du, shi donyi neurons lan notǝnama, shi donyi bayan zuwajin ma. Dabbawa suro njiye donyi hangallan lezayin ma, alaman na ctenophores a cnidarians (sea anemones a jellyfish a), zar donyi zar tiyi ye du, amma dabba nguwu so lan, zar donyi zar tiyi ye lan tuwandin. Dabba donyi kǝske lan, receptor neurons donyi tiyi lan danama du, awo donyi tiyi lan danama du wa suwudin. Dabba donyi bayan donyi zauro asutin ma so lan, cells donyi musamman no tuwandin ma alaman na chemoreceptorya photoreceptorya du karapka lan tuwandin kuru kawuli zuzaiyin zar tiyi lan nasha gade ro. Neurons du suro ganglia yen kǝltayin.[23] Dabba donyi kura so lan, receptor donyi musamman ma du shima kǝrtǝ donyi hangal be wo, zar tiyi be dawu be (kǝrǝn a shila karere be) a shila shiti be ya. Shi dareyedǝ suronzǝn zar tiyibe mbeji shidonyi bayanna suro tiyi hangalbe lan suwudinma kuru zar tiyibe motorbe shidonyi tiyi tiyibe nganzatǝnadǝga faljinma.[24][25] Shi zar donyi peripheralbe dǝ, somatic zar tiyi be ro yakkata, shi donyi awoa fantǝye suwudin ma, kuru tiyi donyi kǝlanzǝ lan cidajin ma, kuru shi autonomic nervous system dǝ, shi donyi tiyi lan cidajin ma, glands laa a, suro lan, suro lan mbeji.[26]
## Anatomy dabba shilabe
Vertebrates samma so fasal tiyi nzaye samun kuru loktu laan suro kǝnǝnganza yen, nguwu soro loktu embryonic ye lan, alamaram chordate ye du: stiffening rod, notochord; tube dorsalbe suro karewa zar tiyibe, shi tube zar tiyibe; arches suro njiye; kuru nzəri ngawo anusbe. Shila shila karerebe dǝ shilan faidatin, shi donyi sami notochordbe lan kara, kuru shi gastrointestinal dǝ cidiyanzǝ lan kara.[27] Zarra donyi ectoderma lan tuwandin, chawu donyi kǝllata ma du, mesoderma lan tuwandin, kuru kal karuwu be du endoderma lan tuwandin. Ngawo dǝlan nguwu mbeji shi donyi spinal cord a vertebrae a gozǝwu kojin ma amma suro dǝ gǝnyi. Ci dǝ datǝram dabba dǝye fuwu lan tuwandin, kuru anus dǝ cidiya nguwu dǝyen tuwandin.[28]

Alama donyi vertebratebe du shima vertebral column, shi donyi wuratu lan tuwandin ma. Kambo dabba shila ngawoye lan, notochord du nucleus pulposus donyi shila ngawoye lan. Son yaye, dabba shila ngawoye gana, alaman na sturgeon a coelacanth a, notochord dǝa rozayin har kuraro walzayin ro.[29] Jawed vertebrates du sandiya appendages indi, fins awu shinza, sandi donyi kǝn indimi lan fattǝyin ma. Shi shila donyi vertebrates be du homologous ro gotin, sawu shila donyi cidiya lan tuwandin ma du kaka nza lan waratata. Adǝ shima gashiftǝ faldo Charles Darwinye tiworinzǝ alaubedǝ banazǝgǝro.[30]
## Anatomy bǝnyibe
Tiyi bǝnyibe dǝ kǝla-a, gǝrǝm-a kuru gǝrǝm-aro yakkata, sonyayi yakkǝdǝ sambisoro diyamen turinba. Shila donyi suro bǝnyi ye dǝ, shila donyi cartilage lan tuwandin ma, suro bǝnyi cartilaginous ye lan, awu shila donyi suro bǝnyi ye lan tuwandin ma. Awo donyi shila be du shima vertebral column, shi donyi vertebrae lan tuwandin ma, sandi donyi kambai amma dunowa. Shi ribs də shiro spine gultin dəro ləbkata kuru shilan shilan awo shiro limb girdles gultində ba. Alama donyi diya bǝnyi ye, shi fins, shila awu shila karere be lan tuwandin, shi donyi caudal fins dawun baro, sha shila karerebe dǝa kǝltǝnyi. Sandidə muscles dəwo nasha kura trunkbedəye banazayin.[31] Karəgədə njim indi mbeji kuru budə'a zuzəyin nasha yintəye gillsben kuru tiyidə'a dərizə kəljin suro circulatory loop falyen.[32] Shimdə cidiya njiben kururo ngalwotəgəna kuru awo fatobe bas kururo sədin. Sǝmo surobe mbeji amma sǝmo diyabe au dawube ba. Vibration ganadə shiga lateral line system sense organsbedəye asujin shidoni nəmkuruwu shiti bənyibedən lejinmadə, kuru adəye nəmkam karəngəbe-a kuru nəmngəwu njibe-aro jawawu cin.[31]

Shark a rays du sandima bǝnyi donyi basal fish ye, alamaram nza bǝnyi kureye samunnam, shila donyi cartilage lan tuwandin ma. Tiyi nza dǝ dorso-ventrally flattened, nguwu soro gill slits uwu mbeji kuru ci kura cidiya kǝlanzaben mbeji. Dermis də sha dermal placoid gade-gaden zakkata. Sandidə cloaca mbeji shidoni surodən collo-a kuru genital-a katinma, amma bladder kambe gənyi. Bənyi Cartilaginousdə ngəwul kura-kura gana laa sətandin. Jili alagǝwa laa so dǝ ovoviviparous kuru tada dǝ suro lan wurajin amma laa dǝ oviparous kuru larvae dǝ diya lan wurajin suro nguwul yen.[33]Kaduwu bǝnyi shilabedǝ alamaram anatomicalbe kada fǝlejin, ngǝwusoro alamaram bǝnyi kurebedǝa faltǝna. Sandidə shila shilabe mbeji, ngəwusoro shitilan fəletəna, gills uwu operculumye sandiya faizəna, kuru cinzadə cidiya snoutbedən au karəngənzən. Dermis du scales lan zakkata. Bǝnyi shilabe dǝ tiyinzǝn bladder mbeji shi donyi sandiya banazǝyin suro njiye dǝlan, amma cloaca dǝ gǝnyi. Sandidə ngəwusoro ngəwul sənana ngəwu kəndagəram ganaa mbeji shidoni suro njibero tarzayinma.
## Anatomy amphibianbe
Amphibiansdə jili dabbawabe suronzan kokko-a, salamander-a caecilian-a mbeji. Sandidə tetrapods, amma caecilians-a jili gana salamander-adə tiyinza ba au tiyinzadə zauro fulutəna. Shilanza kura dǝ suro lan mbeji kuru kambai kuru shila dǝ samma so shila lan kara kuru vertebrae dǝ kamanza’a kǝltǝna kuru articular processes mbeji. Shila nza dǝ kambowo soro koria kuru vertebrae ro kǝltin. Kəlanza ngəwuso farak kuru koriya, kuru ngəwusoro shilanza cotto təmzayinba. Karayinza lan keratin gana mbeji kuru scales ba, amma mucous glands kada mbeji kuru jili gade lan, poison glands mbeji. Karǝgǝ donyi amphibians be dǝ njim yakkǝ, atria indi, ventricle fal. Sandidə bladder colloye mbeji kuru awoa kadawu nitrogenousbedə sandiya urea lan suluwin. Amphibians so dǝ yintǝnza dǝ buccal pumping lan, shi donyi kasam dǝga buro salak lan nasha buccopharyngeal ye dǝro gǝrjin ma. Sandi anyi daji zakkatə kuru kasamdə suro fufubero dunowaro təkkin futu throatbe kəltəben.[34] Sandiye awo adəga gas faltəlan sədin shi doni kəliro gənatə məradəzənadə.[35]
## Anatomy dabbawa
Reptilesdə sandima jili dabbawabe suronzan turtles-a, tuataras-a, gorjama-a, kadi-a, kəmowun-a. Sandidə tetrapods, amma kadi-a jili lizardbe gana laa-adə tiyinza ba au tiyinzadə zauro fulutəna. Shila nza dǝ shila nza ngǝla kuru shila nza dǝ dunowa amphibians ye dǝga kozǝna. Timidǝ conical kuru ngǝwusoro nǝmkuranza fal. Cell donyi kǝla epidermis ye dǝ sha horny scales ro faltin shi donyi njiye sǝtayin ba ma. Reptiles də raksa karayinza faidata yintəro faidatayin ba futu amphibians yeyi kuru nizam yintəye ngəla mbeji kasam suro fufunzayero suwudin garu kərmunzaye faraktəlan. Karəgədə amphibian'a samun amma septum mbeji shidonyi bu oxygenated-a deoxygenated-a dəga cotto yekcin ma. Nizam donyi kǝnzambi be du, nutfa suro lan tuwandin, alauwa donyi copulatorybe mbeji. Ngǝwul donyi amniotic membranes be sha dǝrizana, shi donyi sandiya harjin bawo, kuru cidi lan gǝnazayin, aubiya suro lan wurazayin, jili alawuwa laa lan. Bladder də gana, kadawu nitrogen ye də uric acid lan suluyin.[37]

Turtles də sandiya shells nzəliwoye lan nowata. Sandidə tiyinzadə suro carapace hornyben zakkata kuru cidiyanzən plastron mbeji. Sandi anyi shila donyi suro dermis ye lan tuwandin ma, shi donyi horny lan tuwandin ma, kuru gana laa ribs a spine a ro kǝllata. Dawudə kuruwu kuru kəske kuru kəla-a shi-adə raktə suro shellbedəro kalaktəyin. Turtlesdə kəmbu kəskaye gənyi kuru timi reptilebedə sharp, horny plateslan falzana. Jili alagǝwa suro njiben dasawunadǝn, shi fuwubedǝ flippersro faltin.[38]
Tuataras də suro lan gorjama'a samun amma kaduwunza də zaman Triassic yen gadezana. Jili alagǝ be kǝnǝngatǝma fal mbeji, shiro Sphenodon punctatus gultindǝ. Shi kəla kəltəramdə shiti indison (fenestrae) mbeji kuru shi jawdə kəla kəltəramdəro zauro ləbkata. Timi fal mbeji suro jaw cidiyabedən kuru adə kate row indi suro jaw samibedən fəlejin loktu dabbadə kəmbu sədinlan. Timidə biya awo shilabe fəlangzəna kuru gana-ganan cijin. Kərgən-a karəgə-adə dabbawa gade suro cidiben dasagənadəga kozəna, kuru fufudə njim fal mbeji kuru bronchi ba. Tuatara də shim parietalye zauro wurazəna kəla bozəyen.[38]

Lizards də kəlanza fenestra fal mbeji shiti woson, shila cidiyabe cidiya fenestra kən indimibedə fattəgəna. Adǝye sǝkǝ jaws dǝ zauro sǝtǝnyi kuru ci dǝga sǝkǝ farakro katin. Lizardsdə ngəwunzaso shinza diyau, shinzadə cidilan rozana shinza koriya, shiti-shiti-ro wujin, amma jiliwanza laadə shinza ba kuru kadia samun. Gorjama so dǝ shimnza gǝrjin, ganga sǝmobe mbeji kuru jili laa so dǝ shim parietalbe mbeji.[38]

Kadiwadə gorjama'a karəngə, sandidə kaduwunza fallan fəlezana loktu Cretaceousben, kuru sandidə alamaramnza tilo. Shila dǝ suronzǝn skull, shila hyoid ye mbeji, spine a kuru ribs a amma jili gana laa dǝ shila pelvis ye dǝga kuru shila ngawoye dǝga gozayin. Bar cidiya fenestra kən indimibedəye fattəgəna kuru jawsdə zauro kəske shi kadidəye awo sətanadəga samma səndin. Kadiwadə shimnza təgəndinma ba, shimdə ngal "spectacle" zahirye zaksəna. Sandidə eardrums ba amma raksa cidiye vibration shila kəlanzaben asuzayin. Təlamnza donyi forked də shima awo donyi taste-a kuru smell-a ro faidatin kuru jili alawuwa laa də kəlanza lan bəlaa sensory ye mbeji shi donyi sandiya banazə awo donyi bu kawudo'a tuwondin ma.[39]

Crocodiliansdə sandidə dabbawa suro njiben dasagəna kura, kənza kuruwu-a timi ngəwu-a. Kǝla dǝ-a kuru trunk dǝ-a dǝ dorso-ventrally lan gǝrǝmtǝna kuru rǝwu dǝ shiti lan gǝrǝmtǝna. Shidə shiti-shiti ro fəlejin dabbadəga suro njiben dunon sədin loktu kambejinlan. Ngaltəram keratinizedbedə tiyiro kəriwu cin kuru laadə kəla kəlabero kəllata. Kənza-a, shim-a səmo-adə sami kəla kəlabedən haftəgəna kuru sandiya kolzə sami njiben napsayin loktu dabbadə fəlejinlan. Valves də kənza-a səmo-a dəga zakcin sa njiro təkəna lan. Reptiles gade so yeyi gǝnyi, crocodilians dǝ karǝgǝnzǝ lan njim diyau mbeji, shi donyi bu donyi oxygenated a deoxygenated a ye yakcin ma.[40]
## Anatomy ngudobe
Ngudowadə tetrapods amma shinza ngawobedə letəro au təmbaro faidatin yaye, shinza fuwubedə fefeto feffelan zakkata kuru fartəro faidatin. Ngudo so dǝ endothermic, metabolic nza nguwu, shila nza kambai kuru zar nza dunowa. Shila kuruwudǝ sarsar, ngǝwu kuru zauro kambai. Air sac donyi fufu lan tuwandin ma du, dawu shila laa ye lan kara. Shi sternum dǝ farak kuru nguwusoro shilan keel mbeji kuru caudal vertebrae dǝ kǝltǝna. Timi ba kuru jaws kəpkatadə ci kangadi-zakkata ro kalaktəgəna. Shimdǝ ganalagǝ kura, musammanno alagǝwa bǝnebe alama dujiso. Sandidə fuwuro wuzayin suro predatorsben kuru shitiro wuzayin suro ducksben.[41]

Fefeto dǝ shima epidermis lan wurajin ma kuru nasha laa lan tuwandin na donyi kǝla karayi dǝyen fanjin ma. Fefeto kura-kura kəla fefeto-a nzəri-ayen tuwandin, fefeto contourbedə ngudodəye saminzə zakcin kuru cidiya ngudowa sənana-a cidiya fefeto contourbe ngudowa njibe-an tuwandin. Gland donyi cutaneousbe du shima uropygial gland donyi cidiya nguwu be lan. Adǝye kǝndawu sutuluyin shido feffedǝga njiye sǝtayinma loktu ngudodǝye sǝtayinlan. Shi shibedən ngalla mbeji, shi shibedə kuru ci ngudo shibedən.[41]
## Anatomy dabbawa mammalbe
Dabbawa mammalsdə dabbawa jili kada, ngəwunzaso cidilan dasagəna amma laadə suro njiben dasagəna kuru laadə fəlangzayin au gliding flightro walzana. Sandidə ngəwunzaso shinza diyau, amma dabbawa njilan dasagəna laadə shinza ba au shinzadə finsro faltəna, kuru shido kəmowunbedə fefetoro faltəna. Shi dabbawa mammalsbe ngəwunzaso cidiya trunkben kara, shidəwo cidilan ngəlaro rowatadə. Shila donyi dabba donyi mammals be du, shila donyi kǝltǝna ma, kuru timi nza du, nguwu soro gayirtǝna ma, sha prismatic enamel lan zakkata. Timidə falro fəlejin (timi camye) loktu dabbadəbe kənənganzən au təmmaro fəlejinba, futu cetaceansbe yeyi. Dabba donyi mammals be du shila yakkǝ suro sǝmo dawu be lan, cochlea mbeji suro sǝmo be lan. Sandidə kunduli sadəna kuru karayinzadən glands mbeji shidoni zungu sutuluyinma. Glands laa du sandima mammary glands, cam sutuluyin tada ro. Dabba donyi mammals be du fufu lan yinzayin, kuru tiyi lan diaphragm donyi thorax a suro lan yekcin ma, shi donyi kasam suro fufube ro suwudin ma. Karəgə dabbawa mammalsbedə njim diyau mbeji, kuru bu oxygenated-a deoxygenated-adə cotto gade-gadero gənatəna. Kaduwu nitrogenbedə urea lan tuwandin.[42]

Dabbawa mammalsdə amniotes, kuru ngəwunzaso viviparous, tada gana sambin. Adǝlan awo donyi ngǝwul gǝnajin ma, platypus a echidnas Australia be du. Dabbawa gade sodə placenta mbeji shilan tadadə wurajinmadə kəmbu səbandin, amma dabbawa marsupialbedən, tadadə zauro gana kuru tadadə wurazənyidə tambin kuru zawalnzə suro njim yanzəyero lejin na shiro teat gultindəro latcin kuru wuratənzə tamojin.[42]
## Anatomy adamganabe
Adamganasodə fasal tiyibe sammaso dabba mammalbe mbeji. Adamganasodə kəlanza-a, dawu-a, cinza-a (surodən thorax-a suro-a mbeji), mukko-a mukko-a indi, kuru shi-a shi-a indi.

Sammason, fuwurawa ilmu kimiya alagəwabe-a, liita-a, prosthetists-a orthotists-a, physiotherapists-a, cidaro kurun diwomaso-a, nurses-a, podiatrists-a, kuru fuwurawa liyitabe-adə anatomy kura-a kuru anatomy microscopicbe-a kərazayin awoa tiyibe-a, shila-a, kitawuwa kərabe-a, kurtə-a, fotowa-a, fuwurawa liyitabe-a. gross anatomy də shima awo do ne cadavers lan bowotin ma. Kǝra donyi anatomy donyi microscope lan tuwandin ma du, banazǝyin awo donyi tiyi lan dawarjin ma (au slides) cidiya microscope lan.[44]

Anatomy adamganabe-a, physiology-a kuru biochemistry-adə sandima ilmuwa liyitabe fernobewo, sandidə fuwurawa liyitabero saa buro salakbe mowonti liyitaben gulzayin. Anatomy adamganabedə nasha-nasha au tartib-lan kəratin; ma'ana, sammason, anatomy kəratə nasha tiyibe alama kəla-a kərtə-a, au nizam laa taganasbe kəratə, alama nizam zar tiyibe au nizam yintəbe.[4] Kitawu anatomybe kuradə, Gray's Anatomy, waltə fasaltəna futu nashabero, futu kəra gultəbe zamanbe'a lezənaro.[45][46] Ilmu anatomybe zauro ngǝla dǝ liita soye mǝradǝzana, musamman maro surgeons so kuru liita donyi nasha laa lan cidazayin ma, alamanna histopathology a radiology a.[47]Ilmuwu anatomistbedə kambowo soro jami'a, mowonti liyitabe au liita kəra gultəwube lan cidazayin. Sandidə ngəwusoro anatomy gultəlan cidazayin, kuru kulashi kəla nizamma laa, nasha laa, tissues au cells laayen sadin.[47]
## Anatomy dabba shila ngawoye ba
Dabba shila ngawoye bama so dǝ sandi alauwa rowata jili kada, eukaryotes donyi cellular fal lan sǝta shido Paramecium lan sǝta, hatta dabba donyi cellular kada ma, alaman na octopus so, lobster so, dragonfly so. Sandidə kashi 95% jili dabbawabe. Futu bayantənadən, awo alakkata anyi ndasoma shila ngawobe bawo. Cell donyi single-cell protozoans be du, gar nza tilo, cell donyi dabba donyi multicellular be du, amma nasha laa du tissue a tiyi lan. Nǝm letǝ dǝ cilia awu flagella lan tuwandin, awu pseudopodia lan lejin, kumbu du phagocytosis lan sabtin, duno donyi photosynthesis lan tuwandin ma, kuru cell donyi endoskeleton awu exoskeleton lan tuwandin. Protozoans laadə raksa cellula kada sadin.[48]

Metazoans du shima alawu donyi cellular kada, cells nza gade gade, faida gade gade sadin. Jili tissue donyi metazoan be du shima epithelium a connective tissue a, sandi indiso dabba donyi shila ngawoye ba ma lan tuwandin. Sami donyi diya ye du, epithelial cells lan tuwandin, shi donyi extracellular matrix lan tuwandin ma, shi donyi nji alau ro banajin ma. Shila donyi endoderma lan tuwandin ma du, echinoderma lan tuwandin, sponge a cephalopods laa lan tuwandin. Exoskeletons də sha epidermis lan tuwandin kuru shilan chitin mbeji suro arthropods yen (kuli, nji, nji, shrimps, crabs, lobsters). Calcium carbonate də shima shell donyi molluscs ye, brachiopods a kuru kuliwa donyi tube garzayin ma kuru silica də shima shila donyi diatoms ye donyi radiolaria ye. Dabba shila ngawoye bama gade so dǝ garnza kǝrrata ba sonyayi tiyi nza lan awoa kada tutuluyin, alaman na pinacoderm sponges be ya, gelatinous cuticleya cnidarians be (polyps, sea anemones, jellyfish) a collagenous cuticle annelids be ya. Shi awo donyi diya be du, cells kada mbeji, cells donyi hangalye, gland cells, cells donyi stinging ye. Kuruson awoa tiyi lan suluwuna mbeji, misallo microvilli so, cilia so, bristles so, shila karere so, kuru tubercles so.

Marcello Malpighi, awa donyi ilmu tiyi kǝskaye awo asutin ba ma du, kǝska so dǝa tubules nza du samunnam kuliya lan tuwandin ma du. Shiye asuwono loktu nasha laa ring-like ye bark ye dǝ kǝla trunk ye dǝlan futǝ wajin, kuru shiye tawadǝ baro fasarzǝna kǝla wuratǝ donyi kǝmbu donyi lambo lan sǝdin ma, kuru shi donyi sami ring ye dǝlan sǝtayin ma.[51]
## Kulashi tiyi kamye
Arthropods dǝ shima phylum donyi dabba donyi shila ngawoye ba ma, shi donyi jili nza miliyon kada ma kozǝna ma.[52]

Kuli so dǝ tiyi nza dǝ yakkata, shi donyi exoskeleton lan bowotin ma, shi donyi chitin lan tuwandin ma. Nasha tiyi ye dǝ nasha yakkǝ ro yakkata, kǝla, thorax, kuru abdomen.[53] Kǝla du shima awo donyi sensory antennae lan bowotin ma, shim indi, shim fal lan sǝta yakkǝ ro saadena (ocelli) kuru appendages yakkǝ donyi ciye ro sadǝna ma. Shi thorax dǝ shilan yakkǝ mbeji, fal fal suro yakkǝ dǝro, kuru wings fal au indi. Shi suro dǝ nasha mewun tilon lan kara, laa dǝ kǝltǝna kuru nasha donyi digestivebe, yintǝbe, excretorybe a kuru reproductivebe a mbeji.[54] Nəm gade-gade kada mbeji kate alauwa jilitiloaben kuru nasha tiyibedəro adaptatə kada mbeji, musammanno fefeto, shi, antennae-a kuru nasha cibe-a.[55]

Spiders də jili arachnids ye də shinza diyau; tiyi donyi nasha indi lan kara—cephalothorax a suro lan. Spider sodə fefenza ba kuru antennanza ba. Sandidə nasha cinzabe mbeji shiro chelicerae gultində shidəwo ngəwusoro glands sumbero kəllata sau spider ngəwuso summa. Sandi donyi pedipalps lan bowotin ma du, cephalothorax ro lǝbkata. Sandi anyi yaktə shi shibedəa samun kuru faidanzadə nasha taste-a kuru smell-aben. Dareram pedipalp kongabe woson cymbium alamaram spoonbe mbeji shidonyi nasha kǝltǝbe banajinma.
## Dalamiwa gade anatomybe
*Surface anatomy də faida'a nasha kəra donyi alamaram tiyiye donyi diya tiyiye lan turin ma.[4] Liitaso-a dabbawaso-a banazəyin nasha-a anatomy-a awowa cidiyazənadəbe ngaltəro. 
*Superficial də shima kalma do ne fəlejin awo gartəna də tiyi dəga karəngə lan kara.[56]
Comparative anatomy dǝ shima awo donyi tiyi lan tuwondin ma (gross a kuru microscopic indiso) dabba gade gade lan.[4]
*Artistic anatomydə kəra anatomicbe kəla futu tiyibe dalilla kisandibe nankaro lezəna.
## Gargam
## Din
Suro saa 1600 BCE yen, shi Edwin Smith Papyrus dǝ, kitawu liyitabe lardu Egyptbe kureye, shi karǝgǝ-a layinzǝ-a, kǝrǝn-a zawanzǝ-a nji kǝrǝnbe-a, hanta-a, taduwu-a, kǝndawu-a, taye-a, taye-a laye-a samma bayanzana. Shiye layi bubedə karəgəlan suluwin fəlezəna.[57][58][59] Ebers Papyrus (c. 1550 BCE) də suronzən "kitawu kəla karəgəben" mbeji, shilan awoa nji tiyibe sammaso gojin au tiyi sammason gojin.[60]

Anatomy-a physiology-a Greekbe zaman kurebedə faltə-a fuwutə-a sadəna zaman kurebedən. Ngawo loktuben, cida liyitabe adə tartəgəna dalil faidawa nasha tiyibe-a awowa tiyibe-a asutəbe nankaro. Phenomenal anatomical observations kəla tiyi adamganaben tədəna, shidəwo banazəgə asutəram kəla kərənben, shimben, hantaben, nasha kənzambiben, kuru nizam zar tiyibe sammaso.
Bərni Hellenisticbe lardə Egyptbe shiro Alexandria gultində shima kawu kura Greekbe kəla anatomy-a physiology-aben. Alexandria də shima fato kərabe kura lətaribe-a kitawuwa liberal artsbe-a dunyalan loktu Greeksben bas gənyi amma kuru fato lətaribe-a falsafawu-a kadaye. Banatə kura kisandi-a kimiyabe-a kərmai Ptolemaicbe Egyptbedə banazə Alexandria səsangəna, kuru waltə kənasar adabe-a kimiyabe-a kəriyewa Greekbe gadeso'a gaskazəna.[61]
Fuwutə laa zauro nowatadə nasha ilmu tiyibe-a ilmu tiyibe-adə Hellenistic Alexandria lan wakawono.[61] Malǝmma indi duwo karnu kǝn yakkǝ mi lan nowata dǝ sandima Herophilus-a kuru Erasistratus-a. Liita indi anyi banazagəna kəla adamganabe kulashi nəlewabe nankaro, kadawu am zaləmmabe faidata, shidəwo taboo ro gotənadə hatta zaman Renaissanceben—Herophilusdə shima kam buro salakye awo adamganabe ngaltə badizənadəwo.[62] Herophilus də cidanzə anatomybe lan nowata, bana kada nasha anatomybe-a nasha kurunbe gade-aro sədəna.[63] Cidawa laa dǝye suronzan tartip pulsebe yaktǝ mbeji, shi arteries adamganabedǝ garunzǝ zar buyedǝa kozǝnaro asutu, kuru shi atriadǝ nasha karǝgǝbe. Herophilus ye ilmunzǝ kǝla tiyi adamganabe dǝye awo faida’a sǝdǝna kǝla kǝrǝn-a, shim-a, hanta-a, nasha kǝnzambiye-a, kuru nizam zar tiyiye-a kuru futu kwasuwa dǝye lejin dǝga asutǝro.[62] Erasistratus ye kalkalro garno kǝrǝnbe bayanzǝna, suroladǝn kuliwa-a kuru membrane-a mbeji, kuru kate cerebrum-a cerebellum-aben gade-gade sǝdǝna.[64] Sokku kəranzə Alexandrialan, Erasistratusdə taidazə hangalnzə nasha kəra tiyi buye-a zar tiyiye-an ceno. Shiye raksə zar tiyi adamganabe sensory-a motor-a gayirjin kuru kasatsəna kasamdə fufuwa-a karəgə-aro gayin, shidəwo daji tiyi sammasoro gojinmadə. Nəm gade-gade shiye kate arteries-a veins-adə—arteriesdə kasam tiyiro gojin, kuru veinsdə bu karəgəlan gojində awo tiyiro asutəna kura. Erasistratus də shima su-a bayan-a kəla faida epiglottis-a kuru valves karəgəbe-a, tricuspid kunten ro.[65] Suro karnu kǝn yakkǝmi lan, kurunma Greek ye dǝ raksa zar tiyi ye dǝga layi bu ye dǝga gayirzayin [66] kuru asuzana zar tiyi ye dǝ shima awo donyi zar tiyi ye dǝga suwudin ma.[61] Herophilus də shima bayanzə kəla banna zar tiyiye dəye səkə paralysis suwudin.[62] Herophilus ye su meninges-a ventricles-a suro kǝrǝnben cina, shiye yaktǝ kate cerebellum-a kuru cerebrum-a dǝga asuzǝna kuru asuzǝna kǝla shi kǝrǝn dǝ shima "naram hangalbewo" kuru "njim amusube" gǝnyi futu Aristotle ye bayanzǝna yeyi.[67] Herophilus də shiro jaza kəla zar donyi opticbe-a, oculomotorbe-a, zar donyi trigeminalbe-a, fuskabe-a, vestibulocochlearbe-a hypoglossalbe-a bayanzəna.[68]

## Lamintǝ