open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2Baba

## 2Baba
**Innocent Ujah Idibia** dǝ, sha chasambo yim mǝyon uskun bǝ lan kǝntawu lailahar bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fitulurrin uwun bǝ lan sha katambo (18/9/1975) 2Baba lan sha buwozan ma shi kayama cidi Nigeria bǝ kuru kaya ruwotema producer yǝ kuru umarni yoma.
## Kenǝnga nzǝ buro ye
2Baba də kəntagə Septemberye kawunzə 18 saa 1975 lan katambo, suro Jos yen, kəriye Plateau ye lan, Nigeria lan, kərmai Idoma yen kəriye Benue ye dau Nigeriaye lan. Moranti ya Mount Saint Gabriel Secondary ye lan kərawono kawu kəra kasuwuye kərajinro moranti cida nzunduye Enugu (IMT) yen, kəriye Enugu yen kara.

Ngawo kərazənayen, 2Babaye kəranzə mowontibedə kolzəna cidanzə kaiyyabe nankaro. Saa 1996 lan, shiye kaya ləbtə-a jingles gotə-a badizəna taganasmaro GB Fan Club do Enugu State Broadcasting Services (ESBS) lan. Cidiya su "2Face" yen cidajin, shiye wono su də "kənənganzə kasuwuye'a yaktəro" amma dare sha "2Baba" ro faltəna saa 2016 lan.

## Laminatǝ
9ice

## 9ice
**Alexander Abolore Adegbola Akande**. sha chasambo  yin miyon tuluri bǝ lan kǝntawu Razab bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fiskun bǝ lan(17/1/1980) 9ice bǝ lan sun nzu notunaman shi kayama cidi Nigeria bǝ, kuru kaya ruwotema. 

Zauro suro kayan nzǝ bǝn telam nzǝ yoruba yǝ sikkin suro diro.

## Kenenganze buro yǝ.
9ice dә suro fato kamuwa ngәn indin-a nduli tulur-a lan dәn cido, suro Ogbomosho, Lardә Oyo ye dәn suro fәte Najeriya yen. Shomolu Bariga suburb Lagos lan kǝnǝngatǝna. Shiye fǝrǝmnzǝdǝ kaiyyawu ro walzǝna. Yanzә-awanzә-a ye talanta kәnәnganzәye dә asuzana, kuru sandiye sha kәla biske makkarye ro letәgәna.

## Cida nzǝ
9ice dә suro fato kamuwa ngәn indin-a nduli tulur-a lan dәn cido, suro Ogbomosho, Lardә Oyo ye dәn suro fәte Najeriya yen. Shomolu Bariga suburb Lagos lan kǝnǝngatǝna. Shiye fǝrǝmnzǝdǝ kaiyyawu ro walzǝna. Yanzә-awanzә-a ye talanta kәnәnganzәye dә asuzana, kuru sandiye sha kәla biske makkarye ro letәgәna.￼

## Lamintǝ
A-Q

****Gilbert Bani*'  sha chasambo yim tilon bǝ lan kǝntawu shawur bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fiskun araskin bǝ lan sha katambo (1 Shawur 1986)A-Q bǝ lan sun nzu notuna ma. kayama cidi Nigeria bǝ kaya ruwotuma. suro Saa duwu indin mǝyon araskin bǝ lan (2016) kaya nzu "Agu Ji Ndi Men" dǝ chido.*
## Lamintǝ
ABI

**Abiodun (ABI) Orinayo Koya**
 
Sha chasambo yim findin indin bǝ lan kǝntawu jimada gaji bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fiskun bǝ lan sha katambo (22-Dec-1980) kayama cida Nigeria bǝ kuru kaya rotuma. Fero bula ogun State bǝ suro cidi Nigeria bǝn amma America lan nafshin. 

## Lamintǝ
ASEAN

**ASEAN**

Karabka Association of southwest Asian nation (ASEAN) bǝ lan sun nzu notunaman. Karabka la kila kil cidi-cidi Asia bǝ. Malasia wa, Thailand wa,Indonesia wa, Singapore wa, Philippines wa na fallo kilta karabka (ASEAN) diwa kokkada. Yim uskun bǝ lan kǝntawu shawur bǝ lan suro saa duwun yar laarrin firakkin tulurin bǝ lan karabka diwa kokkada.(8-Aug-1967) loktu dǝn Am la communism bǝ lan kilan nza bozanma duno badizana suro cidi (Vietnam) bǝ lan attuma siki karabka diwa kokkada.matsala jiri-jiri atti yasa nankaro kokkada.

## Lamintǝ
AFC Bournmouth

## AFC Bournemouth
**AFC Bournemouth** dǝ karabka dekkel bǝ kərye Kings park, Boscom bə nasha Bournemouth Dorset England bə lan kara.karabka dǝ dekkel nza English Premier League lan baksan. Saa 1899 lan Boscombe lan kokkada, kungiya də sunza kərma ye də 1971 lan gozana. Sunza "The Cherries" lan bowotin, kuru nguwusoro Bournemouth lan bowotin, biskenza fatoye Dean Court lan 1910 lan sadin.

Club də gasa dekkel shiye nasha ye lan gasayin kawu Hampshire League lan səta Southern League ro lejinro saa 1920 lan. Kərmadə Bournemouth & Boscombe Athletic lan notəna, sandiya gasa dekkel shiye ro karrada saa 1923 lan. Division South Cup kən yakkəme suro saa 1946 lan kənasartəna. Division kən yakkəmedə walta fasalzana saa 1958 lan, suro saa 1970 lan sandiya fulutəna, amma suro saa 1970-71 lan fuwutə sadin. Waltə division kən diyaume ro saa 1975 lan, Bournemouth də waltə sha 1981-82 lan fuwuzana kuru ngawo Associate Members' Cup 1984 lan haftənayen, division kən yakkəme də'a 1986-87 lan zuwuna. Sandiye zaman yakkə tier kən indimidən bannazana amma kərmai ro gasaana suro saa 1997 lan kuru walta tier kən diyaumero gasaana suro saa 2002 yen, amma tinyiro nəm kura sowanda play-offs suro saa 2003 yen kənasartanadən.

## Lamintǝ
Aaliyah

### Aaliyah
**Aaliya Dana Haughton** dǝ sha chasambo yim meyon araskin bǝ lan kentawu Razab bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fitulurrin laarrin bǝ lan sha katambo (16/1/1979)  

## Kǝrmu Nzǝ
Yim findin luko uwun bǝ lan kentawu shawur bǝ lan suro saa duwu indin tilon bǝ lan bawono (25/8/2001) .shi kayama cidi Amariki bǝ kuru biske makar bǝ diyoma, zauro bana chi na nasha zamanye R&B ,pop wa hip hop wa lan kǝla din shiro su nana of R&B  yǝ chado.

## Lamintǝ
Aaron Wan-Bissaka

## Aaron Wan-Bissaka
**Aaron Wan-Bissaka** dǝ sha chasambo (26/11/1997) dekkel baktema cidi England bǝ kuru ngawo baktema karabka donyi Premier League bǝ Manchester United bǝ dero.Moranti ya kungiya bəlanzəye Crystal Palace lan tamozəna, Wan-Bissaka də suro saa 2018 yen cidanzə kura sədəna, kuru duwaro su'a ro wallono, sha kungiya dəye player of the year lan bowozana suro zamanzə falyen. Suro saa 2019 yen, Manchester United ro lewono £50 million lan, EFL Cup-a FA Cup-a ro zuwuna kawu West Ham ro lejinro saa 2024 lan.
Shidə kaduwu Congoye kuru DR Congo under-20s ro fəlezəna suro saa 2015. Shiye lardə tambonzəye England dəga wakilzəna, cidiya-20-a cidiya-21-a lan.
## kenengan nze buro ye
Wan-Bissaka də Croydon lan katambo, London kura lan kuru New Addington lan wura’ano, na do maranta primary catholic ye Good Shepherd ye dəro kərawono.
## Lamintǝ
Abadam

## Abadam
Abadam dǝ kǝrma kǝre Borno bǝ lardǝ Nigeria be ladǝn, kǝla kǝrmabǝ Lake Chad bǝ ladǝn. Bərni wa Chad wa Niger wa ye'wa, kuru Cameroon wa karǝngǝ lan, suro saa 2016 yen am nzə 140,000 ye'a tǝmazana, kura'anzǝ dǝ bǝrni Malumfatori lan kara. Nəm-kəlanzə-a, nəlewa-a, nzunduwa-a, kuru faltə kəndagəram bə wa sandima kaziyi kura suro kərmai bəladiya Abadam ben.
## Laminatǝ
Abba Kabir Yusuf

## Abba Kabir Yusuf

**Abba Kabir Yusuf** shidoni sha (Abba gida-gida)sun nzu lan notǝnama dǝ, Siyasama Nigeria bǝ kuru Gomna kǝrye Kano ye saa dǝwu indin, findin yaskǝn lan cidiya karabka New Nigeria People Party( NNPP)yǝn suro saa 2026 yen karabka NNPP yǝn sulu APC ro wallata.

## Kǝnǝnga nzu buro yǝ
Abba Kabir Yusuf (Abubakarro katambo, sunzə Abba, shidoni sunzə hukumabero walzənadə) kəntagə January bǝ kawunzə 5 saa 1963lan suro fato Sullubawa Fulani bǝn katambo, kərmai Emirate Kano bedə, fato Malam Kabiru Yusuf-a Malama Khadijatul-Naja'atu-a kəriye Gaa'atuben.

Yusuf ye kəranzə adin Islam yedə gananzən badiwono cidiya kakanzə dareye, Danmakwayon Kano-a, Alhaji Yusuf Bashari-a (diwo Galadiman Kano Yusuf be-a diwo Sarkin Kano Abdullahi Maje Karofibe-a) shidoni loktudən kura gomnati Gayabe nasha Kano Nigeriabe.

Moranti ya primary Sumaila ye dəro kate saa 1968-a 1975-a lan kərawono. Daji moranti ya secondary gumnatiye Dawakin Tofa ro lezəna kuru dare moranti ya secondary gumnatiye Lautai suro Gumel ye dəro lewono, na do kəra secondary ye dəga tamozəna suro saa 1980 yen. na do ne Diploma nzə lardəye (ND) suro nzundu garye lan səwandəna suro saa 1985 yen kuru dare Diploma lardəye kura (HND) suro nzundu garye lan səwandəna shi do ne gozəna nasha nzundu njiye-a kor-a yen, Kaduna Polytechnic lan saa 1989 lan.

Yusuf darelan jamiya Bayero, Kano, (BUK) ro kərawono nadən diploma digiri kura-a kuru degree masterbe-a kəla cida kasuwuben səbandəna.

## Cida
Yusuf ye cida kəla nəm zaye lardəye saa falye (NYSC) cidaram kor nzəliwoye Kaduna ye (KEPA) lan cidazəna saa 1989 lan səta 1990 ro saadənan.

Shiga cidaram njiye-a gartə-a kəriye Kanoye (WRECA) ye sha waltəgəna, nadən cidawa kada sədin.
Kura lardəye Umaru Musa Yaradua, shiga kura, hukuma kəra gultuwuye lardəye (NIEPA), kəriye Ondo ye na shiye kate saa 2009-a 2011-ayen cidazənadən.

## Laminte
Abby Wambach

**Mary Abigail Wambach**, OLY (Lardә Amariki bǝ June 2, 1980) shima biske makkar yǝ, coach, kuru kam National Soccer Hall of Famebǝ wo. U.S.be loktu arakkәn kәnasartәgәna Soccer Athlete of the Year award, **Wambach** dә suro saa 2003 lan sәta 2015 lan U.S. women's national soccer team lan kәla kәlanzәyǝ sәdin, suro saa 2001 lan kәla kәlanzәye sәdin. Futu fuwuzəna dən, shiye kərmaaro na'a kura kura kambo fuwuzəna suro fuwuzəna lardəyǝ dən kuru shima kən indimiwo suro fuwuzəna lardəyǝ dən suro kamuwabǝ-a kongabǝ-a samma soyen, fuwuzəna 184 lan, ngawo Christine Sinclair Canada bǝ lan. 

## Lamintǝ
Abdul Salami

## Abdul Salami
**Abdul salami** (1860-1863) Shima mai burobə suro fulatawa sullubawa bədin. Kawu mai ro walta nzə shima makama cidi zazzau ye wo.

## Kǝrmu Nzǝ
Abdul salami də na kǝrǝw bəlan shiya ceno saa (1863) Belan. 

## Lamintə
Abdulkadir Balarabe Musa

**Abdulkadir Balarabe Musa**
(21   Shawur 1936-11 jimada gaji bǝ lan suro 2020) siyasama wofila Nigeria yǝ shidoni Gomna kərye Kaduna yǝ, Nigeria yǝ karrada loktu Republic Nigeria yǝ kən indimiyen, kərmainzə Lailahar 1979 lan səta hatta kəntawu Aji yǝ kawunzə  23 suro saa 1981 lan kərmaidən sətanaro. Loktu Republic Nigeria bǝ kən diyaumedən shidə kazaadala samno jamiyya siyasabe Nigeria bǝ (CNPP), kəlakəl jamiyya adawabe.
## Kǝnǝnga-a kuru cida-a
Cida askərraye zauro nowata sətana shi done general officer division buroye, askərra Nigeriaye suro kəriye Kadunayen, kawu shiro Chief of Staff askərra nəlefaye Liberia lan.Shi jeneral do cida kolzəna də shima cidawu kura-kura do dau saa 1990s yen cidazayin ma dəye falnza, shi do ne kazəyiya kəla kura lardəye Obasanjo-a banamanzə Shehu Musa Yar'Adua-a ye suro fatoyen fəlezana də. Shiga cidama do ne daraja'a kuru nəm shawa'a ro nozana shi do ne daraja kura lardəye Obasanjo ye səwandəna ma sa shiye awo Sani Abacha ye məradənzə'a kəla kəltəro waazəna dən, kəla am do ne kərmai kərmaiye'a wuzənayen suro saa 1995 yen. [citation needed]Kawu kəntawu Januarybe kawunzə 23 saa 2002 lan səta kəntawu Maybe kawunzə 30 saa 2003 ro saadənan, shiye Embassy Nigeriabe Moscowlan dəga sunotin kuru Minskro sha nozana.
## Ngawo
Musa də kəntagə Shawur yǝ kawunzə 21 saa 1936 lan Kaya, kəriye Kaduna yen katambo. Mowonti dawube Zaria yǝn kərawono (1947-1952) kuru moranti kərmaiye Zaria yen (1952-1953). Shidə cidama account bǝ (1953-1955) kuru maləmma maarantabe (1955-1960). Nasha manajaye kada accounting yǝ lan cidazəna loktu saa 1960 səta 1976 ro saadənan, kuru mowontiya gade-gade London lan kərajin nəm ilmu gade səwandəro. 

## Lamintǝ
Abia

## Abia
Bula Abia yǝ bula kərwe futen yalan Nigeria bǝn kara, kǝlangai nzǝ yalan bǝn bula Enugu wa Ebonyi wa, kuru futen nzen bula Imo wa Cross River wa daji bula Rivers yǝ anum nzu lan.

Bula dǝ usulu su nzǝ su bula num kam nguwu wa kərwe dǝ bǝ len ciwondo: Aba, Bende,Isuikwuato,Arochukwu wa.

Birni nzǝ kura shima Umuahia wo.

## Hukuma si na naa kərwe Abia bǝ

* Aba North
* Aba South
* Arochukwu
* Bende
* Ikwuano
* Isiala Ngwa North
* Isiala Ngwa South
* Isuikwuato
* Obi Ngwa
* Ohafia
* Osisioma Ngwa
* Ugwunagbo
* Ukwa East
* Ukwa West
* Umuahia North
* Umuahia South
* Umu 

## Lamintǝ
*
Abia Warriors F.C

## Abia Warriors F.C
**Abia Warriors Football Club** dǝ karabka Dekkel bǝ kərye Umuahia cidi Abia, Nigeria bǝ lan daana ma.

## lamintǝ
Abba Musa Rimi

**Abba Musa Rimi**  

CON (28 kəntawu February bǝ saa 1940 lan katambo) Siyasama Nigeria bǝ shidoni gomna kəriye Kaduna bǝ saa 1981 lan səta 1983 ro saadə nan ngawo gomna Abdulkadir Balarabe Musa bǝ kərmai Nigeria bǝ kən indimi dən kərmaidən sətanayen. Shidə buron banama gomna bǝ cidiya Musa ben cidazina kəntawu October bǝ saa 1979 lan səta kəntawu June bǝ saa 1981 ro saa dinan.  

## Kənənga nzǝ cida yǝ buroye

Abba Musa Rimi də yim kəntawo Fabarairu yǝ kawunzə 28 saa 1940-lan kəriye Rimi kərmaye Katsina, Nigeria lan katambo.

Shiye cida lado-a kasuwu-a kampaniya kadaye jili UAC, NTC kuru G.B. OLIVANT. Daren  amari yioma nasha awo banna suwudinma Africa bǝ ro wallono.

Rimi ye IBBI Nigeria kawono, kərmadə na mbol tandoye kura yala Nigeria yen, yim kəntawo March bǝ kawunzə 27 saa 1982 lan.

## Lamintǝ
Abinbola Fashola

**Abinbola Fashola**
Sha chasambo yim Araskin bə lan kǝntawu shawal bə lan saa duwun yar laarrin firakkin luko uwun,un bə lan (6-jun-1965) shima kamu gomna lagos bə dina kureman attəyə kamu (babatunde fashola) bə.. 
## Kənənga-a cida-a buroye
Abimbola Emmanuela Fashola də sha kəntagə Aprilye kawunzə 6 saa 1965 lan katambo, bərni kura kəriye Oyo ye, anəmfəte Nigeriaye lan. Shiga kərawu kərabe Lagoon Secretarial College Lagosbedən allamtəna, nadən shaida diplomabe səwandəna. Dare lan shaida ilmu komfutaye Jamiya Lagos ye lan səbandəna. Shiye ganaro cida hawarwuye allamtəma Daily Sketch lan cidazəna kawu cida British Council yero 1987 lan kəljinro amma 2006 lan cida kolzəna sa kwanzə Babatunde Fashola dəga kam alamaram jamiyyanzaye gotəma kuru kam gomnati Action Congress Nigeriaye do baro walzəna dəro karzanadən.
## Kǝnǝnga kǝlanzǝbe
Abimbola Fashola də siyasama Babatunde Fashola dəga nya'ano. Sandiye duli indi mbeji. Chief Adenusi Adeojo, baanzə dareyedə, shima darekta Nigeriaye buro salakbe Texaco, Nigerialan sətanadə. Hal kǝmaye dǝn, yanzǝ, kamu Urhobo ye, buron NITEL lan cidajin kuru kǝrma dǝro cida kolzǝna.

## Lamintǝ
Abiola Odumosu

**Abiola Odumosu** sha chasambo yim fyakkin tilon bə lan kǝntawu lailahar bə lan saa duwun yar laarrin fitulurrin yaskin bə lan.(1973) Abiola Odumosu Shi dekkel table bə boktuma (table tennis) Nigeria ro dekkel table bə boksuna gasa olampics bə lan saa duwun yar laarrin fillaarin indin bə lan (1993).
## Lamintǝ
Abraham Lincoln

**Abraham Lincoln** dǝ sha chasambo yim miyon indin bǝ lan kintawu sawan bǝ lan saa duwu miyon uskun laarrin bǝ lan (12-may-1809)

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Kǝrmu Nzǝ
Yim miyon luko uwun bǝ lan kintawu shahul bǝ lan saa duwu miyon uskun firakkin uwun bǝ lan bawono. (15-April-1865) Abraham Lincoln siyasama kura keryǝ Amerika bǝ. kureman attǝyǝy shima kura lardi Amerika bǝ miyon araskin bǝ (16th) tun saa duwu miyon uskun fiskun tilon bǝ lan (1861) har saa duwu miyon uskun fiskun luko uwun (1865) ro lewono. Loktu sha chezana. (John wilkes Booth) shima lincoln diwa chezi. Abraham Lincoln shima kura lardǝ yǝ buro yǝ wo kla mulki bǝ lan chezana ma. Har kirmaro isina shugawa amerika lan jiri lincoln yǝ yi sadiyi. Shima chir lodo dabsu loktun nzun cidi Amerika bǝ lan. Kasadin nzuro (Great Emancipator) bǝ lan sha buwozan.
## Lamintǝ
Acceleration

**Acceleration** də shima rate faltə velocity awobewo loktube lan. Acceleration dǝ shima awo laa suro kinematicsben kara, kǝra kǝla letǝgǝramben. Accelerations də sha vector quantities lan bowotə (shi doni nəm kura'wa nəm kalkal'wa mbeji)  Futu awo laaye letəgəramzəyedə shima futu duno awodəye kəlan cidajin dəye sha cin. Shi nəmngəwu awolaye letəgəramnzədə, futu Newtonbe Second Lawnzəbe bayanzənayeyi, shima awoa indi kəllatawo:balance netbe dunowa diyabe sammaso awo shimadǝro cidazayinma — magnitudedǝ daataro duno netbe adǝga kalkaljin;
awodəbe nəmngəwunzədə, kareya shiga tətandənadən kara — nəmngəwudə awodəbe nəmngəwunzə'a kalkaljin.

## Lamintǝ
Abubakar Tanko Ayuba

**Abubakar Tanko Ayuba**
(6 kəntawu Disemba yǝ saa 1945-kəntagə May yǝ kawunzə 25 suro saa 2016) siyasama Nigeria yǝ shidoni senatorro karrada kəriye Kebbi South yǝ suro kəriye Kebbi yǝ, Nigeria yǝ suro saa 2007yen.[1]

## Ngawo

Abubakar Ayuba də kəntawu December yǝ kawunzə 6, suro saa 1945 lan sha katambo. Shiye mowonti kura askərra yǝ Jaji yǝ dəro nadin kərawono suro saa 1978 lan, kuru mowonti kura MNI yǝ kəra siyasaye-a nzunduye-a ye Kuru lan kərawono. Suro askərra yǝn, shidə komanda Corps of Signal bǝ ro wallono, kuru jeneral kuraro wallono. Cidiya kərmai askərra yǝn shi minista  ro wallono, gomna askərraye kəriye Kaduna yǝ, kura hukumaye kuru kura letəgəram-a dawari-aye.[1] Shiga gomna kəriye Kaduna yero wallono suro kəntawu August saa 1990 yen loktu kərmai askərra yǝ General Ibrahim Babangida yǝ lan, shiye gomna kəriyǝ Mohammed Dabo Lere ro suro kəntawu Razab yǝ suro saa 1992 lan baditəram kərmai Nigeria yǝ kən yakkəmedən. 
## Cida majaliskube
Ayuba də sha karrada kəla People's Democratic Party (PDP) ye lan suro April 2007. Shiga komitiwa kəla ilmu kimiyabe-a nzundu-a, lamarra polisbe-a, Navy-a, kasattə lardəbe-a, kəltə-a kəlakəl-a, nzəliwo-a askərra-a fantəgə-aro karrada.[1] Suro kəntawu January saa 2008 yen, kakkadi Leadership ye gulzəna Ayuba də shima senator buro salak ye do karnozə battizəna də, amma shawari dəga appeal sədin.[3] Suro kəntagə Septemberye saa 2008-yen, shiro lamba daraja 'Nelson Mandela Gold Award' ye codo kəla fuwuma ngəla-a bana-a jamaro sədənayen.[4]
## Kǝrmunzǝ
Ayuba də yim kawu kəntawube 26 kəntawu Maybe saa 2016 sa 5:05pm yim Larababen bawono sa'anzə 71 lan suro litari kəra gultəwu jami'a Lagos Stateben ngawo dondi kuruwu sətanayen.[5] Wazənanzə fatonzə Dirin-Daji suro Sakabayen rəbkada.[6]

## Lamintǝ
Accra

### Accra
Accra (/əˈkrɑː/; Ga: Ga au Gaga; Twi: Nkran; Ewe: Gɛ; Dagbani: Ankara) shima bərni kura lardə Ghana ye kuru bərni kura shiro kurawo ba, ci kəmaduwu Guinea ye anəmyedən kara, shi doni nasha kuluwu Atlantic ye lan kara. Kǝmaduwu.[2][3] Kom-komi 2021 ye lan, bəla kura Accra ye də, 20.4 km2 (7.9 sq mi), nəm nguwu am 284,124, kuru nasha Accra kura də, 3,245 km2 (1,253 sq mi), nəm nguwu am 5,295 in habits. Faidatə noatalan, su "Accra" də kalangai Accra Metropolitan District ye dəro gultin futu kawu saa 2008 ye dəro, loktu do 199.4 km2 (77.0 sq mi) zamzəna dən. Kalangai adə tən buron bəla'a gomnati ganaye 13 ro yakkata: bəla'a kəlanzaye 12 (jumla nəm kuranza: 179.0 km2) kuru Accra Metropolitan District (20.4 km2) fulutənadə, shidoni bəla kura bərni kura lardəye də'a bərni kura'a sədin ma.[5] ] Kalangai adə 199.4 km2 də am 1,782,150 suronzən kom-komi 2021 ye lan,[6] kuru shima bərni kura Ghana ye wo, amma district do cidiya kərmai Accra Metropolitan Assembly ye də (20.4 km2) bərni kura lardəye də'a gadezəna. "Bǝrni Accrabe"
### Lamintǝ
Adebayo Salami

## Adebayo Salami
**Adebayo Ayoade salami** dǝ,  Sha chasambo(26 Rajab 1951-7 muharram 2021) shi siyasama Najeriya bə.

Senata ro sha kərgada Osun dawu bə cidi Osun bə din.

## Kenengan nzǝ buro yǝ
Salami də kaduwu Kwara ye, kuru sha kəntawu May ye kawunzə 9 saa 1953 lan kəriye Lagos yen katambo na do kəranzə primary-a secondary-a ye sədən də.[4]

Cidanzə biske makkaryedə 1964lan badiwono, karapka shiro Young Concert Party gultində-a, cidiya kərmai Ojo Ladipoyen, shiga Baba Merolan nozanadən. Ngawo saa gana laayen, karapkadə sunzə karapka bikke makkarye Ojo Ladipoyero falzə kuru dare karapka bikke makkarye Awada Kerikeriyero faltəna.[5] Ngawo Ojo Ladipo ye suro saa 1978 lan bazənayen, Salami ye kərmai karapka dəye gozəna, shi do ne sha nowata ro suwudəna də.[6]

Shiye fim Yorubaye buro salakye, Ajani Ogun lan fəlezəna, shidoni Adeyemi Afolayan, baanzə Kunle Afolayan-a Gabriel Afolayan-a yedə, shima fuwumawo.

Kuruson fim shiro Kadara gultindən fəlewono.[8] Dare lan fim kasuduwa Nigeriaye nowata Comedy half-hour lan su Oga Bello lan cidawono.[9]

Shiye fimnzǝ buro salakbe, Ogun Ajaye, suro saa 1985 lan, fato karewabe Awada Kerikeri lan sǝdǝna.

Tun saa 1985 lan, fimma Yorubaye kada sətandəna, amari cina, kuru fəlezəna.[11]

Shidə memba fayoniya karapka bikke makkarye Nigeriaye,[12] kuru shiye kura karapkadəye.[13]

## Lamintə
Adedapo Oluseun Abiodun

**Adedapo Oluseun Abiodun** ( sha chasambo kawu 29 kəntawu kən yaskəmi suro saa dəwun yar lǝgarrin firaskən ) shi Kasuwuma Nigeria yǝ, kuru Siyasama yǝ, Kuru Gomna kərye Ogun yǝ ro walzəna  karno Gomnaaye 2019 yǝ dən furtu karabka All Progressive Congress yǝ lan. Dapo Abiodun də, shima kura fuwuma nzəliwo lamarra Kamfaniso yǝ wo. Kawu kərmai ro zuwain dəro, shima cha manaja darakta doni kamfani kəndawu doni sha Heyden Petroleum lan notənama yewo kuru shima kamfani First Power Limited yǝ də koksə  Kawu 10 kəntawu Maris yǝ saa 2019 yǝ lan.  Hukuma Zabe yǝ lardə yǝ də shima sha warmazəə nəm kura Gomna Ogun yǝ dəro.

## Kenengan nzǝ buro yǝ
Abiodun də sha kəntawu Mayye kawunzə 29 saa 1960 lan Iperu Remo lan katambo, kəriye Ogun yǝn, fato mairi Iperu ye lan. Shiga fato Dr. Emmanuel Abiodun-a Mrs. Victoria Abiodun-a lan katambo Iperu Remo lan, suro Ogun East yǝ lan.

Abiodun də mowonti Christ yǝ Ado Ekiti yǝ dəro 1972 lan kara, St. Joseph’s College Ondo lan saa 1977 lan, kuru dare mowonti kura Ondo ye dəro saa 1978 lan kara.

Abiodun yǝ kəra injiniya garye kərazəna jami'a Ife ye lan (kərmadə jami'a Obafemi Awolowo), Ile-Ife, kəriye Osun yǝ lan, kuru suro saa 1986 yen BBA kəra isawu ye lan tamozəna jami'a kəriye Kennesaw yǝ suro Atlanta, Georgia yǝ lan.

## Lamintǝ
Adekunle Gold

**Adekunle Almoruf Kosoko** 

(kəntagə kəntawu Januarybe kaunzə 28 saa 1987lan katambo), shidə kaiyyama Afrobeats be Nigeria be kuru kaiyya ruwotəma kərmaaro Def Jam Recordingsro musko səkkəna.Hangal jamaye shiro gənazana ngawo kaiyya hit 2015ye "Sade" dəga kolzənayen, kaiyya kəngaye One Direction ye "Hawar Kənənganyiye" də.[3] Shiye cida rekod be YBNL Nation-a ro musko səkkə kuru albomnzə buro salak be saa suro saa 2015 be lan Gold də cutulo, shidoni lamba 7-lan suro Billboard World Albums chart ben fəlezənadə. Dinardə kawu fal-fal yakkə: "Sade-a", "Orente-a" kuru "Pick Up-a" lan cedo. Adekunle Gold ye bikke makkar ye Nigeria ye ro bayanzəna kawu YBNL ro musko kəljinro, shiye alamanza hukumaye dəga kurzə kuru zaye gade Lil Kesh-a, Viktoh-a Olamide-a ro tamozəna.[4] Suro saa 2023 lan, Tequila Ever After dəga cutulo, albomnzə kən uwumi kuru buro salakkin cidiya Def Jam ben.
## kenengan nze buro ye (2010–2014)
Sa wurajindən, Adekunle ye kaya kəratə badiwono loktu kaya King Sunny Ade-a Ebenezer Obey-aye sədindən. Shiye wakil choir cocinzəye juniorro wallono loktu shiye nəmzairozən, kuru kaiyyanzə buro salakbedə saa 15 lan ruwowono.[7] Suro saa 2014 lan, Adekunle ye solo ro lewono ngawo karapka kaiyaye shiye sawa'anzə'a kəlzanadən tartənayen. Shiro "King of Photoshop" gulzayin ngawo fotonzə Tiwa Savage'a nganzənayen fatowa hawar be lan zuzənayen.[8] Yim kəntagə Disemba ye kawunzə 19 saa 2014-lan, "Sade" dəga cutulo, kəla One Directionye "Hawar Kənənganyiye" dəga. Kaya də zauro saraana kuru sha kaiyya gadero karrada The Headies 2015 lan.[9][10]
## Kǝnǝnga kǝlanzǝbe
Adekunle ye Simi'a nya'ano suro kəntagə Janwariye saa 2019 lan. Sandidə saa uwuro kərazana.[26] Sandiye feronza sunza Deja suro kəntagə Maybe saa 2020-lan.[27]

Yim kawu kəntawu be 15 kəntawu Yuli be saa 2022-lan, Goldye kəriwunzə kwasuwa sickle cellbe-a fəlezəna, kuru shima kaiyyanzə shiro "5 Star" gultində suwudə.[28] Shiye kəlanzə'a kəla kosuwadəyen bowotəro səkəna karafkanzə 'Adekunle Gold Foundation' men [29]
## kaiyyanzǝ
*"Sade" (2014)
*"Orente" (2015)
*"Pick Up" (2015)
*"Ready" (2016)
*"My Life" (2016)
*"Call on Me" (2017)
*"Only Girl" featuring Moelogo (2017)
*"Work" (2017)
*"Money" (2017)
*"Ire" (2018)
*"Promise" (2019)
*"Before You Wake Up" (2019)
*"Kelegbe Megbe" (2019)
*"Young Love" (2019)
*"Jore" featuring Kizz Daniel (2020)
*"Something Different" (2020)
*"AG Baby" featuring Nailah Blackman (2020)[30]
*"It Is What It Is" (2021)
*"Sinner" featuring Lucky Daye (2021)
*"High" featuring Davido (2021)[31]
*"Mercy" (2022)
*"5 Star" (2022)
*"5 Star (Remix)" featuring Rick Ross (2022)
*"Party No Dey Stop" featuring Zinoleesky (2023)[32]
*"Omo Eko" (2023)
*"Do You Mind?" (2023)
*"Look What You Made Me Do" featuring Simi (2023)
*"The Life I Chose" (2024)
*"Rodo" (2024)

## Shimtiti-a kartǝ-a

## Lamintǝ
Adin

**Adin** dǝ shima jili kǝndarambe-a adabe-a, suronzan halla-a awowa faidatin-a, halla-a, kasada-a, dunyawu-a, ruwowa-a, na kǝnǝngatǝna-a, annawa-a, halla-a, au karapkawa-a, sandidonyi sammason adamganaga kǝla awowa alagǝbe-a, awowa ngǝla-a, kuru awowa ruwobe-a lan alakazayin, sonyayi sandi ilmuwuye kasatsanyi kǝla awo adinye dǝga kalkalro.
Adindu victor

**Adindu victor** dǝ sha chasambo yim miyon luko diyon bǝ lan kǝntawu Armalan bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin la, arrin bǝ lan sha katambo (14/3/1999) Baby boy AV lan sha buwozan ma shi kayama cidi Nigeria bǝ kuru kaya ruwotema.shiye asutə suwandəna kəla kaiyyanzə saa 2021be "Big Thug Boys" dəlan, shidoni lamba uwuro sətanadə.
## Kǝnǝngan nzǝ buro ye
Adindu Victor də bərni Benin yen katambo, kəriye Edo ye lan, baanzə Igbo kəriye Delta ye lan katambo, yanzə Edo ye. Shidə bərnidən na tuskaatalan wurawono. Shiye kəranzə kuradə Jamiya Ambrose Alli lan səbandəna, nadən degreenzə buro salakbe səwandəna.

## Cidanzǝ
Baby Boy AV də baanzə kaiyyama dəye sha səkə, guitarist do gana lan kaiyya zauro səraana də. Shiye cidanzǝ kasuwu kaiyyabedǝ suro saa 2018ben badiwono kuru suro saa 2020ben kaiyya "Temperature"dǝn badiwono, shido radio-a kuru telebijin-an zauro tǝdǝnamadǝ. Suro saa 2019 lan, Felabration nowatadən cidazəna,[6] loktuwa gadeson. Suro faraskəram All-Nighter podcast ye lan, shiye wono loktu laan kəlanzə fato Victor AD ye lan napsəna kawu "Big Thug Boys" dəga koljinro.
## Shimtiti-a kartǝ-a

## Lamintǝ
Ado-Odo

**Ado-Odo** də shima bərni kura mairi Ado ye kureye dəwo, fato ibadaye Oduduwa/Obatala ye lan notənama, na kura ada Ifá ye (Ado n'ile Ifa) ye də. Oodu'adə kuruson am adabe shiga ya awowa gade sammasobero gozana. Anyi samma Ado'a kalangaido fəte Yorubalandyedən namtəyiro codo- daraja "awa-a" Ile-Ifero tinadə. Mairiwa gadedə'a wuzəna, shidoni loktu laan au loktu gaden kəriwuwa kate-kate Yorubaland'a karnu kən mewun lagarmin bannazənadə, Adodə bərni-kəriye kəriwutəyima loktudən.
## Lamintǝ
Adesua Etomi Wellington

**Tolulope Adesua Etomi-Wellington** (Kəntawu Fabarairuye kawunzə 22 saa 1988 lan katambo) shi dəwo Adesua Etomi lan notənadə (Kərtəgən) shidə bikke makkaryema kuru kasuwuma Nigeriaye. Cidanzə fimbe cinna samibe koktəlan (2014) badiwono. Tun loktudən fimma kadalan cidazəna kuru lamba kada sədəna. Suronzan 2016 lan lamba lamba karnobe mbeji.

## Kǝnǝnga buroye-a kuru ilmu-a
Etomi də Owerri lan katambo, kəriye Imo ye lan, Nigeria lan, shima dareram yanzəganawa yakkəye wo. Baanzə soja kaduwu Esan ye kəriye Edo ye lan, kuru yanzə, injiniya kaduwu Yoruba ye. Etomidə mowonti Coronabe kərye Victoriabe, Lagoslan karaa, daji kwaleji Queen'sbero lewono. Saa 13 lan Etomi ye Nigeria kolzə United Kingdom ro lewono, kuru diploma kəla awo zahirye-a bikke makkarye-a yen səbandəna suro saa 2004 yen. Waltə Jamiya Wolverhamptonbero lewono saa 2006lan, kuru kisandi-a biske-a kərawono.
## Cida
Fim Etomi ye də suronzən: Arbitration-a, kəlele nyiyabe-a, falling-a mbeji. Bikkenzə Falling ye dəye səkə shiro lamba bikke makkaryema shiyeyi baro sədin saa 2016 lan. Fimwa gade nowata surodən suluwunadə sandima Hawar Askərraye (2015), Sa'a (2015), [17] kuru Kawu indi (2016). Etomi ye Shiela ro walzəna zaman kən diyaume-a kən uwume-a Shuga ye lan, fim telebijin ye kəla HIV/AIDS faitəyen.Etomi ye naptə Amaka Obiora yen bikke makkarye badiwono, cidama polisye nəmgəlaro, suro fim nəmzalumye Yemisi Wada ye LasGidi Cops yen, shi done suro kəntagə Yuni sa'a 2016 yen telebijin lan fəlezəna də. Shiga kuru suro suwa Voguebe shillewuwa dunyabe 14ben fəlezana. Suro kəntagə Fabarairuben saa 2022-lan, kaiyyanzə buro salakbe sunzə 'So Natural'də cutulo. Suro kəntagə Octoba saa 2023-yen, awo shawabe Sanaa Beauty də badiwono shidoni Jemima Osunde-a koksanadə.
## Kǝnǝnga kǝlanzǝbe
Etomi ye Banky W'a suro kəntagə Fabarairuye saa 2017 lan lorusa badiwono. Kamu-a kwa-adə nyiyanza adabedə kəntawu Novemberbe kawunzə 19lan sadəna, nyiya sharaben kəntawu Novemberbe kawunzə 20lan kuru nyiya bəldə kəntawu Novemberbe kawunzə 25lan 2017lan sadəna; kəlele dareyedə Cape Town, Anəm Africayen tədən. Badiyaram kəntawu Januarybe saa 2021-lan, Adesua-a Banky W-a ye tadanza su Hazaiah Wellington lan bowotin. Suro kəntagə Aprilye saa 2021 lan, Adesua-a Banky W-a ye hawar nyiyanzaye-a kuru ngənəwunza suro gotə-a tada sambin-aye shiro 'Final Say Faith' gultində bayanzana. Hawar adə coci Waterbrookben tartəgəna. Suro saa 2024 lan, kamu-a kwa-a dəye Instagram lan tadanza kən indimi tambo warmajiya.[28]Adesua dəro jaza fero bikke makkaryema Nollywoodye Iretiola Doyle'a am zortəmasoye lan səta.

## Filəm

## Telebijin

## Biske makkarbe

## Kowo kǝla

## Shimtiti-a kartǝ-a

## Lamintǝ
Adunni Ade

**Adunni Ade** sha chasambo yim tulur bǝ lan kǝntawu maram bə lan saa duwun yar laarrin fitulurrin araskin bǝ lan (1976) Adunni Ade biske makar bə diyoma kureman attəyəy kare yikko ye ladoma.

## Kǝnǝnga nzǝ buro bǝ
Adunni dǝ bula queens bǝ lan suro keryǝ, New York, cidi Amerika bǝ lan  sha chasambo. Yan nzi fero jarmus bǝwa kureman ba,an nzǝ yoroba kam Nigeria bǝ. Adunni lagos lan wurawono kureman legos diman mowontin nzi pramari bǝ chido. Baan nzǝ kam legos bǝ kasuwu ma rintama sunzu notuna. Adunni degree nzi sidina mowonti Kentucky bə lan. Saa duwu indin uskun bə lan. (2008)

## Lamintǝ
Afade language

**Afade language**
Afadedə (Afaɗə) təlamma Afro-Asiaye gədi Nigeria yeya yalafəte Cameroonyeya lan manatin.[1]

## Yayaktǝ
Afadedə shiye wakil kufu Biu-Mandaraye təlamma Afro-Asia yǝdə. Shidə təlamma Cameroon bǝ Mpade-a, Maslam-a, Malgbe-a, Mser-a Lagwan-a'a leyata.

## Samtǝ nasha cidiben
Ilmuma kaduwu bǝ

Amma təlamma Afadeye manazandə sandima amma Kotokoye asal Cameroon yǝ ya Nigeria yǝ ya. Futu Ethnologueye gulzənadə, Cameroon lan, nasha yala cintən manatin: yaktə Logone-a-Chariyeya, anəm Makariyeya, nasha Afadeye. Təlamdə am Cameroon bǝ 6,700 manazayin. Nigeria lan, Afadedə amma 40,000 manazan kəriye Borno yǝ dən, Ngala LGA lan bəladiya 12 lan. Dialects nowata bawo.

## Lamintǝ
Afghanistan

## Afghanistan
Lardǝ Afghanistan bǝ dǝ,  lardǝ Islam yǝ lardǝdo lar Kǝrye Asia be lan kara, Pakistan yǝ kǝla gǝdiya anǝm-a dǝn kalangai, Iran yǝ kǝla gǝdi-a dǝn, Turkmenistan ye kǝla fǝte-a dǝn, Uzbekistan ye kǝla yala-a, Tajikistan ye kǝla fǝte-a dǝn, kuru China yǝ kǝla fǝte-a kǝla gǝdi-a dǝn. 652,864 square kilometers (252,072 sq mi) cidi lan, lardǝ dǝ nguwuso kuluwuwa lan kara, yala-a anǝm-fəte-a lan, kuru kuluwuwa Hindu Kush ye dǝye sandiya yaktin. Kabul dǝ shima bǝrni kura lardǝ dǝ bewo . Futu shi World Population review sayin dən, suro saa 2021, am Afghanistan bə dә miliyon 40.2 yeyi. 6] National Statistics Information Authority of Afghanistan yǝ adadu lardəye dә kәla saa (2020) ye lan 32.9 million ro kәlanzә. 

## Lamintǝ
Agadez

### Agadez
Agadez də (Air Tamajeq: aZAz, Agadaz), buron shiro Agadès gultin də, shima bərni kura kən uwumi Niger ye də, nəm nguwu amye 110,497 isawu 2012 ye lan. Bərni kura nasha Agadez Region ye də, bərni də suro sahara Sahara yen kara, kuru shima bərni kura Aïr ye, kəlakəl ada Tuareg-Berber ye fal. Gargamdǝ
## Lamintǝ
Ahmad Ololade

**Ahmad Ololade**
sha chasambo yim mǝyon tilon bǝ lan kǝntawu Aji bǝ lan saa duwun yar laarrin fillaarin luko-uun bǝ lan(1975). Shi kam Nigeria bǝ kayama Afrobeats bǝ atteyey kureman kaya rowotuma.

## Lamintǝ
African Union

**African Union**

African Union Au (AU) bǝ lan sun nzu notunaman karabka kila kilta cidi-cidi Africa bǝ nankaro kokkada. Shugawa (Hailie Selassie) cidi itofiya bǝ wa shugawa (Kwame Nkrumah) bǝ wa cidi Ghana bǝ wa sandi ma karabka diwa buroza koksa. Ngawo karabka kure yǝ wurtuna lan (union of independent African State) sun nzu notunaman wurtu na bǝn. Karabka shima dǝ sa,a diyau kawai sidi wuratu.(1958-1963). African union dǝ yim laarrin bǝ lan kǝntawu chidi bǝ lan suro saa, duwu indin indin bǝ lan krabka shima dǝ koksa. Shugawan nzu kirma yǝ shima (Azali Assoumani)

## Lamintǝ
Africa

**Africa**

Africa dǝ shima dina bǝ na'a indimi kurawo kuru na'a indimi zauro am nguwu mbeji ngawo Asia bǝn .kǝrmaro  30.3 million km2 (11.7 million square miles) suronzǝdǝn ada'a gade-gade mbeji, 20% cidi dina bǝ-a 6% cidi dina be-a sammason mbeji. Am biliyon 1.4 [1] [2] lan 2021 lan, alama 18% amma dina bǝ ro wallono.
arzinyi-a, fuwutə razəgəbe karəngəbe-a kuru nəm nguwu jamabe-adə Africa'a kasuwu razəgə be faida'aro sədin dunya sammason. Afrikadǝ arzǝnyi alagǝbe-a arzǝnyi kǝmbubǝ-a kada mbeji, suronzan daimon'wa, shuwur'wa, manda'wa, dinar'wa, su-a, cobalt-a, uranium-a, ngarkime-a, bauxite-a, liwula-a, kǝndawu-a, gas alagǝbǝ-a, ngalo kokobǝ-a, kuru tada kǝska bǝ-a.

Nasha dunya bǝ də yalanzən kəmaduwu Mediterraneanbe dəriza kəlzana, yalagədinzən kəmaduwu Arabianbe-a Gulf of Aqaba-a, anəmgədinzən kəmaduwu Indiabe-a fətenzən kəmaduwu Atlanticbe-a. Nasha cidibedə suronzən Madagascar-a kuru kərmai kada-a mbeji. Suronzən lardə'a kərmai kəlanzabe 54 mbeji, bərni'a kərta'a usku'a sandi doni lardə'a Africaye gənyi'a, kuru lardə'a kəlanzabe indi'a asutə gana'a au ba'a. Isawu adə Malta-a Sicily-a də suronzən ba, sandi doni nasha cidiye Africayedə. Algeria shima lardǝ Africabe shiro kurawo ba nasha nǝmngǝwunzǝben, kuru Nigeriadǝ shima lardǝnzǝ kurawo nasha nǝmngǝwu jamaben. Lardəwa Africabedə kəlakəl sadin kəlakəl African Union bə koktəlan, shidoni kərmainzə Addis Ababa lan kara.

## Laminte
Ahmadu Bello University

**Ahmadu Bello University**

Mowonti Ahmadu bello university yǝ dǝ mowonti Federal Goverment bǝ Zaria lan mowonti dǝ kara suro bula Kaduna yǝ lan. Suro saa (1962) bǝ lan mowonti dǝ ka,ada. Buron university of North Nigeria yǝ lan mowonti dǝ bozan daji ingawon Ahmadu bello university dǝ ro kalakka da su premire buroye ro boja,a. Shugawa mowonti di yǝ kurma yǝ shima professor Kabir Bala. Ahmadu bello university dǝ shi yǝ mowonti fal kura suro mowonti,a kura-kura cidi Nigeria yǝ

## Lamintǝ
Ahmed Muhammed Makarfi

**Ahmed Mohammed Makarfi** sha chesambo suro Lardә Nijeria bǝ yim 8 kәntagә August 1956) shi siyasama lardә Nigeriabewo kuru shima kura karabka Democratic Party bǝ kureye wo (PDP). Shi shima gomna lardǝ Kaduna bǝwo saa 29 May 1999 sǝta saa 29 May 2007 ro lǝwono, kuru shima Senator lardǝ senatorial district Kaduna Northbewo suro April 2007bǝn suwandǝna. Shima membo Peoples Democratic Party (PDP) ye. 

## Kǝnenga nzu buroye-a ilmube-a
Makarfi lan sha chesambo, Makarfi Local Government Area Kaduna bǝ(loktu dǝn nasha Yala be dǝn), shiye kǝran nzu buroye primary badezǝna suro saa 1965 lan sǝta 1973 ro sǝdǝna. Ngawo suro saa 1973 lan səta 1978 ro saadəna dən Federal Government College Enugu ro lewono. Suro saa 1979, Makarfi dəye səkə School of Basic Studies mowonti Ahmadu Bello University Zaria ye dən gowono, na din  Bachelor of Science degree in Accounting chido. Suro saa 1987 lan səta 1993 ro wallono, shi lecturer loktu gana laa ro sǝdena suro Department of Accounting lan. Loktǝ adǝben, shiro digǝram Master of Science bǝ sadina kǝla Accounting-a Finance-a.

## Laminatǝ
Aisha Dahiru Ahmad

**Aisha Dahiru Ahmad**
**(binani)** sha chasambo (miyun tilin kǝntawu august) bǝ lan saa duwun yar laarrin fittulur tillon lan(1971). Aisha binani majalisa kura Nigeria bə din kara. (Senetor) Adamawa state bə. Cidiya alam APC bə lan kara. Aisha binani shima adamawa dawube amanzama majilissa kura nigeria bə lan din. 

## Kenengan nzǝ buro yǝ
**Binani** də kəranzə marantaye buroye də Kaduna lan badiwono kuru maranta primary Gwadabawa ye lan tamozəna, Jimeta suro Yola yen. Kəranzə mowonti secondarybedə mowonti secondary gumnatibe, Yola lan səwandəna. Suro saa 1993 lan, Binani də daji Federal Polytechnic Mubi ye dəro kərawono na do ne Diploma lardəye səwandəna kuru Diploma kura lardəye suro nzundu lantarkiye-a lantarkiye-a səwandəna. Cidanzə National Youth Service Corps (NYSC) ye kəriye Borno yen tamozəna na done shimtiti cida ngəla sədənaye zuwuna.
**Binani** ye kəranzə gozəna shaida kəla Rural Radio Systems yen Jamiya Southampton UK ye lan. Kuruson, shiye diploma kəra kasuwuye-a shaida kəla bayanna cidatəye-a Jamiya Nasarawa Stateye suro Keffiyen sətana.

## Lamintǝ
Aisha Muhammadu Buhari

**Aisha Muhammadu Buhari**

kazadala kǝshanà lardəbe,sha chasambo yim mǝyon tulurin bǝ lan kǝntawu sawan bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fitulurrin tillon bǝ lan  sha chasambo(17-feb-1971) kureman shima kamu  Kura lardǝ Nigeria bǝ kure yǝ Muhammadu Buhari yǝwo, shidoi kuris kǝrmaiyero zuwana  kau 29, kǝntau may-lan, saa 2015 gawo kǝrmaidǝ musko kura lardǝbǝ dinabǝn sumona shima Goodluck Jonathan karno saa (2015). Shidǝye walji sanyaro "kǝshanaà zayetǝma" ( Cosmetologist)

## Kenenganze buro yǝ.
Aisha Halilu dә kәntagә sawan bǝ kawunzә 17, saa 1971 dәn, suro lardә Adamawa bə,, yala gәdi Najeriya bǝ dәn. Gǝmanzǝ Alhaji Muhammadu Ribadu shima minista nzǝrifo yǝ buro salak yǝ lardǝ Nigeria bǝ wo. Ba Aisha bǝ shima garra nzunduyǝ, kuru yaanza shima tada yallanzǝ Ankali bǝ, fato yǝ suwa suwandǝna. Aisha Buhari yǝ fatoma kәndәgaram-a kәndәgaram-a Adamawa lan gowono. Yim kəntawu Jimada Gaji bǝ kawunzə 2, saa 1989 lan, Aisha Muhammadu Buhari'a cuwudo, shi doni nduli uwu sədəna Safinatu Yusuf'a. Aisha-a Muhammadu Buhari-a dә sandiya nduli uwu-a kuru tada kam fal-a mbeji.

## Lamintǝ

## .
Aitor Parades

**Aitor Parades Casamichana** 

Sha chasambo (29/4/2000) dekkel diyoma cidi Spain bǝ kuru ngawo jetima club donyi La liga bǝ Atlétic Bilbao ro

## Kǝnǝnga Nzǝ buro yǝ
Bilbaolan katambo, Biscaylan, lardə Basqueyelan, Paredesdə nasha nəm zairo athleticye Bilbaoyedəro 2010lan kəllatə, Etorkisun Alea GElan. Shiye cidanzə kura buro salakbedə karapka kulobedən sədəna loktu saa 2018-19, suro Tercera Divisiónben. Paredes ye buro salakkin suro gənatəram dəyen kəntagə December ye kaunzə 6 saa 2019 lan cido, 0-1 lan badiwono Segunda Division B ye kəla SD Leioa ye lan. Tawadəro sha B-side ro kalakca suro kəntagə June ye saa 2020, darelan shiye baditəma karapka dəye ro wallono, biskewa 18 lan bikkezəna (play-offs soye suron mbeji) kampain 2020-21 ye lan, falro goal fal suro kənasar fatoye 3-0 kəla Barakaldo CF yen kəntagə January ye kawunzə 3 lan.

## Lamintǝ
Akbar

## Akbar Hashemi Rafsanjani
**Akbar Hashemi Rafsanjani**. Sha chasambo yim findin luko uwun bǝ lan kǝntawu shawir bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fyakkin luko diyon bǝ lan. (1934) 

## Kenengan nzǝ buro yǝ
**Rafsanjani** də kəntawu August ye kawunzə 25 saa 1934 lan bəladiya Bahraman ye karəngə bərni Rafsanjan ye suro lardə Kerman ye lan katambo, fato barewu pistachio ye lan. Shiye yanzəganawa tulur mbeji.[9] Babanzǝ, Mirza Ali Hashemi Behramani dǝ, kasuwuma pistachio ye, kasuwuma nowata Kerman ye dǝye falnzǝ. Yanzə, Hajie Khanom Mahbibi Hashemi də, sa'anzə 90 lan bawono kəntagə Disembaye kawunzə 21 saa 1995 lan. Yanzəgana faldə, Mohammad Hashemi, shima darekta IRIBbe kureyewo. Gananzən səta fuwuro saadənan Rafsanjanidə kəlanzə talaayero surinba, futu am fatobe gulzanadə [12].

## Kǝrmu nzǝ
**Bawono** yim uskun bǝ lan kǝntawu razab bǝ lan saa duwu indin mǝyon tulurin bǝ lan (2017) Akbar dǝ siyasama cidi iran bǝ. Shima shugawanza diyou yǝ wo saa 1989-1997 ro lewono ngawo gwamnati kir musulum bǝ cidi diro koksina lan. Kureman shima shugawa Assambly Of experts tun saa 2007 har 2011 do chida kwallono.

## Lamintǝ
Akira Kurosawa

**Akira Kurosawa**
Dǝ sha chasambo yim findin yaskin bǝ lan kǝntawu Armalan bǝ lan saa duwun yar laarrin miyon bǝ lan(23-march-1910). 
shidə fim tandoma Japanye shidoni fim kəlanzəye 30 sətandəna kuru yimlan am gadero amari yioma-a ruwotə-a sədin suro cida saa mewun tuluryen. Shiga kam fim tandoma shiro kurawo ba kuru taasirnzǝ bawo suro gargam biske makkarbeyen. Kurosawa ye zaye duno'a, fafaltə'a fəlezəna shidoni fim Nasaraye zauro taasirzənadə amma shi'a gade. Shidə nashawa fim tandobe sammason cidazəna. Kurosawa də cidaram fimbe Japanye ro saa 1936 lan kara, ngawo gana laa fentitəmayen. Ngawo saa kadaro fimma kadalan naptə banama amari yioma-a ruotəma-aro cidazənayen, amari yiomaro cidanzə buro salakbedə loktu kəriwu dunyabe kən indimiyen fim bikke makkarye sua Sanshiro Sugata (1943) lan cido.
## Kenengan nzǝ buro yǝ
**Kurosawa** də kəntagə Marchye kawunzə 23, saa 1910 lan katambo, [3] suro Ōimachi yen suro bəla Ōmori ye Tokyo ye lan. Baanzə Isamu (1864-1948), kam fato samurai ye Akita Prefecture ye də, darekta mowonti ilmu zahirye askərraye lan cidazəna, kuru yanzə Shima (1870-1952) də fato kasuwuye Osaka lan napsanayen.[4] Akira də shima tada kən uskuye kuru shiro ganawo ba fato am arzinyi gana'a dəyen, yanzəganawa indidə loktu tambonzəyen wurazana kuru faldə bawono, Kurosawa'a kolzə yanzəganawa feroye yakkə'a yanzəgana'a wurazana.

## Kǝrmu nzǝ
Yim Araskin bǝ lan kǝntawu lailahir bǝ lan saa duwun yar laarrin fillaarin uskun bǝ lan bawono. (6-sep-1998) Akira Kurosawa dǝ biske drama bǝ ro izini yoma (Director) kerwǝ Japan bǝ. Bisken nzǝ zauro amso ye saraana. kerwǝ gadelaman bisken nzǝ sorin. Suro saa fiwun bǝ lan biskǝ guda fyakki chido. Kam kasadiwa rintama loktu nzin na biske drama bǝn izini yowon Dusowǝ gaidǝ nazuna. Bisken nzǝ shilan sha notunaman sandima- (Rasomon) (The seven samurai) wa. Sha (Toshiro Misfune) wa  biske dǝ kilta chedo. Akira Kurosawa sa,a duwun yar laarrin fyakkin Araskin bǝ lan biskǝ drama bǝ di izini yowo badiwono. Burodin shi chidan nzǝ kurta kurtama (painter).

## Lamintǝ
Akure Kingdom

Mairi **Akure**bedə kəriye adabe kuru kərmainzə kuradə Akure, kəriye Ondobe, Nigerialan. Shima waratatəma bərni Yorubaye kureye su faldəye. Maidə ka'ala "Deji Akurebe" gozəna.
## Təlam
Amma Akureyedə təlamma Akureye təlamma Yorubaye manazan. Nasha mairi gargammame faldo kufu gana Ekitiye amma Yorubayedə, təlamma Akureyedə kulashi təlamma Yorubaye nguwusoye təlamma gana təlamma Ekiti Yorubayedəro gozana.[2]
## Ferno
Nasha doni Akure dəganadə saa duwu kadaro napsana; shi kəla Iwo Elerubedə Isarunlan təbandəna, bəla Akureben mil gana laa, kuru shima shaida na naptəram kurebewo. Adə nankaro, Akuredə nabtəramma kawu Asodeboyedeye kənshenzəro kokkatə, waneye loktu mairi Ifeye buroyedən. Nabtəramma sənana kada, sandidoni kaka amma Ekitiye buroyedə, na Akureyedən tartaana, Upalefa'a, Igan'a, Odopetu'a, Ileru'a kunten. Naptəramma anyi kəlanza kəlanzaro kara kuru mairi falro kəltəro waada, futu gargam Ifeye buroyedən wakazəna yeyi. Mai Upalefabedə shima Omoloju, shidoni zaman Omoremilekunben dəganadə, mairi Akurebedə koksənadə.

## Lamintǝ
Ahmed Musa

**Ahmed Musa** də sha chasambo yim mǝyon luko dǝyon bǝ lan kǝntawu lailahir bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin indin bǝ lan sha katambo (14/10/1992) Dekkel baktema cidi Nigeria bǝ kuru fuwu baktema karabka donyi Turkiya bǝ Fatih Karagümrük bəro.
Musa də shima kam Nigeriaye buro salakye goal fal kozənaro səkənawo suro gasa FIFA World Cup yen, ngawo indiro goal səkənayen kəla Argentina yen suro gasa FIFA World Cup 2014 yen.[4] Musa də shima kam Nigeriaye buro salakye gasa indi FIFA World Cup ye lan goal səkəna də, ngawo goal gade kəla Iceland yen suro gasa FIFA World Cup 2018 ye lan goal səkənayen.Luwowa 111 sǝdǝnalan, shima biske makarrema Nigeriabewo tǝn kǝntawu Nuwambaye sagǝ 2021. Musadǝ shiye wakil kungiya Saudibe Al Nassrbe shido Saudi Premier League-a Saudi Super Cup-a zuwunadǝ, indiso suro saa 2019ben.

## '''Cida kulopbǝ'''
Musa ye cidanzə mowonti dekkel shiye GBS ye lan badiwono.

## '''Nigerialan fuwutə'''
Suro saa 2008 lan, Musa dəga JUTH F.C. ro sartəgəna. na do biskewa 18 sǝdǝna dǝn, kuru goal diyau sǝkǝna suro zamanzǝ indi buroye dǝn Healers ro. Daren shiga Kano Pillars F.C. ro sadǝna, [9] suro saa 2009-10 na shiye rekod league ye goal faida kada sǝkǝna dǝn Pillars dǝ kǝn indimi ro gasayin.

Musa də shima rekod goal ngəwu suro zaman falyen suro gargam Nigeriaye Premier League ye lan sətana dəwo hatta kəntawu November ye saa 2011 ro saadənan, sa Jude Aneke Kaduna United F.C. rekod bəlin goal 20 ye sədəna.
## Lamintǝ
Aisha Aliyu Tsamiya

**Aisha Aliyu Tsamiya**
sha chashambo saa duwu yer laren filar lǝko indin) chidi huwumana Nasarawa bǝ lardu Kano be yala Najeriyaye. Kusku kǝrmaye allo Maranta University Maitama Sule chidi Kano ye din.

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Lamintǝ
Al-Ghazali

**Ghazali**[a] (Arabic; UK: /ælˈɡɑːzɑːli/, US: /ˌælɡəˈzɑːli, -zæl-/; c. 1058  ⁇  19 December 1111), lardǝwa Europe bǝ zaman medievalbedǝn sha Latin Algazelus au Algazel lan nowotǝ, shima malǝm falsafiye lardǝ Persian bǝ Sunni Muslimbe wo. Shidǝ kam faldo zauro nowata kuru duno'a suro lamarra shari'abe a, ilmuwu sharabe a, muftis a, falsafawu a, malumma adinbe a, ilmuwu nazarube a kuru ilmuwu nzǝrabe a suro hawarra Islambe a lan. 33][34][35][36]
Shiga kasatkatə shima mujaddid karnu kǝn 11th bewo, [1] [2] shi donyi kǝrmai kǝrmai be gǝnatǝ, shi donyi, futu haidith Nabi bewo ye lan, saa 100 yin falro falzǝna kǝrmai Islam be dǝga waltǝ ro.
## Kǝnǝngan nzǝ buro yǝ
**Al-Ghazali** də suro saa c. 1058 lan Tus lan, kuru nasha mairi Seljuk yǝ.[50] Shidə maləm Islam bǝ, gonyi sharabe, hangal gənatəma, kuru ruhaniya kərmai Persiabe.[51][52] Shiga Tabaran lan katambo, bəla suro Tus, Khorasan (kərmadə nasha Iranbe),[50] ngawo Seljuksye Baghdadro gagənayen kuru Shia Buyid Amir al-umaras'a dazənayen. Adə shima badiyaram kərmai Seljukbe kəla Caliphateben. Daula kərmai Seljuk ye də wurajin lan, Abu Suleiman Dawud Chaghri Beg ye feronzə Arslan Khatun Khadija dəga kalifa al-Qa'im ro saa 1056 lan nyawono.Ada ngawo kərmunzəyen, nəm jirenzədə ilmuwu karəngəye lan koro tədən, shima baanzə talaalan bawono kuru al-Ghazali ganadə-a yanzəgana Ahmad-adə Sufiro kolzəna. Gargam Al-Ghazalibe zamanzəbe kuru buro salakbe, 'Abd al-Ghafir al-Farisi, biya ruwozəna kəla al-Ghazalidə ilmu fiqhbe (fiqh Islambe) na Ahmad al-Radhakaniben səbandin, maləmma fatobe kuru Abu ali Farmadi, kəra Tushbandibe. cidiya al-Juwayniben, shi ilmuma fikihbe-a kuru ilmuwu adinbe-a kuru "musulumma shiro nowatawo." maləmma zamanzəye,"[50] suro Nishapurben,[2]: 292 waneye ngawo loktu kərabe suro Gurganben.Ngawo kərmu al-Juwayniben suro saa 1085ben, al-Ghazalidə Nishapurlan lezə shararam Nizam al-Mulkbero kara, shi waziir duno'a mairi Seljukbedə, shidəwo waneye Isfahanlan karadə. Ngawo shiro ka'ala "Nəm shawa adinbe"-a "Nəm kura dau fuwuma adinbe-a" cinayen, Nizam al-Mulkye al-Ghazali'a suro kəntawu July bǝ saa 1091lan fuwuzəgə nasha "zauro darajaa kuru zauro kazəyiya" nasha kəra gultuwube loktudən: shi Nizamiyya Badrasa suro saaben. Shiro tajirwa ruhaniyabe suro saa 1095 lan sətana, shidoni am laaye gulzanadə shiro clinical hysteria gulzayin, [56] [57] [58] cidanzə kolzə Baghdad kolzə dalil ibadaro Makkaro lejinro.

## Lamintǝ
Al-Khwarizmi

**Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī**
(Persian: محمد بن موسى خوارزمی, Arabic: محمد بن موسى الخوارزمي). Sha chasambo suro saa yar usku bǝ lan (800AD)

## Kenengan nzǝ buro yǝ
Bayanna kəla kənənga al-Khwārizmīben gana laa tawadəro nowata. Ibn al-Nadim ye na tambonzəye də Khwarazm lan bowono, kuru shidə nasha adən isanaro təmazana. Suro Persiaben, sunzədə maananzə 'Khwarazmlan', nasha doni nasha Iran kurabe, kuru kərmadə nasha Turkmenistan-a Uzbekistan-abe. Al-Tabari ye sunzǝ Muhammad ibn Musa al-Kwarizmi al-Majusi al-Quṭrubbuli ro cina.

## Kǝrmu Nzǝ
Suro saa yar uskun firakkin bǝ lan bawono (860AD). Shi malum lisawu bǝ ( Mathematician and Astronomer) loktu karno (Abbasid Empire) bǝ lan. kakkadi shilan sha notuanaman shima ( Algebra, Compendious book on calculation by completion and Balancing)

## Lamintǝ
Alan Turing

**Alan Mathison Turing** sha chasambo yim findin yaskin bǝ lan kǝntawu shawur bǝ lan suro saa duwun yar laarrin mǝyon indin bǝ lan sha katambo (23-june-1912) keryǝ lon don bǝ lan.
## Bawono
Suro bula (Wilmslow cheshire) bǝ lan (7-june-1954). Alan Turing dǝ shi malum (English, mathematician, and computer scientist) bula (maida vole) bǝ lan suro keryǝ London bǝ lan sha katambo.
## Kenenganze buro yǝ
**Alan Turin**g bula (Maida vale) bǝ lan sha katambo suro kerwǝ London bǝ lan. Yim (23-june-1912) bǝ lan. Ba,an nzu shiye Merchants bula Scotland bǝ. Yan nzu shima (Ethel Sara) shiye ba,an nzu Engineer.
## Lamintǝ