open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kuyi

**kuyi Au Gudowom**
Kuyi shiye ngudo suro ngudowayen . Fato lan kuyi saneyin. Amso bǝ kuyi saneyin faida kǝla'nza bǝro. Da kuyi bǝ lan faidatan, guwulnzin faidatan kureman attəyəy saladin kunguna din faidatan. **Kuyi** klanzin guwulnzi fijin kureman attəyəy klanzin guwulnzi kaljin. Ngudowa jiri gade raksa kǝlanzan guwul raksa kalzan ba. Kuyi gulzaiya kamu. Gudowom gulzaiya konga. Kuyi kanuri mbeji atteyey kuyi nasara mbeji. Kuyi nasara raksa kǝlanzan guwul kalzan ba injin sandiro kaljin. Attəyəy kuyi fulata bə mbeji. Kuyi fulata bǝ kuyiya gadesowa kozuna nim kura lan. zauro da kuyi bə amso bə sara,ana nim kijin zǝro. Da kuyi bə shima amso zauro zairin kǝla da ngudowa gade bə din dinalan . Shi kuyi di guwul ngudowa gade bə ma raksu kaljin. Ngudowa jiri talotalo so. Agwagwa so. Kuyi shima nguro sheshoyin kla gudowa gade bǝ dinalan.

## Lamintǝ
Kwame Nkrumah

Francis Kwame Nkrumah (21 September 1909  ⁇  27 April 1972) shima siyasa Ghanabewo, ilmuwu siyasabewo, kuru faltəbewo.
Kwara

**kwara**

Kwara State (Yoruba: Ìpínlẹ̀ Kwárà) shima lardə do fəte Najeriya bǝ wo, nashan nzə gədi lan Kogi State, yala lan Niger state, kuru anəm lan Ekiti, wa Osun wa kuru Oyo states, kuru nashan nzə fəte yǝ də shima nasha laa kalangai lardə  Benin Republic bewa. Bərni kura lardǝ  yǝ dǝ shima bǝrni Ilorin yǝ kuru lardǝ dǝ yǝ na'a gomnatiye na'a miyon arakkǝn 16 yǝ mbeji.

Lardə wa Nigeria bǝ 36 lan, Kwara də shima na do'a yakkəma wo suro nashanzə ben, amma na do'a kən arakkən mǝ wo suro nəm nguwu amye'a, am nguwu'a miliyon 3.2 saa 2016 lan. Kəla geography yǝ lan, Kwara lardə də ndikate West Sudan savanna yǝ lan fəten, kuru Guinea forest  ⁇ savanna mosaic ecoregion yǝ lan suro lardə də yǝn. Awo'a do lardə'a də'a zauro faida'a də sandima kuluwa, Niger də shima kuluwu do yala'a yǝ də'a lejin də shima kuluwu Jeba yǝ də'a lejin, kuru shima kuluwu do Awun, Asa, Aluko, kuru Oyun yǝ də'a lejin də'a. Nasha yala-fəte bǝ lardə də bǝ dən nasha Borgu Kainji National Park bǝ mbeji, nasha kura lardə də bǝ doni dabbawa jili grey heron, kob, hippopotamus, African bush elephant, olive baboon, kuru roan antelope, kuru dabba'a fəte Afrika bǝ doni dinan kənəngatayinma laan kunten. Kәnәngә-fәte dәn, nasha gana Old Oyo National Park yǝ dәn, njiye kәrmu yǝ, ,  Afrika bǝ, nji yǝ oribi-a kuru nji yǝ patas-a mbeji.
## Lamintǝ
Kyari Borno Bə

**Kyari Borno Bə** aw khair bin bukar el-kanemi, shehu borno bəro wallano saa(1893-1894)
Kyari shehu ro wallano sa donyi Rabih az-zubair bə kiriwu cidi borno bəro ciwtuna də.cida nzə buro bə də shima rawanzə Ashimi borno bə wa yezo də.

## Lamintê
Kuriya

**Kuriya** dǝ awo sinana cidin lezan ma au samiro farzan ma. Nasaran (Artropoda) sandi ro gulzan.

## Lamintǝ
Kuri

**Kuri** du sandima kuli donyi kǝla kǝlzayin ma, shi donyi Formicidae lan bowotin ma, rokko wasps a kuli kǝma so yen, sandima Hymenoptera lan kara. Antsdə kakanza waspbe vespoidbedən fəlangzana zaman Cretaceousben. 13,800 ma kozǝna suro jumla alauwa jilitiloa 22,000 yedǝn yakkata. Sandidə futu kəskelan asutin geniculate (elbowed) antennae nzadə-a kuru node-like garnzadə-a shidonyi kozənadə.
Kuri də colonies donyi nəm nguwu nza donyi predatory dozen gana lan səta colonies donyi zauro fasaltəna ma, nasha kura lan kuru am miliyon kada mbeji. Nashawa kurakuradə suronzan jiliwa kada sasambinbama, kamuwa fete ba'a, nguwunzaso cidawu (ergates), kuru askərra (dinergates) kuru kufuwa gade musammanne. Ant colonies sammaso karǝngǝnzaso kongawa fertileye mbeji sandiya "drones" lan bowotin kuru kamu fal au kada fertileye mbeji sandiya "queens" (gynes) lan bowotin. Colonies də sandiya superorganisms lan bowotin dalildə shima ant də awo falro cidazayin, sammaso kəlanza kəlza colony dəga banazayin.

## Lamintǝ
Kyari Magumeri

Kyari Magumeri doni sha Chari Magumeri lan notənama də, sha chasambo suro saa dəwun yar wuskun filaar tuluri_be ladən.(1897) Shi askər Najeriya bǝ shidoni kəriwu dina_bǝ sədənama. Laktu doni kəriwu  kura madən, Magumeri də cidajiwo nabtə askər Lardə German_bero. Shiro cado alwushiram nəm kərashim_be, Amma daredə sha cata Garua lan. Ngawo sha kolzana_belan, daji askərra Najeriya be ro kəlgatəə, daji kuru luwala cido foto British be_ladn Shiye cida kolgono saa dəwun yar ləgarrin fiwu yaskən mi ladən. Daji shiro daraja nəm Captain_be cado.

## Kənənga nzə
Maguməri də sha chasambo suro saa dəwun yar ləgarrin meyon yaskən bǝ lan. 
Daji dərizə kəlangai farzə Yala Cameron_bero kozə daji kəlgatəə askərra Cameron be Britain luwalazain ma dəro laktu kəriwu kura dinabe ladən.Saa dəwun yar ləgarrin mewu wurin ladən, shiro shim titi doni iron cross də cado maana, sandima kərashimma kən indimiwo. Adiye dalilnzədə shima,  kasad nzə na luwala_beya kuru loktu sandiro askərra British be bone karo sadə kuranza German be lorzana ladən.  Magumeri daji tussənyi British_be sha cita bəla Garua ladən, daji sha caado kukuruk doni luwalawu bero. 
Laktu sha kolzana ladən, saa dəwun yar ləgarrin mewu tulurrin be ladən, daji shiye askƏrra Najeriya be ro kəlgatə. British diye kasdsə, ngawo sha hallamzana belan, daji sha kəljaa askərra kən yaskə mi (3rd battalion)  lan notənama dəro. Daji shiro nəm (sergeant)  cado saa dəwun yar ləgarrin findin ladən kuru ( company sergeant major)  ro walgono saa dəwun yar ləgarrin findi diyeri lan. Kawu doni bare Aba be kamuwa_be wakajin dƏro, shiro nəm (Regimental Sergeant Major)  cado. Loktu kƏriwu dina_be ken Indimi ladƏn, Magumeri də sha zujaa Gədi Africa bero kuru walta Yala Africa bero. 
Shiye ciro amdoni Mogadishu bəla Somalia_beda, daji kuru luwala cido lardə Abyssinia_be ladən. Ngawo kənasar kəla Italy belan zasunadn, daji askərra nzə də lardə Sierra Leone dəro zujaa, nadəlan askƏrra Najeriya_be sənana alamanna General Ironsi soi dəgai kəl≤a kəlgada. Daji loktu doni askərra nzə  rokko 81st kuru 82nd samno askrra fəte Africa_be ya lezƏna ladən, sandiya zəga kərwe Burma lardə India_be dƏro lewono. Loktu saa dƏwun yar ləgarrin fidewu wuri ladən, ngawo datəəram kəriwu diye ladƏn, samno nzƏ askƏrra be kƏn yaskƏ mi ( 3rd Battalion)  da suwudƏ fili biske kənasar be dəro cuwudo. 
Daji shiro shim titi (British Empire)  beda cado Saa dəwun yar ləgarrin fiwu yaskən ladən, shiro nəm (Captain) askər Najeriya be cado daji shiye cida kolgono. Shima kam doni kən hawul mi fəte Africa be ladƏn, ca shi (non commission officer)  do shiro nəm (Captain)  sadənadə.

### Laminti
"Profile of Chari Maigumeri". Spear Magazine. Lagos: Daily Times. September 1967.
Kyle Walker

## Kyle Walker
Kyle Walker sha chasambo (25/5/1990) dekkel baktema cidi England bǝ kuru ngawo baktema club donyi Manchester city bǝ kuru cidi nzǝ ye ro dekkel baktema.

## Lamintǝ
Kylian Mbappé

**Kylian Mbappe** sha chasambo sa duwun yar laarrin uskun.(20-Dec-1998) Dǝkkel baktema cidi faransa be. Faransa ro Dǝkkel baksina suro  saa duwu indin miyon tulurin bǝ lan(2017).

## Lamintǝ
Kālidāsa

Kālidāsa (karnu kən 4th-5th CE) shima ruwo Sanskritbe kureye shidoni ngəwusoro sha India kureye zauro ngəla-a kuru ruwo biske makkarye-aro gotindəwo. 1][2] Biskewanzə-a kitawunzǝ-a dǝ buron Hindu Puranas-a falsafa-a lan gǝnatǝna. Cidanzǝ kǝnǝngatǝdǝ biskewa yakkǝ-a, kakkadi-a kuru kakkadi-a indi-a.

Kambo kǝnǝnganzǝbe ngǝwuso notǝnyi sai awowa sha kǝnǝnganzǝbe-a biskewanzǝbe-a lan tǝwandinma dǝn.[ Cidanzǝdǝ kalkalro waljinba, amma tawadǝro sandiya buron karnu 5th CE lan saa Guptabe lan ruwotǝna. 

## Lamintǝ
Kǝman

**Kǝman** an dǝ kuri la fulful la samiro farjin kureman burin nze yǝ shila faidatan. Kuriya jiri shima dǝ (Anthophila) sandi ro gulzan nasaran.

## Lamintǝ
Kǝmowon

**Kǝmowon** dǝ dabba la kara, a bǝ yi diyau wa ci kuruwa Nguwun nzu so kajim kumbun nze wo.

Dabbawa jiri shima dǝ (mammals) sandi ro gulzan nasaran.

## Lamintǝ
Kǝnza

**Kǝnza** de shima dawu fukka kamman da ana de shilan kasam yayyen. Kuru man awo kaiynowa fanyeyèn.

## Lamintǝ
Kǝnǝnga

## Kǝnǝnga
Kənəngadə shima sifa doni awoa gadezəna suronzan diwal alaube mbeji, alamanna diwal alaube-a kuru kəlanzə-a, awoa gadezəna ba'a. Futu bayantənadə shima nəmngəwu homeostasis bǝwa, karapka bǝwa, metabolism bǝwa, fuwutə bǝwa, ngalwotəgənabe-a, jaza stimulus bǝwa, kuru yalta bǝwa. Kәnәnga sammaso loktu lan kәnәngatә dәn kәnәngatin kuru ndumaye kәnәngatә ba.
Kǝriwu Dunya yǝ kǝn Indimi

### Kǝriwu Dunya yǝ kǝn Indimi

Kərigə dunya bǝ kən indimi dǝ (1 September 1939-2 September 1945) shima Kǝriwu dunya bə kate kəlakəl indi: kəlakəlwu-a Axis-a. Lardəwa dunyabe sammaso karənga-dunowa kurakura sammaso kunten-adəro gasaana, am ngəwuso dunowa razəgəbe-a, sanyiyaram-a, ilmu kimiyabe-a kəriwu cotto matəro cedo, nəmgade ndikate arziyi askərrabe-a arziyi jamabe-adə fuluzəna. Tanks-a mara samiye-adə faida kura sadəna, dareramdəbe banazə dawudiwa jamabe bombtəga kuru balimiya nuclear bə indi kəriwulan faidatənadəga suwudə. Kǝriwu dunya bə kən indimi də shima kəriwu shiro kəriwu bawo gargam lan, am miliyon 70 səta 85 ro saadəna, retanza kozənadə am kəlafərəmma. Am miliyon kada bazana suro nəmzalum yǝn, surodən Yewudiwa Europe bə Holocaust'wa, kuru nəmzalum'wa, kəna'wa, kwasuwa-aye mbeji. Ngawo kənasar kərmai kəlakəl bǝden, Germany'wa, Austria'wa, Japan'wa, Korea'wa sammaso səmowona, kuru shara kəriwu be kəla kazadalawa Germanybe-a Japanbe-ayen tədəna.
Kǝrye Nigeria be

**su keryǝ Nigeria bǝ fyakkin araskin**

GDP in 2021.[1]

Rank	kǝrwa	GDP
(in trillions
of Naira)	GDP
(in billion of US Dollar)
official exchange	GDP PPP
(in billion of US Dollar)	GDP Percapita
(in US Dollar)
official exchange	PPP Percapita
(in US Dollar)
# Lagos State	₦41.17	102.01	266.55	6,614	17,282
# Rivers State	₦7.96	19.72	51.52	2,277	5,949
# Akwa Ibom State	₦7.77	19.25	50.30	2,962	7,739
# Imo State	₦7.68	19.02	49.69	2,996	7,828
# Delta State	₦6.19	15.33	40.05	2,306	6,025
# Anambra State	₦5.14	12.73	33.26	2,002	5,231
# Ondo State	₦5.10	12.63	33.00	2,326	6,077
# Ogun State	₦5.03	12.46	32.55	2,024	5,288
# Bayelsa State	₦4.63	11.47	29.97	4,355	11,379
# Niger State	₦4.58	11.34	29.63	1,721	4,496
# Kaduna State	₦4.31	10.67	27.88	1,112	2,905
# Benue State	₦4.27	10.58	27.64	1,585	4,141
# Kano State	₦4.20	10.40	27.17	674	1,761
# Cross River State	₦4.07	10.08	26.33	2,255	5,892
# Edo State	₦3.99	9.88	25.81	2,038	5,325
# Kogi State	₦3.69	9.14	23.88	1,758	4,593
# Oyo State	₦3.68	9.11	23.80	980	2,560
# Abia State	₦3.53	8.74	22.83	2,048	5,351
# Katsina State	₦3.32	8.22	21.47	903	2,359
# Sokoto State	₦2.85	7.06	18.44	1,215	3,174
# Adamawa State	₦2.66	6.59	17.21	1,341	3,504
# Bauchi State	₦2.63	6.51	17.01	840	2,194
# Ekiti State	₦2.35	5.82	15.20	1,523	3,979
# Osun State	₦2.30	5.69	14.86	1,030	2,691
# Ebonyi State	₦2.24	5.55	14.50	1,675	4,376
# Jigawa State	₦2.16	5.35	13.97	794	2,074
# Gombe State	₦2.10	5.20	13.58	1,360	3,553
# Taraba State	₦2.04	5.05	13.27	1,424	3,720
# Borno State	₦1.96	4.85	12.67	698	1,823
# Nasarawa State	₦1.86	4.60	12.01	1,569	4,099
# Kebbi State	₦1.80	4.46	11.65	860	2,247
# Zamfara State	₦1.73	4.28	11.18	807	2,108
# Plateau State	₦1.50	3.71	9.69	771	2,014
# Enugu State	₦1.45	3.54	9.35	690	1,802
# Kwara State	₦1.38	3.41	8.91	919	2,401
# Yobe State	₦1.09	2.70	7.05	688	1,797

## Lamintǝ
Kәmbube

**Kәmbu** so dә sandima awowa kәmbu so'a, futu kәmbu so'a, ada so'a,. Kәmbu donyi kәmbu so ye lamar adabe laa ro waljin. Adǝye zaumaro kerǝwa do suro adǝyen tuwondin dǝye sǝkǝ. Diwalwa kəmbube-a, adawa-a, kerǝwa kəmbube-a samma so kəmbu doni nashawa laa ro taganasbe-a. Sa am so kәmbu Italiye ro manazain dә, sandiye kәmbu Italiye dәn su'a ro ma'anazәyin.

Kәndaram lan, kәmbu so dә awowa kada'a sha kәlzәna. Adin laan, kəmbuwa laadə doka lan kattuwu (misal lan, kəmbuwa suro Islamben). Kǝndaram-a kasuwu-a dǝ awowa faidatǝbe dǝga sǝkǝ. Kǝndaram dǝye futu kәmbu soye sadin dǝro waltǝ sǝkkin. Kawu lardǝwa Europebe Asia-a America-a gozǝnadǝro, kәmbuwa laa sandiro kәmbuwa Europebe dǝye notǝnyi. Tomato-a, kusunyi-a, avocado-a kuru cacao-a, misallo, sandiya kəmbu Europebe soye kəmbu dәro lezana kawu kasuwuwu soye karewa anyi Dunya Bǝlinye lan waltә sadәna dәro. Loktu zamanbe lan, kəmbu so dǝ zauro adawa gade gade'a samunzǝna. Kәmbu bәlin dә kәmaaro fuwutәyin.

Kәmbu so dәn kәmbu gade-gade au kәmbu yakkә mbeji kәmbu kәmbube, kәmbu kәmbube-a kәmbu kәmbube-a. Greeks kureye dә kәmbu kәmbu kәmbube kәmbu kәmbube kәmbu kәmbube suro nzaben kәlzәna. Buru dǝ barley lan gǝnatin, buro salakkin buro salakkin burodi so dǝ. Waneye zauro duno, adǝye sǝkkǝ am Greekbe dǝye shawa dǝn gǝrjin, sǝkǝ kǝnǝngatǝro kuru kǝnǝngatǝ kǝlzǝro.

Tarihi kәmbu kәmbube dәye har Greeks kureyedәro kozәna, sandiye awo laa teganites (τηγανίτης) lan bowotәna dә kәmbu kәmbu kәmbube lan buwotin. Sandiya kәmbu kәmbube, kәmbu olivebe, kәmbu, kuru kәmbu kәmbube lan cetando, kuru nguwusoro kәmbu au kәmbu kәmbube so'a kәmbu kәmbu so'a kәmbu kәmbu so'a lan cetando.

## Laminte
Ladipoe

**Ladipo Eso** kayama cidi Nigeria bǝ, kaya rutuma.suro Saa duwu indin findin tulurin bǝ lan 2017  Mavin records bǝ lan chidajin, kuru suro  saa duwu indin miyon la,arrin bǝ lan 2019  kayan nzu "Feel Alright" "show Dem lamp" Know You" chido.
## Lamintǝ
Lagbaja

**Bisade Ologunde** sha chasanbo (1960)**Lagbaja** lan sun nzu notuna ma. Kayama cidi Nigeria bǝ, kaya afrobeat bǝ ruwotuma.
## Lamintǝ
Lagos

### Lagos

Lagos State (Yoruba: Ìpínlẹ̀ Èkó, Gun: Ayìmátẹ̀n Awọnlìn tọ̀n) shima lardə suro anəm fəte Najeriya bən. Kәrye wa 36 dәn, shima nәm nguwu lan ndaso wa kozuna wo. Kǝla anǝm bl lan Bight of Benin-a kuru kǝla fǝte lan kalangai lardǝ wa gadǝ-gadǝ Benin-a yǝ km 10, Lagos State dǝ kalangai Ogun State yǝ yala-gǝdi lan km 283 yǝyi, shi dǝ shima kalangai lardǝ Nigeria bǝ do kalangai lardǝ gade-a fal-a dǝn kalangai. Lagos dǝ shima bǝrni kura lardǝ Africa bewo, lardǝ dǝ shima dǝwo kǝntagǝ 27 kǝntawu May saa 1967 lan suro lardǝwa Western bǝ wa kuru Federal Capital Territory bǝ wa yǝn tuwondǝna.

Futu nashanzə geography yǝ lan, lardə Lagos yǝ də nasha njiyǝ nguwuso, nasha lardə yǝ diyau fal suro diyau yǝ də shima nasha njiyǝ. 10] Na'a kura sandima Lagos wa Lekki wa do suro lardə yǝ lan, kuluwu Ogun wa Osun wa də sandiro lejin. Kuluwa gadǝ ngәwu-a kәji-a dә lardә dәn samin kuru jili am-a karewa-a dә ro kәji zauro faida'a. Kəla cidi yǝn, nashawa bəladəya gadǝ madə suro ecoregion bəladiya cidi bǝ lardə Nijeria bǝn kara kuru nashawa alabe suronzan naptə mona daal bǝ, tree pangolin bǝ, kuru hooded vulture bǝ mbeji kuru naptə dabba-a kǝmowon  Africa bǝ mbeji. Offshore lan, lardədəye biobe kadaa mbeji dalilnzədə na'a njiye nguwu mbeji kuru manatees Africa bǝ-a karam-a mbeji.

Lagos State dən kaduwuwa usulu bǝ kada saa kadaro kənəngatəna, jili amma Yoruba bǝ nguwuso suro lardə də yǝn kənəngatayin amma kuru amma Ewe-a Ogu-a suro fəte kureyen kənəngatayin. Ngawo hijrawu karnu kən mewuntilon bǝ dən, lardə Lagos bǝ dən amma kaduwuwa lardə Nigeria bǝ amma asal lardə yǝ ro gənyima nguwu mbeji kuru am Edo, Fulani, Hausa, Igbo, Ijaw, Ibibio, kuru Nupe sandima kufuwa lardə Nigeria bǝ gadǝ. Kǝrma sodǝa kuru suro lardǝ Nigeria bǝ ladǝn karabka zaman be ladǝn karabka Saro (Sierra Leonean) be-a Amaro (Brazilian) be-a mbeji sandidǝ sandima warratatǝramdo amdo gargamma bǝ karǝngǝro sadinma sodǝ suro saa 1800 bǝ ladǝn lardǝ Africa bǝ ro waltǝ sadin, kuru lardǝ lardǝ Middle Eastern Nigeria bǝ (kuru sonna lardǝ Syria bǝ-a kuru Lebanesebe-a) sodǝye kǝre Lagos be ladǝn karabka gana laa sadin, kuru lardǝ Benin, China, Ghana, India, Togo, kuru United Kingdom bǝ ladǝn. Adin lan, lardǝ dǝye gadǝ gadl, dalildǝye sǝkkǝ adado adin kirista bl-a, adin musluman bǝ-a kuru adin kaduwu bǝ wa mbeji.

## Lamintǝ
Land bridge

**land bridge** də shima isthmus au cidi farak kate na'a gade-gadeyen kəljinma, shidoni dabba'a kəska'a raksa cidi bəlin farzayin kuru sandiya nozayinma. Kotoro cidibedə raktə marine regression men tətandin, shidoni nəmngəwu kuluwubedə fulutinma, nasha cidiyazəna, buron suro continental shelfben dagənamadə fəlejin; au loktu cidi bəlin plate tectonics lan tətandin; au loktu laan loktu cidi kəmaduwubedə cijin dalil post-glacial rebound ngawo zaman kankaraben.
Language

Təlamdә shima fasal zandeye do fasal lamar-a kalima-a mbeji. Adə shima diwal do amsoye mana sadinma, futu manazayin kuru ruwozayin ma, kuru waneye təlamma do alamawa ye lan faidatin.
Laozi

Laozi (Chinese), kuru sha Lao Tzu lan bowotiyin kuru futu gade gade lan, shima falsafaa kureye Chinesebe kammabo, kam do Tao Te Ching, kitawu do Taoismye sha Zhuangzi lan bowotiyin ma. "Laozi" shima kazәyiya lardә Chinabe wo, kammabo "The Old Master" lan fasarjin.

## Lamintǝ
Lara George

**Lara George** sha chasambo (23 June 1978). Kayama cidi Nigeria bǝ, kaya Gospel yi rutuma. University of Lagos bǝ lan kaya badiyuno. Saa 2008 bǝ lan album nzu " Forever in my Heat" chido
## Lamintǝ
Large intestine

intestine kura, kuru sha bowo kura lan notin, shima nasha dareye suro gastrointestinal tract-a kuru suro digestive system-a suro tetrapods yen. Nəm njibedə na adən sha surin kuru karewa fatsayinma də suro rectumben kasam facesbedən gənatəro kawu sha fafazayinno. 

## Lamintǝ
Latin

Latin (lingua Latina, Latin: [ˈlɪŋɡwa  ⁇ aˈtiːna], au Latinum, Latin: [ ⁇ aˈtiːnʊ̃]) shima təlamma kurebedəwo dalami Italicbe təlamma Indo-Europeanben kara. Təlam Latinye dǝ tǝlam donyi kǝnǝngatǝnyi ro kasharu, buro salaklan Latum lan manazayin (kǝma dǝ Lazio lan nowotǝ).
Latin alphabet

Latinbe, kuru sha Roman bǝ lan nowotə, shima aruwuwa do Roman kure yǝ faidatayinma təlam Latin bǝ ruwotə nankaro. Ngəwusoro faltənyi, nəmgade (aruwuwa  ⁇ J ⁇ ,  ⁇ U ⁇ , kuru  ⁇ W ⁇ ) kuru fuwutə (alamanna diacritics), shi yǝ Latin bǝ faidatin təlamma Europe bǝ zamanbe kada ruwotəro, suronzan təlammado English bewa kuru təlamma Asian bǝ zaman bə kada'a, suronzan Malay, Indonesian'wa kuru Modern Standard Syloti (MSS) wa
Laura Bailey

**Laura Bailey** Sha Chasambo yim findin uskun bǝ lan kintawu chidi bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fiskun tilon bǝ lan sha katambo 28 May 1981. Biske makar bǝ diyoma cidi America bǝ.
## Lamintǝ
Lauren Bacall

**Betty Joan Perske** Sha Chasambo yim mǝyon araskin bǝ lan kǝntawu lailahar bǝ lan sha katambo (16 Sep 1924)
## Bawono
Yim mǝyon indin bǝ lan kǝntawu shauwal bǝ lan suro saa duwun findin mǝyon luko diyon bǝ lan bawono (12 April 2014). Lauren Bacall bǝ lan sun nzu notuma. Biske makar bǝ diyoma cidi America bǝ.
## Lamintǝ
Lautaro Martinez

**Lautaro Martinez** sha chasambo yim findin indin bə lan kǝntawu shahur bə lan saa duwun yar laarrin filaarin tulurin bə lan(1997) dekkel diyoma cidi Argentina bǝ kuruman fuwu baktema karabka Seria A bǝ lan Inter milan bǝ cidi Italy bǝ kureman attema cidi nzǝ Argentina bǝ ro fuwu baktuma.

## Lamintǝ
Kaida

Kaida shima kaidawa do kəndarammaye au gomnatiye halla kammabe kalkalzayin nozanama, bayan kalkalzadə shima lamar kasattəbe kureye.  

## Lamintǝ
Lawal Kaita

**Lawal Kaita**

(Sha chasambo suro 4 kəntawu October bǝ saa 1932) (bawono. Suro 2 kəntawu January bǝ lan saa 2018) shima siyasama Nigeria bǝ doni jamiyya lardə Nigeria bǝ (NPN) lan karzanadə gomna kərye Kaduna bǝro, Nigeria lan, suro kate kate kəntawu October bǝ-a kəntawu December bǝ-a saa 1983 bǝ lan kərmai sədina, sa kərmai Nigeria bǝ kən indimidə kərmaidə gozənadən. shima Jeneral Muhammadu Buhari'a kərmairo suwudə.

Shidə siyasama kura lardə Nigeria yǝ kən diyau medən gozə kowono kuru shima kam do jamiyya Action Congress of Nigeria (AC) dəga koksənama suro kəntawu September yǝ saa 2006. Yaladə wakajiya, Nigeria'a 'unguvernable' ro kalaktəro kura lardəye Jonathan au am anəmye gade do kərmai dəro zawal səwandənama kəla faraskəram PDP yen kəla kaidawa jamiyyadəye zoning policy yǝn. 

## Lamintǝ
Laycon

**Olamileken Massoud Al-Khalifah Agbeleshebioba** sha chasambo (8 Nov 1993) **Laycon** bǝ lan sun nzu notuna ma. Kayama cidi Nigeria bǝ, kaya rutuma. Saa 2020 bǝ lan shima winner biske drama Big Brother Naija season 5 bǝ. Attǝyǝy kuruman shima Youth Ambassader Ogun State bǝ
## Lamintǝ
Le Corbusier

## Le Corbusier
(October 6 1887  ⁇  August 27 1965), nowotə Le Corbusier (UK: /lə kɔːrˈbjuːzieɪ/ lə kor-BEW-zee-ay,[2] US: /lə ˌkɔːrbuːˈzjeɪ, -ˈsjeɪ/ lə KOR-boo-ZYAY, -SYAY,[3][4] French: [lə kɔʁbyzje]),[5] shima Swiss-French architect, designer, painter, urban planner kuru writer, shi doni kam fal suro fuwutəwu awo kərmaaro architecture zamanbe lan bowotində. Switzerland lan cidanzǝa kuru lardǝ Francebe kǝlanzǝ kǝlanzǝ kǝlanzǝ kǝntagǝ September be kǝn 19 saa 1930 lan.
  

## Lamintǝ
Lazio

### Lazio

Lazio (UK: /latsioʊ/ LAT-see-oh, US: /lɑt-/ LAHT-; Italiya: [lattsjo]) au Latium (/leɪiəm/ LAY-shee-əm, US kuru /-ʃəm/ -shəm;  su Latin bǝ dən, [ˈɫati.ũː] lan bowotin) shima nasha kərmai 20 Italy be faldəwo. Nasha dawu peninsular lardə yǝ dən kara, am 5,714,882 nadən nabsana kuru GDP nzə €212 billion saa woson kozəna, adəye sha nasha lardə də yǝ kən indimi nəm nguwu jamaye'a kuru nasha arzəwu yǝ kən indimi ngawo Lombardy yǝn. Bərni kura Lazio yǝ də nasha Rome, yǝ shi də bərni kura Italy yǝ, kuru Vatican City də'a cotto dəriza kəlzəna. 

Lazio də zauro awo kaduwu yǝ saa duwu kada yǝ'a mbeji bǝrni dǝn: shima fato kəla furum Etruscan yǝ wo, kuru dawu Roman Republic yǝ lan kara, daula Roman Empire yǝ lan, Papal States yǝ lan, kərmai Italy yǝ lan kuru Italy Republic yǝ lan. Gargam-a, nzundu-a, ada-a, fasal garbe-a, archaeological-a, adin-a Lazio yedə zauro kura kuru ada'a ngəwu. Am kisandiwu kura kura so kuru am gargamma bǝ kura so də suro Rome yen napsana kuru cidazana, taganasmaro zaman fuwutə italy yǝ lan, alamanna donato bramante so, raphael so, leonardo da vinci so, filippo brunelleschi so, donatello so, michelangelo so, caravaggio so, gian lorenzo bernini so, francesco borromini so, pierto da so. Cortona-a, Johann Wolfgang von Goethe-a, Peter Paul Rubens-a, Anthony Van Dyck-a Diego Velazquez-a.

Zaman kureye lan, Lazio (Latium) də nasha gana kərma ye də'a suronzən mbeji, kate cidiya Tiber ye'a, kuluwu Tyrrhenian ye'a, Monti Sabini'a Pontine Marshes'a. 

Dareram kəriwu dunya bǝ kən indimi-a kuru kərmai Fascist bǝ-a, dareram saa 1950s bǝn Lazio-a Italy-adə fuwutə razəgəbe zauro duno'a sorin, musammanno Romelan loktu "Dolce Vita" lan taktəyin shidoni Romedə. fulcrum kənənga dunyabe, jama bəlin am faidatəmasoye, məradə kənəngabe-a, nəm shawa-a, tamtam-adə tartəgəna, "Hollywood on the Tiber" ro wallono. Kudəro, Lazio də dawudi cidawa kura-a kasuwu dunya bǝwa, sanyiyaram'wa, cidawa jama miyau bǝwa, bəladəriye'wa, banazəyin nasha lenəmarebe kadaye dalil nashanzə dawu Italy Peninsula bǝwa kuru Rome surodən mbeji'wa nankaro.

## Lamintǝ
Leeds United F.C

## Leeds United football club
Leeds United Football Club dǝ club dekkel bǝ kərwe Leeds, west yorkshire cidi England bən club dǝ dekkel nza fato bǝ Elland Road lan baksan.

## Lamintǝ
Leicester City F.C

## Leicester City Football Club
**Leicester City Football Club** dǝ club dekkel bǝ kərwe Leicester East midlands England bǝ. Dekkel nza fato bǝ King power Stadium lan baksan.

Leicester City dǝ saa 1884 lan kokkada.

## Lamintǝ
Leigh Allyn Baker

**Leigh Allyn Baker** Sha Chasambo yim mǝyon yaskin bǝ lan kǝntawu Armalan bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fitulurrin indin bǝ lan sha katambo (13 March 1972). Biske makar bǝ diyoma cidi America bǝ.
## Lamintǝ
Leila Arcieri

**Leila Carmelita** Sha Chasambo yim mǝyon uskun bǝ lan kǝntawu jimada gaji bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fitulurrin yaskin bǝ lan sha katambo 18 Dec 1973.Leila Arcieri bǝ lan sun nzu notuna ma Biske makar bǝ diyoma cidi America bǝ,Kasuman kura, saa 1997 lan shima "Miss California" bǝ.
## Lamintǝ
Len Deighton

**Leonard Cyril Deighton** (Day-tən; 18 kəntawu Sawan bə saa 1929 lan katambo) də kitawu ləbtəma British bə. Suro kitawuwanzəyen kitawuwa kəmbu detəyǝwa cidawa kəla gargam yǝwa mbeji, amma shiya kitawuwanzə kəla kəltəyen nozana.

Ngawo cidanzə lardəye suro askərra sami bə mairi bǝ tamozəna yen, Deighton də mowonti kisandi bə Saint Martin bǝwa kuru mowonti kisandi bə mairi bǝ London bǝwaro karaa; shiye dareramdən tamozəna suro saa 1955. Cidawa kada sətana kawu kitawu'wa majalla'wa kurtəmayero waljinro kuru shiye kəla cida Jack Kerouac bə saa 1957 bə On the Road bə buro salak bə UK bǝdə kurzəna. Shiye kuru loktulaaro cidaram talla yǝlan cidawono. Loktu batalla kuruwu France lan sədəna dən kitawunzə buro salak bə, The IPCRESS File də ruwozəna, shi done saa 1962 lan baktənadə kuru kənasar kasuwu bǝwa kuru zauro kənasartəna-a. Shiye kitawuwa spy novels kada ruwozəna suronzan awo fal mbeji, cidama intelligencebe daraja cidawube su ba, nəmkərawu'wa zau'wa. Kate saa 1962 wa 1966 wa yen Deighton də shima watiya kəmbuye The Observer ye kuru awo kəmbu detəye kurzəna—kəmbu detəye sələm'wa bəl'wa kalma gana'a. Karnowa anyiye sabtə kuru suro saa 1965 lan baksana, kitawu Len Deighton bə Action Cook Book lan, kitawuwa detəye uwu ruwozəna dən buro salakkin. Mauduwuwa gade non-fiction bedə suronzan gargam askərra bə mbeji.

Kitawuwa Deighton bə ngəwunzaso zauro saladin kuru shiga zamanzə John le Carré-a kuru am kitawunzə kurebe W. Somerset Maugham-a, Eric Ambler-a, Ian Fleming-a Graham Greene-a ro rataltəgəna. Cida Deighton bə bəlində garno hawarbe tuskaata-a, kulashi ngəwu-a kuru kasam jirebe-a mbeji.

Cidawa Deightonbe kada fim-a radio-aro gotəna. Biskewa makkar bedǝ sandima fail ipcressbe (1965)-a, shitəra berlinbe-a (1966-a), kǝrǝn dola biliyon kada-a (1967)-a kuru hawar nǝmngǝli-a (1976)-a. Suro saa 1988 lan Telebijin Granada ye fim gana laa Game-a, Set-a Match-a dəga sutuluwuna kəla kitawunzə yakkə su falyedən, kuru suro saa 1995 yen BBC Radio 4 ye bikke makkarye loktu zahirye kitawunzə Bomber saa 1970 ye dəga warmajiwo.
Leo Tolstoy

**Leo Tolstoy** Leo Tolstoy kakkadi rowotuma Cidi rasha bǝ. Tun kuren har kirmaro isina leo Tolstoy sunzu notuna na kasadiyan na kakkadi rowoti bǝn. Sha karramanza na (Nobel price) bǝ wa tun sa,a duwun yar laarrin indin bǝ lan (1902) har sa,a duwun yar laarrin araskin (1906) ro lewono. Leo Tolstoy kerwǝ Rasha bǝ lan sha chesambo sa,a duwu uskun findin uskun bǝ lan.
## Lamintǝ
Leonardo da Vinci

**Leonardo da Vinci** Bula vinci bǝ lan sha chasambo kirmaro (Italiya) bǝ lan notunaman sa,a duwu diyon fiwun indin bǝ lan (15-April-1452).

## Bawono
Cidi faransa bǝ lan bawono sa,a duwu miyourin mǝyon laarrin bə lan (2-may-1519) loktu (Renaissance) bǝ lan bawono. Leonardo da Vinci cidan nzi kurta kurtama (artist) (Painting) kla cidan nzi bən zauro kasadiwa sun nzu dinalan notuna. Kureman attəyəy kakkadi rowotuma.

## Lamintǝ
Leonhard Euler

**Leonhard Euler**
(pronounced Oiler) sha chesambo yim miyon luko uwun bǝ lan kintawu shawul bǝ lan suro saa duwu miyon tulurin tulur bǝ lan (15-Apr-1707)

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Bawono
Yim tulur bǝ lan kintawu lailahir bǝ lan suro saa duwu miyon tulurin fiskun yaskin bǝ lan bawono (7-sep-1783) . Leonhard Euler dǝ shi lisawu ma cidi Swiss bǝ ( Mathematician and Physicist) Kenengan nzǝ Nguwun nzu so cidi Germany wa cidi Russia bǝ lan cido. Euler dǝ shima ( calculus and Tolopogy) burozu sutulu. Attǝyǝy kureman kalma,a ngu sutuluna nasha lisawu bǝn.

## Lamintǝ
Lere

**Lere dǝ Local Government** nasha kuru bəla suro anəmbe lardǝ Kaduna be lardǝ Nigeria be. Bərni Lere dǝ geographically dǝn latitude 10 degrees 39 North-a longitude 8 degrees 57 East-a lan kara. Na shima kura lardǝ Lere Emirate be wo. Bərni dә kuru nashanzә dә nәm ngu jamaa bǝ 93,290 (2016). Lere Local Government dǝ nashanzǝ 2,634 km2 kuru am 339,740 ye suro census 2006 yen. Fato kura dә suro bәrni Saminaka yen kara. Lardә dәye postal nzu code 811.

## Kalangai
Lere Local Government Area (LGA) dǝ kalangai Kauru LGA ye dǝga kǝlzǝ-a anǝm-a, Kubau LGA ye dǝga kǝlzǝ-a yala-dǝlan; Doguwa LGA Kano State ye dǝga kǝlzǝ-a; Toro LGA Bauchi State ye dǝga kǝlzǝ-a; kuru Bassa LGA Plateau State ye dǝga kǝlzǝ-anǝm-a.

## Laminatǝ
Lewa

**Lewa** de shima awo donyi num kura kamwo njoye, kuru man tada gana shima kam kurawa lewazena ma ngla wo. 

## Loktu Lewa bə
1 suwa

2 kajili

3 Aw kamma kamma kǝla kelzaiya. 

## Lamintə
Lexi Ainsworth

**Alexandra Danielle Ainsworth** 
(kəntagə Lailahar kawunzə 28, saa 1992 lan katambo)[1] shidə bikke makkaryema America bǝ. Shiga zauro nozana kəla cida Kristina Davis yǝ suro General Hospital yen bikkezənayen, suro saa 2009 lan səta 2023 ro saadənan. Shiyǝ Daytime Emmy Award kəla bikke makkaryema ganaye lan zuwuna kəla cidanzə suro General Hospital yen suro saa 2017 yen. suro saa 2011 ben.

**Kǝnǝnga buroye**
Ainsworth də sha bəla Oklahoma yen katambo. Babanzǝ liita timibe kuru yanzǝ malǝm maarantabe. Sokku shi wurajindən, yallanzəye fuwurawa lardə diyabe kada samin gozana. Saanzə arakkəlan rokko kamfani fartə fatobe fartə badiwono. Adəye səkə bikkewa makkarye kadalan culowo, surodən The Wizard of Oz (namtə munchkinben)-a To Kill A Mockingbird-a (namtə Scoutben)-a mbeji.[2]

Ainsworth də nguwusoro maaranta fatolan sədin.[3]
## Lamintǝ
Li Bai

**Li Bai**
Sha chasambo sa,a yar tulurin tilon bə lan.(19-may-701) 

## Kenenganze buro yǝ

## Bawono
sa,a yar tulurin firaskin indin bǝ lan(701-762) Li bai au Li Bo sulan notunama kayama cidi sin bǝ chaina. Tun loktun nzin har kwayero isinaro kam jirin nze yeyi bawo nasha kaya ada kureye cidi chaina bə din. "Golden" lan sha bozan kasadin zuuro.

## Lamintǝ
Liberalism

Liberalism dǝ falsafa siyasabe-a hallabe-a kǝla hakkinza kammaye-a, nǝlewabe-a, kasatsǝwu gomnatibe-a, nǝlewa siyasabe-a, nǝlewa malummabe-a kuru nǝlewabe dokabe-a lan gǝnatǝnama.
Libya

**Libya**

Libiya dǝ  lardǝdo Maghrebbe yala Africa lan. Libiya dǝ yala lan Mediterranean Sea-a, gǝdi lan Egypt-a, gǝdi lan Sudan-a, gǝdi lan Chad-a, gǝdi lan Niger-a, gǝdi lan Algeria-a, gǝdi lan Tunisia-a, yala-gǝdi lan Tunisia-a, kuru yala lan Greece-a, Italy-a Malta-a. yalaro. Libya də nashawa gargamye yakkə gozəna: Tripolitania-a, Fezzan-a, Cyrenaica-a. Nəm kuranzədə km2 miliyon 1.8 (700,000 sq mi) yeyi, shima lardə kura kən diyaume Africa-a dunya Arab bǝ-a lan, kuru kən 16 me kura dunya lan.[7] Libya yǝ kilomita square 32,000 anəmgədi Algeria yǝ dəga gozəna, anəm bəla Libya yǝ Ghat yǝ dəga.[1][8] Adin lardədəyedə shima Islam, kashi 96.6% am ​​Libya yǝ də musulumma Sunni.[1]

Təlam Libya yǝ də shima Arabic, təlam Arabic dǝ zauro manatin Libya dǝn. Kambowo am Libya bǝ də Arab.[9]  bərni kura lardəyedə, Tripoli, yala-fəte Libya yǝn kara kuru am Libya ye miliyon falma kozəna suronzən mbeji.[10]

Libyadə Berbersdə nabsana tən dareram zaman ngarkimedən, sandima duli ada Iberomaurusian-a Capsian-aye.[11] Zaman kureye lan, Phoenicians sodə bərni-kəriye'a na'a kasuwuye'a fəte Libyayen koksana, amma bərni'a Greek ye kada gədi lan koksana. Nasha laa Libyayedə Carthaginians-a, Numidians-a, Persians-a, Greeks-a sandima sandiya sonotin kawu nashadə samma kərmai Romanbero waljinro. Libya də shima dawudi adin kərista bǝ buroyewo. Ngawo Daula Rome bǝ Fəteyedə sukurinan, nasha Libya bǝ də ngəwunzaso Vandals yǝ səmowona hatta karnu kən 7thme lan loktu bətərəmsoye Islam nadəro suwudənadən. Tun loktudən səta, karnuwa kadaro hijra Arab bǝ Maghrebro sadənadə nəmnguwu jama Libya bǝ də Arab ro kalaksəna. Suro karnu kən 16th ye dən mairi Spainbe-a Knights of St John-a ye bəla Tripoli-a za'ada hatta kərmai Ottomanbe 1551 lan badiyatə.

## Lamintǝ
Lil Kesh

**Keshinro Ololade** sha chasambo (17 March 1995) **Lil Kesh** bǝ lan sun nzu notuna ma. Kayama cidi Nigeria bǝ, kaya rutuma. "Shoki" kayan nzu amyi notuna ma.

## Lamintǝ
Lil Wayne

**Dwayne Michael Carter Jr** sha chasambo (27/9/1982) Lil wayne lan sha buwozan ma, shi kayama cidi Amerika bǝ kuru kaya ruwotema, biske makar bǝ diyoma.

## Kǝnǝnga Nzǝ Buro Bǝ

## Lamintǝ
Liliʻuokalani

Liliʻuokalani (Hawaiian pronunciation: [liˌliʔuokəˈlɐni]; Lydia Liliʻu Loloku Walania Kamakaʻeha; September 2, 1838  ⁇  November 11, 1917) shima maiya fal kərmaiye kuru maiya kərmaiye dareye maiya kərmai Hawaiiye, maiya kərmaiye 29 January 1891 lan səta har maiya kərmai Hawaiiye January 17, 1893 lan gərtəro. "Aloha ʻOe"a cidawa gade kada, shiye kitawunzǝ Hawaiʻi's Story by Hawaiʻi's Queen dǝa ruwozǝna woktu shiye suro kasobe dǝn ngawo kərmai bǝlin dǝn.
Lillian Adams

**Lillian Adams** Sha Chasambo yim meyon yaskin be lan kintawu chidi be lan suro saa duwun yar laarrin findin indin be lan sha katambo (13 May 1922)

## Bawono
Yim findin luko uwun be lan kentawu chidi be lan suro saa duwu findin miyon tilon be lan bawono (25 May 2011). Biske makar be diyoma cidi America be.
## Lamintǝ
Linda Aksomitis

**Linda Aksomitis**, nee Demyen (7 August 1954 lan katambo), shima kitawu ləbtəma Canadabe shidoni YA-a kuru awowa nduliye-a, hawar kureye-a kuru adab bəlawurobe-a lan nozənama. Kuruson kəla gargam snowmobileben awowa bəlin-a awowa bəlin-a ruwozəna. Shidə kura karapka ruwotəwu Saskatchewanbe kureye. Aksomitis də kərma dəro cida kəra fuwutəye sədin nasha ilmu nzunduye Saskatchewan yen. Saa 2015 lan səta 2021 ro saadənan, shidə kurtama kəra gultuwuye Saskatchewan Polytechnic lan. Kuruson kəra intanetye gulzəyin, Write Effective Web Content,[4] shaida dunyabe-a. Buron shiye ruwozə kuru darasəwa dəga kərazəna, Badiyaram kasuwu ruwobe intanetbe, saa 2003 lan səta 2023 ro saadənan, kuru kitawuwanzə E-Booksbe baktə-a saladin saa 2011 lan səta 2023 ro saadənan futu mowontiya jamayeben[5] North America-a, Australia-a, New Zealand-a, Great-a lan. Britain-a, kuru Europe-a. Aksomitis ye cidanzə thesis ye dəga Jamiya Regina lan kəla ilmu intanet ye lan sədəna. Kulashi kəla futu fantəgəye fuwurawaye kəra-a allamtə-a intanettelan təraanadə [6] suro saa 2006yen cedo.
Linda Jenness

**Linda Jenness**

Linda Jenness (kəntagə January be kawunzə 11,suro saa 1941 lan sha katambo)  shima kamu kura lardə America bero waltəma. Shima karno 1972 lan jamiyyadəye karzənawo. Kurno 83,380 suwandəna (Richard Nixonro 47,169,911), shima kam kən diyau me karno ngəwuro səwandənaro wallono. Jenness də shima kamu do ne Governor Georgia ye ro waljin ma suro saa 1970. Shiye karno dəro gayi dalil musko 88,175 məradətəna dəga səbandin ba nankaro. Jenness-a, SWP-a kuru am indi majaliskuro gasayinma so-aye shara sadəna, Jenness v. Fortson, 403 U.S. 431 (1971), kəla Georgiaye karno karno ye fandoyen, shara do ngawo kənatwu SWP ye  gulzənadə "gozə kowono shara karno ye fandoye" (Raskin 2003, warak 103).uroye

## kenengan nzu buroye
Jenness də shima kamu do ne Governor Georgia ye ro waljin ma suro saa 1970. Shiye karno dəro gayi dalil musko 88,175 məradətəna dəga səbandin ba nankaro. Jenness-a, SWP-a kuru am indi majaliskuro gasayinma so-aye shara sadəna, Jenness v. Fortson, 403 U.S. 431 (1971), kəla Georgiaye karno karnoye fandoyen, shara do ngawo kənatwu SWP ye gulzənadə "gozə kowono shara karnoye fandoye" (Raskin 2003, warak 103).

Shiye kuru lamarra 26 F.C.C.2d 485 (1970) ye dəro cidazəna, kəla fato hawarbe am kuris gozanayen. 

## Lamintǝ
Lingua Franca Nova

**Lingua Franca Nova**, shima təlamma banazəgəna buro salaklan C lan tədin. George Boeree do Shippensburg University, Pennsylvania lan, kuru am ngawuro faidatəma sodəye nzərazana. Kalma-a təlamma Romance ye: French, Italian, Portuguese, Spanish, Catalan.

## Lamintǝ
Cidawa adabe kuradə təlamma Lingua Franca Nova ro fasartəna:
* *Colinas como elefantes blanca* ("Hills Like White Elephants") Ernest Hemingwaybe
* *La aventuras de Alisia en la pais de mervelias* ("Alice's Adventures in Wonderland") Lewis Carrollbe
* *Tra la miror, e lo cual Alisia trova a ultra* (Kәla Kәlәgәn, Kuru Adәn Alice Ye Kәlan Kәnәngәna) Lewis Carrollbe

## Lamintǝ
Linguistics

Ilmu təlammaye dә shima kimiya do təlammaye kәrawo. Ilmu təlammame də kəla dawari ilmube-a kuru bayanna ilmu təlammame-a lan faidatin kuru lamar ilmu təlammame-a kuru təlammame kərabe-a kəllata, adəye təlamma taganasbe kərajin. Kawu karnu kən 20th ye dəro, ilmu təlammame fuwuzəna kəra hawarrabe-a kuru dawari ilmu kimiyabe-a faidatin ba.
Lionel Andrès Messi

**Lionel Andrès messi** 

sha chasambo yim findin luko diyon bǝ lan sa,a duwun yar laarrin fiskun tulurin be lan(24/3/1987) .leo messi lan notunaman dekkel boktuma cidi Argentina be, adiyey kuruman club Paris saint german be ro dekkel bokshin.(lionel messi Ballon D,OR sau tulur ro zuuna) Adiyey kuruman golden boot arasku ro zuuna . Dekkel boktunze guwu'nzu so club Barcelona lan bokkono. Cup fiakkun luko u,un zuuna Barcelona la din. 35 cups

## Lamintǝ
Lisandro Martinez

**Lisandro Martinez** sha chasambo Yim miyon uskun bə lan kintawu razab bə lan saa duwun yar laarrin fillaarin uskun bə lan (18/1/1998) Dekkel baktema cidi Argentina bǝ, kuru ngawo baktema club Premier League bə Manchester United cidi England bə dero.

## Lamintǝ
Literacy

Literacy də, ma'ananzə zauro farakdə, shima "futu tafakarbe kəla kuru awoa kəratə-a ruwobe-a" bayantəgə awoa ruwobe-a tafakarwa-a tafakarwa-a suro ruwobe lan faidatə-a asuzəgə-aro. Kalma gade lan, am suro lardəa kərazanaso dəye futu ruwozain kuru faidatə ruwozain, kuru sandiye futu sandiye ruwozain dəga kasatsana.
Literature

Kitawu də awoa ruotəma sammason, amma sha faidatain awoa ruotəma taganasmaro sandiya kisandi ro gowotəro, taganasmaro hawar ruotəma, hawar ruotəma, hawar ruotəma, hawar ruotəma, kuru suronzan hawar ruotəma kuru hawar ruotəma. Suro karnuwa ganaben, bayan shimadə taidazə fafaltəna kuru suronzan hawarra təlammame suronzan kunten, kuru sha nowotə hawarra təlammame ngəwuso ruwotə.
Lithium

Lithium (Greek kurebe λίθος (líthos) 'kawu') də awo kemikalbe; shidə alamaram Li-a lamba atomicbe-a 3. Shidə su alkalibe təlala, liwula-bəl. Cidiya kəndagəram noataben, shidə su shiro nəmkərawu ganawo kuru awo cibbu shiro nəmkərawu ganawo. Futu su alkalibe sammaso yeyi, lithiumdə zauro awo kəljin kuru konnu fəlejin, kuru mburo walzəna na delan gənatin, samilan, au awo njibe alamanna kəndawu kəndawube au kəndawu mineralbe.
Liverpool F.C

Kulob dekkel shibe Liverpoolbedə kungiya dekkel shibe gonyi Liverpool, Englandlan kara. Kulobdǝ Premier Leaguedǝn gaska sǝdin, shidǝ daraja kura dekkel shibe Nasarabe. Saa 1892 lan koktəna, kungiya də Football League ro saa fuwuyedən kara kuru bikkewanzə fatoye Anfield lan sədin tun shiga koktənadən. Liverpool də shima kungiya do zauro faida'a kuru zauro banazayin ma dunyalan.

**Liverpool Football Club** dǝ Club dekkel bǝ kərwe Liverpool bǝ lan cidi England bǝ dǝn liverpool dǝ kara.

## Lamintǝ
Logic

**Logic** shima kəra kəla hangal gənatəgə kalkalben. Shiye suronzan logic formal-a informal-a samma mbeji. Formal logicdə shima ilmu deductively valid inferences au logic truthsbedəwo.
Lola Albright

**Lola Jean Albright** Sha Chasambo yim findin bǝ lan kǝntawu maram bǝ lan suro saa duwun yar laarrin findin luko diyon bǝ lan sha katambo (20 July 1924)

## Bawono
Yim findin yakkun bǝ lan kǝntawu Armalan bǝ lan suro saa duwu indin miyon tulurin bǝ lan bawono (23 March 2017). Kayama cidi America be, Kaya ruwotuma ma, atteyey kuruman biske makar bǝ diyoma.
## Lamintǝ
London

London shima bərni kura lardə England bǝwo kuru shima bərni kura lardə United Kingdom bǝwo, am million 8.8 yeyi, kuru nashanzə metropolitan bǝdə shima kura lardə Europe bǝwo, am million 14.8 yeyi. Shi bərni dən kəla kəmoduwu Thamesbe lan suro anəm gədi England bǝ lan kara, kəmoduwu mil 50 yeyi (kilomita 80) dəwo North Sea ro lejinma kuru shima bəla kura kura ro saa duwu indin kozənama ro wallono. Bəla London yǝ də, na do kureye'a kuru na do lamar kasuyǝa ye də, am Rome yǝ Londinium lan daadaa kuru na do zaman kureye a yǝ dən..
Loni Anderson

**Lomi Kaya Anderson** 

Dǝ Sha chasambo yim uwun bǝ lan kǝntawu shawur bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fidiyon luko uwun bǝ lan sha katambo (5-Aug-1945). Biske makar bǝ diyoma cidi America bǝ.

## Kǝnǝnga nze
Anderson dǝ Saint Paul, Minnesota lan cidanzǝ Klaydon Carl "Andy" Anderson, kemist kǝndarambe, kuru Maxine Hazel (née Kallin), kam kǝla awowa ngǝlabe. Shiye suro suburb Roseville, Minnesota yen tada. Sa Alexander Ramsey Senior High School lan, sha kərmai Valentine's Day Winter Formal ye saa 1963 lan bowotǝna. Futu shiye suro kitawunzǝ kǝnǝngabǝ My Life in High Heels lan wono, baanzǝye sunzǝ Leilani ro gozǝ sǝdǝna, amma shiye asuzǝna loktu shiye kǝnǝnganzǝ kǝrmabe ro sǝdǝna dǝn, shi dǝ sǝkǝ (Lay" Lani ro) sǝkǝ Loni ro faltǝaa.

## Lamintǝ
Lop Nur

**Lop Nur** au **Lop Nor** (Oirat: ᠯᠣ᠊ᠫ ᠨᡇᡇᠷ, romanized: Lob nuur, su Oirat Mongolicben ma'ananzə "Lop Lake", na "Lop" də su nabe fərtənzə notənyi kərmadə shidə kəmaduwu mandabe harzəna shidoni kuren suro Lop Depressionben gədidən karadə. cidiya Tarim Basinbe nasha anəmgədi nasha kərmai Xinjiangbe, yalafəte Chinabe, kate sahara Taklamakan-a Kumtag-ayen. Nasha kərmaiben, kəmaduwudə bəla Lop Nurben kara (Təlam Chineseben: pinyinlan: Luóbùpō zhèn), kuru shiga Luozhonglan nowotə (Luozhōng) suro Ruoqiang Countyben, shidəwo nasha kəlanzəbe Bayingolin Mongolbe. Shi nizam kəmaduwudəbe, shidoni kəmoduwu Tarimbe-a kəmoduwu Shulebe-a fəte-a gədi-a lan suluwinmadə, shima awo darebe gafsənama ngawo kəmoduwu Tarimbedəwo, shidəwo loktu laan 10,000 km2 (3,900 sq mi) kozəna suro Tarim Basinben amma gana-ganan fulutəna suro Holocene sammason dalil nji samibe Tibetan Plateaube nankaro. Lop Nur də nasha njiye lan kara, cidi lan kara kuru na suluwin ba, kuru zauro nji yitəye Tianshan a, Kunlun a kuru fəte Qilian Mountains ye lan təngatəgəna. Shi kəmaduwudəbe nəmkuranzədə 3,100 km2 (1,200 sq mi) suro saa 1928ben, amma harzəna dalil nji gənatəbe gartəben shi dəwo nji suro kəmaduwudəbero lejin dəga dabcinma, kuru kəmaduwuwa sənana loktube-a kuru nji mandabe-a bas təbandin. Shi Lop Nur Basin harzənadə shiga mandabe 30 səta 100 cm ro saadəna (12 səta 39 in) ro saadəna.
Los Angeles

**Los Angeles** 

Los Angeles də, nguwusoro sha L.A. lan bowotin de, shima bərni do nəm nguwu jamaye suro kəriye California ye U.S. ye də. Am 3,820,914 yeyi suro kalangayya bərnidəyen saa 2023 lan, [8] shima bərni kən indimi nəm nguwu jamaye suro United States yen, ngawo New York City yen; kuru shidə dawudi kasuwu be-a, kungəna be-a adabe-a Anəm California be. Los Angeles də am kaduwu'a ada'a kada'a, kuru shima bərni kura bərni kura am miliyon 12.8'a (2023). Los Angeles kuradə, shidoni Los Angeles'a Riversi de-a San Bernardino'a suronzən mbeji də bərni kura am miliyon 18.3 ma kozəna.  

Bərnidəye nguwuso suro njiye suro anəm California yen kara shidoni kəmaduwu Pacificye fətenzədən kara kuru nasha laa kəla kau Santa Monicayen kuru yalaro San Fernando Valleyro lezəna, bərnidə gədinzən San Gabriel Valley'a kalangaiyya. Milla square 469 (1,210 km2) yeyi zamzəna,[6] kuru shima bəla Los Angeles County ye wo, shidoni lardə do am nguwu'a suro United States ye lan am miliyon 9.86 yeyi suro saa 2022 yen.[17] Shima bərni kən diyaume U.S. lan zauro ziyaratinma kuru am miliyon 2.7 ma kozəna suro saa 2022 yen.  

Na do Los Angeles ro walzənadə buro salakkin am Tongvaye napsana kuru dare Juan Rodriguez Cabrillo ye Spainro 1542 lan kəlanzə'a gozəna. Bərnidə kəntawu Septemberye kawunzə 4, saa 1781 lan kokkada, cidiya gomna Spainye Felipe de Neve yen bəladiya Yaanga yen. 19] Shidə nasha Mexicoyero wallono 1821lan ngawo kəriwu kərmai kəlabe Mexicoyedən. Suro saa 1848 yen, datǝram kǝriwu Mexico-America ye dǝn, los Angeles-a California gabsǝna dǝ-a casuwu naptǝ cida tawadǝ Guadalupe Hidalgo ye dǝlan kuru nasha lardǝ America ye dǝro wallada. Los Angeles də bəladiyaro kəllata kəntawu Aprilye kawunzə 4, saa 1850 lan, kəntawu uwu kawu California ye kəriye səwandinro. Kəndawu fetebe suro saa 1890s lan fodutənadəye bərnidəro wuratə duno'a suwudəna.[20] Bərnidə waltə faraktəgəna loktu Los Angeles Aqueduct tamotənan suro saa 1913, shi dəwo nji gədi Californiaben suwudinmadə.   

## Laminte
Louis Armstrong

**Louis Armstrong** dǝ sha chasambo yim diyon bǝ lan kǝntawu shahur bǝ lan saa duwun yar laarrin fillaarin tillon bǝ (4-Aug-1901) 

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Bawono
Yim Araskin bǝ lan kǝntawu maram bǝ land saa duwun yar laarrin fitulurrin tillon bǝ lan bawono (6-july-1971). Satchmo Au Pops Armstrong bǝ lan sun nzu notunaman kayama ada kure bǝ  Cidi Amerika bǝ(American Jazz). bula New orleans, Louisiana bǝ lan sha chesambo. (Louis Armstrong) zauro kaya nozuna. Cidi ngu bǝ lan sun nzu notuna kila kaya notun nzu bǝn . Kam zauro kowo kijiwa . Kǝnǝn gan nzǝn Awards ngu zuwuna. tuno karu bǝ lan bawono. Yim Araskin bǝ lan kintawu maram bǝ lan sa,a duwun yar laarrin fitulurrin tillon bǝ lan (6-july-1971) suro bula beens, New York bǝ lan.

## Lamintǝ
Louise Abbott

Louise Abbott (1950 lan katambo)[1] shima kam Canada ye ruwotəma, foto gotəma, kuru fim tandoma bəla gədi Quebec ye lan napsənama.
Love

Kәrawa dәye awowa dunowa-a nәlewa-a hangalbe-a ngәla-a, nәlewa-a awowa ngәla-a au awowa ngәlabe-a so mbeji.
Luca Modric

## Luka Modric

Modric sha chasambo (9/9/1985) Dekkel baktba cidi Croatia bǝ kuru dawu baktema club donyi La ligbbǝ Real Madrid bǝ ro kuru cidi nzǝ Croatia bǝ ro. Ngwu nzu so dawu baktema, kuru shima kam donyi cidi nzǝn nduso wa kasadǝ wa kozuna wo nasha dekkel dekkel bǝn.

## Lamintǝ
Louis Pasteur

**Louis Pasteur**

Sha chasambo yim findin tulurin bǝ lan kǝntawu jimada gaji bǝ lan suro saa duwu mǝyon uskun findin indin bǝ lan (27-dec-1822)

## Kenengan nzǝ

## Bawono
Yim findin uskun bǝ lan kǝntawu lailahar bǝ lan suro saa duwu mǝyon uskun filaarin uwun bǝ lan (28-sep-1895). Louis Pasteur dǝ shi kam cidi Faransa bǝ kureman attǝyǝy shi malum ( Microbiology and Chemistry) bǝ . Sha kamun nzu wa Marie zauro kasadin nza filezana nasha (Germ theory and disease) bǝ lan

## Lamintǝ
Louis XIV

Louis XIV (Louis-Dieudonné; 5 September 1638 /1 September 1715), kuru Louis the Great (Louis le Grand) au the SunKing (le Roi Soleil) lan nowatadə, shima mai lardǝ France bǝwo suro saa 1643 lan har saa 1715 lan shiye kamzəna ro walwono. Saa 72wa yim 110wa lan kərmai dә shima kәrmai dәwo zauro kuruwu wo. 

## Lamintǝ
Lucas Vazquez

## Lucas Vazquez
**Vazquez** dǝ sha chasambo yim tilon bǝ lan kintawu maram bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin tilon bǝ lan sha katambo (1/Maram/1991) Dekkel baktema cidi Spain bǝ kuru ngawo baktema club donyi La liga bǝ Real Madrid bǝ ro.

## Lamintǝ
Lucky Ali

## Lucky Ali
**Maqsood Mahmood Ali** sha chasambo yim miyon laarrin bǝ lan kintawu laar bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fiwun uskun bǝ lan sha katambo (19/9/1958) lucky Ali lan sha buwozan ma shi kayama cidi Indian yǝ kuru kaya ruwotema, biske drama bǝ diyoma.
## Lamintǝ
## Kǝnǝnga Nzǝ Buro Bǝ
Lucky Dube

## Lucky Dube
**Lucky philip Dube**
## Lamintǝ

## Kǝnǝnga Nzǝ Buro Bǝ

## Kǝrmu Nzǝ
Lucky philip Dube dǝ suro saa (2007) belan sha chesano.
Ludwig Wittgenstein

**Ludwig Josef Johann Wittgenstein** [luːtvɪç ˈjoːzɛf ˈjoːhan ˈvɪtgənʃtaɪn] in German) sha chasambo yim findin araskin bǝ lan kǝntawu shawul bǝ lan saa duwu mǝyon uskun fiskun laarrin bǝ lan (26-April-1889)

## Kǝrmu Nzǝ
Yim findin laarrin bǝ lan kǝntawu shawul bǝ lan saa duwun yar laarrin fiwun tilon bǝ lan bawono(29-April-1951)  Ludwing dǝ shi malum philosophy bǝ cidi Austrian bǝ. Chidan nzi nguwun zuso nasha (Logic) bǝ lan cidi philosophy lisawu yeya, philosophy telam yeya. Karno 20th century bǝ lan kam shi yeyi bawo bawo gairo sorin nasha philosophy bǝ den . Zauro kasadin nzu filezina nasha den.
Ludwig van Beethoven

**Ludwig van Beethoven**

**Ludwig van Beethoven**. dǝ sha chasambo yim mǝyon luko uwun bǝ lan Au mǝyon araskin bǝ lan kǝntawu jimada gaji bǝ lan saa duwu mǝyon tulurin fitulurrin bǝ lan. Bawono (16-December-1770) bula Bonn bǝ lan.

## Kenenganze buro yǝ

## Bawono
Yim findin bǝ lan kǝntawu Armalan bǝ lan saa

## Lamintǝ
Lukas Hradecky

## Lukas Hradecky
Lukas dǝ sha chasambo (25/11/1989) dekkel baktema cidi Finland bǝ kuru fato jetima club Bundesliga bǝ Bayer Leverkusen wa cidi nzǝ Finland bǝ wa ro.

## Kǝnǝnga Nzǝ Buro Bǝ
Lukas dǝ Bratislava lan sha chasambo kǝrma ro Slovakia lan buwotin ma suro saa (1989) bǝn.

## Lamintǝ
Lung

Kǝmattǝn də sandima nasha do nefsə kənəngatəye də suro kamma so yen kuru dabbawa gadeye nguwuso yen, suronzan dabba donyi snail ye so, dabba gana laa so'a. Dabba'a kuru dabba'a gade ngəwuso suro ngəwusoyen, kambo'a indi sandima saminzədə ngəwusoyen kara'a gade gade lan.
Lurleen Wallace

**Lurleen Wallace**
Lurleen Burns Wallace (katambo Lurleen Brigham Burns; kəntagə Septemberye kaunzə 19, saa 1926- kəntagə Mayye kaunzə 7, saa 1968) də siyasama Americaye shidoni gomna Alabamaye kən 46 me ro cidazənama kəntagəwa 16 ro kəntagə Januaryye kawunzə 16, saa 1967 lan səta har kərmunzə kəntagə Mayye kawunzə 7, saa 19. kamu buro salakbe gomna Alabamabe George Wallacebe, shidoni gomnaro walzənadə dalil doka Alabamabedəye kalmawa kazadalaro dabsəna nankaro.[1]

Wallace də shima gomna kamuye buro salak ye Alabama ye kuru shima kamu do kərmai də’a sətana hatta Kay Ivey ye kərmai də’a kənasartəna suro saa April 2017 yen. Wallace də shima (suro saa 2024 yen) gomna kamuye suro gargam U.S. ye lan kərmainzən bazəna kuru shima kamu do kərmai də’a sədin ma. kamu Democrat ye buro salak ye kuru shima gomna ro walzəna ma suro gargam Alabama yen. Suro saa 1973 lan, ngawo kərmunzəyen sha Hall of Fame kamuwa Alabamayero cado.