open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yakubu Gowon

**Yakubu Gowon** 

sha chasambo yim meyon laarrin lan kentawu lailahir bə lan suro saa duwun Yar laarrin fyakkin luko diyon  bə lan (1934) buladiya Lur bǝ  lan. Buladoyyi suro platu jos lan natunama. Yakubu gowon shi askar cidi bǝ kura Dina. adiyey kureman shugaba lardi Nigeria bǝ rozuna kentawu shawur lan suro saa duwun yarlaarrin firrakkin arakkin bə lan. har kentawu maram bǝ ro saa duwun Yar laarrin fitulurrin kuko uwun do zubkono.

Yakubu Dan-Yumma "Jack" Gowon GCFR (19 Lailahar 1934 lan sha katambo) shima kura lardə Nigeria yǝ kuru kam lardəye shidoni kəriwu gomnati askərra yǝ lardə Nigeria yǝdə fuwuzəna ma də.
Gowon ye mana suwan nzu guljinma shima "no victor, no vinquished" dəga cina dareram kəriwudəyen kəla nəm ngatə-a sulhu-a fuwutəgəro. Kəriwu Nigeria yǝ də shima kəriwu done zauro amso'a cezənawo suro gargam zaman bǝn, am laaye Gowon'a nəmzalum kəla adammanaben zorzana kuru nəmzalum  sədin. Gowon yǝ wono loktu kəriwu dǝ yǝn awo laa batti sədənyi kuru kərmaizəye lardədə wa səkaana.

Kirista Anglican bǝ kaduwu Ngasye gana yala Nigeria yǝ dən, Gowon dǝ lardə Nigeria yǝ, kuru kəla kəltə-a nəmfal Nigeriaye-a kasatsəna. Gowon bǝ kərmairo cizənadə ngawo kəntawu July bǝ suro saa 1966 yǝn kərmai askərraye Nigeria lan səsangənayen. Adəye səkə, Gowon də loktu kuruwuro kura lardə Nigeria yǝ ro cidazəna, saa ləgar karəngaro kərmai sədin hatta kərmainzə 1975 lan Brigadier Murtala Mohammed yǝ kərmainzə'a sətanaro.

## Lamintǝ
Yannick Carrasco

## Yannick Carrasco
**Yannick Ferreira Carrasco** sha chasambo yim diyon bǝ lan kǝntawu lailahir bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin yaskin bǝ lan sha katambo (4/9/1993) dekkel baktema cidi Belgium bǝ, kuruman fuwu baktema club donyi La liga bǝ Atlético Madrid ro wa kuru cidi nzǝ Belgium bǝwa ro.

## Lamintǝ
Yinka Ayefele

**Olayinka Joel Ayefele** Sha chasambo 1 Feb 1968. **Yinka Ayefele** bǝ lan sun nzu notuna ma, kayama cidi Nigeria bǝ, Kaya Gospel yǝ ruwotuma.
## Cida
Ayefele ye ganaro cida hawarwu ye kuru warmatəgəma ye cidaram radiyoye Nigeria yǝ, Ibadan lan cidazəna, na done cidawa jingles-a kaiyya-a radio lan sədənaye. Cidanzə kaiyya bǝdə saa 1997 lan badiwono ngawo tajirwa motobe shiro sətanayen shi done shiro spinal cord gultində bannazəna kuru shiga kuris garegarelan təngatəgəro səkkənayen. Sa suro liitarin kəntagəwa 9 yeyiro dazənadən, sawanzə, Kola Olootu, shiro ziyara cina kuru shiro shawari cina kəla kaya laa kəltəro. Shawari adəye səkə albomnzə buro salakbǝ shiro Bitter Experience gultində suro saa 1998yen sutuluwu shi done shiga hangalro səkkənadə. Bitter Experience ye kwaltiyin dəga Sweet Experience ye kwaltiyin. Albumwa gade kaiyyama gospel bǝdə sandima awo gade, Divine Intervention-a kuru Kənənga ngawo kərmube-a, Gbenga Adeboye, radio Nigeria bǝ tandoma, kaiyama kuru kasuduwa. Su do ne Bitter Experience gultin də shima awo do ne shilan wazəna ma kuru awo do ne shiro Bitter Experience gultin də shima nəm tamtam ngawo "Bitter Experience" yen. Kaya Ayefele ye də kazəmu gade-gadeye baksana, surodən kaya API ye mbeji (Kaya Alloyye Dunyaye) 1998-2009, Kaya Galaxy ye (2008-2018), kuru Biskewa Misaltəye (2019).
## Lamintǝ
Yobe

**yobe**

Yobe dǝ lardǝdo yala-gǝdi Nigeria be lan kara. Lardǝdo zauro lamar kǝrawunzǝye, kǝntagǝ Augustbe 27 saa 1991 lan cetando. Lardә Yobe yǝ dә Borno State dәn koltәna. Bərni kura lardǝ Yobebedǝ shima Damaturu, kuru bǝrni kura nǝlewabe dǝ shima Potiskum. Fune dǝ shi kura kura nasha cidiye dǝn, Potiskum Local Government Area dǝ shima na kǝrawuye-a kasuwuye-a, kasuwu ngǝwusoye kura kura suro Afrika be dǝ Potiskum lan kara.

## Geography
Lardә dә lardәwa diyau'a kәla kәnza: Bauchi, Borno, Gombe, kuru Jigawa. Lardə Yobe ye kalangaiyya'a nasha Borno ye'a gədi lan km 421 ye'a, nasha Gombe ye'a anəm lan km 140 ye'a (nəm kəmoduwu Gongola ye dən), nasha Bauchi ye'a km 188 ye'a kuru nasha Jigawa ye'a km 193 ye'a gədi lan kuru nasha Republic of Niger ye'a yala lan km 352 ye'a. 5]Nasha yalabe lan nasha Diffa-a Zinder-a Nigerbe-a kəlzəna. Dalil kərmai dә shima nasha dәye dәn dәn, kәnda dә zaumaro na'a kuruwuye dәn, kәnda dәye zaumaro na'a kuruwuye dәn, suro kәnәnga dәn gәnyi maa, kәndә dәye suro kәnәnga dәn nәm nguwu ro kәnәngәna.

## Laminatǝ
Yobe Desert Stars

**Yobe Desert Stars Football Club** dǝ karafka Dekkel bǝ kərwe Damaturu cidi Yobe lan daana ma.

## Lamintǝ
Yoga

**Yoga**. 'yoke' au 'union' shima karapka awoa zahirre, hangalbe, kuru hangalbe au lamarra ilmube doni cidi India kureye lan tuwandinma kuru hangal gənatəgə (yoke) (Chitta) kuru fitina dinabe (Duḥkha) notənyi..
YouTube

**YouTube** 

YouTube dǝ shafi kura video yiko yə internet lan. cidi lardi America bə lan. Hedikwatan nzə San bruno California bə lan. Yim miyon luko diyon bə lan kintawu sawan bə lan  suro saa duwu indin luko uwun bə lan.(2005) shafi shimadi ka,ada . Steve chen, wa. Chad hurley, wa. Jawed karim wa. Sandima shafi YouTube bə di kaza saadin. Amma kirmaro company kura Google bə lan Sunzu notunaman kaannza YouTube dǝ. Adiyey YouTube shima shafi fal kura suro sandi indin bə lan shafi daso sowa kozuna am nguu lan. Buroyə shima Google search . Kintawu lan am billion duwu indin luko uwun kozuna shafi YouTube bə dǝ kazanma. Suro kəntawu Mayye saa 2019 ye lan, bidiyo so dǝ awa 500 ro kozǝna suro minti falyen, kuru suro saa 2021 ye dǝn, video duwu biliyon 14 ye mbeji. 

Suro kәntawu Octoberye saa 2006 lan, YouTube dǝ Google ye $1.65 billion ye ro suwudәna (suro saa 2023 yen $2.31 billion yeyi).

## Lamintǝ
Yuri Gagarin

**Yuri Alexeyevich Gagarin** sha chasambo yim laarrin bə lan kǝntawu Armalan bə lan suro saa duwun yar laarrin fyakkin luko diyon bə lan sha katambo (9-march-1934).
## Bawono
Yim findin tulurin bǝ lan kǝntawu Armalan bǝ lan suro saa duwun yar laarrin firakkin uskun bǝ lan bawono (27-march-1968) yuri dǝ shi kam cidi sovit and Russian bǝ kureman shi (Astronaut) shima kam buroyǝ space ro lezina ma.

## Kenengan nze buroyǝ
Yuri Gagarin dǝ bula donyi (Klushino) bǝ lan sha katambo nasha (Gzhatsk) bǝ lan Kirmaro nadi (Smolersk, Oblast Russia) bǝ lan notunama yim laarrin bǝ lan kintawu Armalan bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fyakkin luko diyon bǝ lan sha katambo (9-march-1934). Ba'an nzu shima (Alexey Ivanovic Gagarin) yan nzu shima (Anna Timofeyevna) sandi indi so cida kulo yǝ sadin.

## Lamintǝ
Yusuf Olatunji

**Yusuf Olatunji** Sha chasambo 1905-1978. **Baba Legba** bǝ lan sun nzu notuna ma, kayama cidi Nigeria bǝ, Kaya Sakara rutuma. 
## Lamintǝ
Yǝrwa kanuri

**Yǝrwa kanuri** 

Yerwa Kanuridə au Kanuri dawuyedə təlamma Kanuriye jili kada manatin nguwusoro nasha Nigeriayeya, Nigeryeya, Cameroonyeya, Chadyeya kuru amma Sudanlan nabsanadəye. Yerwa Kanuridə sandima manazayin amma Kanuriye kurawo fəteya dawu Africayelan kuro. Yerwa Kanuridə shima jili Kanuriye kurawo, kuru shilan faidatin zande ciye-a ruwoye-a Cameroonlan kuru shidə suro dalami Saharaye təlamma Nilo-Saharayedəro yakkata. Yerwa Kanuri təlamma Kanuriye Nigerialan ruwotənadə ruwo Ajamiye alfabet Arabicyedən faidatin.

Yerwa Kanuridə təlamma fantəgəye kura (LWC). Təlamma De factoye kəriyewa Borno-a, Yobe-a, Gombe-a Nigeriayedən, ilmulan faidatin; faidatə zauro tartəgəna. Təlamma Kanuriyedə, shima təlammado kəriye Bornoyeya, Yobeyeya, Gombeyeya, ilmulan faidatin kuru nasha adəlan zauro manatin. Nasha Sahara anəmyedən fəlangzanadə, amma Kanuriyedə nasha kəmaduwu Chadyedən tartaana dareram karnu kən 7medən. Sandima kaduwudo kəriye Bornoyedən nguwuwo kuru təlamma nzadə dawu karnu kən 19medən zauro nowata, kasuwulan faidatin, kəndaramma kullumyeya, adin, adablan, kəriyewa gultənadən bas gənyi amma dawu Africayen. 
Nasha morphologyben, shidə futu kəltəbe fəlejin, prefixes-a, suffixes-a, kuru infixes-a kəlzəna shilan nəmgade-gade manabe-a maanabe-a gəmtəyin. Nasha sautiben, Central Kanuridə sha consonants kada-a vowels-a lan bayantəna, vowels kənzabe-a kunten. Təlamdə nəmgade-gade sautibe faidatin, maana lexicalbe-a grammarbe-aro banazəyin.[5]

Nasha manaben, Central Kanuridə tartip kalmabe mauduwu-awo-cidabe (SOV) zayin, mauduwudə cidadəga kawuzəna kuru awodəbe zəgayin. Surodən alamaram manabe kada mbeji misallo kasattə jinsibe-a, aji sube-a, kuru nizam manabe tuskaata loktu-a, futu-a, hangal-a fəletəro. Darasə suyedə faida kada sədin suro Central Kanuriyen, nəm tilo adjectives-a, pronouns-a, kuru verbs-a dəga faljin.[5]

Postpositions suro Central Kanuriyedə faidatə nəmkam ndikate awowaben bayantəro kuru faida nəmkam na-a loktu-a fəletəro. Verbsdə zauro inflected, nasha grammarbe kada fəlejin kuru asutə kəndowa-a lamarwa-aye cin. Təlamdəye suronzən futu manalan faidatəye mbeji kalma bəlin tando-a kuru maana gəmtə-aro.[5]

Yerwa Kanuridə sudə təlamma Yerwaye doni Nigerialan manatindən bowotə. Təlammadə təlamma kada mbeji, laadə amma təlamma Central Kanuriye manazandə amma laadə asuzayin ba. Təlamma Kwayamyedə amma təlamma Yerwa Kanuriye manazandə asuzanyi amma təlamma Maiduguriyedə su bəla Maiduguriyen bowotənadə təlamma Yerwa Kanuriye gadedəa asuzayin.[4][5]

## Lamintǝ
Zainab Al-Ghazali

### Zainab Al-Ghazali
Zainab Al-Ghazali ,kàtàmbǒ (2 muhàŕŕàm 1917-3 sámàn 2005) fer̀o cìd́i màsàr bə shimá kungíyá dónyí kàmúwá músúlmà bə́ cìdì masár bedə́ kóksu (jama at al sayyidat muslimat.)

## Lamintə
Zamfara

Zamfara (Afunon: Jihar Zamfara; Fulatan: Leydi Zamfara; Adlam:  ⁇   ⁇ )(kanurin: bula zamfara bǝ) shima lardədo yala-fəte Najeriyabǝ wo. Bərni kura lardǝ Zamfarabedǝ shima Gusau kuru gomna nzǝdǝ shima Dauda Lawal. Saa 1996 ro, nashawa adə nasha lardə Sokotobǝ Zamfara (Hausa: Jihar Zamfara; Fula: Leydi Zamfara; Adlam:  ⁇   ⁇ ) shima lardədo yala-fəte Najeriyabǝ wo. Bərni kura lardǝ Zamfarabedǝ shima Gusau kuru gomna nzǝdǝ shima Dauda Lawal.suro Saa 1996 ro, nashawa adə nasha lardə Sokoto bǝ.

Zamfara dǝ nashawa Hausabǝ ngǝwuso nabtǝ. Zamfarawa dә nguwuso suro nashawa Anka-a, Gummi-a, Bukkuyum-a Talata Mafara-a lan. Gobirawa dә naptә kәrmai Shinkafiye dәn nabsan. 4] Gobirawa dǝ tawadǝro Gobir Kingdom lan hijratǝna. Burmawa sodǝ Bakura lan tuwondin kuru Fulani sodǝ Bungudu, Maradun, Gusau lan nabtǝ kuru lardǝ samma so lan tuwondin. Chafe, Bungudu-a Maru-a lan, ngəwuso Katsina wa, Garewatawa-a Hadejawa-a. Amma Alibawayedə Kaura Namoda-a Zurmi-a lan kara, Alawan Shehu Usmanu Fulani's də Birninmagaji lan kara.

## Lamintǝ
Zamfara United F.C.

## Zamfara United F.C
Zamfara United football club dǝ karafka Dekkel bǝ kərwe Gusau, Zamfara Nigeria bǝn.

## Lamintǝ
Yung6ix

**Onome Onokohwomo** sha chasambo 8 July 1989. **Yung6ix** bǝ lan sun nzu notuna ma, kayama cidi Nigeria bǝ, kaya Hip Hop yi rutuma
## Lamintǝ
Young Jonn

**John Saviours Udomboso**  

Yim mǝyon araskin bǝ lan kǝntawu sawan bǝ lan suro sa,a duwun yar laarrin filaarin luko uwun bǝ lan sha katambo (16-Feb-1995) bǝ lan katambo. **Young Jonn** bǝ lan sun nzu notuna ma, kayama cidi Nigeria bǝ, kaya ruwotuma kuru Izini yoma.
## Lamintǝ
Zazzau

**Zazzau**, kuru sha **Zaria Emirate** lan notuna ma, shima lardǝ adabe wo kuru kura kǝrye Zaria, lardǝ Kaduna, Nigeria. Mai Zazzawu yǝ kərmayǝ shima H.E Alhaji Ahmed Nuhu Bamalli CFR, shido amari maiye buroyl, Alhaji Shehu Idris dǝa kǝnasartǝ. 

## Mairi hausa bǝ buroyǝ
Awo do zauro faidaa kəla hawar kureye Zazzau ye də shima ruwo do badiyaram karnu kən 20th yǝ lan tədəna ma. Shiye hawar adabe kəla futu mairi Hausa bǝ dəga Bayajidda lardǝ Arab yǝ Baghdad lan gozǝna dǝa gulzana, kuru hawarra maiye-a loktu suwudǝna. Kǝla loktu adǝben samma gulzana. Mairi Hausa bǝ au Habebe buro salakbedǝ karnu kǝn 11th bǝ lan faidatǝ, Mai Gungu ma yǝ gǝnatǝgǝ. Adəye səkə shima lardə Hausa Bakwai yǝ tulurdən fal nza.Mai Zazzawun yǝ buro salakkin kərmai zauro nowata dә shima ya Maira Amina, shi doni dawu karnu 15th au dawu karnu 16th lan kərmai sәdәna ma. Kuru sha Muhammed Bello, hausa bǝ gargamma badiyaram karnu kən 19th be-a kuru Sultan Sokoto bǝ kən indimibe-a, shima kam buro salak yǝ maiya hausa bǝ koksuna ma.

## Lamintǝ
Zen

**Zen** (Japanese; from Chinese "Chán"; in Korean: Sŏn, and Vietnamese: Thiền) shima malumma Mahayana Buddhismbe doni suro lardǝ Chinabe zaman Tang dynastybedǝn fuwuzǝna shima malumma Chanbe (Chánzong, "malumma hangal gǝnatǝbe") au malumma hangal Buddhabedǝ (foxin zong)
Zheng He

Zheng He (simplified Chinese:  ⁇ 和; traditional Chinese:  ⁇ 和; pinyin: Zhènghé; Wade ⁇ Giles: Chêng-ho; 1371 ⁇ 1433 au 1435) shima amari cina ye, amari kərawuye, amari diplomaye, amari kurunye, kuru amari maiye suro zaman dau Ming ye buroye lan. Buron Ma He lan suro fatowa Muslimye lan sha chasambo, kuru ngawo adǝben su Zheng ye sha Emperor Yongle ye cin. 

## Lamintǝ
Zinoleesky

**Oniyide Azeez** Sha Chasambo 21 April 2000. **Zinoleesky** bǝ lan sun nzu notuna ma, kayama cidi Nigeria bǝ, kaya ruwotuma "Chrome Eccentric" dǝro kǝlanzǝ kǝlanzǝro sǝdǝna, suronzan "Ma Pariwo" kuru "Kilofeshe" dǝa mbeji.

## Kǝndaram buroye
Zinoleesky dә kәntagә Aprilbe kawunzә 21, saa 2000 lan Mr. dәga Mrs. Oniyide lardǝ Lagosbe amma asalnza lardǝ Ogunbe, Nigeriabe. Shiye Agege, Lagos State lan tadazǝna kuru Lively Kiddies Nursery-a Primary School-a lan fǝlangono. Shiye kəraanzǝ secondary ye dǝ Boys Secondary School Agege, Lagos State lan gowono.

## Lamintǝ
Zizilivékendə

**Zizilivakan language**
Zizilivakan (Zizilivakan, ziliva, Àmziriv), kuru sandiya Fali Jilbuyeya Ulan Mazhilvənyen notənadə, shima təlamma Chadicyedo Cameroonlan manatin kəriya yala cintəyedən kuru shiti Nigeriayeya. Shidə fal suro kada nadən su Fali lan bowotindən.

Zizilivékendə Cameroonlan amma yer gana bas manazan (Crozier-a Blench-a 1992), kalangai Nigeriaye karəngalan. Fətə Guiliyen manatin (Bəla Bourrhaye, fella Mayo-Tsanagaye, Nasha Yalaye Cintə). Kuruson Nigerialan bəla Jilvuben manatin. Cameroonlan, Nigerialan manatinba.[2]
### Lamaintǝ
Zlatan (Musician)

**Omoniyi Temidayo Raphael** 
(kəntagə jimada gaji yǝ kaunzə 19 saa 1994 lan katambo), shiga Zlatan Ibile lan nozana, shidə kam rap kuru kaiyyama Nigeria bǝ. Shima cidawu kura kuru Zanku records dəga koktəma. Suro saa 2014 lan, bikkǝ nəm ilmuye One Mic yǝ do Airtel yǝ banazəyin ma saa 2014 lan, Abeokuta, kəriye Ogun ye lan zuwuna.[4]

Dareram saa 2018 ye lan, Raphael yǝ kaiyya fal su "Zanku" lan bowotin dəga cutulo, fartə bəlin su fal dəga.[5] Yim kawu kəntawube 3 kəntagə Nuwambaye saa 2019-lan, albomnzə buro salakbe Zanku-də cutulo, su shiro Zlatan Abeg No Kill Us gultində. Shiye sunzǝ Zlatan Ibrahimović ro ciko, sau shiye biske dekkel shiye sǝragǝna.
**Kənənga-a cida-a buroye**
Omoniyi Temidayo Raphael də Ikorodu lan katambo kuru wurano, kəriyǝ Lagos yǝ lan amma fərtənzə Ijurin, kəriyǝ Ekiti lan. Suro saa 2011 lan, diploma lardəye kəra kasuwuye Moshood Abiola Polytechnic lan tamozəna. Raphael yǝ cida kaiyayǝ kəratəro shawari cido ngawo mowonti secondary tamozənayen.[12] Sa shiye saa 19 lan, shiye gasa kaiyabe "One Mic Campus Tour" ye do Airtel ye banazəyinma saa 2014 yǝ dəga zuwuna, shi do Abeokuta, kəriye Ogun yǝ lan tədən də.[13] Sanyaram kaiyyabǝ Nigeria lan shiga nozana ngawo "My Body"—Olamide-a suro saa 2017 bǝn kolzǝna bǝn.
## Lamintǝ
Zoro

**Owoh Chimaobi Chrismathner** 20 March 1990 bǝ lan katambo. **Zoro** bǝ lan sun nzu notuna ma, kayama cidi Nigeria bǝ, kaya rutuma. 
Kayan nzu
# Mabuza 2016
# Ogrer  2016
# Achikolo 2016
# Landlady 2017
# One on One 2018
# Escorpion feat. Yerch 2021.
## Lamintǝ
Zoroastrianism

**Zoroastrianism**, kuru Mazdayasna kuru Behdin lan nowotə, shima adin Iranbewo. Adǝ shima adin dinaye kurebedǝwo, shido kǝrawu Avestabe-a annabi Iranbe Zoroasterbe-a lan tuwondin.
Ngam au fatu

Ngamdə (Felis catus), kuru shiga ngambe fatobe au ngambe fatobe gulzain, shidə dabba fatobe gana kəmbuma. Shima jili alagǝwa fatobe baswo suro fato Felidaeben. Fuwutə ilmu archaeologybe-a geneticsbe-aye fəlezəna ngam fatowaro waltədə gədi karungu 7500 BC yen wakawono.
Zhu Xi

**Zhu Xi or Chu Hsi**
Zhu Xi sha chasambo yim mǝyon uskun bǝ lan kǝntawu lailahar bǝ lan saa duwu fallin yar fallin fyakkin bǝ lan (18-oct-1130)

## Bawono
Yim findin yaskin bǝ lan kǝntawu shawul bǝ lan saa duwu fallin yar indin bǝ lan bawono(23-Apr-1200) Zhu Xi dǝ shi kayama (Confucian) bǝ Cidi China bǝ loktu Dynasty bǝ lan

## Kenengan nzǝ buroye

## Lamintǝ
Zinder

### Zinder
Zinder (fatolan, Damagaram), buron Sinder lan bowotin də, shima bərni kura kən yakkəme Niger lan, nəm nguwu am 235,605 suro isawu 2012 yen.[2] Shidə kilomita 861 (mi 535) gədi bərni kura Niameybedən kara kuru kilomita 240 (mi 150) yala bərni Nigeriabe Kanoben kara.
## Gargam
Zinderdə asalnzədə na bəladiya Hausaye Zengouyedə.[3] Bəladə zauro faida'a ro wallono ngawo am kura'a Kanuri ye suro saa 1736 yen, sandiye bəla bəlin Birni lan bowotin də'a anəm lan garzana kuru bəla Zinder də'a bərni kura Sultanate of Damagaram ye suro saa 1736 yen warmajiya.[3] Ngawo adəyen Zinder də dawudi kasuwu Trans-Saharan ye ro wallono kuru dawudi kasuwuye kura anəmye Kano men kuru gədi Bornu ro lejin.[4] Sultanate də kərmai Borno Empire yero kara hatta kərmai Sultan Tanimoune Dan Souleymane ye dau dau-datəram karnu kən 19th ye lan, shi do kərmai kəlabe warmajiwo kuru duno'a faraktə badizəna də.
### Lamintǝ
Kadi

**kadi**
Kadi dǝ dabba la tiyi kuru wa yinzi ba . Kuru sandi dabba,a gadǝ kumbun nza wo. Jiri jiri kadi bǝ duwu yaskin yar diyau kozuna mbeji. (3,400 species) tun zaman buro yǝn kadiya mbeji keman saa million miyan fidiyon yaskin au saa million miyan firakkin tulurin ngawon. (Jurassic period) bǝ lan zaman dǝ botin.

## Lamintǝ
Kaduna North

**Kaduna North**

Gomnati lardǝ be, shima na gomnatibe lardǝ Kaduna be, lardǝ Nigeria be. Bərni kura lardǝ Kaduna ye dǝn kuru fato kura lardǝye dǝ suro bǝrni Doka yen kara. Lamba postbe dǝ 800. Nǝm faraknza 70.2 km2 ye. 

## Gargam
Kaduna Yaladǝ shima gomnati naptǝbe kambowo suro lardǝbedǝn. Sekretarianzǝ Magajin Gari, Doka lan kara.

## Demographics
Kaduna Yaladǝ ndikate latitude 10:35 Yalabe-a longitude 7:25 Gǝdibe-a dǝn kara. Yala-a Fəte-a lan bəla Igabi ye'a, anəm-fəte lan bəla Kaduna South ye'a, gədi lan bəla Chikun ye'a ye'a. Suronzə 72 km2'a kuru nəmkərawu 5,883.1 nəm/km2a. Nasha Kaduna yala yedə 423,580 yeyi suro kərye Nigeria be saa 2006 yen. 

## Kәrye wa cidibe
Na Kərye Gəmnatiye Yala-Gədiye Kaduna Yedəye suronzan nashawa 12 (nashawa kəndaramma kən indimiye) au nashawa kura-kura, sandima: 

Badarawa

Dadi Riba dǝ

Hayin Banki

Kabala

Kawo

Maiburiji

Sardauna

Shaba

Unguwan Dosa

Unguwar Rimi

Unguwar Sarki

Unguwar Shanu

Unguwar kanawa  

## Geologya
Lardə Kaduna bedə sammason cidiyanzədə 

Nəm kərtəbedə gana-gana, nəm cintəwuye 600-a 650-a lan suro nashawa kura lardəye sodən. Na'a laan mita 650 kozənaro samiye (a.m.s.l.) lan kara, kuru mita 500 lan cidiya na'a do kuluwu ro lezəna lan. 

## Kǝndaram au yanayi bula dǝyǝ
Kaduna Yalabe sammason suro nashanzə Africa be fəteyen kara, nasha yalabe kalangai ndikate na'a kəmoduwuye (ITCZ) yanayi bula dǝyǝ loktu namusu yǝ zungu ro lejin kuru loktu zungu yǝ kojiya nji fijin  .  

## Nasha ilmu yǝ
Suro yala Kaduna yen jami'a ilmuye nguwu mbeji, sandiya gomnati'a nafta kilan ziyǝ'wa sammaso mbeji, mowonti pramiry bǝ 160 gomnatiyǝ mbeji nafta kilannza bǝ 40 mbeji , samma so na fallo killimi ya primiry 200 yeyi mbeji nasha den, kuru  secondary ye 13 gomnatiye mbeji nafta kilannza bǝ 13 mbeji. Mowonti'wa kura kura jami,a be mbeji suro gomnati  bǝ sandima; Kaduna State University, Nigerian Defence Academy, Mando Advance College of Animal Science.

## Nasha kasugu yǝ
Kaduna yala dǝ shima cidaram kura do kasuwu lardǝ Kaduna ye dǝro banazǝna wo, kamfani'a fatowa kura-kura-a  nguwu mbeji kuru kasuwuwa gade-gade mbeji. Kasuwu kura lardǝbe dǝ na adǝlan kara, Kaduna Central Market dǝ shima kasuwu Abubakar mahmud gumi dǝwo nowotǝnama dǝ      

## Kәndaram kәjibe
Na'a gade-gade na gomnatiye bǝ na'a kasuye-a na'a sandǝ nama mbeji, na'a gade-gade nguwu mbeji, na'a Ahmadu Bello Stadium-a kuru Ranchers Bees Stadium-a, na'a lardəye Murtala Square-a də na'a lenəmbe kərmaaro na'a Sandǝ nama mbeji, na'a ASAA Pyramid-a, Hamdala Hotel-a, Hotel Seventeen-a, Crystal Garden-a, Side Resort-a, Arewa House-a, National Museum-a, kuru gade-

gade kada.

## Lamint
Kaduna South

**Kaduna south**

Kaduna South dǝ Gomnati Lardǝye Kǝre Kaduna bǝ lardǝ Kaduna bǝ lardǝ Nigeria bǝ ladǝn. Fato kura dә Makera lan kara. Nashawa gadǝ sandima

## Kalangaiyya
Nasha Gomnatiyǝ Kəre Kaduna South (LGA) shima kalangainzə na'a Gomnatiyǝ Kəre yakkə'a kəlzəna: Kaduna North LGA yala lan, Chikun LGA anəm lan kuru Igabi LGA yala-fətǝ lan. 4][5]

## Kәrmai cidibe
Na Kəre Gəmnatiyǝ Kaduna South də suronzan nashawa 13 mbeji (nashawa kəndarammabǝ kən indimi au nashawa), sandima: [1]

Badiko

Barnawa

Kakuri Gwari dǝ

Kakuri Hausabe

Makera

Sabon Gari Yalabe

Sabon Gari South dǝ

Telebijin

Tudun Nupawa

Tudun Wada Yalabe

Tudun Wada Kǝraye

Tudun Wada Fəte

Unguwan Sanusi

## Demographics
Nǝm faraknza 46.2 km2 kuru am 402,731 ye suro kǝrnobe saa 2006 yen. 2]

Amsoyǝ

Na shimadǝ kǝla fǝrǝm jamabǝ mbeji, suronzan kaduwuwa Nigeriabǝ-a sandima: Adara-a, Atyap-a, Bajju-a, Gbagyi-a, Ham-a, Hausa-a, Idoma-a, Igala-a, Igbo-a, Nupe-a kuru Yoruba-a, gade gade-a, adin gade-gade faidatayin.

kasuwuyǝ

Kasuwu dә lamar kasuwuye zauro faida'a kaduna south lan, na dәn karewa kada kasuwu lan kashara'a: makera, kakuri-a kasuwa-a. Cida'a faida'a do am sodǝyǝ sadin madǝ sandima dabba'a, fando'a, kuru cida nzunduyǝ. 7

## Lamintǝ
Kemowon

**Kǝmowon** dǝ dabba la karaa bǝ shi diyau wa ci kuruwa Nguwun nzu so kajim kumbun nze wo.

Dabbawa jiri shima dǝ (mammals) sandi ro gulzan nasaran.
Kerǝwu

**Kerǝwu**

Molybdophanes), kuru shiro blue-necked ostrich gultin dǝ, shima ngudo kura dawu kuru-a amma samiro chijinba ma dawo lardǝ Horn of Africa bǝ lan tuwondinma. 4] Shidǝ jili indi , gade dǝ shima . Kawu buro yǝ lan sha subspecies do common ostrich yǝ ro gowotǝ, amma 2014 lan shi jili shima dǝ ba fattǝna gairo sorin 1]

## Lamintǝ
Kwosa

kwosa dә shima awo laa kalkal gәnyiye shidonyi kәndaram au kәndaram duno organismbe kojinma sammason au nasha laa dәye sәdәna dә kuru sandi dә kalkal gәnyi dalil kәnәngaro zәktәye nankaro. 1][2] kwosa ngəwuso sandiya notənama futu kwosa laa sandiya alamawa laa filetinma kəllata.
Kǝmattǝn

Kǝmattǝn dǝ shima alau donyi suro  do dabba donyi vertebrate lan tuwandin ma wo, shido cida biologybe faida'a ngǝwu sǝdin ma, jili kǝnǝngatǝ kǝnǝngatǝbe yaktǝbe, kuru protein-a biochemical-a do kǝnǝngatǝ-a kǝnǝngatǝ-a nankaro mǝradǝtǝna ma.
Kǝri

**Kǝri** dǝ dabba laa shi diyau wa. faton ginazanma au kulolan ginazan au Askarra shilan faidatan nasha security bǝ lan.
Kǝri dǝ shima jili buro salakye dǝwo am soye kǝnǝngatǝnzǝ sǝdǝna wo. Ilmuwu soye kәla kәrye dәye kәrye so dә kәrye dә kәn 15,000 kozәna ro, shi dә kәndaram kәndaramye dә fuwuzәna ro. Dalil kәnәngatәnza dәn, kәrwa so dә sandiya kәnәngatәna kәla am nguwu so ro kuru sandiya kәnәngatәna kәnәngatәna kәmbu kәnәngatәye dәn, kәmbu kәnәngatәye dә kәmbu kәnәngatәye dә kәmbu kәnәngatәye dә kәnәngatәnyi.

Kǝri dǝ karǝngǝ saa duwu kadaro kǝltǝnama halla kada nankaro, nǝmngǝla hangalbe-a, kuru nǝmngǝla zahirbe-aro. Ngudowa so dә nәlewa-a,nәlewa-a, kuru launu-a lan gadejin. Sandiye cidawa ngǝwu amsobe sadin, jili dabba fandobedǝ, dabba'a gǝrjin, karewa so'a gǝrtin, polisiya so'a askǝr so'a banazayin, kammabo so'a banazayin, kuru amwa karǝgǝnzaye so'a banazayin. Saa duwu kadaye lan, kərwa sodə halla adamganabe ro walta, kuru alaka adamganabe-a kərwabe-a ye lamar kərabe ngəwuro walzəna. Tǝlam adǝ kǝla kǝndaram adamganabe lan sandiya "am kamsoye zauro karǝgǝnzadǝ" suwanzǝ suwudǝna.
Kitawu

**Kitawu au kakkade**

Kitawu dǝ shima awo hawar ruwotu yǝ  au fotowa yǝ dǝn, hawarra kada (papyrus, parchment, vellum, au paper) kǝlzǝna kuru kǝlanzǝ dǝn kunkunzǝna. 1] Kuru rakko ruwozayin au ruwozayin cida fictionbe au nonfictionbe ro waljin, ngəwusoro hawarra ruwozayin au ruwozan. Kalma izunuyǝ awoa zahirye adәye shima (plural, codices). Hawarra ruwobe dәn, kitawu codex dә ruwo muko lan tǝdinama au computer bǝ baksina ma, rowo ro waljin. Lamba fal suro codex ye dǝ leaf fal kuru kǝla leaf ye dǝ fal fal na fallo sabtǝya ngawon nzu zaktǝya shima kitawu cin.

Kǝla awo ilmube sǝkǝn ma. Suro lamar laa kalkallan, kitawu dǝ kam kǝlanzǝye sǝdinma.

## Lamintǝ
Koro

**Koro**
dabba donyi kәnәmye. Shidǝ dabba lardǝ Africabe, Equus africanus, lan gowotǝ, kuru waneye subspecies, Equus africanus asinus, au jili gade, Equus asinus, ro yaktin. 1]: 1 Shidǝ lardǝ Africabe lan saa 5000 ⁇ 7000 kozǝnalan kǝnǝngatǝnama, [1]: 2 [2]: 3715 [3] kuru shima dabba cidabe ro faidatain sa loktu shimadǝn.

Koro miliyon 40 kozәna dә dina lan mbeji, nguwuso lardәwa kilan nza katiyi  koro la dǝn faidatan , na dәn sandiya nguwuso dabba gade au dabba sinana lan faidatin. Korowa cidabe dә ngәwusoro sandi do na fallin sabsan, korowa gana laa  suro lardәwa fuwuye dәn dabba biske yǝ ro korowa dǝ gozan

Koro kwanga dǝ shima jack au jackass bǝn botin,koro kamu dǝ jenny au jennet bǝn botin, kuru koro tada gana dǝ foal bǝn botin nasaran. 6] Jacks so dǝ nguwusoro  kamu fur bǝ wa mazan (mares) sowa kǝltǝyin; tada chasanbiya hybrid  (stallion) bǝ lan botin. jenny au  hinny.

## Lamintǝ
Su Fatowa Radio Isuna State bǝ

**Su Fatowa Radio osun State bǝ**

88.5 - Diamond FM Ilesha.

88.3 - Ayekooto FM,[47] Iwo

89.5 – Orisun FM, Ile-Ife

90.3 – Tungba FM, Igbajo

90.9 – Oodua FM, Toll Gate, Ile-Ife

91.7 – Rave FM, Oroki Estate, Osogbo

94.1 – Timsed FM, Oke Agboja, Ijebu Jesha

94.5 – Great FM, Ile-Ife (Obafemi Awolowo University, OAU Radio)

95.1 – Raypower FM, Oke Pupa, Osogbo

95.5 – Gold FM, Iloko-Ijesa road, Ilesa (FRCN)

96.3 – Odidere FM, Sky Limit area, Iwo

101.5 – Crown FM, Eleyele, Ile-Ife

101.9 – Bowen Radio, Iwo (Bowen University Radio)

103.1 – Unique FM, Ara Station, Okesa, Ilesa

103.5 – Redeemer's FM, Ede (Redeemer's University Radio)

104.5 – Living Spring FM, Ile-Awiye, Oke Baale, Osogbo

104.9 – Fresh FM, Osogbo

Al Qudus Islamic Internet Radio, Darul Hijirah, Iwo

Online
Trybe City Radio[48] | Africa's #1 Campus Online Radio Station

Saabada FM - Modakeke

Akoraye FM - Modakeke 

## Lamintǝ
Su Fatowa Radio Oyo State bǝ

**Su Fatowa Radio Oyo State bǝ**
AM

756 kHz – Radio O.Y.O, Ile-Akade Orita Bashorun

FM

87.7 Omoluabi FM, Alaafia Street, Mokola Hill, Ibadan

88.1 – Gravity FM, Igboho

88.7 – Agidigbo FM, Ibadan[49]

89.1 – Lead City University Campus Radio FM, Ibadan – Lagos Toll Gate, Ibadan

89.3 – Ogo-Ilu FM, Oko, Ogbomoso (FRCN)

89.3 – Wellsradio 89.3 FM, Oluyole Estate, Ibadan.

89.7 - Prince FM Radio

90.1 – Space FM, Liberty Road, Ibadan

90.3 – Brave FM, Igbo-Ile, Ikirun Road, Ogbomosho

91.1 - Crest FM,Galilee Bus stop, Olodo, Ibadan

91.5 – Star FM, Secretariat, Ibadan[50]

92.1 – Ajilete FM, Gambari, Ogbomoso

92.5 – Impact Business Radio, Akobo, Ibadan

92.9 – Royal Root FM, Jericho Area, Ibadan

93.5 – Premier FM, Dugbe, Ibadan (FRCN)

93.7 - Vintage FM, Oluyole, Ibadan

93.9 – Solutions FM, Oke – Bola, Ibadan

94.3 - Almond FM, Ikolaba, Ibadan

94.9 – 32FM, Cocoa House, Ibadan

95.1 – Raypower FM, Dugbe, Ibadan

95.5 – J.FM, Jejelaiye Garden City Area, Saki

95.7 – Soul FM, Orita Challenge, Ibadan

96.3 – Oke-Ogun FM, Alaga

96.7 – Lagelu FM, Felele, Ibadan

97.9 – Beat FM, Bodija, Ibadan

98.3 - Blast FM, Ibadan

98.5 – Oluyole FM, Old Ife Road, Ibadan

99.1 – Amuludun FM, Moniya, Ibadan

99.5 – Correct FM, Ibadan

100.1 – Jamz FM, Lagelu Estate, Felele Area, Ibadan

100.5 – Inspiration FM, Orita Basorun, Ibadan

101.1 – Parrot FM, Kinnira, Ogbomosho

101.1 – Diamond FM, University of Ibadan, Ibadan

101.5 - JDN Radio, Joyce B Road, Oke Ado, Ibadan

101.7 – Yes Radio

102.3 – Petals FM, Old Bodija, Ibadan

102.7 – Naija FM, Bodija, Ibadan

103.3 - I-flier FM, Ogungbade, Adegbayi, Ibadan

103.5 – Honor Fm, Ibadan

103.9 – King Fm, Ibadan

105.5 – Splash FM, Felele, Ibadan

105.9 – Fresh FM, Lagos-Ibadan by-pass, Ibadan[51]

106.3 – Lead Radio, Ibadan.

106.5 ~ TIWANTIWA RADIO AMINLUJINJIN , Yinka Ayefele music house, Ibadan.

106.7 – Pensioners FM, Ibadan

107.1 – Noble FM, Ibadan

107.5 – Life Radio, Ibadan
Online
Alóore Radio Agodi Ibadan www.alooreradio.com
Spice Radio, Mokola-Sango, Ibadan

Orisun Asa Radio

Partytrain Radio

Crystal Radio, Ogbomoso

JMPBliss Radio & TV, (https://jmpbliss.com/online-radio) Ibadan

Imole Radio & TV, Ogbomoso

Salt FM online Radio, Ibadan

Water Radio, Ibadan

Primus Radio

Fortress Radio Ibadan

Stride Radio, Ibadan

Ambassadors Radio

Crown Radio and TV 

## Lamintl
Yalla

**Family**  Au yalla dǝ gulzai ya sandima am na fallin naffasana ma kunbun nzawa kunan nzawa ayin zaso na fallin sadin. Kureman attǝyǝ amanza banazan.

## Lamintǝ
Éder Militao

**Éder Militao** dǝ sha chasambo yim mǝyon uskun bǝ lan kǝntawu Razab bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin uskun bǝ lan sha katambo (18/1/1998) dekkel baktema cidi Brazil bǝ,kuru ngawo baktema karabka donyi La liga bǝ Real Madrid ro wa kuru cidi nzǝ Brazil bewa ro.

## Lamintǝ
Édith Piaf

Édith Piaf (ciwonzǝ Édith Giovanna Gassion;sha katambo ( yim 19 bl lan Kǝntawu jimada gaji bǝ lan suro saa 1915)  bawono ( yim 10 Kǝntawu October suro saa 1963) shima kayama cidi France bǝ  zauro nowotǝnama nasha cabaret-a kuru chanson zamanbe-a lan.
## Lamintǝ
Konnu

Konnudə shima duwaro awo laaye oxidationnzə (shi kəndawudə) suro kemikal exothermicbedən, kawudo-a, nur-a, awowa gade-gade kalaktəbe-a koljin. flames lan faidatin. Təlamdə shima nasha konnuye turinmadəwo. Konnudə suronzən badiyaramman kabon daiwoksaid-a, kawudo njibe-a, oxygen-a naitrojin-a mbeji. Waneye zauro konnuwaro waljiya, i gasdə raksə ionizedzə plasma sutuluyin.

## Laminte
Su Fatowa Radio Edo State bǝ

**Su Fatowa Radio [[Edo]] State bǝ**

88.1 - Super FM Benin

90.5 – Okada Wonderland FM, (Igbinedion University Radio) Okada

92.3 – Independent Radio, Benin city[25]

92.7 – K-U FM, Benin-Auchi road, Benin city[26]

93.7 – SilverBird Rhythm FM, Ugbowo, Benin city.

94.1 – Hillside FM (Auchi Polytechnic Radio), Auchi

94.3 – Izibili FM, Ikpoba Hill

95.7 – Edo Broadcasting Service, Aduwawa

96.9 – Speed FM, Benin City

97.3 – Vibes FM, Benin city[27]

100.1 – Uniben FM (University of Benin Radio), Benin city

101.5 – Bronze FM (FRCN), Aduwawa

105.5 – RayPower FM, Ikhuen Niro, Benin city. 

## Lamintǝ
Wildfire

konnu karaye, konnu karaye, au konnu karayedə konnu dawartənyi, kaltəgənyi kuru təmatənyi na kajim konnuye lan. Jili kajimye dəro wutəgəmen, konnu karayedə shima konnu karaye (Australia lan), konnu saharaye, konnu kajimye, konnu kəla kauye, konnu peatye, konnu prairieye, konnu kajimye, au konnu karaye. Karaa laadə konnu karaabe lan kara. Kararo cista zamanbedə ngəwusoro konnu wartə fulutə-a kuru karaa alagəlabe fuwutə-aro cidajin. Attəson yayi, wartə kaltəgənadə raksə konnu karaabero waljin taltəlan. Konnu karaabedə dalil konnu fəlejin-a, awowa zahirye-a, karewa konnu warjinma mbeji-a, kuru futu yanawuye konnudəga lejin-aro yaktin.
Yanawu Dunya yǝ faltǝ

**Yanawu Dunya yǝ faltǝ (Climate Change)** də suronzən gəttəgə dunya bə mbeji—tərayin temperature dunya bə kuru shiye futu dunya be gəttəgə'wa. Faltə yanawu bə futu faraklan kuruson suronzən faltəwa dunya bə loktu kuruwu bə mbeji. Shi kǝrmagǝ kawudo dunya bedǝ kundo ambe shiga suwudin, taanasmaro alagǝwa cidin rǝpkata bə wartə ngawo zaman cidaramso ben.Fossil fuel faidatə-a, karaa kəlta-a, kuru cidawa barebe-a sanyiyarambe-adə gas greenhousebe sutuluyin.[5] Sandi gaswa anyi kawudo laa Dunyabe sutuluyin ngawo kəngalbe kawudo sətanaben, sami cidiyabedəga zəmzəmjin. Carbon dioxide, shi gas buro salakbe doni dunya gəttəgə suwudinmadə, nəmngəwunzə kashi 50% ro tərana tun zaman kawu zaman cidaramsoben səta saa miliyon kadaro turunyiro saadəna.[6]
Futu yanawu dunyabe faltǝdǝ zaumaro kǝndaram lejin. Sahara sodə farakcin, amma kawudo-a konnu karaabe-adə ngəwujin.[7] Arctic lan gəttəgə nguwutəye banazəgə permafrost dəga yizəna, glaciers ye ngaworo kalaktə-a kuru kankara kuluwuye fulutə-a.[8] Kawudo ngəwudəye karwa zauro duno'a, fəram'a, kuru yanawu gade'a suwudin.[9] Faltə kəndaram kəla kauye-a, coral reefs-a, kuru Arctic-ayedəye jiliwa alagəwa kada na falro napsayin au baro walzayin.[10] Kasadəwa fuwun gəttəgə fulutəyedə kənasartəna yayi, awowa laadə karnuwa kadaro gozaa kozain. Suronzan kawudo kəmaduwube-a, kəmaduwu acidification-a kuru nəmngəwu kəmaduwube-a
### Lamintǝ
Glaciology

Glaciologydə (Latinlan glaciers 'kankara, kankara' kuru Greek kurebe λόγος (logos) 'mauduwu'; lit. 'kəra kankarabe') shima kəra kimiyabe kəla kankaraben, au, ngəwusoro, kankara-a kuru awoa alagəbe suronzan kankara mbeji-a. Glaciologydə shima ilmu dunyabe fannuwa kada kəlzəna shido geophysics-a, geology-a, geography zahirbe-a, geomorphology-a, climatology-a, meteorology-a, hydrology-a, biology-a, ecology-a kəlzənadə. Futu kankaraye amso'a lezənadə fannu geography adammanabe-a anthropology-a mbeji. Fodutə kankara njibe kəla Kəmballe a, Mars a, Europa a kuru Pluto a lan awo gade dina gadeye sərana nasha dəro, shi done "astroglaciology" lan bowotin də. 

Lamintǝ
Human geography

Human geography au anthropogeography də shi ilmu geography ye shi dəwo nəm kam kəltə na'a kate amsoye'a, adanza'a, razəwu'a, kuru futu sandiya lezana'a kərajin ma, misalnzədə bərni'a faraktə'a bərni'a waltəm fuwutə'a. 

## Lamintǝ
Geomorphology

Geomorphology (Greek kureye lan γῆ (gê) 'dunya' μορφή (morphḗ) 'futu' kuru λόγος (lógos) 'kəra') [2] shima kəra ilmu kimiyabe kəla gədi-a fafaltə-a alamaram cidibe-a bathymicalbe-aye. au awowa alagəlabe cidajinma kəla au karəngə dunyaben. Geomorphologists sodə ayi nankaro cididə futu dagənaro turin də asutəro məradəzana, futu cidiye-a gargam naye-a fafaltə-a asutəro kuru awo faltinma notə-a kəltəram na cidiye-a, kulashi zahirye-a kuru numerical modelling-a men.
Engineering geology

Engineering geology də shima faidatə geology ye kəra nzunduye ro dalil do awoa cidiye'a wuzəna ma kəla na'a, zaye'a, gar'a, cida'a kuru cida'a nzunduye'a asutə'a kuru isaftə'a. Ilmuwu nzundu cidiye ilmuwu nzundu cidiye'a shawariya sadin, kulashi'a, kuru zaye'a fuwutə adammanabe'a garwa jili kada'a leyata.
Social media

Social media də nzundu do awo’a kəltəye banazəyin ma, awo’a yaktə’a, awo’a sabtə’a (alamanna raayi’a, awo sara’ana’a, awo gade bayantəye’a) kate jama mewu ye lan.[1][2] Siffawa nowatadə sandima:[2] Fasal intanetye do faidatəmasoye awo surodən dagənama tando-a kuru tartəgə-a kuru nəmkam kəltəram jamaye ro gawo-a.[2][3][4] Awo faidatəmaye sətandində- misallo awo ruwotəna au raayi, fotowa digitalbe au videowa, kuru bayanna kəla intanetten təbandin.[2][3] Profail cidabe taganasbe doni cidaram social mediabe kurzə kuru cissəyinma.[2][5] Social media də banazəyin fuwutə social network online ye ro, futu faidatəmaye awo kam gade’a au kufu gade’a kəljin lan.
Moringen

**Moringen** də bəla do suro Northeim yen, nasha anəm Saxony ye lardə Germany ye lan. Bəladə dawu Moringenye'a bəladiya'a dərizə kəlzəna usku'a mbeji, Fredelslohdə falnza

## Lamintǝ
Ice core

Shi ice coredə shima samfur corebewo shidəwo suro kankaraben au kəla kau kuraben tutuluyinmawo. Kankaradə suro gartə kankara saaben təbandənadən, kankara cidiyabedə samibedəga kozəna, kuru dawu kankarabedə suronzən kankara saa kadaro təbandəna mbeji. Coresdə augers muskobe lan latin (bəla cidiyazəna nankaro) au drill duno'a; raksa nəm cidinza mil indi (3.2 km) ma kozənaro lezayin, kuru suronzan kankara saa 800,000 sətana mbeji.
### Lamintǝ
Ice sheet

Suro ilmu kankaraben, shi kankaradə, kuru shiga continental glacier lan nowotə, shidə kankara ngəwu shidoni na dərizə kəlzənadə kuru nəmkuranzədə 50,000 km2 (19,000 sq mi) kozəna.[3] Kankara kərmabedə sandima kankara Antarcticbe-a kankara Greenlandbe-a bas. Kankaradə kankara au alpine glaciers'a kozəna. Nəm nguwu kankarabe 50,000 km2 yeyi gənyidə shiro ice cap gultin. Shi ice capdǝ shima glaciers kada nasha shitinzǝben sǝdin.

## Lamintǝ
Twitter

**Twitter**, hukumamen X lan nowotə tən saa 2023 lan, shima sabis jama mewuye. Shidə dunyalan faraskəramma social mediaye kura fal kuru shima zauro amsoye ziyarazayinmawo.[4][5] Am faidatəmasoye raksa kawuliwa gana-gana, fotowa, kuru videowa-a suro awo gana-ganayen "tweets" (hukumamen "posts") lan notənadə-a kuru awo faidatəmaso gadeye-a.[6] Fasal dəye suronzən watiya daataro gənatə-a, video-a, awo kowoye-a, bookmarks-a, list-a, jama-a, chatbot-a (Grok), cida kulashi-a,[7] kuru Spaces-a, awo kowoye jamaye-a mbeji. Am faidatəmasoye raksa karzayin kəla awo faidatəmasoye kasatsanayen faidata Community Notes lan faidatayin. Twitter də suro kəntagə Maci saa 2006 yen Jack Dorsey-a, Noah Glass-a, Biz Stone-a, Evan Williams-a ye cogada, kuru suro kəntagə Yuliye saa dən badiza. Twitter də zauro wurazəna; saa 2012 lan faidatəma miliyon 100 ma kozəna tweets miliyon 340 suro yimlan sadəna.
Telephone

Telephone, shi do ne phone lan bowotin də, shima awo do ne faidatəma indi au indi kozənaro zande sadin ma, sa nəm cintəza’a kuru kəske lan fantin ba ma. Telefon də kowo faljin, tawadəro kuru zauro ngəlan kowo adamganabe, alamaram lantarkiyero shidoni kebul men kuru diwalwa fantəgəbe gadeso men telephone gadero gəmtəyinma shidoni kowodə faidatəmaro sutuluyinma. Kalmadə Greek kureyedən gowotə: τῆλε, romanized: tēle, lit. 'cintə' kuru φωνή (phōnē, kowo), sammaso maananza kowo cintə.
Moto

motodə moto do garegare'a. Ma'ana motoye nguwusoye gulzana kəla diwal lan lezayin, am fal səta uskuro napsayin, garegare diyau mbeji, kuru nguwusoro amso'a lezayin karewa'a gənyiro.[1][2] Motowa biliyon fal yeyi faidatin dunya sammason. Tandoma Faransaye Nicolas-Joseph Cugnot də shima moto do konnu lan faidatin ma buro salak ye suro saa 1769 yen cetando, amma kam Swiss ye François Isaac de Rivaz ye moto do suro lan konnu lan faidatin ma buro salak ye suro saa 1808 lan kurzə kuru cetando. faidatə-- sha saa 1886 lan tətandəna, loktu tandoma Germanbe Carl Benz də hakkinzə Benz-Motorwagen dəga sətandənadən. Motowa kasuwubedə karnu kən 20yen zauro tuwandinro wallono. 

## Lamintǝ
Carl Benz

Carl (au Karl) Friedrich Benz (Jamus: [kaʁl Friedrich Micheal Vaillant] katambo; kawunzə 25 kəntawu Nuwambaye saa 1844 - kawunzə 4 kəntawu Aprilye saa 1929) də kam Jamus ye injin zaye kurtama kuru nzunduma motoye. Benz Patent-Motorwagen nzə saa 1885 ye də shima moto zamanye buro salakye kuru moto buro salakye tando badizana wo. Shiye hakki motobedə suro saa 1886 lan səbandəna, saa shimadən buro salakkin hakki Benz Patent-Motorwagen dəga motozənadən. Kamfaninzǝ Benz & Cie., shido Mannheim lan dagǝnamadǝ, shima kamfani motobe dunyalan buro salakkin kuru shiro kurawo ba.

## Lamintǝ
Mercedes-Benz

Mercedes-Benz (Futu Jamus lan bowotin də, sha Mercedes lan bowotin kuru loktu laan Benz lan bowotin, shidə jili motoye Jamus ye do saa 1926 lan koktəna də. (cidaram cidaram Mercedes-Benz ye, suro saa 2019 yen koktəna) shidə suro Stuttgart, Baden-Wurttemberg, Germany lan kara.[1] Mercedes-Benz AG də motowa nəm kəji'a kuru motowa kasuwuye kambai'a sətandin, samma su Mercedes-Benz lan bowotin. Kəntawu Nuwambaye saa 2019 səta fuwuro saadənan, motowa kasuwube kura-kura Mercedes-Benz-be tandodə (motowa kura-a bus-a) Daimler Truck shiro cistayin, shi doni Mercedes-Benz Group-a yakkata cidaram kəlanzəye datəgəram saa 2021-yen.
Moworonti Latinbedə

Moworonti Latinbedə shima mowonti manabewo karnu kən 14th səta 19th Europebewo, attəson yayi kalma dareyedə Englandlan zauro nowata. Kalmawa gade faidatayində sandima Lateinschule lardə Germanybewo, au daren Gymnasium wo. Moranti ya Latin ye də lardə America ye lan kokkada. Hangal gənatəna kəla Latin kəliwoyen, buro salakkin futu Latinye zaman dauyedən. Nahawudə shima nasha kura trivium-a liberal arts-ayewo. Moranti ya Latin ye də fuwurawa jami’a ro dawartə nyiyanza, kuru am dauye də’a banazayin. Adə nankaro duli talaabe mowonti Latinbero kəratədə awo ajabba gənyi, musammanno cida suro cociyen gozayinro təmazanaro waljiya.[1] Moranti ya Latin ye də nasha Europe ye lan karnu kən 14th ye lan mbeji yayi, kuru am kura’a ro kaata, kawu Coci ye də moranti ya Latin ye də’a kasatsəna dalil am do ne yim la’an maləmma adin yero walzayin də’a allamtə bas nankaro.
### Laminte
Landfill

**landfill** də shima na karewa kadawuye fəletəye. Shima jili kadawu fəletəye shiro kureyewo kuru nowatawo, amma kadawudəga rəptə sambisoro, dawu-dawu-a dareram-adə suro saa 1940sben badiwono. Buro salakdən, kadawudə suro bəlaayen koltin au bəlaaro gəbtəyin (archaeologylan middens lan nowotə).

Landfillsdə cidi ngəwu gojin kuru korro tajirwa suwudin. Nawa kadawu fəletəye laadə dalilla kadawuro cistaye nankaro faidatin, misallo loktu ganaro gənatə-a, na falro kalaktə-a na falro kalaktə-a, au kataffa kada kadawu sasərtə-a, alama yayaktə-a, ngalwotəgə-a, au waltəm faidatə-a. Sandidə kalkaltəgənyi maa, na cidi fəletəyedə zauro gəzəktin au cididə njiro waljin loktu cididə gəzəkcinlan. Loktu təmzənaro waljiya, na kəla landfillben dəga waltəm faidatə gadero tədin
Sky

Samidə shima kururam kəla cidiben samiro daftəyiwo. Suronzan sami-a kuru sami-a mbeji. Kuruson shidə na ndikate cidibea kuru samibea ro gotin, adəye səkə gade diyabea.

Nasha ilmu falakbe lan, shi sami dǝga kuruson celestial sphere lan bowotin. Adə awo turinbama, dawu Dunyaben, shi doni kəngal-a, kəmballa-a, dunyawa-a, shillewuwa-a dərizayinro turinma. Shi celestial sphere dǝ nowata ro shiga na-a constellations lan bowotin ro yakkata.

Ngəwusoro, kalma samidə kururam kəla dunyaben maanazə; attəson yayi, maana-a faidatə-adə gadejin. Kam kuruma kəla dunyaben raksə nasha gana laa samibe surin, shidəwo dome-a samunzənadə (loktuwalaan shiga sky bowl lan bowotin) shidə kawusuwalan flatterro turin bənyero kozənaro.[1] Loktuwalagǝ gadeson, misallo zande kǝla yanawuben, shi samidǝ shima cidiya, sami zaumaro ngǝwudǝ basro maanazǝyin.

## Laminte
John Cena

John Felix Anthony Cena (SEE-nə; kəntagə Afəriluye kawunzə 23, saa 1977 lan katambo) də bikke makkaryema Americaye kuru kam ngalwoma. Nasha wrestler ye lan, shiye WWE ro 2001 lan musko sǝkǝna kuru shima gasawu dunyabe loktu 16 ye WWE ye rokko Ric Flair ye lan asuzǝna dǝ, [a] shi dǝ kam kura wrestler ye ro gozana.

Cena də California ro saa 1998 lan lezə cida tiyi gartəye kərazə kuru suro saa 1999 yen nəm ngalwo gonyiyero faltə, cidanzə buro salak ye Ultimate Pro Wrestling (UPW) ro cido. Suro saa 2001 lan, WWE-a (daji WWF) ro musko sǝkǝna kuru nashanzǝ fuwutəbe Ohio Valley Wrestling (OVW) ro sha cedo, na shimadǝn gasa OVW Heavyweightbe-a kuru OVW Southern Tag Team-a zuwuna. Ngawo WWE ye roster kura ro lezənayen SmackDown lan saa 2002 lan, shiye kənasar kura ro wallono ngawo halla rapper mana kadawuye gozənayen. Ngawo gasa WWE Championship buro salakbe saa 2005 lan zuwunayen, fuskanzə faltə halla nəmkərawube ro wallono, shi done "Superman shoes indi ngəla" lan bayanzənadə. Cena ye kampani dəga fuwuzəna naptə biske makarrema franchise ye lan kuru fuska jamaye dau saa 2000s lan səta datəgəram saa 2010s ro saadənan.

## Lamintǝ
Jon Jones

**Jonathan Dwight Jones** (July 19, 1987 lan katambo) shima kam America be gonyi dambǝ be tuskaatawo. Kərma dəro shiye gaska nəm kərauye suro gasa dambǝ dareye (UFC) ye dəro gasayin, na do kərma dəro shi də shima gasa nəm kərauye UFC ye dəwo. Gaskama gonyiye saa 2008 lan, Jones də buron shima gaska UFC ye kəla nəm kərauye lan saa 2011 lan səta 2015 ro saadənan kuru saa 2018 lan səta 2020 ro saadənan, kuru shima kam kura UFC ye kəla nəm kərauye lan saa 2016 lan. Kǝntawu Nowambaye kawunzǝ 19, saa 2024 lan, shi dǝ shima #2 suro daraja kongawa UFC ye dǝlan. Shiga kam kura martial artists ye ro gozana.

Jones də shima kam ganawo suro gargam UFC yen kənasar zə kəla Maurício Rua yen sa'anzə 23 lan. Shiye rekodda UFC ye kada rozəna suro division light heavyweight ye lan, surodən title faitə nguwu mbeji, kənasar nguwu, kuru kənasar kuruwu. Loktu kərmai gasayen, Jones də sha kam zauro dambǝ pound-for-pound ye dinalan sədinro gozana. Ngalte dazənyi kuru ngalwozənyi loktu cidanzəyen, Jones ye awo sədənadə shima Matt Hamill'a kalkalzənyi; jaza do Hamill-a kura UFC ye Dana White-a ye gashiptana də.

## Lamintǝ
Mohammad Reza Pahlavi

**Mohammad Reza Pahlavi** 
(26 kəntawu Octoberbe saa 1919-27 kəntawu Julybe saa 1980), shiga dunya fəteyedən Mohammad Reza Shah lan bowotin, au biya Shah, shima mai darebe Iranbe (Persiabe). Suro saa 1941 lan shiye baanzə Reza Shah'a waratazə kuru kərmai kərmaiye Iranbedə sunotin hatta saa 1979 lan sa kəriwu Iranbedəye shiga kərmaidən səsangənadən, kərmaidə'a baro sədin kuru kərmai Islamic Republic of Iranbedə kokkono. Suro saa 1967 lan, ka'ala Shahanshah (maiya maiwabe') gowono, kuru ka'ala gade kada sətana, Aryamehr (nur Aryansbe)-a Bozorg Arteshtaran-a (komanda askərraye kura) kunten. ). Shima mai kən indimi kuru dareye kərmai Pahlavibe. Shiye kururamnzǝ kǝla "Kǝlafǝrǝm zamanbe kura" (تمدن بزرگ) dǝ shima fuwuma do sanyiyaram-a askǝrra-a zamanbe-a, kuru arzǝnyi-a kuru kǝndaram jamabe-a lardǝ Iranbe-a suwudǝ.

Loktu kəriwu dunyabe kən indimidən, Anglo-Sovietbe Iranro bətərəm sadənadə Reza Shah'a kərmainzə kolzə kuru Mohammad Reza Shah'a kərmainzəro səkkə. Loktu kərmaizəyen, cidaram kəndawu fetebe Britishyedə ​​prime minister Mohammad Mosaddeghye lardəro kalaksəna, shi doni majalisa lardə Iranbe banazənadə; sonyayi, Mosaddegh dəga kərmaidən kərmai 1953 lan səsangəna, shi done askərra Iranbe cidiya kərmai United Kingdom-a United States-ayen sadənadə. Ngawo adəyen, gomnati Iran ye də kərmai də'a cidiya Shah yen dawarzə kuru kampani'a kəndawu fetəye lardə diyaye'a waltə cidaram lardəye dəro suwudəna, tawadə Consortium Agreement 1954 ye men.

## Lamintǝ
Wilhelm Maybach

Wilhelm Maybach (Jamus: 9 Fabarairu 1846-29 Disemba 1929) shima injin kurtəma kuru sanyaramma Jamusbe buroyewo. Suro saa 1890s yen sha France lan sha saraana, daji dawudi moto tandoye dunyabe, naptə "King of Designers" yen. Dareram karni kən 19 lan Wilhelm Maybach, rokko Gottlieb Daimler ye lan, injinna konnu ye duwa-duwa, cidi-a, nji-a, kasam-a faidatəro sandənama cetando. Sandi anyi moto buro salakbe dunyalan, maara njiye, kuru ngawo kərmu Daimlerben, moto bəlin dareram saa 1902ben tuwudəna, shi Mercedes modeldə, futu Emil Jellinekbe bayanzənaro gartəna.

## Lamintǝ
Gottlieb Daimler

Gottlieb Wilhelm Daimler (Jamus: 17 March 1834 - 6 March 1900)[1] shima kam nzunduma Jamusbe, kam sanyiyarambe kurtəma kuru kam sanyiyaramma suro Schorndorfben katambo (Mairi Jamusbe kəriye Württegmberbe). kərmadə Jamus. Shidə fayoniya injinwa konnu suroye-a motowa tando-aye. Shima injin kəndawu kəndawu feturbe-njiya-ngəwuro cidajinmadə sutuluwu. Daimler-a gawilmanzə kasuwube Wilhelm Maybach-adə sandima awowa bəlin tandoma indi do məradənza injinna sənana, duwa-duwaye tandowo shi do awo jilifi yayiro təkkinma. Suro saa 1883 lan sandiye fasal cylinder bowata injin kəndawu feturye nji'a charge'a dəwo məradə Daimler ye injin kawudo'a galzəna də'a galzəna, adəye sha faida'aro sədin nasha lenəmare yen. Injin adə sha Daimler's Dream lan bowotin
Mohammed bin Salman

**Muhammad bin Salman Al Saud** (Arabic: محمد بن سلمان آل سعود, romanized: Muhammad bin Salman Āl Su'ud; 31 Ogusta 1985 lan katambo), kuru shiga MBS au MbS lan nozana, shima mai kərmai Saudi Arabiabewo. 1] shima kərmai kərmaiye-a Waziri-a. Shima waratatəma kərmai Saudibe, tada kəntulurmin mai Salman Saudi Arabiabe, kuru diwo kam lardədəga koksənabe, Ibn Saud.

Mohammed shima tada buro salakbe mai Salman bin Abdulaziz-a kamunzǝ kǝn yakkǝme, Fahda bint Falah Al Hithlain-abewo. Ngawo degree sharabe jamiya King Saud lan səbandənayen, shiye shawarima baanzəyero wallono saa 2009. Shiga banama mairibero wallono kuru minista nzəliwobe ro wallono ngawo babanzə mairo walzənayen saa 2015lan, daji mairiro walzəna saa 2017lan. Waziri kura suro saa 2022-yen.

Tun shiga kərmairo 2017 lan təkkənadən, Mohammed ye awowa kada naptəram jamabe-a razəgəbe-a yasaye sədəna; suronzan duno adin Wahhabibe fulutə dunowa polis adinbe daptə-a kuru hakkuwa kamuwabe ngalwotəgə-a, kamuwa moto gǝrtəbe suro saa 2018ben daptə-a, kuru nizam konga-a njistəgəbe suro saa 2019ben dunowaro diwo-a mbeji. hakkuwa kəla kəltəwu. Shiye faraskəramzə Saudi Vision 2030 yedə nyiyanzə shima razəwu Saudi ye kəndawu fetərre təngatəgə fulutə nasha gadero zar yikoyen misallo nzundu-a bəladəriye-a, shi do banazəgə arziyi lardəye'a gadezəna də; amma, lardədə zauro kəndawu fetərro təngatəgəna.

## Lamintǝ