open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lima

Lima də sha 1535 lan Ciudad de los Reyes lan kokkatə (fatolan təlam Spanish ye lan "Bərni mai'a ye"), shima bərni kura lardə Peru ye kuru bərni kura ma. Shidə suro zərəwuwa kəmoduwu Chillón-a, Rímac-a Lurín-ayen kara, nasha saharabe nasha ci kəmaduwube dawu lardəbedən, kəmaduwu Pacificbedə surin. Bərnidə dawudi siyasabe-a, adabe-a, kungənabe-a kasuwube-a Perubero gotəna. Faidanzə nasha cidiye də nankaro, kəlakəl dinaye'a bərni'a dunyabe'a kulashiye sha "beta" tier city ro yakkada. Nasha sharaben, bərni kuradə nguwusoro suro kəriye Limaben kuru nasha ganalan, fətero, suro kəriye Constitutional Callaoben, na doni ci kəmaduwube-a kuru faraskəram maara samibe Jorge Chávezbe-a dasagənadə. Lardəwa indiso kərmai kəlanzabe nashanzabe saa 2002 lan sətana.

## Lamintǝ
Johann Baptist Bohadsch

**Johann Baptist Bohadsch** (Czech: Jan Křtitel Boháč; 14 kəntawu June 1724 - 16 October 1768) shi maləmma ilmu botanya a kuru farmacologya lardə Jamus be kuru ilmu alawu be.

## Gargam
Johann də sha saa 1724 lan Schinkau lan katambo. Baanzə shima manaja fatowa Count Wenzel von Zwrtby ye wo. Johanndə mowonti Jesuitben kərawono nadən Latin-a falsafa-a səliwo. Daji "Carolina Medicin" lan kurun kərawono.

Kate saa 1746-a 1750-a yen, Padua-a, Montpellier-a, Paris-a kuru jami’a Germanye kadaro bəlawurozəna kuru ngawo waltənzəyen kitawu kəla faidatə lantarkiye suro kurunyen baksəna. Suro saa 1753 lan shiga banama professor falsafa alagəbe suro Pragueben cado kuru karewa cida kəla gargam alagəbe Bohemiaben sabtə badiwono.
## Lamintǝ
Christdə

Suro adin kəristabedən, **Christdə** (Greek: Χριστός, romanized: Khristós, lit. 'Shi Shafatəma') shima ka'ala kəla shafa-a kuru futu am Yewudibe-a amso-aro shafa suwudinma. Christdə shima fasari Greekbe su Hebrewbe Messiahdə (Hebrew: מָשִׁיחַ, romanized: Māšîah; kam shawa), shi kam Alaye jama Yewudibe-a amso-aro wadə gozənadə dunyabe shafa nankaro. Kəristasoye kasatsana kəla Jesus Nazarethbedə shima Messiah Yewudibe shiro Christwo Kitawu Kiristabe Dinabedə kuru shiye manawa Messiahbe ada Kiristabedəga galzəna. Christ, kəristasoye su-a ka'ala-aro faidatayində, shidə Jesus'a tilo.
John Chrysostom

John Chrysostom (/; Greek: Ἰωάννης ὁ Χρυσότομος, Coci: Ioannes Chrysostomus faida'a; c. bishop kura Constantinoplebe ro cidazəna. Shiga wa'azinzə-a manazə-a lan nozana, kərmai zattə-a kazadalawa cocibe-a siyasabe-a, Divine Liturgy Saint John Chrysostombe-a, kuru hangalnzə asceticbe-a. Shima kuru Adversus Judaeos ləbtəma kuru adin Yehudiyabe zauro wazəna. Shi su Χρυσόστομος (Chrysostomos, təlam nasaraben Chrysostom) maananzə "ci-dinarbe" təlam Greekben kuru shima nəmngəlanzə manabewo.[][] Chrysostom də suro Coci Kiristabe buro salakbedən ruwowu ngəwu mbeji.

Shiga cociwa Orthodox gədibe-a, Orthodox gədibe-a, Catholicbe-a, Anglicanbe-a, Lutheranbe-a, kuru cociwa gade-a lan darajazana. Orthodox gədibe-a, Catholics Byzantinebe-a, shiga daraja taganasbe ro gozana kəla shima am kurawa yakkəbewo (rokko Basil Caesareabe-a Gregory Nazianzusbe-a). Rokko sandiya-a Athanasius Alexandriabe-a shiga fal suro Awa Coci Greekbe kura diyauben gozana.[9] Yim kǝlele John Chrysostombe suro Coci Orthodoxbe Gǝdiyabedǝ sandima kǝntawu Satumbaye kawunzǝ 14-a, kǝntawu Nowambaye kawunzǝ 13-a, Kǝntawu Januarybe kawunzǝ 27-a. Coci Catholicben, shiga Doctor Cocibero asuzana. Sau yim kərmunzəyedə kəlele kərmai kurabe (14 September) lan gotənadə nankaro, Kalanda Romanbe sammasoye shiga kəlelejin tən saa 1970 lan yim ngawoye, 13 September; karnu kən 13th lan səta saa 1969 ro saadənan kəntagə Januarybe kawunzə 27 lan sədəna, yim do tiyinzə Constantinoplero fasartənadə.[10] Cociwa gade fəteye, kəriyewa Anglicanbe-a cociwa Lutheranbe-a kunten, laadə yim kawu kəntawube 13 Septemberben shiga taksayin, laadə yim kawu kəntawube 27 kəntawu Januaryben. John Chrysostom dəga darajatəna kəla kalanda Coci Englandbe-a Coci Episcopalbe-ayen yim kawu kəntawube 13 kəntawu Septemberben. Coci Coptic ye dəye shiga al-aminro asuzana (yim kəleleye 16 Thout-a 17 Hathor-a lan).[13]

## Lamintǝ
Miami

Miami də bərni ci kəmaduwuye suro kəriye U.S. ye Florida ye də kuru shima bərni kura lardəye Miami-Dade ye suro Florida anəmye wo. Shima dawu bəla kura Miami ye dəwo, nəm nguwu am miliyon 6.14, shima bəla kura kən indimi suro Southeast yen ngawo Atlanta yen, kuru shima kən ləgarmi kura suro United States ye lan.[9] Nəm nguwu amye 442,241 suro kom-komi 2020 yen,[6] Miami də shima bərni kən indimi nəm nguwu amye Florida lan, ngawo Jacksonville yen. Miami də shima sami kura kən yakkəmewo suro U.S. ye lan kuru fatowa kura-kura 300 ma kozəna,[11] 70 surodən 491 ft (150 m) kozəna.[12]
Miami də dawudi kura kuru fuwuma nasha kungənaye'a, kasuwu'a, ada'a, kisandi'a, kasuwu dunyabe'a lan.[13][14] Nasha bərni kura Miami yedə shima bərni arziyibe kurawo Florida lan, awo fatoye suro saa 2017 yen tuwandin də $344.9 billion.[15] Suro kəra UBS ye saa 2018 ye kəla bərni'a dunyabe 77 yen sədənadən, Miami də shima bərni kən yakkəme suro U.S. ye lan kuru shima bərni kən yakkəme duno'a awo'a yiwoye lan.[16] Miami də bərni do am gana'a kuru am Hispanic 'a Latino 'a 310,472, au ci 70.2 nəm nguwu bərnidəye, suro saa 2020 yen.[17]

## Lamintǝ
Boudica

**Boudica** au **Boudicca**, Brythoniclan *boudi ‘nasar, kənasar’ + *-kā ‘na’ suffix, maana ‘Kamu Nasartəma’, suro gargam Latin ben Boadicea au Boudicea lan notənadə, kuru Welshlan Buɨgunceded] mai kamuye təlamma Iceni British ye kureye, shidoni kəriwu kəla askərra Roman Empire ye suro saa AD 60 au 61yen sədənaye. Shidə kam kura lardə British ye ro gozana kuru alama kəriwu nəm ada-a nəm kəlabe-aye.

Kwa Boudica ye Prasutagus, duli indi ferowa katenza, kəlakəl kəlanzəye Rome ye ro kərmai sədin. Shiye mairinzə feronzə-a mai Roman be-aro kolzəna. Sa shi bazənadən, wasiyanzədə cistəgənyi, kuru mairidəga kəlza kuru kadawunzəga ​​goza. Futu gargamma Romanbe Tacitusbe gulzənadə, Boudicadəga zaksana kuru feronzəga ​​dunonzəro cedo. Gargamma Cassius Dio ye ruwozəna kəla bana mairiye buroye am British ye ro cinadə mowotə kuru kungənaye Roman be-a falsafama Seneca-a ye bana kungənaye am British ye ro cinadə bowono.

## Lamintǝ
Ecuador

**Ecuador** də, lardə do yala-fəte South America ye lan kara, yala lan Colombia, gədi-a anəm-a lan Peru, fəten kəmaduwu Pacific ye. Kuru suronzən kərtawa Galápagos be suro Pacific be də mbeji, alamanna kilomita 1,000 (621 mi) fəte cidibedən. Bərni kura lardədəyedə shima Quito kuru bərninzə kuradə shima Guayaquil.

Cidido Ecuador zammaanne gozənadə buron na amma asal lardəye kadaye shidoni hangal hangallan Mairi Inca bero kəllata woktu karni 15medən. Kalangaidə mairi Spanish ye sha sunotin karni kən 16medən, kərmai kəlabe sowanda 1820lan naptə nasha Gran Colombia yen, nadən lardə kərmai kəlabero wallono 1830lan. ngawodən am gana Europe ye-a, asal America ye-a, Africa ye-a, kuru Asia ye-a. Təlamma Spanish yedə ​​shima təlammado amma nguwuye manazandə, amma təlamma asalye 13 kasatkata, Quechua-a Shuar-a kunten.

## Lamintǝ
Bolivia

Bolivia,  hukumamen kəriye Boliviaye lardəwa kadaye, shima lardə do suro dawu South America yen kara. Lardǝdǝ nasha cidibe kada mbeji, suroladǝn cidi Amazonian be kura-a, cidi tropical be-a, kauwa-a, Gran Chaco Province -a, zǝrǝwuwa zǝmzǝm-a, Andean plateaus kuruwu-a, kuru cidi mafiye-a, suronzan kǝndaram dunyabe kada-a kuru biomes-a nashawanzǝ-a kuru bǝrniwanzǝ-a sammason mbeji. Surodən nasha laa Pantanalbe mbeji, shidəwo cidi tropicalbe shiro kurawo ba dunyalan, nasha kalangainzə gədibedən.

Yalanzə-a gədinzən Brazil shiga kalangaiyya, anəmgədinzən Paraguay, anəmnzən Argentina, anəmfətenzən Chile, fətenzən Peru. Bəla shiro La Paz gultin də suronzən nashawa kərmaiye'a, majalisku'a, kuru karnoye'a mbeji kuru bərni kura constitutional ye də shima Sucre, bərni kura shara yedə. Bərni kura kuru dawudi cidaram kuradə shima Santa Cruz de la Sierra, shidoni Llanos Orientales lan karadə (cidi gədi tropical be), nasha doni gədi lardədəyen ada'a Andean be gənyi'a.

## Lamintǝ
Chile

Chile, [a] hukumamen Republic of Chile, [b] shima lardə do fəte America anəmye. Shima lardə doni dunyalan shiro fətewo ba kuru Antarctica'a karunguwo, cidi kəpkata kate kau Andes-a kəmaduwu Pacific-ayen lezəna. Chile də nəm nguwu amye miliyon 17.5 yeyi suro isawu karəngəye 2017 ye lan kuru nəm nguwunzə kilomita square 756,102 (291,933 sq mi), [11] [3] kalangai'a Peru 'a yala'a, Bolivia 'a yala-gədi'a Argentina 'a. Lardədə kərtawa Pacificbe kada sunotin, Juan Fernandez'a, Isla Salas y Gomez'a, Desventuradas'a, Easter Island'a kunten, kuru kilomita square 1,250,000 (480,000 sq mi) Antarctica bedə bərni kura Chile be kuru bərni kura Chile be. təlamdə Spanish.
.

Spain ye nashadə'a səmowona dawu karni 16medən, kərmai Incayedə'a falzəna, amma təlamma Mapucheye kəlanza kəlanzan sandidoni kərma anəm dawu Chileyen nabsanadə sowondinba. Chile də kərmai kərmaiye ro ciwono suro saa 1830s yen ngawo kərmai kəlabe Spain lan 1818 lan warmazanayen. Suro karni 19medən, Chileye fuwutə razəwuyeya kalangaiyeya nguwu səwandəna, Mapucheye 1880lan dazəna kuru kalangainzə yalayedə sowanda kəriwu Pacificyedən (1879-83) Peru 'a Bolivia 'a kəriwutəlan. Karnu kən 20th ye lan, har saa 1970s ro saadənan, Chile ye demokəradiyaro waltə badiwono.

## Lamintǝ
Quito

Quito (Spanish lan bowotin: [kito] R; Quechua: Kitu), hukumamen San Francisco de Quito də shima bərni kura lardə Ecuador ye kuru bərni kura kən indimi, nəm nguwu amye miliyon 2.8 nashanzə kuradən. Shima bərni kura lardə Pichincha ye wo. Quito də suro zərəgə gədi Pichincha yen kara, [4] shidə suro Andes yen konnu fəlejin.￼

Quito ye nəm kuruwunzə 2,850 m (9,350 ft) də sha bərni kura lardəye shiro kuruwuwo au bərni kura lardəye shiro kən indimiwo dinalan. Datəram gade-gade adə dalildə shima Bolivia də lardə bərni kura'a nguwu'a; La Paz də bərni kura lardə Bolivia ye dəro gotiya, bərni kura lardəye də shima bərni kura lardəye dəwo, amma Sucre də bərni kura lardəye də shima bərni kura kura kən indimi wo, ngawo Quito yen.[5][6]

Quito də shima dawudi siyasabe-a adabe-a Ecuador bewo sau lardədəye cidaramma gomnatibe-a, cidaramma-a, adabe-a suro bərnidəyen kara. Kamfaniwa lardə'a gade-gadeye Ecuador lan mbejidə nadən headquarter nza mbeji. Kuru shidə daudi cidaram kura indi lardədəye falnza—bərni ci kəmaduwuye Guayaquil də shima bərni gadedəwo.

## Lamintǝ
Sucre

Sucre də shima bərni kura lardə Bolivia ye dəwo, bərni kura nasha Chuquisaca ye də kuru bərni kura lardə Bolivia ye də shima bərni kura jamiye kən arakkəmi wo. Nasha anəm-dawu lardədəyen kara, Sucre də kəla 2,790 m (9,150 ft) yen kara. Na kuruwu adəye bərnidəro yanawu cidiye subtropical ye kuru temperature amusuye saa sammason cin. Karnuwa kozənadən, bərnidə su kada səbandəna, La Plata-a, Charcas-a, Chuquisaca-a kunten.[2] Kudəro, nashadə nguwuso ngawar Quechuaye, amma Aymaraye laa mbeji kuru awo sandiya faljinma mbeji.￼

Sucre də faida'a lardəye kura sətana kuru shima dawudi ilmuye'a gomnatiye'a, kuru na do shararam kura Bolivia ye də. Kəndaramzə kəji'a nəm zalumtə gana'adə bərnidə'a am bəla diyaye'a am Bolivia ye'a sammason zauro sara'ana.[4] Nowatadə, Sucre də suronzən bərni'a gargamma Hispanic ye'a republican ye'a də suro Western Hemisphere yen bərni'a Cuzco 'a Quito 'a samun. Fasal garbe adə kuru tarihi saa duwube nasha Charcas bedə shima səkə Sucre dəga na UNESCObbe Dunya Heritage Site ro suwudə. Bərni də na'a faida'a suro gargam Bolivia ye lan sətana, na'anzə daudi faida'a suro Real Audencia de Charcas yen, kuru dare bərni kura Bolivia ye buro salak ye kawu faida'a liwulaye naptə kare'a cidiye dinaye ro waljinro. Kazəyiya nasha laadə kəla gargamyen cida bərni kura lardəye La Paz ro kalaktəyen mbeji, kuru kuro lamardə ada'a siyasa'a lan zauro faida'a.

## Lamintǝ
Arizona

Arizona[b] də shima kəriye do nasha anəmfəteye United States ye də, nasha diyau fəte United States ye də'a Colorado'a, New Mexico'a, Utah'a yakcin. Kuru yala-fətenzən Nevada'a fətenzən California 'a kalangaizəna, kuru kəriyewa Mexico be Sonora -a Baja California -a anəm-a anəmfəte-a lan kalangai dunyabe'a kəllata. Bərni kura lardənzəye kuru bərni shiro kurawo ba də shima Phoenix, shima bərni kura lardəye do nəm nguwu jamiye nguwu ma kuru bərni kən uwumi lardə United States ye do nəm zawu am nguwuwa ye də. Arizona də lardəwa 15 ro yakkata.

Arizona də shima kəriye kura kən 6 mewo nasha lan kuru shima kəriye kən 14 me nəm nguwu jamaye suro kəriyewa 50 yen. Shima kəriye kən 48me kuru dareye kəriyewa kəltanadəye kəlakəlro gaana, kəriyero waltə səwandəna kəntawu sawan be kawunzə 14, suro saa 1912. Gargammamen nasha kalangai Alta California ye-a Nuevo México ye-a suro New Spain yen, nasha Mexico ye kəlanzəye ro wallono suro saa 1821yen. United States ro saa 1848 lan, nadə nasha New Mexico ye ro wallono.

## Lamintǝ
Nevada

**Nevada** (/nə-vad-ə, -VAH-, Spanish: [neˈβaða] so) shima kəriye doni fəte United Statesbe-a Oregon-a yala-fəte-a, Idaho-a yala-fəte-a Arizona-a. Utah də gədi lan. Nevada də shima kəriye U.S. ye kən tulurmin zauro nəm nguwu'a, kən 32 me nəm nguwu jamaye'a, kuru kən ləgarme nəm nguwu jamaye gana'a U.S. ye. Nəm nguwu am Nevadayedə kwata yakkə karəngadə Clark County lan napsana, shidoni nasha kura Las Vegas-Paradise yedə suronzən mbejidə.￼

bərni kura-kura diyau kəriyedəye yakkə'a kunten.[8] Bərni kura lardə Nevada yedə shima Carson City. Las Vegas də shima bərni kura suro kəriyedəyen.

Nevada də sha "Silver State" lan nozana dalil faida silver ye gargamzə'a arziyinzə'a ro. Kuru sha "Battle Born State" lan nowotə dalildə shima kəriye'a səwandəna loktu kəriwu fato'aben (kalima "Battle Born" də kəla ala kəriyenzəyen mbeji); dalil kura lardəye Abraham Lincoln ye nankaro, kəlakəldə bana kəriye bəlinro bana kungənaye $400 million karənga suro silver ore yen Comstock Lode ye sətandənadən zauro faida'a səbandəna.[9]

## Lamintǝ
San Francisco

San Francisco də, bərni-a lardə-a San Francisco ye də, dawudi kasuwuye-a, kungənaye-a, adaye-a suro yala California ye lan, America lan. Nəm nguwu am 827,526 suro saa 2024 yen, San Francisco də shima bərni kən diyaume nəm nguwu amye California lan kuru kən 17 me nəm nguwu amye U.S. lan; nəm kura cidibedə mil square 46.9 (kilomita square 121) sami datəgəram San Francisco Peninsula bedən, shima lardə U.S.be kən uwumiwo am ngəwu'a. Suro bərni'a U.S. ye do am 250,000 ma kozəna də, San Francisco də shima kən tilomi fandi kəla jamaye lan kuru kən arakkəmi nasha fandi sammayen saa 2023 lan.[25] San Francisco də shima bərni kura kən 13me suro U.S. ye dəwo am miliyon 4.6 karənga napsana suro saa 2023 yen. San Jose-San Francisco-Oakland kuradə nasha isawuye kəllata, bərni kura kən uwumi suro U.S. ye də, nəm nguwu amye miliyon 2023 ma kozəna.

Kawu am Europe be napsayinro, bərni zamanbedə am Yelamube napsana. Yim kawu kəntawube 29 kəntawu Juneye saa 1776lan, am bəlin Spain lan napsanadəye Presidio San Franciscoyedə cinna dinarredən kokkada, kuru Mission San Francisco de Asísyedə mil gana cintənzən, sammaso sunza Francis Assisi ye. Dinar California ye saa 1849 ye də wuratə nguwu suwudəna, bərni kura do West Coast ye loktu dən. Suro saa 1856 yen, San Francisco də bərni-lardə kəllataro wallono.[27] Ngawo bərnidəye kwata yakkənzə suro saa 1906 yen cidi kərtə-a konnu-aye bannazənayen,[28] duwaro waltə gartəna, ngawo saa ləgaryen Panama-Pacific International Exposition dəga sədin. Kəriwu dunyabe kən indimidən, shidə ci njiye kura am cidawu mara njiye Pacific Theaterro lezayinma.[29] Ngawo kəriwudəyen, kəltəram askərra waltaye-a, hijra ngəwu-a, halla nəmkambe-a, citə adawa beatnik-a hippie-aye, faltə jima'iye, U.S.ye kəriwu Vietnamyero kəlanzə'a kəltəgə-a, awowa gade-aye səkkə Summer of Love-a kuru hakku gaybe-a San ceactiverro wallono.

## Lamintǝ
California

California (/ˌkælɪˈfɔːrnjə/) də shima kəriye do fəte America ye do ci kəmaduwu Pacific ye lan kara. Yalalan Oregon 'a, gədilan Nevada 'a Arizona 'a, kuru anəmlan kəriye Mexico be Baja California 'a kalangainza. Am miliyon 39 ma kozəna nasha mile square 163,696 (423,970 km2) lan napsanadə, shima kəriye U.S. ye zauro nəm nguwu jamaye'a, nasha nəm kura lan kən yakkəme, kuru shima kəriye doni nəm nguwu jamaye nguwu'a suro North America ye lan.

Kawu Nasaraye amma sonotinro, California də nashadoni zauro adaa təlamma kadaa yala America ye kawu Colombia yero. Kulashi europebe karni 16th-a 17th-a yedə mairi Spainye sandiya notoro cuwudo. Nashadə nasha Mexicobero wallono 1821lan, ngawo kəriwu kərmai kəlabeyen kənasartanadə, amma United States ro cedo 1848lan ngawo kəriwu Mexico-American bedən. Californiaye gold rushdə 1848lan badiwono kuru adəye faltə nabtərammameya nəm nguwu ammayeya suwudəna, nəm nguwu təlamma asal lardəyeya nguwutə kunten. Nasha fəte Alta California yedə daji sha fasaltə kuru kəriye kən 31 me ro 1850 lan kasattəna, kəriye nəm kəlanzəye ro, ngawo Compromise 1850 ye lan.

Nasha'a Los Angeles kura'a San Francisco Bay'a də sandima bərni'a kən indimi'a kən uwumi'a lardəye, am miliyon 19'a miliyon 10'a napsana. Los Angeles də shima bərni do nəm nguwu jamaye'a kuru bərni kən indimi lardəye; Bəla kura lardə California yedə shima Sacramento. Nasha laa nasha Californiaye yala Americayedə, kəriyedəye kəndaramnzə gade-gadedə Pacific Coastlan səta bərni kura kura fəten səta kawu Sierra Nevadaye gədilan səta, kuru karaa redwood-a Douglas fir-a yala-fətelan səta Mojave Desert anəmgədilan səta. Kashi indi-yakkəlan tajirwa cidiye lardəyedə California lan kara. Central Valley də, na bareye bare'a, dawu kəriyedəye'a sədin. Nəm kura kəriyedəye səkə yanawu karaa njiye kəli'a yalalan səta sahara suro'a harzənaro saadəna, kuru kəla kauyen alpine snowy'a. Fəram-a konnu karaabe-adə lamarra sambisoro lejin, amma loktu fallin, kəmoduwuwa samibedə ngəwuzayin kuru njiye zauro ngəwuro waljin—musammanno loktu binəmben.

## Lamintǝ
Luxembourg

Luxembourg də, sunzə Grand Duchy Luxembourg ye də, shima lardə do fəte Europe ye lan cidi ba ma. Fətenzə-a yalanzən-a Belgium, gədinzən Germany, anəmnzən France. Bərni kura lardəye'a kuru bərni do am nguwu'a də, Luxembourg City, shima bərni'a diyau European Union ye dəye falnza kuru na'a EU ye kada'a sədin, masamman maro Court of Justice European Union ye də, shima hukuma sharaye kura EU ye dəwo.

Nasha lardə'a cidiyaye lan, Luxembourg də alaka gargamye'a, siyasa'a, ada'a Belgium'a Netherlands'a mbeji. Ada Luxembourgyedə, ammanzaa, təlamma nzadə zauro Faransayeya Jamusyeya sha lezana: Luxembourgishdə, təlamma Germanicyedə, shima təlamma lardəye kasatkata amma Luxembourgyeya kuru Grand Duchy Luxembourgyeya; kuru təlamma indiso German'a də lamarra cidaramye lan faidatin.[13]
Nəm faraknzə kilomita square 2,586 (998 sq mi), Luxembourg də shima lardə Europe ye kən tulurmin shiro ganawo bawo.[15] Suro saa 2024 yen, nəm nguwu jamayedə 672,050, adəye sha lardə do nəm nguwu jamaye gana'a Europe lan falro sədin,[16] amma nəm nguwu jamaye zauro nguwu'a;[17] am bəla diyayedə reta nəm nguwu jamaye'a.[18] Luxembourg də shima kərmai demokəradiyaye do kərmainzən mai kura, Grand Duke Henri, shi də shima kərmai kura dinaye gafsənama wo.

## Lamintǝ
Mary, ya Yesu bǝ

Adinna Abrahamben, **Mary**də shima ya Yesubewo. Hawarnzǝdǝ suro kitawu New Testament Bibleben bayantǝna.
Putrajaya

Putrajaya (Malay lan bowotin də shima dawudi kərmai Malaysia ye wo. Na kura gomnati kura Malaysia ye də suro saa 1999 yen Kuala Lumpur lan Putrajaya ro kalakkatə dalil nəm nguwu jamaye'a kuru nəm za'a nankaro, amma na sharaye Malaysia ye də dare Putrajaya ro saa 2003 lan kalakca. Kuala Lumpur də shima bərni kura lardə Malaysia ye wo futu doka lardəye lan kuru shima bərni kura lardəye (Yang di-Pertuan Agong) kuru majalisa lardəye (Majalisa lardəye) kuru shima dawudi kasuwu'a kungənaye lardəye wo.

Putrajaya koktədə shima tafakkar Waziri Mahathir Mohamadbewo. Buro salak lan suro saa 1990s yen təmatəna də, Putrajaya də sha "laboratory gomnati lantarkiye bəlinro" tədin shi do ne duno cin kəla awo bəlin gotəyen, zar yiko'a, fato hawarbe'a, kuru fantəgəram zamanbe'a. Fuwutə Putrajayabedə suro kəntawu August saa 1995 lan badiyetə kuru tamanzə dola biliyon 8.1 dolayelan tamowatə. Yim kawu kəntawube 1 kəntawu Februarybe saa 2001 lan, Putrajayadə kalangai kərmaiye Malaysia be kən yakkəmero wallono, ngawo Kuala Lumpurbe suro saa 1974-a Labuan suro saa 1984-ayen. Putrajaya də shiye suro MSC Malaysia ye lan kara, nasha arziyibe taganasbe shidoni zərəgə Klangbe dəga zamzənadə.

## Lamintǝ
Brunei

Brunei, hukumamen Brunei Darussalam, shima lardə do suro Anəmgədi Asia be, ci kəmaduwu yalabe jazira Borneoben kara. Ci kəmaduwu South China Sea yedə dawun baro, kəriye Malaysia ye Sarawak ye sha dəriza kəlzəna, kalangaizə Sarawak district Limbang ye sha yaksəna. Brunei də shima kəriye kərmai kəlanzəye kəla Borneo yen; jaziradəye gafsənanzədə kate mashinzə cidi kada'a Malaysia-a Indonesia-ayen yekkata. Saa 2023 lan, lardədə nəm nguwu amye 455,858, surodən am 180,000 bərni kura Bandar Seri Begawan lan napsana. Təlammanzə kərmaiyedə shima Malay kuru Islamdə shima adin kəriyedəyewo, adin gadedə sulan kasatsana yaye. Gumnati Brunei ye də mairi do Sultan ye sha sunotin ma, kuru shiye shara Nasaraye'a fiq'a do Islam ye ilhamzəgəna'a kəlzəna, sharia'a kunten ro.

Daula mairi Bruneianbedən woktu kərmai sultan Bolkiah ben (1485-1528), kəriyedə Borneo nguwuso səmoyin dayingata, Sarawak'a Sabah'a zaman kəmaye'a, kuru jazirawa Sulube'a jazirawa ci yalafəte Borneobe'a kunten. Kuruson kəla Seludongben gargamlan kərmai sədinno daawanza mbeji, shidoni maləmma Southeast Asia be su nadəbedə kəla Mount Selurongben kara, suro Indonesia ben,  au kəmoduwu Serudong suro gədi Sabahben. Kəriye Brunei ye də'a am cidawu Magellan Expedition ye də'a ziyarazana suro saa 1521 yen, kuru suro saa 1578 yen kəriwu Castilian ye də'a Spain'a kəriwuzana.

Suro karnu kən 19th yedən, Mairi Bruneiyedə ngawotə badiwono. Sultanate dəye Sarawak (Kuching) dəga James Brooke ro cedo kuru shiga Rajah bəlro səkkə, kuru Sabah dəga kamfani British ye yala Borneo yero cedo. Suro saa 1888 yen, Brunei də kərmai Britishye ro wallono kuru shiro am Britishye naptə manaja kərmai notoye ro wallono saa 1906 lan. Ngawo Japanye kəriwu dinaye kən indimiyen səmowonayen, doka bəlin ruwotəna suro saa 1959 yen. bana kuru shima səkə jamiyya kərmai kəlabe Brunei People's Party dəga daptə. Fitənadəye shawari Sultanbe kəla kəlakəl Malaysiabero kəltayinbaro sədənadə shima loktu shiga koktindən. Nzəliwo Britain ye kəla Brunei ye də suro kəntawu January ye kawunzə 1 saa 1984 lan dajin, lardə kərmai kəlanzəye ro waljin.

## Lamintǝ
Sultan Bolkiah

**Bolkiah ibni Sulaiman**  (Jawi: بلقية ابن سليمان; c. 1462-17 July 1524) [1] au shiga Nakhoda Ragam lan nowata (Jawi: ناخودا رام), shima sultan Brunei bewo suro saa 1485-lan səta saa 145-ro saadənan. ngawo baanzə Sultan Sulaiman ye kərmainzə kolzənayen. Kərmaizə də "Zaman Brunei ye dinarre" lan nowotə dalil Borneo-a anəm Philippines-a lan nəm dunonzə nankaro.

Shima sultan buro salakye cannon faidatəma dəro gotəna, sau Sultan dəye kagalma Javanese ye 40 ro biyazəna su'a fəletəro Brunei lan, waneye cannon fəletə'a, nzundu cannon ye Brunei ro yitagattəgə'a.

Bolkiah də sha Batu Tarsilah lan bowozana, karnu kən 19me lan kawu Brunei ye dəwo nəm kaduwu Sultans Brunei ye bayanzəna ma. Shiga kuru suro Silsilah Raja-Raja Berunaiben bowozana, kitawu muskobe karnu kən 19me shidoni nəmkam jili tilodə bayanzənadə. Am Spain bedə shiga Sultan Salan lan bowozana suro Boxer Codex ben, kitawu muskobe Spain be karnu kən 16me.

## Kaala
Bolkiahdə sha ada Borneanbe-a Malaybe-alan su Malay ben nozana: Nakhoda Ragam, lit.'Kaptin Kaiyyabe'. Amma, ka'aladə Sultan Brunei ye gadero tina kuru am gade Malay Archipelago ye dəro tina. Suro karewa gadeyen, shiga lute-a ganga-a baktə səraanaro nozana. Shiga nəmkam diplomacybe-a fitəna-a kəriwutə-aro nozana, shidə kam bəlawurotəma shidoni ngəwusoro bəlawurozə kalangaizə kulastəro lejinma kuru kam hawarra kada ilhamzəgənama.

## Kərmai
Warata

Kərmai Sultan Bolkiah ye də shima zaman dinarre Brunei ye wo. Kərmainzədə suronzən Sarawak-a Sabah-a Borneo-a, kuru Manila-a Sulu Archipelago-a Philippines-a mbeji gulzana. Kuru mowontə kərmaizəye Kalimantanro tartəgəye mbeji, Sambas-a, Kotaringin-a, Pontianak-a, Banjar-a, Barau-a Bolongan-a kunten. Shiga suro Silsilah Raja-Raja Berunaiben bowozana kəla shima sultan Bruneibe shidoni "kəriyewa Suluk-a Seludang-a kənasarzənadə".

Gargam buroye Sultanate Brunei ye də, saa buroye sha koktəna də'a kuru sultans Brunei ye do lardə də'a koksana də'a, shima maudu'u kəraye wo. Sultan Bruneibe buro salakbedə, Awang Alak Betatar-a, yanzəganawa, Awang Semaun-a, suronzan mbeji. Ong Sum Ping-a, Sultan Bolkiah-adə hawarra gana kəla gargam kərmai Bruneiben, adə dawunbaro.

## Lamintǝ
Malay Tǝlam

**Təlamma Malay ye** (UK: /məˈleɪ/ mə-LAY, US: /meɪleɪ/ MAY-lay;   Malaya: Bahasa Melayu, Jawi: بهاس ملايو) shima təlamma Austronesiaye shidoni təlamma hukumaye Brunei-a, Malaysia-a, Singapore-aye. Təlamma Indonesia yedə, təlamma lardəye Malayye nowatadə, shima təlamma Indonesia ye hukumaye kuru shima təlamma cidaye gədi Timoryedən. Malaydə shiye təlamma nasha kaduwu Malayaye Indonesia-a anəm Thailand-ayen manatin. Sammason, amma miliyon 290ye manazan (alamanna miliyon 260 yeyi Indonesial an tilonzə suro adaanzəyen sunzə "Indonesian") suro kuluwu anəmgədi Asia yedən.

Təlammadə pluricentric kuru macrolanguage, maananzədə, kufu manado kamanzaro asutinma, au dialect continuum, sandidoni su adaye nozanyidə, kuru sandiya təlamma gadero gozayin amma manazandə. Jili kada təlamma lardəye (bahasa kebangsaan au təlamma lardəye) lardəa kadaye su hukumaye kada'a: Malaysialan, sha Bahasa Malaysia ("təlamma Malaysiaye") au Bahasa Melayu ("təlamma Malayaye");

Təlamma Malayaye kureyedə, kuru Court Malaylan bowotində, shima daraja adabe kawu Malaccayeya Johor Sultanatesyedə kuru adə nankaro təlammadə yimlan Malacca, Johor au Riau Malay bowotin (au su adəa kəllata) sha təlamma Malayicye gadedəa yektəro. Futu Ethnologue 16ye fəlezənadə, təlamma Malayicye kada kərmadəro təlamma gadero somzanadə, Orang Asli təlamma Peninsular Malayyedə kunten, sandiya təlamma Malayyedaa ​​karungudə nankaro waneye təlamma gadero waljin. Kuruson kasuwu Malayye kada mbeji kuru təlamma creoleye (misallo Malay Amboneseye) təlammado Malay kureyedən gowotə kuru Malay Makassaryeya, shidoni təlamma tuskaataro turinmadə.
## Lamintǝ
Oregon

**Oregon** (ORR-ih-ghan, gon) shima kəriye doni nasha yala-fəte Pacificbe lardə America be lan kara. Shidə nasha fəte U.S. ye, kəmoduwu Columbia yedə kalangai yala Oregon ye'a Washington ye'a kurzəna, kuru kəmoduwu Snake ye də kalangai gədiye Idaho ye'a kurzəna. Yala 42° kəllatadə kalangai anəmye California-a Nevada-aye kurzəna. Kalangai fəteyedə kəmaduwu Pacific bedə shiga sətandə.

Oregon də fato lardəa asalye kadaye saa duwu kadaro. Kasuwu Europe be buro salak bǝwa, bəladiya kuruwu-a, kuru am bəladəbe-adə na kərma Oregon's Pacific coast gultin də bəladiya badiyaram karnu kən 16th bə səta dawunzən. Saa 1564 lan, Spanish ye mara njiye yala-gədi Philippines ye lan zutə badizana, Kuroshio Current lan lezayin diwal kokorrata yala Pacific ye lan. Suro saa 1592 lan, Juan de Fuca ye taswira kəla kəmaduwuye yala-fəte Pacific ye dəga kərazəna, ci kəmaduwu Oregon ye dəga kuru strait do kərma dəro suzəna dəga.

Lewis-a Clark-a ye Expedition nzadə Oregon'a farzana badiyaram 1800s yen, kuru nabtəramma Europe ye buro salakyen Oregon lan də am fur trappers-a kasuwuwu-a sandima koksana. Suro saa 1843 yen, gomnati kəlanzəye lardə Oregon ye lan kokkada, kuru kalangai Oregon ye də suro saa 1848 yen kokkada. Oregon də kəriye U.S. ye kən 33 me ro wallono kəntawu Sawan ye kawunzə 14, saa 1859 lan.

Kudəro, am miliyon 4.2 mil square 98,000 (250,000 km2) samin, Oregon də shima kəriye U.S. ye kən ləgarmi kura kuru kən 27 me nəm nguwu jamaye. Bərni kura lardəye Salem də shima bərni kən yakkəme am nguwu'a Oregon lan, am 175,535 napsana.[9] Portland də, am 652,503'a də, shima kən 26 me suro bərni'a U.S. ye lan. Nasha bərni kura Portland bedə.

## Lamintǝ
Kuala Lumpur

Kuala Lumpur, [a] shiro KL gultin də kuru hukumamen shara kura Kuala Lumpur ye də, [b] də shima bərni kura lardəye kuru kalangai Malaysia ye. Shima bərni kura lardədən, nasha 243 km2 (94 sq mi) zamzəna kuru nəm nguwu am isawube 2,075,600 saa 2024. Kuala Lumpur kuradə, shi do ne Klang Valley lan notəna də, shima bərni do am miliyon 8.8 suro saa 2024 yen.￼
shidə suro nashawa kura kura do suro bəla Anəmgədi Asia be lan wurajinma, nəm nguwu jamaye-a fuwutə razəgəbe-a.

Bərnidə shima ada'a, kungənaye'a, bəladəriye'a, siyasa'a, razəwu'a Malaysia ye. Kuru shidə fato majalisa bicameral Malaysiabe (Dewan Rakkyat-a Dewan Negara-a mbeji) kuru Istaa Negara-a, na cidaram Yang di-Pertuan Agongbe (kərmai Malaysiabe). Kuala Lumpur də buro salak lan saa 1857 lan sha bəla do tin mine nasha dəye ro cidajin ma, kuru am faida'a alamanna Yap Ah Loy-a Frank Swettenham-a də zauro faida'a fuwutə bərniye lan dareram karnu kən 19th ye lan. Shidə bərni kura Selangor ye saa 1880 lan səta saa 1978 ro saadəna.

Kuala Lumpur də shima bərni kura lardə Malaya ye dəga koksəna kuru shiye waratatəma Malaysia ye. Bərnidə shima na kura kura kuru hukuma sharaye gomnati kura lardə Malaysiayedəro walzəna hatta adə Putrajayaro saa 1999lan na falro lezana. Attəson yayi, nasha laa karafkawa siyasabedə kuwami yaye Kuala Lumpurlan mbeji. Bərnidə shima fal suro kəriyewa yakkə Malaysia ben, suro kəriye Selangorben kəllata, kəla ci kəmaduwube fəte Peninsular Malaysiaben.

## Lamintǝ
Borneo

Borneo də shima kərye kura kən yakkəmewo dunyalan, nəm faraknzə 748,168 km2 (288,869 sq mi), kuru nəm nguwu amyedə 23,053,723 (isawu lardəye saa 2020 ye). Dawu cidi Maritime Anəmgədi Asia bedən kara, shidə kərtawa Sundabe kuradəye falnza, yala Javaben kara, fəte Sulawesi ben kara, kuru gədi Sumatraben kara. Jaziradə equator də farzəna, shidəwo sha retaro yaksənadə.

Jaziradə siyasamen kate kəriyewa yakkəben yekkata. Kəriye kərmai kəlanzəye Brunei yalayedə kashi 1% kalangaidəye gozəna.[4] Kashi 73% Borneo yedə kalangai Indonesia ye, kuru yala lan, kəriyewa gədi Malaysia ye Sabah-a Sarawak-a yedə kashi 26% kərmaidəye gozana. Kalangai kura Malaysia be Labuan də kəla jazira gana ci kəmaduwu Borneoben kara

.
**Ilmu asalbe**

Sokku karnu kən mewun arakkənmi Portuguese ye kulashima Jorge de Menezes də amma asal Borneoye'a kəllatadən, sandiye jaziranzadə Pulu K'lemantangro bowozana, shidoni su Borneo Indonesia ye zaman kərmayero walzənadə. Kalima kelamantan də Sarawak lan faidatin am do yala jaziradəyen sago zawin dəro.[8]

Dinalan sha Borneo lan nowotə, su doni Europe 'a mairi Brunei'a kəlta karnu kən 16th yedən gowotə, loktu zaman kulashiyen. Kəla map saa 1601 ye lan, bərni Brunei ye də sha Borneo lan bowotin, kuru jazira də samma Borneo lan bowotin. Sudə waneye kalma Sanskrit be váruṇa (वरुण) lan gowotə, maananzə "nji" au Varuna, ila Hindu be samibe.[13

Na gadeye wono shidə kalma Sanskrit be kalamanthana lan gowotə, maananzə "yanawu konnuye", waneye yanawu kəryedəye zauro konnuwa kuru kəliye bayantəro.[14] Zaman Malay be Indianizedbedən [bayan məradəzəna] su Kalamanthanadə kalma Sanskrit be kala (loktu au zaman)-a manthana-a (kəltə, konnu fəletə, au konnu fəletə),[15] shidoni waneye yanawu kawudobe bayanjinma.[16]

## Lamintǝ
Anəmgədi Asia bǝ

**Anəmgədi Asia** bǝ də shima nasha anəmgədi Asia be, nashaa doni anəm China ben karadə, gədi Indian subcontinent be-a, kuru yala-fəte cidi Australia be-a mbeji, shidoni nasha Oceania ben karadə. Anəmgədi Asia bedə yala gədi Asia be lan kara, fətero fəte-a Bay Bengal be-a, gədi Oceania-a Pacific Ocean-a, kuru anəm Ocean India be-aro gədiro. Territory British Indian Ocean ye də dawun baro kuru suro 26 suro 26 yen Maldives Anəm Asia ye lan, Maritime Southeast Asia ye də shima nasha gade Asia ye dəwo suro Southern Hemisphere yen kara. Mainland Anəmgədi Asiabedə samma yala Hemisphereben kara. East Timor-a kuru nasha anəm Indonesia be-adə sandima nashawa Anəmgədi Asia be doni anəm equatorben dazanadə.￼

Nashadə karəngə kəltəram geological plates ben kara, kuru cidawa seismic-a volcanicbe-a zauro kərau. Shi Sunda plate də shima awo do ne nasha dəye, lardə'a Southeast Asia ye samma so Myanmar dawun baro, yala Thailand ye də, yala Laos ye, yala Vietnam ye, kuru yala Luzon Philippines ye də, amma shi Sunda plate də suro Indonesia fəteye də'a gədi Indonesiaye Bali ye dəro. Kawudə Myanmar-a, Thailand-a, Peninsular Malaysia-a, kuru kərtawa Indonesia be Sumatra-a, Java-a, Bali-a, Inda Sunda-a, kuru Timor-adə nasha Alpide beltben kara, amma kərtawa Philippines be-a Indonesia-a kuru East Timor-adə sandima suro Pacific Fireben kara. Seismic belt indiso Indonesia lan kəltayin, adəye səkə nashadə zauro cidi kərtə-a kuru konnu-a lan fəlangzayin, musammanno Philippines-a Indonesia-a lan.

Shidə alamanna 4,500,000 km2 (1,700,000 sq mi), shidəwo kashi 8% Eurasia be kuru 3% nasha cidibe sammaso. Nəm nguwu jamayedə miliyon 675 ma kozəna, alamanna 8.5% nəm nguwu jamaye dunyabe. Shima nasha kən yakkəme doni jama ngəwu'a Asia lan ngawo Anəm Asiabe-a gədi Asiabe-a. Nashadə adalan kuru kaduwuwa gade-gade, təlamma yer kada kaduwuwa gade-gadeye manazana.[9] Lardəwa mewu nashadəyedə sandima jamiwa karapka Southeast Asiabe (ASEAN), karapka doni nasha razəwube-a, siyasabe-a, askərrabe-a, ilmu-a, ada-a kəltə kate jamiwanzəben koktənadə.

## Lamintǝ
Australia

**Australia** də, hukumamen Commonwealth of Australia lan bowotin də, shima lardə do cidi Australiaye'a, jazira Tasmania ye'a jazira'a sənana kada'a. Australiadə shima cidi dunyabe shiro flat kuru harzənawo. Shidə lardə megadiversebe, kuru nəmkuranzədəye shiro cidi-a yanawu-a kada suwudin surodən saharawa surobe-a karaa ci kəmaduwube-a mbeji.

Kakanza amma asal Australiayedə anəm-gədi Asia yen isa badizana saa 50,000 səta 65,000 kozənadən, woktu kankaraye dareyedən. Woktudo Britishye nabsanadən, amma asal Australiayedə təlamma gadegade 250 manazan kuru adado kureye dinalan mbeji.[21] Gargam Australiabe ruwotənadə Dutch ye kulashi ci kəmaduwube ngəwuso karnu kən 17th lan badiwono. Nasaraye kərmai notodə 1788lan badiwono, New South Wales də koktəlan. Dawu karnu kən 19medən, nashadə'a nguwuso am Europe ye kulasana kuru lardə'a Britishye kəlanza'a wuzayinma uwu gade kokkada, falnzawoso gomnati kəlanzə'a səwandəna saa 1890 lan. Adəye gozə kowono kərmai kəlabe sərayin United Kingdom lan, shidoni doka Westminster be 1942ye fəlezənadə, kuru doka Australiaye 1986yedəye fəlezənadə.[22]

Australiadə lardə majaliskuye demokradiyaye kuru kərmai kərmaiye kəriyewa arakkə'a kəriyewa mewu'a. Nəm nguwu amnzaye miliyon 28 karəngadə zauro bərni'a kuru nguwuso ci kəmaduwuye gədiyedən.[23] Canberra də shima bərni kura lardəye wo, amma bərni'a do nəm nguwu jamiye də sandima Sydney 'a Melbourne 'a, indiso nəm nguwu jamiye miliyon 5 ma kozəna.[23] Ada Australiabedə gade-gade, kuru lardədə shima lardə doni am lardə diyaben tambo ngəwuwo dunyalan. Shidə zauro arziyinzə fuwuzəna[24] kuru shima lardə doni fandi jamaye zauro nguwu'a dunyalan.[25] Arziyinzə cidibe ngəwu-a nəmkam kasuwube dunyabe ngəla-adə arzənyi lardəbero zauro faidaa. Shidə daraja kura nasha nəmngəla kənəngabe-a, nəlefa-a, ilmu-a, nəmkambe razəgəbe-a, nəmkambe jamabe-a kuru hakkuwa siyasabe-ayen.[26]

## Lamintǝ
Asokoro

**Asokoro** də shima bəla kura do Abuja lan, bərni kura Nigeria ye. Districtdə shima ECOWAS Secretariat dəwa mbeji; headquarter NIA ye-a, NFIU-a, NBC-a, FCCPC-a, FHA-a ye; headquarter Television be Africa be-a kuru TVC News Abuja Bureau-a; ofiswa WHO-a, IOM-a, kuru World Bank-a; Villa kura lardǝbe Aso Rock be; embassies 18 yeyi kuru consulates; kuru otels kəriyewa 36 kəriye Nigeria be sammaso mbeji. Asokoro ye Abuja Central Area yala fəte ye dəga kalangaizəna, Guzape anəmye-a Garki-a fətero. Shima  doyen Abuja ye.[2][3][4][5][5]
...

## Gargam
Asokoro də fərtənzə mbeji suro hijra am Koroye lan, Dodonniya ye fuwumanzə, saa 1798. Buro salak lan Likoro karəngə Zaria yen kuru Kwaya lan Abuja ro lezana kuru karəngə kauye shiro Shishimpe gultin dəro napsana, darelan Galadimawa ro lezana loktu nəm nguwunza tərayin lan.

Bəladiyadə zauro ganaro walzənadən nəm nguwunza tərayinro, Zumboro lezana (maananzə 'na shawa'). Am gade nabsanadə, amma Gbajiyedə, Bauchilan isa kuru Kurundumalan kəlanza kokkada. Hijirawu Ebiraye laadə loktu fallan nazaana kuru na Asoyedəro sunza, maananzə 'shiye ra'ama'. Daji, su Asokoro bedə maananzə 'Koro Aso'.

Eymology gade su Asokoro bedə raktə Aso Rock'a leyata, nadən kara. Kawu kuradə shima am Gbagyebe nanzan dasaanadəro kara. Futu fasari adəye fəlezənadən, kawudə sunzə Aso, maananzədə 'kənasar' Gbaji lan. Adəye səkə, kalma Asokorodə raktə suro nəmkam ammayedən gowotə 'am kənasarbe'.[7]: 1 [8]: 8

Loktu saa 1970-a 1980-a yen, Abuja ye gar-a fuwutə-a nguwu sədəna, bərni kura Nigeriaye ro waltəro təmazəna, Lagos'a kənasarjin. Faltə adəye suronzən gumnatiye am ngəwu nashadən dasaanadəga gadezəna. Yim kawu kəntawube 12 kəntawu December saa 1991, Abujadə hukumamen bərni kura lardəyedə warmajiwo, kuru Asokoro də suro bəlanzə arakkəben kara. Districtwa gadedəye suronzan Maitama-a, Wuse-a, Garki-a, bəla kasuwube daube-a, kuru Arms yakkə-a mbeji.[7]: 1 [8]: 6 

## Lamintǝ
Suleja

**Suleja** 
shima bərni kəriye Niger Nigeria, yala Abuja bə, bərni kura Nigeria bə. Yim laan sha bərni Abuja ye də'a tuskatin, dalil nəm karəngənzə nankaro, kuru buron sha Abuja lan bowotin dəro kawu gomnati Nigeria ye su də'a Emir Sulayman Bal lan gozə bərni kura lardəye bəlinro saa 1976 lan.

Suleja də badiyaram karnu kən 19th ye lan Mohammed Makau, emir Hausa Zaria ye dareye də, kuru jaminzə do jihadists Fulani ye sowosayin də yala Nigeria ye kəriwutəro cidazana də'a kokkono. Zaria, au Zazzau, bərni/kəriye Hausa ye yala Nigeriaye fal shidoni jihadists Fulani ye cidiya kazadalanza Usman bin Fodioyen kəriwuzana dǝ.

Shima nadonyi dawudi kuluwu bə Ladi Kwali bǝwo, shido Michael Cardewbe suro saa 1950 ben kokkono. Fuwuma mowonti kuluwube adəbedə shima Dr. Ladi Kwali, shidoni cidanzə dunya sammason fəletənadə.

## Laminte
Bwari

### Bwari
Bwari də nasha gomnati ganabe suro bərni kura Nigeria bə. Am bəladəye asalnzadə sandima amma təlamma Gbagyi yǝ manazandə. Mai kuradə shima Esu shidoni Sa-bwaya lan notəna də. Amma, FCT Abuja lan koktənadən awowa kada faltəna; surodən Musa Ijakoro'a (kaduwu Koroye gana'a, kuru Suleja Emirate lan na cidi Abuja ye'a kukustənadə) naptə kura Bwari yǝ suro saa 1976yen, kuru shiga Sarki Bwariye'a habtəgə daraja ministaye daraja kən indimiro saa 1997lan Ministry Federal Jemireye bərni kura lardəyedən. Faidatǝ.[2]Ngawo kalla ngəwu-a nəm luwala-a Gbagyis ye kəla Sarki's stool dəga daraja kən indimiro habtəyen, gomnati FCT yedə daji Esu's stool dəga daraja kən yakkəmiro hafsəgəna nyiyanza hangalzadə dabtə nankaro; Gbagyis dəye waltə dayingata kəla asutə mbeji ngawo kərmu Ijakoroyen, nasha "Sarki of Bwari" yedə baro waljin; amma adə wakazənyi, sau tadanzə, Muhammad Auwal Ijakoro də shima Sarki bəlin Bwari ye dəga gozə ngawo kərmunzəyen.

## Laminte
Gwandara

Gwandara də təlamma Chadicye fəteye, kuru Hau sǝye karəngənzə. Təlamma nzədə kada yala Nigeria yen manatin, nguwuso yala dawu Nigeria yen amma Gwanda rǝye amma nabsana laa amma 30,000 yeyi. Sandidə nguwuro Abuja'wa, Niger'wa, Kaduna'wa, Kogi'wa kuru bəla bəlin Karshi-a, Karu LGA-a, kəriye Nasarawa'wa lan tuwandin. Karshi bəlin də Emir Gwandara bə daraja buro salak bə Muhammadu Bako III (PhD) mbeji.

Amma Gwandarayedə sandima təlamma asal FCT Abuja ye falnza, bərni kura Nigeria yedə.Təlamma Nimbia bə fasal lambabe duodecimal bə mbeji (sandiye furtə 12lan somzayin), amma təlamma gade, alamanna Karshi cidiyanzən, fasal decimal bə mbeji.

Nimbia də, shidoni Gwandara gade dən tətandənadə, nizam duodecimal bedə təlamma gədi Kainji mashiyedən səbandənaro təmatəna. Shidə duodecimal hatta duno furtə mewun indinbe: Nimbia 12 lamba fasal lamba be notəna yaktə kəske lan.

## Lamintǝ
Nupedia

### Nupedia
Nupedia də shima təlamma kadaye online encyclopedia ye shi do ne ruwowanzə banama kəlanza kəlzanaye ruwozana ma kuru ilmu mauduwuye nozana ma, editor maskuye kulasana kawu baktinro, kuru laisiyenzə mbeji kəla awo kəlanzən gənatəyen. Jimmy Wales ye sha kokkono kuru Bomis ye ruwozə, Larry Sanger də shima edita kura wo. Nupedia də cidazəna kəntawu March saa 2000 lan səta kəntawu September saa 2003 ro saadənan. Nupedia də kataffa tulur kasattəye mbeji awo ruwotəna dəga kaltəro kawu gənatəro, live wiki-based update diwo dəro. Nupedia də komiti maskuwaye sha dawarzana kuru sandima doka dəga bayanzana. Saa buroyedən ruwowa 21 bas mbeji,[a] Wikipedia'a rataltəgəmen ruwowa 200 suro kəntawu buroyedən mbeji, kuru saa buroyedən ruwowa 18,000 mbeji.[2] Wikipedia yedei gənyi, Nupedia də wiki gənyi; shidə susudəro suro futu peer-reviewben bayantəna, shidəwo ruwonzəga nəmngalwo encyclopedias maskubedəga rataltəyinro dawartənadə. Nupedia ye maləmma (PhDs lan ngəla) awo kəlanzaro yiwoye səraana.[3] Kawu cidanzə dajinro, Nupedia ye ruwowa kasatkata 24 sutuluwuna[4][5][6] shidonyi cidanzə waltəm wutəbe tamozənadə kuru ruwowa gade 150 tədin.[7] Wales ye Wikipedia lan ruwo kəske’a gənatə’a səraa, amma Sanger ye katab do Nupedia ye faidatəna də’a səraa.
Sabon Wuse

Sabon Wuse də shima kərmai kura gomnati gana Tafa ye kəriye Niger ye lardə Nigeria ye lan.

## Laminte
Mombasa

**Mombasa** də bərni ci kəmaduwuye anəmgədi Kenyaye ci kəmaduwu Indian yedən. Shima bərni kura lardə British East Africa ye buro salakye wo, kawu Nairobi də bərni kura lardəye ro saa 1907 lan habtəyinro. Kərmadə bərni kura lardə Mombasa County ye. Bəladə sha "bərni bəl-a liwula-a" lan nozana  lan.

Shima bərni kureyǝ kuru kura lardədəye (c. 900 A.D.) kuru bərni kura kən indimi ngawo Nairobi yen, nəm nguwu am 1,208,333 yeyi futu isawu 2019 ye lan.[1]

Na Mombasa ye kəla kəmaduwu Indian ye dəye sha na kasuwuye gargam ye ro kalaksəna,[4] kuru lardəwa kadaye sha sunotin dalil nashanzə zauro faida'a nankaro. Kitawuwa gargam maranta Kenya bedəye Mombasadə saa 900 A.D lan koktənadə fəlezana.[5] Shidə bərni kasuwu bə zauro fuwuzənama karnu kən 12th yedən, futu ilmuma cidiye Arab bə al-Idrisi ye suro saa 1151 lan gulzəna yedai. Shidə nasha kərmai Kilwa Sultanate ye alamanna badiyaram karnu kən 14th ye lan səta hatta sultanate Mosqueest Mombana ye suro saa 1513 A yen wurtəna dəro. gartəna c. 1300. Mashidi Mandhry bedə, suro saa 1570ben gartənadə, suronzən minaret mbeji kuru suronzən arch ogeebe nasha laaye mbeji. Bərnidə dare cidiya kərmai Omani Empire bə dareram karnu kən 17th ben kara.

## Lamintǝ
Ethiopia

**Ethiopia**, [c] hukumamen kərmai Democratic Republic Ethiopia yedə, shima lardə do suro Horn Africa ye gədi Africa yǝ lan kara. Kalangaiyya Eritrea'a yala-a yala-gədi-a, Somalia gədi-a, Kenya-a anəmro-a, anəm Sudan-a fəte-a, Sudan-a yala-fəte-a ye-a. Ethiopia də nasha cidiye kilomita square 1,104,300 (426,400 sq mi). Saa 2024 lan, am miliyon 132 yeyi mbeji, shima lardə do am nguwu'a dunyalan, am nguwu'a Africa lan ngawo Nigeria yen, kuru lardə do am nguwu'a dunya lan. Bərni kura lardəye'a bərni kura'a də, Addis Ababa də, kilomita kada fəte gədi Africa yǝn mbeji shi done lardədə'a Africa'a Somali'a ro yaksəna də.

Am zamanbedə Ethiopia zamanbelan fəlangzana kuru nasha gədibe-a na gade-aro lezana zaman Middle Paleolithic bedən.[19][20][21][22][23] Suro saa 980 BC yen, Mairi D'mt ye də kərmainzə kəla Eritrea-a yala Ethiopia-a ye dəga gərzəgəna, amma Mairi Aksum ye də kəla furumtəram kəla furumgata saa 900 ro sədəna.

Adin adin kəristabedə mairidəye 330 lan səmowona, kuru Islam də Hijra buro salak bə suro saa 615 ben isəna.[25] Ngawo Aksum ye suro saa 960 lan wurtənayen, kərmai Zagwe ye də nasha yala-dawu Ethiopia ye dəga sunotin hatta Yekuno Amlak ye suro saa 1270 yen kərmaizəna, Ethiopia Empire-a Solomonic dynasty-a dəga kərmaizəna, kəla Solomon-a Queen of Sheba-a ye cidiya tadanza Menelik I. empire də daraja lan wurazəna, nasha kəriye'a faraktə-a kuru kəriwu nasha batawunzəye'a kəriwutə-a lan; zauro nowatadə, kəriwu Ethiopia-Adalbe (1529-1543) banazəgə mairidəga yaktəro, banazəgə nasha kərmai dəga yaktəro, shi do ne dareram lan suro dau-a Zemene Mesafint yen dau karnu kən 18th ye lan. Emperor Twodros II ye Zemene Mesafint dəga dawono badiyaram kərmaizəye saa 1855 lan, adəye waltəm kəlta-a zaman zamanye-a Ethiopia ye dəga suwudəna.[26]

## Lamintǝ
Nairobi

**Nairobi** də shima bərni kura lardə Kenya ye wo. Bərnidə nasha anəm dawu Kenyaben kara, nəm kuruwu mita 1,795 (5,889 ft) yeyi. Sudə jumla Maasaibe Enkare Nairobi lan goatə, shidoni maananzə 'na nji amusu', kəmoduwu Nairobibe shidoni bərnidən sədinmadə. Bərnidə nəm nguwu amyedə 4,397,073 suro isawu 2019 yen.[7][8]

Nairobi də fato majalisa Kenya ye kuru kasuwu'a Kenya ye duwu kada'a kuru kampani'a kura kura dunyabe'a, surodən cidaram korbe United Nations ye'a (UN Environment) kuru Ofis United Nations ye Nairobi lan (UNON) mbeji. Nairobidə dawudi kasuwu-a ada-aye. Shi Nairobi Securities Exchange (NSE) dǝ shima kasuwu kura do suro lardǝ Africa ye dǝlan kuru shima kasuwu do kǝn indimi suro lardǝ dǝyen. Shima Africalan stock exchange kura kən diyaumewo nasha nəmngəwu kasuwuben, raksə kasuwu miliyon 10 wajiya sədin. Kuru suronzən Na Nairobibe mbeji. Nairobidə bərniwa kəra gultuwuye UNESCObe dəro 2010lan karaa.

Nairobi də suro saa 1899 yen hukuma'a kərmai kərmaiye lardə British ye gədi Africaye sha kokkada, naptə na cidi maara cidiye Uganda-Kenya ye lan. Hukumawaye sha na naptəye ngəlaro saraana dalil nəm kuruwunzə-a, yanawu kawudo-a, kuru nji ngəla-a nankaro.[9] Bərnidə duwaro wurazə Mombasa'a falzə bərni kura Kenya ye suro saa 1907 yen.[10]

Ngawo kərmai kəlabe suro saa 1963 yen, Nairobi də bərni kura lardə Kenya yero wallono.[11] Loktu Kenya ye buroyedən, bərnidə dawudi cidaram kofi-a, shayi-a, sisal-a yero wallono.[12][13] Gomnatiwa sələmye kərmai kəlabe sətanadən Nairobi'a garza kuru bərni kura zamanbero kalakca nəm nguwu am ngəwu'a kuru razəwu'a wurajinma.[14]

## Gargam
Hawar kura: Gargam Nairobibe

Kashimo zamanbe nankaro, loktu Nairobibe wune.

Saa buroye

Nairobi suro saa 1899

Na Nairobi ye də buro salak lan cidi njiye am sunyima soye napsana, Maasai, am kasuwu cintəye, am Akamba ye, kuru am barewu Kikuyu ye.[15] Su Nairobi kəlanzəmadə bayan Maasaiben kedo maananzə 'nji amusu', shima nji amusu doni nadən sədinmadə.[16] Kənde Uganda Railwaybedən, nadə Sir George Whitehousebe asuzəna na karewa gənatəbe nankaro, na shuntingbe kuru na cidawu Indiabe cida maara cidiben cidazayin dəro. Whitehouse, chief engineer maara cidiyedə, nadə'a na naptəye ngəlaro səraa dalil nəm kuruwunzə'a, yanawu kawudo'a, nji ngəla'a kuru kawu Limuru escarpments də'a kəmbaro.[17][18] Karnonzədə attəson cidawu suro gomnati Protectoratebedəye zorzana sandiye nadə zauro flat, njiye ngəlaro təmzayinba kuru suro awowa təmzayinbaro fanzayin.[15]
## Lamintǝ
Zambia

**Zambia**
**Republic of Zambia** də,[d] shima lardə do kəla kəltəram dawu-a, anəm-a gədi-a Africa ye lan.[9] Ngaidǝn sha anǝm-dawu Africa be au anǝm Africabero bowotin. Yalanzən Democratic Republic of Congo, Tanzania yalanzən gədinzən, gədinzən Malawi, anəmgədinzən Mozambique, Anəmnzən Zimbabwe 'a Botswana, Anəmfətənzən Namibia, kuru fətənzən AngolaBərni kura Zambia yedə shima Lusaka, nasha anəm-dawu Zambia yen kara. Nəm nguwu jamayedə nguwuso nasha Lusaka ye anəmlan kuru Copperbelt Province yalalan, na doni arziyi lardə dəye kuradə.

Buro salakkin amma Khoisan ye nabsanadə, nasha də Bantuye faraktənza karnu kən mewun yakkənmedən lezəna. Ngawo Nasaraye ammasonotindən karni 18 yedən, British ye nashadəa noto British ye Barotziland-yala-fəte Rhodesiayeya yala-gədi Rhodesiayeya datəramma karni 19 yelan tumowo. Sandi anyi kəlta (1911) lan yala Rhodesiaye cado. Loktu kərmai notoyedən, Zambia də gomnati Londonlan sha sunotin shawari Kamfani British South Africa ye lan.

## Lamintǝ