open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Albert Einstein

**Albert Einstein** 

Sha chasambo yim mǝyon luko diyon bǝ lan kǝntawu Armalan bǝ lan suro saa duwu mǝyon uskun fitulurrin laarrin bǝ lan.(14-feb-1847)

shidə ilmuma physics bǝ kəla dawari ilmu bǝ kəla nəmkamben nowata. Einstein dǝ bana kada nasha nzundu quantum bǝro sǝdǝna.[1][5] Shiye nəmngəwu-duno tilo fasalnzə E = mc2, shidonyi nəmkam taganasben cizənadə, sha botin "dunyalan equation nowata".[6] Shiro Jaza Fiziyabe Nobel Prize shiro  suwandəna kəla cidanzə ilmu fiziyaben sədənaro, kuru ta-anasmaro kəla doka taasir fotokonnu latərikiben bayenzənan.Suro Daula Jamusben katambo, Einsteində Switzerland ro saa 1895lan lewono, nəmkamzə Jamus bǝ kolzəna (namtə kərmai Württemberg ben) [notə 1] saa fuwu bǝ dən. Suro saa 1897 lan, sa’anzə mewun tulurin lan, shiye isawu-a fiziya-a kəra gultəgəro kərazəna mowonti Swiss federal polytechnic ye suro Zurich yen, suro saa 1900 yen tamozəna.Suro saa 1905 lan, shiye kitawu PhD yǝ kənasartəna dəga Jamiya Zurich yero cina. Suro saa 1914 lan, Berlin ro lezə mowonti kimiyabe Prussian bǝ-a kuru jami’a Humboldtbe Berlin be-aro kara, kuru darekta mowonti fiziyabe Kaiser Wilhelmbero wallono saa 1917lan; shiye waltə kam lardə German bero wallono, loktu adəlan kərmai kərmai Prussiabero wallono [note 1] Suro saa 1933ben, loktu Einsteinbe lardə America bero ziyara sədindən, Adolf Hitlerbe kərmairo walzəna. Nazi ye Yewudiwa amanzə so'a zəksənadəye sha rizəna, [8] shiye US lan naptəro shawari cido, kuru shiro citizenship Americaye suro saa 1940 lan cedo.
## Kenengan nzǝ buro yǝ
Albert Einsteində shiga Ulmlan katambo, [15] suro Mairi Württembergbe suro Daula German ben, yim kəntagə Macibe kawunzə 14 saa 1879-lan. Amnzə kuraa, Yewudiwa Ashkenazibe adinbadə, sandima Hermann Einstein, ladoma kuru nzunduma, kuru Pauline Koch. Suro saa 1880-yen, yallanzə bəla Munichbe shiro Ludwigsvorstadt-Isarvorstadt gultindəro zuwuru, nadəwo baanzə Einsteinbe-a awanzə Jakob-aye nzundu konnuye fabrik J. Einstein & Cie kokkada, kamfani duwo karewa konnuye lantarki daataro faidatinma sətandində.[15] Shiye ngəwusoro awo laa kəla nəmganazəyen wakazəna guljin, sa shiye kəla dezəlyen dondizənadən kuru baanzəye shiro komfas suwudənadən. Adəye səkə kənənganzə sammason electromagnetism dəga zauro səraana. Shiye asuwono "Awo laa zauro gəraata ngawo awowaben mbejiro.Albertdə St. Peterbe mowonti buroye Catholicbe Munichbedə sa'anzə uwulan səta. Sa shiye saa usku lan, shiga Luitpold Gymnasium ro kalakca, na shima dəlan kəra primary-a secondary-a ye səwandəna.

## Kǝrmu Nzǝ
Yim mǝyon uskun bǝ lan kǝntawu shawul bǝ lan saa duwun yar laarrin fiwun luko uwun bǝ lan(18-Apri-1955) Albert dǝ shi kam cidi German bǝ Amma cidi Amerika bǝ lan sha chasambo. Shi malum science bǝ (Scientis) nasha (Theoretical physics bǝ lan chidan nzi nguwun zuso . Shima ( theory of relativity) burozu sutulu. Nobel prize shiro sadina nasha Physics bǝ lan suro saa duwun yar laarrin findin tilon bǝ lan (1921).

## Lamintǝ
Akwa-Ibom

**Akwa-ibom**
Akwa ibom bula anum anum najira bǝ. Bula Cross River yǝ wa kǝlangai tana gǝdi lan, fute lan bula Rivers yǝ wa Abiya yǝ wa daji anum lan inji kura Atlantic bǝ. bula dǝ usulu su nzǝ yǝ kuluu cross Rivers yǝ lan ciwon do. Suro bula cross Rivers yǝ lan Akwa ibom dǝ catulo saa (1987) yǝ uyo dǝ shima bulan nzu kura wo. 
## Təlamma
"Təlamma 20 mbeji təlammado buro salakkin manatinma kəriye Akwa Ibom yǝ dǝn [17] Amma, nasha gadegade rataltədə təlamma 20 ma kozəna fəlezəna." Sandidə sandima (tartip alphabetben) LGAsdəwo sandiya manatinmadəa: Anaang- Abak-a, Essien Udim-a, Ikot Ekpene-a, Oruk-Anam-a, Ukanafun LGAs-a Ebughu- Mbo-a Oron-a LGAs Efai - Mbo LGA Efik-Itu-a, Oron-a, Uruan-a LGAs Ekit-Eket-a Esit Eket-a LGAs Enwang - Mbo LGA Etebi - Esit Eket LGA Ibibio-Etinan-a, Ikono-a, Ikot Abasi-a, Itu-a, Mkpat Enin-a, Nsit Atai-a, Nsit-Ubium-a, Onna-a, Uruan-a Uyo-a LGAs-a. Ibino - Ibino LGA Ibuoro-Ikono-a Itu-a LGAs Idere - Itu LGA Igbo-ika LGA
Ika - Ika LGA Iko - Gǝdiya Obolobe LGA Ilue - Oron LGA Itu Mbon Uso - Ikono-a Itu LGAs-a Iwerre - Ini LGA Nkari-Ini-a Ikono-a LGA Obolo (Andoni) - Gədi Obolo-a Ibeno-a LGAs Okobo - Okobo LGA Oro - Oron LGA Uda-Mbo LGA Kulashi faldə amma təlamma 10 bas asuzana wono,[18] təlamma laadə təlamma gadeye wono, amma shartədo təlammadəro yaktəyedə fetero gultənyi.

## Lamintǝ
Algebra

**Algebra** shima dalami konkomi bǝwo kəra shi algebraic structures a kuru futu bayanna suro awoa sandima anyibǝn dagənadəga. Shidə shima generalization arithmetic bǝ dəwo fafaltin kuru algebraic bǝ kəndowa gade gade kəndowa arithmetic bǝ alamanna nzəra kuru kawattəben.

Elementary algebra də shima algebra bǝ zauro nowata dəwo suro maləm kure bǝdən kuru shiye bayan konkomi bǝn faidatə awoa fafaltinma dəga faidatin.

## Lamintǝ
Ali Jita

**Ali Isa Jibrin**
də sha chasambochasambo yim uwun bǝ lan kǝntawu shawur bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fiskun yakkun bən sha katambo (5/7/1983) shiya **Ali Jita** lan bozai nakka kaya ben. Kurruman sha mai jita aw **Ali Isa Jita** lan bozan. Shi kayama Hausa bə zaman yə kuruman attǝyǝy kaya ruwotəma.

## Kenenganze buro yǝ
Ali Jita də sha fato Alhaji Sallau Jibrin Kibiya ye lan katambo shi do ne datəma kuru yanzə Hajiya Ummul-Khairi ye nasha Gyadi Gyadi ye gomnati kəriye Kano ye lan, Nigeria lan. Shidə nasha Shagaribe Gyadi Gyadiben wurano. Nasha gana lan, baanzəye yallanzə'a Kano lan Lagos ro zuzəna, daji Abuja ro dalil kasuwunzəye nankaro.
## Ilmu nze
Ali Jita də kəra nəm kuraye/badiyaramye Shagari Quarters lan badiwono. Daji kəranzə buroye-a kən indimi-adə Bonikam Barracks, kərye Victoriaye, kəriye Lagosyen sədin. Shiye kəranzə secondary kuradə Abuja lan tamozəna. Kəranzə kəra gultuwuye Federal College of Education Kano lan gozə nadən Diploma lardəye cidaram jamaye səwandəna. Kuruson ilmu komfutaye kərazəna mowonti Intersystem ICT yen nadən diploma səbandəna.
## Cida nze
Kayawa Alijitabe ngəwunzaso cidaram fimbe Kannywoodben faidatin, amma albomwanzə laadə cidaram fimbe Hausabe gadero təladəna. Ngawanakəlwunzəbedə suronzan Nazifi Asnanic-a, Fati Niger-a, Naziru M Ahmad-a, gadeso-a. Shiye kuru Umar M Shareef'a kəllata kuru kaiyya shiro Mama gultində sutuluwuna, kaiyyanzə karəngəyedə shima kaiyya Kanoye suro saa 2018yen sutuluwunadə. Kaiyya Ali Jitaye shiro Love gultində shima kaya Hausabe kən indimi saa 2018be BBC Hausaye karzənawo.Ali Jita ye fasal kaiyya Ingausa ye faidatin, Hausa-a Nasara-a kəllata. Shiye style də faidatə kaiyya dəga ruwozə kuru kaiyya sədin. Saa 2019shiye vidiyo Arewa angel ye dəga rokko bikke makkaryema Kannywood ye Rahama Sadau ye dəga sutuluwuna, kuru shiye vidiyo gade kaiyya dəye shiro Love gultin dəga sutuluwuna rokko bikke makkaryema Hadiza Gabon yen. Shiye kuru klele sallahbe dawarzəna.[11]
## Albomwa
*Labarin duniya 2015
*Zakin maza 2016
*Mata 2018
*Mai Jita
*Gimbiyar Mata
*Love
*Jita 2020
## Shimtiti-a kuru daraja-a
Ali Jita ye lamba kada səwandəna suro cidanzə kaiyyaben, lambadə lamba 15 ma kozəna, sandima:[18][19][20][21][22]

## Lamintə
Alla Alekseyeva

Alla Aleksandrovna Alekseyeva (Russian, 7 December 1934) shima bikke makkarye Russia bǝ kənjowoye shidoni kənasar Europe bǝ coxed fours lan suro saa 1966 lan gowono. Jamiya lardǝ Moscowbe dә sәdin kuru ngawo bikke makkarbe sәdәnaben cida kәla kәla kәla kәnzaben sәdәna. 

## Lamintǝ
Alla Bayanova

**Alla Nikolayevna Bayanova** (Russian; 18 May 1914  ⁇  30 August 2011) shima kaiyya Romancebe Russiabe wo loktu laan Édith Piaf'a kəlzəna sau fasal biskewanzə kəske amma zauro kərawo lan.Bayanova də Kishinev lan katambo fato kaiyyama operaye lan, shi do Paris ro lezəna də suro saa 1918 yen ngawo Bessarabia ye Romania'a kəltəro shawari gozənayen. Nasha faraskəramyen naptə banama bawanzəyero 1923lan cido, saa ləgarlan. Saa 1927lan, ba runzə bikke makkarye sədin. Katab kura cidanzǝye sǝdǝnamadǝ shima sa Alexander Vertinsky banatǝnadǝn suro bikke makkaryenzǝ sua dǝn Hermitage Restaurant Montmartre lan. Ngawo saa indiyen, yallanzə Belgradero lezana, kuru Bayanovaye Germany-a, Greece-a, Palestine-a, Egypt-a dərizəna.Suro saa 1931 lan, Pyotr Leshchenko'a nozana, kayyama kura Russiaye loktudən, shi done shiga banazə Pavilion Russe Bucharestye dəro kəllatadə. Shiye kam daraja'a fatobe, George Ypsilanti'a nya'ano, kuru tangos kada rekodin cido (misallo, Columbia, Kowo Masternzǝbe). Ngawo Ypsilanti-a dəbtanayen, kamfani rekodin Polishbe "Syrena-Electro" dəga contractro musko səkkəna.[2] Suro kəntagə March saa 1941 lan, Bayanova dəga hukuma Romaniaye cita kuru suro sandiya təlam Russianyen cidazənayen suro sandiya suro sandiya zortəyen cedo. May 1942 lan kwallada yaye, sha suro hangalzayen cedo hatta datəgəram kəriwu dunyabe kən indimiro. Saa 1960-a 1970-a lan, sa Romania lan napcindən, LPs usku cutulo. Gumnati Nicolae Ceaușescu ye də, sha USSR ro hijraro 1988 lan zorzəna. Daji Moscow lan napkono, loktu laan telebijin Russia ye lan suluwin. Bayanova də sha kam kisandima lardə Russia ye lan bowozana kuru kəlele saa 80th cidanzə bikke makkarye ye saa 2003 lan sədəna. Saa 2004 lan,shiye kaiya kəlele tambonzə kən 90th ye lan sədin. Cidanzə dareyedə rokko Marc Almondyen albomnzə Heart on Snow saa 2003yedən. Suro saa 2003 lan Bayanova ye shillewu suro Moscow ye lan səbandəna.[4] Kətagə Augustbe kawunzə 30 saa 2011-lan bawono, saa 97-lan, kwasa kansabe. Ngawo kərmunzə nozənayen, kura lardə Russiaye Dmitry Medvedev ye wono: “Kənənganzə də dalil kura amso'a kurnotəgəro cedo. Ms Bayanova də kowonzə zauro shawa, kuru nəm ilmunzə-a kuru karəgənzə-a kaiyya Russiaye lan sədin dəye sha dunya sammason asuzana.”[5]

## Lamintǝ
Ali Madu Shariff

**Ali Madu Shariff**

Sha chasambo saa duwun yar laarrin fǝwun Araskin bə lan. Siyasama Nigeria bə. Kureman adiyey shima gwamna borno bə tun saa duwu indin yaskin bə lan (2003). Saa duwu indin miyon tillon do zubkono. Cidiya alam lemayǝn. All Nigerians peoples party (ANPP). Shima kam buroyə gwamna indiro rozuna yarwa lan.

Sheriff də offis ro indi ro kartəna kəla shiye wakil jamiyya jama Nigeria ye sammason sətana yayi, dare shiye All Progressives Congress (APC)ro kəllatə kuru wakil jamiyya dəyǝ koktəma ro wallono. Suro saa 2014 lan, Sheriff də kəlanzə'a jamiyya demokradiyaye ro falzəna. Shidə kura komiti cida bə lardəye 16 February 2016 lan səta har samno lardəye ro saadənan, sa shiga tutuluwu kuru Ahmed Makarfi yǝ falzənadən. Yim kawu kəntawube 26 kəntawu Aprilbe saa 2018-lan, Sheriffdə waltə majalis fuwutəwube sammasoro lewono.

## Kǝnǝnga nzǝ
Ali Modu Sheriff də bəla Ngala yen katambo, nasha gomnati Ngala ye lan, kəriye Borno ye lan saa 1956 lan. Mowonti secondary gumnatibe, Bama (1974-1979) ro karaa. Moworonti kasuwube London bero karaa, nadən inshora-a, banki-a kungənaye-a kərawono. Suro saa 1981-yen, kamfani garre baanzəyero naptə Darektayen karaa, dare Managing Directorro wallono. Suro saa 1985 lan, kamfaninzǝ buro salakbe dǝga rajista sǝdǝna. Kamfaniwanzəye suronzan karapka Meroil-a Union Chase-a mbeji.[8]
## Cida majaliskube
Ali Modu Sheriff də sha Senator ro karrada Borno Central wakiljinro kəla faraskəram samno jamaye lardəye lan loktu kərmai kən yakkəmedən; shiga waltǝ karrada kǝla faraskǝram jamiyya majalisku Nigeria be (UNCP)ben loktu kǝrmai askǝrra Jeneral Sani Abacha bǝn. Ngawo Nigeria ye kərmai demokradiyayero waltənayen, suro kəntagə Aprilye saa 1999lan waltə shiga Senatorro karrada, Borno Centralro kəla faraskəram jamiyya jama Nigeria yǝ sammason (ANPP).[1]
## Gumna kəriye Borno bə
Suro saa 2003 lan, Gomna kəriye Borno ye ro gasayin kəla faraskəram ANPP yen kuru kənasartəna. Shiga walta karrada suro saa 2007 lan kuru suro saa 29 May 2007 lan sha rawozana. Lamarra indison, kam PDP ye Kashim Ibrahim-Imam dəga kənasarzəna.[10]
## Komiti cidabe lardəbe PDPbe
Suro saa 2014 yen, Sheriff ye nəmkamzə jamiyya demokradiya jamaye ro falzəna. Yim kawu kəntawube 16 kəntawu Februarybe saa 2016-lan, shidə kura komiti cidabe PDP yǝ lardə bə (acting) ro wallono, hatta kərmainzən sha tutuluwuna samno lardə bə saa 2016bedən. Ahmed Makarfi ye shiga falzəna kəla shima kura kəla kəltəmayen.[11]
## PDP ye tajirwa
Shararam do Port Harcourt, kəriye Rivers ye lan, yim Zəma'a kawunzə 17 kəntawu February ye saa 2017 lan, Gomna kəriye Borno ye kureye, Ali Modu Sheriff də shima kura jamiyya jamaye (PDP) ye ro warmajiwo. Suro kəntawu Julyye saa 2017 lan, ngawo shararam kura am uwuye cinayen, Ali Modu Sheriff dəga kəla kura PDP ye lan tutuluwu kuru Ahmed Mohammed Makarfi dəga waltə kura lardəye PDP yero kalakca.[12][13][14]
## Kambiwu
Sheriff də sha banama jami Islam ye Boko Haram ro zorzana kam Australia ye Stephen Davies ye sha zorzəna. [15] [16]

## Lamintǝ
Alla Cherkasova

**Alla Kostyantynivna Cherkasova** (Ukrainian; cido 5 May 1989) shima bikke makkar yǝ diyoma lardǝ Ukraine bǝwo. Suro daraja 67 kg ye dәn, shiye kazada dunya bǝ bronze medalist 2010 ye kuru kazada lardә Europe bǝ silver medalist 2012 ye. Shiye suro bikkewa do freestyle 75 kg ye dәn suro bikkewa Olympic 2016 Rio de Janeiro ye dәn bakkono. Shiye kam fal suro shila bronzebe dәye suro lamar kәrabe 68 kgye dәn suro 2020 Summer Olympics dәye suro Tokyo, Japan lan sadәna dәn. 

## Lamintǝ
Allah

**Allah dә** shima awo au kәla-kәlanzә awo laa ro abadanzәna. Adin laa so dәn shi dә shima kәrmai dina bl dә garratә. Am dawari ilmu bǝ so dәye kasakkin Allah yǝ awowa mbeji-a samma so dәga sәdәna. Am do nzǝra-a tǝmanzǝna dǝ sandima Allah dǝ kǝnǝngǝ ba-a (jin ba-a) kuru duno ba-a mbeji. Deism dә shima kasatsana Allah mbeji, amma Allah dә ngәwusoro faltәnyi au awowa dina bǝ dәwa faltәnyi. Pantheism dә shima kasatsana dina dǝ Allah wo, amma atheism dә shima kasatsana allah ba wo. Agnosticsobe kasatsana kǝla nzǝlnzǝ au allah dǝ mbejiwa au mbejiwa ro tawadǝro nozǝnyi ro, son yayi raksa (au raksa gǝnyi) kambowo soro allah fal mbeji ro kasatsǝyin. Am doni kalima "Kǝmande" dǝ bayantǝ  mbu ro kasatsana dǝ sandima agnosticya.

Lardә wa laa dәn, allah falma mbeji, Allah. Adǝro monotheism gultin. Adinwa do kam fal ro kasatsənadə sandima adin Abrahamic (Krista wu, Yahudiya wu, Islam), Bahá'í Faith, kuru Sikhism. Lardә wa gade dәn allah wa kada mbeji. Adǝ shima polytheism wo. Adina do polytheisticbe laadə sandima Hinduism, Shinto, Taoism, paganism, Wicca kuru gade-gade Buddhism bǝ. Am laa sandima, Allah fal mbeji, shi donyi suronzə nguwu ro waljin, au Allah fal mbeji shi donyi allah wa gade so'a kozənaro duno'a.

Suro falsafa-a nazariya-a yen, am so dǝye kǝla Allah do kamla-a mbeji amma shi donyi tiyinzǝ-a ba kuru na samma lan mbeji ro ruwozana; Allah dǝ dina-a loktu-a sǝdǝna kuru dina lan gadezǝna; ndumaye Allah sǝdǝnyi; Allah dǝ awowa samma nozǝna kuru duno samma mbeji; Allah dǝ nǝmkambe-a ngǝla-a samma so; kuru Allah dǝ kamil-a asal nǝmbe-a.

Dinwa gade-gade lan suwa Allah bǝ gade-gade mbeji. Misal laa sandima Yahweh, Elohim suro adin Yahudiyabe-a adin Kǝrista bǝ-a, Allah suro adin Islam bl-a, Baha suro adin Baha'i bǝ-a kuru Ahura Mazda suro adin Zoroastrian bǝ-a.

## Lamintǝ
Allah dә

**Allah** (Arabic), romanized: Allāh, Shima kalima Arabic bə kambo kəla Allah ben. Suro təlam Nasara bǝn, kalima shimadə ngəwusoro Allah suro Islam ben fəlejin.
Alla Beknazarova

**Alla Oleksandrivna Beknazarova** (Ukrainian, romanized: Alla Oleksandrivna Beknazarova; born August 28, 1984) shima Ukrainianbe buron bikke . Suro loktu yakkəben shiye kazadala lardǝ Ukrainebe shiro Yuriy Kocherzhenko lan suro saa 2001 lan kuru Vladimir Zuev lan suro saa 2007 kuru 2008 lan. Suro ISU Championshipben jaza ngǝla, kən diyaume, 2001 World Junior Championships lan, Kocherzhenko'a kǝrmaana.

## Cida nze

Beknazarova ye Yuriy Kocherzhenko'a kəllata dareram saa 1999 au badiyaram saa 2000. Sandiya gasa gasa dunyabe saa 2000 ye dəro zuzaana, suro kəntawu March yen Oberstdorf lan tədənaro, kuru kən 18 me lan tamozana. Suro saa 2000-01 lan, Beknazarova-a Kocherzhenko ye dinar zuwuna lamarra JGP indi lan kuru ISU Junior Grand Prix Final ro gasayin, na done kən diyaume ro gasaana də. Sandiye kuru kən diyaumen tamozana suro gasa gasa dunyabe juniorbe saa 2001be Sofialan. Sandiye medal kura dunyabe fal zuwuna, ngarkime suro saa 2001 Karl Schäfer Memorialben, kuru gasa kura indi Grand Prixbe-a kuru gasa kura ISUbe indi-a lan gasazana. Kəlakəlnzadə 2003lan daano. Dare suro saa 2003,Beknazarova ye rokko Vladimir Zuev yen biske baktə badiwono. Sandiye medal dinarbe saa 2005lan Ondrej Nepela Memoriallan zuwuna kuru medal ngarkime dunyabe diyau - suro saa 2007be Nebelhorn Trophyben, saa 2009be Jamiwa Winterbe-a, kuru Finlandia Trophy saa 2009be-a. Sandiye gasa dunyabe juniorbe fallan, gasa kura dunyabe fallan, kuru gasa Europebe diyaulan gasazana. Jazanza ngəla, kən 11me, suro gasa Europebe saa 2010bedən isəna. Beknazarova ye rokko Sergei Verbillo yen biskezayin.

## Faraskǝramma
### With Zuev

### With Kocherzhenko

## Lamintǝ
Kosa Alzheimer's yǝ

**Alzheimer's disease** (AD) dǝ shi neurodegenerative disease dǝwo sǝtǝdǝna dǝro kǝnǝngatǝnzǝ dǝ gana-ganalan badijin kuru fuwutǝnzǝ dǝga kozǝyin, kuru shima dalil 60-70% lamarǝ dementia ye dǝwo.Alama buroye zauro nowatadə shima awowa karəngəro wakazənadə taktə zauro zau.[1] Kwasuwadə fuwujinna soro, alamawadəye suronzan kaziyi təlammabe-a, hangal gənatə-a (kəskelan fattəgə-a), hangal gənatə'wa, hangal gənatə-a, kəlanzə-a koltə-a, kuru lamarra halbǝ'wa mbeji. Kəndaram kamyedə ngawojinnason, ngəwusoro fatonza'wa jamanza'wa kolzayin.[15] Gana-ganan, cidawa tiyi bedə fattəyin, dareram dən kərmuro saadin. Kaso fuwutə yedə gadejin yaye, nəm nguwu kənənga bə ngawo kosuwa asutəna ben saa yakkə səta mewun indiro saadin.[10][11][12]

Awo donyi kwasuwa Alzheimerbe suwudin dǝ sambisoro asutin bawo.[15] Dalilwa tajirwa korbe-a geneticbe-a wuratənzəro lezəna kada mbeji. Tajirwa donyi geneticbe dunowa du shima allele donyi apolipoprotein E be lan tuwandin ma. Awowa gade tajirwaro suwudinsodə sandima gargam kəla zau fantə-a, hangalzaro citə-a, kuru bu ngəwu-a.[1] Fuwutə kwasuwadəyedə, awoa tiyi kərgənben dasagənadə shima amyloid plaques-a neurofibrillary tangles-a lan bowotin. Protein donyi kǝltǝnyi ma du, cell ye faidanzǝ ro lejin, kuru loktu nguwuro, neurons ye degeneration donyi kaltǝyin ba ma, kuru synaptic connection donyi kǝrǝn lan tuwondin ma.[18] Waneye kwasuwa asutinmadə futu gargam kwasuwadəbe-a kuru ngaltə asutəbe-a lan kara, kuru fotowa lətaribe-a kuru bu ngaltə-a dalilla gade mowonjinmadəga baro diwo nankaro.[7][19] Alama buroyedə ngəwusoro kərgən nəmngəliro taltəyin.[15] Kulashi tissue kərənbedə məradətəna kəla kosuwa notəben, amma adə ngawo kərmuben bas wakajin.[20][21

## Lamintǝ
Amarachi Uyanne

**Amarachi Uyanne**

Sha chasambo yǝm meyon tulurin bǝ lan kǝntawu shawur bǝ lan suro saa duwu indin dǝyon bǝ lan sha katambo (17/6/2004) Amarachi lan sha buwozan ma kayama cidi Nigeria bǝ, fartǝ ma kuru kaya ruwotema.

## Kenenga nze.
Amarachi dә lardә Deltabe dәye suro anәmga kәnәngәna lardә Nigeria bǝ dәn. Shiye suro lardǝ Edo bǝ, suro anǝm-anǝm Nigeriabe ladǝn fuwuwono, na shimadǝro biske fartǝ badizǝna saa 5 lan. Suro saa 2012, shiye  kunguna N10,000,000 yeyi sutuluwuna ngawo shiye shiga kam baditəma dare buro salakye Nigeria's Got Talent ye dən. Ngawo adǝben sha "millionaire sinana  Nigeria bə" lan bowotǝna

## Lamintǝ
Lardǝwa America yǝ

**United States of America** (USA au U.S.A), shidoni United States (US au U.S.) au America lan notunama də, shima lardədo lardə Amerika Yala bǝ lan kara. Lardǝwa 50 yǝ, bǝrni kura lardǝyǝ (Washington, D.C.), kuru lardǝwa India yǝ 326 yǝ. [j] Lardǝwa lardǝwa yǝ gǝnyi lan, lardǝwa kurakura uwu kuru lardǝwa kurakura india yǝ kadaa kuru lardǝwa kurakura india yǝ kadaa ro kǝrmai nzǝa sǝdǝna. 

lardəwa do kəriwu raayibǝ-a kuru dunya bǝwa lan cidazayin də. Ngawo Soviet Union yǝ wurtənzə'wa kəriwu Cold War yǝ suro saa 1991 yen dazəna yen, U.S. də shima duno dinayǝ falro wallono, kuru nəm duno siyasa yǝ dunya samma son sədin.

Gomnati lardə U.S. yǝ də shima kura lardə yǝ do kərmai kura lardəyǝ'a kuru demokəradiya nəm kəlanzəye'a, nasha gade-gade yakkə'a: majalisku'a, executive'a, kuru shara'a. Majilas lardə yǝ bicameral'a mbeji shidoni majalis wakillayǝ'a, majalis cidiyaye nəm nguwu jamaye'a wuzəna; kuru Senate də, majalis kura do kəriye wo son wakiltə kalkal. Kərmai kəlabe kuradə federalism ye cin, ada siyasa bə nəmkambǝ-a, nəmkalkal-a, nəmkam kəlanzəbǝ-a, kərmai kəlabǝ-a, gomnati gana-a fuwuzəyin.

Lardə do zauro fuwuzəna ma suro dinayen, United States də shima lardə do GDP nzə kurawo tən saa 1890 lan, kuru shima kashi 15% nasha razəwu dunyabe suro saa 2023 yǝn. fandi fatoye do ne zauro nguwu ma suro lardə’a OECD yǝ lan. U.S. də shima lardə do ne dunyalan zauro kurawo nasha gaska arziyibe-a, awo faidatə-a, awo bəlin-a, hakki adammanabe-a, ilmu kura-a lan. Dunonzə zau-a adanzə-adə dunya sammason lezəna. U.S. də shima wakil do Bank Dunyaye'a, karapka lardə'a America ye'a, NATO 'a, United Nations'a, kuru shiye wakil do UN Security Council ye də'a.

## Gargam
Am buro salak  yala America bǝdə Siberia lan hijra sadə kotowo cidi Herringbone saa 12,000 kozənadən; ada Clovisbedə, shidoni saa 11,000 BC yǝ lan fəlezənadə, shima ada buro salak bl America lan tartəgənawo. Loktu nguwuro, ada amma asal yala America yedə zauro kurazana, kuru laadə, alammaanna ada Mississippi yedai, bareya fuwuzana, fasal garyeya kuru nabtəramma tuskaatayeya. Loktu ngawo zaman kureyedən, ada Mississippi anyedə nasha dawu fəteye-a, gədiye-a, anəmye-alan kara, kuru Algonquiandə nasha Great Lakesyedən kuru ci kəmaduwu gədiyedən, amma ada Hohokam bǝ-a Ancestral Puebloans-adə anəmfəten nabsana. Nəm nguwu amma asal lardəye kərmadə United States ro somtənadə kawu hijirawu Europe yedə isayin ro alammaanna 500,000 lan səta miliyon 10 ro saadəna.

## Lamintǝ
Aminu Ibrahim Daurawa

**Aminu Ibrahim Daurawa** dǝ sha chasambo yim tilon bə lan kǝntawu razab bə lan saa duwun yar laarrin firakkin laarrin bə lan (1969) no. 39 guro mazugal bə lan notunaman suro dala bə lan karye kano bə lan sha chasambo. Aminu daurawa malum addin kir musulum bə kura Nigeria lan. Kiran nze cidi lan dukso fantin. Attəyə kureman daurawa shima kura dina krabka hisba lan notunaman bula kano yǝ dǝ. Shima kira fato radio bə lan tambaya mabudin ilimi gulzande sidin. Alhaji sani kwangila shima kiradi nauyin nzu gozu.

## Kenengan nzǝ buro yǝ
## Lamintǝ
Ana Alicia

**Ana Alicia Ortiz Torres** (kəntagə Disembaye kawunzə 12, saa 1956 lan katambo) bikke makkaryema lardə Mexicoye-Americaye cida kolzənama kuru fato bikke makkarye-a telebijin-an cidazəna. Ngawo telebijinnzə badizənayen saa fal bikke makkarye soap-operaye Ryan's Hope lan bannazənayen, cidanzə waratatəma Melissa Agrettiye bikke makkarye soap operaye zaman kuruwuye Falcon Crest dəwo zaman tulurro 1982lan səta 1988ro saadənan suwandəna.Kuruson faraskəramma telebijinbe gade-gaden au fimma telebijinbe lan saa ngəwuson dareram saa 1970-lan səta dawu saa 1990-ro saadənan cidazəna.

## Kǝnǝnga buroye

## Lamintǝ
Anambra

*Anambra*'
Bula Anambra yǝ kerye anum gediya Nigeria yǝ yim (27/08/1991) yǝn Bula dǝ kokkad Bula Delta yǝ wa kǝlanda, tuna nasha fute lan anum bǝ bula imo yə gədi nəin Bula Enugu kuru bula kogi yǝ Nǝin.
Suro saa (2006) yem am yisabtǝ yǝ dǝn am miliyan 4.1 mbǝji suro bula Anambra yǝn bula dǝ suro saa (1976) yǝn kokkada.

## Lamintǝ
Anambra International Cargo Airport

**Chinua Achebe** ye faraskəram maara samibe Umueri də faraskəram maara samibe dunyabe Nigeria lan. Shidə Ivite-Umuerilan kara suro Umueriben, kəriye Anambraben.

## Gargam
Cida gar faraskəram maara samibedə gomnati kəriye Anambrabe kawunzə 11 kəntawu Aprilbe saa 2017 lan badiwono, gardə ngawo saa yakkəben tamotəna. Shi faraskəram maara samibedə daji Gomna kəriye Anambrabe Willie Obiano ye yim kawu 30 kəntawu Octoberbe saa 2021 lan kazəna.

## Lamintǝ
Anarchism

Anarchismdə falsafa siyasabe-a letəgə-a shidoni duno kərmaibe-a sammason gənyi kuru shiye məradənzəna cidaramma do kəlanzəye wono sandidə duno  kərmai kərmaibe-a dəga cistəgə-a, suronzan lardə-a capitalism-a mbeji. Anarchism dəye gomnati lardəbedəga kəlanzəlaro faltəa kuru jamiwa lardəbesoye-a kuru nəmkam kəlanzabe kəlanzabe-aro walzəna.
## Lamintǝ
Alvaro Odriozola

**Alvaro Odriozola** sha chasambo yim mǝyon luko diyon bǝ lan kǝntawu jimada gaji bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin luko uwun bǝ lan sha katambo (14/12/1995) Dekkel baktema cidi Spain bǝ kuru ngawo baktema club donyi La liga bǝ Real Madrid bǝ ro kuru cidi nzǝ Spain bǝ wa.

## Cida kulopbe
San Sebastianlan katambo, lardə Basqueyedən, Odriozoladə Real Sociedadro 2006lan kəllatə, sa'anzə mewun.[4] Yim kawu kəntagə Septemberye kawunzə 1 saa 2013 lan, bikke buro salakyen sədəna, suro Segunda División B yen 3-0 lan kəla UD Las Palmas Atlético yen sha kənasartəna, kuru suro kəntagə falyen bikke buro salakyen UEFA Youth League lan fəlezəna. Odriozola də tawadəro suro B-side yero kalakca kawu zaman 2014-15 ye dəro, kuru goalnzə buro salak ye də suro kəntagə September ye kawunzə 6 saa 2014 lan səkəna, goal dareye də suro kənasar fatoye 3-0 kəla Real Unión yen sədənan.[8]

## Lamintǝ
Ancient Egypt

Masar kureye dǝ shima kǝrmai kǝrmai yala-gǝdi Africabe kureye wo. Kǝrmadǝ kǝrmadǝ nasha kuluwu Nilebe cidiyabe dǝn kara, na dǝwo kǝmaaro lardǝ Egyptbe wo dǝn kara. Kǝrmai Egyptbe kureyedǝ kǝrmai Egyptbe kureye dǝga ngawozǝna kuru saa 3100 BC lan kǝltǝna (kǝla kalkaldo Egyptbe zamanbe lan)  kǝrmai siyasabe Upper-a Lower Egypt-a Menes lan kǝlzǝna lan (ngǝwusoro Narmer lan notǝna).￼

## Lamintǝ
Andre Blaze Henshaw

**Andre Blaze Henshaw** Sha chasambo yim mǝyon luko diyon bǝ lan kǝntawu uskun bǝ lan suro saa duwun yar laarin fiskun yaskin bǝ lan 14/8/1983 kayama cidi Nigeria bǝ kuru fato Radio ben cidatema cida nze radio yǝ rhythm 93.7 fm portharcourt yǝ dǝn badiyono.na shiye saa arakkə'a kozənaro cidazəna kawu Nigezie'a kəllataro naptə TV hostben. Suro kəntagə Mayuben saa 2012-lan, cidanzə tasha cable TVbedə ngawo saa diyauben kolzəna, dare tawadə Nigeria's Got Talent yitagattəgəye kasatkono. Kawu adǝro, faraskǝramma telebijinbe gade kada sǝdǝna suronzan True Search-a, Battle of the Year-a kuru Peak Talent Show-a mbeji. Shidə kuruson hawarwu Google Digital Skillsbe faraskəram allamtəbe Africabe.
## Kǝnǝnga buroye
Blaze də yanzə kəriye Anambra ye lan katambo kuru baanzə kəriye Cross River ye lan katambo. Port Harcourt-a Calabar-a indison wurawono.
## Ilmunzǝ
Blaze ye kəranzə ilmu təlamma ye-a fantəgəye-a Jamiya Port Harcourt yen gozəna, B.Sc tamozəna. degree suro saa 2006 yen.
## Kayanzǝ
Namtə raptəmayen, Blaze ye notə buroye səwandəna kəla shiye wakil karapka hip hopye Port Harcourt ye Tuck Tyght ye lan.
## Radiyo
Shiye shiti allamtəmanzə Loknan Dombin ye dəga zəga kuru cidanzə warmatəgəye Rhythm 93.7 FM Port Harcourt lan badiwono. Loktu nadən cidawa kada sədin misallo kura fasal bayantəye-a, warmatəma gotəgə-a, radio DJ-a kuru show host-a.
## Telebijin
Blaze ye telebijin ro lewono, Nigezie ye video kaiyyaye Top Ten ye dəro wallono. Kate saa 2008-a 2012-a yen, faraskəramma TVye kənasartəna kada lardədən amari cina. Kuruson, bikkewa makkarye jili True Search-a, Kəriwu Saaye-a, Peak Talent Show-a ye sədin. Suro kəntagə Maybe saa 2012-lan, Blazeye cidanzə tasha cable TVbedə kolzəna. Dare lan shiye tawadə Nigeriaye Got Talent dəga yita gattəgəye kasatkono, faraskəram telebijinbe zahirye done Got Talent series lan tədinma.[4]
## Kǝnǝnga kǝlanzǝbe
Andre Blaze də ya-a bikke makkaryema Kate Henshaw-Nuttal ye. Shiye duli indi mbeji, fero kawuwa sawanzə feroye.[6]
## See also
*Music of Port Harcourt
*List of people from Port Harcourt
*List of Nigerian media personalities

## Lamintǝ
Andrea Anders

**Andrea Anders** dǝ
sha chasambo (10 May 1975) bǝ lan katambo. Biske makar bǝ diyoma cidi America bǝ.Shiga cidanzə telebijinlan zauro nozana, taanasmaro fimmanzə kura-kura bikke makkarye gana uwulan, Joey-a, Darasə-a, Better Off Ted-a, Mr. Sunshine-a Mr. Mom-a, kuru adəgaima cidawanzə kəsotobe-a faraskəramma TVye kadalan suronzan Cruel Summer-a, Oz-a, Young Sheldon-a, Modern Lassoness-a, Necess-a, Necess-a. Fəletə. Kuruson, fimma maara samibe tando amma saladinba mewu karəngalan shiga gozana.Kuruson, sambisoro naptə banama fimma yanzəgana kura Sean Andersye amari yioma au sətandənayen suluyin,
## Lamintǝ
Andreas Christensen

**Andreas Bødtker Christensen** sha chasambo yim mǝyon bǝ lan kǝntawu chidi bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin araskin bǝ lan sha katambo (10/4/1996) dekkel baktema cidi Denmark bǝ, kuru ngawo baktema karabka donyi La liga bǝ Barcelona rowa cidi nzǝ Denmark bǝ waro.Christensen də cidanzə Skjold Birkerød lan badiwono kuru dare Brøndby ro kəllatə. Saanzə 15 lan Chelsea ro kəllatə suro kəntagə Fabarairuye saa 2012 yen, cidanzə buro salakye suro kəntagə Octoberye saa 2014 yen badiwono. Suro sagǝ 2022 nen, shiga Barcelonaye musko sǝkǝna, nadǝn La Liga lan zuwuna zamanzǝ buro salakkin.

Christensen ye buro salakkin Denmark ro cidazəna suro kəntawu June ye saa 2015 lan, kuru lardə dəga wakilzəna gasa kowo dunyabe 2018 ye lan, UEFA Euro 2020 ye lan, gasa kowo dunyabe 2022 ye lan kuru Euro 2024 lan.

## Lamintə
André Alexis

**André Alexis** də kitawu ruwotəma Canada yǝ shidoni Port of Spain lan katambo, Ottawa lan wurazəna, kuru kərma dəro Toronto lan napsəna. Shiro lamba kada suwandəna suronzan lamba adab Windham-Campbellbe-a, lamba Gillerbe-a, lamba ruwotəma Rogersbe Trustbe-a, kuru lamba Trilliumbe-a. Alexis də sha Quincunx Cycle lan nozana, kitawuwa uwu do suro anəm Ontario yen-a kornzə-a lan tədin ma. Kitawunzə kən indimi suro korkordəyen, Fifteen Dogs, Giller Prize 2015 yǝ zuwuna kuru Alexis-a cidanzə-a indiso su kuraro suwudəna. Shiga kitawu ruwotəma Americabe Percival Everett ro rataltəgəna, maləmma falye Alexis'a loktu ganaro "Percival Everett Canadabe" ro bayanzəna.
## Lamintǝ
Andy Warhol

**Andy** **Warhol** dǝ shima **Andrew Warhola Jr**. ; shauwal 6, 1928  ⁇  February 22, 1987) shima kam lardǝ America bǝ kam biskeye-a, director-a kuru kam fimyǝ-a. Kam kura suro lamarra kisandi pop ye lan, Warhol də sha kisandiwu zauro faida'a reta karnu kən 20th ye dəro gozana.Cidanzəye nəmkam ndikate awowa adabe fəletə-a, talla-a, ada am mashuhurrabe-a doni saa 1960-lan fuwuzanadə-a kulashin, kuru fatowa hawarbe kada'a, fenti-a, awo kəlta-a, foto gotə-a, fim tando-a kunten. Cidanzə zauro noata laadə suronzan fenti silkscreenbe Campbell's Soup Cans (1962)-a Marilyn Diptych-a (1962)-a, fim jarabtəbe Chelsea Girls-a (1966), lamarwa fatowa hawarbe kadaye shiro Exploding Plastic Inevitable gultində (1966-ro-617). "Zaman Pornbe Dinarbe".
### kenengan nzu buro ye
Warholdǝ shiga kǝntawu Ogustabe kawunzǝ 6, saa 1928-lan, suro Pittsburghben katambo. Shima tada kən diyaume Ondrej Warhola (American lan Andrew Warhola Sr.; 1889-1942) kuru Julia Warhola (zavacka, 1891-1972) ye. Amnzǝ kura dǝ cidawu Rusyn ye hijrawu Mikó lan, Austria-Hungary lan (kǝrma dǝro Miková lan bowotin, kuro yala-gǝdiya Slovakia yen kara).

Baanzə Warholbedə suro saa 1912yen United Statesro hijrazə kuru na kuntuwul lan cidazəna. Kamunzə də shiro Pittsburgh lan kəllata saa 1921 lan. Yallanzə də zawal Beelen ye 55 lan napsana kuru dare zawal Dawson ye 3252 lan suro nguro Oakland ye lan napsana. Sandidə Catholic Rutheniabe kuru Coci St. Warhol də yanzəganawa kura indi mbeji—Paul (1922-2014) kuru John (1925-2010). Tada Paulbe, James Warholadə, kitawu ndulibe kurtəma kənasartəna. Warhol ye yanzəgana feroye kura mbeji, Maria, shi do ganaro Austria-Hungary lan bawono.

## Lamintǝ
Anne Archer

**Anne Archer** Sha Chasambo 24 Aug 1947. Biske makar  diyoma cidi America bǝ,suro saa 1971 lan suro biske makar bǝ "Miss Golden Globle" lan sha filezana,suro saa 1972 lan suro biske makar bǝ  " The Honkers" lan sha filezana, suro saa 1973 lan suro biske makar bǝ "All American Boy" lan sha filezana,suro saa 1976 lan suro biske makar bǝ "Trakdown" lan Sha filezana, saa 1978 lan suro biske makar bǝ "Good Guys Wear Black" lan sha filezana, suro saa 1980 lan suro biske makar bǝ "Hero At Large" lan sha filezana.
## Lamintǝ
Ansu Fati

**Ansu fati**.
Anssumane Fati Viera.
**Anssumane Fati Viera** dǝ sha chasambo yim fyakkin bǝ lan kǝntawu shawur bǝ lan suro saa duwu indin indin bǝ lan (31/10/2002) Dekkel baktema cidi Spain bǝ baktema karabka donyi La liga bǝ Barcelona rowa cidi nzǝ Spain bǝ wa ro. Ansu Fati dǝ cidi Guinea Bisau bǝdǝn sha chasambo.

## Kenengan nzǝ buro yǝ
Fati də yim kəntagə Lailahar yǝ kawunzə 31 saa 2003 lan Bissau lan katambo. Shiye yallanzə'wa Seville ro lezana sa'anzə uwulan, sa yaanzə kura Braima yǝ Sevilla ro musko səkkəna dən.https://en.wikipedia.org/wiki/Ansu_Fati#cite_note-3 Yanzəgana gadǝ, Miguel Fati də, shiye bikke dekkel ye sədin,[4] kuru yanzəgana kura, Ença Fati.

## Lamintǝ
Ant

**Kuri** dǝ awola sinana na fallin nafsanma. cidiya katti lan nguwunza so fan nza. Nasaran (Hymenoptera) sandi ro gulzan
Antarctica

**Antarctica** (/ænˈtɑːrktɪkə/ i) [note 1] shima cidi dunyabe cidiyanzayǝ kuru na kərmuye dən nabtəramzə gana. Suro cidi Antarctic Circle yǝ dǝn tǝrayin kuru Kǝrye Southern ye dǝn kǝlzǝyin (kǝrwe Antarctic yǝ dǝn tǝrayin), shi dǝn South Pole geographic ye dǝn mbeji. Antarctica dǝ shima kǝn indimi wo so dǝn kura wo, Europe dǝn 40% kura wo, kuru suronzǝ 14,200,000 km2 (5,500,000 sq mi). Nasha Antarctic bǝ ngəwuso sha Antarctic ice sheet bǝ dəa suwudə, nəmkuranzə kərye 1.9 km (1.2 mi). 

## Lamintǝ
Anton Chekhov

**Anton pavlovich chekhov** sha chasambo yim findin laarrin bə lan kǝntawu sawan bə lan saa duwu mǝyon uskun firakkin bə lan (1860)

## Kǝrmu nzǝ
Yim mǝyon luko uwun bə lan kǝntawu maram bə lan suro saa duwun yar laarrin mǝyon luko diyon bə lan bawono (1914). Anton pavlovich chekhov. Shi kakkadi rowotuma keryǝ Russia bə. Adǝyə kureman Aworra sinana rowotuma. 

## Lamintǝ
Antonio Rudiger

### Antonio Rudiger

dǝ sha chasambo (3/3/1993) dekkel baktema cidi Germany bǝ kuru ngawo baktema karabka donyi La liga bǝ Real Madrid bǝ ro kuru cidi nzǝ Germany bǝwa ro.
Rüdiger də cidanzə VfB Stuttgart lan badiwono, shiye wakiljin suro 3. Liga yen kuru karapka buro salak ye suro Bundesliga yen. Suro saa 2015 lan Roma ro kara, burolan kungəna lan kuru ngawo saa falyen kungəna €9 million lan. Shiya Chelsea ye saa 2017 lan £27 million yeyiro gozana, na do FA Cup lan zuwuna də suro zamanzə buroye lan, ngawo adəyen UEFA Europa League yǝ zuwuna saa kən indimi lan, kuru UEFA Champions League ye saa 2021 lan zuwuna. Real Madrid ye, Copa del Rey yǝ zuwuna zamanzə buroye dən, kuru La Liga-a kuru ka'ala kən indimi Champions League ye-a suro saa 2024 yen zuwuna.

Shiye buro salakkin biske dunyabe Germany ro sǝdǝna suro kǝntawu Maybe saa 2014. Shiga UEFA Euro 2016 lan sǝtanyi dalil zau fanzǝnaben amma shiye suro karapka do 2017 FIFA Confederations Cup lan zuwunaben mbeji. Shiye nashanzǝ suro kungiya gasa kowo dunyabe 2018bedǝro rowono, kuru dare kuruson gasa UEFA Euro 2020-a, gasa kowo dunyabe 2022-a, kuru UEFA Euro 2024-aro cidazǝna.

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Lamintǝ
Antonio Vivaldi

**Antonio Lucio Vivaldi**  (4 Kǝntawu Marchbe saa 1678   28 Kǝntawu Julybe saa 1741) shima kam Italiyabe gargamzǝwu, virtuoso violinist a kuru impresario baroquebe wo. Johann Sebastian Bach-a George Frideric Händel-a lan, Vivaldi dǝ kam dowo gargam Baroquebe zauro ngǝwu so dǝn kara, kuru dunowanzǝ dǝ kǝnǝnganzǝ lan nashawa Europebe samma so lan kashara, kuru am ngǝwu so dǝga misalzǝ-a, kuru am ngǝwu so dǝga asuzana. Shiye fuwutə ngəwu suro orchestration-a, nzundu violin-a kuru programmatic music-a lan badiyetə. Shiye fasal concertobe fuwuzǝdǝa fasal faidatǝbe nguwuro kasatkata kuru fuwuzǝna ro wallono.
Vivaldiye concertowa karewabe kada cido, violin-a karewa karewabe gade gade-a, kuru cida choral-a kuru operawa fifty kozənaro cido. Cidanzǝ zauro nowotǝna dǝ shima concertowa violinbe kǝrǝngǝma do The Four Seasons lan nowotǝnama. Futu shiye sǝdin dǝ ngǝwuso am kamuwa samma so dǝwo suro Ospedale della Pietà ye dǝro ruwozǝna, fato do nduliwa kolzana ma. Vivaldiye saa 15 lan kərmaaro kǝrawu badiyono, kuru saa 25 lan kərmaaro wallono, amma lamar nǝlewabe nankaro misawa jamabǝ sǝtǝnyi. Vivaldi dǝye kǝnasar laa sǝdǝna kǝla bikkewa operaan zǝbe do Venice-a, Mantua-a Vienna-a lan. Ngawo Emperor Charles VI'a kǝla'anzǝyen, Vivaldi dǝ Vienna ro letǝgǝ, bana maiye fando nankaro. Attəson yayi, maiyya dәye loktu gana laa ngawo Vivaldi'a bәlin lan kәnәngatә, kuru Vivaldi kәlanzә dә ngawo saa falyen suro nәlewayen kәnәngatә.
Ngawo karnuwa indi samin karəngədən, Vivaldibe daraja biskeye dəga waltə badiyaram karnu kən 20miben, kulashi ilmube ngəwu kəla cidawanzəben. Cidawa Vivaldibe ngəwu, loktu laan tǝmazana, sandiya waltǝ tǝwandǝna  ⁇  laan karǝngǝ saa 2015 lan. Futu shiye sǝdǝna dǝ zauro nowotǝma kuru sambisoro dina sammason sǝdin.
## Lamintǝ
Antony

Antony
**Antony** dǝ sha chasambo Yim  findin luko diyon bə lan kǝntawu sawan bə lan saa duwu ndin bə lan (24/2/2000) Dekkel baktema cidi Brazil bǝ fuwu baktema karabka donyi Premier League bǝ Manchester United bǝ lan.

## Kǝnǝn nganzǝ
**Antony** dǝ ma dekkel kerewo bǝ  sao paulo bǝ dǝn dekkel badiyono saa 2018 bǝ dǝn.

Saa 2020 bǝ dǝn karabka donyi Ajax bǝ duro wallatǝ.

## Lamintǝ
Antonín Dvořák

**Antonín Leopold Dvořák** (/d(ə) ˈvɔːrʒɑːk, -ʒæk/ d(ə-) VOR-zha(h) k; Czech: [antoˈɲiːn ˈlɛopold dvoˈr ⁇ aːk] i; 8 September 1841  ⁇  1 May 1904) shima cemiyya composer wo. Dvořák ye ngəwusoro awaa kuru awoa gade-gade biske amma Moravia bǝ-a kuru lardǝnzǝ Bohemia bǝ-a faidatin, misal zaman Romantic bǝ lardǝnzǝ buroye Bedřich Smetana bǝ-a ngawozǝyin. 

## Lamintǝ
Antibacterial

**Antibiotic** dǝ jili antimicrobial substance bǝ donyi tunoro ro cidajin ma wo. Adǝ shima jili antibacterial bǝ zauro faidawo nasha kwosa ngu bacterial bl kǝriwu nankaro, kuru kurunwa antibiotic bǝ dǝ zauro faidatain nasha kwosa ngu jili adǝ bǝ. 

## Lamintǝ
Arab League

**Arab League**

Arab League dǝ karabka la kila kil cidi-cidi Arab bǝ. Cidi-cidi Northern Africa bǝ wa southwest Asia bǝ wa Arabic telam ro manazan ma sandi ma na fallo kilta Arab league dǝ koksa. Dalil nza karabka dǝ kokta bǝ shima matsala awo donyi saiya damejin ma kurun ro kokka da.

## Lamintǝ
Arabic

Təlamma Arabicye (اَلْعَرَبِيَّةُ, al-ʿarabiyyah [al  ⁇ araˈbijːa] i au عَرَبِيّ, ʿarabīy [ˈ ⁇ arabiː] i au [ ⁇ araˈbij]) shima təlamma Central Semiticbǝwo təlamma Afroasiaticbǝwo təlamma lardə Arabbǝn manazanadəwo. 14] ISO dǝyǝ ka'ida tǝlambǝ jili Arabicbǝ 32 ro cido, suronzan jili Arabicbǝ letǝgǝrammabe, shido Modern Standard Arabic lan nowotǝnama.

## Lamintǝ
Aramide

**Aramide** 

dǝ sha chasambo yim findin indin bǝ lan kǝntawu tulur bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin uskun bǝ lan (22/7/1998) shi kayama cidi Nigeria bǝ kuru kaya ruwotema, num kura best vocal award yǝ shiro sadǝna kǝla kaya'nzǝ "iwo nikan" bǝ din na Headies award bǝn suro saa 2015 bǝlan.

## Kenenganze buro yǝ
Aramide də nyiyazəna kuru tada mbeji. Nyiyanzə adabe-a nyiyanzə bəl-adə kəntagə Aprilye kawunzə 18 saa 2015 lan bəlanzə Ibadan lan cedo.[4][5][6]
## Cida kaiyabe-a kuru single fuwutə-a
Aramide ye kaiyya kulashinzə də saa 2006 lan badiwono, sa shiye ‘Star Quest’ lan gaska sədənan shi do ne Nigeria lan zauro daraja'a kuru gaska'a kaiyya baratəye də. Bandiyanzədə zauro ngəlaro cidazana suro gasadəyen sau sandiya 3rd Runners Up ro sharazana. Suro saa 2008 lan, shiye suro bikke makkarye shiro ‘Divas Unplugged’ gultindəyen cidazəna bərni sua Jos Nigeriayedən; bikke makkarye də kamuwa kura-kura suro cidaram kaiyaye Nigeriaye də mbeji kuru bikke adəro rəbtəgənzə zauro zau kuru awo faida'a, kuru bikkezə-a rəbtəgənzə-a də zauro hangal gənajin.[7] Yim kəntagə Septemberye kaunzə 9, saa 2014-lan Baseline Musicro musko səkkəna ngawo Trybe Recordslan sulunayen.
## Iwo Nikan
Yim kəntagə Februarybe kaunzə 4, saa 2015-lan Aramideye kaiyyanzə buro salakbe cidiya kaiyya Baselineben, "Iwo Nikan" dəga cutulo, shidoni dareramzən kaiyya fal gənyi amma shiro kuru kaiyya Baseline Musicbedəro awo kura. Shiye kaiyya "Iwo Nikan" dəlan bikke kowoye ngalwoma zuwuna suro Headies Award 2015yen.
## Taasir kaiyyabe-a genres-a

## Lamintǝ
Archimedes

**Archimedes of Syracuse** (/ˌɑːrkɪˈmiːdiːz/, ARK-ihm-EE-deez; c. 212 BC) shima konkomima cidi Greek bǝ kureye kuru shi physicist, engineer, astronomer, kuru inventor lardǝ Syracuse  kureye suro Sicily ben. Futu bayanna kǝnǝnganzǝbe ganazǝ notǝnyi yaye, sha ilmuwu kimiyabe zauro faidaa suro zaman kurebe ro sha gotunama.
## Lamintǝ
Arctic Ocean

Kǝmaduwu **Arctic** bǝ dǝ shima kǝmaduwu uwu dunya bǝ lan shiro ganawo kuru cidiyanzǝwo bawo. Nəm faraknzədə alamanna 14,060,000 km2 (5,430,000 sq mi) yǝyi kuru shima kəmaduwu dunya bǝ zauro amusu wo. Shi karabka Hydrographic bǝ dunya bǝdə (IHO) sha kəmaduwu ro asuzəna, amma ilmuwu kəmaduwu bǝ laadə sha kəmaduwu Arctic Mediterranean bǝ ro bowozayin. Kuruson sha ci kəmaduwu Atlantic bǝ ro bayanzana. Kuru shidə nasha yala bǝ kəmaduwu dunya bǝ sammasoro turin. 
Shi kəmaduwu Arcticbedə nasha North Polebe dawu yala Hemisphereben mbeji kuru anəmro 60°N ro saadəna. Kəmaduwu Arcticyedə Eurasia-a North America-aye dəriza kəlzana, kuru kalangaidə awowa kəla cidiyen zayin: Bering Strait nasha Pacificye-a kuru Greenland Scotland Ridge nasha Atlanticye-a. Nguwusoro kankara kuluwube suro saaben zaktin kuru cotto suro winterben. Arctic Oceanbe temperaturenzə-a kuru nəmkəluwunzə-adə loktu-loktulan gadejin loktu kankaradə yijin kuru fəlejin;[5] nəmkəluwunzədə shima cidiya kəmaduwu kura-kura uwuben, dalil nji gana-a, nji shawa-shawa suro kəmaduwu-a kəmaduwu-aben suluwin, kuru kəltəram gana. kuru nji kǝmaduwuye dǝrizǝna dǝro tǝmzayin kuru salinities nguwu mbeji. Summer do kankaraye fulutəyedə kashi 50% lan bayantəna 
Shi US National Snow and Ice Data Center (NSIDC) də bayanna satellitebe faidatə bayanna kəla kankara kuluwube Arcticbe-a kuru nəmngəwu yitəbe-a loktu-a kuru saa kozəna-aro gəretəgəmen, adəye fəlejin nəmngəwu kankara kuluwubedə fulutin.[6] ] Suro kəntawu September saa 2012 yen, nəm nguwu kankara Arcticbedə gananzə bəlinro nazəna. Dajiram (1979-2000) ro gəretəgəmiya, kankara kuluwubedə kashi 49% lan fulutəna.[7]

## Lamintǝ
Argentina

Argentinadə, shima lardə doni reta anəm Americaye lan kara. Argentina də nəm faraknzə 2,780,400 km² (1,073,500 sq mi),[B] shima lardə kən indimiwo suro Anəm Americayen ngawo Brazil yen, lardə kən diyaume suro Americayen, kuru lardə kən uskuye dunyalan. Shidə nasha Cone anəmyedə'a Chile'a fətenzən, kuru Bolivia-a Paraguay a yalanzən, Brazil yalagədinzən, Uruguay-a Anəm Atlantic Ocean-a gədinzən, kuru Drake Passage anəmnzən. Argentina də kəriye federal ye kəriye'a findin yakkəro yakkata, kuru bərni kəlanzəye fal, shima bərni kura lardəye kuru bərni kura lardəye də, Buenos Aires. Lari'a sodə'a bərni kura lardəye'a də doka nza kəlanzaye mbeji amma cidiya nizam federal yen kasharu.

## Lamintǝ
Ari Belema

**Ari Belema** dǝ kaiyama  lardǝ Nigeriabǝ. Kaya Tonye Garrick bǝ sǝdǝna, suro albumnzǝ fuwuye dǝn. "Ari Belema" dǝ kaya Orbeat ye sǝdǝna kuru Dahlia Entertainment lan cidazina February 18 suro saa 2015 lan.￼

## Ngawo
"Ari Belema" də kəlele yim kərawube nankaro cedo. Shi kaiyya nyiyabedə kurno-a nəmkurnolan kamu nyiyajinbe fəlejin.[4] Bidiyo kaiyyadəyedə Wale Davies shima amari yioma kuru kəntagə Augustbe kawunzə 27, saa 2015-lan cetuluwo.[5]
## Lamintǝ
Arithmetic

Arithmeticdə dalami konkomibedəwo kəra lambabe kəndobe alamanna nzəra, fulutə, kawattə, kuru yaktə. Suro awoa ngəwusoyen, suronzan exponentiation a, extraction a, kuru logarithms a mbeji.

Fasal arithmeticbedə raktə yaktin futu lambabe shilan faidatainlan.
Arlit

### Arlit
Arlit də bərni cidaramye kuru bərni kura nasha Arlit ye ​​nasha Agadez ye yala-dawu Niger ye də, kate sahara Sahara ye-a ci gədi kau Aïr ye-a lan gartəna. Shidə kilomita 200 anəmro diwalmen kalangai Algeriabedən. Saa 2012 lan, bəladə jumla am 79,725 sətana.

## Sanyaram Uraniumbe
Saa 1969 lan kokkatə ngawo uranium təbandənaben, nasha cidaram lattəben wurazəna, shidonyi gomnati Faransabe fuwuzənadə. Lamar uraniumbe kura indi, Arlit-a karəngə Akouta-a lan, sandiya latəram stripbe lan faidatin. Lamar latədəye faldə suro saa 1971 lan gartəna kamfani lardə Nigerbe, SOMAIR. Lamar cidiye kən indimidə, kuru cidiye kən yakkəmidə, kamfani Faransabe Minière d'Akouta (au COMINAK) də shima garzə. Ore sammaso kərmadəro kamfani Faransabe Orano Cyclebe sasərzə kuru nazəyin, shidəwo karafka Oranobedə, kəlanzəma cidaram kərmaibe Commissariat à l’énergie atomique Faransabe (CEA).

## Lamintǝ
Arsenal F.C

**Arsenal Football Club** dǝ karabka dekkel bǝ kərye islington London bǝ den kashara. Arsenal dǝ English Premier League bə dǝn dekkel baksan, Arsenal dǝ cup wa mǝyon yasken 13 zasauna.

## Lamintǝ
Arewa

**Arewa**  gulzayya, ( Afuno ro gulzayin) shidoni maana nzə isə samn nzənama sha "North"  Nasarayya, maana "Yala". Kalma shimadə Afunolan bogada amma mudkata ro. Amma gəwusoro kərmayi siyasawu futamen. Tən nəm shehu  adinbe muslummaye bəla sokoto be  isə baro wolgono ya, su shimada shiro cakko. Shi bowotə do Arewa də,(fetemaro Yala dəma) kuru Arewacin Nigeria gulzayya, ( fetemaro Yala Najeriya be) ad Afunowa so faidatayin nasha hawarbe lan kərtə nzədə, Yala kəmadəwu Naijabe lan.

Faidatə doni kalma Arewa (Yala)  bǝ də, suro kərgən am ilmuwu anəmbe dəro balo səkəna,  shidoni sandiro awo taktəgə  bero wolgono alamanna Gar jamiyabe Barranzə Ahmadu Bello be sətandəna dəgai. Shi doni warratama kura Adin muslumbe Bornu ga kuru Sokotowa ye. Nasha shimadə shima na furtu Adinbe, kuru warmatəə nzə  ndusoye nozənama lardə gade raksə lardə gade ga sunotinsəna. Kuru mananzədə  zauro zaman kure ammana, zaumaro tafakkar sədəna.  Asutə doni nasha siyasabe ga kuru faida doni masammanbe nasha kəla kəllega, kuru ilmu do kamanən bananəm kuru shiye nya banatəyega,  suro lardə Africa be lan shidoni  Kalma taktəə bǝ di yǝ fəlezəyin: Am Yalabe, Am Fal..

Hawar lardə Najeriya be lan, fetemaro manadə kawu saa dəwun yar ləgaryin firakkə tuluribedən, lardə Najeriya d, anəm ro bowotəyin.
Suro kərwe Naija be ladən, su nzə masammanbe mbeji. Kərwe ganalaa can nabsanama suro Kərwe Dallol Maouri badku njibe la dən. Sha nowotə nabtəram Maouri / Mawri ada Afunobe. Suro lardə Najeriya be lan, bəlaa laa də can bowotin Arewa lan. Maana (Yala) kawu lardə British be Najeriya da noto badijin dəro. 
## Faidatə
Laktu kərmayi kəlabe Najeriyabe la dən, amlaaye faidatayin kalma shimada Mudkata ro Najeriya lardə Afunowa so be lan. Nəm gana Ya Najeriya diye səkə. Yala Najeriya bǝ də laktudən ngəwunzaso nasha siyasabe dən kəlanza kəlgata.  Kabila gadegade kada na gadegade be. Daji kuru karəngə adəmaro Yala Najeriyabe də, sha Hausa bakwai lan bowotin maana( bəla tulur Afunobe) daji daredən mai kərmuslumbe Sokoto be lan bowotin kawu kərmayi kəlabe ro. Adaima Yala Najeriyabe də nzəriwo lardə British bǝ lan Laktu də lan. 

Nasha Yala Najeriyabe də, kashinza misallo Arewa Forum (Shawariwu Yala Najeriyabe)  kuru adaima gade adəgai da samən ma soga. Yayaktə nasha fato shawariwu bedə, sandi dəmbər sakegərənyi kərmayi kəlabe dəro Najeriya-be dəro. Tawadəmaro, kurunza dən kəla kəl ndi kate  Afunoga Fulataga doni Yala Najeriyabe da nzəmburo nzadəma.

## Lamintə
Asake

### Asake

**Ahmed ololade** dǝ sha chasambo Yim meyon yaskin bǝ lan kentawu Razab bǝ lan suro sa,a duwun yar laarin fillarrin uwun bǝ lan sha katambo (13/1/1995) **Asake** lan notena ma shi kayama cidi Nigeria bǝ kuruman kaya ruwotema, kǝrma ro YBNL Nation ro cida diyoma.

## Lamintǝ
Ashanti (singer)

**Ashanti Shequoiya Douglas** (bǝlin October 13, 1980) shima kayama lardǝ America bǝ-a, kayama bǝ-a kuru biske makkar bǝ-a. Buro salaklan loktǝ kam kǝn indimi bǝ lan asutǝna kuru shiye kam shiro Irv Gotti's Murder Inc. lan saadin. Records, alama Def Jam Recordings yǝ suro saa 2002 

## Lamintǝ
Ashimin Borno

**Ashimi Au Hashim bin Umar al-Kanemi**

Sha chasambo suro saa duwu mǝyon uskun fidiyon bǝ lan sha katambo (1840)

## Kǝrmu Nzǝ
Suro sa,a duwu miyon uskun filaarin yaskin bǝ lan bawono (1893)

## Kǝrmai nzǝ
**Ashimi** dǝ shima Shehu borno yǝ suro saa duwu mǝyon uskun fiskun uwun bǝ lan  (1885) har saa duwu mǝyon uskun filaarin yaskin  ro lewono (1893). Shehu diro sha galazana ngawo kaman nzu Ibrahim kura bazi na lan suro saa duwu mǝyon uskun fǝskun uwun bǝ lan (1885). Loktu kǝr mai nzu yǝn zauro am so wahala soruna dalil riiji siyasa bǝn kuruman tattali arzayi bǝ bannatina kukawa den. Askar la faransa bǝ sha Ashimi diwa kila kilzana loktu dǝn suro saa duwu mǝyon uskun fǝlaarin indin (1892) bǝ lan. Askar dǝ am ro filǝzina mukkon nzu ba suro leti kǝr mai di yǝn. Kureman timan nzun Shehu Ashimi dǝ kam nglama kam Allah ro rizinama kureman kam ilmu wa kam jiriu wazina yǝ ro sha surin. Suro saa 1893 bǝ lan Shehu Ashimi dǝ jiriu indi lan sha zowuna. Askar la cidi sudaness bǝ Rabih Az-zubayr  shima sha kiriwu la den sha zuwu. Kureman nasha la borno diye sumowu na loktu dǝn. Daji ya,an nzu kyari walta Shehu diro gala,wa da. Ngalagati bǝ lan nasha Geidam bǝ lan sha cheza.

## Lamintǝ
Ashley Argota

**Ashley Spencer Taylor Villegas Argota ** 

yim laarrin bǝ lan kǝntawu Razab bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin yaskin bǝ lan sha chasambo 9 Jan 1993 bǝ . Biske makar bǝ diyoma cidi America bǝ.
## Lamintǝ