open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mohammed bin Rashid Al Maktoum

**Sheikh Mohammed bin Rashid Al Maktoum** (Arabic lan: muhammad bin Rashid Āl Maktūm; 15 July 1949 lan katambo) shima siyasama Emirati ye kuru mairi do kərma dəro mai Dubai ye kuru mai kura lardəye. minista UAE ye. Mohammed ye yanzəgana Maktoum bin Rashid Al Maktoum'a banama kura lardə UAE ye'a, kura lardə UAE ye'a, kuru mai Dubai ye'a ngawo kərmunzə suro saa 2006 yen.

Billionaire, Mohammed də fandinzə nguwuso fato'a gartəlan səbandin kuru shi də "am fato'a gartəmaso nowata dunyalan" ro bowotəna. Kate kadari Gomnati Dubai ye-a kadari fato Al Maktoum ye-a lan lai mbeji. Cidi shiye kəlanzən də shima awo kəriyebe ro cistayin. Shiye wuratə Dubai ye bərni dunyabe ro waltəye dəga wuzəna, kuru cidaram gomnatiye kada Emirates Airline'a, DP World'a, kuru Jumeirah Group'a dəga badizəna. Laanzadə Dubai Holding lan kara. Mohammed də shima cidawa laa Dubai lan tədin dəga wuzəna, misallo Palm Islands a kuru Burj Al Arab hotel a, kuru Burj Khalifa a, gar shiro kuruwuwo ba dunyalan saa 2024 lan.

Mohammed də shima mai Dubai ye kuru shima prime minister UAE ye wo, nasha do kura lardəye sha suwudəna ma.

## Lamintǝ
Mohamed bin Zayed Al Nahyan

**Sheikh Mohamed bin Zayed bin Sultan Al Nahyan** (Arabic lan: Muḥammad bin Zayid Āl Nahyan; 11 March 1961 lan katambo), kuru shiga MbZ lan nowotə, shidə mairi Emiratibe kuru siyasama shidoni kən yakkəme kuru kərmaaro kura lardədəbe kuru mai Abu Dhabi ye suro saa 2022 yen.

Mohamed də kəranzə Abu Dhabi-a Al Ain-a lan tamozəna kuru mowonti askərraye Sandhurst lan suro kəntawu Aprilye saa 1979 lan tamozəna.[5] Dare lan askərra UAE yero kara kuru nasha kada sədin kawu pilot askərra samiye UAE ye ro waljinro; shiga generalro saa 2005 lan kalakca.[5]

Mohamed də tada kən yakkəme Sheikh Zayed bin Sultan Al Nahyan ye, kura lardə UAE ye buro salak ye kuru mai Abu Dhabi ye kən 16 me. Mohamed də shima mai Abu Dhabi ye wo suro kəntawu November ye saa 2004 lan, ngawo bawanzə bazənayen, sa yanzəgana Sheikh Khalifa də kura lardə UAE ye kən indimi kuru mai Abu Dhabi ye ro wallono.[8] Suro saa 2014 yen, Sheikh Khalifa də kwasuwa shiro stroke gultin dəga sətana kuru Mohamed də shima kura lardə UAE ye kuru mai Abu Dhabi ye wo. Mohamed də kura lardə UAE ye ro wallono kuru mai Abu Dhabi ye ro wallono, ngawo majalis kura UAE ye sha karzənayen, ngawo yanzəgana ye kərmunzə yen yim kawu 13 kəntawu May ye saa 2022 lan.[6] Yim kawu kəntawube 29 kəntawu Marchbe saa 2023-lan, Mohamedye tadanzə Sheikh Khalidga mai Abu Dhabibero kuru fuwun shiga waratatəmaro wallono.

## Lamintǝ
Bozorg Arteshtārān

Komandan-in-Chief (Farmandehe Koll-e Qova (Farsian: ممداده كل قوا), **buron Bozorg** **Arteshtārān** (Farsian: بیزرگ ارتشتاران) lan notənadə, shima kərmai askərra kərmai Islam be Iran be sammasoye, kuru daraja askərrabe kurawo. suro Islamic Republic of Iran yen nasha də zaman kərmai Persian ye lan kokkada futu doka lardə Iran ye lan, nasha də kərmai kura lardə Iran ye dəro təkkəna. Ngawo kəriwu Iranye saa 1979 ye lan kuru kawu 15 ngawo kura lardəye buro salak ye Abolhassan Banisadr ye suro kəntawu February ye saa 1980 lan, Ayatollah Ruhollah Khomeini ye sha kərmai kura ro cido. Futu Akbar Hashemi Rafsanjani ye wono, awo adəye dalilnzədə shima kwasuwa Ayatollah Khomeini ye kuru kazəyiyanzə kəla fuwu do kəriwudəyen (shi ba lan).
## Laminte
Ruhollah Khomeini

**Ruhollah Musavi Khomeini** 

(17 May 1900 au 24 September 1902-a 3 June 1989) də kam kərmai Islam be Iran be, siyasama kuru kazaadala adinbe shidoni kazadala kura Iran be buro salakbe saa 1979 lan səta har kərmunzəro saa 1989 ro saadənadə. shima kərmai Islam be Iran bedə koksə kuru shima kazadala kura fitəna Iranbewo, shi doni Mohammad Reza Pahlavi'a kərmainzən səkkə kuru Mairi Iran be. Nasha raayiben shidə Islam ma Shia be, Khomeinibe raayiwanzə adinbe-a siyasabe-adə Khomeinismlan nowotə.

Khomeyn lan katambo, na kərmadə lardə Iranbe Markazi lan bowotindən, baanzə suro saa 1903 lan cezəna loktu Khomeinidə saa indi bas sətanadən. Gananzən Alquran-a Arabic-a kəra badiwono kuru kəranzə adinbedən yallanzə banazana, yanzəgana yanzəganabe-a yanzəgana kura-a kunten. Khomeinidə maləm adinbe darajaa suro Shi'ism mewun indimiyen, ayatollah, marja' ("futu nganzatəbe"), mujtahid au faqīh (gonyi shariabe), kuru kitawuwa 40-ga kozəna ləbtəma. Shiye kəla White Revolution yen kəriwutəye səkə shiga Bursaro 1964lan duwatə. Ngawo saa falye karəngayen, Najafro lewono, nadən manawanzə kəla tiwori siyasa adinbe kəla Guardianship of the Juristben cinadə Gomnati Islam bero sabkatə.

Khomeini də shima Time magazine ye kam saa ye suro saa 1979 ye lan kəla nəm dunonzə dinaye lan kuru sha "fuska Islam Shia ye suro ada nowata fəteye lan", na do sha nozana kəla banatə am do am sandiya gozanayen loktu kəriwu Iran ye lan, fatwa nzədə kəla kəriwu ruwotəma British Indian ye Salman Mudie States ro bowono. "Shatan kura" kuru Israeldə "Shatan gana". Ngawo kəriwudəyen, Khomeini shima kazadala kura lardədəye buro salakyewo, nasha shima adə suro dustur Islamic Republicben koktəna kəla shima kazadala siyasabe-a adinbe-a lardəbe kurawo, shi dəwo sətanadə har kərmunzəro. Loktunzə kərmaiyedə ngəwuso kəriwu Iran-Iraqbe saa 1980-1988bedəye gozəna. Ali Khamenei shiga waratatə yim kaunzə 4 Yuni sa'a 1989-lan.

Mauduwu kəla nəmkamye zauro tartəgəna, Khomeini də sha Imam Khomeini lan nozana suro Iran yen kuru ngawo kənatwunzə dunya sammason. Shi funeralnzǝdǝ am miliyon 10 saminro hadarzana, au fal suro uwuben nǝmnguwu am Iran be, shi funeral kura fal kuru samno amsobe suro gargamben.[7][8] Iran lan, kawarnzə dinarbe suro cemetery Tehranbe Behesht-e Zahrabedə na ibadabe am shiga nganzazanabero walzəna, kuru shiga sharaye "namtəyi" ro gozəna, kuru shiga zortədə sharaye haramzəgəna.[9] Ngawo kənatwunzəye shiga kam kərmai Islam be waltəm bəlintəgəbe-a, nəmkadiyi gade-gade-a, nəmkam kəlabe-a, lardəwa diyabe lardə Iran be fulutə-a, kuru kərmai kərmaiye-a kəriwutə-aro sorin.[10] Bastəwuye shiga zorzana kəla mana-a Nasarawa-a Semitic-a watə-a, kəndowa demokradiya-a watə-a, kuru hakki adammanabe zamtə-a surodən fursanawa siyasabe Iran be duwu kada cezəna suro saa 1988ben, [11][12] kuru adəgaima askərra duli faidatə zauro loktu kəriwu Iran-Iraq ben bǝtǝrǝm. [13] [14] [15]

## Lamintǝ
Shia Islamism

Islam Shiabedə shima Islam Shiabe siyasalan faidatəwo. Kəra-a hawarra-a kəla Islamben ngəwuso kəla letəgəramma Islambe Sunniben cedo [note 1] Shia Islambe, buron zauro gana, ngawo Fitəna Iranbe Ruhollah Khomeiniye fuwumanzəro walzənadən zauro nowata, shi duwo letəgəramwanzə Islambe Shiabedə Khomeinismro notənadə.[2] ][3] Sonyayi, kuruson karapkawa kərmusəlimbe shiaye diya Khomeinismben mbeji, alama karapka Dawa kərmusəlimbe Muhammad Baqir al-Sadrbe-a kuru karapka Sadristbe Muqtada al-Sadrbe-a.
Muhammad Baqir al-Sadr

**Muhammad Baqir al-Sadr** (Arabic: محمد باقر الصدر, rumanbe: muḥammad Bāqir al-Ṣadr; 1 kəntagə Mars 1935-9 April 1980), kuru shiga al-Shahid al-Khamislan nowotə (Arab: الشهيد الفہ, rumanbe: al-Shahī -Khāmis, lit. 'shahid kən uwumi'), shidə maləmma Islambe Iraqbe, falsafama, kuru shima Jami Islambe Dawa Partybedə koksə, suro saa 1990ben katambo. Kadimiya, Iraq lan. Shidə Muqtada al-Sadr-a, ya-a Muhammad Sadr-a Limam Musa-Sadr-aye. Babanzǝ Haydar al-Sadr dǝ shima malǝm adinye Shi'a ye daraja kura. Kaduwunzə Muhammadro waltəyin Imam Shia kəntulurmin Musa al-Kazim men. Muhammad Baqir al-Sadr dǝga suro sagǝ 1980 yen kǝrmai Saddam Husseinbe rokkonzǝn yanzǝ ferobe, Amina Sadr bint al-Huda-a cezǝna.
Musa al-Kazim

Musa ibn Ja'far al-Kazim (Arabic lan: Musa ibn Ja'far al-Kazim; 745-799) shidə zuriya nawi Islambe Shiverwel Islam Muhammadbe-a. Musadə ngəwusoro shiga al-Kazim (lit. 'forbearing') lan nozana, zahirro kanadinzə-a halnzə ngəla-a nankaro. Shiga suro saa 745 CE lan Madinalan Ja'far al-Sadiqro katambo, shi liman Shiabe kən arakkəmidə, shi dəwo suro saa 765 ben bazənadə fetero warratatəmanzəga ​​suro gəratə kalifawa Abbasidben sətanyiro. Kaziyi warratabe ngawodən wakazənadə al-Kazimro sulhu təbandəna, karapka nəmgade-gade, kərmadə Isma'ilis lan notənadə, Shia'a yakkata. 

## Lamintǝ
Mohamed Al-Fayed

**Mohamed Abdel Moneim Al-Fayed** (27 kəntawu Januarybe saa 1929- 30 kəntawu Augustbe saa 2023) də kasuwuma lardə Egyptbe shidoni naptəramzə-a awo kasuwube-adə suro United Kingdomben dawu saa 1960sben sətana. Awowa kasuwube səraanadə suronzan kənga Hôtel Ritz Parisbe-a, kanti Harrodsbe-a kuru kungiya dekkel shibe Fulhambe-a mbeji. Sa kərmunzə saa 2023 lan, Forbes ye arziyinzə dola biliyon indi US ye somzəna.[1]

Fayed də Samira Khashoggi'a nya'ano saa 1954 lan səta 1956 ro saadənan. Tadanza mbeji, Dodi, shi do Diana, Princess of Wales'a kərawo'a, sa indiso tajirwa motoye Paris lan saa 1997 lan bazanadən. dalil nəmzalumye, surodən tajirwadə MI6 ye dawarzəna kəla amariya Princeben Philip, Duke Edinburghbe. Suro saa 2011 lan, Fayed ye kungəna lan banazəna fim hawarbe Unlawful Killing do kwaltiyin ba dəro, shi done awowa wakazəna dəga fəlezəna də.

Saa 1995 lan səta fuwuro saadənan, Fayed də shima mauduwu kulashi fato hawarbeye kuru kulashi kəla nəmzalum jima'iye-a nəmngautə-a do Harrods lan sədənaye, nəmzalum jima'iye-a nəmzalum-a. Kulashi buroye kəla nəmzalum jima'iye kəla Al-Fayed yen tədənadə fulutəna dalil shiye kəla sharayen zortəyen. Shiye su'a səbandəna kəla kungəna ngəwu kəla shara fatowa hawarbe shiro zortə jima'iye gulzanayen cezənayen. Suro saa 2024 lan shiga ngawo kərmunzəyen zortə kada kəla nəmzalumyen zorzana, kamuwa 200 ma kozənaye cida sharaye kəlan zorzana suro kəntawu Septemberye saa shimadəyen.

## Lamintǝ
Mohamed Morsi

**Mohamed Mohamed Morsi Eissa Al-Ayyat** (/ˈmuːrsi/; Arabic: محمد محمد مرسي عيسى العياط IPA: [mæˈħæmmæd ˈmoɾsi ˈʕiːsæ (ʔe)l.ʕɑjtˈjɑ77 2019) siyasama Egyptbe, injiniya, kuru shehu ilmube shido kura lardə Egyptbe kən uwumiwo,[1] saa 2012 səta 2013ro saadənan, loktu General Abdel Fattah el-Sisiye shiga kərmainzən tutuluwunadən ngawo zanga-zanga suro kəntawu Juneben. 2] Musləmmaye karapka Ya'ana Musulummabe'a kəllata,[3] Morsidə karapka nəmkambe-a nəm ada-ayedə saa 2011 səta 2012ro saadəna.
Morsi də El Adwah lan katambo, Gomnati Sharqia yen, kawu ilmu nzundu suye kərajinro Jamiya Cairo yen kuru ilmu kimiya karewaye Jamiya Southern California yen kərajinro. Shidə kəra gultuwuye suro jami'a kəriye Californiaye, Northridge lan, saa 1982 lan səta 1985 ro saadənan kawu Egyptro waltə jami'a Zagazigben kəra gultəro lejinro. Muslim Brotherhood'a kəllata, shidoni kərmai kura lardəye Hosni Mubarak lan dapsanadə, Morsidə kam kəlanzəye karno majalisaye saa 2000yedən cizəna. Ngawo fitəna Egyptbe saa 2011bedən, shi doni Mubarakbe kərmainzə kolzənaben, Morsidə shima kura jamiyya nəmkambe-a nəmadalbe-aro wallono. Karno majalisaye 2011-12 lan jamiyya kura ro wallono kuru Morsi də kura lardəye ro karrada karno kura lardəye 2012 lan. Yim kawu kəntawube 30 kəntawu Junebe saa 2012 lan, SCAF ye kərmaidə Morsi ro cedo, kərmai askərraye saa 6 ye dəga dawono.

## Lamintǝ
Abdallah al-Aftah

**Abdallah al-Afṭaḥ ibn Jafar al-Sādiq**

(Arabic: عبدالله الافطح بن جافر الصادق, 766 CE / 149 A.H.) [1] shima tada kura Jafar al-Sadiqbewo (ngawo kərmu al-Sadiqbe) -ya Isma'il bin Jafarbe.[2] Abdallah ye ka'ala "al-Aftah" də kalma Arabic ye lan gowotə "aftah al-ra's" (kəla farak) au "aftah al-rijlayn" (shi farak) shilan faidatə zahirnzə bayantəro.
## Lamintǝ
Ismael

**Isma'il** 

(Arabic: إِسْمَاعِيْل ʾIsmāʿīl) də Musulumma ye sha nabi Islambero gozana. Abraham-a Hagar-a ro katambo, shidə su Ishmaelitesbe, sandidə shilan zuwuna. Suro Islam bǝn, shiga Makka-a kuru gar Kaaba bǝ suro Masjid al-Haram kurobedə-a kəllata, shidəwo na Islambe shiro tahirwo badə. Musulummaye shiga kaka Muhammad bǝ ro gozana. Ya-nzə babayedə shima Isaac, kaka am Israel bǝ.

## Lamintǝ
Abraham in Islam

**Abraham**[a] də nabi-a kuru manzo-a [][] Alabe futu Islambe gulzənadə, kuru shidə kaka Arabwa Ishmailbe-a Israelitesbe-aye.[5][7] Abrahamdə misal adin Yehudiyabe-a, adin Kəristabe-a, adin Islambe-aro zauro faidazəna.[5] Imani Musulumbero, Abrahamye sharawa-a jarawawa-a Alaye shiga suro kənənganzəyen cina sammaso səmbəliwu. Dalil shiye Alaro imaninzǝ dunowa dǝye sǝkǝ, Abraham dǝro Allahye wadə gozǝna kǝla shiye fuwuma lardǝwa dunyabe sammaro waljinno.[8] Alqurandə Abrahamga awo misaltəye, misallo, kəngaye kuru awo sandiro ibadatəma gənyiro fəlezəna.
## kenengan nze buro ye
Abraham was born in the city of Ur, in ancient Mesopotamia (modern-day Iraq), into a family of idol worshippers. Abraham thought that worshipping idols was useless and argued against idolatry. He began to question and reject the practices of his people.
## Lamintǝ
Elisha

**Elisha** də, futu Bible Hebrew bǝ gulzənadə, nawi Yewudi bǝ kuru cida ajabbabe. Sunzə nguwusoro Nasararo fasartəna Elisharo Hebrew men, Eliseusdə Greeklan kuru Latinlan, Elishe (Yeghishe/Elisha) Armenianlan au Alyasalan Arabic lan, kuru Elyasa au Elyesalan Turkish lan. Kuruson suro kitawu New Testament bǝn[] kuru Alquran bǝn bowotəna,[6:86][38:48] Elishadə adin Yehudiya bǝ-a, adin Kirista bǝ-a Islam bǝ-an nawiro darajazana kuru ruwowa adin Bahá'íbedə shiga sulan bowozana.[ ] Kawu Samarialan napcinro, Elisha yǝ loktu gana laa kəla Kau Carmel bǝn sədəna.[] Shiye saa 892 lan səta 832 BCE ro saadənan nabtə shawarima maiwa Judah bǝ kən yakkəme səta kən uskuyero saadənan cidazəna, kərmai "nawi Israelbe" rozəna. Shiga patriot lan bowotin dalil bana askərra-a maiwa-aro sədin nankaro.

## Lamintǝ
Hagar in Islam

**Hājar** (Arabic: هَاجَر), suro kitawu Hebrew bǝn Hagarlan notənadə, shima kamu [] kura kura kuru nabi Islam bǝ Ibrahim (Ibrahim) kuru yaanzə Isma'īl be (Ishmael). Shidə kamu daraja'a suro adin Islam bǝn. Futu musləmma yǝ kasatsanadən, shidə cidama mai Egypt bǝ shidoni kamu Ibrahim bǝ Sarahro cainodə.[]: 90–98 Suro Alqur'anben bowotənyi yaye, shiga hawar 1990ben gulzana kuru bayantəna. kwanzǝ. Shiye darerammo sahara Paranben napkono, kururam Islam bǝn Hejazro turin, tadanzə Ishmael'a. Hajar də sha darajatəna kəla shima matriarch faida'a kəla tauhid bǝn, sau Ishmael də shima kaka nabi  (Muhammad S.A.W) bǝwo.

## Lamintǝ
Job in Islam

**Ayuba**

(Arab: ايوب, Roman: Ayūb) də suro Islam bǝn nawiro nozana kuru suro Alquran bǝn shiga bowotəna.[][] Hawar Ayuba bǝ suro Islam bǝn hawar Bible Hebrew bǝ-a gade, amma awo shiro hangal gənatənadə shima Ayuba bǝ Alaro njilartəgə; suro kitawu Alqur'an bǝn zande Ayuba bǝ sawa'anzə'a sədənaye gultənyi, amma darelan adab musulumma bǝyǝ wono Ayubadə yanzəganawa mbeji, sandiye kamdəga kəla awo shiga suwudənaben gashiptana. Sharhiwu musulummabe laaye Ayuba də shima kaka am Roma bǝwo wono.[] Adab Islam bǝ dəye kəla loktu Ayubabe-a na cida nabibe-ayen sharhinzə cina, shiye wono ngawo Joseph ben suro kitawuwa nabi bǝdən isəna kuru shiye amnzəro wa'azəna kəla shiga jama laaro zutəgəro. Adaye waltə bayanzəna kəla Ayubadə shima fuwumawo suro Saminben karabka "am kanadiro kanadi gozana dəbe".

## Lamintǝ
David

**David** (/ˈdeɪvɪd/; Hebrew Bible be: דָּוִד , romanized: Dāwīḏ, "kam kərawo")[a][5] shima mai Israel-a Judah-aye kureye kuru mai kən yakkə mǝ kərmai kəlakəl be,[6][7] futu Bible Hebrew bǝ-a kitawu Dina bǝ-a lan. Futu cidawa Yewudi bǝ jili Seder Olam Rabbah-a, Seder Olam Zutta-a, Sefer ha-Qabbalah-a (sammaso ngawo saa duwu kozənayen ruwotəna), David də mai Yehudi bǝ suro saa 885 BCE yǝn kərmaidəro ciwono.[8] Shi Tel Dan steledə, kawu təlam Aramaic bǝn ruwoata mai Aram-Damascus bǝ suro dareram karnu kən 9/badiyaram karnu kən 8 BCE bǝn garzənadə kənasar kəla maiwa watəma indi bǝn səbandənadə taktəro, suronzən jumla bytdwd (𐤁𐤉𐤕𐤐use) də mbeji. David bǝ" maləmma ngəwusoye. Shi Mesha steledə, shi mai Mesha Moabbe suro karnu kən 9 BCE lan cizənamadə, waneye shiro "House of David" gultin, attəson yayi kəlanzən manatin.

## Lamintǝ
Heinrich Barth

**Johann Heinrich Barth** (/bɑːrθ, bɑːrt/; [1][2] Jamus: [ba]; 16 Fabarairu 1821- 25 Nuwamba 1865) shima kam Jamusbe kəla Afrikaye kulashima kuru maləmma. Barth də shima kam kura do Europe lan Africa'a kulasana dəye falnza, dalil ilmunzə kəraye-a, raktənzə mana-a ruwo-a Arabic ye-a, təlamma Africaye kəliwo-a, halnzə-a dəye səkə shiye hangal gənazə ada'a do ziyara sədənaye də'a ruwozəna. Shidə kam buro salakkin faidatə gargam ciye amsoye asuzənadə, kuru am kada sabkono. Shiye nəm sawa'a kərmaiwu Africabe-a maləmma-a sətana suro saa uwu bəlawurozəyen (1850-1855). Ngawo sawa'a Europebe indi bazanayen, bana am Africabe lan bəlawurowanzə tamozəna. Ngawo adəyen, kitawu uwu kəla bəlawurowanzəyen ruwozə kuru baksəna təlam Nasara-a Jamus-a indison. Shidə zauro faida'a maləmma zamanzəye-a kuru zamanzən-a.
Carl Ritter

**Carl Ritterdə** (kəntagə Ogostabe kaunzə 7, saa 1779-kəntagə Septemberye kaunzə 28, saa 1859) də ilmuma cidibe lardə Germanye. Rokko Alexander von Humboldt ye lan, shi də kam do geography zaman ye də'a badizəna ma,[1] sau sha fannu ilmu kimiyaye kəlanzəye ro gozana.[2][3] Saa 1825 lan səta har kərmunzəro, shima kuris buro salakbe kəra geographybe Jamiya Berlinbedən səmowona.
## Gargam
Carl Ritter də Quedlinburg lan katambo, suro tada arakkə do liita F.W. Ritter ye babanzə bawono sa shi indin. Saanzə uwulan, shiga mowonti Schnepfenthal Salzmannbero kərawono, mowontidə kəra awowa alakkatabero hangal gənazəyin (zahirro Jean-Jacques Rousseaube ruwonzə kəla ilmu nduliben taasirzəna). Awo adəye Ritter'a lezəna suro kənənganzəyen, sau shiye awo ilmuye bəlinro səraanadə, Johann Heinrich Pestalozzi'a kunten. Haiyaro, Ritterbe ruwonzə ngəwuso Pestalozzibe kataffa yakkə kəra gultəgəben kara: karewadəga fando-a, karewadəga rataltə-a, kuru nizam sammaso koktə-a.
Ngawo kəranzə tamozənayen, Ritter dəga Bethmann Hollweg, cidama kungənaye Frankfurt ye dəro sha bayangatə. Ritter də duli Hollweg ye dəro allamtəma ro walzəro dawarzana, amma loktudən shiye Jamiya Halle yero kərajin kungəna am shiro banazəyin dəyen. Cidanzə kəra gultəmayedə saa 1798 lan badiwono kuru saa mewun lokko uwuro gozə kowono. Saa 1814-1819, shidoni Göttingen lan sədənadə fuwuranzə'a kəlaro wutə nankaro, sandima saa doni geography kəratə badizənadə.[4] Na shimadən Lilli Kramer'a nyazə, Duderstadt lan kuru shiye kitawunzə Erdkundeye indi buroyedə ruwozə kuru baksəna.
Alexander von Humboldt

**Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander von Humboldt** (14 September 1769 - 6 May 1859) shima kam Jamusbe ilmuwu kadabe, ilmuma cidibe, ilmu alagəbe, kulashima, kuru fuwuma falsafabe-a kimiyabe-a.[5] Shidə yanzəgana waziri Prussiabe, falsafama, kuru ilmuma təlambe Wilhelm von Humboldtbe (1767-1835). Humboldt ye cida nzǝ nguwu ye kǝla botanical geography ye dǝ shima furtu donyi biogeography ye dǝ, amma shiye bowotǝnzǝ dǝ shima geomagnetic zaman ye dǝa kuru meteorology ye dǝa wuzǝna ma.[9] [10] Humboldt-a Carl Ritter-a sandi indiso ilmu geography zamanbe kunkunzanaro gozana sau sandiye ilmu kimiyabe namtə kəlanzabe kokkada.
Wilhelm von Humboldt

**Friedrich Wilhelm Christian Karl Ferdinand Von Humboldt** sha chasambo (22 kəntawu June bǝ suro saa 1767) bawono( 8 kəntawu April bǝ suro saa 1835) shima falsafama lardə Jamus bǝ wo, ilmuma təlam bǝ, cidama gumnati bǝ, diwalla, kuru kunkuntəma Jamiya Humboldt bǝ lardə Berlin bǝ.suro Saa 1949 lan, Jamiyadə sunzə gozana kuru yanzəgana shiro ganawo, **Alexander von Humboldt**, ilmu alagəwaben. Shidə ilmuma təlamma bǝ duwo nasha falsafa təlambe-a, ethnolinguistics-a, kuru tiwori-a futu ilmu zamtəbe-aro bana sədəna. Shiye bana kura sədəna fuwutə nəmkambero ilmudə diwal mowontə kamye asutəro kuru diwal raayiwa adabe nəmzairoro fəletəro cida au cida nabtəram jamabero sandiya kalkaltəro gənyi.

## Lamintǝ
Marie-Elisabeth von Humboldt

**Marie-Elisabeth von Humboldt** was born on December 8, 1741 in Berlin and died on November 19, 1796 at Tegel Castle. Born Colomb, widow von Holwede, she was the mother of Wilhelm and Alexander von Humboldt, born from the union with Alexander Georg von Humboldt her second husband.
William Howard Durham

**William Howard Durham** də (kəntagə Yunibe kaunzə 10 saa 1873 suro Brodheadbe-a, kəntagə Yulibe kaunzə 7 saa 1912 suro Los Angelesbe-a) shima wa'azitəma Pentecostalbe burwobe kuru ilmuma tauhidbe, shiga kaidawa cida tamotənaben bowotəlan nozana.
Georg Ludwig Cancrin

**Georg Ludwig Cancrin** (Russian: 16 November 1774-10 September 1845) də kam daraja’a kuru siyasama lardə Russia ye do ne fuwuma nizam kungənaye lardə Russia ye lan nozana ma.
Tripoli

Tripoli də, gargam lan sha Tripoli-of-the-West lan notəna, bərni kura Libya ye də, nəm nguwu am miliyon 1.317 suro saa 2021 yen. Shidə yala-fəte Libyaben cidiya saharaben kara, na cidi kawu-kawube suro kəmaduwu Mediterraneanbero suluwuna kuru bay sədin. Surodən ci njiye Tripolibe-a kuru lardədən dawudi kasuwube-a karewa tandobe-a kura mbeji. Kuru shima na jami'a
Tripoli də karnu kən 7th BC lan am Phoenicians ye sha kokkada, sandiye su Libyco-Berber ye Oyat (Punic: 𐤅𐤉𐤏𐤕, romanized: Wyʿt) codo kawu musko Greek yero kojinro. maiwa Cyrenaicabedə Oea (Greek kurebe: Ὀία, romanize: Oiya).[7] Dalil gargam bərnidəye kuruwu nankaro, na'a kada faida'a archaeologicalye Tripoli lan mbeji. Tripoli də sha'biyah (nasha kərmaiye kura suro nizam Libyaye) dəro bowotin, Tripoli District.

## Lamintǝ
Alexander von Middendorff

**Alexander Theodor Von Middendorf** dǝ (Russia: Aleksandr Fiyodorovich Middendorf; 18 Shawur 1815-24 Razab 1894) shidǝ ilmuma dabbawa Russia bǝ kuru kulashima lardǝ Baltic bǝ lardǝ Jamus bǝ-a Estonia bǝ-a. Shiga suro saa 1843-45 lan yala-a gədi-a Siberiabero lezənadən nozana, futu permafrostbe dabbawa-a kəskawa-a tartəyin dəga bayanzəna.

## Kenenganze buro yǝ
## Lamintǝ
Ivan V Alekseyevich

**Ivan V Aleksayevich** 

6 Satumba [O.S. Kǝntawu Ogusta bǝ kawunzǝ 27] saa 1666-kǝntawu sawan bǝ kawunzǝ 8 [O.S. 29 kəntawu Razab bǝ suro saa 1696) shima Tsar Russia sammasoye kate saa 1682-a 1696-ayen, rokkonzən yanzəgana Peter I'a kərmai sədin. Alexis yǝ kamunzǝ kǝn indimi Natalya Naryshkina yǝ. Kərmai Ivanbedə titular bas dalil shidə kazəyiya zahir-a hangal-aye zauro sətana.
### Laimntǝ
Maria Miloslavskaya

**Maria Ilyinichna Miloslavskaya** (1 kəntawu Aprilye saa 1624-18 kəntawu Augustye saa 1669) də shima mairi Russiayewo kuru shima kamu mairi Alexis Russiayewo. Shidə yanzə mairi Feodor III Russiabe-a, mairi Ivan V Russiabe-a, kuru nana maibe Sophia Alekseyevna-aye.
### Lamintǝ
Tokiharu Abe

**Tokiharu Abe** (3 April 1911-9 August 1996) də shima ilmuma kəla bənyiyen Japan yǝ kuru cidama gomnati yǝ cidaram bareye-a karaye-aye.
### Lamintǝ
Elzéar Abeille de Perrin

**Elzéar Emmanuel Arène Abeille** de Perrin (3 kəntawu Januarybe saa 1843, Marseille - 9 kəntawu Octoberbe saa 1910, Marseille) də ilmuma dabbawa dabbawabe lardə Faransabe. Abeille de Perrin dǝ shi lawyer dǝ Marseille lan kara. Shiye loktunzə deye samma ilmu dabbawaye ro cina kuru shiye wakil karapka dabbawa dabbaye France ye saa findiro. Shidə zaumaro hangalnzə kəla jili cave Pyreneesben mbeji. Kakkadəwanzə nowatadə sandima Monographie des malachites (1869), kəra kəla dabbawa suro bəlaayen, bayan kəla dabbawa bəlin Faransaye 27 (1872), Ruwowa kəla dabbawa faransaben (1878), kuru bayan kəla dabbawaben (1878).
### Laimntǝ
Charles Conrad Abbott

Charles Conrad Abbott də (kəntagə yuni sa'a 4, saa 1843 - kəntagə yuniye kawunzə 27 saa 1919) də shima ilmuma kəla kareya tarihibe notəma lardə America be wo.
Makkah

**Makka**

Makka (/ˈmɛkə/; hukumamen Makkah al-Mukarramah,[a] nguwusoro Makkahro kasarrataro) shima bərni kura kəriye Makkabe nasha Hejazbe fəte Saudi Arabiabedən; shidə bərni shiro tahirwo ba futu Islamben.[] Shidə 70 km (43 mi) suro cidiben Jeddah lan kəla kuluwu kimeben, suro zərəgə kəpkata 277 m (909 ft) sami kuluwuben. Nəm nguwu am bəla'anzəye suro saa 2022 yedə miliyon 2.4, adəye sha bərni kən yakkəme nəm nguwu amye suro Saudi Arabia yen ngawo Riyadh-a Jeddah-a yen. Kashi 44.5% nəm nguwu jamayedə jama Saudiye kuru kashi 55.5% də musulumma lardə gadeye.[] Hajjwudə nəmngəwunzadə yakkəro kozəna saa woson loktu hajj Ḥajjben, kəntawu Hijribe kən mewun indimi Dhūl-Ḥijjahben tədin.[6] Kusotowa dunyabe miliyon 10.8 samin suro saa 2023ben, Makkadə shima bərniwa mewu dunyalan zauro ziyaratənadəbe falnzawo.[] Makkadə shima "futu kuru fərtə Islambe" ro gotəna.[][] Makkadə suro Islamben darajatəna kəla shima na tambo nabi Islambe Muhammadbewo. Kul Hirabe kəla Jabal al-Nurben ("Kau Nurbe"), diya bərnidəben, shima nadəwo Musulummabe kasatsanadəwo Alqurandə Muhammadro buro salakkin fəlezanadə.[] Makkaro Ḥajjro ziyara diwodə musləmma sammaro wajib. Shi Mashidi Makkabe kuradə, shiga Masjid al-Haram lan nowatadə, shima na Ka'bahbewo, Musulumma soye kasatsana shiga Abraham a kuru Ishmail a garzana. Shima na Islambe zauro tahirwo kuru na salabe (qibla) Musulumma dunya sammasoro.[]

## Lamintǝ
Jerusalem

**Jerusalem**

Jerusalem də bərni do suro Levant anəmye lan, kəla kau Judaean ye kate Mediterranean-a kuluwu Dead Sea-a ye lan. Shidə bərni kura dinaye fal, kuru adin Abrahambe kura-kura yakkədəro sha darajaro gozana—Judaism-a, Christianity-a, Islam-a. Kəri Israel ye'a Palestine ye'a indiso Jerusalem də bərni kura lardənzayero gozana. Israel də cidarammanzə gomnatiye kuradə nadən rozəna, kuru kəriye Palestine bǝdə shima kərmainzəro surin. Dalil ndaso ma dunyalan asutənyi.[note 3][]

Suro gargamzə kuruwuben, Jerusalemdə gananzə yayi indiro bannatəna, loktu 23ro butəgəna, loktu 44ro sətana kuru waltə sətana, kuru loktu 52ro bətərəmtəna.[] Nasha Jerusalemye shiro City of David gultində alama naptəram buro salakbǝ fəlezəna suro saa duwu kən 4th BCE yǝn, futu sandi diyimasoye.[] Loktu zaman Canaaniteben (karnu kən 14th BCE), Jerusalemdə shiro Urusalim gultin kəla tablet Egypt bǝ kure bǝn, waneye maananzə "Bərni Shalem bǝ" ngawo awo alaktəbe Canaaniteben. Loktu zaman Israelite bǝn, cida garbe faida'a Jerusalemlan karnu kən 10th BCE lan badiyetə (Iron Age II), kuru karnu kən 9th BCE lan, bərnidə dawudi adin bǝ-a cida bǝ-a mairi Judah bǝ ro wallono.[10] Suro saa 1538 lan, garu bərnidəbedə waltə gartəna dareramro nasha Jerusalem bǝn cidiya Suleiman shi kura kərmai Ottoman bǝ dən. Kudəro garuwa anyi bərni kureyedə'a bayanzana, shidoni karnu kən 19th lan na'a diyauro yakkata- na'a Armenian'a, Christian'a, Jewish'a, musləmma'a.[11][12]

Bərni kureyedə na awo kaduwube dunya bǝ ro wallono suro saa 1981 lan, kuru suro awo kaduwube dunya bǝ tajirwaben kara.[13] Tun saa 1860 lan, Jerusalem də kalangayya bərni kureye də'a kozənaro wurazəna. Suro saa 2022 yen, Jerusalem lan nəm nguwu am 971,800 yeyi mbeji, surodən kashi 60% yewudiwa kuru kashi 40% Palestinian yǝ. Musulumma 353,800 (37.2%), kəristanna 16,300 (1.7%), kuru 10,800 sandiya yaktənyi (1.1%).[16]

Futu Bible Hebrew bǝ fəlezənadə, Mai David də bərnidə'a Jebusites lan səmowona kuru bərni kura United Kingdom of Israel bǝro kokkono, kuru tadanzə, King Solomon, shima gar fato ibadabe buro salakbedə suwudə. Israelitesdə am Canaanitebe-a adanza-adən suluwuna fuwutə monolatrousbe gade-gaden—kuru dare adin fal-adin El/Yahweh lan kara.[18][19]

## Lamintǝ
Isma'il ibn Ja'far

**Isma'il ibn Ja'far** (Arabic lan: Isma'il ibn Ja'far al-Mubarak) shima tada Ja'far al-Sadiqbe kurawo kuru shima Limam kən arakkəmewo adin Isma'ilben. Shiye su al-Mubarakbe gozəna, kəla shiben karapka Isma'ilibe buro salakbe faldə Mubarakiyyaro wallono. Alama Mubarakiyyadə, buro salakkin ngawo kənta Isma'ilbe kawu Muhammad ibn Isma'ilga Imamnzaro kasatsayinro. Adəgaima, Mubarakiyyadə shima su buroye Isma'iliyyabewo, kalmadə am darebe bid'a kəratəmasoye sadəna. Jami Mubarakiyyabedə darelan Isma'ilis Fatimidbero wallono, Imamatdə gozaa kozayin suro zuriya al-Mubarakben, al-Mubarak kəlanzəma Imamnza kən arakkəmiro kasatsana. Somtə adə darerammo dalamiya Isma’ilibe kadaye gozana.
Giuseppe Acerbi

**Giuseppe Acerbi** dǝ sha chasambo

(May 3, 1773) bawono (Ogusta 25, 1846) shi kam Italy ye ilmu alagǝwabe, kulashima kuru kayama.
### Kenengan nzǝ buro yǝ
Giuseppe Acerbi də sha kəntagə Mayye kawunzə 3, suro saa 1773 lan, bəla Lombardy yǝn sha katambo. Shidə ilmuma alagəwa bǝ Italy bǝ, bəladiya kuru kayama. Suro saa 1798yǝn, Acerbiye Laplandro bəlawurozəna, awo kəlanzən asuzənadə suro bəlawuro Sweden-a, Finland-a Lapland-a yala Capero saa 1798-a 1799-a (1802) lan baksəna.[1] Cidanzə laadə na kərabe jama New Yorkbe suro New York, New Yorkben təwandin. Shiye kuru cidawa gade ruwozəna rokko kayawa nowataben.[2] Sokku bəlawurowanzəyen, kaiyyawa Finnishbe-a kaiyyawa adinbe-a sabkono, faldə Clarinet Concertolan faidatəna. Adə shima kaiyya Finnishbe buro salakye kaiyya zauro faidatənadəwo.[3]

### Lamintǝ
Andrew Leith Adams

Andrew Leith Adams FRSE, FRS (21 kəntawu Marchbe saa 1827-29 kəntawu Julybe saa 1882) shidə kurun askərra Scotlandbe, ilmuma alagəwabe kuru ilmuma cidibe. Shiye samfurra ngudowa-a dabbawa mammals-aye sabsə kuru bayanzəna, kuru kəla bəlawurowanzə Asia-a gədi daube-ayen na shiye loktuwa kadaro cidazənadən ruwozəna. Shidə kitawu ruwotəma Bertha Jane Grundy'a nya'ano kuru shima baba ruwotəma Francis Adamsbewo.
### Kenengan nzǝ buro yǝ
### Lamintǝ
Edward Adams

**Edward Adams** (24 kəntawu Fabarairuye saa 1824-12 kəntawu Nuwambaye saa 1856) də cidama soja'a njiye Nasaraye, liyita soja'a njiye, ilmuma awowa alagəlaye, kisandima kuru Arctic'a kulashima.
### Kenengan nzǝ buro yǝ
### Lamintǝ
Henry Adams

**Henry Brooks Adams** (1813-1877) shima ilmuwu alagǝwa Nasara bǝ kuru ilmuma kǝndaram njibǝ. Rokko yanzǝ Arthur Adams, shiye ilmuma conchologistbe nowata, shiye genera Mollusca karǝngǝbedǝ ruwozǝna: futu sandiya tartipzanadǝro kitawu yakkǝ, 1858.[1] Bawanzə də ilmuma garye HM Customs yǝ hayazəna.

## Lamintǝ
Louis Agassiz

**Jean Louis Rodolphe Agassiz** 
(FRS) FRS (For) FRSE (Kǝntawu Maybe kawunzǝ 28, saa 1807-kǝntawu Disembaye kawunzǝ 14, saa 1873) shima kam Swiss-lan katamboma kǝla ilmu alagǝwabe kuru ilmuma cidibe shido ilmuma gargam Earthbe ro nozanama. Kənənganzə buroyedə Switzerland lan sədin, Erlangen lan PhD səwandəna kuru Munich lan degree lətaribe səwandəna. Ngawo kəra gultəwu Georges Cuvier a Alexander von Humboldt ga Parisladən, Agassiz sha gultəwu gultəwu gultəwu alagəlabero Jamiya Neuchâtelbero katarrada. Shiye suro saa 1847 lan United Statesro lewono ngawo Jamiya Harvardbe ziyarazənayen. Shiye gozə shehu ilmube ilmu dabbawabe-a ilmu cidibe-a Harvardlan wallono, kuru mowonti kimiyabe Lawrencebedəro kurawono, kuru fato awowa adabe gənatəbe ilmu dabbawabe rataltəgəbe kokkono. (FRS) FRS (For) FRSE (Kǝntawu Maybe kawunzǝ 28, saa 1807-kǝntawu Disembaye kawunzǝ 14, saa 1873) shima kam Swiss-lan katamboma kǝla ilmu alagǝwabe kuru ilmuma cidibe shido ilmuma gargam Earthbe ro nozanama. Kənənganzə buroyedə Switzerland lan sədin, Erlangen lan PhD səwandəna kuru Munich lan degree lətaribe səwandəna. Ngawo kəra gultəwu Georges Cuvier a Alexander von Humboldt ga Parisladən, Agassiz sha gultəwu gultəwu gultəwu alagəlabero Jamiya Neuchâtelbero katarrada. Shiye suro saa 1847 lan United Statesro lewono ngawo Jamiya Harvardbe ziyarazənayen. Shiye gozə shehu ilmube ilmu dabbawabe-a ilmu cidibe-a Harvardlan wallono, kuru mowonti kimiyabe Lawrencebedəro kurawono, kuru fato awowa adabe gənatəbe ilmu dabbawabe rataltəgəbe kokkono.
Ernst Ahl

**Christoph Gustav Ernst Ahl** (kǝntawu Satumbaye kawunzǝ 1 saa 1898 - kǝntawu Fabarairuye kawunzǝ 14 saa 1945) dǝ ilmuma dabbaye lardu Germanye, Berlin lan katambo. Shidə darekta fasal ilmu bənyi-a bənyi-aye suro fato awowa adabe gənatəyen. Shima kuru edita kura kəla Das Aquariumben saa 1927lan səta 1934ro saadənan. Loktu kəriwu dunyabe kən indimidən, Ahldə daraja Wehrmachtben kəriwuzəna - Polandlan, Yala Africaben, kuru dare, Yugoslavialan. Shiga ceza loktu suro Yugoslaviayen nzəliwo sədindən, ngawo am partisansdəye shidə kam Germanye nozanayen.
Charles Baker Adams

Charles Baker Adams dǝ

Kǝntawu Januarybe kawunzǝ 11, saa 1814-kǝntawu Januarybe kawunzǝ 19, saa 1853)[1] shidǝ ilmuma kuru ilmuma alagǝwabe lardǝ Americabe.

## Kǝntawu Januarybe kawunzǝ 11, saa 1814-kǝntawu Januarybe kawunzǝ 19, saa 1853)[1] shidǝ ilmuma kuru ilmuma alagǝwabe lardǝ Americabe.Gargam
Dorchester lan katambo saa 1814 lan, tada Charles J. Adams-a Hannah Baker-a ye. Shiye mowonti Phillips Academy yen saa 1830 lan tamozəna kuru Amherst College lan saa 1834 lan daraja kura lan tamozəna (Jamiya Yale yen Amherst ro saa 1832 lan faltəna), kuru banama Edward Hitchcock ye ro wallono suro kulashi cidiye New York ye lan saa 1836 lan. Shiye kolzə shehu ilmube kimiyabe-a gargam alagəlabe-aro wallono Middlebury Collegelan suro saa 1838, nasha shimadən napkono saa 1847ro.

Shima ilmuma cidiye kəriye Vermont ye buro salak ye saa 1845 lan səta 1848 ro saadənan cidazəna. Suro saa 1847 lan, Middlebury kolzə professor ilmu falakbe-a, zoology-a, kuru gargam alagəlabe-aro wallono Amherst College lan, nasha shima dəga gozəna har kərmunzəro saa 1853 lan, saa 39 lan. konkoloji. Shiga Fellow mowonti adabe-a kimiyabe-a Americabe suro saa 1849-lan karrada.[3]

## Cidan nze
Bana Alonzo Gray Brooklyn, New Yorkbe lan, cida kəla ilmu cidiben baksəna.

Shima ləbtəma kitawuwa banaye mewun tilon kəla Conchologyben, kitawuwa kəla Stoastoma-a Vitrinella-a, kuru kitawuwa Shellsbe Panamalan sabtəna-a (New York, 1852).
## Lamintǝ
Arthur Adams

**Arthur Adams** (1820 suro Gosport, Hampshire - 1878) dǝ kurun diwoma kuru ilmu alagǝwa be Nasarawa. Adams də banama liyita kəriwube Royal Navy ye kəla HMS Samarang yen loktu kulashi jazirawa gədi Archipelago ye dəga sədindən, saa 1843 lan səta 1846 ro saadənan.[1] Shiye kitawu Zoologybe kəla bəlawuro H.M.S. Samarǝn (1850). Adam White ye shiga kəla kəlzana kəla bayan kəla Crustacea yen suro bəlawurodəyen. Suro saa 1857 lan, loktu kəriwu Chinabe kən indimidən loktu Surgeon HMS Actaeonlan cidajindən, shiye Canton'a kəriwutəlan mbeji kuru shiro Medal kəriwu Chinabe codo. Cidama liyitaye maara njiye kura HMS Royal Adelaide Plymouth lan saa 1870 lan cida kolzəna. Shidə ilmuma malacologistbe duwo "jili alagəwabe yer kada, ngəwunzaso bayantənyi kuru ngəlaro asutənyi" bayanzəna
### Kenengan nzǝ buro yǝ
### Lamintǝ
Jon E. Ahlquist

**Jon Edward Ahlquist** (27 July 1944[1] - 7 May 2020[2]) shidǝ ilmuma alagǝwabe-a ngudowabe-a lardǝ Americabe shido ilmu alagǝwa alagǝwabe nozǝnama. Shiye zauro Charles Sibley'a kəllata, musammanno Jamiya Yaleben. Saa 1987 lan, Ahlquist-a Sibley-a indiso Yale kolzana. Suro saa 1988 lan, Ahlquist-a Sibley-a ro daraja Daniel Giraud Elliotbe mowonti kimiyabe lardəbeye cedo. Suro kǝntawu Januarybe saa 1991 (ngǝwusoro 1990ro somtǝyin), Charles Sibleyya Ahlquistbe phylogeny ngudowabea yakktǝdǝa lǝpkata, shido tartif ngudowabe bǝlin sadǝna futu DNA-DNA tartipwa kǝltǝben, shidonyi Sibley-Ahlquist taxonomyi lan notǝnama.
Akihito

**Akihito** (kawu kəntawu December ye kawunzə 23 saa 1933 lan katambo) shi də memba fato mairi Japan ye do kərmai kən 125 me Japan ye lan səta saa 1989 lan səta har kərmainzə kolzənaro saa 2019 lan. Saa 1933 lan katambo, Akihito də tada kən uwumi kuru tada buro salakbe mai Shōwa-a Mai Kōjun-aye. Loktu kəriwu dunyabe kən indimidən, shiye Tokyo lan lezə sawanzə'a kuru Nikkō lan napsana hatta saa 1945 ro saadənan. Suro saa 1952 lan, kəlelenzə Coming-of-Age ye-a kuru naptə mairibe-a tədən, kuru shiye cida kərmaibe diwo badiwono.Saa fuwuyedən, bəlawurozə buro salakbe diyaro sədəna kuru Japan wakilzəna kəlele Elizabeth II Londonlan. Shiye kəranzə jamiyaye suro saa 1956 lan tamozəna. Suro kəntawu Aprilye saa 1959 lan, Michiko Shōda, kam tala'a dəga nyawono; shima nyiya mairibe buro salakye Japanlan telebijinlan fəlezanadə, kuruwu miliyon 15 yeyi gozəna.[] Kamu-a kwa-adə nduli yakkə satana: Naruhito-a, Fumihito-a, Sayako-a. Akihito ye kərmai kərmaiye Chrysanthemum Throne ye dəga kənasarzəna kuru mairo wallono ngawo kərmu bawanzəyen suro saa 1989 yen, kəlele kərmai kərmaiye suro saa 1990 yen tədəna. Shidə zauro kənənga alagəlabe-a nzəliwo-a, kuru gargam Japanbe-a dunyabe-a səraana.[] Akihito ye suro saa 2019 yen kərmainzə kolzəna, nəm kurazə-a nəlefanzə ngawotə-a səkkə, [4] kuru ka'ala Emperor Emeritus (上皇, Jōkō, lit. 'Mai Dazəna') dəga gowono.

## Lamintǝ
Millennium Tower (Abuja)

**Millennium Tower (Abuja)**

Shi cida Millennium Towerbe-a kuru Dawu Adabe-adə shima cidawa kada suro bərni kura Nigeriabe Abujaben tədinmadəbe falnzawo. Mita 170 (560 ft) lan, shima gar adamganabe shiro kuruwuwo ba suro Abujaben. Shi towerdə Manfredi Nicoletti shiga kurzə kuru shidə nasha shi Nigeria National Complex dəwo suronzən na adabe Nigeriabe mbeji, shi gar-usku, sami gana, kuru shi pyramid shaped na adabe. Gar towerbedə suro saa 2006 lan baditəna kuru suro saa 2014 lan cizəna amma na adabedə kuwami yaye gartin.[][4]

Nadə diwal kura shiga sədin, adəye səkə garra indidə arcade cidiya cidiben kəltin. Shi towerdə suronzən garwa cylindrical concretebe yakkə mbeji kuru datənza gade-gade kuru na fallin kəllata nasha shi towerdəbe buro salakbedən shi nasha shiro disc-shaped section gultində shi dəwo suro cidinzə indiben na kurube-a kuru na kəmbube-a gənatəro nyatənadə. Nasha shiwowa towerbedən, fefeto suye yakkə kəla cidiya towerdəben kəlzana kuru gana-ganan diyaro kazayin futu fan-like fashionben loktu datə towerbedəga hazayinlan.[5]

## Lamintǝ
Sweden

**Sweden** də, mairi Sweden ye də, lardə Nordic ye do kəla cidi Scandinavian yen yala Europe yen kara. Fəte-a yala-a lan Norway'a kalangaizəna, kuru gədinzən Finland'a kalangaizəna. Kilomita square 450,295 (173,860 sq mi) lan, [4] Sweden də shima lardə Nordic ye kurawo kuru shima lardə kura kən uwumi Europe lan. Bərni kura lardənzəye shiro kurawo ba də shima Stockholm. Sweden lan nəm nguwu amyedə miliyon 10.6,[10] kuru nəm nguwu amyedə gana 25.5 kilomita square falyin (66/sq mi); Kashi 88% am Swedes yedə bərnilan nabsana.[11] Sandidə ngəwunzaso reta dawu-a anəm-a lardədəyen kara. Nashawa bərniye Sweden yedə sammaso kashi 1.5% nasha cidinzəye zamzəna. Sweden də yanawunzə gade kada dalil nəm kuruwu lardədəye nankaro, shidoni 55°N lan səta 69°N ro saadənadə.￼

Sweden də zaman kureye lan nabsana alamanna 12,000 BC yeyi. Amma nadən nabsanadə Geats (Swedish: Götar) kuru Swedes (Svear) lan fəlangzana, sandima amma kuluwulan lezayinma Norsemen lan notənadə. Kərye Swedishye kəlakəltənadə dareram karnu kən 10medən kokkatə. Suro saa 1397 yǝn, Sweden ye Norway'a Denmark'a ro kəllatə kəlakəl Scandinavian Kalmar Union ye dəga koktəro, shi do Sweden ye suro saa 1523 yen kolzəna də. badiyaram karnu kən 18th. Loktu adəlan Sweden ye kuluwu Baltic ye nguwuso səmoyin. Nashawa kəriwutəna ngəwuso diya Scandinavian Peninsulaben karnu kən 18th-a 19th-a lan fatkatəgə. Raita gədi Sweden ye də, Finland kərma ye də, Imperial Russia ye sha 1809 lan cezəna. Kəriwu dareye do Sweden ye kəlanzə'a səkkəna də shima 1814 lan, loktu do Sweden ye askərra lan Norway'a kəlakəlro səkkəna də, kəlakəl də har saa 1905 ro lezəna.

Sweden də lardə zauro fuwuzəna kuru shima kən uwumiwo suro fuwutə adammanaben.[13] Shidə kərmai kərmaibe kuru demokəradiya majalisabe, duno majaliskubedə Riksdag wakilla 349-yedəro təkkəna. Shidə kəriye fal, lardəwa 21-a bəla-a 290-aro yakkata. Sweden də nizam kəndaram jamaye Nordic ye dəga sunotin shidoni nəlewa dunyabe-a ilmu kərabe-a jamanzaro cinma. Shima GDP kəla jamaye dunyalan kən 14 mewo kuru darajanzə zauro kura nasha nəm ngəla kənəngabe-a, nəlefa-a, ilmu-a, nəmkambe jamaye nzəliwo-a, gaska razəgəbe-a, nəmkalkal fandibe-a, nəmkalkal jinsube-a, nəm fuwutə-a lan.[14][15] Sweden də European Union ro kəllata kəntawu January ye kawunzə 1 saa 1995 lan kuru NATO ro kəllata kəntawu March ye kawunzə 7 saa 2024 lan. Kuru shidə wakil kəlakəl United Nations ye ro kara, nasha Schengen ye dəro, majalis Europe ye dəro, majalis Nordic ye dəro, karapka kasuwu dunyabe-a kuru karabka kəlakəl arziyibe-a fuwutə-a (OECD).

## Lamintǝ
Finland

**Finland** 

[a] hukumamen shiro Republic Finland gultində, [b] [c] shima lardə Nordic bǝ yala Europe be. Yala-fətenzən Sweden'a, yalanzən Norway'a, gədinzən Russia'a, fətenzən Gulf of Bothnia'a anəmnzən Gulf of Finland'a, Estonia'a wujin. Finland də nəm kuranzə kilomita square 338,145 (130,559 sq mi) sətana, surodən nəm kura cidiye kilomita square 303,815 (117,304 sq mi) ye mbeji, kuru nəm nguwu amye də miliyon 5.6. Helsinki də shima bərni kura lardəye kuru bərni kura lardəye. Kammabowo nəm nguwu ammayedə kaduwu Finland yǝ. Təlamma hukumayedə sandima Finnish-a Swedish-a; Kashi 84.9% ammayedə təlamma buroyedə manazan kuru kashi 5.1% dareyedə manazan. Finland bǝ yanawunzədə anəmlan kəlilan səta yalalan borealro saadəna. Cididə ngəwunzəso karaa boreal bǝ, kəmoduwuwa 180,000 ma kozəna mbeji.

Finlanddə buro salakkin saa 9000 BC lan napsana ngawo zaman kankarabe dareyedən.[14] Loktu zaman Stone Age yen, adawa kada fəlangatə, sandiya gadezana futu jili ceramics be lan. Zaman ngarkime-a zaman suye-adə adawa gade Fennoscandia-a nasha Baltic-aye kəltaye sandiya suwudəna.[15] Dareram karnu kən 13me dən, finland də nasha Sweden bero kara dalil kəriwu crusades yalabeyen. Suro saa 1809 yen, dalil kəriwu Finland ye lan, Finland də Sweden lan sha səmowona kuru kərmai kəlanzəye ro wallono suro daula Russia ye lan. Loktu adəlan, kisandi Finlandbedə zauro fuwuzəna kuru letəram kərmai kəlabe badiwono. Finland də shima kalangai do Europe lan buro salak yin hakki karnoye cinama suro saa 1906 yen, kuru shima kalangai buro salak ye do am kura'a ro hakki kərmai gomnatiye ro cinama wo. Kərigə fatobe Finlandlan saa fuwubedən tədəna, am bəldə kənasartana. Finland ye darajanzə republic ye də suro saa 1919 lan tawattəgəna. Loktu kəriwu dinaye kən indimi yen, Finland ye kəriwu Soviet Union ye'a kəriwu Winter ye'a kəriwu goza kotəye'a lan kəriwuzana, kuru dare kəriwu Lapland ye lan Nazi Germany'a kəriwuzana. Dalil adəye səkə, nasha laa kalangaizəye Soviet Union ro fatsəgəna amma kərmai kəlabe-a demokradiya-a rozəna.

Finland də lardə bareye zauro nguwu hatta saa 1950s ro saadəna. Ngawo kəriwu dunyabe kən indimiyen, duwaro cidaram sanyaramye fuwuzəna kuru razəwu fuwuzəna kokkono, lardə nəlefabe kəla Nordic modelben gartəna. Adəye səkkə lardədə'a nəm fuwutə'a kuru fandi nguwu'a səwandəna.[17] Loktu kəriwu Cold War yedən, Finland ye hukumamen letəgəram nəm dawudiye kasatkono. Tun loktudən, shiye wakil European Union yero wallono saa 1995 lan, Eurozone saa 1999 lan, kuru ngawo Russia ye Ukraine ro bətərəm sədənan, NATO ro saa 2023 lan kara. Lardədə zauro cida ngəla sədin nasha cida lardəye lan, surodən ilmu-a, gaska razəwube-a, nəmkambe jamaye-a, nəm ngəla kənəngabe-a, fuwutə adammanabe-a mbeji.[18][19][20][21]

## Lamintǝ
James S. Albert

**James S. Albert** dǝ shehu ilmube ilmu alagǝwabe suro jami'a Louisianabe suro Lafayetteben. Dr. Albert də shima kakkadi ilmu kimiyabe 100 ma kozəna kəla futu bənyiwaye fafaltənza-a nəm gade-gadenza-ayen ləbtəma,[2] kuru shidə masku kəla futu bənyiwa lantarkiye Neotropicalbe (Gymnotiformes) yen. Dr. Albert-a kuru sawanzǝ-aye jili alagǝwa 50 bǝlin bayanzana.
Madrid

### Madrid
Madrid (/ma-DRID; Spanish: [ma] Ma)[n. 1] shima bərni kura lardə Spain yǝ kuru am nguwu'a. Am bəladən napsanadə miliyon 3.4 kuru nəm nguwu am bəla kurayedə miliyon 7 yeyi. Shima bərni kura kən indimi suro European Union (EU) yǝn, kuru nashanzə kura də shima bərni kura kən indimi suro EU yǝn.Bəladə nasha cidiye 604.3 km2 (233.3 sq mi) zamzəna. Madrid də kəla kəmoduwu Manzanares yen kara suro dawu Iberian Peninsula yen kuru mita 650 sami kuluwuye lan kara. Bərni kura lardə Spain ye də'a kuru bəla'a kəlanza kəlanzaye Madrid ye də'a (1983 lan),: 44 kuru shima bərni kura siyasa'a, arziyi'a, ada'a lardəye. Shi yanawu Madrid bǝ də suronzən kawudo-a amusu-a mbeji. Dawu Madrid yǝ də, na askərraye garu'a, dareram karnu kən 9th ye lan badiyetə, cidiya Emirate of Córdoba yǝn. Christians ye sha 1083 au 1085 lan zuwuna, dareram zaman dauyedən bəla kura Crown of Castile yero wallono. Fuwutə Madrid ye naptə dawudi kərmaiye ro waltəgəna də ngawo saa 1561 yen, dalil də shima naptəram shararam Hispanic Monarchy ye ro wallono.

## Lamintǝ
Valencia

Valencia (Valencia) də shima bərni kura bəla Spain ye də. Shima bəladiya nəm nguwu amye kən yakkəme suro lardədəyen, am 825,948 nadən napsana.[] Nasha bərni Valencia yedə am miliyon 1.5 mbeji amma bərni kuradə am miliyon 2.5 mbeji.[] Shidə ci kəmaduwu Turiaben kara, gədi ci kəmaduwu Iberianbe kəla kəmaduwu Mediterraneanben kara 

Valencia də sha kərmai Roman ye lan kokkatə suro saa 138 BC yen cidiya su Valentia Edetanorum yen.
Bərni kəlanzəye dareram zaman kureyedən, nadə'a askərraro kalaktə ngawo tajirwa Byzantine ye Anəmro suwudənan, shi doni Visigothic Kingdom of Toledo'a kəlta'a dareram karnu kən 6th ye lan.[8] Kərmai Islambe-a ada-adə karnu kən 8medən badiwono, rokko nizamwa bareye-a kəskawa-a bəlin-ayen. Kərista kəristabe Aragonese yedə suro saa 1238 lan waka'ano, kuru bərnidə bərni kura mairi Valencia yero wallono. Nəm nguwu am bərnidəyedə karnu kən 15th ye lan zauro tərana, dalil kasuwu nasha Iberian Peninsula ye'a, ci njiye Italy ye'a, na'a gade Mediterranean ye'a, bərni kura Europe yero wallono dareram karnu dəyen. Kasuwu dunyabe Atlanticbedəye kasuwu Mediterraneanbedə'a zauzəna, kuru nəmkazəyiya Barbary piracyye suro karnu kən 16th yedən suwudənadə'a, cida arziyi bərnidəyedə kaziyi'a sətana ngawo Moriscos'a dutənayen suro saa 1609 yen. Karnu kən 18me. Loktu kəriwu fato'a Spain ye lan, bərni də shima naptəram gomnati Spain ye saa 1936 lan səta 1937 ro saadənan.[9]

## Lamintǝ
Luigi D'Albertis

**Luigi Maria D'Albertis** (21 kəntawu Nuwambaye saa 1841-2 kəntawu Septemberye saa 1901) shima kam Italybe ilmuma alagəwabe kuru kulashima shidoni, suro saa 1875ben, shima kam Italibe buro salakye kəmoduwu Flybe suro na kərma Papua New Guinea lan bowotindən kurtəmawo. Shiye bəlawuro yakkə kəla kəmoduwu adəyen sədəna saa 1875 lan səta 1877 ro saadənan, na buroyedə mara njiye SS Ellengowan lan sədəna kuru indi gafsənadə mara gana shiro "Neva" gultindən shidoni Gomnati New South Wales lan hayatənadə. Suro bəlaro yakkədən, D'Albertisdə sambisoro kəriwu amma asal ci kəmoduwudəyen dasagənadə'a sədin, bunduwu-konnu'a, rockets'a dynamite'a faidatə amma bəladiyaye'a cejin.
Boyd Alexander

**Boyd Alexander** (16 kəntawu Januarybe saa 1873-2 kəntawu Aprilbe saa 1910) shidə cidama Nasarabe suro askərra Britishbe, kuru shidə kulashima kuru ilmuma ngudowabe.

## Kǝnǝnga buroye
Boyd də shima tada kura (yanzəgana kauwbe'a) Lt Colonel Boyd Francis Alexander ye. Nasha yanzəyen shidə diwo David Wilsonye, ​​shi done Great Eastern Hotel Calcuttaye koksənadə. Swifts Park lan Cranbrook lan katambo kuru Radley-a Sandhurst-a lan kərawono.

Alexander də sha batalion kəriwube Rifle Brigade (Prince Consort's Own) lan cidaro cedo, kuru suro kəntagə October saa 1900 yen cida batalion kəriwube dəro cida badiwono. Lieutenant ro kalaktəgədə kəntagə Januarybe kawunzə 22 saa 1902 lan jasha.

Suro saa 1902 lan shiye Gold Coast Colony ro ziyara cina, na shimadǝn kulashi ngudowabe sǝdǝna, kuru suro kǝntawu Septemberben saa shimadǝn shiye Bonin Islandsro lezǝ kulashi kǝla ngudowaben sǝdǝna.
Annie Montague Alexander

**Annie Montague Alexander** (kəntagə Disembaye kaunzə 29 saa 1867 - kəntagə Setumbaye kawunzə 10 saa 1950) shima bəladiya kulashima, ilmu alagəwabe, ilmu dabba'a kureye sabtəma, kuru am bana banatəma. Shiye jami'a Californiabe fato kareya adabe gǝnatǝbe (UCMP) kuru fato kareya adabe gǝnatǝbe dabbawa ngawoye (MVZ) kokkono. Saa 1908 lan koktənadən səta suro saa 1950 lan bawono shiye awowa fato kareya adabe gənatəyedəro kungəna cina kuru banazəgəna kəla kulashi paleontologybe fəte United Statesbe sammason. Alexander kəlanzəma bəlawurowa anyi ngəwuro cidazəna, awoa kada fossilsbe-a dabbawa biskebe exoticbe-a sabsəna shidoni dare fato kareya adabe gənatəbero banazəyinma. Alexander də sha Jamiya California ye dəye taksana, Berkeley də shima "gartəma Berkeley ye" kuru shima banama fato awowa adabe gənatəye dəro.

## Lamintǝ
Charles Paul Alexander

Charles Paul Alexander (kǝntawu Satumbaye kawunzǝ 25, saa 1889, gloversville, new york - kǝntawu Disembaye kawunzǝ 3, saa 1981) shidǝ ilmuma dabbawa kuliwabe lardǝ Americabe shidonyi masku kuliwa kuliwabe Tipulidae lan nozǝnama. Charles paul Alexander də tada Emil Alexander-a Jane Alexander-a ye. Emil (bawanzə) hijrazə lardə Americabero saa 1873 lan lezə kuru sunzə Schlandensky lan falzə Alexander ro kalaksəna. Charles də Jamiya Cornell yero saa 1909 lan kara, suro saa 1913 lan digiri ilmu kimiyabe səwandəna kuru Ph.D. suro saa 1918. Kate saa 1917-a 1919-a yen, shidə ilmuma kəla awowa suro jami'a Kansas ye lan, kuru saa 1919 lan səta 1922 ro saadənan, suro jami'a Illinois yen. Daji shiye shehu ilmube ilmu kuliwabe mowonti barebe Massachusettsbe suro Amherstben wallono. Shiye Diptera kərazəna, musamman maro suro fato Tipulidae yen.[1] Shiye jiliwa kambiwube 11,000 samin bayanzəna, shidəwo ta'adir jiliwa kambiwube yim fallan cidanzə sammason bayantəro fasartənadə. Suro saa 1920-yen, Alexanderdə karapka kəra kuliwabe Americabe ro wallono.
Horace Alexander

**Horace Gundry Alexander** (18 kəntawu Aprilye saa 1889- 30 kəntawu Septemberye saa 1989) də maləm Quakerye Nasaraye, ruwotəma, nəmkəlewama kuru ilmuma ngudowaye. Shima tadawa diyau Joseph Gundry Alexanderbe (1848-1918) shiro ganawo bawo, [1] tadawa indi gadedə sandima ilmuwu ngudowabe Wilfred Backhouse Alexande.

## Lamintǝ