open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
United States

Lardə America ye də (USA), shi do ne United States (U.S.) au America lan notəna də, shima lardə do ne yala America yen kara. Shidə kərmai kəriye 50 ye kuru bərni kura lardəye Washington, D.C. ye də kəriye 48 də yala-a Mexico-a anəmro lezana, kəriye Alaska ye yala-fəteye-a kuru kəriye Hawaii ye-a suro kəmaduwu Pacific Ocean yen. Lardə Indiayedə suronzan təlamma 574 federally kasatkataa kuru am Indiaye 326 kəla hakkuwa kərmai kaduwuye'a mbeji. U.S. ye kərmai kərmaiye kəla kərye kura-kura uwuyen gulzəna kuru kərtawa amsoye gənyima kada. [k] Lardə kura, na cidi kura dinaye kən yakkəme-a kuru am kura kən yakkəme-a, miliyon 340-a kozəna
Paleo-Indians də North America ro lezana kəla kotowo cidi Bering ye lan saa 12,000 kozəna lan, kuru kəla furumgata-a jama-a kəla furum-a jama-a ye koksana. Tando Spainye-a kərmai noto-aye səkə Spanish Floridaye suro saa 1513yen kokkada, kərmai Europeye buro salakyedə shima lardə United Statesye buro salakyewo. Frenchye kərmai notodə 1562lan badiwono, amma naptəramma abadanro abadanro isəna. Ngawo kərmai Britishyedə ​​shima buro salakkin kərmai kən tilomin suro saa 1607yen nabsanadə shima buro salakkin nabsanawo. Kəla haraji-a siyasa-a British Crown ye lan kəla kəltə'a dəye səkə lardə'a America ye'a, majalis kərmaiye kən indimi dəye kərmai kəlabe'a kəla kəntawu July ye kawunzə 4, saa 1776 yen warmajiwo.
United Statesdə kəriwu kərmai kəriwube saa 1775-1783 lan kənasartana kuru fətero yala Americayen faraksəna, amma asal Americayedə'a fəlezəna loktu kəriwu Indiayedən. Sa U.S. ye saa 1803 ye Louisiana ye saa 1803 ye dəro Napoleonic France ro musko səkkəna də. Dareram Mexican-Americanbe kəriwudə nasha gade-gade fandodə suwuna. Kəriyewa gade so'a kasatsana, yaktə North-Anəmye kəla nəmkaliwuyen shima lardə'a Americaye'a yaktəye səkkə, shi done kəriwu kəriwu'a Americaye saa 1861-1865 ye'a kəriwuzəna də. Kǝnasar-a kuru gǝnatǝ-a United Statesbe lan, karadǝ lardǝbe baro tǝdǝna. Dareram karnu kən 19th ye lan United States ye kəlanzə'a kəriwu Spanish-American ye lan kənasar ro wallono, daraja do kəriwu dinaye kən tilomi ye lan. Ngawo Japan ye Pearl Harbor ro bətərəm sədənan suro kəntawu December saa 1941 yen, U.S. ye kəriwu dinaye II ro gagəna; ngawonzəye U.S.-a Soviet Union-a kolzəna kəla sandima dunowa dunyabewo. Loktu kəriwu Cold Warbedən, lardəwa indiso kəla raayiben kuru taasir dunyabe nankaro ngənəptayin. Soviet Union ye wurtənzə-a datəgəram kəriwu Cold War ye-a suro saa 1991 yen U.S. də'a duno'a dunyalan kolzəna, kuru faida'a siyasa dunyabe'a.
Dghwede

### Dghwede
Təlamma Dghwede də (kuru notənadə Hude, Johode, Traude, Dehoxde, Tghuade, Toghwede, Wa'a, Azaghvana, Zaghvana) shima təlamma Chadicye manatin kəriye Borno yǝn, Nigeria lan suro Gwoza LGA yǝn.
Laamang

### Laamang

Lamangdə (Laamang) təlamma Naijiriaye təlamma Afro-Asiaye. Blench (2006) ye jili Wogayedə təlamma gadero yakkono.[2]

## Jili gade-gade
Blenchye (2019) təlamma jili kadadəa somzəna sandima nasha Lamangyewo.[3]
Zaladva (Zaladva) (Lamang Yalabe)
Gumbagha (Dawu Lamangbe)
Ghudavan (Anəm Lamangbe)
Library of Congress

**Library of Congress**

Shi fato kərabe majaliskube (LOC) də shima fato kərabe kulashibe suro Washington, D.C., shidə na kərabe kuru cida kulashibe majalisku United Statesbe kuru fato kərabe lardə United Statesbe.[3] Kuruson shiye shara hakki baktəbe Ofis Hakki baktəbe United Statesbemen sunotin.
Suro Saa 1800 lan koktəna, na kərabe majaliskubedə shima cidaram adabe kura lardə United Statesbewo.[4] Garra yakkəlan kəla Capitol Hill yen gənatəna, batau Capitol United States ye dəga, kuru na gənatəye lardəye Culpeper, Virginia lan, kuru na gənatəye gade Fort George G. Meade lan kuru Cabin Branch lan Hyattsville, Maryland lan. Cidawa na kərabedə shima kərawu majaliskube surin, kuru garranzəsodə am gar Capitolbedə shima cistayin. LOC də shima fato kərabe kurawo dunyalan,[3][6] suronzən karewa miliyon 173 yeyi mbeji kuru cidawu 3,000 samin gozəna. Samnowanzədə "dunya sammasoro, mauduwu-a, tartip-a, au kalangayya lardəbe-a lan dazənyi, kuru suronzan kareya kulashibe nasha dunyabe sammaso-a təlamma 470-a kozəna-a mbeji".[4]
Sokku majaliskuye Washingtonro lezanadən suro kəntawu November saa 1800 yen, fato kərabe majaliskuye gana laa Capitol lan gənatəna. Kambo kitawuwa buroyedə fatsəgəna suro saa August 1814 lan Washington wartənadən Britishye loktu kəriwu saa 1812ben. Majilasbe kasatsəna kəla kura lardəbe kurebe Thomas Jeffersonbe kasatsəna kəla kitawunzə 6,487 sammaso səladin na kərabedəga waltəm kalaktəro. Samnodə hangallin wurazə kuru konnu kura gade suro saa 1851ben sətana, shidəwo kitawuwa Jeffersonbe jireye indi-yakkənzə bannazənadə.
Sunita Williams

**Sunita Williams**

Sunita Lyn "Suni" Williams (Née Pandya; kəntawu September ye kawunzə 19, saa 1965 lan katambo) shima ilmuma America ye kuru cidama U.S. Navyye cida kolzəna. Williams ye suro maara cidiye dunyabedən cidazəna naptə am do ne Expedition 14 lan faidatayin ma, injiniya maara samiye 15-a Expedition 32-a, kuru komanda Expedition 33 ye-a. Wakil NASA ye Commercial Crew ye də, shi də kamu buro salakye maara samiye jarabtəro wallono loktu 2024 Boeing Crew Flist ye lan kuru shiye suro kaziyi nzunduye lan dazəna. kəntawu laar kozəna. Shidə kam zauro nowata dunyalan: spacewalksnzə lagardə kamuye kən indimi, kuru loktunza awa 62-a minti 6-adə shima kən diyaumewo kuru kamuye zauro.
,

## Kənənga buroye
Williams də Euclid, Ohio lan katambo, amma Needham, Massachusetts, bəlanzəro gozəna.[1] Baanzə, Deepak Pandya də, shima kam do ne Indian-America n ye suro Mehsana yen, Gujarat, amma yanzə, Ursuline Bonnie Pandya (Née Zalokar) də kam America ye. Amnzǝ kuraye Falmouth, Massachusetts lan napsana. Shidə shima ganawo suro nduli yakkəben. Yanzəgana, Jay Thomas, saa diyau kura kuru yanzəgana feroye, Dina Annad, saa yakkəro kura. Yalla Williams ye də Jhulasan lan India lan [2] amma yallanzə yayedə kaduwu Slovene ye. Williams ye alama Slovenia ye dəga gozəna,  samosa-a Carniolan-a ye kəlele awo kaduwunzə India-a Slovenia-a ye dəga kəleletəro. Suwanzədə Suni suro United States ben  kuru Sončka suro Slovenia ben.

Williams də mowonti kura Needham yen 1983 lan tamozəna.[7] Shiye degree ilmu kimiyabe kəla ilmu kimiyabe zahirye suro saa 1987ben səbandəna, kuru degree kura ilmu kimiyabe suro cidaram nzundube Florida Instruation be suro saa 1995ben səbandəna.

## Cida Askar yǝ
Williams də sha suro U.S. Navy yen suro kəntawu May ye saa 1987 lan cedo. Ngawo kəntawu arakkəro cida loktu ganaye Naval Coastal System Command lan, sha cidawu Basic Diving Officer ye ro gozana. Fuwulan shiye Naval Air Training Command ro hawar cina, na shiga Naval Aviator lan suro kəntawu Julyye saa 1989. Shiye buro salakkin H-46 Sea Knight lan allamtəna suro Helicopter Combat Supdron Squadron 3 (HC-3) yen, kuru daji sha Helicopter Combat Support Squadron 8 (HC-8) suro Norfolk yen cedo. Mediterranean-a, kuluwu kime-a, kuru Persian Gulf-a kəla cida-a cida-a cidaben. Suro kəntawu Septemberye saa 1992 lan, shima cidawu H-46 ye Miami, Florida ro zuwatəna dəwo, cida banaye Hurricane Andrew ye USS Sylvania lan. Suro kəntawu Januarybe saa 1993-lan, Williamsye mowonti Navybe U.S.be lan allamtə badiwono. Suro kəntawu Decemberben tamozəna, kuru shiro cidaram maara samibe Rotary Wingbe dəro cedo naptə cidama cida H-46 kuru V-22 chase pilot suro T-2ben. Dare lan, shiro cidawu Nzəliwobe squadronbe ro cedo kuru maara samiye jarabtəbe suro SH-60B/F, UH-1, AH-1W, SH-2, VH-3, H-46, CH-53, kuru H-57.

## Lamintǝ
Mandara

### Mandara
Amma Mandara yedə, sandiya Wandala au Mandwara lan notənadə, sandima kaduwu adaye Africa yǝ dawuyǝ yala Cameroon yǝ yalagədi Nigeria yedən, kuru anəmgədi Chad yedən.[4] Sandiye təlamma Wandalaye manazan, shidoni dalami Chadic yǝ təlamma Afro-Asiatic yedə.[3]

Futu sandiya nowatadə notənyi. Sandidə nasha kauye-a zərəgəwa-a yala kəmoduwu Benue Cameroon yedən napsana, kuru tussuna kəla Mandara Sultanateyen kasharu.[5] Nashanzadə kasuwu kaliwabe-a kuru caravans sub-Saharanbe-a shaidazəna har karnu kən 19thro.[6] Amma Mandara yedə sandiya fər ngəritə'wa.

## Gargam
Futu amma Mandara yedə kərmai Mandara yedən kara, loktu laan kəla kau Mandarayen towondin, yala Cameroon yedən kalangaizə yalagədi Nigeria yedən kate kəmoduwu Benue-a Mora-a, Cameroon yedən.[4][11]

Am Mandara bə samtənzadə Sahellan (ta'adir).

Gargamnza kawuyedə notənyi. Ada ciye faldə mai Agamakiya lan badiwono karnu kən 13th lan, shidoni sandiya fuwuzənadə loktu bətərəm Sahel lan isənadən. Sandiye Islam Sunni bǝro walzana cidiya Sultan Bukar Aaji bǝn suro saa 1720sben.[4] Ada gadeye wono Wandala Mbradə tada Mbra Turuye-a Katalaye-aye falnza, fero Vayaye, shiye Islam gozə kuru shima kaduwunzəwo kaduwu musləmmaye adəga cotulowo.[11] Adawa ciye anyi waneye dare walta gartəna, sa Mandara yǝ cidiya jihad Fulani yedən kara kuru kəla kəlzəna dən, kalawaye kaduwuwa gadero bətərəm sadənan.[5]Am gargamma Islam yedə amma Mandara yedə somzana, amma kuru gargammanza kalkal gənyi sadəna. Hawar fal Ibn Fartuwabe wono sandidə kafirwa, amma karnu kən 16th milan Islam ro gaana. Hawar gadeye wono mainzadə shima am Morocco bə indi Fezlan Makkah lan walzanadəga bowono, nanzən naptəro. Sandiye shiga falzana, kuru shiye adawa Islam bə kənatə'wa, sala'wa, zakat'wa kuru puasa-a kate amnzə Mandara bǝn badiyaram karnu kən 18th bǝn fəlezəna.[5] Kate karnu kən 18th wa 19th wayǝn, nasha amma Mandara yedə amma adinye sha dəriza kəlzana, kuru sandima nado kalawaye bətərəm təlan, kuru kasuwu kalawa Africa yǝ nankaro.
Afade

### Afade
Afade də (Afaɗə) təlamma Afro-Asiaye gədi Nigeria yeya yalafəte Cameroon yeya lan manatin.

## Yayaktǝ
Afade də shiye wakil kufu Biu-Mandaraye təlamma Afro-Asiaticyedə. Shidə təlamma Cameroon ye Mpade-a, Maslam-a, Malgbe-a, Mser-a Lagwan-a'a leyata.

## Ilmuma kaduwube
Amma təlamma Afadeye manazandə sandima amma Kotokoye asal Cameroonyeya Nigeriayeya. Futu Ethnologueye gulzənadə, Cameroonlan, nasha yala cintən manatin: yaktə Logone-a-Chariyeya, anəm Makariyeya, nasha Afadeye. Təlamdə am Cameroonbe 6,700 manazayin. Nigerialan, Afadedə amma 40,000 manazan kəriye Bornoyedən, Ngala LGAlan bəladiya 12lan. Dialects nowata bawo.

## Lamintǝ
Georgia (cidi)

Georgia[c] də lardə do gədi Europe-a fəte Asia-a ye. Shidə nasha Caucasusbe, fətenzən kuluwu sələmye, yalanzən Russia-a yala-gədinzən, Turkey anəmfətenzən, Armenia anəmnzən, kuru Azerbaijan anəmgədinzən. Georgiadə nasha kilomita square 69,700 (mi square 26,900) zamzəna.[17] Nəm nguwu amyedə miliyon 3.7,[d][18] surodən kashi yakkən yakkə'a kozəna bərni kura Tbilisi lan napsana. Georgiansdə, sandidoni asal nashadəyedə, sandima nguwu juwu lardədəyewo kuru sandima lardənza kurawo.￼

Georgia də suro gargamyen napsana, na'a do mbol tando'a, dinar latə'a, kazəmu'a dunyalan notənama buro salakkin.[19][20] Zaman kureyedə mairi'a kada fəlangzana, alamanna Colchis 'a Iberia 'a, sandi doni dawudi kəriye Georgian zamanbe sodə. Badiyaram karni kən diyaumen, Georgiansdə hukumamen adin kəristabe gozana, shidoni sandiya kəlta cidiya Mairi Georgiayen banazənadə. Georgia də zamanzə dinarre nazəna loktu zaman daube kurayen cidiya kərmai mai David IV-a mai kamuye Tamar-ayen. Karnu kən 15 me lan baditəna, mairidə ngawozəna kuru wurtəna dalil dunowa nasha gadegadeyen, mongols 'a, mairi Ottoman be'a, Persia 'a kunten, kawu sha hangal-hangallin mairi Russiabero kəlzayinro saa 1801 lan baditinno.

Ngawo fitəna  Russia yǝ suro saa 1917 yen, Georgia də ganaro kərmai kəlanzəye cidiya nzətkawo Germany ye lan ciwono, amma Red Army ye sha 1921 lan bətərəm sadə, kərmai Soviet Union ye falro wallono. Suro saa 1980s yen, karapka kərmai kəlabedə duwaro wurazəna, adəye səkə Georgia ye Soviet Union lan yekkono suro April 1991. Saa mewu ngawoyedən, lardədəye tajirwa arziyibe-a, nəm razəwu siyasabe-a, kuru kəriwuwa kəlabe Abkhazia-a South Ossetia-a lan sətana. Ngawo nəlefa Rose Revolution 2003 ye lan, Georgia ye zauro letəram lardə'a diyaye'a fəteye'a zəksəna, demokəradiya'a razəwu'a yasa'a European Union'a NATO 'a ro kəlta'a sədin. Futu fəteyedə nəmkam ndikate Russia'a yedə zauro battizəna, kəriwu Russo-Georgian 2008yedə'a kuru Russia ye nasha laa Georgiaye'a səmowo.

## Lamintǝ
Yedina

### Buduma
Budumadə kaduwu Chadbe-a, Cameroon-a, Nigeria-aye sandidoni jazirawa kəmoduwu Chadbe ngəwun nabsanadə. Sandidə ngəwunzaso bənyi kənta-a fe-sunyima-a. Buro salak lan, Buduma sodə fe mashinzaye ro bətərəm sadəna. Sandidə villains su'a nəmkəlado'aro rizana; daji, sandiya darajatə kuru saa kadaro sandiya koltəna, nanza nji-a kajim-aye sandiya nzəliwozana.
Kudəro, sandidə am nəlefabe kuru nəm ngəlabe faltəwa zamanbe laa gozayin. Mashinza sodə sandiya Buduma lan bowozayin yaye, maananzə "am kajimye (au kajim)," sandiya Yedina lan bowozayin. Təlamnzadə Yedinalan nowotə .

## Gargam
Budumadə adamen sandiya amma kəla fərəmtə Saoye-a Daula Kanem-Bornuye-a lan fəlangzana dayingata.Nasha kəmaduwu Chadyedə nasha siyasabe Mairi Kanem-Bornubero kəllata. Woktu allan (taganasmaro karni 9me səta 16mero saadənan), kaduwuwa kada nadəye kəlta au kəlta dalil duno siyasaye bəlin nadəye nankaro. Amma, amma laadə gadezana kuru gomnati daubedən kozana. Suronzan Buduma soye kəlanza kərtawa cintəlan kuru yala ci kəmaduwu Chadyedən koksanadə mbeji.[3]

## Ada
Buduma sodə nguwuso bənyi kənta-a dabba sunyima-a. Buduma laadə bənyi kasuwuye sadin amma bənyi ngəwu kəlanza au fatonza nankaro sadin. Fe do Buduma ye rozəna də kangadi kura kuru surodən mbejiro tərayin. Adǝye sǝkǝ fe so dǝga kǝske lan kambezayin sa sandiya kǝmaduwu dǝlan au nji gadero gozaiya. Budumadə zauro kajim papyrusbe faidatin. Kajimdə shilan faidatə maara bənyi kəntabe-a, njim kambai-a (shidoni cidi samibero kalaktəyin kəmaduwudə cijiya), kuru awoa gade-a. Kəmbuwa Budumayedə suronzan bənyi-a, cam febe-a, zar water lillybe-a (shidoni fularo gərzayinma), kuru kəmbuwa gade nadəye. Sandiye awowa fenzalan tuwandin kada faidatayin au zawin yaye, Budumadə sandiya cejinba kuru zəwinba.[4]

## Adin
Buduma sodə musulumma. Sandə missionaries Islamye sandiya falzana woktu Faransaye Chad notodən. Budumadə kuwami yaye nzasarawa adabe-a kəndowanza-a kəndowanza Islambero kəlzana.[5]
Rabih az-Zubayr

### Rabih az-Zubayr
Rabih az-Zubayr ibn Fadl Allah (Arabic: 1842- Afərilu 22, 1900), kuru Rabih Fadlallah lan nowotə kuru təlam Faransayen Rabah lan nowotə, shidə kərmai kəriwube Sudan bə kuru kasuwu kaliwa bə duno'a. Chad kuye.

Saa 1842 lan təlam Arabic ye Halfaya Al-Muluk lan katambo, bəla gana Khartoum, buro salakkin kəriwu Egypt-Ethiopia ye lan cidazəna, loktudən shiro zau fanzəna. Sa Rabih ye ganaro soja'a kolzənadən suro saa 1860s yen, shiye lieutenant kura kəla Sudan yǝ kaliwa rozəna Sebehr Rahma yero wallono.
Kanembu

**Kanembu**

Kanembu də sandima kaduwu Chad yewo, kambowoso sandiya duli zamanne Mairi Kanem-Bornu yero gowotə.[2] Kanembu də amma 1,815,270 ro somtəna,[3] nguwuso suro Chad ye Lacyen amma kuru suro Chari-Baguirmi-a Kanem-ayen kara. Sandidə təlamma Kanembuye manazan, shidoni təlamma Kanuri yedəa karəngənmadə, nguwuso təlamma Arabic ye manazan kuru yimlan kərmadəro təlamma Faransa yedə təlamma kən indimi.

## Gargam
Saa duwu ma kozənaro Mairi Kanem-Bornu yedə shima duno do dawu yala Africa ye lan duno'a wo. Nasha kərmaizəyedə gədi Nigeria-a Niger'wa, reta yala Chad'wa, Cameroon'wa, Libya'wa zamzəna. Am nadən dasawuna sodə Egypt'a kasuwu sadin kuru mowontiya Islam bə har Alexandria ro saadənadə banazayin. Caravanzə karimo bedə bərniwa musulumma bə tahir Makkah'wa Madina'waro nazəna. Kawu badiyaram saa 1900s ye ro kuru Faransa ye nasha adə'a kəriwuzənaro, Mairi Kanem-Bornu ye də shima duno kura dau yala Africa ye wo.

Dareram karnu kən mewun indinmidən, Kanembu də na kuro Kanem Prefecturero lezana. Hangal-hangallin napsana kuru bərni kura lardəye Njimi lan kokkada; loktu fallan, sandiye askərranza faraktə gozaa kowada kuru Mairi Kanem bə koksana. Samno mairi buro yedə shima kərmai Mai (King) Dunama Dabbalemi kərmai Sayfawa ye, shidoni saa 1221lan səta 1259ro saadənama. Shima buro salakkin Kanembu yǝ Islamro walzənadə, shiye jihad kəla jiliwa dərizə kəlzanayen warmajiwo kuru loktu kuruwuro kəriwu badizəna. Ngawo kalangainza nasha kəmaduwu Chad ben sabsanayen yala Fezzan-a fəte cidi Hausa bǝwaro buwozana.

Dareram karnu kən mewun diyaumin, attəson, yektə suroyedə zauro mairi Kanem yǝ dəwa dunozəgəna, mairi Sayfawa yedə'wa Borno ro ci kəmaduwu Chadye fətezənadəro naptəro dunozəgəna. Kanem-a amma nadəye-a nyazanadə kaduwu bəlin sutuluwuna, Kanuri; Kanembudə nəmkam fatobe karəngəa Kanuri'a har kuro sətana.[2]

Kudə amma Kanembu yedə sandima kufu faldo duli mairi zauro kənasartəna dəye, kuru sultansnza-a maiwanza adayedə-adə kuwami yaye hukuma gomnatiyedəa kozana. Rokko təlamma Kanuriyedəa, sandima juwudo kate yala ci kəmaduwu Chadyeya Sahara Desertyedəa. Adanza fatowa-a kazəmu-adə zaman kərmaiyedən ngəlaro faltənyi.
Yusufari

**Yusufari**

Yusufaridə nasha gomnatibe kəriye Yobe be, Nigeria lan. Dawuramzə kuradə bəla Yusufari lan suro anəm-gədi nadəyen 13°04′06′′N 11°10′33′′E lan. Yaladən Republic of Niger 'a kalangainza mbeji.

Nəm kuranzədə 3,928 km2 kuru nəm nguwu amyedə 111,086 suro kom-komi saa 2006 yen.

Lamba postalbe nadəyedə shima 630.[]

## Yanayi
Samiye 48.25mm kuru kawu samiye 67.16 (18.4%), Yusufari, bəla Nigeria ye, nəmkəluwu saaben 31.16°C, shidoni 1.7% nəmkəluwu lardəbedəga kozəna.[2][3][4]

## Lamintǝ
Rwanda

Rwanda,[a] hukumamen Republic of Rwanda, shima lardə do suro Great Rift Valley ye gədi Africa ye lan, na do nasha kəmoduwu kura Africa ye-a anəmgədi Africa ye-a kəltayin ma. Digiriwa gana anəm Equator ben kara, Rwandadə Uganda-a, Tanzania-a, Burundi -a, Congo -a kalangainza. Nasha kuruwuro, Rwandaro su "cidi kau duwuye" (France: pays des mille collines) gultin, cidinzə fətedən kau'a anəmgədilan savanna 'a, kəmoduwuwa kada lardədən mbeji. Shi kǝndaram dunyabedǝ kawudo sǝta subtropicalro sagǝdǝna, kuru loktu indi nji samibe-a kuru loktu harye indi-a saa woson. Shima lardə Africa be zauro jama ngəwu'a; suro lardəwa 10,000 km2 kozənayen, shima lardə kən yakkəme nəm nguwu jamaye dunyalan. Bərni kura lardənzəye kuru bərni shiro kurawo ba də shima Kigali.

Barama-saptəmasodə kalangaidən nabkada zaman kawuyeya shuyeyalan, ngawodən amma Bantuye zawal. Nəm nguwu jamayedə buro salakkin fatowaro kəllata, kuru daji mairiwaro walzana. Karnu kən 15th ye lan, mairi fal, cidiya King Gihanga yen, kəriyewa mashiye kada kəlzə mairi Rwanda ye kokkono. Mairi Rwandabedə dawu karnu kən mewun lokko uskunyen shima sunotin, maiwa Tutsi bedə am gadeso'a askərramen kəriwuzana, kərmai dawubero sakəna, kuru letəgəramma kəla kəltəbe koksana. Suro saa 1897yen, Germany ye Rwanda'a səmowona nasha gədi Africa ye German yedən, ngawodən Belgium ye, shidoni 1916lan kərmaidə səmowona woktu kəriwu dinaye kən tilomiyen. Lardəwa Europe ye indiso mai Rwandaye men sonotin kuru letəramma Tutsi ye goza kozana. Nəm nguwu Hutu yedə 1959lan kəriwuzana. Sandiye Tutsi kada ceza kuru dareramman kərmai kəlanzaye koksana, Hutu bǝ ye nguwuro 1962lan kura lardəye Grégoire Kayibandaye fuwumanzəro. Saa 1973 lan askərraye Kayibanda'a kərmaidən səsangəna kuru Juvénal Habyarimana'a kərmairo coko, shidoni letəgəram Hutuyedə gozənadə. Tutsi-ye kərmai Rwandan Patriotic Front (RPF) yedə kəriwu fatoye badizana suro saa 1990 yen. Habyarimana də suro saa Aprilye saa 1994 lan cezəna. RPF ye nəmzalumdə'a kənasar askərrayelan dawono suro kəntagə Yuliyen saa 1994lan.

## Lamintǝ
Khartoum

**Khartoum** 

Khartoum au Khartum də shima bərni kura Sudan ye kuru kəriye Khartoum ye də. Nəm nguwu am miliyon 6.3 yeyi, nasha kura Khartoum ye də shima bərni kura Sudan ye wo.

Khartoum də na kəltaram Nile bəlyedən kara- yalaro kəmoduwu Victoria ben sədin- kuru Blue Nile, fətero kəmoduwu Tana Ethiopia bǝn sədin. Nasha indi Nile ye də'a yeksəna, nasha kura Khartoum ye də bərni kura yakkə'a, suronzən Khartoum kəlanzəma kuru kotorowa Khartoum yala'a (الخرطوم بحري al-Kharṭūm Baḥrī)'a Omdurman'a (أم درمان Umm Durmān) fətenzə'a kəllata. Na do Niles indi kəltayin də shima al-Mogran au al-Muqran (المقرن; Nasara: "Kəltadə") lan nowotə.

Khartoum də sha saa 1821 lan Muhammad Ali Pasha ye kokkono, [7] yala bərni kureye Soba ye lan. Suro saa 1882 yen Mairi British bə gumnati Egypt bə dəga səmowona, kərmai Sudan bedə musko am Egypt bǝn kollono. Sa kəriwu Mahdist bə baditənzən, British ye soja'a Anglo-Egyptian bə Sudan lan tutuluwu jarabsana amma Khartoum'a bətərəmtə suro saa 1884 bǝn bərnidə'a askərra Mahdistbeye səmowona kuru soja'a Anglo-Egyptian bə faitəmasodə'a cezəna. Suro saa 1898 lan soja'a British ye walta sha səmowona kuru shima na gomnati Anglo-Egyptian Sudan ye har saa 1956 ro saadəna.[8]

Suro saa 1956 yen, bərni də bərni kura lardə Sudan ye kərmai kəlabe ro sha shado. Am yakkə suro saa 1973 yen Embassy Saudi ye Khartoum lan bətərəm sadənan cezəna.

## Lamintǝ
Kigali

Kigali də (Futu Kinyarwanda lan notədə: [ki.ɡɑ́.ɾi]) shima bərni kura Rwanda ye kuru bərni kura lardədəye. Shidə karəngə dawu lardəbedə nasha kau-a ngəwu-a, zərəwuwa-a kuru nji-a ngəwu-a kəllata. Bərni primate ye dəro, Kigali də bərni bəlin. Shima bərni Rwanda ye arziyi'a, ada'a, lenəmare'a ye tun sha na kərmaiye ro 1907 lan koktənadən, kuru bərni kura lardəye ro wallono sa kərmai kəlabe suro saa 1962 yen, hangal Huye lan cizəna.￼
Nasha doni mairi Rwandaye karnu kən 15th lan səmoyindən, kuru mairi German be badiyaram karnu kən 20th yen, bərnidə 1907 lan kokkada loktu Richard Kandt, kərmai kərmai notoyedə, nadə'a headquarternzəro karzənadən, nəm dawunzə'a, kurunzə'a fəlezəna. Kasuwu lardə diyabedə bərnidən kasuwu badizana zaman Germany ben, kuru Kandtye marantawa gomnatiye fuwurawa Tutsi Rwanda bero kazəna. Belgium ye Rwanda'a Burundi'a səmowona woktu kəriwu dinaye kən tilomi ye dən, adə shima kərmai ruanda-urundi ye də'a cedo. Kigali də shima bərni kərmai kərmai  Rwanda ye dəwo amma bərni kura Ruanda-Urundi ye də Usumbura (kərmadə Bujumbura) Burundi lan kuru Kigali də bərni gana nəm nguwu am 6,000 yeyi loktu kərmai kəlabe səwandənan.

## Lamintǝ
Alzheimer's disease

Alzheimer's disease (AD) dǝ shi neurodegenerative disease dǝwo sǝtǝdǝna dǝro kǝnǝngatǝnzǝ dǝ gana-ganalan badijin kuru fuwutǝnzǝ dǝga kozǝyin, kuru shima dalil 60-70% lamarǝ dementia ye dǝwo.
Gitega

Gitega də (Fransa lan notə: [ɡiteɡa]), buron Kitega də shima bərni kura siyasaye Burundi ye. Dawu lardədəyen kara, suro Burundi ye dawu plateauyelan alamanna kilomita 62 (39 mi) gədi Bujumbura yen, bərni kura kuru bərni kura siyasaye kureye, Gitega də shima bərni kura lardədəye kən diyaumewo kuru bərni kura mairi Burundiye buroye har December 1999 lan baro tədənaro. Saa 2018 lan, kura lardə Burundi ye də, Pierre Nkurunziza ye wadə'a saa 2007 ye də'a zəgayin wono, Gitega ro bərni kura siyasaye kureye də'a kalakcin, Bujumbura də bərni kura kasuwu ye'a dawu kasuwu ye'a. Kurno majalisa Burundi ye dəye faltə adəga hukumamen sədəna yim kawu 16 kəntawu January ye saa 2019 lan, dalami gomnatiye samma saa yakkə kozənaro lezayinro təmatəna.

## Ilmu cidiye
Gitega də bərni kura lardə Gitega ye, lardə Burundi ye mewun uskuye fal. Dawu lardədəyen kara, nəm cintə kate bərni kura kasuwuye Bujumbura kəla kəmaduwu Tanganyika fətenzə'a, kalangai Tanzaniaye gədinzə'a- indiso alamanna kilomita 62 (39 mi)- kuru kalangai Rwandaye'a, alamanna kilomita 72 (45 mi) yalalan. Shidə kəla plateau kura kəla kauye dəriza kəlzanayen kara, kilomita gana anəmfəte kəmoduwu Ruvyironza-a Rurubu-a kəltayindən.[7] Ruvubu National Park də, lardədən shiro kurawo badə, kilomita 26 (16 mi) gədi lan kara.[]

## Lamintǝ
Margi

### Marghi
Amma Marghi yedə (Margi də) sandima kaduwu Nigeria yewo, asalnzaso kəriyǝ Adamawa yen (Madagali, Mubi, Hong'a Gombi'a) Borno'a (Askira Uba'a, Damboa'a Konduga'a) nabsanadə. Nəm nguwunzadə 360,000 yeyi kuru təlamma Marghiye faidata fanzayin. Təlamma nza mbeji yaye, amma Marghiyedə nguwuso təlamma indi, yimlan təlamma yakkəma. Bornolan, Kanuri manazan, amma Adamawalan, Fulfulde manazan, sandi indiso təlammado kəriyenzadən zauro nowatadə.
## Asal Nza
Amma Marghiyedə kəla kau Mandarayen kuru cidi gade yala Cameroonyedən hijra sadəna. Hijranzadə nasha gade-gaden lezayin, sau kufu-kufuro au fatolan hijra sadəna (fal in Marghi). Am nguwu suro daula Bornuyen nabkada, amma laadə anəmro hijra nasha Adamawayero cado. Dalil nasha kadalan naptənzayedə nankaro, amma Marghiyedə adaa kada kaduwuwa mashinzaye sandiya sətana, alammaanna amma Kamweyedai, shidoni higiro 1937lan bowozanadə[4] Kanuri, Kilba, kuru Pabir (Babur). dalami təlamma Afro-asiaticyedə yala Nigeriaye-a yala fəte Cameroonye-a lan təbandin. Kaduwuwa Margi-a, Kamwe-a, Bura-a Kilba-adə adanza samən kada mbeji.
Bujumbura

Bujumbura (Faransa lan bowotin; futu Kinyarwanda lan bowotin də), buron Usumbura də shima bərni kura arziyibe, bərni kura kuru ci kəmaduwu Burundi ye. Shima awowa lardǝdǝbe lardǝ diyabero sutuluwuna sammaso, kofi-a, kuru kantal-a kuru tin-a sutuluyin. Bujumburadə kuren shima bərni kura siyasabe lardədəyewo. Dareram kəntawu December saa 2018 yen, kura lardə Burundi ye Pierre Nkurunziza ye wono, wadə 2007 ye do Gitega ro bərni kura siyasaye kureye də'a kalakcin, Bujumbura də bərni kura lardəye'a dawu kasuwu ye'a ro waljin. Kurno majalisa Burundi ye faltədə hukumamen sədəna yim kawu 16 kəntawu Januaryye saa 2019, dalamiya gomnatiye sammaso suro saa yakkəyen Gitega ro lezayinro təmatəna.[][needs update]￼

## Gargam
Kuru wune: Loktu Bujumburabe

[alama]

Nasha adə ngalwotəgə məradəzəna. Rangǝnǝm banagǝmin shiro yiralan. (Kǝntawu Satumbaye saa 2024)
Bujumburadə bəladiya ganalan wurawono ngawo na askərraye Germanye gədi Africa yen 1889lan walzənayen. Ngawo kəriwu dunyabe kən tilomiyen sha dawudi kərmai kəlakəl lardəwa Belgiumye Ruanda-Urundiye ro kalakkada. Su də Usumbura lan faltə Bujumbura ro wallono loktu Burundi ye kəlanzə kəlanzəye səwandənan suro saa 1962 yen.[] Tun kərmai kəlabe sətanadən, Bujumburadə shima na kəriwu kate kaduwuwa indi lardədəyedə, askərra Hutuyedə askərra Burundiye Tutsi -ye nguwuzanadə'a kəriwuzayin loktu kəriwu Burundiyedən.

## Ilmu cidiye
Kǝmaduwu Tanganyikabe

Bujumburadə ci kəmaduwu Tanganyikabe yala-gədizənadən kara, kəmaduwu kən indimi dunyalan ngawo kəmaduwu Baikalben. Bərnidə ci kəmoduwu Ruzizibe-a kəmoduwu Mutimbuzi-a, Ntahangwa-a, Muha-a Kanyosha-ayen kara.

## Lamintǝ
Tutsi

Tutsidə (/ˈtʊtsi/TUUT-ruyi[2]), kuru sandiya Watusi, Watutsi au Abatutsi (kinyarwandalan bowotin: [ɑ.βɑ.tuː.t͡si]), sandima kaduwu nasha kəmoduwu kura Africayedə.[3] Sandima kaduwudo təlamma Bantuye manazanma[4] kuru sandima kaduwuwa kura kura yakkədo Rwanda-a Burundi-adən (indi gafsənadə sandima kaduwu Bantuye kura Hutu-a Pygmy-a Twaye).[5]

Gargamlan, Tutsidə sunyima kuru daraja kəriwuwuyedə səmbəliyin. Kawu 1962ro, sandiye jama Rwandayedə sunotin kuru sunotin, shidoni Tutsi aristocracy-a Hutu commoners-a, gardo kasuwuye faidatayin. Sandidə nasha kura suro naptəram jamabedən gozana kuru sandima am kərmaidə sadin.[5]

## Asal-a yaktǝ-a
Gargamma Christopher Ehretye ​​kasatsəna kəla Tutsidə nguwuso təlammado dalami Cushitic anəmye baro walzəna shidoni "Tale Cushitic anəmye" lan bowonodə. Tale southern cushitesdə nasha Great Lakesbero gaana loktu laa kawu 800BCro kuru sandima sunyimawo, dabbawanza basro təngatəyin kuru kəlanza arkəm barezayinba; sandiye bara dabba karabema sadinba, kuru bənyi kəmbudə haram, kuru zauro katəna. Kənənga Tale Southern Cushiticyedə Tutsi'a samun fəlezəna, sandidoni cam, bu'a, da fenzaye'aro zauro təngatəgəna kuru adamen baretə-a arkəm kəmbu-adə dabsana, kuru sandidoni kolowa sorinbadə, bara'a kuru bənyi kəmbu'a katsayin. Kalimawa kada təlamma Rwanda-Rundiyen nəm sunyiro lezənadə sandima kalimawa Tale Southern Cushiticye, alammaanna "Bull" "fe dung" kuru "bəndi" (dabbawa zamtəma).[6][7][8]
Hutu

Tǝlamma Houthi be-a tuskatǝnyi.

Hutu au 

Nasha lan notuna dǝdo nəm nguwu jamaye nguwu'a
 Rwanda miliyon 11.1-12 (84%-90% nəm nguwu jamaye)[1]
 Burundi miliyon 10.4 (85% nəm nguwu jamaye)
Təlamma
Kinyarwanda, Kirundi
Kaduwuwa samǝn
Amma Rwanda-Rundi be gadeso
Hutu də (/ˈhuːtuː/), kuru sandiya Abahutun notənadə, sandima kaduwu Bantuye shidoni asalnza nasha kəmoduwu kura Africa yedə. Sandidə nguwuso Rwanda-a, Burundi-a, Uganda-alan nabsana nadoni sandima kaduwu kura faldə rokko Tutsi-a Great Lakes Twa-ayen.

## Adadu jama bǝ
Hawar kura-kura: Nəm nguwu jamaye Rwanda ye-a nəm nguwu jamaye Burundi ye-a

Hutu də shima nəm nguwu ammaye yakkə Burundi-a Rwanda-ayedən kurawo. Kawu saa 2017yero, kitawu CIAye dinayedəye wono kashi 84% amma Rwanda yeya kashi 85% amma Burundiyedə Hutu, Tutsidə sandima kaduwu kura kən indimiwo kashi 15% kuru 14% amma Rwanda yeya Burundi yeya, sammason. Attəson yayi, adadu anyi suro saa 2017 lan tutuluwu kuru adadu bəlin tən loktudən baktənyi.[2][3]

Twa pygmiesdə, sandima ganawo suro lardəa indidəyen, təlamma adanzaa Hutu-a Tutsi-a yeyada. Sandidə tiyinza ganalan gadezana.[4][5]

## Lamintǝ
Frederick Lugard

Frederick John Dealtry Lugard, 1st Baron Lugard GCMG CB DSO PC (22 January 1858-11 April 1945), shiga Sir Frederick Lugard lan nowotə kate saa 1901-a 1928-ayen, shidə soja British ye, Africa 'a kulashima kuru kərmai kərmai notoye. Shima Gomna Hong Kong ye (1907-1912), Gomna dareye anəm Nigeriaye (1912-1914), komishina kura buro salakye (1900-1906) kuru Gomna dareye (1912-1914) yala Nigeriaye-a Gomna buroye191).

## Kǝnǝnga buroye-a kuru ilmu-a
Lugard də Madras lan katambo (kərma də Chennai) lardə India ye lan, amma Worcester lan ciwono, England lan. Shidə tada Reverend Frederick Grueber Lugardbe, maləmma askərraye British ye Madraslan, kuru kamunzə kənyakkəme Mary Howard (1819-1865), fero shiro ganawo Reverend John Garton Howardye (1786-1862), tada gana am cidibe Thorne-a Melbour-aye. Awanzə bawanzəye də shima Sir Edward Lugard, Adjutant-General India ye saa 1857 lan səta 1858 ro saadənan kuru Sekretari kəriwuye Ofis kəriwuye lan saa 1861 lan səta 1871 ro saadənan. Lugard də mowonti Rossall ye lan kərawono kuru mowonti askərraye kərmai Sandhurst ye lan kərawono. Su "Dealtry" də daraja Thomas Dealtry ye nankaro, sawanzə bawanzəye.

## Laminte
Burundi

Burundi,[b] hukumamen shiro Republic of Burundi gultində,[c] shima lardə doni gədi Africa ye lan cidi kəllatama. Shidə suro Great Rift Valleyyen kara na kəltaram kate nasha kəmoduwu kura Africa bǝ-a anəmgədi Africa be-ayen, nəm nguwu am miliyon 14 ma kozəna.[] Yalanzən Rwanda kalangaizə, gədinzən-a anəmgədinzən Tanzania, fətenzən Democratic Republic of Congo; Kǝmaduwu Tanganyika dǝ cidiya anǝmfǝtenzǝyen kara. Bərni kura siyasabedə shima Gitega kuru bərni kura arziyibedə shima Bujumbura.[]￼

Amma Twa yeya, Hutu yeya Tutsi yeyadə Burundilan gananzəyayi saa 500ro nabsana. Saa 200 ma kozənaro, Burundidə mairi kəlanzəye. Suro saa 1885 lan, nasha kərmai German ye gədi Africa ye dəro wallono.[16] Ngawo kəriwu dunyabe kən tilomi-a Germany-a kənasartənayen, kəlakəl lardəwabedə kalangai Burundi-a Rwanda shitizəna-adə Belgiumro kalangai kəllata shiro Rwanda-Urundi gultindəro cedo. Ngawo kəriwu dunyabe kən indimiyen, adə kalangai United Nations Trustbero wallono. Burundi ye kərmai kəlabe suro saa 1962 lan cowondo kuru buro salakkin mairidə gozəna. Amma, kərmaidə'a 1966lan kərmaidə'a falzəna, kuru saa 27 fuwuyedən, Burundidə kaduwu Tutsiye kadaye sha sunotin kuru nowatadə amma Hutuye'a cezəna suro saa 1972yen. karno kura lardǝbe buro salakbe jamiyya kadabe. Ngawo kəntagə yakkəyen shiga cezənadə kəriwu Burundiye saa 12yedə suwudəna. Suro saa 2000 yen, tawadə Arusha ye də gotəna, shi do ne nguwusoro dustur bəlinro kəllata saa 2005 lan. Tun karno ngawo kəriwu ye saa 2005 yen, jamiyya lardəye do ne zauro duno'a də shima Hutu ye fuwumanzə majalis demokəradiya faitəye- Askərra demokəradiya faitəye-a). lardədəye hakki adammanabe battidəga təmzayin.

## Lamintǝ
Zaria

Zaria də bərni kura Nigeriaye, kərmadəro suro nashawa gomnati ganaye diyau kəriye Kadunayen kara. Shidə bərni kura majalis Zazzau Emirate Council ye kuru shima bərni kura Hausa ye tulur dəye falnza. Nasha gomnati ganaye Zaria'a də sandima Zaria'a, Sabon Gari'a, Giwa'a, Soba'a nasha gomnati gana kəriye Kaduna ye, Nigeria ye.

Surodən jamiya kura Nigeriabe mbeji, jamiya Ahmadu Bello be, kuru mowontiya kurakura kada suronzan mowonti ilmube kura lardədəbe (F C E zaria), mowonti Nigeria be nzundu maara samibe, mowonti Nigeriabe nzundu lenəmarebe, mowonti Nigeriabe karabe-a nzundu kimiyabe-a kuru Nuhu Bamalli Polytechnic-a. Mowonti nzundu maara samibe Nigeriabe. Fasal bareye jami'a Ahmed Bello Zaria ye. Ameer Shehu Idrisbe Jami'a Diploma Fuwube.

Kom-komi nəm nguwu jamaye saa 2006 yedən, Zariadə am 736,000 sətana.[] Shidə fato Emir Zazzaube.

## Gargam
Zaria, buro salakkin Zazzau lan notənadə, shima bərni kura mairi Hausa be Zazzaubewo.[] Zazzau də sha saa 1536 lan koktəna kuru dareram karnu kən 16th ye lan sunzə faltəna kəla yanzəgana Queen Amina ye Zaria yen.[4] Nabtəram ammayedə kawu Zazzauye citənzəro, nashadə, mashiwanzə laadə, gargamma nabtəramma Hausaye mbeji, kasuwu faltə-a bare-a mbeji.

## Laminte
Cambodia

Cambodia,[a] hukumamen mairi Cambodiabe,[b] shima lardə do suro anəmgədi Asiabe kəla cidi Indochineseben. Yala-fətenzən Thailand, yalanzən Laos, gədinzən Vietnam, kuru ci kəmaduwuye Gulf of Thailand ye anəmfətenzən. Nashadə kilomita square 181,035 (mil square 69,898) sətana, nadə nasha cidiye cidiyazəna kuru kəmoduwu Mekong-a Tonlé Sap-a kəltayin, kəmaduwu kura Anəmgədi Asia be. Shidə yanawu tropicalbe shiga sunotin kuru zaumaro awoa alakkata jili kada mbeji. Cambodiadə nəm nguwu amma miliyon 17 yeyi, nguwunzaso kaduwu Khmerye. Bərni kura lardənzəye kuru bərni do am nguwu'a də shima Phnom Penh, ngawonzən Siem Reap'a Battambang'a.

Suro saa 802 AD yen, Jayavarman II də kəlanzə mairo warmajiwo, kərmaiwu Khmerye kəriwuzayin dəga kəlzəna cidiya su "Kambuja" yen. Adə shima badiyaram Mairi Khmerbewo. Mairi Indiabedə banazəgə adin Hindube-a daji adin Buddhismbe-a Anəmgədi Asiabero tartəgəro banazəgə kuru cidawa garre adinbe nasha sammason sədəna, shido zauro nowatadə shima Angkor Wat. Karnu kən 15th lan, kərmainzə ngawotə badiwono hatta, suro saa 1863 yen, Cambodia də kərmai Faransaye ro wallono. Ngawo Japanye kəriwu dunyabe kən indimidən, Cambodiaye kərmai kəlabe France lan warmajiwo suro saa 1953yen. Kərigə Vietnamyedə lardədə'a kəriwu fatobero səkkəna suro saa 1960sben.

suro saa 1970yen kərmai kəriwutəyedə shidoni Khmer Republic US-a kəllatadə'a səkkə kuru kərmai Khmer Rougeyedəa 1975lan səmowona. Khmer Rougedə lardədə'a sonotə kuru nəm zalum Cambodiayedə 1975lan səta 1979ro saadənan, hatta sandiya kəriwu Cambodiayedən duwada. Nəlefadə Paris Peace Accords 1991be-a ngawodən United Nations be nəlefa gənatəbe-aye waltə kalakca, doka bəlin koktə-a, karno kura 1993be-a, kuru fitəna loktu kuruwube datə-a. Kərmai kərmaiye 1997lan səsangəna cidiya Waziri Hun Sen-a Jami Jami Cambodiaye (CPP)-ayen.

## Lamintǝ
Pakistan

Pakistan, hukumamen kərmai kərmai Islam be Pakistanbedə, shima lardə do suro Anəm Asia ben dagənamawo. Shima lardə kən uwumi nəm nguwu jamaye'a, nəm nguwu jamaye'a miliyon 241.5 ma kozəna, shima lardə do nəm nguwu musləmma ye kən indimi suro saa 2023 yen. Islamabad də shima bərni kura lardəye wo, amma Karachi də shima bərni kura kuru dawudi kungənaye. Pakistan də shima lardə kura kən 33 mewo nəm kura lan. Kəmoduwu Arabian Sea ye anəmlan, Gulf of Oman ye anəmfətenzən, kuru Sir Creek ye anəmgədinzən, gədinzən India 'a kalangai cidiye'a; Afghanistan lan fəte; Iran suro fəte anəmyedən; kuru China ye yala-gədi lan. Shidə kalangai kuluwube Oman'a suro Gulf of Omanben, kuru shiga Tajikistan 'a yala-fətelan Afghanistan be Wakhan Corridor kəpkatadəye sha yeksəna.￼

Pakistan də shima na ada'a kureye kadaye, surodən na Neolithic ye saa 8,500 ye Mehrgarh suro Balochistan ye də'a, kəla furum zaman Indus Valley ye zaman ngarkime ye də'a, kuru kəla furum zaman kureye Gandhara ye də'a. Nashawa doni kəriye Pakistan be zamanbedə sandima mairiwa kadabewo, suronzan Achaemenid -a, Maurya -a, Kushan -a, Gupta -a; karəngə adəlan, Raj Britishbe saa 1858lan səta 1947ro saadəna.
Islamabad

Islamabad də shima bərni kura lardə Pakistan ye wo. Shima bərni kən mewunzəwo nəm nguwu jamaye lardədən kuru nəm nguwu jamayedə miliyon 1.1 ma kozəna. Bərni done 1960 lan gartəna kuru 1967 lan kokkatə, Karachi 'a falzə bərni kura lardə Pakistan ye ro wallono.￼

Fasal garbe Greek be Constantinos Apostolou Doxiadis də shima fasal garbe kura Islamabadbe dəga sutuluwu, surodən nasha uskuro yakkono; Bərnidə suronzən cidaram'a, nasha'a diplomaticye'a, na'a naptəye'a, nasha'a ilmuye'a, na'a kasuwuye'a, kuru bəladiya'a na'a kəli'a doni Islamabad Metropolitan Corporation ye sha sunotinma bana Capital Development Authority ye'a. Islamabad də sha park'a kara'a lan nozana, surodən park'a Margalla Hills'a Shakarparian'a mbeji. Shidə fato alamaram kadabe, suronzan mashidi Faisalbe kura lardədəbe mbeji, shidəwo mashidi dunyalan shiro kurawo ba kənarakkəmiwo. Na'a gade nowatadə sandima awo tarihibe Pakistanbe-a kuru na demokəradiyabe-a.

## lamintǝ
Kakkadu

Kitawudə shima awo do ne bayan gojin ma futu ruwo bakkata lan au foto lan. Kitawuwa zamanbedə ngəwunzaso futu codexben kara, warakka kada kəllata kuru coverlan təkəna. Format kureyedə suronzan scroll-a tablet-a mbeji.

Namtə awo asutərammaben, kitawudə cida ruwoata kuruwuro gultin, shidoni zahirro au digitallan tartəyinma kitawu lantarkiye (ebook).
#REDIRECT Kakkadu

## Lamintǝ
Tunis

Tunis də shima bərni kura Tunisia ye də bərni kura lardə Tunisia ye. Nasha kura Tunis ye də, nguwusoro "Grand Tunis" lan bowotin, am 2,700,000 yeyi mbeji. Saa 2020 lan, shima bərni kura kən yakkəmewo nasha Maghreb yedən (ngawo Casablanca -a Algiers -a yen) kuru shima bərni kura kən mewuntilonmiwo suro dunya Arab be lan.￼

Kəla Gulf of Tunis yen kara, ngawo kəmaduwu Tunis ye-a ci kəmaduwu La Goulette (Ḥalq il-Wād) ye lan, bərni də nasha ci kəmaduwuye'a kuru kau'a sha dəriza kəlzana'a ro lezəna. Dawudən Medina mbeji, Na Dunyabe Heritage be. Gədi Medina yedən, cinna kəmaduwuyemen (kuru Bab el Bhar-a Porte de France-a lan notənadə), nasha zamanye bərnidəye shiro "Ville Nouvelle" gultində badiwono, shi doni Avenue Habib Bourguibaye kozənadə (nguwusoro fatowa hawarbe-a kashimo bəlawurowabe-aye shiro "the Tunisian Champs-Élysées gulzain). garwa sənana, dina. Nasha gədi kəmaduwuyedən bəlawa sənana Carthage-a, La Marsa-a, Sidi Bou Said-a mbeji.

Bərni kura lardədəye nankaro, Tunis də shima dawudi siyasa'a cida'a Tunisia ye'a kuru dawudi lamarra kasuwu'a ada'a lardə Tunisia ye wo.

## Ilmu asal bǝ
Tunis də shima ruwo su Arabicbe تونس dəwo "Tūnus", "Tūnas", au "Tūnis" lan bowotin də. Jili yakkə sammaso ilmuma cidibe Arabbe karnu kən 12me Yaqut al-Hamawiye suro kitawunzə Mu'jam al-Bûldanyen (Kitawu Lardəwabe) gulzəna.

Bayan kada mbeji kəla furtu su Tunisbedən. Malumma laa ye sha ila kamuye Carthaginian ye Tanith ('Tanit au Tanut) ro kəlzana, dalildə bərni'a kureye nguwuso ila'a kəriwutəye lan bowotəna.[2][3] Maləmma laaye Tynes lan fəlangzəna gulzana, shidoni Diodorus Siculus-a Polybius-aye gulzanadə loktu bayan kəla na Al-Kasbah kərmaye samunnam, Tunisye bəladiya Berberye kureyedə.[4][5]

## Lamintǝ
Sunnmøre

Sunnmøre (Bərni gədi Norwaybe: Nasara: South-Møre) shima bəla adabe fəte Norwaybe lardə Møre og Romsdalbedə. Bərninzə kuradə shima Ålesund. Nashadə suronzən bəladiya (Norwegian: kommuner) Giske'a, Hareid'a, Herøy'a, Norddal'a, Sande'a, Skodje'a, Haram'a, Stordal'a, Stranda'a, Sula'a, Sykkylven'a, Ulstein'a, Vanylven'a, Volda'a, Ørskog'a, Ørsta'a, Ålesund'a də mbeji.

Shidə fal suro bəla'a adaye yakkə Møre og Romsdal yedə yaye, Sunnmøredə fato nəm nguwu am lardədəye reta'a kozəna-am 141,755 nadən napsana, au alamanna 54% nəm nguwu am lardədəye. District də cidi kura-a kuru kərtawa kura kura jili Gurskøy-a Hareidlandet-a, kuru kərtawa sənana kada'a.[]

Sunnmøre də kərmai noata ba yaye, karafka'a lardəye kada Sunnmøre ro yaktə gade-gade karza. Misallo, karapka dekkel shiye Norway yedə karapka nasha gade Sunnmøre ye mbeji, Nordmøre-a Romsdal-a gade. Adəye kuru polis lardəye ro jire.

Bəladiya samma Sunnmøreyedə Nynorskdə təlamma Norwegianyero gozana, bəladiya Ålesundyedə dawunbaro, shidoni kəlanzə "dawudawu"ro warmazənadə, amma ilmudo Ålesundyedə nguwuso Bokmållan tədin.

Jaridawa fatobe kada Sunnmøre sammason mbeji, kuru faldə nashadə sammaso zamtəro nyazəna, Ålesundlan baktənadə, shiro Sunnmørsposten gultində.

## Nashawa bǝrnibe
Dawudi bərniye kura kura (nəm nguwu bərniye men) Sunnmøre yedə sandima:

## Lamintǝ
Bee

**Kǝman** an dǝ kuri la fulful la samiro farjin kureman burin nze yǝ shila faidatan. Kuriya jiri shima dǝ (Anthophila) sandi ro gulzan nasaran.[1]Jili kuli kəmaaye 20,000 samin mbeji suro fatowa alagəwabe tulurben.[2][3][4] Jili alagǝwa laa – kuli kǝmagǝnbe-a, kuli bumblebees-a, kuru kuli stinglessbe-a – suro kǝndaramben dasayin kuru jiliwa alagǝwabe nguwuso (>90%) – kuli kǝmaanbe-a, kuli kafintabe-a, kuli lambo kamtəbe-a, kuru kuli zungube-a – sandi runza.

Kuli kəmadə continent sammason təbandin Antarctica dawunbaro, nasha dunyabe sammason kəskawa kambil kulibe-pollinatedbe mbeji. Kuli kəmaaye yala dunyabedə sandima Halictidaewo.au kuli zungube, amma sandidə gana kuru ngəwusoro wasps au kawuro taltəyin. Kuli kəmaaye nəm kuranza jili kuli kəmaaye sənana lan səta, cidawunza nəm kuruwunza milimita 2 (0.08 in) yeyi gənyi,[5] kuru kuli lambo kamtəma Megachile pluto, jili kuli kəmaaye kura ma, kamuwanza nəm kuruwu milimita 39 (1.54 in) ro saadin.

Kuli kəmadə nectar-a pollen-a lan kəmbu sadin, buroyedə shima energy sourcewo kuru dareyedə shima protein-a awoa gade-a. Kambo pollen ye dǝ larvae nza ro kǝmbu ro faidatin. Dabbawa shiro vertebrate gultindəbe suronzan primates-a ngudowa alama kuli kəma-a; kuliwa gǝrzayinma so dǝ suronzan beewolves a kuru dragonflies a mbeji.

Kuli kəmaaye pollinationdə faida'a nasha kəndaram dunyabe-a kasuwube-a indison.kuru kuli kəmaan karaye fulutəye daraja pollination do kuli kəmaan kasuwuro cistayin dəye sərana. Kulashi kəla jili kuli kəmaa karabe 353-a hoverfly-a suro Britainben saa 1980 səta 2013ro saadənan kuliwadə na'a 1980lan napsanadəye kwatanza fattəgəna.[6]

## Lamintǝ
Tunisia

Tunisia, [b] shima lardǝ do suro lardǝ Maghreb ye yala Africa ye dǝlan kara. Fətenzə-a anəmfətenzə-an Algeria kalangaiyya, anəmgədinzən Libya, kuru yalanzən-a gədinzən kuluwu Mediterranean be-a. Tunisia ye kalangai kəmaduwuye Italy 'a kəllata jazira Sicily 'a Sardinia 'a yalazən kuru Malta gədinzən. Shidəbe suronzən naa kareya tarihibe Carthagebe dəwo karnu kən 9 BC lan təbandənama mbeji, kuru mashidi kura Kairouan be a. Fasalnzə garbe kureye'a, kasuwu'a, kuru ci kəmaduwuye liwula'a lan notəna, nəm kuranzədə 163,610 km2 (63,170 sq mi) zamzəna, kuru nəm nguwu amyedə miliyon 12.1. Suronzən datəgəram gədi kau Atlasbe-a yala sahara Saharabe-a mbeji; nashanzə gafsənadə ngəwunzəso cidi bareye. Ci kəmaduwunzə 1,300 km (810 mi) də suronzən kəltəram Africa be fəte-a gədi-a Mediterranean Basinbe mbeji. Tunisiadə shima fato nasha yala Afrikaye shiro Cape Angela gultindəwo. Ci kəmaduwu yala-gədiyedən kara, Tunis də shima bərni kura lardədəyewo, shi kəlanzəma su Tunis be. Təlam do Tunisia lan faidatin də shima təlam Arabic zamanye. Kammabo jama Tunisiabedə Arab -a Musulumma -a. Vernacular Tunisian Arabicdə shima təlammado zauro manatinma kuru təlamma Faransa yedə shima təlamma cidaramyeya ilmuyeya nasha laan, amma daraja hukumamen ba.

## Lamintǝ
Florida

Florida (/̈flɒrɒrbedə/ 9 FLORR-ih-də; Spanish: [flöiiða]) shima kəriye doni nasha Southeast United States ye lan. Gulf of Mexico'a fətero lezəna, Alabama yala-fəte-a, Georgia yala-a, kəmaduwu Atlantic-a gədi-a, kuru Straits Florida-a Cuba-a anəmye-a. Alama indi-yakkə Florida bedə kate Gulf of Mexico-a kəmaduwu Atlantic be-ayen peninsula mbeji. Shima ci kəmaduwube kuruwuwo suro United States ben, ta'adir mil 1,350 (2,170 km) yeyi, kərtawanzə kada surodən ba. Shima kəriye do Gulf of Mexico-a Atlantic Ocean-a kəlzənadə. Nəm nguwu jamiye miliyon 23 ma kozəna, shima kəriye kən yakkəmewo lardə United States ye lan kuru nəm nguwu jamiye kən tulurmin saa 2020 lan. Florida ye mile square 65,758 (170,310 km2)

daraja kən 22nd nasha kəriyewaben. Nasha bərni kura Miami ye də, bərniwa Miami ye'a, Fort Lauderdale 'a, West Palm Beach'a ye sha kəlzana, nasha kura lardəye kura lardəye də, nəm nguwu am miliyon 6.138; bərni do zauro jama nguwu'a də shima Jacksonville. Florida ye dawudi jamiye kura kura də sandima Tampa Bay-a, Orlando-a, Cape Coral-a, kuru bərni kura kəriye Tallahassee ye-a.

Təlamma asal America yedə Floridalan nabsana gananzə yayi saa 14,000ro. Suro saa 1513 lan, kulashima Spanish ye Juan Ponce de León də shima Europe ye buro salakkin notənama cididə, nasha La Florida (cidi kambilye) bowono ([la flo wiamiða]). Florida də dareram lan na buro salak ye suro continental U.S. ye dəro wallono am Europe ye dəga abadanro napsana, na St. Augustine ye dəga, suro saa 1565 yen kokkada, shima bərni dina do sambisoro napsana ma. Florida də sha Great Britain ye sha bətərəmzayin kuru sha azazayin kawu Spain ye U.S. ro saa 1819 lan cetinro kəla gashiptə kalangai Sabine River ye Spanish Texas ye dəro. Florida də sha kəriye kən 27th ye ro gozana kəntawu March ye kawunzə 3, saa 1845 lan, kuru shima na kəriwu Seminole Wars ye (1816-1858), shi do zauro kuruwu kuru zauro kura kəriwu Indian India ye də. Kəriyedə kəlakəldən kəntawu Januarybe kaunzə 10, saa 1861 lan badiwono, suro lardəwa Confederatebe tulurben falro wallono, kuru waltə kəlakəlro walzəna ngawo kəriwu fatobe kəntawu Junebe kawunzə 25, saa 1868.
## Lamintǝ
Mexico

Mexico, [a][b] hukumamen lardəwa Mexicoye, [c] də lardə yala Americayen. Shidə United States'a yala-a, Guatemala-a kuru anəmgədi-aro Belize-a; kuru loktu kuluwube-a Pacific Ocean-a fəte-a, kuluwu Caribbeanbe-a anəmgədi-a, kuru Gulf of Mexico-a gədi-a. Mexico ye 1,972,550 km2 (761,610 sq mi) zamzəna, [12] kuru shima lardə do dinalan kən mewun yakkənmiwo dunyalan. Nəm nguwu jamaye miliyon 130 kozənadə, Mexicodə shima lardədo kən mewunzə kən mewunzə dunyalan kuru shima fato amma Spanishye ngəwuro manazayinma.[1] Bərni Mexicobedə shima bərni kura-a bərni kura-awo, shidoni bərni kura-kura dunyalan nowatadə. Kuru shima lardə yala-fəteye Latin Americalan.
Adamganalan suro Mexicoben mbejidə gananzə yayi 8,000 BC ro saadəna. Mesoamerica də, kəla furum zamanbe ro gotəna, shima fato jama fuwuzana kadaye, suronzan Olmecs-a, Maya-a, Zapotecs-a, kəla fərəmtə Teotihuacs-a, kuru Purépecha-a. Təlamma Spainyedə Mairi Aztecyedə'a kəriwuzəna, kərmai New Spainyedə'a bərni kuranzə Tenochtitlan (kərmadə bərni Mexicoye) kokkono. Mexicodə dawudi razəwu transatlanticye kuraro wallono, shidə liwula latədəye səkkə kuru cida amma asal lardəyeya kuru am Africaye sandiya duno'a. Kəriwu kərmai kəlabe Mexicobe saa 1810-1821 yedə kərmai Spainbe dawono kuru shima kərmai Mexicanbe buro salakbedəga suwudə, shi doni tənyi suro kən tilomi Mexican Republicro walzənadə. Suro saa 1848 lan, Mexico ye reta nashanzə kəriwu Mexico-American ye dəga fatsəgəna. Fasaltəwa nəm ngalwoye suro Constitution 1857 yen tədənaye səkkə kəriwu fatoye-a Faransaye-a, Empire kən indimi koktəro dazəna.
cidiya mai Maximilian I yen, shi do ne askərra Republican ye Benito Juárez ye fuwumanzəro sədin ma. Dareram karnu kən 19th ye də kərmai kura Porfirio Díaz ye dəga wuzəna, shi do ne zamanzəye nəm kalkal ba naptəram jamaye lan isəna də. Revolution Mexicobe saa 1910-1920 bedə Díaz'a kərmaitə-a kuru doka 1917be gotə-a suwudəna.

## Lamintǝ
Peru

Peru, [e] hukumamen Republic of Peru, [f] shima lardə do fəte America anəmye. Yalanzən Ecuador 'a Colombia'a ​​kalangaiyya, gədinzən Brazil, anəmgədinzən Bolivia, anəmnzən Chile, kuru anəmnzən-a fətənzən kəmaduwu Pacificbe-a. Peru də lardə do awo'a kada'a, na'a kəndaramzəye də nasha ci kəmaduwu Pacific ye fətenzə lan səta, sami kau Andes ye yala lan səta anəmgədi lardəye ro saadəna, hatta karaa Amazon basin ye gədi lan kəmoduwu Amazon ye dəro saadəna.[10]

Peru də nəm nguwu amye miliyon 32 ma kozəna, kuru bərni kura lardəye də shima Lima. Nəm faraknzə 1,285,216 km2 (496,225 sq mi) lan, lardə Peru də shima lardə kura kən 19 me dunyalan, kuru shima kən yakkəme kura anəm America lan.

Kalangai Peruvian bedə fato adawa kadabe zaman kurebe-a daube-adən, kuru shidə gargam kəla furumgatabe lardə ndasowosoye shiro kuruwuwo, awo kaduwunzəbe saa duwu kən 10me BCE kəla furumgata Caral-Supebedən gotə, shi kəla furumgata America be burobewo kuru kəla furumgatabe falro gotəna. Adawa kənasartanaso nowatadə sandima ada nazca be-a, mairiwa wari be-a mairiwa tiwanaku be-a, mairi cusco be-a mairi inca be-a, mairi shiro kurawo ba kawu Columbian America lan nowatadə. Mairi Spain ye də nasha də'a səmowona suro karnu kən 16th century yen kuru Charles V ye banama mairi ye su'a mairi Peru ye də'a kokkono shi do kəri'anzə South America ye də'a zaksəna ma, bərni kura lardəye də Lima lan.[11] Ilmu zamtəye kura də America lan badiyetə jami'a lardəye San Marcos ye Lima lan koktəlan suro saa 1551 lan.

## Lamintǝ