open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gracie Allen

**Gracie Allen** 

Grace Ethel Cecile Rosalie Allen dǝ sha chasambo (July 26, 1895) bawono (Ogusta 27, 1964) də bikke makkar yǝ diyoma cidi America yǝ

Banawanzə sanyiyaram telebijin bero sədənaye nankaro, Allenro daraja shillewu be Hollywood Walk of Fame be 6672 Hollywood Boulevard lan shiro codo.[4] Sha Burns-a də sandiya Hall of Fame telebijin bǝ ro suro saa 1988 lan cedo.

Costar Bea Benaderet ye kəla Allen yen saa 1966 lan wono: "Shidə waneye bikke makkar yǝ diyoma shiyeyi baro zamann deyǝn wono. 

**Kenegan nzu buroye**

Allen də bula San Francisco bǝ lan katambo, George Allen-a Margaret Theresa-a ("Molly") Allen-a (nee Darragh; dare Mrs. Edward Pidgeon) sandi indi so kaduwu Catholic Irish bǝ. Saanzə yakkə lan buro salakkin bikke makkar yl lan fəlewono, kuru cidanzə buro salak yǝ fato radio lan Eddie Cantor yǝ cina. bikke fartəma. 

Daji rokko yanzəganawa feroye yakkəben bikke fartə Irish bǝ diwo badiwono, sandi doni "The Four Colleens" lan bowozanadə. Bikke makkar ye sadina suro saa 1922 lan, Allen yǝ George Burns'a kəllada, kuru sandi indidə bikke makkar yǝ kasuduwa yǝ sadəna. Sandiye kəntatawu Razab bǝ lan kawunzə tulur, suro saa 1926 bǝ lan Cleveland lan shara nəlefabeye nya'ada.

Allen də sha heterochromia lan katambo, shimzə launuwa indi gade-gade cina, faldə liwula kuru faldə kəli.[10] Mukonzə wofila-a ngawonzə-adə zauro suronza fəlezəna loktu shiro ganaro shayi kozənadən cizənadən; adəye səkə, kənənganzə sammason karewa musko kuruwu səkkəna. Allen dǝ kosa kəla sərən yǝ shiro migraine gultində  sha sətana 

## Laminte
Grammar

Garama təlamma alagǝbedǝ shima fasaldo kaidawa faidatǝbe manawuwuso au ruwotǝwusobe-a kuru kalmaa-a, kalmaa-a, kuru kalima-a. Kalmadə waneye kəra kaidawa jili anyibe surin, lamar dəwo suronzən ilmu falakbe-a, morphology-a, kuru syntax-a mbeji, kuru suronzən ilmu falakbe-a, semantics-a, kuru pragmatics-a mbeji. Kǝrma-a, manatin-a lan, jili indi gade-gade kǝrawu letǝgǝram be mbeji: letǝgǝram adabe-a letǝgǝram nazariyabe-a.
Great Britain

**Great Britain** (Britain lan kasarrataro) shima kərye suro kəmaduwu Atlantic bǝ yala-fəte ci kəmaduwu Europe bǝ yala-fəte ci kəmaduwu Europe bǝ bǝ dən, lardəwa England-a, Scotland-a Wales-a mbeji. Nəm kuranzədə 209,331 km2 (80,823 sq mi), shima kərtawa British bǝ kurawo, kərtawa Europe bǝ kurawo kuru kərtawa kura kən ləgarme dunya lan. Shidə yanawu kuluwu bǝ shima sədin kuru nəmgade temperature bǝ kate zamanwa bǝn gana. Jazira Ireland yǝ də, nəm nguwunzə ci 40% Great Britain yǝ də, fəte lan kara – jazirawa anyi, jazirawa sənana 1,000 ma kozəna dəriza kəlzana kuru kawu ngəwu'a, suronzan British Isles archipelago mbeji.
### Laminlǝ
Great Wall

**Great Wall of China** ma'ana nzə ""duwu kǝn mewu goru kuruwu"" shiye goru do garratəma kalangai yala lardǝ wa China bǝ kureye'a kuru lardǝ do China bǝ mairi yǝ dǝa garratǝro sandiye am gadǝ gadǝ do lardǝ wa Eurasian Steppeye sodǝa garratǝ nankaro. Gorruwa ngawo so karnu kǝn 7th BC lan gartana, nasha  laa ngawo dǝlan Qin Shi Huang (220-206 BC), mai China bǝ buro salak yǝ dǝye kǝltana. Nǝm goru bǝ Qin dǝ gana laa bannazǝna. Ngawo adǝben, mairi gadǝ-gadǝ ngǝwuso garrada kuru garra kalangaiyya bǝ ngǝwuso gǝnatǝgǝ. Nasha goru bǝ do zauro nowata madə, zaman Ming dynasty (1368-1644) lan garratə.

Nasha nzәrtaliwu yǝ lan, dalil wa gade garu kura dәye suronzan kәla kәla kәnәngalan kәnәngatәna, kәla kungәna doni Silk Road lan kәrtәna dәn, kәla lamarra kasuwu yǝ dәga . Kuru, awowa nzəliwobe goru kura də yǝ də garra watchtowers yǝ də'a banazəna.

## Lamintǝ
Greek

Greek dǝ waneyi:

Kәla, au lardә Greecebe lan, au lardә Europe anәmgabe lan:

Greeks, kaduwu fal

Təlamma Greekye, dalamma təlamma Indo-Europeanye

Təlamma Proto-Greekye, shi donyi buron təbandinma də shima kakkadəwo dareyewo kuru sammaso təlamma Greekye notənamawo

Mycenaean Greek, futu təlamma kureyedəye sha tawatsəgəna (karnu 16th- 11th BC) 

## Lamintǝ
Greek alphabet

Alphabet Greek ye dǝ tǝlam Greek ye dǝro faidatǝ badiyaram karnu kǝn 9th ye dǝn au badiyaram karnu kǝn 8th BC ye dǝn. Shi donyi badiyaram Phoenician alphabet ye lan gowotə, kuru shima ruwo do buron notənamawo kuru ruwo donyi suronzə gade-gade təlamma vowels ye-a kuru consonants ye-a mbeji. Zaman archaic-a badiyaram zaman classical-a lan, Greekbe ruwozǝdǝ jili kada lan mbeji, amma, datǝgəram karnu 4th BCbedǝn, Euclideanbe ruwozǝdǝ, ruwozǝdǝ 24 lan, alpha-lan Omega-ro kalakkata, standard ro walzǝna kuru shima fasal adǝma dǝwo kulashi Greekbe lan faidatainma dǝro.
Gududə

**Gudu language**
Gududə (kuru Gudolan nowotə, Gutu) shima təlamma Afro-Asiaticye manatinma Nigerialan kəriye Adamawayen suro Song LGAyen. Kumbidə təlamma.[1]
Guinea

### Guinea
Guinea (/ˈɡɪni/ c GHIN-ee), [a] hukumamen shiro Republic of Guinea gultində (Faransa: Republique de Guinée), shima lardə ci kəmaduwuye fəte Africaye. Fətenzən kəmaduwu Atlanticbe-a, yalafətenzən Guinea-Bissau-a, yalanzən Senegal-a, yalanzən Mali-a, anəmgədinzən Côte d'Ivoire-a, anəmnzən Sierra Leone-a Liberia-a. Yimlan sha Guinea-Conakry lan bowotin ngawo bərni kura lardənzəye Conakry yen, nasha'a gade nasha shiro Guinea-Bissau'a Equatorial Guinea'a də'a gayertəro. Guinea də nəm nguwu jamaye miliyon 14 kuru nəm faraknzə kilomita square 245,857 (mi square 94,926).

Buron Guinea Francebedə, kərmai kəlabe suro saa 1958yen səwandəna.[13] Guinea də gargamzən kərmai askərraye kərmai zamtəye mbeji. Ngawo kərmai nəmzalumye saa mewu mewu ye lan, suro saa 2010 yen karno demokradiyaye buro salak ye sədəna.[16][17][18] Karno jamiyya kadaye goza kozanadən, lardədə kəriwu kaduwube-a, riswa kəmbu-a, kuru nəmzalum askərra-a polis-aye sədin.[18][19] Suro saa 2011 lan, gomnati United States ye wono, askərra nəlefaye kamuwa-a nduli-a ro zortə-a (kamuwa suronza lan fəletə-a) lamarra hakki adammanabe lejin.[20] Suro sagǝ 2021 nen, karapka askǝrraye kura lardǝbe Alpha Condédǝga sǝtuluwuna kuru doka lardǝbedǝga rowono.
Guinea-Bissau

Guinea-Bissau də, shima lardə do fəte Africa yǝ shidoni kilomita square 36,125 (13,948 sq mi) zamzənadə kuru nəm nguwu amyǝ 2,026,778. Yalazən Senegal'a anəmgədinzən Guinea'a kalangaizəna.

Guinea-Bissau də loktu laan nasha mairi Kaabu yǝ lan kara, kuru nasha mairi Mali yǝ lan kara. Nasha laa mairi adəyedə har karnu kən 18th century ro saadəna, amma laadə cidiya mairi Portuguese yǝ lan karnu kən 16th century lan kara. Karnu kən 19medən, sha Portuguese Guinea lan tunotə.

Kərmai Portuguese yǝdə dabkatə kuru zauro duno ba hatta badiyaram karnu kən 20th yǝ ro, sa kəriwu nəm sulhuye kərmai Portuguese yǝ nadən dunowaro sədindən. Kənasar dareyǝ Portuguese yǝ kəla kəriwu dareyǝ cidiye də suro saa 1915 yǝn isəna, mairi Bissau yǝ do Papel yǝ kərmaizəna də'a cida askərra Portuguese yǝ Teixeira Pinto'a askərra Wolof yǝ Abdul Injai'a ye kənasartana.

Bissagosdə, kərtawa ci kəmaduwu Guinea-Bissau yǝ də, hukumamen sandiya 1936lan kəriwuzana, adəye Portuguese yǝ cididə'a kərtawa nadəye'a kərmaitəro tawatsəgəna.

Ngawo kərmai kəla bǝ səwandənan, 1973 lan warmatəgəna kuru 1974 lan asutəna, su bərni kura lardənzə yǝ, Bissau də, su lardədəyero kəllata, Guinea (buron French Guinea)'a tuskatəro dabtəro. Guinea-Bissau də gargam siyasabe lan nəm rashidi ba tun kərmai kəlabe sətanadən. Kura lardəye kərma yǝ də shima Umaro Sissoco Embaló, shi do ne kəntawu December ye kawunzə 29 saa 2019 lan karrada də.

## Lamintǝ
Gujba

### Gujba
Gujbadə bəla kuru nasha gomnati kəriye Yobe, Nigeria lan. Dawuramzə kuradə Buni Yadi lan kara 11°16′08′′N 11°55′49′′E nasha anəm nadəyen; bərni shiro Gujba gultində yala nadəyen kara. Nəm kuranzədə 3,239 km2 (1,251 sq mi) kuru nəm nguwu am 130,088 kom-komi 2006 yedən. Lamba postalbe nadəyedə shima 621. Bərnidə shima bəla Gujba Emirate bǝwo.
## Ilmu cidiye
Anəm kərye Yobe yedən kara, Nigeria lan, dawudi kərmaiye yalalan kara, bəladə-a nasha gomnati ganaye Gujba yedə kara. Shima bərnidəye kuru am 130,088 nadən napsana.

## Yanawu
Kawudo Gujba ye də 58°F lan səta 103°F ro saadəna, nguwuro cidiya 52°F yero gayin ba au 108°F ro saminro cijin ba, kuru kawudo'a, nəm zalumtə'a, nguwusoro loktu samiye'a kuru karuwa'a, hartəye mbeji.

Samiye

Gujba lan nji samibe kəntawubedə zauro gadejin, nji samibe ngəwuso suro kəntawu Augustben kuru ganadə suro kəntawu Januaryben.

## Kəliu
Dew point, shidoni ngunguye fulutə-a amusu-a lejinmadə, nəmkəluwu Gujbaye lejin. Loktu kəntawu 6.4-yedə shidoni nəmkəluwu zauro ngəwudə shima kawu nəmkəluwu ngəwuwo suro kəntawu August ben. 

## Lamintǝ
Gulani

### Gulani
Gulanidə nasha gomnati ganabe suro kəriye Yobe be, Nigeria lan. Headquarternzədə bəla Bara lan kara.

Nəm kuranzədə 2,090 km2 kuru nəm nguwu amyedə 103,510 suro kom-komi saa 2006 yen.

Lamba postal be nadəyedə shima 621.

## Yanawu
Gulani lan yanawu monsoonbe zauro kawudobe mbeji. Saa sammason, kawudo ngəwu-a nji samibe ngəwu-a mbeji. Gulanidə temperature saa woson degree 65 sədin kuru nji samibe inches 197 səbandin. Nəm kəliye saa woson 55% kuru UV-index 7, kawu 205 harzəna mbeji. 

## Lamintǝ
Guosa

**Guosa** tǝlam duk dinalan manatinma. Alex Igbineweka shima tǝlam diwa buro zu sutulu suro sa,a duwun yar laarrin fiskun luko uwun bǝ lan (1965).
* Tǝlam shima dǝ tǝlam ma Nigeria bǝ na fallo kilza lingua franca Africa futǝ yǝ ro kalakkada
* Awo tǝlam din shilan faida tanma sandima (subject–verb–object)
* Awo ruwowata tǝlam din ba kuru kwanga wa kamu wa gadǝ tayi tǝlam din, kuru kamma awo wa yǝ gadǝ tayi tǝlam din.
* ma,ana nzu dǝ bayin tin kǝla awo donyi kǝla din manazan ma.
* Adjectives dǝ noun zaan.

## Lamintǝ
Gustav Mahler

Gustav Mahler (German: [ˈɡʊstaf ˈmaːlɐ]; 7 July 1860  ⁇  18 May 1911) shima Austro-Bohemian Romantic composer, kuru shima kam fal dowo fuwuzəna suro zamanzəben. Futu kam fasal garbe sǝdǝna dǝn, shiye kate ada Austro-Germanbe karnu kǝn 19 be-a kuru zamanbe badiyaram karnu kǝn 20 be-a dǝn lamarra laa gade-gade sǝdǝna.
## Lamintǝ
Gwoza

**Gwoza**

Gwozadə nasha gomnati kəriye Borno yǝ, Nigeria yǝ. Headquarter nzədə bəla Gwoza lan kara, bəla kalangai "alamanna kilomita 135 Anəm-Gədi Maiduguri yǝ."[] Lamba postal yǝ nadəyedə shima 610.[]

Nadə kawu-a kuru kau-a.[] Gwoza Hills də, nəm kuruwunzə alamanna 1300m kəla kuluwuyǝn də, awoa ngəla suwudin kuru shidə kau Mandarayǝ lan tədən, shidoni kate Nigeria-a Cameroon-a yedə, Pulka lan baditin. Sandiyǝ gənatəram biskeyedə'a kozayin nasha Mubi-a ngawonzə-a ro lezayin suro Adamawa Stateyen.[5] 

Gwoza LGA də sha "na gəratəye nowata am Boko Haram ye dəro" bowotin,[5] shidoni nadəro 2009 lan Maiduguri lan isadə.[6] Nadə fitəna kada sətana dalil fitəna Islam yǝ Nigeria lan, kuru suro saa 2014 yǝn, am Boko Haram yǝ karaa Sambisa yǝn sowosayin.

Kawu kəntawu Octoberye kawunzə 19 saa 2014lan, ta'adir amma Gwozaye 3,000 yeyi kəriwuye sandiya nanza kolzanadə "cidiya Abuja yen napsana", futu manama komiti banaye fatoye gulzənadə, kuru "məradə fato'a, kəmbu'a, kazəmu'a kuru kurun'a am nanza kolzanadəro zauro waljin. ."[9

## Lamintǝ
Hadiza Lantana Oboh

**Hadiza Lantana Oboh** (1959-1998) də, fero Najeriya ye kuru Maara samiye gərtəma. Shi fero shima, shi fal ngulon dəma fero donyi buro salak man campami Maara samiye Najeriya air ways ye dən Maara gərtəmawo  sha cesheno yim wusku kəntawu shawur ye, suro fanzəye lan, kuru zan donyi amsoye sadin dən, cidawu fanzəye laasoda duno dunon maada ye gulzana suro fanzəye ladən. 

## Kənənga Nzə
Shi Oboh də, saa kada ro kamfani Maara samiye ro lejin kawu donyi kamfani Najeriya air ways ye dəro ishin dəro[4] tiye badiyono kamfani Maara  Najeriya air ways ye nabtə tima Maara dəro njistəəma yero kəla Maara laa Boeing 737-200. dən.

## Kərmunzə
Hadiza Lantana Oboh d, saanzə fiyaskə ləgari (39) loktu donyi sha ceshenəna dən[2] dare soye kaminzə tatarrata asuwada suro roba ngəbtola ye lan suro fanzəye lan ngawao kam kulo nzə,ro cistəəma Sataana yelan kokkori kareya də lado ye sədin doo. Dau cidawu fato Oboh yedən ə ngəwu sandiro zan sadəna kəla cinza mbeji ye lan kuru sandiro belin sadəna. Ciwosha, amma daredə isa tawatsaana yikooltoo kattuwu ye sadəro.

## Lamintə
Hafez

**Hafez**
**Khwajeh Shams al-Din Muhammad Hafez-e Shirazi ** Au Hafez bə lan sun nzu notunaman. sha chesambo katə katə suro saa duwu mǝyon yakkin mǝyon bə lan au suro saa duwu mǝyon yaskin fyakkin tulurin bə lan.(1310 or 1337)

## Kǝrmu Nzǝ
saan nzǝ firakkin laarrin bawono (69yrs) Hafez kakkadi  (Poet) bə rowotuma. Bula Shiraz bə lan sha chasambo suro keryə **Iran** bə lan. Hafez goni luuran bə .tun ganan nzin lu,uran nowono. Kakkadiwa nzu ruwozina ma (Williams Jones) shima safsu tilam nasara yə ro fassara wono

## Lamintǝ
Hakan Çalhanoğlu

**Hakan Çalhanoğlu**  

sha chasambo yim uskun bə lan kǝntawu sawan bə lan saa duwun yar laarrin fillaarin luko diyon bə lan (1994) dekkel baktema cidi Turkiya bǝ kuru dawu baktema karabka donyi Seria A bǝ Inter Milan bewa kuruman cidi nzǝ Turkiya bǝwa, dawu baktema kuru shima captain cidi nzǝ Turkiya bǝ wo.

## Lamintǝ
Halloween

### Halloween
Halloween, au Hallowe'en (shi duwo Allhalloweenlan notǝnyidǝ, yim Hallowsbǝ, au Samma Saints bǝ), shima kǝlele duwo lardǝwa kadan yim kǝntawu October bǝ kawunzǝ 31 lan tǝdinmawo, kawudo kǝlele kirista bǝ nasha Nasarabedǝ yim Hallowsbe. Shima badiyaram kəlele Allhallowtidǝ bǝwo, loktu suro saa adin bǝ dən am kərmu bǝ taktəro tədin, suronzan sandi alwuta (hallows), shahidso, kuru am kərmube samma lezanaso. Ada nowatalan, yimdə kəlele awowa kamma lorujinro walzəna, awowa ajabba-a awowa alakkata-aro kəllata.

Nazariya falye wono adawa Halloweenbe kada kǝlele kǝrǝmbe Celticbedǝ sha lezǝna, taganasmaro kǝlele Gaelicbe Samhain, shido kǝlele adinbero gotǝnama. Am laaye fuwuro lezana kuru Samhaində waneye yim All Hallow's Daybero kəristabero kalakca, kuru evenzə-a, Coci burobedəye. Ilmuwu gadeye Halloweendə batalla Kiristabe basro badigatə, shima yim All Hallowbewo. Scotland-a Ireland-alan karnuwa kadaro kəleletin, hijirawu Scotlandbe-a Irishbe-adə adawa Halloweenbe kada yala Americabero goza karnu kən 19medən, daji taasir Americabemen adawa Halloweenbe kada lardəwa gadero tartəgəna dareram karnu kən 20me-a badiyaram karnu kən 21me-alan.
## Laminte
Hangul

Alfabet Koriyabe, Hangul [a] (English: /ˈhɑːnɡuːl/ HAHN-gool; Korean: 한글) suro Koriya Anəmbe-a Chosŏn'gŭl (조선글) suro Koriya Yalabe-a, shima fasal ruwobe Koriyabe zamanbewo. Suro konsonantwa kurebedǝye uwu dǝye suronzan jili alauwa manabe faidata sandiya tǝlamzayin dǝga falzayin, kuru sandiya tartip lan faltin alama nǝmngǝlabe fəlejinro; sammason, surodǝa tartip lan faltin nǝmngǝla jili tilowa gade gade nankaro, Hangul dǝga fasal ruwobe sǝdǝna.
Hans Christian Andersen

**Hans Christian Andersen** (/ˈændərsən/ AN-dər-sən, Danish: [ˈhæn ⁇ s ˈkhʁestjæn ˈɑnɐsn̩] i; 2 April 1805  ⁇  4 August 1875) shima kakkadi Danishye wo. Amma shiye kakkadi biske-a, kuru kakkadi-a ngəwuro ruwowono yaye, shiye kakkadi-a hawarrabe-a lan nowotə. 

## Lamintǝ
H. J. Whitley

**H.J. Whitley** 

Hobart Johnstone Whitley (kəntagə October ye kaunzə 7,suro saa 1847 bǝ lan sha chasambo)  (kəntawu June yǝ kawunzə 3 suro saa 1931 bawono) shima kasuwuma lardə Canada-American bǝ kuru loruwu gartəmaso. Whitley də sha banazəgə nasha Hollywood yǝ Los Angeles yǝ dəga garzəna lan nozana. Shidə suro am "Awa Hollywood bǝ" lan nowatadəyen mbeji. 

## Kenegan nzǝ buro yǝ
Whitley də Toronto lan sha chasambo, tada kən tulurmin kuru shiro ganawo Joseph Whitley' wa Eleanor Johnstone' wa yǝ. Flint, Michigan lan wurawono, kuru mowonti kasuwu bǝ Toronto bǝ ro karaa. Whitley də kam lardə America yǝ ro wallono suro saa 1870s bǝ lan.

Suro saa 1887 yǝn, Whitley də kamunzǝ kǝn indimi, Margaret Virginia Ross dǝga nya’ano.

## Cidan nzǝ buroyǝ
Cida buroyǝ

Whitley də Chicago ro lewono, [sambi?] na done suto karewa cidaye-a suto mintiye-a mbeji. Shiye cidi fuwutəro tamtamzə badiwono, kuru cidama cidi bǝ Rock Island Railroadbero wallono kuru shiga Board Directors bǝ ro karrada. Shiye bərniwa Cherokee Strip yedə kurzə kuru dawarzə kuru suro saa 1912 yen "gomnati buro salakyǝ də waano. 

## Hollywood garta
Map acre 480 ye do H J Whitley ye kampaninzə Los Angeles Pacific Boulevard yǝwa Kamfani fuwutəyǝ'wa yǝ garzana də. Highland Avenue də dawu fatodəyen kozəna. Square do cidiya musko kəmburamye də shima Whitley estate wo.

Whitley də California ro saa 1893 lan kadio; saa fuwuyedən, 1894 lan, suto zaye HJ Whitley ye Los Angeles lan kokkono.

Hollywooddə loktudən bəladiya yalla mewun uskuye; Whitley ye Hollywood dəga "bəla sənana Los Angeles ye fuwujin" ro surin. Shiye barewa acres 400-a gadəna-adə nasha fatowa naptəyero yaksəna, kuru yalla kada nadəro isa naptəro 

Whitley də shima kam kura do muko zarye ro wallono, rokko Harrison Gray Otis-a George W. Hoover-a yen, kamfani do Los Angeles Pacific Boulevard ye-a fuwutə kampani ye-a. Shiye Ocean View Tract katə-a kuru banki gartə-a kəla kotə Hollywood Boulevard-a Highland-ayen dawarzəna.

Whitely ye Hotel Hollywood ye də kəla Hollywood-a Highland-a ye lan garzəna, George W. Hoover gartəma. Gardə suro kəntawu Februaryben saa 1903 tamowatə.

Nasha Whitley Heights ye suro Hollywood Hills ye də fato'a naptəye gartə do Whitley ye kungəna cina də lan badiwono.

Whitley-a, rokko Charles E. Toberman-a yen, sha "Awa Hollywood bǝ" lan bowozan (The father of Hollywood). 

## Lamintǝ
Hadiza Bala Usman

**Hadiza Bala Usman** ( sha chasambo, kawu indi kəntawu muharram bǝ saa duwun yar ləgarrin fitulur araskən lan) (1976) fero Najeriya bǝ activist kuru siyasama. Tima njistəəma dinawo Nasha tasha Maara nji bedən ( managing director)  shidonyi nasaran (Nigerian port authority "NPA"), Barraanzə kura lardə yǝ shiro cho kərmai shimada, yim litilinne kawu mewun tilon kəntawu Rajab bǝ saa dəwu indin mǝyon araskən bǝ ladən (2016). Cha Buron maa tima chief of staff fato Gomnati kərwe Kaduna yewo.  Hadiza bala Usman də, jam'iya donyi kərmaayǝ kərmai sunotinma All Progressive Congress (APC)  ladən, shiye kam kura fal.

## Lamintə
Haruna Ishola

***Haruna Ishola Bello***

Sha chasambo yim findin yaskin bǝ lan kǝntawu maram bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fiskun yaskin bǝ lan sha katambo (23 July 1983)

## Bawono
Suro saa duwun yar laarrin filaarin laarrin bǝ lan bawono

**Haruna Ishola** bǝ lan sun nzu notuna ma. Kayama cidi Nigeria bǝ, kaya rutuma attǝyǝy kuruman biske makar bǝ diyoma. Shi kam Ibadan State bǝ 

## Lamintǝ
Hausa

Hausa (/ˈhaʊsə/;[2] Harshen/Halshen Hausa listeni; Ajami: هَرْش ⁇ ىٰن هَوْسَا)(kanurin tǝlam afuno bǝ) shima təlamma Chadic bǝwo. amma Hausa bǝ suro nashawa yala Najeriya bǝ-a, Ghana bǝ-a, Cameroon bǝ-a, Benin bǝ-a Togo bǝ-a, kuru nashawa anəmbǝ Niger bǝ-a, Chad be-a lan manazain, kuru amma gana kada suro Ivory Coast bǝn manazain. Lardǝ Sudan bǝ ladǝn sandi gana laa tǝlamdǝn manazayin. 3][4][5].

Hausa dǝ Afroasiatic language family lan kara kuru shima tǝlamma do zauro faidatainma wo suro Chadic branch of that family dǝn. Ethnologue yǝ bayanzǝna kǝla tǝlamdǝ shima tǝlam buroyǝ am miliyon 54 yǝyi ro manazǝna dǝa kuru tǝlam kǝn indimi yeyi ro manazǝna am miliyon 34 yeyi ro manazǝna dǝa, adǝye sǝkǝ, am do tǝlamdǝ hausa lan faidatayin dǝ miliyon 88 ro yiko. 1].

Lardә Nigeria bǝ dәn, fim Hausa bǝ dә sha Kannywood lan nowotә.  

## Lamintǝ
Hauwa Ibrahim

**Hauwa Ibrahim** də sha chasambo suro ( saa dəwun yar ləgarrin firaskə wuskun) Ti shara kuru fero Nigeria yaye kuru hakki adammana yǝ ro cissəəna, adiyǝ səkə jamasoyǝ sha zazaksayin majalisa turaiyǝ  nasaraayen saa dəwu indin luko uwun ladən.

## Lamintǝ
Headache

Tuno kǝla bǝ, kuru sha cephalalgia lan notәna, shima alama kǝla  zautu bl, , au kәlanzәben. Adǝye kǝla migraine, tension-type headache, au cluster headache ro wajin.
Health

Nasha nilǝfa bǝ bayan kada mbeji, sandidoni faidatain dalilwa gade-gade loktu kuruwulan. Nilǝfa dә zauro faidatәyin kәla kәnәngatә kәjibe ngәlaro sәdin,
Heart

Shi karuwu dә shima organ muscularbe do adamganawa dabbawa ngәwuso lan tuwandin ma wo. Kǝska adǝye bu dǝa kǝlzǝ  kǝlzǝye dǝn zǝktin
Harry Maguire

**Harry Maguire** dǝ sha chasambo (5/3/1993) Dekkel baktema cidi England bə kuru ngawo jetima club donyi Premier League bə Manchester United cidi England bə dero. kuruman cidi nzǝ England bə dero dekkel baktema.

## Lamintǝ
Haroon Al Rashid

### Haroon Al Rashid
Abu Ja'far Harun ibn Muḥammad ar-Rashīd (Arabic: أَبُو جَعْفَر هَارُون ٱبْنِ مُحَمَّد ٱلْمَهْدِيّ, romanized: Abu Ja'far Hārun ibn Maḥbī al- هَارُون ٱبْنِ ٱلْمَهْدِيّ c. 763 au; 766-24 March 809), shi do ne Harun ar-Rashid lan nowata də (Arabic: هَارُون ٱلرَّشِيد, Romanized: Harun ar-Rashid), shima kalifa Abbasid bǝ kən uwumiwo kərmai Abbasid bǝ kən uwumi suro kəntawu September be saa 806 be lan. kərmaidə adamen badiyaram zaman Islam bǝ Golden Agebero gotəna. Shiye sunzǝ al-Rashiddǝ fasarzǝna "shi Orthodox dǝ", "shi kam Adildǝ", "Shi kam Sandi nozenama dǝ", au "shi Sandiro-Shimotǝnama".

Harun ye fato kəra be kura Bayt al-Hikma ("Fato Hikima be") dəga kokkono suro Baghdad suro Iraq kəmaye dən, kuru zaman kərmaizə yen Baghdad də dawudi ilmube-a, adabe-a kasuwube-aro waltə badiwono. Loktu kərmaizəyen, yalla Barmakids be, shidoni Abbasid Caliphate koktəlan zauro banazanadə, gana-ganan ngawozəna. Suro saa 796 be lan, shararamzə-a gumnatinzə-a Raqqa suro Syria kərmayero zuzəna. Fatolan, Harun ye letəgəram baanzə Al-Mahdi ye dəga samənzəna. Shiye Umayyads-a 'Alids-a kada yanzəgana Al-Hadiye fərzəna kuru karabkawa siyasa be Quraysh be sammaro afu warmajiwo.[2] Byzantium'a nəmkəlado kura-kura badiwono, kuru cidiya kərmaizəyen, Daula Abbasid be də zauro ngəwuro wallono.[3]

## Lamintǝ
Henri Matisse

**Henri Matisse**
Henri Emile benoit Matisse sha chesambo yim fyakkin tilon bə lan kǝntawu jimada gaji bə lan sa,a duwu mǝyon uskun firakkin laarrin bə lan (1869) 

## Bawono
yim yaskin bə lan kǝntawu jamada auwal bə lan saa duwun yar laarrin fiwun luko diyon bə lan (1954) kam cidi faransa bə. Kurta kurta ma.(fainting)

## Lamintǝ
Henrik Mkhitaryan

## Henrik Mkhitaryan
Henrik Mkhitaryan sha chasambo (21 Razab 1989) dekkel baktema cidi Armenia bə, kuru man fuwu wa ,dawu wa baktema karabka donyi Seria A bə Inter milan cidi Italy ye ro.

## Lamintǝ
Henry Ford

**Henry Ford**
Sha chesambo yim fyakkin bǝ lan kǝntawu maram bǝ lan suro saa duwu uskun firakkin yaskin bǝ lan. (30-july-1863)

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Kǝrmu Nzǝ
Yim tulur bǝ lan kǝntawu shawul bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fidiyon tuluri bǝ lan (7-Apr-1947) Henry Ford dǝ shi Engineer kuruman adeye kasuwu ma cidi Amerika bǝ. Shima kompany moto bǝ (Ford motor Company) bǝ lan notunaman burozu koksu suro saa duwu mǝyon uskun filaarin araskin bǝ lan (1896).

## Lamintǝ
Hernán Cortés

**Hernàn cortés**

Sha chesambo suro saa duwu mǝyon luko diyon fiskun uwun bǝ lan(1485). Bula ( Medellin) bǝ lan sha chasambo.

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Kǝrmu Nzǝ
Yim indin bǝ lan kǝntawu jimada gaji bǝ lan suro saa duwu mǝyon luko uwun fidiyon tulurin bǝ lan . Bula (castilleja de la cuesta) bǝ lan bawono.

## Lamintǝ
Hiba Aboukhris

**Hiba Aboukhris Benslimane**

Hiba Abouk sunzu notunaman sha chesambo yim fyakkin bə lan kǝntawu lailahir bə lan suro saa duwun yar laarrin fiskun Araskin bə lan (1986). Biske makar bə diyoma cidi spain bə. Biskǝ shilan sha notunaman shima Television series El principe . Suro biske yedin fatima lan sha botin.

## Usulu nzǝ
Hiba Abouk cidi Madrid bə lan sha chesambo. shima gananza wo suro sandi diyau bə lan fanzan. Am kuran nza sandi Usulun Nza sandi am Tunisia bə. Amma baan nzə di bu libya bə tiyinzin mbeji. Adǝye kakan nzu fal kam Romania bǝ . Yan nzu wa   awan nzu wa  cidi spain lan isa nafsana do ngawo Tunusia kwalzana lan. Hiba zauro Flamenco sura,ana.  French Lycee Madrid nadin mowontin nzə badiyono  kawo sa,a nzə miyon uskun ro gayin ro. Kureman ngawo lan Darasi Arabic philology kirawono. Licentiute degree kla drama belan chido . Hiba tun kawo Tv series El sindrome de ulises . Sulunaman dinalan sunzu nowotu.

## laminte
Hillary Clinton

**Hillary Clinton** 

Hillary Diane Rodham Clinton (nee Rodham; katambo kəntawu Octoberye kawunzə 26, saa 1947 lan) siyasama kuru diplomat Americabe shi doni kən 67me kate United Statesbe kən 67me suro gumnati Barack Obamaben saa 2009 səta 2013ro saadənan naptə senator U.S.be New York wakiljin saa 2001lan. səta saa 2009 ro saadənan, kuru kamu buro salakbe lardə Americabe kura lardədəbe kən 42 me ro saadəna, Bill Clinton saa 1993 səta 2001 ro saadənan. karno kura lardəye U.S. ye lan kənasartə kuru kamu buro salak ye karno kura lardə U.S. ye lan zuwuna. Shima kərma dəro First Lady United States ye do kərmairo kartəro gasayinma. 

## Kenengan nzǝ buro ye
Park Ridge, Illinois lan wurazəna, Rodham də mowonti Wellesley ye lan 1969 lan tamozəna kuru mowonti sharaye Yale ye lan 1973 lan tamozəna. Suro saa 1977 lan, Clinton ye karapka Arkansas ye kəla nduli-a yalla-a ye lan bowotəma kokkono. Shiga kamu buro salakye kura cidaram sharaye ro wallono saa 1978 lan kuru shima kamu buro salakye cidaram sharaye Little Rock's Rose Law Firm ye saa fuwuyedən. Jarida sharabe National Law Journalbedə indiro shiga lawyerwa Americabe zauro faida'a miya falro somzəna. Clinton də shima kamu buro salak ye Arkansas ye saa 1979 lan səta 1981 ro saadənan kuru waltə saa 1983 lan səta 1992 ro saadənan. Suro saa 1994-yen, dawari nəlefanzəro njistəgəyedə kasada majaliskuye səwandənyi. Suro saa 1997-a 1999-a lan, Clinton ye zauro banazəgəna kəla fuwutə inshora nəlewa nduliye kəriyebe-a, doka fatowa gotə-a nəlefa-a, kuru doka nəmkam kəlanzabe duliro njistəgə-a. Shiye kuru samno dunyabe kəla kamuwaben saa 1995bedən nəmkalkal jinsube bowono. Suro saa 1998 lan, nəmkam nyiya Clinton ye də jamaye kulashinzaro wallono loktu Lewinsky scandal yen, adəye səkə shiye bayanna cina kəla nyiyanzəro tawatsəgənayen.

## Laminte
Hebrew

**Hebrew** (arawuwa Hebrew bǝ: עִבְרִית , ʿĪvrīt, [ʔivˈʁit] R lan bowotin au [ʕivˈrit] R; ruwo Samaritan bǝ: ࠿ࠨࠁࠬࠓst) təlamma suro fato təlamma Afroasiatic yǝ dən. Təlamma nashayǝ təlamma Canaanite yǝ də, asalnza Israelites yǝ manazan kuru sambisoro faidatin təlamma buro salak yǝn hatta ngawo 200 CE yǝn kuru təlamma adin Yehudiya yǝ (tun loktu ibadaram kən indimi dən) kuru Samaritanism.Təlammadə waltə təlamma manayero waltə badiwono karnu kən 19 mǝdən, kuru shima misal kura kənasartəna təlamma waltəm bəlintəyǝ basdə. Shima təlamma Canaanite basdə, kuru təlamma Semitic yalafəte indidəyǝ falnza, faldə Aramaic, kuro manatin.[15][16]Misalwa buro salak bǝ ruwo Paleo-Hebrew bǝdə karnu kən 10th BCE lan badiwono.[17] Bible Hebrew bǝ sammaso təlam Hebrew bǝn ruwotəna, futu kərmaaro ruwotənadə ngəwunzaso təlammadən shidoni maləmma yǝ kasatsanadə karnu kən arraken mǝ BCE lan fəlangzəna, loktu Babylonian ro sandiya sətanadən. Dalil adə nankaro, Hebrew də Yewudiwayǝ Lashon Hakodesh lan bowozayin (לְשׁוֹן הַקֹּדֶש, lit. 'təlam tahir' au 'təlam tahir') tun zaman kure bǝn. Təlammadə su Hebrew lan suro Bible bǝn bowotənyi, amma Yehudit (fasari. 'Yuda') au Səpaṯ Kena'an (fasari. "təlam Kanaan bǝ"). Mishnah Gittin 9 :8 lan təlamdə Ivrit, maananzə Hebrew; sonyayi, Mishnah Megillahdə təlamdə Ashuritro bowono, maana'nzə Assyrian, shidoni su arawu faidatənadən gowotə, Ivrit'a gadezəna, maana'nzə arawu Paleo-Hebrew bǝ.

## Lamintǝ
Helium

**Heliumdə** (Greeklan: ἥλιος, təlam romanben: helios, lit. 'kəngal') shidə awo kemikalbe; shidə alamaram He-a lamba atomicbe-a 2. Shidə launu ba, kazəyi ba, sum ba, awo sədinba, gas monatomicbe kuru shima buro salakbewo suro noble gasben suro periodic tableben.[a] Na fertəbedə shima cidiyawo suro awowa sammaben. , kuru shidə na yitəbe bawo nasha dunowaben. Shima kənindimi-kambai kuru kənindimi zaumaro ngəwu suro dunyaben, ngawo hydrogenben. Shidə kashi 24% suro nəmngəwu awoaben kara, shidəwo nəmngəwu awoa kərau sammaso kəltəbedəga kashi 12 kozəna. 

## Lamintǝ
Hindi-Urdu

Hindustani [d] shima təlam Indo-Aryan ye do lardǝ Deccan, Yala India-a Pakistan-a lan tǝlamtǝna, kuru shima tǝlam do lardǝ indiso lan faidatinma. 12 [1] Hindustani shima təlam pluricentricbewo sandi indiye registers do sandiya notənama, sandiya Hindi lan bowotində (suro ruwo Devanagariben kuru Sanskritbe letana) kuru Urdu (suro ruwo Perso-Arabicbeben kuru Persianbe-a Arabicbe-a letana). Adǝye sǝkǝ, sha Hindi-Urdu lan bowotǝna.
Hinduism

**Hinduism** shima adin au dharma lardǝ India bǝwo, adin au futu kənəngatǝbe duno am fuwuyǝ sadinma . Kalima Hindu bǝ dǝ shima exonym, kuru Hinduism duwo adin dina yǝ kura dǝ wo dinalan bowotin, kuru shima sanātana dharma (Sanskrit: सनातन धर्म, lit. 'the eternal dharma'), faidatǝ zamanbedǝ, kǝla nǝmngǝli nzǝdǝ shima hawar adamganabewo, futu hawarra Hindu bǝ suwudǝnaben.

## Lamintǝ
Hipatia

Hypatia[a] (c. 350 ⁇ 370; d. 415 AD) [1][4] shima falsafa Neoplatonistye, astronomer, kuru mathematician do Alexandria, Egypt lan kənəngatə, daji nasha Eastern Roman Empire ye. Shidə tafakarwu kura lardǝ Alexandria lan, na do falsafa-a ilmu shillewuben-a sǝraana. 5] Pandrosion, shima ilmuwu isawubedəwo lardə Alexandrianbe gade, shiye ilmuwu isawubedəwo buro salakye shidoni kənənganzə zaumaro shiga ruotənamawo. 7] Hypatia dә suro kәnәnganzәlan sha nowotәna ma'awiya kura-a kuru shawariwu hikima-a ro.￼
Homer

**Homer** au **Homeros**, Sha chesambo 18th BC kayama cidi Greek bə kureman attəyəy kakkadu rowotuma kasaduwa zauro sun nzə notuna. Shima (lliad, Odyssey) rowozu. Kureman kaya kasutuwa telam (Helenanci) bə sidin. Homer kam darajawa fal. Amso dukso num kuran nzu sorin luktun nzǝn har kirmaro isǝnaro.

## Lamintǝ
Hollywood

**Hollywood**
  
Hollywood də, loktu laan Tinseltown be lan bowotin də, nasha dawu bəla Los Angeles ye lan kara,  suro bərni Los Angeles yǝ lan. Sunzədə shima awo done kamfani fim bǝ U.S. yǝ'wa am shiro kəllata'wa ro wallono. Fatowa biske film bǝ nowata kada, jili fotowa sony bə so, fatowa fim bǝ ma walt Disney bə so, fatowa paramount be so, warner bros be'wa fatowa dunya bǝwa samma Hollywood karəngə au suronzən gənazain.  

## Gargam Hollywood bǝ
H.J. Whitley, fatowa gartəma, fato fatowa E.C. Hurd be acre 480 (1.9 km2) dəga yiwo nankaro dawarzəna. Whitley ye dawari bəla bəlin dəye General Harrison Gray Otis, baktəma Los Angeles Times ye dəga, kuru Ivar Weid, kasuwuma nowata na dəye dəga bayanzəna.

Daeida Wilcox, shi do cidi banazə fuwutə Hollywood ye ro banazəna də, su Hollywood də kam nozəna lan səlina shi do fato su adə'wa Illinois lan sətana də. Wilcox ye wono, "Su Hollywood də karzəna dalil kəji fantəye nankaro kuru wu də awo kəladən kasattənyi kuru holly də sa'a suwudin." Acres 120 kəntawu Februarybe kawunzə 1,suro saa 1887. Sai kəntawu sawan bə suro saa 1887 be lan Wilcoxye su adə faidatəro shawari cido kuru ofis Los Angeles County Recorder bə dəro kakkadəwa map fatodə bǝwa gənawono.  

Saa (1900) lan, nashadə ofis post ofis yewa, kawarwa, Otel'wa, kasuwu indi'wa mbeji. Los Angeles, nəm nguwu am 102,479 ye də, gədi lan mil 10 (16 km) lan kara, bare barley ye-a, citrus yǝwa men. Lai moto falyedə dawu Prospect Avenue ben lejin, amma cidadə ngəwu gənyi kuru bəlawurodə awa indi gozəna. Fato tada kəska citrus be kureyedə na kəmbubǝ ro kalak ada, adəye lenəmare am Hollywood bə nankaro ngalwozəna.   

Hotel Hollywood yǝ də suro saa 1902 lan Whitley, kura kamfani Los Pacific Boulevard yǝwa fuwutəye'wa ye kawono. Dareram lan Hurd ranch dəga mowonzə kuru yaksəna dən, Whitley ye hotel dəga garzəna am cidi yiwomasoye hangalnza gənatəro. Nasha fəteye Highland Avenue ye dəga kəllata, gardə Prospect Avenue (dare Hollywood Boulevard) ro fuwuzəna. Diwaldə bərbər'wa, fəletənyiwa yaye, sambisoro grade'wa kuru gravel'wa tədin. Hotel də dunya sammason nowata ro wallono kuru shima dawudi kəndaramma jamabe'wa kuru fato am fim bǝwaye saa kadaro.   

## Laminte
Humblesmith

**Ekenedirichukwu Ijemba** Sha chasambo yim mǝyon luko diyon bǝ lan kǝntawu chidi bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin tilon bǝ lan sha katambo (14 May 1991)**Humblesmith** lan sun nzu notuna ma. kayama cidi Nigeria bǝ, kaya rutuma. Saa duwu indin mǝyon luko uwun bǝ lan (2015)  kaya nzu "Osinach" chido, Sa,a duwu indin mǝyon luko araskin bǝ lan (2016)  Award chiwando biske Nigeria Entertainment Award bǝ lan. Adǝyǝ kuruman biske makar bǝ diyoma
## Lamintǝ
Hydrogen

Hydrogen dǝ shi chemical element; alama H-a kuru atomic number-a 1. Shidə awoa zaumaro hangal gənazəna kuru, suro awoa ngəwusobe lan, shima awoa atomicbe indiya kəlzəna kuru sandiya formula H2 lan bowotin, loktu laan sha dihydrogen lan bowotin, amma ngəwusoro hydrogen gas lan bowotin, molecular hydrogen lan bowotin au hydrogenlan bowotin. Rangi-a, fǝrǝm-a, nǝm-kǝji-a, kǝji-a ba. 

## Lamintǝ
I.K. Dairo

**Isaiah Kehinde Dairo MBE** sha chasambo suro saa duwun yar laarrin fyakkin bǝ lan sha katambo  (1930). 

## Kenenganze buro yǝ
I.K. Dairo də bəla Offa lan katambo, shidoni kərmaaro Kwara State lan karadə; yallanzədə asalnza Ijebu-Jesa kawu Offaro hijrazayinro. Mowonti primary Christian Missionary ye Offa lan kərawono, amma dare kəranzə kolzəna dalil kungəna fatonzəye saa falye nankaro. Offa kolzə Ijebu-Jesa ro lezə nadən cida barberye karzəna. Bəlawuronzədən, ganga baanzəye garzənadə gozəna loktu shiye saa tulur sətanadən. Sa shiye Ijebu-Jesa lan napcin də, shidə zauro ganga kərawoma.[1] Sa cida lan suro cidayen ba də, loktu nguwuro am buro salakbe kaiyya jùjúbe nadən sədin dəga sədin kuru ganga zamtə jarabcin.

## Bawono
Yim tulur bǝ lan kǝntawu sawan bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin arakkin bǝ lan bawono (7 Feb 1996)**I.K. Dairo** lan sun nzu notuna ma. Kayama cidi Nigeria bǝ, kaya ruwotuma. shi kam Offa, kwara State bǝ.
## Lamintǝ
Ibn Battuta

**Ibn Battuta** 
Sha chasambo yim findin luko diyon bǝ lan kǝntawu sawan bǝ lan suro saa duwu fallin yar yasakin diyon bǝ lan sha katambo.(24-feb-1304)  

## Bawono
Suro saa duwu fallin yar yaskin firakkin laarrin bǝ lan bawono. (1369)

Ibn Battuta dǝ shi kam cidi moroco bǝ kureman shi (explorer) letin nzu shi lan sha notunaman shima (Rihla Voyage) saa fyakki ma sutuna leti-leti sidin de kureman cidiwa kir musulm bǝ nguwun za soro lezina, kureman (west africa, southern and Estern Euroupe, south Asia, central Asia, southern Asia and china) kǝrwǝ wa attu duk soro lǝzina.lǝtin nzu adi (marco polo) wa kozina. Ibn Battuta karno ( Medieval period) bǝ lan kam shiye yi bawo.Ibn Battuta maps kurzuna Kirmaro (cartographers) shi lan faidatan. Leti-letin nzin ( muhammed bin Tughlay) wa kila kilzana har kakkadi shiro rowozina. Su kakkadi diyǝ shima ( The Travels of Ibn Battuta) 

## Kenengan nzu buroyǝ
Ibn Battuta bula ( Tangier )  bǝ lan sha katambo yim findin luko diyon bǝ lan kǝntawu sawan bǝ lan suro saa duwu fallin yar yaskin diyon bǝ lan sha chasambo. ( 24-feb-1304) yallan nzu sandi nguwunza so  malumma Addin kir musulum bǝ kureman sandi ( Judges of islamic law bǝ) sa'an nzu findin tilon lan leti-leti dǝ bandiwono.Hajji ro lezina lezi Allah lewazina, kureman ( Great port Alexandria) ro lezina suro saa duwu fallin yar yaskin findin araskin bǝ lan (1326) Ibn Battuta Kenengan nzin saa fyakki sidina cidi-cidi  kir musulum ro lejin dǝ. 

## Lamintǝ
Ibn Khaldun

**Ibn Khaldun**
/ˈɪbən kælˈduːn/; Arabic: أبو زيد عبد الرحمن بن محمد بن خلدون الحضرمي, Abū Zayd ‘Abd ar-Raḥmān ibn Muḥammad ibn Khaldūn al-Ḥaḍramī.) Sha chesambo yim findin tulurin b lan kǝntawu chidi bǝ lan saa duwu mǝyon yaskin fyakkin indin bǝ lan (27-May-1332).

## Kǝrmu Nzǝ
Yim miyon tulurin bǝ lan kǝntawu chidi bǝ lan saa duwu mǝyon luko diyon araskin bǝ lan bawono (17-March-1406). Shi Nazarma ma nasha Arab bǝ.(Thinker)  suro karno 14th century bǝ lan. Yallan nzu sandi am (Andalusia) bǝ. Khaldum dǝ cidiya gomnati loktun nzi yǝn cida wono. Amma loktun nzu nguwun zuso shi fato firsinari bǝn(Prison). Bula marrakes bǝ lan wura wono.

## Lamintǝ
Ibrahim Ahmad Makari

**Ibrahim Ahmad Makari**
Shi shehu ilmuye frofesa Ibrahim Ahmad Maqari de, Katambo yimme kawu mewu wuri kəntawu ken legarmi saa dəwun yar legarrin fitulur araskən ladən (1976) suro berni zariya ye, kerwe Kaduna ye lardə Najeriya yen.. 
Shi shehu ilmuye Frofesa Maqari də, Malem adin kərmusulum ye Najeriya ye, buroman Najeriya deman,  kuru nasha Luggah(Arabbi) yen cuntuzəna. Kuru adaima tafsir Luran Kambo  ye sədin kəntawu Armalanne lan kuru shi liman mashidi lardə Abuja Najeriya yə.
Human rights

Hakkido adamganabe sandima ka'idawa hallabe, au kaidawa,  hal adamganabe  kuru sandiya kərmadəro lamar hakkibe suro  ka'ida bəladiyabe-a kuru ka'ida lardəye-a lan. [2] Sandiya ngəwusoro faidatain kəla hakkiwa adamgana bǝ , hakkiwa sandima anyi "shi kamme ndasoson hakkinzə kəlanze yǝ mbeji shi  kuru sandidə "fuwumaa ma hikki bǝ ndasoson mbeji" , saa, , na təlam,na adin,na kaduwu, au daraja bǝ
Hull City A.F.C

**Hull City Association Football Club**, club dekkel bǝ kərwe Hull,East Ridding of yorkshire England.EFL CHAMPIONSHIP dǝ baksan. Dekkel nza fato bǝ MKM Stadium lan baksan.

Club dǝ saa 1904 lan kokkada .

## Lamintǝ
Ibrahim Kura of Borno

**Ibrahim Au Ibrahim bin Umar al-Kanemi**
Ibrahim Umar al-kanemi dǝ Shehu borno yǝ ro wallono suro saa duwu mǝyon uskun fiskun diyon bǝ lan (1884) saa duwu mǝyon uskun fiskun uwun ro lewono (1885).

## Kǝr mai nzu
**Ibrahim Umar** al-kanemi dǝ Shehu borno yǝ ro wallono loktu kaman nzu Bukar Kura bazina dǝn. Tiwun nzu Abba Masta kura loktu dǝn shima shehu diro galazan do amma ibrahim dǝ lezi kunguna chi shiro kǝr mai dǝ kalakkada. Zauro riji siyasa bǝ sadina loktu nzun kukawa dǝn

## Lamintǝ
Ibrahim Mahmud Alfa

**Ibrahim Mahmud Alfa**
(14 kəntawu Ogusta bǝ saa 1946-16 kəntawu March bǝ saa 2000) shidə marshal samibe suro askərra samibe Nigeria bǝ. Shidə buron cida askərraye kəriye Kaduna yǝ kuru Chief of Air Staff askərra Nigeriaye. Shidə kəntagə March bǝ kawunzə 16 saa 2000-lan bawono.[1]

Kǝnǝnga buroye

Garkida lan katambo, kəriye Adamawa yǝ lan, cidanzə kəraye də mowonti primary yǝ dauye Jimeta, Yola lan badiwono saa 1948 lan kuru mowonti primary ye-a secondary ye-a də suro saa 1960 lan tamozəna mowonti dauye Yola ye lan, dare mowonti secondary ye kəriye lan notəna də. Ngawo kərazə tamozənayen, kəra shaida mowonti kuraye (HSC) Barewa College, Zaria lan kərawono, shi doni 1962 lan tamozənadə. 

## Lamintǝ
Ibrahim Zakzakky

**Ibrahim Yakubu El-Zakzakky** dǝ, shi malǝm adin kǝrmusulum ye kuru fuwuma nasha am Shi'a ye, kam adinro ngǝnuktǝma, shima Karabka doni kǝrmusulum ye maaranta Ahmadu Belloye kǝrwe Zariya ye da koksǝ saa dǝwun yar lǝgarrin fitulur laari(1979) ladǝn, jami bulaye sandiro am Shi'a ye au Burazas ye sayin.

## Islamic Movement in Nigeria
## Political alignment and activities
## Lamintǝ
Ibrahim ibn Saleh al-Hussaini

## Ibrahim ibn Saleh al-Hussaini
Ibrahim Ibn Saleh Al_Hussaini CON adaima Shaykh Sheriff Saleh lan sha notənama, sha chasambo kawu kəntawu be (mewun indin kəntawu jimada hawul_be saa dəwun yar ləgarrin fiyaskə wuskun be ladən) Shidə Shewu ilmube Najeriya be adaima kuru maləm kuru fassarima. Shi liman kura lardə Najeriya be. 
Shima maaranta doni annahda college doni ilmu zaman_be madé sətandə kuru maaranta kəra Islam _bǝ madé sətandə Maarantaa sandima adə da citando saa dəwun yar ləgarrin fiwu tuluri ladən kuru shima kərmaaro kurawo nasha Fatwa_beya kuru kura lamar Islam be Najeriya be (NCSHA). 

## Kənənga nzə buro bə
Shi Al-Hussaini adə, sha chasambo kəntawu Jimada hawul_be kawu mewun indin saa dəwun yar ləgarrin fiyaskə wuskun be ladən nguro al-fadhaa badku bəla Dikwa_be kərwe Borno be ladən. Awanzə Shaykh Saleh də, shiye shehu ilmu adinbe. [4] Daji dare də, Makka,  Egypt kuru Pakistan ro lewono kəranzə adinbe yiraro musamman maro ilmu nzə Hadith beya kuru Ləwuran beya. Maləmma nzə sobe laanza də sandima : Shaykh Adam-Qadi Abani Borno, Abubakar al-Waziri Borno, Shaykh Adam al-Mahrusa Borno, Ahmad Abdul Fatahk, Shaykh Tijjani Usman ( Zangon Bare-bari)  Shaykh Abubakar Atik, Muhammad al-Arabi bin Kubbani, Abubakar al-Kashnawiy, Muhammad al-Hafiz, Mahmoud Khalil Al-Hussary, Ahmad Nur al-Barni, Muhammad Hassanil Makhluf, Muhammad Zakariya al-Kandahlawiy, Ibrahim Nyass soi dəgai, kuro suro maləmma diyedən, Al- Hussaini də, shi adaima kəra təlam nasara_be kərazəna Lardə London be ladən. [4]

## Cida nzə
Shi Al-Hussaini də Malum doni dinan nowatama kərmaaro, shima fuwuma kura Najeriya be nasha waazi diyobe ladən kuru shi dau am kuraa muslumma_Najeriya be diye falnza. Shiye kəranzə tamowono maaranta kura jamiya be Lardə nzə Najeriya be lan Adaima kuru shiye kəranzə cido musko Maləmma nowata nowata Lardə gade_gade kadayen Shi Al-Hussaini də, nasha Tafsir Ləwuran be ladən tai dazə waazi gade_gade kada sədəna adaima Hadith lan kunten, kuru har ilmu zamanne Islam beya, ilmu tartib beya kuru fikihu beya kunten.

## Kəraanzə
Al-Hussaini də,kəra nzə buro be badiyono mooronti awanzə belan maaranta Adin_be doni ndusoye nozənama Borno be loktunzə lan.

## Lamintê
Ice Prince

**Panshak Henry Zamani** sha chasambo (30 Oct 1984)**Ice Prince** lan sun nzu notuna ma kayama cidi Nigeria bǝ kaya rutuma, biske drama diyoma. Saa 2009 lan Hennessy Artist club Tour Award chiwando, Album nzu Everybody Loves Ice Prince, saa 2013 lan album nzu Fire of Zamani chido attǝyǝy kuruman saa 2015 shima vice president of chocolate city bǝ
## Lamintǝ
Idahams

**Idawarifagha Ishmael** sha chasambo (19 May 1993) Idahams bǝ lan sun nzu notuna ma. Kayama cidi Nigeria bǝ, kaya rutuma.Saa 2016 lan Garfton Entertainment bǝ lan chida badiyunu, Saa 2018 lan kaya nzu "Boruyi" chido. Attǝyǝy kuruman saa 2019 lan shima Roaster of Universal Music
Ibrahim Gaidam

**Ibrahim Gaidam**
Ibrahim Gaidam au Geidam dǝ, katambo saa dǝwun yar lǝgarrin fiwu araskǝn ladǝn bǝladiya Bukartiye ladǝn. 
Kuru walzǝna gomna kǝrwe Yobe ye ro saa dǝwu indin luko lǝgar lan sǝta saa dǝwu indin meyon lǝgari ro ciwudo, ( ngawo Mamman Bello Ali-yen kawu Mai Mala Buni wo dǝro) 
Kǝnǝnganzǝ buro salakkeman shi kǝraata. 
Shi Ibrahim Gaidam dǝ katambo Kawu fal kǝntawu kǝn uwu mi saa dǝwun yar lǝgarrin fiwu araskǝn ladǝn bǝladiya Bukartiye ladǝn, hukumaana Yunusari Borno ye dina dǝn, kǝrmaadǝro kǝrwe Yobeye ro wolgono. Maaranta koloji malǝmma ye borno_Maiduguri ye(BTC)  da hardarzǝna saa dǝwun yar lǝgarrin fitulur digeri lan sǝta saa dǝwun yar lǝgarrin fitulur lǝgari ro ciwudo dǝn, na shima dǝn kakkadǝ shadaye kǝra gultǝǝ ye da ciwondo. 
Kuru maaranta jamiyaye Ahmadu Bello ye suro Zariya ye da hadarzǝna saa dǝwun yar lǝgarrin fisku tilon lan sǝta saa dǝwun yar lǝgarrin fisku yaskǝn ro ciwudo dǝn, na shimadǝn diploma nzǝ cido nasha yisawu yen. Ngawo dǝn Kuru jamiya Ahmadu Bello ye dǝro walgatǝǝ, na shimadǝn digǝri nzǝ kǝn indimi(BSc) cido nasha yisau ye lan saa dǝwun yar lǝgarrin filaarin ladǝn.

## Lamintǝ
Ideology

"Ideology" dǝ sandima awoa do kamme au kufu kamme ro gotin ma, taganas maro sandi do dalil ilmube ro gǝnyi ma, shidonyi "alamawa do lamar shimadǝa zauro faidatin ma". Buro salaklan lamar shima dəga faidatə nasha lamarra arzənyibe-a, siyasabe-a, au adinbe-a, suro ada Karl Marx-a Friedrich Engels-a ro waltəgəlan, faidatə karəngəye shima kalma dəga zaumaro kalkalgənyiro gojin.
Igala Kingdom

**Anẹ Igáláà** (Igala Land), kuru shiga Igala Kingdom lan notənadə,shidə lardə fəte Africa yǝ kawu kərmai kərmaitəyero, nasha gədi kəmoduwu Niger-a kəmoduwu Benue-a kəltayindən kara suro Middle Belt au yala-dawu Nigeria yǝ dən. Mairi də am Igala yǝ koksana, "Àtá" də shima mai Igala yǝ wo, awa lardəye kuru kura ruhaniyaye, kuru bərni kura cidi Igala yǝ də Idah lan kara. Mairi Igala yǝ də Idoma-a Jukun-aye sha taasirzana kuru sha taasirzana. , kuru waneye duli kufuwa anyiye sandidoni amma Igalayeya nabsana kuru tuskaatadə.
### Lamintǝ
Igor Stravinsky

**igor Stravinsky**

**Igor Stravinsky fyodorovic** sha chesambo yim mǝyon tulurin bə lan kǝntawu Aji bə lan saa duwu mǝyon uskun fiskun indin bə lan (1882).

## Kǝrmu Nzǝ
Yim araskin bə lan kǝntawu shawal bə lan saa duwun yar laarrin fitulurrin tillon bə lan (1971) Bula New York bə lan bawono. Igor Stravinsky fyodorovic kayama cidi Russia bə. kam kasadiwa rinta loktu nzin kam shi yeyi bawo na kayabə lan.

## Lamintǝ
Ikay Gundogan

**Ikay Gundogan** 

sha chasambo yim findin luko diyon bǝ lan kǝntawu lailahar bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin bǝ lan sha katambo (24/10/1990) dekkel baktema cidi German bǝ kuruman dawu baktema karabka Premier League bə Manchester city cidi England bə dero kuruman cidi nzǝ Germany bero dekkel baktema.

## Lamintǝ
Immanuel Kant

**Immanuel Kant** də sha chesambo yim findin indin bə lan kǝntawu shawul bə lan saa duwu mǝyon tulurin findin luko diyon bə lan.(22-April-1724)

## Kǝrmu Nzǝ
Yim mǝyon indin bə lan kǝntawu sawan bə lan saa duwu miyon uskun diyon bə lan bawono (12-feb-1804) shi malum philosophy bə cidi Germany bə.  Bula (Konigsberg East Prussia) bə lan sha katambo. Immanuel Kant də mowontin darasi kila philosophy bə kirazu. Loktu tamozuna lan malum mowonti bə ro wallono. Darasi philosophy de ma guljin mowonti den . Loktu nzin kakkadi wa ngu rowozina nasha (epistemology,  metaphysiscs, ethics, aesthetics) attema ro kam jirin nzi yeyi bawo loktu nzin nasha philosophy bə lan har kwayǝro isina ro.

## Lamintǝ
Immune system

diwal donyi kǝriwobe dǝ shima kǝndaram donyi kǝnǝnga be daga kwasuwa so dǝga kǝrtǝyin ma wo. Shiye awowa kwasuwa jili kada, virus-a parasitic worms-a, kuru cellwa cancer-a kuru awowa jili wood splinters-a so asutin kuru sandiya gayirtin, sandiya tissue ngəla alaube kəlanzəbe lan nəmgadejin.
Imo

Lardǝ **Imo** (Igbo: ha Imo) lardǝ donyi, suro South-East geopolitical zone lardǝ Nigeria bǝ dǝn, yala lan lardǝ Anambra bǝ wa, Rivers bǝwa fute-a anǝm-a, kuru Abia bǝ-a so kǝla fuwunna. Sunzә kәmoduwu Imo bǝ dәn gozәna dә shima kәla kalangai kәntagәbe lardә  dәn suwudin. Bərni kura lardǝ bǝ dǝ Owerri kuru su lardǝ  dǝ shima "Eastern Heartland".

Suro lardǝ wa 36 yǝ dǝn, Imo dǝ shima lardǝ do  kǝn yakkǝn me wo suro nashan nzǝ dǝn, amma shima lardǝ do kǝn diyau yǝ wo suro nǝm nguwu nzǝ dǝn, nǝm nguwu nzǝ dǝn miliyon 5.4 kozǝna suro saa 2016 yǝn. Futu na'a geography yǝ lan, lardə də ndikate bəla'a Niger Delta yǝ dəro yakkata suro (far east) yǝ dən kuru bəla'a Cross Niger yǝ dəro yakkata suro nasha lardə yǝ dən. Awowa gade na'a kura lardə yǝ də shima kəmoduwu'a kuluwu'a Awbana, Imo, Orashi, kuru kuluwu Otamiri'a kuru kuluwu Oguta suro fəte lardə Imo yǝ də.

Kəre Imo zaman bǝ dən am Ibbo ye saa duwu kadaro kənəngatəna kuru təlam Ibbo yǝ də təlamma kəla-kəlan faidatayin kuru təlamma do Nasara bǝ dən. Zaman buroyǝ lan, shi kərmaitə kərmaitədə shima nasha kərmai Nri be zaman kurebe-a kuru dare Aro Confederation bǝ-a kawu dare adəye badiyaram saa 1900s lan askərra British bǝ soyǝ kəriwu Anglo-Aro bǝ lan bakkono. Ngawo kǝriwu dǝ yen, British dǝye nashanzǝ dǝa suro Southern Nigeria Protectorate dǝro kǝltǝna, shi doni ngawo dǝlan British Nigeria ro kǝltǝna suro saa 1914 lan; ngawo kǝltǝdǝn, Imo dǝ shima dawu kǝriwu  koloniya beye kǝla kǝriwu kamube dǝn.

Ngawo kǝlanzǝ letǝgǝram saa 1960 lan, nashanzǝ karǝngǝdo Imo dǝ nasha kǝla kǝlanzǝ kǝlanzǝ bǝ Eastern Region yǝ dǝro sai 1967 lan, loktu shi nashanzǝ dǝwa yaktǝ kuru nashanzǝ dǝ nasha East Central State yǝ dǝro wallono. Ngawo kǝntagǝ indi kozǝna lan, nashanzǝ buroyǝ Eastern dǝ kǝrmai lardǝ Nigeria bǝ kǝriwu nzǝrtaliu bǝ suro saa yakkǝn bǝn kǝlanzǝga letǝgǝramzǝna kǝla Imo dǝn, nasha lardǝ bǝ.

## Lamintǝ
Imperialism

Kərmai kərmaibe də shima lamarra, dawari ilmube au haldo duno lardəwa diyabe'a gənatə au ndəlamzayin, taganasmaro nəm zaumaro fafaltin, duno kərmaibe'a (kərmai sojabe'a ləmanbe'a) kuru duno kərmaibe'a (nəm duno diplomaticbe'a ada'a kərmai kərmaibe'a) faidatin.
India

Lardǝ **India** be dǝ, Republic of India (ISO: Bhārat Gaṇarājya), lardǝdo South Asia bǝ lan kara. Adə shima lardə kən tulurmiwo nasha nəm kura lardəye lan; lardədo nəm ngəwu amye suro kəntawu June 2023 lan; kuru loktu nəm kərmaanzən suro saa 1947 lan, lardədo nəm nguwu amye suro dunyaben. Kǝla fǝteyen Indian Ocean, fǝte gǝdiyen Arabian Sea, fǝte gǝdiyen Bay of Bengal, fǝte gǝdiyen Bangladesh, fǝte gǝdiyen Pakistan, fǝte gǝdiyen China, Nepal, fǝte gǝdiyen Bhutan, fǝte gǝdiyen Bangladesh a Myanmar. Indian Ocean lan, India dǝ Sri Lanka-a Maldives-a dǝn karǝngǝnzǝ dǝn; Andaman-a Nicobar-a dǝ sandiya kalangai njiye-a Thailand-a, Myanmar-a, Indonesia-a dǝn karǝngǝnzǝ kǝlzǝna.

Am zamanye dǝ suro lardǝ Indiabe dǝro Africa lan saa 55,000 kozǝna lan isǝna. Kǝndodǝro kǝnǝngatǝnzǝ, badiyaram lan jili gade-gade kǝnǝngatǝnzǝro kǝnǝngatǝnzǝro, na shimadǝ zauro nǝm gade-gade-a suwudǝna, kǝnindimi Africa lan kǝn indimi suro nǝm gade-gade adamganabe geneticben. Kǝndaram kǝndaramma sodǝ suro lardǝ subcontinentibedǝn suro kǝnǝngabe nasha Indus river basinbedǝn saa 9,000 kozǝna ro, kǝndaramma kǝndaramma Indus Valleybe kǝrnu duwu yakkǝmi BCE be ladǝn kǝrtǝnzǝna. Saa 1200 BCE lan, təlamma Sanskritye, təlamma Indo-Europeanye, lardə Indiabe yala-fətenna lan tuwandəna. Hujja nzǝdǝ kǝrmabe kǝrmadǝ suro hymns of the Rigvedaben tuwondin. Kǝrmadǝ adai kǝrmabe shido hangal gǝnatǝgǝnyi, Rigvedadǝye fǝrǝm adin Hinduye Indiabe ruwozǝna. Təlamma Dravidiyabe lardǝ Indiabedǝ yala-a kuru fəte-a ladǝn gǝnatǝna. Saa 400 BCE lan, nǝm gade-gade-a nǝm gade-gade-a suro adin Hinduye lan tuwondǝna, kuru adin Buddhism-a Jainism-a tuwondǝna, nǝm gade-gade kǝndaramma sodǝa waratatǝnzǝa kalkalzǝnyi.