open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arthur Cleveland Bent

**Arthur Cleveland Bent** (kǝntagǝ kǝntawu Nuwambaye kawunzǝ 25, saa 1866 - kǝntawu Disembaye kawunzǝ 30 saa 1954) shima ilmuma ngudowabe lardǝ America be wo. Shidə cidanzə encyclopedicbe jili 21-lan nowata, Gargam Kənənga Ngudowa Yala Americabe, saa 1919-1968lan baksana kuru ngawo kərmunzəyen tamozəna. Bent də Taunton, Massachusetts lan wurano, na done gananzən ngudowa səraana. Daren kasuwu lan kənasartəna kuru North America sammason bəlawurozəna, ilmu kada kəla avifaunaben səbandəna. Saa 1901 lan shiye kakkadi banazəyin The Auk ro, mujalla kəlakəl ilmu nguruwube Americabe dəro.
### Lamintǝ
Michael Benton

**Michael James Benton** (8 April 1956 lan katambo) shima ilmuma dabbawa kureye suro lardǝ Bristol ye dǝlan. Cidanzə baktənadə ngəwunzəso kəla futu dabbawa Triassicben gərtəben amma shiye kəla awowa dabbawa baro walzanaben cidazəna kuru faunabe faltənza suro fossilben cidazəna.
### Kǝnǝngan nzǝ buro ye
Benton də kərazəna Robert Gordon’s College lan, [citation məradəzəna] Jamiya Aberdeen ye-a Newcastle ye-a lan shiro PhD 1981 lan cedo. Kulashi-a cida-a Kulashi du Benton ye du, kulashi ilmu palaeo-be-a, palaeontology-a, kuru macroevolution-a kunten kulashin. Kulashinzǝdǝye suronzǝn: kǝnǝnga gade-gade, nǝmngǝla awo donyi fossilbe, siffa donyi phylogeniesbe, saa-cladebe, nǝmngǝwu baro waltǝnzǝ, Triassic ecosystembe fǝlangonzǝ, basal diapsid phylogenybe, basal archosaursbe, kuru kǝrtǝ dinosaursbe-a.

### Lamintǝ
Frederick Debell Bennett

Liita maara njiye lan ilmuma **Frederick Debell Bennett** (1806-1859) shima liyita maara njiye Nasara ye kuru ilmuma biologist ye. Fato am duno'a lan katambo Devon, England lan, saa 1806 lan, shiye shaida kəlakəl kurun kəndoye (LSA) suro saa 1828 lan səwandəna, kuru shiye wakilnzə kəra gultuwuye Royal College of Surgeons ye suro saa 1829 lan. Daji suro saa 1833 lan Bennett də mara njiye Londonbe Tuscan dəro kəllatə. Saa 1833 lan səta 1836 ro saadənan, maara njiye 'Tuscan' lan dunya samma dəriza kəlzəna. Cida bəlawuro adə də shima bənyi whales-a, cidi-a, awowa alakkata-a kəratə. Shiye jili alagǝwa kada bayanzǝna, suronzan bǝnyi bǝnyi gǝrjinma (Remora australis), bǝnyi bǝnyi gǝrjinma liwulabe-a kuru bǝnyi gǝrjinma Cheilopogon nigricans-a.a
### Lamintǝ
Constantine Walter Benson

**Constantine Walter Benson** OBE (2 Kǝntawu Sawan ye saa 1909 - 21 Kǝntawu Satumbaye saa 1982) shi dǝ ilmuma ngudowa bə lardǝ British yǝ kuru kitawuwa 350 samin ruwozǝnama. Shidə cidawu  kərmai British bə dareye duwo bana kada nasha ilmu ngudowa ben sədənaro gotəna.
## '''Kǝnǝngan nzǝ buro yǝ'''
**Constantine Walter Benson** də sha 1909 lan katambo Taunton suro Somerset yen katambo, kuru Eton-a Magdalene College-a Cambridge lan kərawono. Shidə kura karapka ngudowa Cambridge bəro waljin. Cidama cida  kərmai kəla kəltəyen suro saa 1932 lan wallono kuru Nyasaland, Malawi zaman bə lan sha cedo, nadən saa 20 kozənaro komishina bəlaye lan cidawono. Shiga wakil British Ornithologists' Union bero karrada suro saa 1932. Malawi ro lezənadən, ngudowa Malawi bə kəratə badiwono, cidanzə-a kuru ngudowa sabtəma Jali Makawa-a kəratə-a faidatə-a badiwono. Shiye kamunzǝ Florence Mary Lanham (Molly) dǝga kǝla kǝlzǝna, loktu shiye fato awowa ada bə gǝnatǝye Transvaal bə dǝro ziyara sǝdǝna dǝn na shiye ilmu kǝskaye cidajin dǝn kuru sandiye kakkadi kada ruwozana.

## Lamintǝ
Lev Berg

**Lev Semyonovich Berg**, shiye sha Leo S. Berg lan nozana (Russian: Лев Семёнович Берг; (14 Armalan 1876-24 Jimada gaji  1950) shima ilmuma cidiye Russia ye kura, ilmuma biology ye kuru ilmuma ilmu bənyiye shi doni kura kəlakəl cidiye soviet ye kate saa 1900-a lan. Shiga tiworido alaube alaube kǝlanzǝn nowotǝ, nomogenesis (dili tiworido alaube faltǝ suronzǝn mbeji) tiworido Darwin-a Lamarck-abedǝa hallafsǝnadǝro.
## Kǝnǝngan nzǝ buro ye
**Lev Berg** də Bessarabia lan katambo fato Yewudiyen, tada Simon Gregoryevich Berg, notari, kuru Klara Lvovna Bernstein-Kogan ye. Shiye Second Kishinev Gymnasium lan tamozəna suro saa 1894. Futu yallanzə laa yeyi, Berg ye adin kəristabe ro walzəna kəranzə Moscow State University lan gotə nankaro. Jamiya Moscow yen, Berg də ilmu njiye-a kəra cidiye-a kərawono. Dare lan ilmu ichthyology ye kərawono kuru shiro lamba suro saa 1928 lan cedo. Kuru shidə wakil mowonti kimiyabe Russiabe. Lev Berg də jami'a kəriye Moscow ye lan tammaozəna saa 1898. Kate saa 1903-a 1914-a yen, fato awowa dabbaye gənatəye Saint Petersburg lan cidazəna.

## Lamintǝ
John Berkenhout

**John Berkenhout** (8 kəntawu Julybe saa 1726-3 kəntawu Aprilbe saa 1791) shidə kurun Nasarabe, ilmuma alagəwabe kuru ruwotəma gade-gade. Shidə Edinburgh-a Leyden-a lan ilmu kurunbe kərazəna. Loktu Edinburgh lan shiye kitawu kǝskaye lǝtǝram kǝskaye lǝbsǝna. Shiye kitawuwa kada kǝla gargam alagǝben baksǝna, suroladǝn kuntenro, gargam alagǝbe Great Britainbe-a Irelandbe-a (1769) kuru kasarrataro gargam alagǝbe Great Britainbe-a Irelandbe-a (1789). Shidə cidama Britishbe suro lardəwa tunotənayen loktu kəriwu Americabedən cidazəna.
### Kǝnǝngan nzǝ buro ye
**Berkenhout** də sha saa 1730 lan Leeds lan katambo, tada John Berkenhout Snr ye, kasuwuma Dutch ye do Yorkshire lan napsana ma, kuru Anne Kitchingman ye. Moranti ya Leeds Grammar ye lan kərawono. Babanzǝye shiga cida kasuwubero nyazǝna, kuru shiga Germanyro zuzǝ tǝlamma kǝraro. Ngawo saa kada Germany lan sədənan shiye am kurawa Nasarabe laa so'a Europero lezana. Berlinro waltənadən na yallanzə bawanzəye Baron von Bielfeldyen napkono.

### Lamintǝ
Lucien Berland

**Lucien Berland** (14 May 1888 suro Ay, Marne-18 Ogusta 1962 suro Versailles) shima malǝmma dabbawa dabbawa be-a dabbawa dabbawabe-a Faransabe.
### List kakkadi lǝbkatabe ganalagǝ
1925 : Dabbawa Faransabe. 10, Hyménoptères vespiformes, I, Sphegidae, Pompilidae, Scoliidae, Sapygidae, Mutillidae (Paul Lechevalier, Paris) 1927 : « Les Araignées ubiquistes, au waltəm yaktə kura, kuru futu tartəgəye », samnowa kəngaye kəndaram kəndarammame, 23: 65-67. 1929 : Dabbawa Faransabe. 19, Hyménoptères vespiformes, II, Eumenidae, Vespidae, Masaridae, Bethylidae, Dryinidae, Embolemidae (Paul Lechevalier, Paris) 1929 : « Madame Pruvot ye kəla nəm kəngayen », hawar kəndaram dabbawaye Faransaye, LIV : 387-399.

### Lamintǝ
Hans von Berlepsch

**Hans Hermann Carl Ludwig Von Berlepsch** (29 July 1850 - 27 February 1915) shima ilmuma ngudowabe ilmuma ngudobe shidonyi ngudowa anǝm Americabe dǝro hangal gǝnazǝnama. Kuru yanzəgana laa mbeji sunzə Baron Sittich Hans Von Berlepsch (1857-1933) shi doni ngəwusoro sha tuskazayinma. Ya’anzə adə South Americaro bəlawurozəna kuru ngudowa nzəliwoye sədin kuru loktu laan medal Faransaye zuzəna kəla ngudowa sabtəma ornithologistye kəla ngudowa hummingbird bəlin səbandənayen. Von Berlepsch də ilmuwu ngudowa Europebe ngəwuso'a kuru am zamanzən awo sabtəmaso'a kəllata, ngəwusoro sandiya fatonzən sədin.
### Kǝnǝngan nzǝ buro ye
**Berlepsch** də sha Fahrenbach karəngə Witzenhausen yen katambo. Shidə fato Hessianben fəlangzəna kuru suronzən akuwa uwu mbeji. Shima tada buro salakbe Karl von Berlepsch-a kamunzə Johanna Margaretha Theodora-aye shidoni fero majalis kəriyebe Koch Kasselbe. Shiga fatolan kəra gulzayin, kəra gultəma faldə shima Pastor Degering shidoni buron orchidsro hangal gənazənadə. Saa mewun indinlan maaranta grammarbe Kassellan lewono. Amnzǝ kura Berlepsch Castle ro lezana kuru shiye fatoro batalla bas lan lejin. Shiye askərra Kassel Hussarbero saa 1870lan kara kuru daji Leipzig-a Jamiya Halle-alan ilmu dabbawabe kərawono. Zurich lan semester indiro təlamma kərawono.

### Lamintǝ
Jacques Berlioz

**Jacques Berlioz** (9 Disemba 1891, Paris - 21 Disemba 1975) shima ilmuma dabbawabe-a ngudowabe-a Faransabe, ngudowa hummingbirdsbe nozəna. Shidə tada kayama Hector Berlioz (1803-1869) ye. Berlioz də Paris lan katambo, na do fato fatoye də ngawo Sainte-Trinité yen dazəna də kuru gananzə lan gargam alagəlaye səraana. Yallanzədən am kisandiwu-a ilmuwu kimiyabe-a kada mbeji kuru awanzə kuradə shima kayama suwa suwunnam Hector Berlioz. Shiye liita-a chemistry kurun kəndobe-a kərawono shi doni suro saa 1917yen degree doctoratebe səbandənadə.
### Lamintǝ
Arnold Adolph Berthold

Arnold Adolph Berthold (kəntagə Fabarairuye kaunzə 26 saa 1803, suro Soestyen - kəntagə Januaryye kawunzə 3 saa 1861, Göttingen lan) shima ilmuma kimiyabe lardə Jamusbe, zauro nowatadə ilmuma kimiya tiyi dabbawabe-a dabbawabe-a. Shiga ilmu kimiyabe zamanben nozana kəla kulashiwanzə fannu endocrinologyben. Shiye kitawuwa kǝla ilmu herpetologybe-a, ilmu ngudobe-a, ilmu kuliwabe-a kuru ilmu chemistrybe-a lǝbkono.
### Kǝnǝngan nzǝ buro ye
**Berthold** də shima gana kən indimi suro nduli arakkəyen. Babanzǝ kafinta kuru yallanzǝdǝ galiwu gǝnyi. Shiye gymnasium fatobedəro lewono (moworonti grammarbe tilo) nadən shiye classics kərazəna amma zauro gargam alagəlabe səraana. Shiye misallo yanzə kuraye zəga kuru kəra kurunbe Jamiya Göttingenben suro kəntawu Augustbe saa 1819. Nazarunzədə cidiya amari Johann Friedrich Blumenbachben (1752-1840) kuru shiye suro kəntawu Septemberbe kawunzə 10 saa 1823lan sətana.

### Lamintǝ
Philipp Bertkau

**Philipp Bertkau** (kǝntawu Razab yǝ kawunzǝ 11 saa 1849 - kǝntawu Lailahar yǝ kawunzǝ 22 saa 1894) dǝ ilmuma dabbaa yǝ lardu Germany yǝ sha kǝryǝ Cologne yǝlan chasambo. Jamiya Bonn bǝn ilmu kimiya bə kərawono, nadən suro saa 1872 yǝn degree doctorate bə səwandəna. Suro saa 1873 yǝlan, banama mowonti botanical bə Munich bə ro wallono, kuru loktu spring bə fuwu bǝdən banama mowonti zoology bə Bonn bəro wallono. Suro saa 1882 lan shiga shehu ilmu bə mowonti bare bə Poppelsdorf bǝro wallono, kuru suro saa 1890 lan shiga kura mowonti Zoology bǝwa kuru Anatomy rataltəgə bǝwa ro wallono.
## Lamintǝ
Mario Bezzi

**Mario Bezzi** (1 kəntawu Ogustabe saa 1868, suro Milanben - kəntawu Januarybe kaunzə 14 saa 1927, suro Turinben) shidə shehu ilmube ilmu dabbawabe lardə Italibe suro jami'a Turinben. Shidə kuru amari yioma fato awowa adabe gənatəbe Turinbe (Futu awowa adabe gənatəbe nasha kimiyabe alagəlabe), Torino). Shidə Liyita Ilmu Kimiyabe. Bezzi ye rokko Paul Stein ye-a, Theodor Becker-a, Kálman Kertész-a ye kəla Katalog der Paläarktischen dipterne yen cidawono shi done Budapest lan saa 1903 lan lutkada.
### Cida nzǝ
Diptera Brachycera-a Athericera-a kərtawa Fijibedə karewa suro fato awowa adabe gənatəbe Britishbedən [Gargam Alagəlabe]. Fato kareya adabe gənatəbe Britishbe [Nat. Gargam], London: 220 pp. (sagǝ 1928). Daji Empis-Artenbe bəlin. Pt. 1 18 warakka. (1909) Hawar kəla samno Bombyliidaebe suro Afrika dawubedən 52 p. 1 (1911) Riduzion-a kuru nəmgade-a awowa gade-gade 98 p. Ngulo 11 (1916) Bəlaro Alluaudbe suro Afrika Orientalben. Kuli kǝskaye-a kuru kǝskaye-a 35 p (1923) Ngawo awowa kada suro caverneben notəna. Atti Soc. Ven. -Trent. Kimiya. nat. 46: 177-187 ro saadəna. (1907)

### Lamintǝ
Erik Bertelsen

**Erik Bertelsen** (8 kəntawu Augustbe saa 1912-18 kəntawu Marchbe saa 1993) shidə ilmuma bənyi suro kuluwube Danishbe, shidəwo ilmu bənyiwa suro kuluwuben nozənadə.[1] Bənyidə, Diaphus Bertelseni Nafpaktitis, saa 1966 lan sunzə darajanzəro codo.[2] Shiye ilmu alagəwabe kərazəna Jamiya Copenhagenben (1930-) kuru suro saa 1937ben cida kəla Dana sabtəben badiwono Charlottenlund Castlelan kuru kulashi bənyiwa Danishbe (DFI) nankaro.[1] Shiye degree doctoratebe suro saa 1951ben səbandəna kəla kitawunzə, Bənyiwa ceratioidben. Ontology-a, taxonomy-a, samtǝ-a kuru ilmu alagǝwabe-a.[1] Shidə darekta DFI ye saa 1958 lan səta 1971 ro saadənan, sa cida zoological museum ye Jamiya Copenhagen ye dəga kolzənadən, na do cidawa cidaramye gana lan kulashinzə kəla bənyi suro kuluwuye dəro hangalzə kalaksənadən.
### Lamintǝ
Jacques Marie Frangile Bigot

**Jacques Marie François Bigot** (14 kəntawu Octoberye saa 1818-14 Aprilye saa 1893) shima maləmma alagəwaye kuru ilmu dabbawa dabbaye shidonyi zauro nowata kəla kəra Dipterayen. Shidə tada indi kurunma Jacques Bigot-a (1757-1842) kuru Marie Françoise Euphrosine-a (1791-1845) ye falnza. Bigot də Paris, France lan katambo, na done kənənganzə sammason napsəna də, amma shiye kəndaram Quincy-sous-Sénart ye karəngə Brumoy ye lan saa 1874 lan səwandəna, kuru na done shiro kwasuwa influenzaye sətanadən bawono. Shidə wakil kəlakəl Entomological Society Francebe saa 1844lan wallono, kuru kakkadinzə buro salakbedə suro Annalsben saa 1845lan bakkada, futu cidanzə darebe ngəwuso yeyi.
### Lamintǝ
Gustaf Johan Billberg

**Gustaf Johan Billberg** (14 June 1772, Karlskrona – 26 November 1844, Stockholm) was a Swedish botanist, zoologist and anatomist, although professionally and by training he was a lawyer and used science and biology as an avocation. The plant genus Billbergia was named for him by Carl Peter Thunberg.
### Kǝnǝngan nzǝ buro ye
Suro saa 1790 lan degree sharaye Jamiya Lund yen səwandəna, darelan cida audit ye ​​sədin na audit chamber Stockholm ye lan saa 1793 lan. Suro saa 1798 lan shiye wakil hukuma lardəye (landskamrerare) Visby ye ro wallono. Suro saa 1808 lan Stockholm ro waltəna, na do saa 1812 lan səta 1837 ro saadənan, shiye wakil shararam kərmaiye (kammarrättsråd) ro wallono. Shiga suro saa 1824 lan kura cidaram hukuma kasuwube (generaltullstyrelsen) ro kalakca. Saa 1812 lan, hakku cida bu zauro tamanna Svensk Botanik be du na Johan Wilhelm Palmstruch be lan kaiyiwo. Daren nasha indi baktəro dawarzəna loktu saa 1812-1819. Shiga wakil mowonti kimiyabe mairi Swedenbero suro saa 1817yen karrada.

### Lamintǝ
S. Stillman Berry

**Samuel Stillman Berry** (kǝntawu Marchbe kawunzǝ 16, saa 1887-a Aprilbe kawunzǝ 9, saa 1984) shidǝ ilmuma dabbawa suro njiye lardǝ Americabe shidonyi ilmu dabbawa suro njiye lan nozǝnama.
### Kǝnǝngan nzǝ buro ye
**Berry** də Unity lan katambo, Maine lan, amma fato yallanzəye də Winnecook Ranch Montana lan, shi do baanzə Ralph ye saa 1880 lan koksəna də. Suro saa 1897 lan, sha yanzə-a Redlands, Californiaro zuwuru. Berry ye B.S. (1909) lan Stanford lan kuru M.S. (1910) lan Harvard lan. Daji Stanfordro waltə Ph.D. kəla cephalopodsben cidazə kuru suro saa 1913ben degreezə doctoratebe səbandəna.

### Lamintǝ
Elkanah Billings

**Elkanah Billings** (May 5, 1820 - June 14, 1876) dǝ shima lardǝ Canada ye dǝlan malǝm ilmu dabba’a tuskanoye buro salak ye dǝro bowotin. Billings də kulo do kəmoduwu Rideau ye diya Bytown (Ottawa) yen katambo, kərma dəro Billings Estate lan notəna də. Amnzǝ kura so dǝ sunza Lamira Dow-a Braddish Billings-a. Yallanzəye suronzan yanzəgana feroye kura sunzə Sabra-a kuru yanzəgana kura Maj Braddish Billings Jr-a mbeji, shidoni cida garbe sədinma kuru suro kəriwu yala-fəteyedən cidazənadə. Yanzəganawa shiro cinna cinnadə sandima Samuel-a, Sarah-a (Sallylan notə) kuru Charles-a. Billings də buro salak lan shara kərazəna kuru suro saa 1845 lan, sha bar Canada yero bowo'ada. Suro saa 1856 lan, shiye mujalla shiro Canadian Naturalist gultində (kuru Geologist) dəga kokkono. Wala cidanzǝdǝ gozǝwu kowono hatta saa 1857 ro saadənan, sa shiga malǝmma paleontologybe burwoye soro kulashi Geological Canadabe (GSC) ro gogatadǝn.
### Lamintǝ
Biswamoy Biswas

**Biswamoy Biswas** (2 kəntawu Yunibe saa 1923-10 kəntawu Ogustabe saa 1994) shidə ilmuma ngudowabe Indiabe shidoni Calcuttalan katambodə, tada ilmuma kəra cidibe.[1] Suro saa 1947-yen, Sunderlal Hora, loktudən amari yioma kulashi dabbawabe Indiabe (ZSI)ye shiro bana saa yakkəye co. Shiga banazəgə fato awowa adabe gənatəbe Britishbedən kərawono, fato awowa adabe gənatəbe Berlinbe cidiya Erwin Stresemannben kuru kuru fato awowa adabe gənatəbe Americabe cidiya Ernst Mayrben. Biswas də mowontinzən biology kərawono susu geologyro futu baanzəye səraanaro. Shiye jami'a Calcutta ye lan 1943 lan tamozəna kuru MSc 1945 lan səbandəna. suro saa 1952 lan jami’a Calcutta yen cidajin cidiya J.L. Bhaduri yen. Shidə nasha bəlawuro Daily Mailbe doni Yeti'a batau Mount Everestben suro saa 1954ben zuzaanadəbe. Shiga kəlakəl kəra nguruwube Americabe suro saa 1963ben karrada.
### Lamintǝ
Davidson Black

**Davidson Black**, FRS (kǝntawu Julybe kaunzǝ 25, sagǝ 1884 - kǝntagǝ Marchbe kawunzǝ 15, saa 1934) shima malǝm adamganabe lardǝ Canada bewo shido shiga sunzǝ sinanthropus pekinensis (kǝrma dǝro Homo erectus pekinensis) bowotǝlan shiga notǝnama. Shidə kura kulashi cidibe Chinabe kuru cidaram kərmai kərmaibe. Shiga 步達生 (pinin: Bù Dáshēng) lan nowotə lardə Chinaben.
### Kǝnǝngan nzǝ buro ye
**Black** dǝ sha 1884 lan katambo, Toronto lan, Ontario lan, Kanada lan. Sokku shi ganadə, shiye zaman kəndawube kada karəngə au kəla kəmaduwu Kawarthaben sədin. Nasha zairoyen, karewa ngəwu gojin Hudson's Bay Companyro. Shiye kuru awoa kaduwube ci kəmaduwu Donbedən sabtəlan kəji fanjin. Shiye kuru am First Nationsye'a sawa'a ro wallono, kuru təlam First Nationsye səlina. Black ye dinar ci kəmaduwu Kawartha yedən barazəna amma kənasartənyi. Black də gananzən kəra biology ye dəga səraana, fato do cida sharaye lan katambo dəman.

### Lamintǝ
Thomas Blackburn (entomologist)

**Thomas Blackburn** (16 March 1844 - 28 May 1912) shima malǝm adinbe lardǝ Australiabe kuru ilmuma kuliwabe shidonyi ilmu kuliwabe kǝrajinma. Blackburn də karəngə Liverpool, England yen katambo, nəm ganazən ilmu kuliwaye səraana. Saanzə 18 lan, shiye yanzəgana-a, majalla The Weekly Entomologist dəga baktə-a kuru sasərtə-a badiyada; adəye ngawo saa indiyen baktə dawono, ngawo adəyen shiye edita Entomologist's Monthly Magazine bəlinro wallono.[2] Suro saa 1866 lan, Jamiya Londonbero kara, nadən B.A. degree suro saa 1868. Coci Englandbe ro saa 1870 lan, saa arakkəro Coci Cocibe Greenhithe, Kent lan cidazəna.
### Lamintǝ
John Blackwall

**John Blackwall** (kǝntagǝ kǝntawu Januarybe kawunzǝ 20 saa 1790-kǝntagǝ Mayube kawunzǝ 11 saa 1881) shidǝ ilmuma alagǝbe Nasarabe shido taidazǝ kǝla kǝriwuwaben zauro hangalnzǝ sǝragǝnama.
### Kǝnǝngan nzǝ buro ye
**Blackwall** də Manchester lan katambo kəntagə January ye kawunzə 20 saa 1790 lan. Fato Hendre ye karəngə Llanrwst ye yala Wales ye lan napkono saa 1833 lan səta bawono. Shidə gananzən awowa alakkata tamtamzəa, buron ngudowa-a daji kəlali-a, kəlanzən ruwonzə buro salakbe suro saa 1827yen baksəna. Shiye kitawu donyi gargam donyi kǝska kǝskaye Great Britain a Ireland be (jili 2, 1861-1864, Ray Society) lan baksǝna, shi donyi hawar jili 304 be suronzǝn mbeji kuru bayan donyi kǝla kǝska kǝskaye British be lan cina. Fəletwa mewu də Octavius ​​Pickard-Cambridge sandi mewun indin də shima ilmuma alagəwabe Irishbe Robert Templeton sadə. Shidə kəntagə Maybe kaunzə 11 saa 1881-lan bawono.

### Lamintǝ
Charles Thomas Bingham

**Charles Thomas Bingham** (16 kəntawu Aprilye saa 1848-18 kəntawu Octoberye saa 1908) də cidama askərraye lardə Irelandbe kuru ilmuma kuliwabe. Bingham də India lan katambo fato Irish ye lan, kuru Ireland lan kərawono.[2] Cidanzə askərrayedə Indialan badiwono na shidə askərra Bombay Staff Corpsbe kuru dare Bengal Staff Corpslan cidazəna. Buro salakkin ilmu ngudobe lan tamtamzə mbeji shiye ilmu entomologybe gozə saa 1877 lan ngawo Burmaro cidazənayen na shidə karaa nzəliwoma. Sa cida kolzənadən suro saa 1894 lan kamunzədə-a tadanzə indi-a (feronzə yakkədə Indialan nyazana) Londonlan napsana. Na allan cidazəna, biya ba, suro njim kuliwabe fato gargam alagəlabedən, awowa dunyabe aculeate Hymenopterabedəga dawarzə kuru ruwozə.
### Lamintǝ
Gabriel Bibron

**Gabriel Bibron** (20 kəntawu Octoberbe saa 1805-27 kəntawu Marchbe saa 1848) shima ilmuma dabbawabe-a kuru ilmu dabbawabe-a Faransabe. Shiga Parislan katambo. Tada cidama fato awowa adabe gənatəbe lardəbe, shidə gargam alagəbe ngəla sətana kuru shiga dabbawa shila ngawobe Italy-a Sicily-a lan sabtəro hayazana. Cidiya amari Jean Baptiste Bory de Saint-Vincent (1778-1846) yen, shiye bəlawuro Morea Peloponnese ro letəye dəro cidazəna. Shiye jili alagǝwa gǝrjinma kada André Marie Constant Duméril (1774-1860) lan yakkono, shido suro saa 1832 lan kǝla kǝlzanadǝ.
### Lamintǝ
Henri Marie Ducrotay de Blainville

**Henri Marie Ducrotay de Blainville** (sami 12 Satumba saa 1777 - 1 Mayu 1850) shima malǝmma ilmu dabba'a kuru ilmu tiyi tiyi be lardǝ Faransabe.
### Kǝnǝngan nzǝ buro ye
**Blainville** də sha Arques lan katambo, karəngə Dieppe yen. Gananzən, Parisro lezə ada kərawono, amma darye dajiro kəlanzəga ​​gargam alagəbero cina. Hangal Georges Cuvier ye gərzəna, shi do ne yimlan falzəna də shima maləmma kəra gultuwuye Collège France ye-a Athenaeum Club London ye-a lan. Suro saa 1812 lan, Cuvier ye shiga banazə nasha banama professor anatomy-a zoology-a ye suro Faculty of Sciences ye Paris ye lan. Ngawo loktuben, nəmkam ndikate am indibedə battiwono, kəndəgadə nəmkəlado fetero dawono. Suro saa 1819, Blainvilledə shiga wakil karapka falsafawu Amerikabe suro Philadelphiaben karrada.

### Lamintǝ
Johann Heinrich Blasius

**Johann Heinrich Blasius** (7 kəntawu Octoberye saa 1809-kəntagə Mayuye kawunzə 26 saa 1870) də ilmuma dabba'a lardə Jamus ye. Tadanzǝ, Rudolf Heinrich Paul Blasius (1842-1907) kuru August Wilhelm Heinrich Blasius (1845-1912) dǝ sandima ilmuwu kǝla nguruwaben.
### Kǝnǝngan nzǝ buro ye
Suro saa 1836 lan, shiga kəra gultuwuye ro wallono kəra gultuwuye lan suro Braunschweig yen. Saa 1840 lan, garten garten der jami’a braunschweig ye kǝlzǝna. Suro saa 1859 shiga darekta fato kareya adabe gənatəbe (Braunschweig) bəlinro təkkəna kuru suro saa 1866ben shiga darekta fato kareya adabe Herzog Anton Ulrichbe ro wallono.

### Lamintǝ
Willis Blatchley

**Willis Stanley Blatchley** (kǝntagǝ kǝntawu Octoberbe kawunzǝ 6, saa 1859, yala madisonbe, kǝntawu Maybe kawunzǝ 28, saa 1940, indianapolis, indiana) shima ilmuma kuliwabe-a, ilmuwu malacologybe-a, ilmuwu cidibe-a, kuru ruwoma-a. Kǝrawa nzǝ ye dǝn sandi Coleoptera a, Orthoptera a, Hemiptera a, kuru sandi nji shawa lan mollusca Indiana be ya. Blatchleyye taxa kada bayanzǝna. Fatonzə Dunedin, Florida lan də, fato Willis S. Blatchley ye də, suro kitawuwa gargamye lardəye lan somtəna. Connecticut lan katambo kuru amnzǝ kura Indiana ro saa 1860 lan ngawo saa falyen lezana.
### Lamintǝ
Pieter Bleeker

**Pieter Bleeker** (10 kəntawu Julyye saa 1819-24 kəntawu Januarybe saa 1878) shidə liita Dutchbe, ilmuma kəla dabbawaben, kuru ilmuma kəla dabbawaben. Shidə kitawunzə bənyiwa gədi Asiabe dəwo kate saa 1862-a 1877-ayen baksanadən nowata.
### Kǝnǝgan nzǝ buro ye
**Bleeker** də kəntawu Julyye kawunzə 10 saa 1819 lan Zaandam lan katambo. Cidama liyitabero cida askərra Royal Netherlandsbe gədi indiayedən cidawono saa 1842lan səta 1860ro saadənan, Dutch gədi india (kərmadə Indonesia)lan cidawono. Loktu shimadən, cidanzə ichthyologybe ngəwuso sədin, cidanzə askərrabedən nguron. Shiye samfurranzə kada na bənyiwu fatobe lan səbandəna, amma shiye kuru nəmkam kəltəramma kada garzəna shidoni samfurra shiro samfurradə nasha gomnatiye gade-gaden suro jaziradəben zuzayinma. Loktu shiye Indonesia lan dazənadən, shiye awoa alakkata 12,000 samin sabkono, ngəwunzaso kərmaaro nasha alagəwa alagəwabe Leidenbedən kara.

### Lamintǝ
Marcus Elieser Bloch

**Marcus Elieser Bloch** (1723-1799) dǝ shima liita donyi lardu Germany ye, shi donyi bana nzǝ kǝla ilmu bǝnyi ye lan nozana ma, shi donyi kitawu nzǝ nguwu lan bǝnyi dinaye bayanjin ma. Fato Yewudibe təlam Hebrewben wurazəna, təlam Germanbe-a Latinbe-a səlina kuru anatomy kərazəna kawu Berlinro kurunro napcinro. Shiye gargam alagǝbe kada sapsǝna, musammanno samfurra bǝnyibe. Shiga ilmuwu ichthyologistbe karnu kǝn 18thbedǝro gozana, kuru kakkadǝ kada kǝla gargam alagǝbe-a, anatomy-a, physiology-aben ruwozǝna.
### Kǝnǝngan nzǝ buro ye
**Bloch** də Ansbach lan katambo saa 1723 lan na do baanzə Torah ruwotəma kuru yanzə shago gana laa mbeji. Fatolan adab Hebrewbe kərazəna, Hamburglan liita surgeonbe Yewudibero kəra gultəma kəlanzəbero wallono. Na allan təlam Jamusbe-a, Latin-a, anatomy-a səliwo. Daji Berlin lan kurun kərazə kuru suro saa 1762 yen Frankfurt on the Oder lan degree doctorate ye səbandəna kəla kasuwa kadiyiben. Daji kurun liyita kuraro wallono Berlin lan kuru Breinche'a nya'ano, fero "yewudi təkənama" Ruben Joseph Rintel (1699-1765?) suro saa 1765 lan.

### Lamintǝ
Émile Blanchard

**Charles Émile Blanchard** (6 March 1819 - 11 February 1900) shima ilmu dabba'a dabba'a ilmu dabba'a lardə Faransa ye.
### Kǝnǝgan nzǝ buro ye
**Blanchard** dǝ Paris lan katambo. Bawanzədə kisandima kuru ilmu alagəbe kuru Émiledə gargam alagəbe zauro datəgəramlan badiwono. Saanzə 14 sətanadən, Jean Victoire Audouin (1797-1841), shiga kolzə na laboratorybe fato kareya adabe gənatəbe lardəbe dəro gawo. Suro saa 1838 lan, shiye ilmuma nzundube au dawartəma ro wallono loktudən, kərmaaro, cidaram nowatadən. Suro saa 1841 lan, banama-ilmu alagəlabero wallono. Shiye Henri Milne-Edwards-a (1800-1885) kuru Jean Louis Armand de Quatrefages de Breau-a (1810-1892)-a Sicilyro sortǝgǝna kǝla kulashi dabbawa suro njiyeben. Shiye, suro saa 1845 lan kitawu Histoire des insects, aubiya gargam kuliwabe-a, suro saa 1854-1856 lan Zoologie agricole aubiya Ilmu dabbawa barebe-a lǝpkono.

### Lamintǝ
Johann Friedrich Blumenbach

**Johann Friedrich Blumenbach** (kǝntawu) kǝntawu Maybe kawunzǝ 11, saa 1752-kǝntawu Januarybe kawunzǝ 22, saa 1840) shima kurun diwoma lardǝ Jamusbe, ilmuma alagǝwabe, ilmuma tiyi kamye kuru ilmuma hal adamganabe. Shima ilmu zoologybe-a anthropologybe-a, ilmu kimiyabe-a, ilmu kimiyabe-a badizənaro gozana.[3] Shiga "kamdo yayaktǝ launube kunkuntǝma" lan bowozana. Shima kam buro salakkin kəra kəla adamganaben naptə nasha gargam alagəlaben kulassənadəwo. Kərawanzə kəla anatomyben faidatə jiliwa adamganabe yayaktəro faidatəna, suronzan uwu mbeji wono, Caucasian-a, Mongolian-a, Malayan-a, Ethiopian-a, American-a.[5] Shidə memba am gargamma zamanbe mowonti gargambe Göttingenbe lan bowozayin dəye.

## Kǝnǝngan nzǝ buro ye
**Blumenbach** də fato fatonzaye Gotha lan katambo. Baanzə shima Heinrich Blumenbach, kura mowonti fatobe; yanzǝ dǝ shima Charlotte Eleonore Hedwig Buddeus wo. Shiga fato ilmuwube zauro kəllatalan katambo. Blumenbach də kərazəna suro Gymnasium kura Gotha ye lan kawu kurun kərajinro, buron Jena lan kuru Göttingen lan. Shiga prodigyro asuzana sa’anzə mewun arakkən suro saa 1768. Shiye suro saa 1775 lan M.D. thesis De generis humani varietate nativa (Kəla nəm gade-gade adamganabe, Jamiya Göttingenbe, shidoni buro salakkin saa 1775lan baktənadə, daji waltə warak kəladən faltəna saa 1776lan).

## Lamintǝ
August Victor Paul Blüthgen

**August Victor Paul Blüthgen** (25 july 1880 suro Mühlhausen, Thüringen-be kawunzǝ 2 Satambaye saa 1967 suro Naumburgben) shima malǝmma dabbawabe suro lardu Germanybe shido masku kuliwabe shido Hymenoptera nozǝnama. Shidə Liyita sharabe, Jurist kuru shawarima sharaben. Blüthgen ye jili Aculeata ye kada bayanzəna (kuli kəmaaye).
## Lamintǝ
Edward Blyth

**Edward Blyth** (23 Disemba saa 1810 - Disemba 27 saa 1873) shima ilmu dabbawabe Nasarabe shido kǝnǝnganzǝ nguwuso lardǝ Indiaben cidazǝnama naptǝ kǝndaram dabbawabe suro karapka Asiaticbe Bengalbe suro Calcuttaben. Shiye catalogs fato kareya adabe gənatəbedəga bəlintəgə badiwono, Catalog of the Birds of the Asiatic Society suro saa 1849ben baksəna. Shiga cida ngəwu kəlanzəro diworo dapsana, amma samfurra ngudobe na A.O. Hume-a, Samuel Tickell-a, Robert Swinhoe-a kuru gadeso-a. Gargamzə kəla Cranesben ngawo kərmunzəben suro saa 1881ben bakkada.
## Kǝnǝngan nzǝ buro ye
Yim kawu kəntawube 23 kəntawu Disembabe saa 1810-lan, Blythdə Londonlan katambo. Babanzǝ, kazǝmu sǝdinma, suro saa 1820 lan bawono kuru yanzǝye shiga Dr. Moworonti Fennellbe suro Wimbledonben. Shidə kəradə səraa, amma ngəwusoro shiga karaa karəngəndən loktu bannajin. Mowonti kolzə suro saa 1825, shiye kəra chemistrybero lewono, shawari Dr. Fennell, Londonlan cidiya Dr. Keating də St. Paulbe Cocinzǝ. Shiye kəra gultəgədə shiro kəjizənyi kuru Tootinglan cida kurun kəndoye badiwono, amma suro saa 1837yen cida kolzə sa'anzə ləbtəma-a edita-aye jarabtəro. Suro saa 1836 lan, shiye kitawu Gilbert White ye gargam alagəla Selborne ye dəga sutuluwuna shi do ne saa 1858 lan waltə baktəna ma.

## Lamintǝ
José Vicente Barbosa du Bocage

**José Vicente Barbosa du Bocage** (2 Mayu 1823 - 3 Nuwamba 1907) də ilmu dabba'aye, siyasama, kuru shehu ilmuye lardə Portugal be. Shidǝ shehu ilmu dabbawabe kuru amari yioma fato kareya adabe gǝnatǝbe lardǝbe kǝla gargam alagǝbe-a kuru kimiyabe-a suro Polytechnic Institute of Lisbonben, na shimadǝn shiye zaumaro banazǝgǝna nasha fuwutǝgǝram ilmu dabbawabe Portuguesebe-a kuru kulashi-aben. Cida donyi kimiya be Bocage be du bayan suwudo alauwa jilitioa kada, taganasmaro dabbai be lardǝ Portuguese be ya lardǝ Africa be ya, kuru kǝla taxonomy be lan kakkadǝa nguwu lǝpkono, ilmu zoologyiya fuwuzǝyin lardǝ Portugal ya lardǝ gadibe yadǝn yadǝn.
## Kǝnǝgan nzǝ buro ye
**José** də kəntagə Mayye kawunzə 2, saa 1823 lan, Funchal lardə Portugal ye lan katambo, fato Du Bocage ye kaduwu Faransa ye lan. Baanzə, João José Barbosa du Bocage də, cida askərraye amma Brazilro zuwuru saa 1830 lan dalil kərmai mai Miguel I Portugal ye dəga kəriwutə nankaro. Yallanzadə Rio de Janeiro lan walta kəllata, na doni rawanzə Bocageye, José Ferreira Pestana [pt], maaranta laa amnzə indisoye kəra gulzayinma koksənadən. Ngawo kənasar kəla nəmkambeyen suro saa 1834yen, yallanzadə Funchalro walgada, nadən João Josédə cidama customye sədin.

## Lamintǝ
Marie Firmin Bocourt

**Marie Firmin Beaucourt** (19 Afərilu 1819 - 4 Fabarairu 1904) shima ilmu dabbaye kuru kisandima Faransabe. Nasha cidaben, shiye ilmuma dabbawabe Gabriel Bibron (1805-1848) ro dawartəma cidazəna, dare naptə fato awowa adabe gənatəyen cidazəna. Suro saa 1861, shiga Thailandro zuzaana (sadən shiga Siamlan bowotin), nadən shiye faunadəga kulassə kuru awoa faidaa kada səbandəna.
Shiye Auguste Duméril'a (1812-1870) kəllata kəla cida shiro Mission scientifique au Mexico-a kuru America Dawube-a lan bowotindən, jaza Bocourtbe ilmu kimiyabe Mexico-a Central America-aro saa 1864-1866lan sədənaye, nasha faldən loktu Faransaye Napole III Mexicoro lezənadən. Auguste Duméril də suro saa 1870 lan bawono, kuru cida dəga Bocourt ye gozə kowono bana Léon Vaillant (1834-1914) a, François Mocquard (1834-1917) a kuru Fernand Angel (1881-1950) a lan. Rokko Vaillantben, shiye kəra kəla bənyiwaben baksəna, "Kəra kəla bənyiwaben", shidəwo suro cida kimiyabe Mexicobe-a Americabe-ayen mbejidə.[4]

Namtə kisandimayen, shidə awo-a kurtəlan gozəna, foto am zamanbe-a kuru fotowa zoologybe-a sədin.

Delalandebe coua (Coua delalandei) də, Bocourt-a Fagnet-aye baksana, Alfred Grandidierbe gargam siyasabe-a, zahir-a, alagəwa Madagascarbe-aro cedo.
Taxa də sunzə Bocourt yǝ nankaro
### Lamintǝ
Pieter Boddaert

**Pieter Boddaert** 
(1730-6 kəntawu May bǝ saa 1795) də shi kurunma Dutch be kuru ilmuma alagəwabe.
## Kǝnǝngan nzǝ buro ye
**Boddaert** də tada ilmuma sharaye kuru nazəmuma su falye (1694-1760). Pieter ganadə M.D. Jamiya Utrecht ye lan saa 1764 lan.

## Cida
Shidə maləm gargam alagə be alma maternzə, Jamiya Utrecht bǝn wallono. Watiyawa mewun diyau kəla wasikanzə Carl Linnaeus-a kate saa 1768-a 1775-ayen mbeji. Shidə sawa Albert Schlosser bǝ, shi dəwo kabinetnzə "awowa notəbe" kəla gargam alagəben bayanzənadə.

Suro saa 1783 shiye ruwowa 50 lufsəna suwuram asutəram Edmé-Louis Daubentonbe Planches enluminéesben, shidonyi launuwa kurtəbe shidonyi comte de Buffon bǝ gargamma Alagəbe (bakkatə saa 1749-1789), kimiya bǝ binomialbedəga cedo. Sandi anyi ngəwunzaso sandima su kimiyabe Linnaeanbe burosalakbewo, sandidə sambisoro faidatin. Saa 2017 lan, ngudowa dunyabe Frank Gill-a David Donsker-aye kəlakəl ngudowa dunyabeyen rozanadə, taxa 190 mbeji shido Boddaertdə shima hukumawo. Suro sandima anyiben 112 sandima jiliwa alaubewo kuru 78 sandima jiliwa alaube sənanaro gotəna. Jili alagǝbe fal, shido hoopoe starling lan bowotin dǝ, kǝrma dǝro baro walzǝna.[6]

## Lamintǝ
Charles Mitchill Bogert

**Charles Mitchill Bogert** (June 4, 1908-April 10, 1992) shidǝ ilmuma dabbawa be lardǝ Americabe, kuru shima ilmu dabbawabe kuru kulashima fato awowa adabe gǝnatǝbe lardǝ Americabe.
## Kǝnǝngan nzǝ buro ye
**Mesa**, Colorado lan katambo, Bogert də ilmuma nzunduye fella kəra awowa alagəlaye moranti bəla Los Angelesye suro Californiayen, kashimoma Rocky Mountain Parkye lardəyelan, kuru cidama karaye cida Parkye lardəye USye Grand Canyon National Parkye kawu degreenzə kən tilomi-a master-a kisandiye Jamiya Californiaye, Los Angelesyen səwandinro.

## Lamintǝ
Tunde Idiagbon

**Babatunde "Tunde" Abdulbaki Idiagbon**
(14 Satumba 1943-24 Armalan 1999) shima jeneral Nigeria bǝ duwo cida kura askərrayǝ kən 6me, kərmai kura (kən indimi) cidiya kura askərrayǝ lardəbǝ Jeneral Muhammadu Buhari bǝn saa 1983 lan səta 1985 ro saadənan. Shidə kuruson wakil kura gumnati askərra Nigeria bǝ kate saa 1966-a 1979-ayen, cida askərra kəriyǝ Borno yǝ cidiya gomnati askərra General Olusegun Obasanjo bǝn cidazəna.

## Kǝnǝnga buroyǝ

Idiagbon də sha fato baanzəyǝ Hassan Dogoyen katambo shidoni kaduwu Fulani ye kuru yanzə Ayisatu Iyabeji Hassan Idiagbon yim kawu 14 kəntawu September yǝ saa 1943 lan Ilorin, kəriye Kwara yedən. Mowonti primary United bǝ Ilorinlan saa 1950 lan səta 1952 ro saadənan kuru moranti primari Okesunabǝ Ilorinlan saa 1953-57 ro karaa. Shine ilmunzǝ secondary yǝ mowonti askǝrra Nigeria bǝ Zaria lan kate saa 1958-a 62-an sǝwondǝ. 

## Lamintǝ
Ameena Hussein

**Ameena Hussein**

Ameena Hussein (1964lan katambo) ilmuma naptəram jamabe lardə Sri Lankabe, kitawu ruwotəma, tartiptəma. Hawarranzə gana-gana, Fifteen-a Zillij-a də, lamba kadaro karrada.[2]

## Gargam
Ameena Hussein də sha saa 1964 lan Colpetty lan katambo (kərma dəro Kollupitiya lan notə), lardə Fəte Sri Lanka ye dən. Baanzə, Madhi Hussein də, luwala kuru yanzə, Marina Caffoor də, kamu fatoye. Ameena də yanzəgana feroye mbeji. Amnzǝ kuraye feronza indiso dǝga sǝkǝ halnza kǝrabe dǝga sǝtayin. Ameena Hussein də kərazəna suro fato ibadaye St.Bridget yen, shi do Kollupitiya lan kara də. Shidə fuwura ngəla gəyi kuru ruwotəma hangallan.[3]

## Cida adabbe

## Lamintǝ
Olive Swezy

**Olive Swezy**

Olive Swezy 
(sagǝ 1878-1963) shima ilmu dabba lardǝ America bǝ duwo. Shiyǝ dinoflagellata-a amoeba-a kərazəna. Swezy yǝ rokko Charles Kofoid yǝ lan cidajin, mauduwu donyi zoology lan faidatin ma. Shiye kulashi kəla amoebas do kwasuwa suwudin yen sədəna kuru kulashi buroyǝ kəla oogenesis yǝn rokko Herbert McLean Evans yǝn sədəna. Suro saa 1940s yǝn, Swezy yǝ kakkadi kəla Nazism yǝn ruwozəna kuru am Japanese America yǝ so dəga sandiya suro sandiya suro fatoyen rozəna

## . Kǝnǝnga-a kuru cida-a
Swezy də bula la shiro  Shohola san sha katambo, suro  saa 1878 bǝ lan. Shiye BS nzǝ suro saa 1913 lan sǝbandǝna, ngawo adǝben MS suro saa 1914 lan sǝbandǝna. Suro saa 1915 lan, shiro PhD suro ilmu dabbawaben Berkeley lan cedo, shiyǝ kitawunzǝdǝ shiro Kinetonucleus Flagellatesbe-a kuru Binuclear Theory Hartmannbǝ-a. Ngawo kəranzə tamozənayǝn, Swezy yǝ kulashinzə gozə kowono cidiya Charles Kofoid bǝn, shi dəwo kura kəra zoology bǝ kən indimidə.[1]

## Lamintǝ
Nupe

Nupe də (kuru sandiya Anufeya, Nupenciya, Nyinfeya, Tapalan notənadə) təlamma Volta-Nigerye dalami Nupoidyedə amma Nupeye nasha yala dawu Nigeriayedə manazan. Samtəramzə nasha cidiyedə kəriye Niger ye'a Kwara'a, Kogi'a, Nasarawa'a kuru bərni kura lardəye'a lan zauro nozəna.[] Nupe də Kakanda'a karəngə nasha gartə-a kalimawa-ayen. Gananzə yayi təlamma Nupe ye indi gade-gade mbeji: Nupe dawuye-a Nupe Tako-a.

Adadu jamabe

Nupe də shima təlammado amma Nupeye manazandə,[5] sandidoni nguwuso kəriye Niger ye Nigeria lan nabsanadə, cidi sədi alammaanna square kilomita 18000yeyi suro Niger Basinyedən, nguwuso yala kəmoduwuye kate Kontagora-a Guara-a kəltanadə Kainjilan səta cidiya Baroyero saadənadə, kuru kəriye Kwari Federal Korayedəa.

Nupedə nguwusoro Bidalan manatin, kəriye Niger yeya nasha kornzəyeya. Kuruson bəladiya kəmoduwu Benueye batau Ibiyeya gədi Lafiayedən manatin. Nupe də kaduwu təlamma buroyedəa kəlzəna alammaanna Benu Kutigiyedə, sandidoni asaldən Kanuri manazandə, kuru Gbagyi Lemuyedəa.[]

Nupe-Takodə ("Nupe Cidiyayedə", kuru "Bassa Nge" lan bowotin) Bassa Ngeye manajin, sandidoni Bassa Nge au Bassa Nupe təlamma Basa-Benueye manazan kuru manamen Nupe dawuyedəa karəngə.[]

Yayaktǝ

Təlamma Nupeyedə dalami Nupoidye kufu təlamma Benue-Congoyedəro kara. Təlamma gade kufudəyedə sandima Igbira (Ebira), Gade, kuru Kakanda. Nupedə zauro Kakanda'a leyata nasha gartə-a kalimawa-ayen. Gananzə yayi təlamma indi gade-gade mbeji: Nupe dawuye-a Nupe Tako-a.[]

## Laminte
COVID-19

Kwasa Coronavirusbe 2019 (COVID-19)dǝ kasuwa kosuwabe shiga suwudinma kuru shiga suwudinma SARS-CoV-2. Suro kǝntawu Janwariben sagǝ 2020, kwasadǝ dunya sammasoro tartǝgǝna, adǝye sǝkǝ kwasa COVID-19be suwudǝna.

Alama COVID‐19bedə gade-gadejin amma ngəwusoro suronzan kawudo-a,[7] nəmkəluwu-a, kasa-a, yintə zau-a, kayiyi ba-a, kəji ba-a mbeji.[8][9][10] Alama-adə kawu fal səta mewun degəro saadənan badijin ngawo kwasuwadəye fəlezənayen. Gananzə yayi am do kwasuwadəye sandiya sətanadə alamaram asutinma fəlezayin ba.[11][12] Sandi donyi alamaram kwasuwabe asutinma tuwandinma, nguwuso (81%) alamaram gana au dawu-dawuro tuwandin (pneumonia ganaro saadəna), amma kashi 14% alamaram zauro zau tuwandin (dyspnea, hypoxia, au 50% ma kozəna fufuro suro fotoyen), kuru kashi 5% lan alamaram zauro faidajin, faida ba).[13]

## Lamintǝ
Oskar Boettger

**Oskar Boettger** (Jamus: Böttger; 31 March 1844 - 25 Satumba 1910) dǝ ilmu dabbaye ilmu dabbaye lardǝ Jamus be shi donyi kam lardǝ Frankfurt am Main ben ben bowotin ma. Shidə rawanzə ilmuma malacologybe nowata Caesar Rudolf Boettgerbe (1888-1976). Saa 1863 lan səta 1866 ro saadənan Bergakademie Freiberg lan kərawono, daji saa falro cidaram kemikalye Frankfurt am Main lan cidawono.[1] Suro saa 1869 lan shiye degree doctorate nzǝ Jamiya Würzburg lan sǝbandǝna. Saa fuwuben (1870), shiye ilmuma awowa kaduwube suro fato kareya adabe gǝnatǝye Senckenberg bǝ suro Frankfurt bǝn wallono, na shimadǝn suro saa 1875ben shiye ilmuma kareya adabe gǝnatǝyedǝro wallono.
### Lamintǝ
North Korea

### North Korea
Korea yala be də,[d] hukumamen kərmai jama be Korea bə (DPRK),[e] shima lardə gədi Asia bewo. Shidə reta yala Korea Peninsula be də kuru kalangai China-a Russia-a yalalan kəmoduwu Yalu (Amnok)-a Tumen-a lan, kuru South Korea anəm lan Korean Demilitarized Zone (DMZ) lan. North Korea də, futu kamanzə anəmye yeyi, shima gomnati halal kəriye sammasoye-a jazirawa shitinzəye-aye dayingata. Pyongyang də shima bərni kura lardəye wo. Kəri Korea bedə buro salakkin zaman Paleolithic cidiya bedən napsana. Mairinzə buro salak bedə gargamma China bə badiyaram karnu kən 7th BCE lan nowata. Ngawo mairiwa yakkə korea ye silla-a balhae-a ro kəltanayen datəgəram karnu kən 7 me dən, korea də mairi goryeo (918-1392)-a mairi Joseon-a (1392-1897) sandima sunotin. Mairi korea be (1897-1910) də suro saa 1910 lan mairi Japan bero kəllono. Suro saa 1945 yen, ngawo Japan ye kəlanza sakkənayen dareram kəriwu dunya be kən indi miyen, Korea də nasha indiro yakkata kəla 38th parallelben, yaladə Soviet Union ye səmowona kuru anəmdə United Statesye səmowuna. Suro saa 1948 yen, gomnatiwa gade-gade Korea lan kokkada: gomnatiwa socialistbe-a soviet-a kəllata Democratic People's Republic of Korea yalalan, kuru capitalist-a, fəte-ro kəllatadə republic of Korea anəmlan. Korea Yalabeye Korea Anəmro 1950 lan bətərəm sadənadə kəriwu Koreabe badiwono. Suro saa 1953-yen, tawadə kəriwu Korea bedəye kannu rotə suwudə kuru nasha askərraye (DMZ) kokkono, amma tawadə nəlefabe ngaltema musko təkkənyi. Ngawo kəriwuben North Korea ye bana razəgəbe-a ilmu-a lardəwa Eastern Bloc be gadesoye sadənan zauro riwa səbandəna.

## Laminte
Jean Adam

**Jean Adam**

Jean Adam (au Adams) (30 April 1704-3 April 1765) də shi nazəmuma Scotland be daraja cidawuben; Suro saa 1734 lan kitawu nazəmuwanzəye baksəna shiro Miscellany poems gultinbdə, amma kungəna nazəmuwa ngəwu British colony Boston North America bero zutəyedə, na ngəlaro saladinbadəye səkə shiga buron kəra gultəgəro walzə kuru dare cida fatobe ro walzə. Saanzə fiyakkəlan suro litari bəla Glasgowyedən kungəna baro bawono.

## Saa buroye
Greenock lan fato fato kuluwuye lan katambo, Adam də ganaro yatima.[2] Cidanzə zauro nowatadə (kənga ləbtəmadə loktu laaro gashiptəna yaye) shima "There's Nae Luck Aboot The Hoose", hawar kamu maaranjiye-a kwanzə suro kuluwuyen nəlefa'aro waltəna-a. Hawartəna kəla Robert Burnsbe kəla nəmngəlanzəben suro saa (1771) ben bayanzəna, saa kada ngawo kərmu Adam ben.

Adam də ilmu kəra-a, ruwo-a, tusu-aye gana. Buron nazəmu səbandəna sa kitawu kərawobe Sir Philip Sidneybe Countess Pembrokebe Arcadia (1590) də kərazənadən sa cida fatobe waziri West Kirkbe Greenockbe sədindən. Na shimadən cida John Miltonbe-a fasari kitawuwa kurebe-a nowono.

## Cida rowobǝ
Kəranzəye sha ilhamzəgəna, kəlanzəro nazəmu ruwotə badiwono kuru Mr Drummond falye banazəna, kam ada-a karewa-a sabtəma, nasha kungəna sabtəyen nazəmuwanzə Miscellanyye baktəro, shidoni James Duncanye saa 1734lan baksənadə.[3] Am 150 yeyi mbeji, suronzan cidawu customye-a, kasuwu-a, malumma adinbe-a, sanyawu fatobe-a, kuru kam kura Thomas Craufurd-a, Laird of Cartsburn-a, shi do kitawudə shiro sadǝnama. Kurtə darajanzə-a ngawarzə-aye fəlezəna kuru nazəmu 80 mbeji, sammaso kəla adin-a nəmngalwo-ayen. Amma ladodə asutəramma gənyi, kuru kəndaramma kungənaye Adam bǝ də zauro battizəna ngawo kungənanzə gənazənadən faidatə kitawuwa kada kərmai Britishye Boston North America bero zuzənayen, nadəlan ngəlaro ladonyi.

Adam ye saa kadaro cidazəna maaranta yimlan Cartsdyke lan, na shiye tambonzəyen. Ngawo saa 1751 lan cida fatobe ro wallono kənənganzə sammason. Kǝnasarnzǝ ganadǝ waltǝ sǝwandǝnyiro, Adamsdǝ suro Town's Hospitalben bawono, fato talaabe Glasgowlan, kǝntawu Aprilye kawunzǝ 3 saa 1765lan, ngawo shiye suro zawalyen lejinro hawarzanayen.

## Lamintǝ
Lucy Aikin

**Lucy Aikin**

Lucy Aikin (6 kəntawu Nuwambaye saa 1781-kəntawu January yǝ kawunzə 29 suro saa 1864) də gargam ruwotəma Nasarabe, gargam ruwotəma kuru watiyama. Kuruson cidiya su falyen alamanna Mary Godolphin yeyi lan bakkono. Yallanzə kəra gultəmasoye suronzan bawanzə Anna Laetitia Barbauld mbeji, nazəmu ruwotəma-a, ruwo-a kuru kitawuwa nduliye-a.

## Kenenga buro yǝ
Kǝnǝnga buroye

Aikin də bula Warrington lan katambo, kuru Lancashire lan,suro saa 1781 lan. Shidə tada kən diyaume kurunma John Aikin (1747-1822) ye, kuru kamunzə Martha Jennings (1830 lan bawono). Sandidə yalla kərawu Unitarians be nowata. Baanzə Lucy ye də gargamma, kuru kakanzə də, shiye John Aikin (1713-1780) lan bowotin də, maləmma Unitarian ye kuru allamtəma ilmu adin ye, shi do ne Warrington Academy'a kəllata ma. Bawa Lucy ye də shima Anna Laetitia Barbauld, ruotəma nduliye sua, kuru yanzəgana Arthur Aikin (1773-1854) də ilmu chemist ye, ilmu razəwuye kuru ilmu kimiyaye ruwotəma, kuru yanzəgana Charles Rochemont (1775-1847) də sha Barbauld ye gozə liyita kuru chemist ro gowono. Yanzəgana gade, fasal garbe Edmund Aikin (1780-1820), cidawa faida'a kəla fasal garben ruwozəna.[1]

Lucy Aikin də amnze ma kura so Great Yarmouth-a Stoke Newington-a lan napsana hatta baanzə bawono suro saa 1822 lan, sa Hampstead ro lezənadən. Na shimadən, loktu gana Wimbledon lan dawunbaro, kənənganzə gafsənadə sədəna.

Ganaro maaranta yimlan Yarmouth lan kara, amma nguwusoro baanzə-a bawanzə-aye sha kərazana, nizam ilmuye buroye bastəma. Shiye "zauro təlam Nasara-a, Faransa-a, Italiya-a, Latin-a adab-a gargam-a kərazəna,"[1] majallawa baktə badiwono sa'anzə 17 lan, kuru tussənyi baanzə banazə ruwonzə edita ro wallono.[2]

## Cida
Cidawa Aikinbedə nasha kisandibe-a, naptəram jamabe-a, kuru adab-a zamanzəbedəro fəlezəna, adinzə-a, askərranzə-a au gargam majaliskube-a .[1]

Suro saa 1810 lan cidanzə buro salakbe, Epistles on Women, Hallanza-a Kəndaramnza-a Zamanwa-a Lardəwa-a Gade-gadeyen Misallo, Nazəmuwa Kada-a, kuru Suro Saa 1814-lan cidanzə bəlin, shiro Lorimer, a Tale gultində. Adə kasadəwa buroye, amma darajanzə cotto cidawa gargamye kate saa 1818-a 1843-a lan baksanadəye sha səbandəna: Memoirs of Court of Queen Elizabeth (1818); Hangal kəla shararam James I. (1822); Hangal kəla shararam Charles I. (1833); kuru kənənga Addisonbe (1843). Dareram awowa anyiye, suronzan wasika Addisonbe kada mbeji ngaltema baktənyidə, shima mauduwu ruwo Macaulaybewo, shidoni cidawa Aikinbe gadedəga zazaksənadən, kuru musammanno Memoirsnzə Court of James I, asuzəna shidə "zauro fatolan suro ruffs-a kuru peaked beards-a Theobal stewirdsben kozənaro. Tewur shayibe Annebe Hamptonlan."[3]

Suro taktəwanzə gadeyen, shi kəlanzəma Charles I tamozənadən ruwozəna, "Wuye kərmaiwu Nasarabe'a letəro shawari cido. Charles IIdə wuro maudu'u gənyi: shiye wuga jilinyi'a zortədə sədin." Aikin ye kənənga bawanzəye-a, bawanzə Mrs Barbauld-a, kuru awowa sənana kada-a ruwozəna
Mary Alcock

**Mary Alcock**

Mary Alcockdə (Cumberlandlan katambo, c. 1742-1798) shidə nazəmuma Nasara bǝ, ruwoma, kuru banama. Shidə nasha laa Lady Anne Miller be kor adabe Bath bedən kara.

## Gargam
Mary Cumberland də shima tada ganawo Joanna Bentley (1704/5-1775) kuru Bishop Denison Cumberland (1705/6-1774) yǝ. Richard Bentley, ilmuma dinaye kuru masku Trinity College Cambridge ye də, kakanzə yanzəyǝ, kuru Richard Cumberland (1732-1811), bikke makkarye ruotəma də, yanzəgana.

Gananzə bəla Stanwick-a, Northamptonshire-a Fulham-a, Middlesex-a lan cido. Suro saa 1762 lan yallanzə mairi Ireland bero napsana, sa baanzə Denison Cumberlandbedə George Montagu-Dunk, Earl kən indimi Halifax be, Lord Lieutenant Irelandbero maləm adinbero walzanadən. Na shimadən nyiyawono, suro saa 1770 lan, amma nəmkam Alcock, kwanzə də, asutənyi (futu wasiyanzəyen shidə Rev. Alexander Alcock).

Nəlefa hangal kwanzəyedə alamaram duno ba kuru nyiyanzadə waneye kurnotənyi. Shiye yanzaso-a awanzaso-a ro kwasuwa kuruwuro njistəgəna hatta bazanaro kuru yanzəganawanzə tulurro cistagəna ngawo yanzəgana feroye Elizabeth Hughes, suro saa 1770yen. gaskawa. Shiye cidawa sada’aye kadaro njilarzəna.

Suro cidanzə baktənayen awowa indi mbeji shidoni kitawu nowatadəga "hobgoblin nonsense" ro zorzənadə: "The Scribbler," kuru "Receipt[3] kitawu ruwotəbe."[4]

Ngalte duno'a gəyi, sa'anzə fiwun tulurlan Northamptonshire lan bawono. Yanzəgana Joanna Hughes ye cidanzə sabsənadə ngawo kərmunzəyen saraizəna: warakka 183 nazəmu-a ruwo-a. Samnodə hangal gana səwandəna, amma am kəlanza kəlzanadə suronzan am kura-kura adabe-a adabe-a alamanna Charles Burney-a, Elizabeth Carter-a, William Cowper-a, Hannah More-a, kuru am fato mairibe-a mbeji.

## Lamintǝ
William Thomas Blanford

**William Thomas Blanford** CIE FRS (7 kəntawu Octoberye saa 1832-kəntagə Yuni sa'a 23 saa 1905) də ilmuma cidiye'a alagəwa'a Nasara notəma. Shiga zauro taktəyin kəla shima edita kitawu kura kəla Fauna British Indiabeyen, Ceylon-a Burma-a kunten.
### Kǝnǝngan nzǝ buro ye
**Blanford** də sha London lan katambo William Blanford-a Elizabeth Simpson-a lan. Bawanzəye cidaram batau fatonzaye kəla zawal Bouverie, Whitefriarsyen mbeji. Mowonti kəlanzəye Brighton-a (sa'a 1846)-a Paris-a (1848) lan kərawono. Shiye kasuwu fatonzaye kəla awo kəlta-a kuru dinar-ayen kəllatə kuru maaranta zaye Somerset House lan kərawono.[3] Nəlefaye sha sətanadən, saa indi fato kasuwuye Civitavecchia lan sawanzə bawanzəye lan cido.

## Lamintǝ
Mafa

Mafadə nasha gomnati kəriye Borno ye, Nigeria ye. Headquarternzǝdǝ bǝla Mafa lan kara.

Faraskəram

Nəm kura cidibedə 2,869 km2.

Juwu

## Nəm nguwu jamayedə 103,518 suro kom-komi 2006 yen.

## Bəladiya-a bəladiya-a
Bəladiya-a bəladiya-a cidiya Mafa LGAyen.

Abbari

Anadua

Gawa

Koshebe

Laje

Limanti

Loskuri

Ma’afa

Mafa

Masu

Mujigine

tamsu ngamdua

Anadua

Kajari

Loslari

Mafa-nguranna

Mafa Abbari

Mbuta

Mijin

Siguabuya

Umari

Zannari

## Yanawu na laabe
Shi yanawudə suro saaben zauro faltin, loktu harzənadə zauro kawudo kuru kəliye kuru loktu kəliyedə zauro kawudo kuru gana laa njiye.[1][2]

## Lamba postaye
Lamba postal bə nadəyedə shima 611.[3]

## Gargam
Shidə fal suro LGA'a mewun arakkən doni Borno Emirate'a sədinma, kəriye adaye kəriye Borno yǝ, Nigeria lan kara.[4]

## Lamarra fitəna
Yim kawu kəntawube 2 kəntawu Februarybe saa 2015, soja'a Nigeria bedə Mafa'a Boko Haramlan walta səmowona, kuru bərniwa karəngən Gamboru-a, Abadam-a, Mallam Fatori-a, Marte-a, ngawo cida askərrabe kəllata askərra Nigeria bǝwa Cameroon bǝwa, askərra kəlanza bǝwa, kuru kawu yakkəro bətərəm samibe Chadianbe-a.