open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Indonesia

## Indonesia
Indonesia, kammabowo Republic of Indonesia, lardədo gədi-kədin Asia-a Oceania-a kate Indian-a Pacific-a lan. Ada'a 17,000-a kozənan kunten, suronzan Sumatra-a, Java-a, Sulawesi-a, kuru nashawa Borneo-a New Guinea-a mbeji. Indonesia shima lardə archipelagicbe dunyabe kuramawo kuru lardədo 14th kuramawo nasha 1,904,569 square kilometers (735,358 square miles) lan. Am miliyon 279 yeyi, lardǝ Indonesia dǝ shima lardǝdo kǝn diyaume dǝwo nǝm ngǝwu amye suro dinaye dǝn mbeji wo, kuru lardǝdo Muslimye ngǝwuso nǝm ngǝwu amye suro dinaye dǝn mbeji wo. Java, kәnәnga dunyabe dәn nәm nguwu kәnәngatәye dә, na dәn am lardә dәye fal ro kozәna. 

## Laminatǝ
Iliad

**Iliad** (Ancient Greek: Ἰλιάς, romanized: Iliás, Attic Greek: [iː.li.ás]; "[a poem] about Ilion (Troy) ") dǝ shima faldo dalami kura indi Ancient Greekbe do Homerro gǝnatǝgǝnadǝwo. Kǝla cida adabe kureye dǝn falnza dǝwo kulashiwu zamanbe soye ngǝwuso kǝrazanama. Futu Odyssey yeyi, kitawu dǝye kitawuwa 24 ro yakkata kuru dactylic hexameter lan ruotǝna.
Imam Bukhari

## Imam Bukhari
Imam Bukhari də, sunzə fəlayye də shima Muǝ bin Ibrahim bin Mugira, Abu Abdullah, Al- Ju'ufi, sha gəla-gǝla zayin Malum Malumma ye dinaye lan saide Malumnzǝ(Imam Malik) də, shima sha kozǝnawo, kuru shi fuwuma Nasha fikihu hadith ye lan, shiye kǝrawono na Malumzə yelan, shima Malum kurama doni **Imam Malik** ibn **Anas** lan notǝnama ma ladən.

## Kənənnganze
Shi Imam **Bukhari** də, katambo yim zǝmmaa kawu mewun yaskən kəntawu shawal ye sa,a dǝwun yar ləgarrin diyau yin (194 A. H)  ngawo hijira yelan, Awanzə baano tən shi tadaana lan, daji adiye səkkə, furtu nzəliwo Yanzə yelan wuraano. Shi imam **Bukhari** də, laktu doni shi tada ladən, daji gana kururan nzǝlan shiwal ciwondo, daji har isə surimbaro wolgono, adaima, adaima do, yimlaa yanzə də kənashim sədə Nai **Ibrahim** ro(AS) daji shiye wono tiro,
daji shiye alwushirjiwo tiro wono : tadaam shim səwondəna wono, daji dina wawonowa tiye curo shim tadanzə́ yedə fərəmtəna.Kəmadeye Imam Bukhari ro kənjo cina kənjo doni Hadith hambuttəye, har gulzayin amsoye Hadittha dǝwu fitulur(70,000) hambutsə sayin t3n loktu shi sa,a mewun araskǝn(16) la dəman, adiye sǝkkǝ Kamlaa dau maləmma ye dǝn guljin : hadith doni Imam Bukhari ye nozǝnyi maa, hadith gǝnyi wono, har malumma gademaye gulzayin shidǝ Hadittha kuru fikihu hadittheya notǝlan Imam Ahmad maa kozǝna sayin.Kuru imam Ishaq diyeya kozǝna sayin. Imam Muslim dǝ, nanzǝlan kǝraano.

## lamintə
Interlingua

**Interlingua** shima təlamma bana bǝ lardǝ wa gadǝ bǝ (IAL) shido katǝ katǝ saa 1937 kuru 1951 lan American International Auxiliary Language Association (IALA)  fuwuzǝna. "Naturalist" jili təlamma gartə yǝ, kalimawanzə, fasal təlammame, kuru awowa gadǝ sandiya təlamma usulu  lan gowotə". Kitawuwa Interlingua yǝ dəye wono, (ruwotə) Interlingua dǝ am miliyon duwu kada yǝ tǝlam Romanceye manajin, amma am duwu kada yǝ manajin.

Interlingua də tədəna futu təlamma gana laa kəltənaro, təlamma do təlamma lardəwa Europe yǝ fəte yǝ də, kuru təlamma do təlamma  yǝ dəye Interlingua yǝ dəye təlamma .

Sun nzu Interlingua dǝ kalma Latin yǝ *inter* lan gowotǝ, ma'ananzǝ 'kǝla' kuru *lingua*, ma'ananzǝ 'lam' lan. Morphemes anyi Interlingua lan fal; daji, Interlingua dǝ ma'ananzǝ 'kǝla tǝlam bǝn' wo.

## Lamintǝ
International Court of Justice

**International Court of Justice** (ICJ; Faransaye: *Cour internationale de justice*, CIJ) shima shara lardǝwa dunyabe fal do lamar laa kate lardǝwa gade-gadebe-a, kuru shawaria lamarra shara lardǝwa gade-gadebe-a cinma. Shima fal suro cidaramma lardǝwa United Nationsbe (UN) arakkǝben, kuru The Hague, Netherlands lan kara.
International Monetary Fund

International Monetary Fund (IMF) shima cidaram kungunabe kura lardǝwa United Nationsbewo, kuru shima cidaram kungunabe lardǝwa 190ye kungǝna sǝdinmawo, na kura Washington, D.C. lan. Shidə shima lamar kasuwu dunyabe darebe gomnati lardəye'a kuru shima zaumaro dunowa lamar kasuwu dunyabe nəmngəlabe'a. 

## Lamintǝ
International Red Cross and Red Crescent Movement

**International Red Cross and Red Crescent Movement**
Red Cross dǝ karabka la dinaro agaji yoma headquarter nza bula Geneva bǝ lan suro cidi Switzerland bǝn. Karabka shima dǝ karabka tabta kilan ziyǝ sidin. Cidiya gomnati la giyi yǝn cidajin nabta kilan ziyǝ sidin. Amma cidan nza cidi-cidi dina yǝ ya dukso lǝzina.

## Lamintǝ
Ireland

Ireland (Ireland) 

shima kərye suro kəmaduwu Atlantic yala bǝ, yala-fəte Europe bǝn. Sha Great Britain'a gədinzəro tasha yala bǝ-a, kuluwu Irish bǝ-a, kuru St George's tasha-aye sha yeksəna. Ireland də shima kərye kura kən indimi suro British Isles yǝn, kən yakkəmi kura Europe lan, kuru kən findimi kura dunyalan.[10] Nasha siyasa cidi bǝ lan, jaziradə kate Republic of Ireland (sunzə Ireland) yekkata, lardə kərmai kəlanzəye jaziradəye kashi uwu suro arakkəyen sədinma, kuru Northern Ireland, shidoni nasha United Kingdom yǝ dəga. Saa 2022 lan, nəm nguwu am kərmaidəye sammaso miliyon 7 ma kozəna, Republic of Ireland lan miliyon 5.1 kuru Northern Ireland lan miliyon 1.9, adəye sha kərmai kən indimi nəm nguwu jamaye Europe lan ngawo Great Britain yǝn.[11] 

Geography Ireland ye də suronzən kau'a gana laa dərizə kəlzəna, kuru kəmoduwu'a kada suro cidiyero lezana. Kajimwanzə kəjidə dalil yanawunzə kəske amma faltinma shidoni temperature zauro ngəwu badə. Ireland ye nguwuso cidi kəskaye hatta datəgəram zaman dauye ro. Kudəro, cidi kəskayedə kashi 10% kərmaidəye sədin, Europebe kashi 33% ma kozənaro rataltəgəmiya,[12] nguwunzaso kəska coniferbe asal gənyi.[13][14] Shi yanawu Irishbedə kəmaduwu Atlanticbedəye sha lezəna kuru zauro kəske,[15] kuru binəmdə nasha yalabe jili anyiro təmatənadə'a kozəna, amma binəmdə continental Europebedə'a kozəna. Samiye-a kuru fowo zaktə-adə ngəwu
Iron Man

### Iron Man
Iron Man də kam kura do kitawuwa ajabba Americaye Marvel Comics ye baksanadən fəlejin. Ruwotəma-a tartiptəma-a Stan Lee ye rokkonzən sətandə, ruwotəma Larry Lieber ye sha sutuluwuna, kuru kisandiwu Don Heck'wa Jack Kirby'waye kurza, character də buro salakkin Tales of Suspense #39 lan fəlewono saa 1962 lan (zaktəram March 1963 lan) kuru ka'ala kəlanzəye səwandəna. Iron Man #1 suro saa 1968 lan. Ngawo shiga tandoben gana laa, Iron Man də shiye wakil karapka kəriwuwa kura-kuraye, Avengers-a, rokko Thor-a, Ant-Man-a, Wasp-a, Hulk-ayen. Hawarra Iron Man ye də, fal falro kuru Avengers so'a, sambisoro baktəna tən character də'a tətandəna lan.

Iron Man də shima kam kura Anthony Edward "Tony" Stark ye, kasuwuma kuru injiniya kamfani balimiya tandoye Stark Industries dəga sunotin. Sa Stark-a na kəriwuben satanadən kuru karəgənzəro tunu zauro sətanadən, shiye kare kəriwube Iron Manbe garzə kuru am shiga satanadəga təmowona. Iron Manbe kazəmu kəriwubedə shiro duno adamganabe-a, fartə-a, duno fəletə-a, awowa gade-a cin. Character də kəriwu Vietnam ye dəro ja'au nankaro cetando sau Lee ye jarabnzə halla kəriwu'a sədinma tando nankaro. Tun shiga alaktənadən, Iron Man də sha faidatə lamarra siyasabe kulastəro, hawarra Iron Manbe buroyedə kəriwu Cold Warben tədin. Cida character dəye naptə balimi tandoyen də kambiwuwa, kuru Marvel ye siyasa cidiye dəga kolzəna saa 1970s lan. Attǝro, hawarradǝ mauduwuwa alamanna nǝmzalǝm fatobe-a, fugǝtǝ nzundube-a, kǝla nǝmzalǝm cidaramsobe-a, mbal kǝnza-a, kuru hukuma gumnatibe-a sammaso kulastǝ badizana.
Irving Martin Abella

Irving Martin Abella CM OOnt FRSC (July 2, 1940-July 3, 2022) də kam gargamma Canada ye shi do ne professor ro cidazəna ma jami'a York ye lan saa 1968 lan səta 2013 ro saadənan.
Isaac Newton

**Sir Isaac Newton** Sha chesambo yim findin luko uwun bǝ lan kǝntawu jimada gaji bǝ lan suro saa duwu mǝyon araskin fidiyon yaskin bǝ lan (25-dec-1643).

## Kǝrmu Nzǝ
Yim findin bǝ lan kǝntawu Armalan bǝ lan suro saa duwu mǝyon tulurin findin  askin bǝ lan (20-March-1726) Isaac Newton dǝ shi kam cidi England bǝ kureman attǝyǝy shi malum lisawu bǝ. (Mathematician, Physician, and Astronomer.) Zauro kasadin nzu filǝzina nasha (Motion, optics, Gravity and calculus.) Bǝ lan. Suro saa duwu miyon araskin tulur bǝ lan kakkadin nzu buro yǝ bokkono. Su kakkadi diye shima. (Philosophiea naturail principia Mathematics)

## Kǝnǝnga Nzǝ Buro Bǝ

## Lamintǝ
Ishaq Abdulrazak

**Ishaq Abdulrazak** (5 May 2002 lan sha katambo) Abdulrazak də shima kam biske dekkel yǝ baktama cidi  Nigeria yǝ kuru biske  do kungiya Swedish yǝ IFK Värnamo yǝ ro dekkel bakshin.

## Cida
Yim kawu kəntawu bǝ 20 kəntawu June bǝ saa 2022, Abdulrazakdə IFK Norrköping kolzə Belgium bǝ buro salakbe Division Abe Anderlecht kəla kasuwu saa diyau bǝn.[2]

Yim kawu kəntawube 5 kəntawu August bǝ saa 2023, Abdulrazak də BK Häckenro kəllata Sweden lan kungəna saa fal yǝ nankaro.[3]

Yim kawu kəntawu bǝ 2 kəntawu September yǝ saa 2024, shiye kungəna bəlin Oddro Norway lan səta datəgəram saa 2024 bǝ ro lewono.[4]

Yim kawu kəntawu bǝ 27 kəntawu January bǝ suro saa  2025, Abdulrazak dǝ Sweden ro waltə kuru contract IFK Värnamo be musko sekena har dareram saa 2027 bǝ ro chido.[5]
### Lamintǝ
##
Islam

**Islam** (Arabic: ٱلْإِسْلَام, al-Islām, lit. 'submission [to the will of God]') shima adin abrahimabe falnzəbewo kəla luran ben kuru ilmu Muhammad ben.
International Space Station

Shi tasha samibe dunyabe (ISS) shima tasha samibe kurawo shiga sapkata kuru shiga suro orbit dunyaben cistayin kəlakəl cidaram samibe uwu-a kuru konturoktəwanza-aye: NASA (United States), Roscosmos (Russia), ESA (Europe), JAXA (Japan), kuru CSA (Kanada). Nasha tasha samibe shiro kurawo ba ngaltema gartənyidə, shidə buro salakkin na kulashi ilmu kimiyabe kəla microgravityben diwo-a kuru kəndaaram samibe kəratə-aro faidajin.
Fasal ngaltəram Dunyabe

Fasal ngaltəram Dunyabe, dinalan sha notəna kasarratalan SI (Fransabe fasalnzə dunyabelan), shima fasal zamanbe metricbe kuru shima dinalan faidatainma fasal ngalbedəwo. Shima fasal ngalbe basdəwo daraja hukumabe sətanawo suro lardəa dunyabe sammason, shidəwo nasha ilmu kimiyabe a, nzundua a, sanyiyaram a, kuru kasuwu kullumyeson faidatinmawo. Fasal SI bedə shiga cidaram nəmkurabe-a ngaltəbe-a dunyabe shidonyi kasarrataro BIPM suro Faransaben: Cidaram dunyabe des poids et measuresbe.
Israel

Lardǝ Israil bǝ dǝ,  lardǝdo lardǝ Yalan nzǝ lan Lebanon'a, yala-gǝdi lan Syria'a, gǝdi lan Jordan'a, gǝdi lan Red Sea'a, gǝdi lan Egypt'a, gǝdi lan Mediterranean'a, gǝdi lan Palestinian territories'a, gǝdi lan West Bank'a, gǝdi lan Gaza Strip'a. Tel Aviv dǝ shima lardǝdǝbe kungǝna-a, arzanyi-a, kuru nzundube-a. Gomnati lardә Israil be dә suro bәrni kura lardәye dәye shiro Jerusalem gultin dәn kara, sonyayi kәrmai Israil be kәla Jerusalem be gədibe dә lardәwa dunyabeye gana laa sha nozәna  

Israel də nasha do Jews yǝ cidi Israel yǝ lan nozana də lan kara, nasha Palestine yǝ-a, cidi kura-a, Canaan-a. Zaman kureyǝ dən, shidə fato kəla furum zaman bǝ Canaanite bǝ ngawodən mairiwa Israel bǝ-a Judah bǝ-aye. Diwal kəltaye continental yǝdən kara, nashadə nəm nguwu jamaye faltəna cidiya kərmai mairiwa kadayen Romans lan səta Ottomans ro saadənan.[23] Watə Europe bǝ dareram karnu kən 19medən Zionism dǝga səsangəna, shidoni cidi Yewudi bǝ Palestine lan mazə kuru bana British bǝ səwandənadə. Ngawo kəriwu dunya bǝ kən tilonmiyen, Britain yǝ nashadə'a səmowona kuru Mandatory Palestine suro saa 1920 yǝn kokkono. Hijira Yewudi bǝ ngəwutə suro Holocaust bǝn kuru letəgəram kərmai British bǝ dəye kəriwu kate Yewudiwa-a Arabba-aye suwudəna,[24][25] shidoni kəriwu fatobero walzənadə. suro saa 1947 ngawo UN yǝ cididə katenzaro yektəro shawari cinayen. 

## Lamintǝ
Italy

Lardǝ Italybedǝ,  lardǝ republic Italybedǝ,  kuru fǝtebe Europe be. Kǝrmai nzǝ dǝ shima peninsula dǝwo suro Mediterranean Sea dǝn kǝlzǝyinma dǝn, kuru Alps dǝ shima kalangai cidiye yala dǝn, kuru adaa kada, notably Sicily kuru Sardinia. 16] Italy də France'a, Switzerland'a, Austria'a, Slovenia'a kuru enclaves indi'a kəlzəna: Vatican City'a San Marino'a. Na'anzǝ dǝ suronzan Campione (kǝrye do Switzerlandye kǝlzǝ) kuru Pelagie Islands (kǝrye do suro African Plate yen kara). Lardә shima lardәdo 10th kurawo wo suro nashaa Europe be dәn, nasha 301,340 km2 (116,350 sq mi), kuru lardәdo kәn yakkәmma do am ngәwu kәn yakkәmma suro lardәwa Europebe dәn, am million 60 gai kozәna .￼
## Lamintǝ
Ivar Aasen

Ivar Andreas Aasen (Futu Norwegianye bowotinma; 5 Ogusta 1813lan - 23 Satumba 1896lan) shidə ilmuma falsafaye Norwegianye, manama ləbtəma, bikke makkarye ruwotəma, kuru nazəmuma. Shiga zauro nozana kəla shiye təlamma Norwegianye ruwotənadə faldə sabsəna, Nynorsk, təlamma gade-gaden.[]

## Ngawo
Shiga Iver Andreas Aasen lan katambo Åsen suro Ørstayen (sadən Ørsten), suro bəla Sunnmøre yen, ci kəmaduwu fəte Norway yedən. Baanzə, talaa kulo gana'a, Ivar Jonsson, suro saa 1826 lan bawono. Ivar ganadə cida kuloyero sha wurazana, amma shiye zauro hangalzə kəralan sədin.[4] Awo donyi buro salak lan sǝrayin dǝ shima botany.[5] Sa shiye saa mewun lokko uskunzən, maaranta primarybe parishnzən fəlangzəna. Suro saa 1833 lan fato Hans Conrad Thoresenbero kara, kwan ruwotəma kura Magdalene Thoresenbe, Herøylan (sadən Herø), kuru nadən awowa təlam Latinbe gowono. Gana-ganan, kuru kanadi-a hangal gənatə-a lan, talaa ganadə təlamma kada nozəna, kuru kəra kimiyabe kəla garnzaben badiwono.[4] Ivarye muskonzən təlamma bəlin Norwayro sətandəna təlamma "adab" ro waltəro.[6]

## Cida
Ivar Aasen (1891)
Saa 1846 lan kəlanzə'a cida muskoye sammason sutuluwuna, kuru raksə tafakkarnzə'a təlam bəlanzəye Sunnmøre lan sədin; kitawunzə buro salakbedə shima kaya gana laa təlam Sunnmøreben (1843). Raktənzə ajabbadə kərmadə hangal jamaye gozəna, kuru shiga banaza kəranzə gozə kowono awo laa sha zəksənyiro. Nahawunzə təlamma Norwayyedə (Danish: Det Norske Folkesprogs Grammatik, 1848) dalil cida nguwuye, kuru bəlawuro nasha lardəye sammasoro gotənaye. Aasenye kitawunzə kalmaye nowatadə təlamma Norwegianyedə (Danish: Ordbog kəla det Norske Folkesprogyen) futu asalnzəyedən fəlewono 1850lan, kuru kakkadə allan təlamma Norwegianye nowatadə baretə badiwono, Aasenye awodo nowatadəa garzənadə. təlamma au folke-maal (təlamma ammaye) Norwayye. Saa 1853lan, shiye ada təlammanzə bəlin faidatəye codo, shidoni Landsmaal lan bowono, maananzə təlamma lardəye.[6] Fasaltə laa mbeji, shidoni zauro faidaadə dare Aasen kəlanzəye yitagatsəgəna,[4] amma kuru letəramma dareye təlamma Norwegianyedə Dano-Norwegianro kəltəro nyazənadə, təlamma adə Nynorskro wallono ("New Norwegian"), kən indimi təlamma Norwayye gomnatiyedə, Dano-Norwegian (theNorwegian). suro təlamma Danishye Norwaylan faidatinma zaman Aasenyen). Təlamma Norwegianye hukumamen gənyidə təlamma Aasenyeya karəngəmadə kuwamiyayi Høgnorsklan towondin ("Təlamma Norwegian kura"). Kudəro, amma laaye Nynorskdə Bokmål'a kalkalro gozana, sau Bokmåldə radiolan nguwuro faidatin kuru jarida nguwuson, amma New Norse (Nynorsk)də cida gomnatiyedən kalkalro faidatin[3] kuru alammaanna 17% marantayeyi.[7] Təlamma yanzəganayedəgai gənyi yaye, təlammado faidajinro gotə məradəzəna, sau amma Norwegianye ganadə sha təlamma nza buroyero faidatayin malum kadaa ləbtəwua kunten.[7] New Norsedə təlamma ruwoata kuru manatin.[8]

## Lamintǝ
J. Martins

**Martins Okechukwu Justice** sha chasambo yim findin laarrin bǝ lan kǝntawu lailahar bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fitulurrin tulurin bǝ lan sha katambo (29 Sep 1977)**J. Martins** bǝ lan sun nzu notuna ma. Kayama cidi Nigeria bǝ, kaya rutuma. Attǝyǝy kuruman shi Producer.
## Lamintǝ
Ja'afar Mahmud Adam

**Ja'afar Mahmud Adam** dǝ sha chasambo yim mǝyon indin bə lan kǝntawu sawan bə lan saa duwun yar laarrin firakkin bə lan.(1960) 

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Na nze kra sidin ma
Jafar Mahmud Adam dǝ maiduguri bǝ lan kira sidin. Masallaci Indimi bǝ lan keryǝ borno bǝn.

## Kǝrmu Nzǝ
yim mǝyon yaskin bə lan kǝntawu shawal bə lan saa duwu indin tulur bə lan (2007). Daura lan sha chesambo suro bula katsina bə lan. Amma keryǝ yarwa (borno) bǝ lan wurawono. Awo sha chezinama. bundu, u lan sha bakkada loktu salah sidin bə lan mashidin nzin guro dorayi bə lan suro  bula kano bə lan. Kaworo isinaman am sha bundu,un baksanama notuyi. Malam Ja'afar mahmud Adam malum adin kir musulum bə kura cidiya krabka jama,atu izalatul Bid, ah Wa ikamatus sunna bə lan. Izala lan sun nza notunama.attəyəy tafsir lu, uran bə sidin. Shi malum kura kasadiya zauro sun nzə notuna.

## Lamintǝ
Jacques Cartier

## Jacques Carties
**Jacques Carties**

dǝ shi kasuma cidi faransa bǝ kureman shi ( Explorer) sha chesambo yim fyakkin tilon bǝ lan kǝntawu jimada gaji bǝ lan (31-dec-1491) suro keryǝ ( saint malo) bǝ lan bula ganala nasha ( brittany) bǝ lan kirmaro nadi suro Faransa bǝ lan kara.

## Bawono
Yim tilon bǝ lan kǝntawu lailahir bǝ lan suro saa duwu mǝyon luko uwun fiwun tulurin bǝ lan bawono (1-sep-1557). Yakki ro Canada ro lewono. Shima kam european bǝ buro ye wo (Prince Edward island) The St. Lawrence river and hochelaga) dukso nadiro lezina suro saa (1534) bǝ lan ( Newfound land) coast of labrador. Ro lǝzuna.

## Lamintǝ
Jadon Sancho

**Jadon Sancho** dǝ sha chasambo yim findin luko uwun bǝ lan kǝntawu Armalan bǝ keryǝ saa duwu indin bǝ lan. (25/Armalan/2000) dekkel baktema cidi England bǝ, fuwu baktema karabka donyi Premier League bǝ lan Manchester United bǝ wa kuru cidin nzǝ England bǝ wa ro. Dekkel baktuma

## Lamintǝ
Jaimie Alexandra

**Jaimie Lauren Alexandra** 

Sha chasambo 12 March 1984. Biske makar bǝ diyoma cidi America be.
## Lamintǝ
Jainism

**Jainism** dǝ shima Jain Dharma lan nowatadǝ, shima adin lardǝ Indiabǝ wo. Jainism yǝ raayinzə-a gargamnzǝ-a ro waltǝyin suro tirthankara-a diyau-a diyau-a (Kuruwu Dharmabe kura-a), buro salakyǝ suro loktu kərmabedǝ shima Rishabhadeva, shi duwo adaa dǝye saa miliyon kada kozǝna ro kənəngatǝna dǝ, tirthankara-a   diyau-a Parshvanatha

## Lamintǝ
James Clerk Maxwell

**James Clerk Maxwell** sha chasambo yim mǝyon yaskin bǝ lan kǝntawu Aji bǝ lan suro saa duwu mǝyon uskun fyakkin tilon bǝ lan (13-jun-1831) suro bula (Edinburgh) bǝ lan

## Kǝrmu Nzǝ
Yim uwun bǝ lan kǝntawu jimada auwal bǝ lan suro saa duwu mǝyon uskun fitulurrin laarrin bǝ lan (5-nov-1879). James Clerk Maxwell dǝ Shi kam cidi Scottish bǝ kureman attǝyǝy malum lisawu bǝ (Mathematics and Physicis) shima (Maxwells Equation) burozu sutulu.

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Lamintǝ
James Cook

**James Cook** dǝ sha chasambo (27-oct-1728) bawono (24-feb-1779) shi lǝti-lǝti ma (Explorer) cidi british bǝ kureman shi (Navigator and cartographa) Pacific Ocean ro yakkǝ ro lewono (island and costline) ngwu map ro kurzuna. European maps bǝ lan buro yǝ. Shima kam British bǝ buro yǝ (East coast of Australia and The Hawaiian island) ro Lezana ma. Kureman Map European bǝ kurzuna. Newfoundland and New Zealand bǝ lan notunaman. Indi ro dina dǝrizi kǝlzina. Inji Antarctic bǝ farzǝna. Island ngwu ro lǝzina nasha North America bǝn. Leti-leti nzu sidina dǝ nazar nzu ngwu zuso nasha Nasha (Science Expreriments) bǝ lan cido. Kakkadi ngwu rowozuna loktun nzun.

## Lamintǝ
Jack Grealish

## Jack Grealish
Jack Grealish dǝ sha chasambo (10/Lailahir/1995)dekkel baktema cidi England bə fuwu baktema club donyi Premier League bǝ manchester city bǝro.

## Laminǝ
Jackson Browne

### Clyde Jackson Browne
Sha chasambo (11/9/1948) kayama cidi Amerika bǝ kuru kaya ruwotema, biske drama bǝ diyoma.

## Lamintǝ
James John Corbett

**James John Corbett** (Kəntagə Satumbaye kawunzə 1, saa 1866-kəntagə Sawan ye kawunzə 18, saa 1933) də kam boksaye gonyi Americaye kuru kam kura nəmkərawuye dunyabe, shiga kam fal do John L. Sullivan'a kənasarzənaro nozana (adə nankaro "kam do kam dəga zəksəna" raayi layi boxingbe gasabedə). Cidanzə luwala 20 bas sətana dəman, Corbett ye gasa zauro ngəla zamanzəye sədin dəga sətana, luwalawu laar'a kəlzəna shidoni dare rokkonzən International Boxing Hall of Fame lan gənazayinma. Corbett ye katab ilmu kimiyabe kəla boxingben suwudəna, shilan nzundu-a kuru duluwuwanzə bəlin-adə duno kəriwube-a kənasartəna. Shima fasal allamtə boxingbe sambisoro tədinma-a kuru tartipnzə-a badizə, shidoni boxingwu gadeye na gaden gozanadə kuru har zaman kərmayero dəgayin. "Luwala kungəna kura-kura," Corbett də shima biske makarrema buro salak ye do nəm ngalwo suro-a diya-a ring ye də futu raktənzə boxing ye dəga. Shima kuru alamaram jima'iye zamanbe buro salakyewo ngawo fimnzə kəriwu shiro Robert Fitzsimmons gultində dunya sammason fəlezanayen, boxingdə zauro kate lawartəwu kamuwaben suwudəna.

## Lamintǝ
James Joyce

**James Augustine Aloysius Joyce** (2 February 1882  ⁇  13 January 1941) shima kakkadi ruwoye, kuru kakkadi ruwote ma lardǝ Ireland be wo. Shiye banazəgə modernist avant-garde movement dəga banazəgəna kuru shima kam fal suro am ruwozana kuru zaumaro faidaa suro karnu kən 20th ye dən. Kitawu Joycebe Ulysses (1922) dǝ shima alama alamabewo suronzan awowa Homerbe Odysseybe dǝa futu adawa gade-gade lan, taganasmaro stream of consciousness lan. Cidawa gade nowatama sandima hawarra gana Dubliners (1914) kuru hawarra A Portrait of the Artist as a Young Man (1916) kuru Finnegans Wake (1939). Ruwowa gade ruwozǝna dǝ suronzan kitawuwa shawalye yakkǝ, biske makkarye, ruwowa, kuru hawar ruwobe loktu laan 

## Lamintǝ
James Prescott Joule

**James Prescott Joule**
Sha chasambo yim findin luko diyon bǝ lan kintawu jimada gaji bǝ lan sa saa duwu miyon uskun miyon uskun bǝ lan (24-Dec-1818)

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Kǝrmu Nzǝ
Yim miyon tilon bǝ lan kintawu lailahar bǝ lan saa duwu miyon uskun fiskun laarrin bǝ lan.(11-oct-1889). James Prescott Joule. dǝ shi malum Physics bǝ. Suro bula (Salford) bǝ lan sha katambo nasha (Manchester) bǝn suro cidi England bǝ lan. Loktun nzin zauro kasadin nzu filezina nasha (Electricity and Thermodynamics) bǝn

## Lamintǝ
James Watt

**James watt**

Sha chasambo yim mǝyon laarrin bǝ lan kǝntawu Razab yǝ lan suro saa duwu mǝyon tulurin fyakkin araskin yǝ lan sha chasambo  (19-jan-1736) 

## Kǝrmu nzǝ
(25  -Augst-1819) **James watt** dǝ shi malum (Mathematics and engineering) bǝ . Shi giyi Steem engine burozu sutulu amma shima zaman yero kalaksu. Loktun nzun Steem engine gade mbəji amma James watt ka,an nzu badizina dǝ dusowa kowono . Zaman kirma yero Steem engine dǝ kalakkano . The James watt Steem engine bǝ lan botin. Karno 18th and 19th century bǝ lan kam shi yeyi bawo. Kam kasidiwa rintama zauro kasadin nzu filezaina nasha engine bǝ lan (Newcomen engine) zaman yero kalaksu (Unite and power) bǝ lan kirmaro botin (The watt) bǝ lan notunaman nabta (horse power) beǝ lan kara.

## Lamintǝ
James Wilson Robertson

**James Wilson Robertson**

Sir James Wilson Robertson, KT, GCMG, GCVO, KBE, KSTJ sha chasambo (27 kəntawu October yǝ suro saa 1899)  bawono (23 kəntawu September yǝ suro saa 1983) shidə cidama gomnati British ye shidone gomnati dareye kərmai Nigeria yǝ saa 1955 lan səta 1960ro saa dən

## Kənənga-a ilmu-a buroye
Mowonti Merciston Castle yǝ Edinburgh yǝ lan kərawono kuru mowonti Balliol y ǝ Oxford yǝ lan kərawono. Shiyǝ cida askərra British yǝ Gordon Highlanders-a Black Watch-a lan cidazəna. Shiye degree daraja bǝ Doctor of Laws bǝ (LL.D.) Jamiya Leeds bǝn suro saa 1961 bǝn səbandəna.
## Lamint3
Jamiya Tel Aviv yǝ

### Jamiya Tel Aviv Yǝ
Jamiya Tel Aviv ye də (TAU) shima jami'a kulashi jama mewu ye suro Tel Aviv, Israel lan. Fuwurawa 30,000 ma kozəna, shima jami'a kurawo suro lardədəyen.[5] Yala-fəte Tel Aviv yen kara, jami'a də shima dawudi kəra gultəgəbe-a kulashibe-a bərnidəyewo, suronzən faculties 9, liita kəra gultəgəbe 17, dawudi kisandibe 18, mowontiya 27, fasalwa 106, dawudi kulashibe 340, kuru laboratories 400.

Jamiya Tel Aviv ye də suro saa 1956 lan badiyetə sa nasha ilmuye yakkə kəlta jamiya dəga cetando. Moranti ya hectare 69 (acre 170) ye dəga faraktəgəna kuru kərma dəro hectare 89 (acres 220) ro walzəna suro Tel Aviv ye Ramat Aviv yen.
Jane Alexandra

**Jane Alexandra** (nee) Quihley 18 Oct 1939 bǝ lan katambo. Biskǝ makar bǝ diyoma cidi America bǝ.
## Lamintǝ
Jamiya Toronto yǝ

### Jamiya Toronto yǝ
Jamiya Toronto ye(University of Toronto) də (UToronto au U of T) shima jami'a kulashiye jama mewu ye suro Toronto, Ontario, Canada lan, shi do ne suro fato Queen's Park ye dərizə kəlzəna ma. Sha mairi lan 1827 lan King's College lan kokkono, mowonti ilmuye buro salak ye lardə Canada ye lan. Buro salakkin Coci Englandbe shiga sunotin, jamiyadə su kərmabedə suro saa 1850ben gowono ngawo cidaram adinbero walzənan. Jamiya collegiate ye də, suronzən jami’a 11 mbeji falnzawoso nəm kəlanzaye kəla lamarra kungənaye’a cidaramye’a kuru nəm gade-gade halnza’a gargamye’a. Jamiyadə mowontiya yakkə sədin, shiro dinawo badə shima St. George, bəla Torontoben kara. Mowontiya satalaitbe indi gadedə Scarborough-a Mississauga-alan kara.

Jamiya Toronto yedə faraskəramma digiri kən indimi 700 samin-a digiri kən indimi 200-a sədin. Jamiyadə kungəna kulashi ilmu kimiyabe saa woson səbandin kuru bana jamiya Canadabe ndasowoso səbandin. Kuru shidə fal suro wakilla indi kəlakəl jami’a Americabe diya United Statesben, rokko jami’a McGillben.[12] Nasha ilmuye lan, jami’a Toronto ye də sha nozana kəla nəm ngalwo’a kuru darasə’a kəra adab’a bastə’a kuru fantəgə’a yen, sha samma so’a Toronto School lan notəna.
Jamopyper

**Jamiu Damilare Tajudeen** sha chasambo yim findin luko uwun bǝ lan kintawu lailahir bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin luko uwun bǝ lan sha katambo (25 Oct 1995) **Jamopyper** bǝ lan sun nzu notuna ma. Attǝyǝy kuruman saa 2020 lan shima Rookie of the year biske Headies lan.
## Lamintǝ
Janice Acooseye

Janice Acooseye (1954-2020) shima ləbtəma Canadaye, jarida ruwotəma, fim tandoma, təlamma asalye bowotəma, kuru shehu ilmuye adab amma asalyeya Nasarayeya jamiya First Nations Canadaye suro Saskatchewanyen.
Japan

## Japan
Japan [a] dǝ lardǝdo islandbe suro East Asia bǝ wo. Nasha yala-fəte Pacific Ocean lan kara kuru fətenzə lan Japan Sea ye sha kalangain, yala lan Okhotsk Sea lan letə gədi China Sea, Philippine Sea, kuru Taiwan lan suro anəm lan. Japan dǝ nasha Ring of Fire ye, kuru archipelago kǝrmabe 14,125 ye'a kǝlzǝna, na'a kura uwu dǝ shima Hokkaido, Honshu (kǝrye ""mainland""), Shikoku, Kyushu, kuru Okinawa. Tokyo shima bərni kura lardәye dә kuru bərni kura kura dә wo, ngawo adәn Yokohama, Osaka, Nagoya, Sapporo, Fukuoka, Kobe, kuru Kyoto.

Japan dәn am miliyon 125 ro kozәna, kuru shima lardә kәn 11 yeyi nәm nguwunzә dәn nәm nguwunzә zauro nguwu, kuru shima lardә do nәm nguwunzә nәm nguwunzә zauro nguwu. Nasha lardә dәye yakkәn yakkәye dә kuluwuwa, nәm adәye amnәm bәrniwa kura-kura so dә na kәla kәla kәnzabe dәn zauro kәlzәna. Lardә Japanye dә na'a 47-a lardәwa gade-a ro yakkata. Greater Tokyo Area dǝ shima nashawa metropolitanbe zauro nguwu suro dinayen. Lardә Japanye dәn kәnәngatә kәnәngatә dә dunyabe dәn zauro kura, sonyayi adәye sәkkә nәm kәnәngatә dә fulutin dalil nәm kәnәngatә dә gana ro. 

## Laminatǝ
Japanese

Am Japan yǝ dǝ :

Awo laa Japan, lardǝdo islandbe suro gədi Asiabedǝa au kǝla Japanben kara

Təlammado Japanye, zauro Japan lan manazain

Am Japanye, kaduwu do lardǝ Japanye lan nǝm gade nza au ada nza lan tǝdin

Am lardә Japanye dәye,  kuru ndulinzә dәa dunya samma lan

Kam lardǝ Japanbe, kam lardǝ Japanbe kǝla shara lardǝ Japanbe lan

Am lardә Japanbe lardә lardә bәlin dәn cido, lardә Japanbe dәn cidi ro walzǝna

Fasal ruwobe Japanbe, kanji-a kana-a mbeji

Kәmbu Japanbe, kәmbu-a ada kәmbu Japanbe-a
Japanese yen

**Yen** dǝ shima kunguna lardǝ Japanbe wo. Shima kunguna do kən yakkǝmin kasuwu do lardǝwa gadeye lan kasuwu sadin ma wo, ngawo dola United States ye-a euro ye-a lan.
Jara language

Jara language
Jaradə, kuruson Jeralan notənadə, təlamma Nigeriaye amma 46,000ye manazana suro saa 2000yen.[1] Shidə Borno-a Gombe-alan manatin, Biu-a, Kwaya-Kusar-a, Akko-a, Yamaltu-Deba-a LGAslan. Shidə təlamma Afro-Asiaticye, dalammai Biu-Mandaraye fato Chadicyedən. Jara faidatədə fulutin; Fulfulde-a Hausa-aye sha falzana.[1]
Jasën Blu

**Jasën Blu** shi Kayama cidi Nigeria bǝ, kaya ruwotuma ma. Saa  duwu indin findin 2020 bǝ lan album nzu "Road 2 Soulwave, saa 2017 lan "Brown Shuga, saa duwu indin miyon laarrin 2019 lan "Love or Notin" chido.  kuruman biske makar bǝ bǝ diyoma.
## Lamintǝ
Jane Badler

**Jane Badler** (kəntagə jimada gaji yǝ kawunzə 31 saa 1953 lan katambo) shidə bikke makkaryǝ diyoma kuru kayama lardə America-Australia bǝ. Sha fimnzə Diana lan nozana ma, shi done nəm watəma kura suro NBC yǝ fim kimiyabe V kate suro saa 1983-a 1985-a yǝn sidina ma. Ngawo adəyen fim soap operaye Falcon Crest-a suro saa 1988 lan sidina ma waltə Mission: Impossible-a lan suluna, dareyedə fim lan gozana. Australia lan shidoni tən buron fato Badler  kara. Kuru shidə kayyama nightclub bǝ Australia lan nowata ro wallono, nadən kuwami yaye nabkata, kuru albomwa yakkə sutuluwuna.

**Kənənga-a ilmu-a buroye**

Badler də Brooklyn lan katambo, New York lan. Yallanzǝdǝ kaduwu Yewudi Austria bǝ.[2] Badler yǝ saa nzə zairoyǝ də Great Neck, New York lan cido, Manchester, New Hampshire ro zuwuru, sa maaranta kura sədindən. Sa Badler yǝ saa nzǝ 18 lan, baanzə-a yanzəgana-a tajirwa maaraye lan baa da.[3]

Badler yǝ ka'ala Miss New Hampshire yǝ zuwuna kuru gasa Miss America yǝ zuwuna suro saa 1973 yǝ lan gaska sədəna. Ngawo adəyen, Jamiya Northwestern bǝ Evanston, Illinois bǝ dəro kərawono, [5] bikke makkar yǝ kəratəro.
## Lamintǝ
Janet Devlin

**Janet Maureen Aoife** dǝ sha chasambo yim meyon tilon bǝ lan kentawu jimada gaji bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin luko diyon bǝ lan sha katambo (11/12/1994) shi kayama cidi Northern Island bǝ kuru kaya ruwotema, biske makar bǝ diyoma.

## Laminatǝ
Jawaharlal Nehru

**Jawaharlal Nehru**
Pandit Nehru sun nzu notunaman sha chasambo yim mǝyon luko diyon bǝ lan kǝntawu jimada auwal bǝ lan saa duwu miyon uskun fiskun laarrin bǝ lan (1889)

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Kǝrmu Nzǝ
Yim findin tulurin bǝ lan kǝntawu chidi bǝ lan saa duwun yar laarrin firakkin luko diyon bǝ lan.(1964) Jawaharlal Nehru dǝ shima prime minister India bǝ buroye . Saa mǝyon tuluri chido minister din(17yrs)  Loktu ki enci kilanzayǝ sowondina lan sha karrada prime minister di ro suro saa duwun yar laarrin fidiyon tulurin bǝ lan (1947). Bula (prayagraj, uttar, pradesh india) bǝ lan sha chesambo. Tuno karuyǝ sha chezi bula New Delhi bǝ lan. Shima prime minister buroye wo Ngawo encinza sawondina lan na British rule bǝ lan. Loktu sandi sidiya kir mai British bǝ din nguro Nehra firisinari ro satina . Suro frisinari din feron nziro (Indira) letters zuwajin . Zauro letters di Nglaro rowotuna. Attema suko amso bǝ kirma letters zi din kakkadi rowoza. Kirmaro kakkadi shima dǝ zauro dinalan notuna. Su kakkadi diye shima (Glimpses of history and Discovery of India.)

## Lamintǝ
Jay-Jay Okocha

**Jay-Jay Okocha** sha chasambo saa duwun yar laarrin fittulurrin yakkin bǝ lan. Dakkel boktuma Nigeria be .dakkel buksuna Nigeria ro saa duwun yar laarrin fillarrin yakkin(1993) har saa duwun indin arakin ro lewono.(2006)

## Kǝnǝnga nze
Okocha dә suro Enugu, lardә Enuguye dәn kәlele. Su "Jay-Jay" dә yanzә James dәn cado, shi dә buro salakkin bikke biske makkarbe sәdin; yanzә Emmanuel dә shima Emma Jay-Jay lan bowotә, amma sunzә dә shiye karzәna. Shiye bikke biske makkarbe biske makkarbe gade-gade so'a yedei badiyono, ngəwusoro biske makkarye lan. 

## Lamintǝ
Jaywon

**Oluwajuwonlo Iledare** sha chasambo yim araskin bǝ lan kǝntawu ajji bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fiskun araskin bǝ lan sha chasambo (6 June 1986) Jaywon bǝ lan sun nzu notuna ma. Kayama cidi Nigeria bǝ, kaya ruwotuma, producer, biske makar bǝ diyoma. Saa 2009 lan Nigeria Music Award chiwundo.

## Laminate
Jean-Jacques Rousseau

**Jean-Jacques Rousseau** 
Sha chasambo yim findin uskun bə lan kǝntawu Aji bə lan saǝa duwu mǝyon tulurin mǝyon indin bə lan (28-june-1712)

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Kǝrmu Nzǝ
Yim Indin bə lan kǝntawu maram bə lan saa duwu mǝyon tulurin fitulurrin uskun bə lan (2-july-1778). Jean-Jacques Rousseau də shi malum philosophy bə cidi Faransa bə. Keryə (Geneva) bǝ lan suro cidi Switzerland bə lan sha katambo. Shi kam keryə (Geneva) bə lan kilan nzi surin.

## Lamintǝ
Jean-Paul Sartre

**Jean-Paul Charles Aymard Sartre**
Sha chasambo yim findin tilon bə lan kǝntawu Aji bǝ lan suro saa duwun yar laarrin uwun bə lan (21-june-1905)

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Kǝrmu Nzǝ
Yim mǝyon luko uwun bǝ lan kǝntawu shawur bə lan suro saa duwun yar laarrin fiskun bə lan(15-April-1980). Jean- paul dǝ shi malum philosophy b cidi Faransa bə, existentialist, Kakkadi novel bǝ rowotuma, biske makar bǝ rowotuma, kureman attǝyǝy shi (Critic). Suro saa duwun yar laarrin firakkin luko dǝyon bǝ lan (1964) shiro Award Nobel prize bǝ sadina . Amma moworo wawono. Dalil nzi shima sumo yiya sha chidaro dabshin gairo surin.

## Lamintǝ
Jean Alexandra

**Jean Alexandra (nee) Quihley** 18 Oct 1939 bǝ lan katambo. Biske makar bǝ diyoma cidi America be.
## Lamintǝ
Jean Arthur

**Gladys Georgianna Greene** Sha Chasambo yim meyon tulurin bǝ lan kentawu lailahir bǝ lan suro saa duwun yar laarrin bǝ lan sha katambo (17 Oct 19009

## Bawono
Yim meyon laarrin bǝ lan kentawu chidi bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin tilon bǝ lan bawono (19 June 1991). Biske makar bǝ diyoma cidi America bǝ.
## Lamintǝ
Jean Marc Ah-Sen

**Jean Marc Ah-Sen** 

Jean Marc Ah-Sen də ruwotəma Canada ye Toronto, Ontario lan,https://en.wikipedia.org/wiki/Jean_Marc_Ah-Sen#cite_note-1 shi do ne kitawunzə hawar gana-gana suro awo kəla nəm ngalwoyen sədəna də shima dareram lamba kitawu Toronto ye suro saa 2020 ye lan.https://en.wikipedia.org/wiki/Jean_Marc_Ah-Sen#cite_note-2 Ah-Sen ye kitawunzə buro salakbe Grand Menteur də suro saa 2015 lan bakkono,https://en.wikipedia.org/wiki/Jean_Marc_Ah-Sen#cite_note-3 kuru ngawodən kitawunzə suro saa 2020 yen baksəna.https://en.wikipedia.org/wiki/Jean_Marc_Ah-Sen#cite_note-4 Suro saa 2021-yen, Ah-Sen-a, Emily Anglin-a, Lee Henderson-a Devon Code-aye Nasha Diyaulan Tartəgə bakkada, kitawu ruwotəma diyaudəye falnza sabsənahttps://en.wikipedia.org/wiki/Jean_Marc_Ah-Sen#cite_note-5.
## Lamintǝ
Jennie Jackson

## Jennie jackson
**Jennie Jackson**
Sha chasambo yim diyon bə lan kintawu chidi bə lan saa duwu uskun fiwun indin bə lan(1852) 

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Bawono
sa,a duwun yar laarrin miyon bə lan (1910) Jennie Jackson kayama Amerika bə kureman kaya yikroma ,karafka donyi (Fisk jubliee) sulan notunama Jennie Jackson member nza . Saa duwu uskun fiskun tilon bə lan(1871) karfka din kaya badiwono har saa duwu uskun fitulurrin tulurin ro lewono(1877). daji ka,anze klanzi bə karafka kawono (sextet) sulan notunama. Kompany concert jannie jackson.

## Lamintǝ
Jennifer Aniston

**Jennifer Joanna Aniston** Sha Chasambo 11 Feb 1969. Biske drama diyoma cidi America bǝ, Izini yuwoma,Kasuma kura.
## Lamintǝ
Jesica Ahlberg

**Jesica Marie Ahlberg** Sha Chasambo yim findin uskun bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fiskun tilon bǝ lan sha katambo 28 April 1981. Biske drama diyoma cidi America bǝ.
## Lamintǝ
Jean Acker

**Jean Acker** Sha Chasambo yim findin yakkun be lan kǝntawu lailahir be lan suro saa duwu mǝyon uskun filaarin uskun be lan sha katambo (23 Oct 1892)

## Bawono
Suro saa duwun yar laarrin fitulurrin uskun be lan bawono (1978). Harriet Acker be lan sun nzu notuna ma, biske makar bǝ diyoma cidi America be.

## Kenenganze buro yǝ
Jean Acker dә shima Harriet Ackers wa chesambo suro kәntawu Octoberbe kawunzə 23, 1892 suro Trenton, New Jerseyye Joseph-a Margaret Ackers-a ro. Kəntawu ambe 1900be fəlezəna loktu cidanzə saa 1891 [1] kuru karewa gadeye sandiye kərmadə 1893 lan fəlezana. [ 2] [3] Amma, shi naptǝnzǝ dǝ saa 1892 lan bowotǝna. Sandi ammanzǝye kǝlanza bannazǝna, kuru baanzǝye Eleanor Bruseren-a suro saa 1906 lan waltǝ kǝlanzǝgǝna. Sandiye ferowa indi mbeji, sandi indisoye su Joseph sadi. Duli nza buroye dә kәntawu 4 lan kәntagә 1907 lan kәmuwono, kuru dәn indimi dә kәntagә kәntagә dәye kәmuwo. 6]￼

## Lamintǝ
Jean Adams (Actress)

**Jean Adams** Sha Chasambo suro saa duwun yar laarrin firakkin luko uwun be lan sha katambo 1965. Biske makar bǝ diyoma cidi America be.
## Lamintǝ
Jess Myron Willard

Jess Myron Willard (kəntagə Disembaye kawunzə 29, saa 1881-kəntagə Disembaye kawunzə 15, saa 1968) də shima kam kəriwu boksiye dinaye shiro Pottawatomie Giant gultin dəwo. Shiye kazadala nəmkərawu dunyabe suro saa 1915yen Jack Johnson'a duzənalan zuwuna. Willard də sha nəm kura lan nozana nəm nzundu lan gənyi, kuru shiye gasa dəga saa diyau kozənaro sədin yaye, nguwuro sha faizənyi. Suro saa 1919 lan, sa shiye saa 37 lan, shiye kazadala dəga fatsəgəna suro zauro kənasar shiti falyen kəla Jack Dempsey'a kəla kəltəro wazənayen, shi done zauro kənasartəma nowata ro walzəna də. Ngawo kəriwudəyen, Willard ye Dempsey'a awo laa faidatəna lan zortə badiwono. Dempsey ye Willard ro biske waltəye cinyi, kuru saa 42 lan sha KO'd, ngawo adəyen boxing lan cida kolzəna, amma kənənganzə sammason Dempsey ye zalumzəna guljin. Ferdie Pacheco ye kitawunzə lan raayi bayanzəna kəla fotowa fuska Willard ye do kərmai Dempsey ye lan fəlezana də shila fuska Willard ye də namtəna awo suye lan faidatəye fəlejin, kuru zauro bu fəlejin.
Jesse Jagz

**Jesse Garba Abaga** Sha chasambo yim mǝyon bǝ lan kǝntawu shawur bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fiskun luko diyon bǝ lan sha katambo (10 Aug 1984) **Jesse Jagz** bǝ lan sun nzu notuna ma. C

Kayama cidi Nigeria bǝ, kaya rutuma. Saa 2010 lan album nzu "Jag of all Tradez" chido, saa 2013 lan chocolate city bǝ lan shiru Award sado Attǝyǝy kuruman saadun  album nzu "Thy Nation come vil.1." chido
## Lamintǝ
Isa

**Isa** (c. 6 sǝta 4 BC - AD 30 au 33), kuru sha Isa Almasiwudǝa bowotǝ, Isa Nasaraye, kuru suwa gade kadaa kuru kazǝmuwa gade kadaa, shima karnu kǝn tilomi kǝn indimibe wo, kam waajinzǝ Yahudiyabe-a kuru kazadǝ adinbe-a. Shidə shima kam kura adin Kristandǝye wo, adin dinaye kura dinaye wo. Kǝristaa ngǝwuso Isa dǝ kamtǝram Allahye dǝga kamtǝramzǝna ro kasada kuru shi mesiaye dǝga tǝmazǝna dǝga, Kristosdo suro Alladǝbe kureye dǝn wuratǝna dǝga.

Ilmuwu zamanye zaman kureye soye kasatsana kǝla Isa kǝnǝnganzǝdǝ suro hawarra Linjilabe lan mbeji, taganasmaro Linjila diyau suro Alaya Bǝlinbe lan. Kulashi ilmube dǝye raayiwa kada suwudǝna kǝla hawar ruwobe Linjilawa dǝye hawarra hawarra ro kasatkata-a kuru futu sandiye hawar ruwobe kǝla hawar ruwobe Isa dǝga bayantǝ-a.
Jigawa

Lardə **Jigawa** yǝ (Hausa: Jihar Jigawa) shima lardə fal suro lardə wa 36 lardə Nigeria bǝ lan, yala lardə bǝ dən. Kǝntawu August be lǝn 27, saa 1991, General Ibrahim Babangidaye lardǝwa tulur yǝ sǝdǝna kǝla lardǝ dǝyen, adadu lardǝwa tulur ye dǝga yakkǝro sǝdǝna. Kǝlanzǝdǝ kǝla lamar shimadǝyen bana dokabe sǝdǝna; lardǝwa cido-a kuru kazǝyi kǝla lamar shimadǝbe Decree No. 37 saa 1991 be ladǝn. Lardǝ Jigawa dǝ nasha lardǝ Kano bǝ-a kuru nasha Yala-Gǝdibe lardǝ Kanobe-an kara, kuru nasha laa kalangai lardǝ Nigeriabe-a lardǝ Nigerbe-a ye. Bərni kura lardəye də shima Dutse. Lardǝ Jigawa dǝn gomnati na 27 mbeji.

Lardә shima kǝn yakkǝmi dәn nǝm ngәwu am suro lardә Jigawa ye dә, am nguwu so dә asal Hausa au Fulani ye. Kammabo amma lardǝ Jigawa dǝ sandima Musulman, kuru lardǝ dǝ shima fal suro lardǝwa kǝn mewun indin dǝwo sharia lan kǝrmai lardǝdǝye falzǝna dǝn. Lardǝ Jigawa dǝ zauro su'a Dutsen Habude dǝwo suro kuluwu ye dǝn suro bǝrni Birnin Kudu ye dǝn, shido zaman Neolithic ye dǝro walzǝna. Bərni Hadejia (buron Biram) dǝ zauro notǝnama kǝla "kǝrmai Hausabe jireye arakkǝlan" falro.
Jilbedə

Jilbe language

Jilbedə (kuru sha Zoulboulan notənadə) təlammado zauro tajirwaa, waneye baro walzəna təlamma Afro-Asiaticye bəladiya fallan manatin kəriye Bornoyedən, Nigerialan. Kuru shiga Zoulbou lan bowotin.

Bəla Jilbe lan manatin, kalangai Cameroonye bəla Dabangaye .[1]
Jillian Armenamte

**Elizabeth Key Armstrong** yim miyon tilon bǝ lan kintawu jimada gaji bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fiwun luko uwun bǝ lan sha katambo 11 Dec 1953 bǝ . Biske makar bǝ diyoma cidi America bǝ, saa 1981 lan suro biske makar bǝ "The Four Season" lan chillo, saa 1983 lan suro biske makar bǝ "High Road To China" lan chillo, saa 1986 lan suro biske makar bǝ "Nothing In Common" chillo
## Lamintǝ
Joan of Arc

Joan of Arc (French: Jeanne d'Arc [ʒan daʁk]; Middle French: Jehanne Darc [ʒəˈãnə ˈdark]; c. 1412  ⁇  30 May 1431) shima amari Francebe, sha daraja amari lardǝ Francebeye gulzǝna dalil cida nzǝye suro kǝrma Orléansbe-a kuru nǝmngǝla kǝla Charles VII Francebe kǝla kǝriwu saa duwu ye dǝn.
Joe Walsh

**Joseph Fidler Walsh** dǝ sha chasambo (20/5/1947) kayama cidi Amerika bǝ kuru kaya ruwotema kuru biske makar bǝ bǝ diyoma
Joeboy

**Joseph Akinwale** sha chasambo yim findin tilon bǝ lan kǝntawu chidi bl lan suro saa duwun yar laarrin filaarin tulurin bǝ lan sha katambo (21 May 1997) Joeboy bǝ lan sun nzu notuna ma. Kayama cidi Nigeria bǝ, kaya ruwotema. Saa duwu indin mǝyon tulurin bǝ lan (2017) empawa Africa chida badiyuno.cidi Lagos bǝ lan sha chasambo.
## Lamintǝ
Johann Sebastian Bach

**Johann Sebastian Bach**
Johann Sebastian Bach. dǝ sha chasambo yim findin tulurin bǝ lan kǝntawu Aji bǝ lan saa duwu mǝyon araskin fiskun luko uwun bǝ lan (1685) bula Eisenach bǝ lan sha chasambo. 

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Bawono
Yim findin uskun bǝ lan kǝntawu maram bǝ lan saa duwu mǝyon tulurin fiwun bǝ lan bawono(1750) bula Leipzig bǝ lan bawono. Johann Sebastian Bach dǝ kayama kureman attǝyǝ kaya rowotuma keryǝ Germany bǝ.

## Lamintǝ
Johann Wolfgang von Goethe

**Johann Wolfgang von Goethe** Johann Wolfgang von Goethe dǝ sha chasambo yim findin uskun bǝ lan kǝntawu shawur bǝ lan saa duwu mǝyon tulurin mǝyon luko diyon bǝ lan(1714).

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Kǝrmu Nzǝ
Yim findin indin bǝ lan kǝntawu Armalan b lan saa duwu mǝyon uskun fyakkin indin bǝ lan bawono (1832) Johann Wolfgang von Goethe kakkadi rowotuma kerwǝ Germany bǝ , kaya ma, kaya rowotuma, biske makar bǝ rowotuma attǝyǝy kureman darekta biske makar bǝ.

## Lamintǝ
Johannes Brahms

Johannes Brahms (German: [joˈhanəs ˈbʁaːms]; 7 May 1833  ⁇  3 April 1897) shima gargam ye, pianist, kuru conductor lardǝ German bǝwo suro zaman Romantic bǝ dǝye. Hamburg lan suro fato Lutheran bǝn təbando, cidanzə cida bǝ ngəwuso Vienna lan sədəna. Loktu laan sha Johann Sebastian Bach-a Ludwig van Beethoven-a kəltəyin ""Bs yakkə"" dəro, bayan do karnu kǝn mewun kǝn mewun tilon bǝ dǝye Hans von Bülow-a sǝdǝna.

## Lamintǝ
Johannes Gutenberg

**Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg**

Johannes Gutenberg. Bǝ lan sun nzu notunaman sha chasambo  (1390s – 3 February 1468) shi kaluma kureman attǝyǝy (Inventor) cidi Germany bǝ.

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Lamintǝ
Joaquin Correa

## Joaquin Correa
Joaquin Correa sha chasambo yim mǝyon yaskin bə lan kǝntawu shawir bə lan sa,a duwun yar laarrin fillaarin luko diyon bə lan (1994) EL TUCU lan sha buwotin ma, dekkel baktema cidi Argentina bǝ, kureman attəyəy fuwu baktema karabka donyi Seria A bə Inter milan be cidi Italy bə den.

## Lamintǝ
Joe Jonas

**Joseph Adam Jonas** sha chasambo (15/8/1989) kayama cidi Amerika bǝ kuru kaya ruwotema biske makar bǝ diyoma.

## Lamintǝ
Johannes Kepler

**Johannes Kepler**

Sha chasambo yim findin tulurin bǝ lan kintawu jimada gaji bǝ lan suro saa duwu miyon luko uwun fitulurrin tilon bǝ lan sha katambo (27-Dec-1571)

## Kǝrmu Nzǝ
Yim miyon luko uwun bǝ lan kintawu jimada auwal bǝ lan suro saa duwu miyon araskin fyakkin bǝ lan bawono (15-nov-1630).Johannes Kepler dǝ shi kam cidi Germany bǝ kureman attǝyǝy shi malum lisawu bǝ. (Mathematician, Astronomer, optician, natural philosopher, astrology and lutheran theologian.

## Kenengan nzǝ buro yǝ
Kepler də kawunzə 27 Disemba saa 1571 lan casambo, bəla Mairibe Free Weil der Stadt (kərmadə nasha nasha Stuttgart suro lardə Jamusbe Baden-Württemberg). Kakanzə, Sebald Kepler də, shima Mayor bərnidəyewo. Sa Johannes katambodən, arzinyi fato Keplerbedə fulutin. Babanzǝ, Heinrich Kepler, kǝnǝnga zauro ngǝla sǝwandǝna, kuru shiye yallanzǝ kolzǝna sa Johannes saa uwuro walzǝnadǝn. Shidə kəriwu saa fiskuye Netherlands lan bawonoro təmazana. Yanzə, Katharina Guldenmann, fero fato fatowa amsoye, shidə kurunma kuru kajimma. Johannes də yanzəganawa arakkə mbeji, suronzan yanzəganawa indi-a yanzəganawa feroye fal-a də kənəngatə har kurazana. Kawu katambo, shiye wono shi ganadə duno ba kuru dondi. Sonyayi, shiye ngǝwusoro bǝlawuroma fato kakanzǝbedǝga kurnozǝna kǝla ilmunzǝ isawuben.

Shiga gananzən ilmu shillewubero yitagattəgə kuru shiga zauro səraana shi duwo kəndəganzə sammason gojinma. Saanzə arakkəlan, shiye Great Comet saa 1577bedə asuwono, shiye ruwozəna kəla shiga "yanzəye shiga na kuruwuro gozə shiga kururo."[23] Suro saa 1580ben, sa'anzə ləgarlan, awo gade kəla shillewuben asuwono, kəngal kəlta, shiye taksəna kəla shi quippea kuru "called to kime".[23] Attəson yayi, kwasuwa shiro smallpox gultindəye shiga kururam duno-a muskonzə-a kolzəna, adəye raktənzə nasha ilmu falakbe asutəbedəga dabcin.

Suro saa 1589 lan, ngawo mowonti manabe-a, mowonti Latinbe-a, kuru mowonti ilmube Maulbronnbe-a lan, Keplerbe Jamiya Tübingenben kərawono. Na shimadən, falsafa cidiya Vitus Müller ben kərawono kuru ilmu tauhidbe cidiya Jacob Heerbrand ben kərawono (fuwura Philipp Melanchthonbe Wittenberglan), shi duwo Michael Maestlinro kəra gulzənadə loktu shi fuwuraben, hatta Tübingenlan suro saa 1590ben kuraro wallono.[26] Shiye kəlanzəga ilmuma isawube zauro ngəlaro fəlezəna kuru su ilmu shillewube zauro nowata səbandəna, fuwurawa amanzəro horoscope fəlejin. Cidiya amariya Michael Maestlinben, Tübingen be shehu ilmube isawube saa 1583 səta 1631ro saadənan, [26] shiye fasal Ptolemaicbe-a fasal Copernicanbe-a kəla təgəndo dunyabe-a səliwu. Shidə loktudən Copernicanro wallono. Suro gashiptə fuwurawa bǝn, shiye heliocentrismdəga kururam theoreticalbe-a kuru theologicalbe-a indison faizəna, shiye wono Kawusudə shima duno dunyabedəga suwudinno.[27] Waziri coci Lutheran be ro waltə səraana dəman, shiga cocidəro təmowonyi dalil nzasarawanzə Formula of Concord'a gadezəna nankaro.[28] Dareram kəranzəben, Keplerro sha maləmma isawube-a ilmu shillewube-aro shawari sadəna mowonti Protestantbe suro Grazben. Shiye nəm kuradə suro kəntawu April ye saa 1594 lan kasatkono, sa'anzə 22 lan.[29]

## Lamintǝ
John F. Kennedy

**John Fitzgerald Kennedy** (kəntagə Maybe kawunzə 29, saa 1917-kəntagə Nuwambaye kawunzə 22, saa 1963), shi dəwo JFK lan notənadə, shima kura lardə Americabe kən 35 mewo, saa 1961 lan səta har saa 1963 lan shiga cezənaro cidazəna. loktu kəriwu Cold Warbedən cidazəna, kuru letəgəramzə lardəwa diyabe ngəwuso nəmkam ndikate Soviet Union-a Cuba-a ye. Democrat, Kennedy ye Massachusetts'a wakilzəna fatowa majaliskuye indison kawu kura lardəye ro waljinro.

## Lamintǝ
John Locke

**John Locke**
(/lɒk/; 29 kəntawu Shawur bǝ saa 1632 (OS) - 28 kəntawu Lailahar bǝ saa 1704 (OS)) shidə falsafama Nasara bǝ kuru kurunma, zaumaro shiga kam falro gozana kəla tafakarwu kəlafərəmbe kuru shiga "awa nəmkam kəlafərəmbe"ro nozana." Shiga kam buro salakbǝ ilmuwu Britishbe ro gozana, ada Francis Baconbǝ ngawozəna, Lockedə nazariya kontuwa naptəram jamabelan faidanzə fal.Cidanzədə fuwutə epistemology-a falsafa siyasabe-a taidazə lezəna. Ruwowanzədəye Voltaire-a Jean-Jacques Rousseau-a, tafakarwu Scotlandbe ngəwu-a, kuru am kərmai faltəwu Americabe-a taasirzana. Banawanzə kəla republicanism kurebe-a nazariya nəmkambe-adə suro United Statesbǝ kərmai kəlabe warmatəgəyen fəlezəna. Dunya sammason, kaidawa siyasabe- sharabǝ Lockebedə taasir dunoa kəla nazariya-a kəndo-a gumnati wakiltə gana-a kuru hakkuwa-a nəmkambe-a cidiya sharaben nzəliwo-adə gozaa kowada. 

## Lamintǝ
John Maynard Keynes

**John Maynard Keynes, 1st Baron Keynes, CB**
Sha chasambo yim uwun bə lan kǝntawu Aji bə lan saa duwu mǝyon uskun fiskun yaskin bə lan (5-june-1883)

## Kenengan nzǝ buro yǝ

## Kǝrmu Nzǝ
Yim findin tilon bə lan kǝntawu shawul bə lan saa duwun yar laarrin fidiyon araskin bə lan (21-April-1946) John Maynard Keynes də shi Economist cidi British bə. ( Keynesian Economics) bə lan cidan nzu botin. Shi kam kasadiwa rintama. Zauro kasadin nzu filezina nasha Economics bə den . Har kwayǝro isina ro cidan nzi lan faidatan

## Lamintǝ
John Okafor

**John Okechukwu Okafor**

sha chasambo yim mǝyon tulurin bǝ lan kǝntawu lailahir bǝ lan suro saa duwun yar laarrin fiskun araskin bǝ lan sha katambo (17 Oct 1961) **Mr ibu** bǝ lan sun nzu notuna ma. Attǝyǝy kuruman biske makar bǝ diyoma cidi Nigeria yǝ
## kenengan nze buro ye
Johndə kəriye Enugube, Nigerialan fəlangzəna. Moranti ya ilmuye Yola lan kərawono na do ne ilmu management ye-a nzunduye-a Enugu lan gozə kowono.
## Lamintǝ
John Stones

**John Stones** sa donyi dekkel cidi nzǝ ro zusuwuna]]
John Stones dǝ sha chasambo yim findin uskun bǝ lan kintawu shawur bǝ lan suro saa duwun yar laarrin filaarin diyon bǝ lan sha katambo (28/5/1994) Dekkel baktema cidi England bə, ngawo wa, kuru dawu wa baktema club Manchester city cidi England bǝro wa kuru cidi nze England bǝ wa ro.

## Lamintǝ