ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣ

ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣ (IAST: ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣ) ಹದಿನೆಂಟು ಪ್ರಮುಖ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ (ಮಹಾಪುರಾಣ), ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪುರಾಣ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪಠ್ಯವು ವೈಷ್ಣವ ಪರಂಪರೆಯ ಪಠ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅರೆ-ಮಾನವ ಮತ್ತು ಅರೆ-ಮೀನು ಅವತಾರದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪಠ್ಯವನ್ನು ೧೯ ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವಾಂಸ ಹೊರೇಸ್ ಹೇಮನ್ ವಿಲ್ಸನ್ ಅವರು "ಶೈವಿಸಂ (ಶಿವ-ಸಂಬಂಧಿತ) ಕೃತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಅದು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಅಲ್ಲ"; ಪಠ್ಯವನ್ನು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಹಿಂದೂ ದೇವರುಗಳು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವ ಪಠ್ಯವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣವು, ಅಧ್ಯಾಯ ೫೩ ರಲ್ಲಿ, ಪುರಾಣವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ, ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿಯಾಗಿರಲು ಸಂಪಾದನೆಯಾಗಬೇಕು ಮತ್ತು ಪುನರುಚ್ಛರಿತವಾಗಬೇಕು.

ವೆಂಡಿ ಡೊನಿಗರ್ ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣವನ್ನು ೨೫೦ ಮತ್ತು ೫೦೦ ಸಿಈ ನಡುವೆ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ.ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಒಪ್ಪಿಗೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣವು ಹಳೆಯ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ, ಇದರ ಮೊದಲ ಆವೃತ್ತಿ ೩ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು, ಆದರೆ ೨ನೇ ಹಜಾರ ಶತಮಾನದ ಮೂಲಕ ಇದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣವು ಎಲ್ಲಾ ಪುರಾಣಗಳಂತೆ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಕಾಲಗಣನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಡಿಮ್ಮಿಟ್ ಮತ್ತು ವ್ಯಾನ್ ಬ್ಯುಟೆನೆನ್ ಪ್ರತಿ ಪುರಾಣಗಳು ವಿಶ್ವಕೋಶದ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳನ್ನು ಯಾವಾಗ, ಎಲ್ಲಿ, ಏಕೆ ಮತ್ತು ಯಾರಿಂದ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವುದು ಕಷ್ಟ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

## ಹೆಸರು ಮತ್ತು ರಚನೆ
]]
ಮತ್ಸ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಹಿಂದೂ ದೇವರ ವಿಷ್ಣು ಮೀನಿನ ಅವತಾರದ ನಂತರ ಪಠ್ಯವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ.ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣದ ತಮಿಳು ಆವೃತ್ತಿಯು ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಪೂರ್ವ (ಆರಂಭಿಕ) ಮತ್ತು ಉತ್ತರ (ನಂತರ), ಮತ್ತು ಇದು ೧೭೨ ಅಧ್ಯಾಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.ಪ್ರಕಟಿತ ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳ ಇತರ ಆವೃತ್ತಿಗಳು ೨೯೧ ಅಧ್ಯಾಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.

ಪಠ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣವು ೨೦,೦೦೦ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳು ೧೩,೦೦೦ ಮತ್ತು ೧೫,೦೦೦ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ.

ಪದ್ಮ ಪುರಾಣವು ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣವನ್ನು ತಾಮಸ ಪುರಾಣವೆಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸುತ್ತದೆ, ಅಂದರೆ ಅದು ಶಿವ ಅಥವಾ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮಹಿಮಾಪುರೈಸುತ್ತದೆ.ವಿದ್ವಾಂಸರು ಸತ್ವ-ರಜಸ್-ತಮಸ್ ವರ್ಗೀಕರಣವನ್ನು "ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಾಲ್ಪನಿಕ" ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಈ ಪಠ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ವರ್ಗೀಕರಣವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುವಂತೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ.

## ಪರಿವಿಡಿ 
ಇದು ಹಿಂದೂ ದೇವರು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಹತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಅವತಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದಾದ ಮತ್ಸ್ಯ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.ಈ ಪಠ್ಯವು ಮಹಾ ಪ್ರವಾಹದ ಪೌರಾಣಿಕತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಮಾನವರನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದ ಮನು, ಜಗತ್ತು, ಎಲ್ಲಾ ಸಸ್ಯಗಳ ಬೀಜಗಳು ಮತ್ತು ಚಲಿಸುವ ಸಜೀವ ಜೀವಿಗಳು, ಜೊತೆಗೆ ಜ್ಞಾನ ಪುಸ್ತಕಗಳು (ವೇದಗಳು) ಮತ್ಸ್ಯ ಅವತಾರವಾದ ವಿಷ್ಣುವಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು.

ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣವು ಹಲವಾರು ವಿಭಿನ್ನ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಬಹಳಷ್ಟು ವಿಷಯಗಳು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸದವು, ಮತ್ತು ಅದರ ಮಿಶ್ರ ವಿಶ್ವಕೋಶೀಯ ಸ್ವಭಾವವು ಹೋರೆಸ್ ಹೇಮನ್ ವಿಲ್ಸನ್ – ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದ ಪುರಾಣ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಮತ್ತು ಅನುವಾದಗಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದವರು, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು: 'ಇದು ಮೂಲ ಪುರಾಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲು ತುಂಬಾ ಮಿಶ್ರ ಸ್ವಭಾವದಾಗಿದೆ' ಮತ್ತು ಬಹುಪಾಲು ವಿವಿಧ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದೆ.ಪಠ್ಯವು ಶಿವ ದೇವರು ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ದೇವರುಗಳ ದಂತಕಥೆಗಳ ಮೇಲೆ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಕವರೇಜ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ ದೇವತೆಯ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಒಂದು ವಿಭಾಗವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತದೆ.ಪಠ್ಯದ ಅಧ್ಯಾಯಗಳು ೫೪-೧೦೨ ಹಿಂದು ಹಬ್ಬಗಳ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಸಂಭ್ರಮ, ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರ (ಜೀವನದ ಸಂಧಿ ವಿಧಿ)ಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕುಟುಂಬೋತ್ಸವಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತವೆ.ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣದ ಅಧ್ಯಾಯಗಳು ೨೧೫-೨೨೭ ರಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಆಡಳಿತದ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಧ್ಯಾಯಗಳು ೨೫೨–೨೫೭ ಗೃಹ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಸ್ಥಿರವಾದ ಮಣ್ಣನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ವಿಧಾನಗಳ ತಾಂತ್ರಿಕ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಗೃಹದ ವಿಭಿನ್ನ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ವಿನ್ಯಾಸಗಳ ಜೊತೆಗೆ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಧಿ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ.

### ದೇವಾಲಯ ವಿನ್ಯಾಸ
ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣವು ಬೃಹತ್ ಸಂಹಿತೆಯಂತಹ ಗ್ರಂಥಗಳೊಂದಿಗೆ ದೇವಾಲಯ, ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಮತ್ತು ಕಲಾಕೃತಿ ವಿನ್ಯಾಸಗಳ ಕುರಿತು ಹಲವಾರು ವಿಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಉಳಿದಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.ಪುರಾಣವು ಇಪ್ಪತ್ತು  ಶೈಲಿಯ ಹಿಂದು ದೇವಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮೆರು, ಮಂಡಾರ (ಹಿಂದೆ ಮಂದಿರ) ಮತ್ತು ಕೈಲಾಸ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು. ಈ ಪಠ್ಯವು ದೇವಸ್ಥಾನದ ನೆಲೆಬಿಡುವಿಕೆ, ಮಂದಿರದ ಒಳಗಿನ ಭಾಗಗಳು, ಅಲ್ಲಿ ಜನರು ಭೇಟಿ ಕೊಡುವ ಜಾಗಗಳು, ಮತ್ತು ಆನಂತರದ ಶಿಖರ (ವಿಮಾನ ಅಥವಾ ಶಿಖರ) ಕುರಿತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಪಠ್ಯವು ಚತುರಸ್ರ ವಿನ್ಯಾಸ ತತ್ವವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ, ದೊಡ್ಡ ದೇವಾಲಯಗಳ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ೬೪ ಚತುರಸ್ರಗಳಲ್ಲಿ (ಮಂಡಲ ಅಥವಾ ಯಂತ್ರ) ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಒಂದು ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರ ಮತ್ತು ಗರ್ಭಗುಡಿ ಸ್ಥಾನವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ, ಸೂರ್ಯೋದಯದ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ತೆರೆದಿರಬೇಕು ಎಂದು ಪಠ್ಯವು ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಅದೇ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಮಾನವ ದೇಹವು ದೇವಾಲಯದ ರೂಪ ರೂಪವಾಗಿದ್ದು, ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ್ (ಪುರುಷ) ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.

ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿದ ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಸಲಹೆಗಳಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಜಿಸಿದ್ದವರ ಅಥವಾ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದವರ ಮೇಲೆ ಬದ್ಧವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಮೈಕಲ್ ಮೈಸ್ಟರ್ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ, ಕ్షೇತ್ರೀಯ ಸತ್ಯಾಂಶಗಳು ಸೂಚಿಸುವಂತೆ, ಪ್ರಥಮ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತಾದ್ಯಂತ ಇದ್ದ ಹಿಂದು ದೇವಾಲಯಗಳು, ಇಂದಿಗೂ ಉಳಿದಿರುವ ದೇವಾಲಯಗಳು ಚೌಕ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣದಂತಹ ಹಳೆಯ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಜನರಲ್ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ.

ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಅತಿ ವಿವರವಾದ ಅಧ್ಯಾಯಗಳು (ಅಧ್ಯಾಯ ೧೮೯-೧೯೪) ನರ್ಮದಾ ನದಿ ಪ್ರದೇಶದ ದೃಷ್ಯಗಳು, ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ದೇವಸ್ಥಾನಗಳ ಕುರಿತು, ಇಂದಿನ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತ್ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಪ್ರಯಾಗ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವು ಈ ಪಠ್ಯದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರವಾಸ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ, ಇದು ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣದ ಅಧ್ಯಾಯ ೧೦೩-೧೧೨ ರಲ್ಲಿ ಕಂಬ ಮೇಳದ ಕುರಿತಾದ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

### ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನದ ಮಹತ್ವ
ಒಂದು ಕಂದಕವು ಹತ್ತು ಕಬ್ಬುಗಳ ಸಮಾನ, ಒಂದು ಕಬ್ಬು ಹತ್ತು ಕಂದಕಗಳ ಸಮಾನ, ಒಂದು ಮಗನು ಹತ್ತು ಕಬ್ಬುಗಳ ಸಮಾನ, ಮತ್ತು ಒಂದು ಮರವು ಹತ್ತು ಮಗನ ಸಮಾನ.

### ಯೋಗ ಮತ್ತು ಪೂಜೆ
ಮತ್ಸ್ಯಪುರಾಣದ ೫೨ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ, ಯೋಗದ ವಿವರಣೆ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಮತ್ಸ್ಯಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಮ ಯೋಗವು ಜ್ಞಾನ ಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಹೊಸ ಯೋಗಿಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾರ್ಮ ಯೋಗ ಜ್ಞಾನ ಯೋಗಕ್ಕೆ ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಯೋಗವು ಕಾರ್ಮ ಯೋಗದಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ಲೋಕ ೫೨.೮–೫೨.೧೦ ರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಎಂಟು ಆವಶ್ಯಕ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ – ಕ್ಷಮೆ ಮತ್ತು ಇತರರಿಗೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಸಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡದಿರುವುದು, ಸಹಿಷ್ಣುತೆ, ಸಂಕಷ್ಟದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯವನ್ನು ಕೇಳುವವರಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುವುದು, ಈರ್ಷೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿರುವುದು, ಬಾಹ್ಯ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಶುದ್ಧತೆ, ಶಾಂತಿ, ಸಂಕಷ್ಟದಲ್ಲಿರುವವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಕಂಜುಸುತನ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಐಶ್ವರ್ಯ ಅಥವಾ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ತಲೆಮರೆಯಾಗದಿರುವುದು.

ಕಾರ್ಮ ಯೋಗಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಂಗವಿಟ್ಟಿರುವ ಶ್ಲೋಕ ೫೨.೧೩–೫೨.೧೪, ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಐದು ಪೂಜಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ: ದೇವರನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದು, ತಮ್ಮ ಪಾಲಕರ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಜರನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದು, ಬಡವರಿಗೆ ಊಟ ನೀಡುವುದು ಮತ್ತು ಅತಿಥಿಗಳಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯವೊಪ್ಪಿಸುವುದು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಆಹಾರ ಕೊಡುವುದು, ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಗುರುಗಳಿಗೆ ವೇದಗಳನ್ನು ಪಠಣ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಪೂಜಿಸುವುದು. ಬೇರೆಡೆ, "ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣ", ಅಧ್ಯಾಯ ೧೮೩ ರಲ್ಲಿ, ಯೋಗವು ಎರಡು ರೂಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ - ಸಗುಣ ಯೋಗ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ ಯೋಗ.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ
ವರ್ಗ:ಪುರಾಣಗಳು
ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಗ್ರಂಥಗಳು