ನಾಗ

**ನಾಗ** ಅರೆ-ಮಾನವ, ಅರ್ಧ-ಸರ್ಪ ಜೀವಿಗಳ ದೈವಿಕ ಅಥವಾ ಅರೆ-ದೈವಿಕ ಜನಾಂಗವಾಗಿದ್ದು, ಅವು ಭೂಗತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ( ಪಾತಾಳ ) ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ ಮಾನವ ಅಥವಾ ಭಾಗಶಃ ಮಾನವನನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ರೂಪ, ಅಥವಾ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಣ್ಣು ನಾಗನನ್ನು **ನಾಗಿ** ಅಥವಾ **ನಾಗಿಣಿ** ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಅವರು ಕಶ್ಯಪ ಮತ್ತು ಕದ್ರು ಋಷಿಗಳ ಮಕ್ಕಳು. ಈ ಅಲೌಕಿಕ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಾದ ಆಚರಣೆಗಳು ಕನಿಷ್ಠ 2,000 ವರ್ಷಗಳಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದಾದ್ಯಂತ ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮೂರು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ: ತಲೆ ಮತ್ತು ಕುತ್ತಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಹಾವುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾನವನಂತೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಅಥವಾ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ, ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧ-ಮಾನವ, ಅರ್ಧ ಹಾವಿನ ಜೀವಿಗಳಾಗಿ.

*ನಾಗರಾಜ* ಎಂಬುದು ನಾಗರ ರಾಜನಿಗೆ ನೀಡಿದ ಬಿರುದು. ಈ ಜೀವಿಗಳ ನಿರೂಪಣೆಗಳು ಅನೇಕ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಪೌರಾಣಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದೊಳಗೆ, ಅವು ನಾಗವಂಶಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಪೂರ್ವಜ ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ.

## ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ 
ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಾಗರಹಾವು, ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಹಾವು ( *ನಜಾ ನಜಾ* ) ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "ಹಾವು" ಗಾಗಿ ಹಲವಾರು ಪದಗಳಿವೆ, ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸುವ  ಒಂದು ಸರ್ಪ  ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪದವನ್ನು "ಹಾವು" ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸಲು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪದವು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ 'ಸ್ನೇಕ್' ನೊಂದಿಗೆ ಕಾಗ್ನೇಟ್ ಆಗಿದೆ.

## ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ 
 ಶೇಷನಾಗಿ.]]

ಪೌರಾಣಿಕ ಸರ್ಪ ಜನಾಂಗವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಾಗರಹಾವುಗಳಾಗಿ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಹಿಂದೂ ಪ್ರತಿಮಾಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು. ನಾಗಗಳನ್ನು ಶಕ್ತಿಯುತ, ಭವ್ಯವಾದ, ಅದ್ಭುತವಾದ ಮತ್ತು ಹೆಮ್ಮೆಯ ಅರೆ-ದೈವಿಕ ಜನಾಂಗ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದು ಅವರ ಭೌತಿಕ ರೂಪವನ್ನು ಮಾನವ, ಭಾಗಶಃ ಮಾನವ-ಸರ್ಪ ಅಥವಾ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸರ್ಪವಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಅವರ ಡೊಮೇನ್ ಮಂತ್ರಿಸಿದ ಭೂಗತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿದೆ, ಭೂಗತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ರತ್ನಗಳು, ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು *ನಾಗ-ಲೋಕ* ಅಥವಾ *ಪಾತಾಳ-ಲೋಕ* ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಇತರ ಐಹಿಕ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ನದಿಗಳು, ಸರೋವರಗಳು, ಸಮುದ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಬಾವಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ - ಅವುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನೀರಿನ ದೇಹಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ - ಮತ್ತು ನಿಧಿಯ ರಕ್ಷಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಷವು ಅವುಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿಸಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಹಿಂದೂ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ, ಅವರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿ ಪಾತ್ರಧಾರಿಗಳ ಪಾತ್ರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನದಲ್ಲಿ, ಶಿವನ ಕೊರಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ವಾಸುಕಿ ಎಂಬ ನಾಗರಾಜನು ಕ್ಷೀರಸಾಗರವನ್ನು ಮಥಿಸುವ ಹಗ್ಗವಾದನು. ಅವರ ಶಾಶ್ವತ ಮಾರಣಾಂತಿಕ ಶತ್ರು ಗರುಡ, ಪೌರಾಣಿಕ ಅರೆ-ದೈವಿಕ ಪಕ್ಷಿಯಂತಹ ದೇವತೆ.
 
ಮೊದಲಿಗೆ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಶೇಷನಾಗನ ಮೇಲೆ ಒರಗಿರುವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಈ ಶಿಲ್ಪಭಂಗಿ ಇತರ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಗಣಪತಿಯ ಶಿಲ್ಪಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಪವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಕುತ್ತಿಗೆಯ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಂತೆ, ಜನಿವಾರದಂತೆ (ಯಜ್ಞೋಪವೀತ),  ಹೊಟ್ಟೆಯ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಂತೆ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿರುವಂತೆ, ಕಣಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿರುವಂತೆ ಮತ್ತು ಸಿಂಹಾಸನವಾಗಿಯೂ ಸರ್ಪವು ಶಿಲ್ಪಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮಹಾದೇವ ಶಿವನನ್ನು ಹಾವಿನ ಕಂಠಹಾರದೊಂದಿಗೆ ರಮಣೀಯವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೆಹ್ಲೆ ಹೇಳುವಂತೆ (2006: ಪು.&nbsp;297) "ಪತಂಜಲಿಯನ್ನು ಅನಂತ ನಾಗನ ವ್ಯಕ್ತರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ".
 
### ಸಾಹಿತ್ಯ 
*ಮಹಾಭಾರತ* ಮಹಾಕಾವ್ಯವು ನಾಗರನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವ, ಅವುಗಳನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುವ ಮೊದಲ ಪಠ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕಾಸ್ಮಿಕ್ ಹಾವು ಶೇಷ, ನಾಗರಾಜರು (ನಾಗ ರಾಜರು) ವಾಸುಕಿ, ತಕ್ಷಕ, ಐರಾವತ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಕೋಟಕ, ಮತ್ತು ರಾಜಕುಮಾರಿ ಉಲೂಪಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಬ್ರಹ್ಮ ಪುರಾಣವು ಆದಿಶೇಷನ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ಸರ್ಪಗಳ ರಾಜ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ

ಕಂಬ ರಾಮಾಯಣವು ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನದಲ್ಲಿ ವಾಸುಕಿಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ :

ದೇವಿ ಭಾಗವತ ಪುರಾಣವು ಮಾನಸನ ದಂತಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ 

## ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ 
 ( ನಾಗ ಪ್ರೋಕ್ ವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧ) ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಮುಕಾಲಿಂಡಾ.]]
ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿರುವಂತೆ, ಬೌದ್ಧ ನಾಗಾ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಾವು ಅಥವಾ ಡ್ರ್ಯಾಗನ್ ತನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿರುವ ಮಾನವನಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಬ್ಬ ನಾಗ, ಮಾನವ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಸನ್ಯಾಸಿಯಾಗಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು; ಮತ್ತು ಅಂತಹ ದೀಕ್ಷೆ ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುವಾಗ, ಬುದ್ಧನು ಅದು ಮಾನವನಾಗಿ ಮರುಜನ್ಮ ಪಡೆಯುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಸನ್ಯಾಸಿಯಾಗಲು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದನು.

ನಾಗಗಳು ನಾಗಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಇತರ ಸಣ್ಣ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಾನವ-ವಸತಿ ಭೂಮಿಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ನೀರು-ನಿವಾಸಿಗಳು, ಹೊಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇತರರು ಭೂನಿವಾಸಿಗಳು, ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.

ನಾಗಗಳು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ನಾಲ್ಕು ಸ್ವರ್ಗೀಯ ರಾಜರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದ  (ಪಾಲಿ: ವಿರೂಪಾಖ) ಅನುಯಾಯಿಗಳು. ಅವರು ಸುಮೇರು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಕಾವಲುಗಾರರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅಸುರರ ದಾಳಿಯಿಂದ ತ್ರಯಸ್ತ್ರೀಯ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಬೌದ್ಧ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಗಮನಾರ್ಹ ನಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮುಕಲಿಂಡ, ನಾಗರಾಜ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧನ ರಕ್ಷಕ. ವಿನಯ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ  ಜ್ಞಾನೋದಯದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ, ಬುದ್ಧನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ದೊಡ್ಡ ಚಂಡಮಾರುತವು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ದಯೆಯಿಂದ, ರಾಜ ಮುಕಲಿಂಡ ತನ್ನ ಏಳು ಹಾವುಗಳಿಂದ ಬುದ್ಧನ ತಲೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚುವ ಮೂಲಕ ಚಂಡಮಾರುತದಿಂದ ಬುದ್ಧನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ತಲೆಗಳು. ಆಗ ರಾಜನು ಯುವಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ರೂಪವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬುದ್ಧನ ಗೌರವವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಥೆಯು ಮಹಾಯಾನ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿರುವ ಬುದ್ಧತ್ವಕ್ಕೆ ಪುರುಷ ದೇಹವು ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೆಲವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಒಂದು ಜೀವಿಯು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಮುಂದುವರಿದಿದ್ದರೂ ಅವರು ತಮ್ಮ ದೇಹವನ್ನು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಮಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಭೌತಿಕ ರೂಪದ ಶೂನ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಬಹುದು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ಅನೇಕ ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ, ಮೂಲ ಚೈನೀಸ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು ಈ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲು ಕಥೆಯನ್ನು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತವೆ, ಕಥೆಯು ಮಹಿಳೆಯರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಸ್ತುತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು