ಗುರ್ಜರರು

ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೬ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ

'*ಗುರ್ಜರರು* ಭಾರತ , ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಇವರು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಗುಜ್ಜರ್‌ಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಹೆಸರನ್ನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದ ಹೆಸರಾಗಿ  ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸ್ಥಳೀಯ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಗುಜ್ಜರ್ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಗುಜ್ಜರ್, ಗುಜರ್, ಗೋಜರ್, ಗುರ್ಜರ್ ಮತ್ತು ಗುರ್ಜರ್ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. 
ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ,ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹೈನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಜಾನುವಾರು ಸಾಕಣೆ,ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಗುಜ್ಜರ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಧರ್ಮ, ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ. ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಗುಜ್ಜರ್‌ಗಳ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪಾತ್ರವು ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿದೆ. ಒಂದೆಡೆ, ಅವರು ಅನೇಕ ರಾಜ್ಯಗಳು, ಜಿಲ್ಲೆಗಳು, ಪಟ್ಟಣಗಳು, ನಗರಗಳು, ಹಳ್ಳಿಗಳ ಸ್ಥಾಪಕರಾಗಿದ್ದರು. ಐತಿಹಾಸಿಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ೭ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ  ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಗುಜ್ಜರ್ ಯೋಧರು ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯರ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಕೊಡೂತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಗುಜ್ಜರ್ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜವಂಶಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಗೆ ಬಂದ ಗುಜ್ಜರ್‌ಗಳು ೧೦ ನೇ ಶತಮಾನದ ನಂತರ ಪ್ರಬಲವಾದರು. ನಂತರ, ಹಲವಾರು ಗುಜ್ಜರ್ ನಾಯಕರು ಮತ್ತು ಯೋಧರನ್ನು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಆಗಮನದ ಮೊದಲು ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೆ ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳಾದ ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ರಾಜಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗುಜ್ಜರ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ಗುಜ್ರನ್‌ವಾಲಾ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಸಹ ೮ ನೇ ಶತಮಾನದಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಗುಜ್ಜಾರ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದವು, ಆಗ ಅದೇ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಗುಜ್ರಾ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಸಹರಾನ್‌ಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಹಿಂದೆ ಗುಜ್ಜಾರ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಗುಜ್ಜರ್ ಜಮೀನ್ದಾರರು ಅಥವಾ ರೈತರ ಭೂ ಹಿಡುವಳಿದಾರರು ಇದ್ದರು.
## ಐತಿಹಾಸಿಕ ವಿವರ
ಗುರ್ಜರ ಶಾಸನಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಅವರು ಸೂರ್ಯವಂಶಿ ಅಥವಾ ರಘುವಂಶಿ . ಪ್ರಾಚೀನ ಕವಿ ರಾಜಶೇಖರ ಗುರ್ಜರರನ್ನು 'ರಘುಕುಲ-ತಿಲಕ' ಮತ್ತು 'ರಘುಗ್ರಾಮಿಣಿ' ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ.  7 ರಿಂದ 10 ನೇ ಶತಮಾನದ ಗುರ್ಜರ ಶಾಸನಗಳ ಮೇಲಿನ ಸೂರ್ಯದೇವನ ಕಲಾಕೃತಿಗಳು ಅವರ ಸೂರ್ಯವಂಶಿಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತವೆ.  ಇಂದಿಗೂ ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ , ಗುರ್ಜರರನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ 'ಮಿಹಿರ್' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಂದರೆ ' ಸೂರ್ಯ '.   ಕೆಲವು ಇತಿಹಾಸಕಾರರ ಪ್ರಕಾರ, ಗುರ್ಜರರು ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದ ಕಾಕಸಸ್ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ (ಇಂದಿನ ಅರ್ಮೇನಿಯಾ ಮತ್ತು ಜಾರ್ಜಿಯಾ ) ಬಂದ ಆರ್ಯನ್ ಯೋಧರಾಗಿದ್ದರು . ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅವರನ್ನು ವಿದೇಶಿಯರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ ಏಕೆಂದರೆ ಗುರ್ಜರರ ಹೆಸರು ಒಂದು ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಹೂನರ ಜೊತೆಗೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ , ಆದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪುರಾವೆಗಳಿಲ್ಲ.

ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಪ್ರಕಾರ, ಗುರ್ಜರ್ ಎಂಬುದು ಶುದ್ಧ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪದವಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ಅರ್ಥ 'ಶತ್ರು ನಾಶಕ'.  ಪ್ರಾಚೀನ ಕವಿ ರಾಜಶೇಖರನು ತನ್ನ ಮಹಾಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುರ್ಜರ್ ರಾಜ ಮಹಿಪಾಲನನ್ನು *ಘರ್ಜಿಸುವ ಗುರ್ಜರ್* ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿದ್ದಾನೆ . 

ಕೆಲವು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಕುಶಾನರನ್ನು ಗುರ್ಜರರೆಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕಾನಿಷ್ಕನ ರಬಟಕ್ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ "ಗುಸುರ" ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಗುರ್ಜರನ ರೂಪಾಂತರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗುಸುರ ಅಥವಾ ಗುರ್ಜರ ಜನರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ವಿಜಯಶಾಲಿಗಳಾಗಿ ಬಂದರು ಎಂದು ಅವರು ನಂಬುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಗುಸುರ ಎಂದರೆ "ಉನ್ನತ ಜನನ". .

## ಗುರ್ಜರ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ 
ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರಕಾರ, ಭಿನ್ಮಲ್ 5 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಗುರ್ಜರ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಗುರ್ಜರ್‌ಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಭರೂಚ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಗುರ್ಜರ್‌ಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಚೀನೀ ಪ್ರವಾಸಿ ಹ್ಯೂಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ ತನ್ನ ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ ಗುರ್ಜರ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು 'ಕಿಯು-ಚೆ-ಲೋ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. 6 ರಿಂದ 12 ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ, ಗುರ್ಜರ್‌ಗಳು ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಗುರ್ಜರ್ ಪ್ರತಿಹಾರ ರಾಜವಂಶದ ಆಳ್ವಿಕೆಯು ಕನ್ನೌಜ್‌ನಿಂದ ಬಿಹಾರ , ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ , ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತ್‌ವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು . ಮಿಹಿರ್ ಭೋಜ್ ಅವರನ್ನು ಗುರ್ಜರ್-ಪ್ರತಿಹಾರ ರಾಜವಂಶದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಡಳಿತಗಾರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಬಂಗಾಳದ ಪಾಲ ರಾಜವಂಶ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಆಡಳಿತಗಾರರೊಂದಿಗೆ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಪ್ರತಿಹಾರ ರಾಜವಂಶವು 12 ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಅವನತಿ ಹೊಂದಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.ಇದು ಚೌಹಾಣ್ ರಾಜವಂಶ , ಸೋಲಂಕಿ ರಾಜವಂಶ , ಚಂದೇಲಾ ರಾಜವಂಶ ಮತ್ತು ಪರ್ಮಾರ್ ರಾಜವಂಶದಂತಹ ಹಲವಾರು ರಾಜವಂಶಗಳಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಯಿತು .ಅರಬ್ ಆಕ್ರಮ ಣಕಾರರು ತಮ್ಮ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಗುರ್ಜರರ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತವನ್ನು ಹೊಗಳಿದ್ದಾರೆ.   ಮೊಘಲರ ಅವಧಿಯ ಮೊದಲು, ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತ್ ಅನ್ನು 'ಗುರ್ಜರಾತ್ರ' (ಗುರ್ಜರರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭೂಮಿ) ಅಥವಾ ಗುರ್ಜರ-ಭೂಮಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.  ಅರಬ್ ಬರಹಗಾರರ ಪ್ರಕಾರ, ಗುರ್ಜರರು ಅವರ ಅತ್ಯಂತ ಉಗ್ರ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಗುರ್ಜರರು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅವರು 12 ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೂ ಮೊದಲೇ ಭಾರತವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ  18 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ, ಗುರ್ಜರರು ಕೆಲವು ಸಣ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ದಾದ್ರಿಯ ಗುರ್ಜರ ರಾಜ ದರ್ಗಾಹಿ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 133 ಹಳ್ಳಿಗಳು ಇದ್ದವು. ಮೀರತ್‌ನ ರಾಜ ಗುರ್ಜರ ನೈನ್ ಸಿಂಗ್, ಮತ್ತು ಅವರು ಪರೀಕ್ಷಿತ್ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಭಾರತದ ಗೆಜೆಟಿಯರ್ ಪ್ರಕಾರ, 1857 ರ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಗುರ್ಜರರು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಬದ್ಧ ವೈರಿಗಳೆಂದು ಸಾಬೀತಾಯಿತು. 1857 ರ ದಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಗುರ್ಜರರು ಸಹ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು . ಕೊತ್ವಾಲ್ ಧನ್ ಸಿಂಗ್ ಗುರ್ಜರರು 1857 ರ ದಂಗೆಯ ಹುತಾತ್ಮರಾಗಿದ್ದರು .  ಉದಯ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಜೀವವನ್ನು ಉಳಿಸಲು ತನ್ನ ಮಗ ಚಂದನ್ ಅವರನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಪನ್ನಾ ಧಾಯ ಅವರಂತಹ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಇದ್ದರು. 19 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಜ್ಮೀರ್ ಅನ್ನು ಆಳಿದ ಬಿಶಾಲದೇವ್ ಗುರ್ಜರ ಬೈಸಾಲ ( ಅಜ್ಮೀರ್ ನಗರದ ಸ್ಥಾಪಕ) ನಂತಹ ರಾಜರು ಇದ್ದರು, ಅವರು ಬಹುಶಃ 19 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಜ್ಮೀರ್ ಅನ್ನು ಆಳಿದರು ಮತ್ತು ಅರಬ್ ಆಕ್ರಮಣಗಳನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸಿದರು ಮತ್ತು ತೋಮರ್ ರಾಜವಂಶದ ಗುರ್ಜರರು ದೆಹಲಿಯ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿತ ಸಾಧಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು . ಮೀರತ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುವ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿದವರು ಧನ್ ಸಿಂಗ್ ಜಿ ಕೊತ್ವಾಲ್ ಆಗಿದ್ದರು.

## ಪ್ರಸಕ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ
ಮೊಘಲರು ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧದ ಹೋರಾಟದಿಂದಾಗಿ, ಅವರ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಶೋಚನೀಯವಾಯಿತು. ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಪಶುಸಂಗೋಪನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರು .  ಆರಂಭದಿಂದಲೂ ಅವರ ದೇಶಭಕ್ತಿಯಿಂದಾಗಿ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತೀಯ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸಂಖ್ಯೆಯಿದೆ . ದೆಹಲಿ , ರಾಜಸ್ಥಾನ , ಹರಿಯಾಣ , ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ , ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ , ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ , ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಂತಹ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಗುರ್ಜರರು ಹರಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ . ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಗುರ್ಜರರು ಹಿಂದೂಗಳು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗುರ್ಜರರನ್ನು ಹಿಂದೂ , ಸಿಖ್ , ಮುಸ್ಲಿಂ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲಾ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು .  ಮುಸ್ಲಿಂ ಮತ್ತು ಸಿಖ್ ಗುರ್ಜರರನ್ನು ಹಿಂದೂ ಗುರ್ಜರರಿಂದ ಮತಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಗುಜ್ರಾನ್‌ವಾಲಾ, ಫೈಸಲಾಬಾದ್ ಮತ್ತು ಲಾಹೋರ್ ಸುತ್ತಲೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸಂಖ್ಯೆಯಿದೆ.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಜನಾಂಗಗಳು
ವರ್ಗ:ಜಾತಿಗಳು
ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೬ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ 
ವರ್ಗ:ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜನಾಂಗೀಯ ಗುಂಪುಗಳು
ವರ್ಗ:ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಜನಾಂಗೀಯ ಗುಂಪುಗಳು
ವರ್ಗ:ರಾಜಸ್ಥಾನಿ ಜನರು
ವರ್ಗ:ಗುಜರಾತ್‌ನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪುಗಳು
ವರ್ಗ:ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪುಗಳು
ವರ್ಗ:ಖೈಬರ್ ಪಖ್ತುಂಖ್ವಾದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪುಗಳು
ವರ್ಗ:ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪುಗಳು
ವರ್ಗ:ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪುಗಳು
ವರ್ಗ:ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪುಗಳು
ವರ್ಗ:ಹರಿಯಾಣದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪುಗಳು
ವರ್ಗ:ಹರಿಯಾಣದ ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪುಗಳು
ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪುಗಳು
ವರ್ಗ:ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪುಗಳು
ವರ್ಗ:ಕುನಾರ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿನ ಜನಾಂಗೀಯ ಗುಂಪುಗಳು
ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ರಾಜವಂಶಗಳು
ವರ್ಗ:ಪಂಜಾಬಿ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳು
ವರ್ಗ:ಹಿಂದ್ಕೋವನ್ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳು
ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಇತಿಹಾಸ
ವರ್ಗ:ಗ್ರಾಮೀಣವಾದಿಗಳು
ವರ್ಗ:ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳು
ವರ್ಗ:ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳು
ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಜಾತಿಗಳು