ವಿಷ್ಣು ನಾರಾಯಣ್ ಭಾತ್ಖಂಡೆ

ಪಂಡಿತ್ **ವಿಷ್ಣು ನಾರಾಯಣ್ ಭಾಟ್ಖಂಡೆ** (ಆಗಸ್ಟ್ ೧೦, ೧೮೬೦ - ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯, ೧೯೩೬) ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಾಗಿದ್ದು, ಅವರು ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಕುರಿತು ಮೊದಲ ಆಧುನಿಕ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದವರು. ಈ ಕಲೆಯು ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮೌಖಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಚಾರಗೊಂಡಿತ್ತು. ಅಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಕಲೆಯು ಹಲವಾರು ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು. ಈ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು,ರಾಗ *ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು* ಅಪರೂಪದ  ಹಳೆಯ ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. 

ರಾಗಗಳನ್ನು ರಾಗ (ಗಂಡು), ರಾಗಿಣಿ (ಹೆಣ್ಣು) ಮತ್ತು ಪುತ್ರ (ಮಕ್ಕಳು) ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಭಾತ್ಖಂಡೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ ಬಳಸುತ್ತಿರುವ ಥಾಟ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಮರು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿದರು. ಹಲವಾರು ರಾಗಗಳು ಪ್ರಾಚೀನ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಅವುಗಳ ವಿವರಣೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರು ಗಮನಿಸಿದರು. ಅವರು ರಾಗಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸುಲಭವಾದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ರಾಗಗಳ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಹಲವಾರು *ಬಂದಿಶ್‌ಗಳನ್ನು* ರಚಿಸಿದರು.

## ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ 
ಪಂಡಿತ್ ವಿಷ್ಣು ನಾರಾಯಣ್ ಭಟ್ಖಂಡೆ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೦, ೧೮೬೦ ರಂದು ಬಾಂಬೆಯ ವಾಲ್ಕೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಸ್ವತಃ ವೃತ್ತಿಪರ ಸಂಗೀತಗಾರನಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಶ್ರೀಮಂತ ಉದ್ಯಮಿಯೊಬ್ಬರಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರ ತಂದೆ, ವಿಷ್ಣು ನಾರಾಯಣ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಒಡಹುಟ್ಟಿದವರು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಂಡರು. ಹದಿನೈದು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ನಂತರ, ಭಟ್ಖಂಡೆ ಸಿತಾರ್ ವಾದನದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾದರು. ತರುವಾಯ ಸಂಗೀತ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಠ್ಯಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರು ೧೮೮೫ ರಲ್ಲಿ ಪುಣೆಯ ಡೆಕ್ಕನ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಬಿ.ಎ. ಪದವಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. ೧೮೮೭ ರಲ್ಲಿ, ಭಟ್ಖಂಡೆ ಬಾಂಬೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿರುವ ಎಲ್ಫಿನ್‌ಸ್ಟೋನ್ ಕಾಲೇಜಿನಿಂದ ಕಾನೂನು ಪದವಿ ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು.  

೧೮೮೪ ರಲ್ಲಿ, ಭಟ್ಖಂಡೆ ಬಾಂಬೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸಂಗೀತ ಅಭಿನಂದನಾ ಸಮಾಜವಾದ *ಗಯಾನ್ ಉತ್ತೇಜಕ್ ಮಂಡಳಿಯ* ಸದಸ್ಯರಾದರು.ಇದು ಸಂಗೀತ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಬೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಅನುಭವವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಅವರು ಮಂಡಳಿಯಲ್ಲಿ ಆರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ರಾವೋಜಿ ಬುವಾ ಬೆಲ್ಬಾಗ್ಕರ್ ಮತ್ತು ಉಸ್ತಾದ್ ಅಲಿ ಹುಸೇನ್ ಅವರಂತಹ ಸಂಗೀತಗಾರರಿಂದ ಖಯಾಲ್ ಮತ್ತು ಧ್ರುಪದ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಕಲಿತರು.  ೧೯೦೦ ರವರೆಗೆ ಅವರ ಪತ್ನಿ ನಿಧನರಾಗುವವರೆಗೂ, ನಂತರ ೧೯೦೩ ರಲ್ಲಿ ಅವರ ಮಗಳ ಮರಣದವರೆಗೆ ಭಟ್ಖಂಡೆ ಅವರಿಗೆ ಸಂಗೀತವು ಇನ್ನೂ ವಿರಾಮ ಕಾಲದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯಾಗಿತ್ತು. ಈ ದುರ್ಘಟನೆಗಳು ಅವರು ಕಾನೂನು ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ತಮ್ಮ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗಮನವನ್ನು ಮೀಸಲಿಡಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. 

ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ ಪ್ರತಿಪಾದಕರೊಂದಿಗಿನ ಅವರ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು ಅಷ್ಟೊಂದು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗದಿದ್ದರೂ, ಭಟ್ಖಂಡೆ ಅವರು ಕಲೆಯ ಕುರಿತು ಎರಡು ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದರು: ವೆಂಕಟಮಖಿನ್ ಅವರ ಚತುರ್ದಂಡಿ ಪ್ರಕಾಶಿಕ ಮತ್ತು ರಾಮಮಾತ್ಯನ ಸ್ವರಮೇಳಕಲಾನಿಧಿ. ಇವುಗಳು ಎರಡೂ ರಾಗಗಳನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ ಗ್ರಂಥಗಳು. ಈ ಎರಡು ಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರವುಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರಯಾಣದ ಅವಲೋಕನಗಳು ಭಟ್ಖಂಡೆಗೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಶೈಲಿಯ ಮೇಳಕರ್ತಗಳಂತೆ ಹತ್ತು ರಾಗಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ರಾಗಗಳನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟವು. 

ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿ ವಿವಿಧ ಘರಾಣಾಗಳ ಅಭ್ಯಾಸಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಸಿದ ನಂತರ, ಭಾಟ್ಖಂಡೆ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಎಲ್ಲಾ ರಾಗಗಳನ್ನು ಥಾಟ್‌ಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ೧೦ ಸಂಗೀತ ಮಾಪಕಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಿದರು. ಥಾಟ್‌ಗಳು ಎಲ್ಲಾ ಸಂಭಾವ್ಯ ರಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳದಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುಪಾಲು ರಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಈ ಥಾಟ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿವೆ. ಥಾಟ್ ರಚನೆಯು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ವಿಧವಾದ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿನ ರಾಗ ಜೋಡಣೆಯ ಮೇಳಕರ್ತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಭಾಟ್ಖಂಡೆ ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ವಿಷ್ಣು ಶರ್ಮಾ ಮತ್ತು ಚತುರ್ಪಂಡಿತ ಎಂಬ ಎರಡು ಗುಪ್ತನಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.

### ಸಂಸ್ಥೆಗಳು 
thumb|೧೯೬೧ ರ ಭಾರತದ ಅಂಚೆಚೀಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಾತ್ಖಂಡೆ
ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತದ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಬೋಧನೆಗಾಗಿ ಭಟ್ಖಂಡೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲೇಜುಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ೧೯೧೬ರಲ್ಲಿಅವರು ಬರೋಡಾ ರಾಜ್ಯ ಸಂಗೀತ ಶಾಲೆಯನ್ನು ಮರುಸಂಘಟಿಸಿದರು. ನಂತರ, ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ಮಹಾರಾಜರ ಸಹಾಯದಿಂದ, ಗ್ವಾಲಿಯರ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾಧವ ಸಂಗೀತ ಕಾಲೇಜನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.

೧೯೨೬ ರಲ್ಲಿ, ರಾಯ್ ಉಮಾನಾಥ್ ಬಾಲಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಸೋದರಳಿಯ, ಆಗಿನ ಯುನೈಟೆಡ್ ಪ್ರಾವಿನ್ಸ್‌ನ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವರಾದ ಡಾ. ರಾಯ್ ರಾಜೇಶ್ವರ್ ಬಾಲಿ, ಲಕ್ನೋದಲ್ಲಿ ಮಾರಿಸ್ ಸಂಗೀತ ಕಾಲೇಜನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇದಕ್ಕೆ ಭಟ್ಖಂಡೆ ಕೋರ್ಸ್ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದರು. ನಂತರ ಈ ಕಾಲೇಜನ್ನು ಭಟ್ಖಂಡೆ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಈಗ ಇದನ್ನು ಭಟ್ಖಂಡೆ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ( ಡೀಮ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗುರುಗಳು ಮತ್ತು ಉಸ್ತಾದ್‌ಗಳಿಂದ ಅವರ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಮೌಖಿಕವಾಗಿ ಸಂಗೀತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ರವಾನಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಕೋರ್ಸ್ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರುವುದು ಭಟ್ಖಂಡೆಯವರ ಒಂದು ಸಾಧನೆಯ ಹೆಗ್ಗುರುತಾಗಿದೆ.

ಭಟ್ಖಂಡೆ ಅವರು *ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ ಕ್ರಮಿಕ್ ಪುಸ್ತಕ ಮಾಲಿಕಾವನ್ನು* ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳ ಸರಣಿಯಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದರು. ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತಗಾರರ ನಡುವೆ ಚರ್ಚೆಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಅವರು ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಸಂಗೀತ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಸಹ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.  

## ನಿಧನ 
ಭಾಟ್ಖಂಡೆ ಅವರಿಗೆ ೧೯೩೩ ರಲ್ಲಿ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಮತ್ತು ತೊಡೆಯ ಮೂಳೆ ಮುರಿತವಾಯಿತು. ಅವರು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯, ೧೯೩೬ ರಂದು ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಗಣೇಶೋತ್ಸವದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು.  .

## ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ 
# ಶ್ರೀಮಲ್ಲಕ್ಷ್ಯ-ಸಂಗೀತಂ – ಸಂಸ್ಕೃತ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತದ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ರಾಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಒಂದು ಗ್ರಂಥ. (ಲಕ್ಷ್ಯ=ಪ್ರಸ್ತುತ)
# ಮೂರು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಣ್ ಗೀತ್ ಸಂಗ್ರಹ. ಪಂಡಿತ್ ಭಾಟ್ಖಂಡೆ ರಚಿಸಿದ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗಗಳ ವಿವರಣೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಸಂಯೋಜನೆಗಳು.
# ೪ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ ಪದ್ಧತಿ - ಮರಾಠಿಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಯ ಸಂಗೀತದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ. ಇದು ಸಂಗೀತ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ವಿವರವಾದ ಅಧ್ಯಯನ, ಚರ್ಚೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತದ ೧೫೦ ರಾಗಗಳ ವಿವರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಯನ್ನು ಹಿಂದಿಗೆ ಅನುವಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.
# ಕ್ರಮಿಕ್ ಪುಸ್ತಕ ಮಾಲಿಕಾ - ಈ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಆರು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತದ ವಿವರವಾದ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕವಾಗಿದ್ದು, ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ರಾಗಗಳನ್ನು, ಅವುಗಳ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಸಂಕೇತಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಸುಮಾರು ೧,೨೦೦ ಅಂತಹ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.
# ಸ್ವರ ಮಾಲಿಕ ( ಗುಜರಾತಿ ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ) ಸ್ವರ ಮತ್ತು ತಾಳದಲ್ಲಿ ರಾಗಗಳ ಸಂಕೇತ.
# ೧೫,೧೬,೧೭ ಮತ್ತು ೧೮ ನೇ ಶತಮಾನಗಳ ಸಂಗೀತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ತುಲನಾತ್ಮಕ ಅಧ್ಯಯನ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿ).
# ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಮೀಕ್ಷೆ.
# ಗೀತ ಮಲಿಕಾ - ಇದು ಮೂಲತಃ ೨೩ ಮಾಸಿಕ ಸಂಚಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರತಿ ಸಂಚಿಕೆಯು ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತದ ೨೫ ರಿಂದ ೩೦ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಸಂಕೇತಗಳಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.
# ಅಭಿನವ ರಾಗ ಮಂಜರಿ – ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತದ ರಾಗಗಳ ಕುರಿತಾದ ಒಂದು ಗ್ರಂಥ, ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
# ಅಭಿನವ್ ತಾಳ ಮಂಜರಿ - ತಾಳಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕ

## ಭಾಟ್ಖಂಡೆ ಸಂಪಾದಿಸಿದ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳು 
# ರಾಮಮಾತ್ಯರಿಂದ ಸ್ವರ ಮೇಳ ಕಲಾನಿಧಿ
# ವೆಂಕಟಮಖಿ ಅವರ ಚತುರ್ದಂಡಿ ಪ್ರಕಾಶಿಕಾ
# ರಾಗ ಲಕ್ಷಣಂ
# ಲೋಚನ್ ಅವರ ರಾಗ ತರಂಗಿಣಿ
# ಶ್ರೀನಿವಾಸ್ ಅವರ ರಾಗ ತತ್ವ ವಿಬೋಧ
# ಪುಂಡರೀಕ ವಿಠಲನ ಸದ್ರಾಗ ಚಂದ್ರೋದಯ
# ಪುಂಡರೀಕ ವಿಠಲ್ ಅವರ ರಾಗ ಮಂಜರಿ
# ಪುಂಡರೀಕ ವಿಠಲ್ ಅವರ "ರಾಗ ಮಾಲಾ"
# ಕಾಶಿನಾಥ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಅಪ್ಪ ತುಳಸಿ ಅವರ ನರ್ತನ ನಿರ್ಣಯ
# ಕಾಶಿನಾಥ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಅಪ್ಪ ತುಳಸಿ ಅವರ ಸಂಗೀತ ಸುಧಾಕರ್
# ಕಾಶಿನಾಥ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಅಪ್ಪ ತುಳಸಿ ಅವರ ಸಂಗೀತ ಕಲ್ಪ್ ದ್ರುಮಾಂಕೂರ್
# ಕಾಶಿನಾಥ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಅಪ್ಪ ತುಳಸಿ ಅವರ ರಾಗ ಚಂದ್ರಿಕಾ
# ರಾಗ ಚಂದ್ರಿಕಾ ಸಾರ (ಹಿಂದಿ)

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
## ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗೆ 
* 

## ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು 
* Bhatkhande Sangit Vidyapith
* Excerpts from Bhatkhande's SangeetShastra
* A biography of Bhatkhande

ವರ್ಗ:೧೯೩೬ ನಿಧನ
ವರ್ಗ:೧೮೬೦ ಜನನ
ವರ್ಗ:Articles with hCards
ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ
ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ
ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನಿ ಸಂಗೀತಗಾರರು