ಭಾರತದ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿ

**ಭಾರತದ  ವಾಸ್ತುಶೈಲಿ** ಯು  ಇತಿಹಾಸ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ  ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ  ತನ್ನ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ತನ್ನ ಸಹಸ್ರಮಾನಗಳಷ್ಟು ಪ್ರಾಚೀನವಾದ ಇತಿಹಾಸದುದ್ದಕ್ಕೂ  ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಇತರೆ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿದ್ದ  ಜಾಗತಿಕ ಅನುಬಂಧದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಭಾರತೀಯ  ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಮುನ್ನಡೆಯುತ್ತಾ  ಕಂಡುಬಂದ ಹಲವು ಹತ್ತು ಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನು ಸಮ್ಮಿಳಿತಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಸರಿಸುಮಾರು  ೪೫೦೦ ಕ್ರಿ.ಪೂಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ  ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ  ನಾಗರೀಕತೆಯಲ್ಲಿ  ನೀರಾವರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊಂದಿತ್ತು.

೨೮೦೦ ಕ್ರಿ.ಪೂಯ ವೇಳೆಗೆ  ನೆಲಮಹಡಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದ ಖಾಸಗಿ ಸ್ನಾನಗೃಹಗಳು  ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರೀಕತೆಯ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು.

೨೭೦೦ ಕ್ರಿ.ಪೂರ ವೇಳೆಗೆ ಭಾರೀ ಪ್ರಮಾಣದ  ನೈರ್ಮಲ್ಯಕಾರಿ ಒಳಚರಂಡಿ ನಾಲೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು  ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದವು. ಕೊಳಚೆ ನೀರಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಆಗ ಭಾರೀ ರೊಚ್ಚುಗುಂಡಿಗಳೆಡೆ ಹರಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಎರಡು ಕೊಳಚೆ ನೀರಿನ ಕಾಲುವೆಗಳ ಛೇದಕ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದ ಅದಕ್ಕೆ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿರುತ್ತಿದ್ದವು.

## ಮಹಾ ಜನಪದರ ಯುಗದ ನಂತರದ ಅವಧಿ  (೧೫೦೦ ಕ್ರಿ.ಪೂ—೨೦೦ ಕ್ರಿ.ಶ)
ಭಾರತದಲ್ಲಿ  ಪವಿತ್ರ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡುವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ  ಸ್ಮಾರಕಾರ್ಥವಾದ ಕಟ್ಟಡವೆಂದರೆ  ಗುಮ್ಮಟಾಕಾರದ  ಸ್ಮಾರಕವಾದ  ಬೌದ್ಧ  ಸ್ತೂಪ. ಪವಿತ್ರ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬೌದ್ಧ  ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಆಗ್ನೇಯ  ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾಗಳಲ್ಲಿ  ಸ್ತೂಪ  ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿತ್ತು. *ಅಡ್ಡತೊಲೆ ಬಾಗಿಲುಗಳು*  ಸಾಂಚಿಯ  ಐತಿಹಾಸಿಕ ಬೌದ್ಧ  ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿರುವ  (೩ನೆಯ ಶತಮಾನ ಕ್ರಿ.ಪೂ - ೧೧ನೆಯ ಶತಮಾನ ಕ್ರಿ.ಶ) ತೋರಣ ದ್ವಾರಗಳಿಂದಲೇ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆದು  ನಿರ್ಮಿಸಲಾದಂತಹವುಗಳು ಎಂದು ಹಲವು  ವಿದ್ವಾಂಸರು ವಾದ ಮಂಡಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಶಿಲಾಖಂಡಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಿದ್ದ ಬಾವಿಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿ  ೨೦೦-೪೦೦ ಕ್ರಿ.ಶಯ ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಮೊಹೆಂಜೋ-ದಾರೋ ಮಹಾನಗರವು ಹಲವು ಬಾವಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಅವುಗಳು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬಾವಿಗಳ ಪೂರ್ವವರ್ತಿಗಳಾಗಿದ್ದಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ. ಅಜಂತಾ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲೋರಾಗಳಂತಹಾ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಗುಹಾ ದೇವಾಲಯಗಳು  ಹಲವು  ಅದ್ವಿತೀಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡು ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ  ಗುಹಾದೇವಾಲಯಗಳ  ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯು ಉನ್ನತಿಗೇರುವಂತೆ  ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಯಿತು. ಅಶೋಕನು ಹೊರಡಿಸಿದ್ದ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು  (೨೭೨—೨೩೧ ಕ್ರಿ.ಪೂ) ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ: "ಮಹಾರಾಜ ಪಿಯಾದಸಿಯು(ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿಯು) (ಅಶೋಕ) ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸಾಲಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದನು, ಜನರಿಗಾಗಿರುವ ಚಿಕಿತ್ಸಾಲಯಗಳು ಒಂದಾದರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಾಗಿನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಲಯವು ಮತ್ತೊಂದಾಗಿತ್ತು. ಜನರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ಚಿಕಿತ್ಸಕ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆಗಳು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಅವುಗಳನ್ನು ಕೊಂಡು ತಂದಾದರೂ ಬೆಳೆಸಬೇಕು ಎಂದು ರಾಜಾಜ್ಞೆ ಹೊರಡಿಸಿದ್ದನು." ರೋಮನ್‌ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿ ಮತ್ತು  ಹೆಲ್ಲೆನಿಸ್ಟಿಕ್‌  ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೌದ್ಧ  ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯನ್ನು ಮಿಳಿತಗೊಳಿಸಿ ಗ್ರೀಕ್‌-ಬೌದ್ಧ  ಪಂಥಗಳಂತಹಾ ಅದ್ವಿತೀಯ ಹದಬೆರಕೆಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಗೆ ಇಂಬು ಕೊಟ್ಟಿತ್ತು.

## ಆದಿ ಕ್ರಿಸ್ತ ಶಕ—ಉಚ್ಛ್ರಾಯದ ಮಧ್ಯಯುಗದವರೆಗಿನ ಅವಧಿ (೨೦೦ ಕ್ರಿ.ಶ—೧೨೦೦ ಕ್ರಿ.ಶ)
ಸಾವಿರಾರು ಶಿಕ್ಷಕರು ಹಾಗೂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ  ನೆಲೆ ನೀಡಿದ್ದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ನಳಂದಾ ಹಾಗೂ ವಲ್ಲಭಿಗಳಲ್ಲಿ  ೪ನೆಯ ಶತಮಾನದಿಂದ ೮ನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದವು. ೭ನೆಯ ಶತಮಾನ  ಕ್ರಿ.ಶಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ  ಸಂಪ್ರದಾಯವೆಂಬಂತೆ ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ  ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ದೇವಾಲಯಗಳ  ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯನ್ನು ಈ ಕೆಳಕಂಡಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ:

೧೦ನೆಯ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ  ಉತ್ತರ ಭಾರತದ  ದೇವಾಲಯಗಳ ಗೋಡೆಗಳ ಔನ್ನತ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣವು ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತಲ್ಲದೇ ಅವು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಿದ್ದವು. ಖಜುರಾಹೋದಲ್ಲಿನ ದೇವಾಲಯ ಸಂಕೀರ್ಣವೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಅದ್ಭುತವಾದ ಅಲಂಕರಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಿದ್ದ  ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು  ಮಧ್ಯ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ವಿಜಯನಗರ  ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡ ದೇವಾಲಯಗಳ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯು ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರಸ್ಥರ ಲಾಂಛನಗಳ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ  ದೇವಾಲಯಗಳು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೇ ದಖ್ಖನ್‌ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯಾದ್ಯಂತದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡಾ ಮೂಡಿಬಂದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಸೂಚಕವಾದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿಯ  ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯು ಸ್ವರೂಪಗೊಳ್ಳಲಿಕ್ಕೆ  ಕಾರಣವಾಯಿತು. ವಿಜಯನಗರ  ಶೈಲಿಯು ಹಿಂದೆ ಈ  ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ವಿಕಸನಗೊಂಡ ಚಾಲುಕ್ಯ, ಹೊಯ್ಸಳ, ಪಾಂಡ್ಯ  ಮತ್ತು ಚೋಳ ಶೈಲಿಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯಾಗಿದ್ದು  ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ   ಸರಳವಾದ ಹಾಗೂ ಅಸೀಮ ವೈಶಾಲ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಕಲಾಶೈಲಿಗೆ ಮರಳುವುದನ್ನು ತನ್ನ ಗುಣಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಹೊಂದಿತ್ತು.

೧೧ರಿಂದ  ೧೪ನೆಯ ಶತಮಾನಗಳ ನಡುವಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ  ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ *ಕರ್ನಾಟ*  ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ, ಇಂದಿನ ಭಾರತದ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಕಸನಗೊಂಡ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಸೂಚಕ ಕಟ್ಟಡನಿರ್ಮಾಣ  ಶೈಲಿಯೇ  ಹೊಯ್ಸಳ  ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಲಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡ ಬೃಹತ್ತಾದ ಹಾಗೂ ಸಣ್ಣ ದೇವಾಲಯಗಳು, ಬೇಲೂರಿನ  ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ, ಹಳೇಬೀಡಿನ ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ  ದೇವಾಲಯ, ಸೋಮನಾಥಪುರದ ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ   ಹೊಯ್ಸಳ  ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪೀಯ  ಶೈಲಿಗೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿ ಉಳಿದಿವೆ. ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಹೊಯ್ಸಳ ಕರಕುಶಲಗಾರಿಕೆಯ ಇತರ ಉದಾಹರಣೆಗಳೆಂದರೆ  ಬೆಳವಾಡಿ, ಅಮೃತಾಪುರ ಮತ್ತು ನುಗ್ಗೇಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿನ  ದೇವಾಲಯಗಳು. ಹೊಯ್ಸಳ  ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪೀಯ  ಶೈಲಿಯ ಮೇಲೆ ನಡೆದ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಅದರ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಬಹುದಾದಷ್ಟು ಭಾರತೀಯ-ಆರ್ಯನ್ನರ ಪ್ರಭಾವವಿತ್ತೆಂದು ಹೊರಗೆಡಹಿದರೂ ದಕ್ಷಿಣ  ಭಾರತೀಯ  ಶೈಲಿಯ ಪ್ರಭಾವವು ಹೆಚ್ಚು ಎದ್ದುಕಾಣುವಂತಹದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಹೊಯ್ಸಳ ದೇವಾಲಯ  ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ಒಂದು ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ವಿವರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನೀಡಲಾಗುವ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ  ಹಾಗೂ ಅವರ ಕರಕುಶಲಗಾರಿಕೆಯ ಕೌಶಲ್ಯ. ಬೇಲೂರು  ಹಾಗೂ ಹಳೇಬೀಡುಗಳಲ್ಲಿನ  ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು UNESCOನ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆ  ತಾಣಗಳ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಲು  ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸುಮಾರು ೧೦೦ ಹೊಯ್ಸಳ  ದೇವಾಲಯಗಳು ಇಂದಿನ ದಿನಮಾನದಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿವೆ.

## ಮಹಮ್ಮದೀಯರ ಪ್ರಭಾವ ಹಾಗೂ ಮೊಘಲರ ಯುಗ  (೧೫೨೬ ಕ್ರಿ.ಶ-೧೮೫೭ ಕ್ರಿ.ಶ)
ಮರಳಶಿಲೆ  ಮತ್ತು ಅಮೃತಶಿಲೆಗಳ ಮೊಘಲರ ಸಮಾಧಿಗಳು  ಪರ್ಷಿಯನ್‌  ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಆಗ್ರಾದಲ್ಲಿನ  (೧೫೬೫–೭೪) ಕೆಂಪು ಕೋಟೆ  ಹಾಗೂ ಗೋಡೆ/ಕೋಟೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಫತೇಹ್‌ಪುರ್‌ ಸಿಕ್ರಿ ನಗರಗಳು (೧೫೬೯–೭೪) ಈ ಒಂದು ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿನ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪೀಯ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿವೆ, ಅದೇ ರೀತಿ ಷಾಹ್‌ಜಹಾನ್‌‌ನಿಂದ ರಾಣಿ ಮುಮ್ತಾಜ್‌ ಮಹಲ್‌ಳಿಗಾಗಿ ಅವಳ ಸಮಾಧಿಯಾಗಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡ ತಾಜ್‌ ಮಹಲ್‌ ಕೂಡಾ ಅಂತಹುದಾಗಿದೆ (೧೬೨೮–೫೮). ಖು/ಕುರಾನಿನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪಠ್ಯಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಡಗಳ ಭಿತ್ತಿಗಳ ಮೇಲೆ ವಿವರಿಸಿರಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಭಾವಗಳ ಬಗೆಗೆ ಖಚಿತಪಡಿಸಲು ತೀರ ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಲಿಖಿತ ದಾಖಲೆಗಳು ಲಭ್ಯವಿದ್ದರೂ, ಹಲವು  ವಿದ್ವಾಂಸರು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪೀಯ  ಶೈಲಿಗಳ ಸಾಮೀಪ್ಯತೆಯ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿ ಅದೇನೆ ಇರಲಿ ಹಾಗೊಂದು ಸಂಬಂಧವಿದ್ದಿರಬಹುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. *ಸ್ತೂಪ* ಗಳ ತರಹದ್ದೇ ಆದ ಗುಮ್ಮಟವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಈ ನವಪುನರುತ್ಥಾನದ ಯೋಜನೆಯ —ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ಸರ್‌ ಎಡ್ವಿನ್‌ ಲ್ಯಾಂಡ್‌ಸೀರ್‌ ಲುಟ್ಯೆನ್ಸ್‌ ಎಂಬಾತ ಹಾಗೂ ಭಾರತೀಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಸಂಘ/ಸಂಸ್ಥೆಗಳು  (est. ೧೯೧೭) ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಗೃಹನಿರ್ಮಾಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥಳಾವಕಾಶದ ಸಂಕೋಚನವನ್ನು ಸಮತೋಲನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದು ಉದ್ಯೋಗಿ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಸೇವೆಯನ್ನು ನೀಡುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತೀಯ  ಸರ್ಕಾರವು  ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆಯ  ಜನರಲ್‌  ಅಗ್ರೀಮೆಂಟ್‌ ಆನ್‌ ಟ್ರೇಡ್‌ ಇನ್‌ ಸರ್ವೀಸಸ್‌/ಸೇವಾಉದ್ಯಮಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ (GATS) ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ವಿದೇಶೀ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯನ್ನು ನೀಡಲು ಹಾಗೂ ತನ್ಮೂಲಕ  ಭಾರತದ ಕಟ್ಟಡನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಅಧಿಕಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದೆ.

ಭಾರತೀಯ ಕಟ್ಟಡಗಳು  ಭಾರತದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ  ಹಾಗೂ ದಂತಕಥೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ. ಇಂತಹಾ ಕಟ್ಟಡಗಳ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯು ಸುರಕ್ಷತಾ ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವವಿಜ್ಞಾನದ ಕಲ್ಪನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ  ಪ್ರಧಾನ ಆಶಯಗಳಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಆದಿ ಕಾಲದ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಯೋಜನಾನಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಸಿಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಭಾರತದ  ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಗಮನಾರ್ಹ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಅಂಗಣದ ನಿರ್ಮಾಣ.

ಹವಾಮಾನಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಯಿಸುವ/ಅನುಗುಣವಾದ  ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯು ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದಲೂ  ಭಾರತದ  ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ಒಂದು ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದ್ದು ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಅದು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಲಿದೆ. ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳು  ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿದ್ದು  ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಾಳಿಗೆ ಕಿಟಕಿಗಳು ಹಾಗೂ ಕಿಟಕಿ ಗವಾಕ್ಷಿಗಳೆರಡರ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ರೋಷಂದಾನ್‌ಗಳು ಭಾರತೀಯ  ಗೃಹಗಳ ಒಂದು ಸರ್ವೇಸಾಮಾನ್ಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ, ಅದೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೀಗಿದೆ.

## ಚಿತ್ರಸಂಪುಟ

File:Se cathedral goa.jpg|ಹಳೆಯ ಗೋವಾದಲ್ಲಿರುವ ಸಾಂಟಾ ಕ್ಯಾಟರೀನಾದ  ಸೆ ಕ್ರೈಸ್ತ ದೇಗುಲ ——ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡ್ರಿಯಾದ ಕ್ಯಾಥೆರೀನ್‌ಳಿಗೆ ಮೀಸಲಿಟ್ಟ ಕ್ರೈಸ್ತ ದೇವಾಲಯ.
File:The famous jaali from the Sidi Saiyyed mosque in Ahmedabad.jpg|ಅಹಮದಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ಗುಜರಾತ್‌ನ ಅಹ್ಮದ್‌ ಷಾಹ್‌ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದ  ೧೬ನೆಯ-ಶತಮಾನದ ಸಿದಿ ಸೈಯೆದ್‌ ಮಸೀದಿಯ  ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಜಾಲಿ
File:NorthBlock.jpg|ನವ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿನ ನಾರ್ಥ್‌ ಬ್ಲಾಕ್‌ ಕಟ್ಟಡ ಸಮುಚ್ಚಯವು ಪ್ರಧಾನ ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ದೆಹಲಿಯ ಲ್ಯುಟೆನ್ಸ್‌ ಕಟ್ಟಡದೊಂದಿಗೇ ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು.
File:Palaಕ್ರಿ.ಶ_of_Assembly_Chandigarh_2007.jpg|ಲೆ ಕಾರ್ಬಸಿಯರ್‌ರಿಂದ ವಿನ್ಯಾಸಿತವಾದ ಚಂಡೀಗಢದ ಸಚಿವಾಲಯದ ಕಟ್ಟಡ.
File:Akshardham_Delhi.jpg|೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಹಾಗೂ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಬೃಹತ್ತಾದ ಹಿಂದೂ  ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ  ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿನ ಅಕ್ಷರಧಾಮ  ದೇವಾಲಯ.

## ವಿವರಣಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಭಾರತದ  ವಾಸ್ತುಶೈಲಿ
* ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ  ಚಾಲುಕ್ಯ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿ
* ಬದಾಮಿ/ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿ
* ಹೊಯ್ಸಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ
* ದ್ರಾವಿಡರ  ವಾಸ್ತುಶೈಲಿ
* ಕರ್ನಾಟಕದ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿ
* ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳ  ವಾಸ್ತುಶೈಲಿ
* ವಿಜಯನಗರ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿ
* ಬದಾಮಿ/ಬಾದಾಮಿಯ  ಗುಹಾ ದೇವಾಲಯಗಳು
* ಉತ್ತರ  ಕರ್ನಾಟಕದ ದೇವಾಲಯಗಳು
* ಭಾರತದ ದೇಶೀಯ  ವಾಸ್ತುಶೈಲಿ
* ರಾಜಸ್ಥಾನಿ  ವಾಸ್ತುಶೈಲಿ
* ಹೇಮಾಡ್‌ಪಂಥಿ
* ಉತ್ತರ  ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಜೈನಧರ್ಮ
* ಭಾರತೀಯ  ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ

## ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು
## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
* ಚಂದ್ರ, ಪ್ರಮೋದ್‌‌ (೨೦೦೮), *ಸೌತ್‌ ಏಷ್ಯನ್‌ ಆರ್ಟ್ಸ್‌*, ಎನ್‌ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ ಬ್ರಿಟಾನಿಕಾ.
* ಫೋಕೆಮಾ, ಗೆರಾರ್ಡ್‌ (೧೯೯೬), *ಎ ಕಂಪ್ಲೀಟ್‌  ಗೈಡ್‌ ಟು  ಹೊಯ್ಸಳ ಟೆಂಪಲ್ಸ್‌*, ಅಭಿನವ್‌ ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್‌, ISBN ೮೧೭೦೧೭೩೪೫೦.
* ಗ್ಯಾಸ್ಟ್‌, ಕ್ಲಾಸ್‌-ಪೀಟರ್‌ (೨೦೦೭), *ಮಾಡರ್ನ್‌  ಟ್ರೆಡಿಷನ್ಸ್‌  : ಕಾಂಟೆಂಪೋರರಿ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರ್‌ ಇನ್‌ ಇಂಡಿಯಾ*, ಬಿರ್‌ಖೌಸರ್‌, ISBN ೯೭೮೩೭೬೪೩೭೭೫೪೦.
* ಲ್ಯಾಚ್‌, ಡೊನಾಲ್ಡ್‌  F. (೧೯೯೩), *ಏಷ್ಯಾ ಇನ್‌ ದ ಮೇಕಿಂಗ್‌ ಆಫ್‌  ಯೂರೋಪ್‌ (vol. * *೨)*, ಷಿಕಾಗೋ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ISBN ೦೨೨೬೪೬೭೩೦೯.
* ಲಿವಿಂಗ್‌ಸ್ಟನ್‌, ಮಾರ್ನಾ & ಬೀಚ್‌, ಮಿಲೋ (೨೦೦೨), *ಸ್ಟೆಪ್ಸ್‌ ಟು ವಾಟರ್‌: ದ ಏನ್‌ಷಿಯೆಂಟ್‌  ಸ್ಟೆಪ್‌ವೆಲ್ಸ್‌  ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ*, ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ಟನ್‌ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರಲ್‌ ಪ್ರೆಸ್‌, ISBN ೧೫೬೮೯೮೩೨೪೭.
* ಮಾಫೆಟ್‌ etc. (೨೦೦೩), *ಎ ವರ್ಲ್ಡ್‌ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್‌  ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರ್‌*, ಮೆಕ್‌ಗ್ರಾ-ಹಿಲ್‌ ಪ್ರೊಫೆಷನಲ್‌, ISBN ೦೦೭೧೪೧೭೫೧೬.
* ಪಿಯೆರ್ಸೆ, W. ಡಗ್ಲಾಸ್‌ & ಸ್ಕಾರ್‌ಬರೋ, ಹರಾಲ್ಡ್‌ (೨೦೦೮), *ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್*, ಎನ್‌ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ ಬ್ರಿಟಾನಿಕಾ.
* ಪಾಸೆಹ್ಲ್‌, ಗ್ರೆಗೋರಿ L. (೧೯೯೬), "ಮೆಹ್ರ್‌ಗಢ", *ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ ಕಂಪ್ಯಾನಿಯನ್‌ ಟು ಆರ್ಕಿಯಾಲಜಿ*  ಬ್ರಿಯಾನ್‌ ಫಾಗನ್‌ರಿಂದ ಸಂಪಾದಿತ, ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮುದ್ರಣಾಲಯ.
* ರಾಡ್ಡಾ & ಉಬರ್ಟಿನಿ (೨೦೦೪), *ದ ಬೇಸಿಸ್‌ ಆಫ್‌   ಸಿವಿಲೈಸೇಷನ್‌  -ವಾಟರ್‌ ಸೈನ್ಸ್?*, ಜಲಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಜ್ಞಾನದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಒಕ್ಕೂಟ, ISBN ೧೯೦೧೫೦೨೫೭೦.
* ಸ್ಯಾವೇಜ್‌, ಜಾರ್ಜ್‌ (೨೦೦೮), *ಇಂಟೀರಿಯರ್‌ ಡಿಸೈನ್‌*, ಎನ್‌ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ ಬ್ರಿಟಾನಿಕಾ.
* ಸಿನೋಪೊಲಿ, ಕಾರ್ಲಾ M. (೨೦೦೩), *ದ ಪೊಲಿಟಿಕಲ್‌ ಇಕಾನಮಿ ಆಫ್‌ ಕ್ರಾಫ್ಟ್‌ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್‌ : ಕ್ರಾಫ್ಟಿಂಗ್‌ ಎಂಪೈರ್‌ ಇನ್‌ ಸೌತ್‌ ಇಂಡಿಯಾ, C. ೧೩೫೦-೧೬೫೦*, ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ISBN ೦೫೨೧೮೨೬೧೩೬.
* ಸಿನೋಪೊಲಿ, ಕಾರ್ಲಾ M. (೨೦೦೩), "ಎಕೋಸ್‌ ಆಫ್‌ ಎಂಪೈರ್‌ : ವಿಜಯನಗರ  ಅಂಡ್‌ ಹಿಸ್ಟಾರಿಕಲ್‌ ಮೆಮೊರಿ, ವಿಜಯನಗರ ಆಸ್‌  ಹಿಸ್ಟಾರಿಕಲ್‌ ಮೆಮೊರಿ", *ಆರ್ಕೆಯಾಲಜೀಸ್‌ ಆಫ್‌ ಮೆಮೊರಿ *  ರುತ್‌ M. ವಾನ್‌ ಡೈಕ್‌ & ಸೂಸನ್‌ E. ಅಲ್‌ಕಾಕ್‌ರವರುಗಳಿಂದ ಸಂಪಾದಿತ, ಬ್ಲ್ಯಾಕ್‌ವೆಲ್‌ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್, ISBN ೦೬೩೧೨೩೫೮೫X.
* ಸಿಂಗ್‌, ವಿಜಯ್‌ P. & ಯಾದವ, R. N. (೨೦೦೩), *ವಾಟರ್‌ ರಿಸೋರ್ಸಸ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ ಆಪರೇಷನ್‌ : ಪ್ರೊಸೀಡಿಂಗ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ದ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಕಾನ್‌ಫರೆನ್ಸ್‌ ಆನ್‌ ವಾಟರ್‌ ಅಂಡ್‌ ಎನ್‌ವಿರಾನ್‌ಮೆಂಟ್*, ಅಲ್ಲೈಡ್‌ ಪಬ್ಲಿಷರ್ಸ್, ISBN ೮೧೭೭೬೪೫೪೮X.
* ಟೆರೆಸಿ, ಡಿಕ್‌ (೨೦೦೨), *ಲಾಸ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ಕವರೀಸ್‌ : ದ ಆನ್‌ಷಿಯೆಂಟ್‌ ರೂಟ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಮಾಡರ್ನ್‌ ಸೈನ್ಸ್‌ — ಫ್ರಂ ದ ಬ್ಯಾಬಿಲೋನಿಯನ್ಸ್‌ ಟು ದ ಮಾಯಾ*, ಸಿಮೊನ್  & ಷೂಸ್ಟರ್‌, ISBN ೦೬೮೪೮೩೭೧೮೮.

## ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗಾಗಿ 
* 
* 
* 
* ಫ್ಲೆಚರ್‌, ಬ್ಯಾನಿಸ್ಟರ್‌; ಕ್ರೂಯಿಕ್‌ಷ್ಯಾಂಕ್, ಡ್ರಾನ್‌, *ಸರ್‌ ಬ್ಯಾನಿಸ್ಟರ್‌ ಫ್ಲೆಚರ್‌‌ಸ್‌‌  ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್‌ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರ್‌* , ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರಲ್ ಪ್ರೆಸ್‌, ೨೦ನೆಯ ಆವೃತ್ತಿ, ೧೯೯೬ (ಮೊದಲನೆಯ ಪ್ರಕಟಣೆ  ೧೮೯೬ರಲ್ಲಿ). ISBN ೦೭೫೦೬೨೨೬೭೯ Cf. ಭಾಗ ನಾಲ್ಕು, ಅಧ್ಯಾಯ ೨೬.

## ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು‌
* ಕಮಿಯಾ, ಟೇಕೋ, *ದ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರ್‌ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ*.
* ಭಾರತೀಯ  ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ಬಗ್ಗೆ  *ವಾಸ್ತುಶೈಲಿ ನ್ಯೂಸ್‌ ಪ್ಲಸ್‌* ನಲ್ಲಿ.

ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿ
ವರ್ಗ:ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ