ನ್ಯಾಯ ದರ್ಶನ

;ತರ್ಕಶಾಸ್ತ್ರ-(ಲಾಜಿಕ್-Logic ಮತ್ತು  Epistemology)

## ಪೀಠಿಕೆ 
:ಭಾರತೀಯ ತರ್ಕಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ನ್ಯಾಯ ದರ್ಶನವೆಂದು ಹೆಸರು.  'ನ್ಯಾಯ' ಎಂದರೆ -'ಯೋಗ್ಯ', 'ಉಚಿತ', ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದೆ.  ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವೇ ಬೇರೆ;  **ಪ್ರಮಾಣೈಃ ಅರ್ಥ ಪರೀಕ್ಷಣಂ ನ್ಯಾಯಃ** -ಎಂದರೆ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ (ಅರ್ಥ) ವಸ್ತು ತತ್ವವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದು 'ನ್ಯಾಯ' ; ಎಂದು ವಾತ್ಸ್ಯಾಯನ ಭಾಷ್ಯವಿದೆ.  
ಪಾಶ್ಚ್ಯಾತ್ಯರಲ್ಲಿ ತರ್ಕ(Logic)  ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಮೀಮಾಂಸೆ (Epistemology) ಎಂದು ಎರಡು ವಿಭಾಗವಿದೆ.   ಆದರೆ ನ್ಯಾಯದರ್ಶನ ಇವೆರಡನ್ನೂ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತದೆ.

## ಇತಿಹಾಸ 
ಈ ದರ್ಶನದ ಪ್ರವರ್ತಕ **ಅಕ್ಷಪಾದ ಗೌತಮ**.  ಆದ್ದರಿಂದ **ಅಕ್ಷಪಾದ ದರ್ಶನ** ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ.  ಅಲ್ಲದೆ, **ಹೇತು ವಿದ್ಯಾ,**, **ವಾದ ವಿದ್ಯಾ**, ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳೂ ಇವೆ. ಇದು  ತುಂಬಾ ಪ್ರಾಚೀನವಾದುದು.  ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. ೪ನೇ ಶತಮಾನದ **ಗೌತಮನ**, **ನ್ಯಾಯಸೂತ್ರ** ಇದಕ್ಕೆ ಆಧಾರ.  **ವಾತ್ಸ್ಯಾಯನನ ಭಾಷ್ಯ**, ಇದಕ್ಕೆ ಕೀಲಿ ಕೈ. ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ನ್ಯಾಯ ಶಾಸ್ತ್ರ;  ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ **ಗಂಗೇಶೋಪಾಧ್ಯಾನ**,  **ತತ್ವ ಚಿಂತಾಮಣಿ**, ನವೀನ ನ್ಯಾಯ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ತಳಹದಿ. 
**ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ವೈಶೇಷಿಕ :**
ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ವೈಶೇಷಿಕ ದರ್ಶನಗಳು ಒಂದು ಗುಂಪು. ಪರಸ್ಪರ ಸಾಮ್ಯವಿದೆ.
ನ್ಯಾಯವು ತರ್ಕ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಮೀಮಾಂಸೆಬೆಳಸಿತು. ವೈಶೇಷಿಕವು ತತ್ವಮೀಮಾಂಸೆ (Epistemology)) ಮತ್ತು ಇರುವಿನ ತತ್ವ (Ontology) ಮೀಮಾಂಸೆಯನ್ನು ಬೆಳಸಿತು. ಕೆಲವು ಗ್ರಂಥಗಳು ಇವನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ (ಉದಾ: ಅಣ್ಣಂಭಟ್ಟನ -ತರ್ಕಸಂಗ್ರಹ).

## ತತ್ವಗಳು 
::ನ್ಯಾಯ ದರ್ಶನದ ತತ್ವಗಳು ಒಟ್ಟು ಹದಿನಾರು.
::೧ ಪ್ರಮಾಣ ; ೨. ಪ್ರಮೇಯ (ಜ್ಞಾನ ವಿಷಯ) ; ೩. ಸಂಶಯ; ೪. ಪ್ರಯೋಜನ; ೫. ದೃಷ್ಟಾಂತ ; ೬, ಸಿದ್ಧಾಂತ; ೭. ಅವಯವ ; ೮. ತರ್ಕ ; ೯ನಿರ್ಣಯ ; ೧೦. ವಾದ ; ೧೧. ಜಲ್ಪ ; ೧೨. ವಿತಂಡ ; ೧೩. ಹೇತ್ವಾಭಾಸ ; ೧೪. ಛಲ ; ೧೫. ಜಾತಿ ; ೧೬. ನಿಗ್ರಹ ಸ್ಥಾನ.
:ಮೊದಲ ಒಂಭತ್ತು ಪದಾರ್ಥದ ಸರಿಯಾದ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಾಧನಗಳು. ಮುಂದಿನ ಏಳು, ತಪ್ಪು ಭಾವನೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಸಾಧನಗಳು.
ಇದು ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತತ್ವದ ಯತಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆ. ಅದರಿಂದ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು, -ಎಂಬ ಉದ್ದೇಶ. ಹೇಯ (ದುಃಖ) ; ಹೇಯ ಹೇತು (ದುಃಖದ ಕಾರಣ);  ಹಾನ (ನಾಶ) ; ಹಾನೋಪಾಯ (ನಾಶದ ಉಪಾಯ) ; ಈ ಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಷಯ. (ವಾತ್ಸಾಯನ ->) ಪ್ರಯೋಜನ ಮೋಕ್ಷ. 
### :ಪ್ರಮಾಣ ಮೀಮಾಂಸೆ ವಿಚಾರ 
:ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಗೆ ಅಗ್ರ ಸ್ಥಾನ. ನ್ಯಾಯವಾದಿಗಳು -ನೈಯಾಯಿಕರು -ಇವರು ಯಾವುದೇ ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಬುದ್ಧಿ, ಉಪಲಬ್ಧಿ,  ಅನುಭವ, ಎಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ. 
:ಬುದ್ಧಿ ಎಲ್ಲಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತದೆ(ಅರಿಯುತ್ತದೆ). ಜ್ಙಾನವು (ಅರಿವು) **   ಸ್ಮೃ ತಿ (ಸ್ಮೃತಿ: ಸ್ಮಋತಿ),** **ಅನುಭವ** ಎಂದು ಎರಡು ವಿಧ. ಹಿಂದಿನ ಅನುಭವವೇ 'ಸ್ಮೃತಿ'. ಅದು "ಭಾವನಾ"ಎಂಬ ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು, ಸ್ವಜಾತಿಗಿಂತ ಬೇರೆಯಾದದ್ದು- ಅನುಭವ. ವಸ್ತುವು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇತಿಳಿದರೆ ಅದು 'ಯತಾರ್ಥ'. ಅದು 'ಪ್ರಮಾ' ; ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದರೆ ಅದು 'ಅಯತಾರ್ಥ' -'ಅಪ್ರಮೆ' (ಪ್ರಮಾಣವಲ್ಲ).  
:ಅಪ್ರಮೆ ಯು, 'ಸಂಶಯ', 'ವಿಪರ್ಯಯ', 'ತರ್ಕ' ಎಂದು ಮೂರು ಬಗೆ.
:ಸಂಶಯವೆಂದರೆ 'ನಿಶ್ಚಯ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲ' :**ವಿಪರ್ಯಯ**ವೆಂದರೆ ಒಂದನ್ನು ಇನ್ನೊಂದಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು. ಹಗ್ಗವನ್ನು ಹಾವೆಂದು ತಿಳಿದು ಹೆದರುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯವಿದೆ ; -ಹಾವೇ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ ; ಆದರೆ ತಪ್ಪು. 
:**ತರ್ಕ**ವೆಂಬುದು ಊಹಾತ್ಮಕ ವಾದ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮೆ ಅಥವಾ ಯತಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದು **ಪ್ರಮಾಣ.** ಯತಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನ ಅದು.
 
:**ಪರತಃ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ** : ಸಕ್ಕರೆಯ ಪುಡಿ ಇದ್ದಾಗ ಅದು ಹೌದೋ ಅಲ್ಲವೋ ತಿಳಿಯಲು, ಬಾಯಿಗೆ ಹಾಕಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಸಿಹಿ ಇದ್ದರೆ ಸಕ್ಕರೆ ; ಇದಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಥ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಈ ನೈಯಾಯಕರ  ನಿಲುವಿಗೆ  ಪರತಃ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. 
:**ಪ್ರಮೆ** ಅಥವಾ ಯತಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವ, ಸಾಧನಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಹೆಸರು. 
:ನ್ಯಾಯ ದರ್ಶನದ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ನಾಲ್ಕು. **೧.ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ**, **೨.ಅನುಮಾನ** ; **೩.ಉಪಮಾನ** ; **೪.ಶಬ್ದ.** ಇವುಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಯತಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಅನ್ಯ ಸಾಧನಗಳಿಲ್ಲ.

#### ೧. ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ 
:**ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥ ಸನ್ನಿಕರ್ಷ ಜನ್ಯ ಜ್ಞಾನಮ್** -ಸೂತ್ರ. 
ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವಸ್ತುವಿನ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಜ್ಞಾನ (ಕಣ್ಣು,ನಾಲಗೆ, ಮೂಗು ಇತ್ಯಾದಿ) ಇಂದ್ರಿಯ ದೋಷವಿರಬಾರದು. ವಸ್ತು ಸ್ಪುಟವಾಗಿರಬೇಕು. (ಮಾತು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಪ್ರಮಾಣವಲ್ಲ.)ದೂರದ ವಸ್ತುವಿನ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ *ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ* ಜ್ಞಾನವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ. ವಸ್ತುವಿನ (ಹತ್ತಿರದ) ವಿವರವಾದ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ *ಸವಿಕಲ್ಪ ಜ್ಞಾನ* ವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ. ವಸ್ತುವಿನ ಯತಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನ ಆರು ಬಗೆಯಲ್ಲಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.  ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಲ್ಲಿ *ಲೌಕಿಕ*, *ಅಲೌಕಿಕ* ಎಂದು ಎರಡು ಬಗೆ. 
:ಇಂದ್ರಿಯಘಳಮೂಲಕಬರುವ ಜ್ಞಾನ *ಲೌಕಿಕ* ; 
:ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಳ (ವಿಚಾರ) ಸಂಬಂಧಗಳಿಲ್ಲದೆಯೂ ಕೆಲವು ಜ್ಞಾನಗಳಾಗುತ್ತವೆ -ಅವು *ಅಲೌಕಿಕ* ; *ಅಲೌಕಿಕ* ಮೂರು ವಿಧ : *ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣ*, *ಜ್ಞಾನ ಲಕ್ಷಣ*, *ಯೋಗಜ.*
:ಉದಾಹರಣೆ : 
:೧. ಗೋವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸದಿದ್ದರೂ,ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣದಿಂದ  ಅದು ದನವೆಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತೇವೆ. 
:೨. ಗುಲಾಬಿಯ ಹೂವನ್ನು ದೂರದಿಂದ ನೋಡಿದರೂ, ಅದರ ಸುಗಂಧ ಅನುಭವ ಆಗುತ್ತದೆ (ಮೂಗಿಗೆ ಸುಗಂಧ ಬಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ). ಇದು ಜ್ಞಾನ ಲಕ್ಷಣ *ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ.* 
:೩.ಯೋಗಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯರ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದೆ ಇರುವ ವಿಷಯವನ್ನೂ ನೋಡಬಲ್ಲರು. -ಇದು *ಯೋಗಜ.*

#### ೨. ಅನುಮಾನ 
----
:(inference :The reasoning involved in drawing a conclusion or making a logical judgment on the basis ofcircumstantial evidence and prior conclusions rather than on the basis of direct observation)
:ಅನುಮಾನವು ಪ್ರಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದು. 
:ಅನುಮಾನವೆಂದರೆ "ಸಂಶಯವಲ್ಲ".  ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಲ್ಲದ್ದನ್ನು ತಾರ್ಕಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಮಾಣಿಸುವುದು. (ಊಹೆಯಾದರೂ ಪೂರ್ತಿ ಊಹೆಯಲ್ಲ). 
:ಉದಾ : ಗಣಿತದ ಸಹಾಯದಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಇಷ್ಟೇ ದೂರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾನೆ ಎನ್ನುವುದು. ಅನಮಾನಕ್ಕೆ  ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉದಾಹರಣೆ : ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಇದೆ ಏಕೆಂದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ಇದೆ. (ಬೆಂಕಿ ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ಹೊಗೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದು) ; ಇಲ್ಲಿ 'ಬೆಂಕಿ' ಎಂಬ ವಸ್ತುವನ್ನು 'ಹೊಗೆ' ಎಂಬ **ಹೇತು**ವಿನಿಂದ (ಕಾರಣ) ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಕಾರಣಕ್ಕೆ -**ಹೇತು** ಅಥವಾ **ಲಿಂಗ** ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ **ಸಾಧನ, ವ್ಯಾಪ್ಯ.**). ಬೆಂಕಿಗೂ ಹೊಗೆಗೂ ಅವಿನಾ ಸಂಬಂಧವಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ, ಹೊಗೆ 'ಹೇತು'. -ಬೆಂಕಿ 'ಸಾಧ್ಯ' -ಸಾಧಿಸಿದ ವಸ್ತು. ಇದಕ್ಕೆ **ವ್ಯಾಪ್ತಿ** ಎಂದು ಹೆಸರು. ಹೊಗೆಗೂ ಬೆಂಕಿಗೂ **ವ್ಯಾಪ್ತಿ** ಇದೆ. ಒಂದು ಇದ್ದಾಗ ಇನ್ನೊಂದು ಇರಲೇಬೇಕು ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸರ್ವಕಾಲಿಕ ಸಂಬಂಧ. ಬೆಂಕಿ ಇರವಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಹೊಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೆಂಕಿಗೂ ಹೊಗೆಗೂ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಇಲ್ಲ. ; ಆದರೆ ಹೊಗೆ -ಬೆಂಕಿಗೆ ವ್ಯಾಪ್ತಿ  ಇದೆ. ಆದರೆ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ **ಉಪಾದಿ**ಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು ( ಎಕ್ಸೆಪ್ಶನ್ಸ್). ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣವು ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳವ ಬಗೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. 
:ಉದಾ : ಮನುಷ್ಯರು ಸಾಯುವರು ಎಂಬುದನ್ನು ಕಂಡು ಹಿಡಿಯಲು ಎಲ್ಲಾ ಮನುಷ್ಯರನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ನೋಡಬೇಕಿಲ್ಲ. 
:ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ  **ಪ್ರತ್ಯಾಸತಿ ಅನುಮಾನ ಪ್ರಮಾಣ.** 
:ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣದಂತೆ ಪರೀಕ್ಷಣವೂ ಅವಶ್ಯ. ಅವು 'ಅನ್ವಯ', 'ವ್ಯತಿರೇಕ', 'ವ್ಯಭಿಚಾರಾಗ್ರಹ', 'ಉಪಾದಿ ನಿರಾಸ', 'ತರ್ಕ' ಮತ್ತು 'ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣ' ಎಂದು ಆರು ವಿಧ. 
:ಒಂದು ವಸ್ತುವಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ಇರುತ್ತದೆ - **ಅನ್ವಯ**. (ಹೊಗೆ-ಬೆಂಕಿ). 
:ಒಂದುವಸ್ತು ಇರದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು **ವ್ಯತಿರೇಕ.** 
:ಉದಾ : ಬೆಂಕಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ -ಹೊಗೆ ಇಲ್ಲ. 
:**ವಿಪರೀತ** - ಅನ್ವಯವಾಗದ ದೃಷ್ಟಾಂತವಾಗಬಾರದು. 
**ವ್ಯಭಿಚಾರಾಗ್ರಹ** - ಸೋಪಾಧಿಕವಾಗಿರಬಾರದು (ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ)
ಉಪಾದಿ ನಿರಾಸ -( ಎಕ್ಸೆಪ್ಶನ್ಸ್) ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭದ್ದಾಗಿರಬಾರದು. 
**ತರ್ಕವು** -ವಿರೋಧ ವಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. 
**ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣವು** ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಬಗೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.

##### ಅನುಮಾನ ಬೇಧ
----
:ಅನುಮಾನ ಬೇಧ:-
:ಅನುಮಾನವನ್ನು, ಪೂರ್ವವತ್, ಶೇಷವತ್, ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ದೃಷ್ಟ ಎಂದು ಮೂರು ಬಗೆಯಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ. 
:೧.ಪೂರ್ವವತ್  -ಕಾರಣದಿಂದ ಕಾರ್ಯ ; 
:ಉದಾ : ಮೋಡವನ್ನು ನೋಡಿ ಮಳೆ ಸುರಿಯುವುದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು.  
:೨.ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಕಾರಣವು ಅನುಮಿತವಾಗುವುದು. 
:ಉದಾ : ಕೆಂಪು ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ನೋಡಿ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಳೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು. 
:೩.ಚಂದ್ರನು ಒಂದುಕಡೆ ಇದ್ದು ನಂತರ ಬೇರೆಕಡೆ ಇದ್ದರೆ, ಚಲನೆಯನ್ನು ಕಾಣದೇ ಇದ್ದರೂ ಚಲನೆ ಇದೆ ಎನ್ನುವುದು.  
ನ್ಯಾಯ ಅಥವಾ ಪಂಚಾಯಯುವ ವಾಕ್ಯ ; 
:೧. ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ, ಹೇತು, ಉದಾಹರಣೆ. ಉಪನಯ, ನಿಗಮನ,  ಈಪಂಚ ವಾಕ್ಯಗಳು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುವಂತೆ ಹೇಳುವ ವಿಧಾನ.  
:೧. ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ :ಸಿದ್ಧಮಾಡಬೇಕಾದ್ದನ್ನು ಹೇಳುವುದು.  
:೨. ಹೇತು : ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುವುದು,  
:೩. ಉದಾಹರಣೆ : ಅರ್ಥವಾಗಲು/ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಬೆಂಕಿ-ಹೊಗೆ ಈ ಬಗೆಯ ಉದಾಹರಣೆ ಕೊಡುವುದು.  
:೪ : ಉಪನಯ : ವಿಷಯ ತಿಳಿಯುವಂತೆ ಮಾಡುವುಸು. (ಡಿಡಕ್ಶನ್) 
:೫ : ನಿಗಮನ ಮತ್ತು ಅನುಗಮನ : (ಡಿಡಕ್ಶನ್) ಸಕಾರಣಯುತವಾಗಿ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದು -ಮತ್ತು 
:ಇಂಡಕ್ಶನ್ -ಬೆರೆ ಬಗೆಯ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲವೆಂಬ  ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವು. 
:ಅನುಮಾನವನ್ನು ಕೇವಲ ದ್ವಯೀ ;  ಕೇವ® ವ್ಯತಿದೇಕೀ ;ನ್ವಯ ವ್ಯತಿರೇಕೀ ಎಂದು ಮೂರು ವಿಭಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. 
:ಉದಾ : ಜ್ಞೇಯ ಪದಾರ್ಥಗಳೆಲ್ಲಾ ಅಭಿದೇಯವಾಗಿದೆ ; ಎಂದರೆ ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿರುವ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆಲ್ಲಾ ಹೆಸರಿಡಬಹುದು. 
:ಹೇತು (ಕಾರಣ) ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯ -ಸಾಧಿಸಿದ ವಿಚಾರ ; (ಪ್ರೂವ್ಡ್) 
:ಅನ್ವಯವನ್ನು ಮಾತ್ರಾ ಆಧರಿಸಿದೆ -ಆಗ ಕೇವಲಾನ್ವಯೀ. 
:ಉದಾ : ಹೊಗೆ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಇದೆ -ಇದು ಅನ್ವಯ. 
:ವ್ಯತಿರೇಕೀ : ಮೇಲಿದನ್ನು ವ್ಯತಿರೇಕವಾಗಿ ಹೇಳುಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. (ಬೆಂಕಿ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಆಗದು.)
೧. ಹೀಗೆ ವ್ಯತಿರೇಕ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ  ಕೊಡಬಹುದಾದ್ದು, - ಕೇವಲ ವ್ಯತಿರೇಕಿ ; ತಿಳಿಯದ ಹೆಸರಿಲ್ಲದ ವಸ್ತು /ಭಾವನೆ ಆದರೆ ಉದಾಹರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ -ಕೇವಲ ವ್ಯತಿರೇಕದಿಂದಲೇ ಹೇಳಬೇಕಾಗುವುದು. 
:ಉದಾ : ಪೃಥ್ವಿಯು ಇತರೆ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ- ಗಂಧವಿರುವುದರಿಂದ, ಇಲ್ಲಿ ಗಂಧವು ಕೇವಲ ಪೃಥ್ವಿಯ ಗುಣ ; ವ್ಯತಿರೇಕ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ.
:೨. ಅನ್ವಯ ಮತ್ತು ವ್ಯತಿರೇಕೀ ಈ ಎರಡೂ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಅದು ಅನ್ವಯ ವ್ಯತಿರೇಕೀ.  ಉದಾ : ಹೊಗೆ - ಬೆಂಕಿ.
ವೇದಾಂತಿಗಳು -ಹಿಂದಿನ ನ್ಯಾಯ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನ ಮೂರು ಹಂತಗಳೇ -ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ, ಹೇತು, ಉದಾಹರಣೆ ; ಸಾಕಾಗುವುದು ಎಂದರೆ, ಬೌದ್ಧರು, ಉದಾಹರಣೆ, ಉಪನಯ, ಈ ಎರಡೇ ಸಾಕು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.   ಆದರೆ ನೈಯಾಯಿಕರು, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಬೋಧಿಸಲು, ಈ ಐದು- ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ, ಹೇತು, ಉದಾಹರಣ, ಉಪನಯ, ನಿಗಮನ, ಅಗತ್ಯವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ. ;(ಆಧುನಿಕ ತರ್ಕಶಾಸ್ತ್ರದ ಬೋಧನಾಕ್ರಮದಲ್ಲೂ ಈ ಐದು ಹಂತಗಳಿವೆ. )
ಹೇತ್ವಾಭ್ಯಾಸ ದೋಷಗಳು. : 
:ಕಾರಣಗಳನ್ನು (ಹೇತು)ಹೇಳವಾಗ  ದೋಷಪೂರಿತ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು. ಹೇತುವು (ಕಾರಣವು) :ಸದ್ಧೇತುವಾಗಲು, - ಒಳ್ಳೆಯ ಕಾರಣವಾಗಲು ಐದು ಗುಣಗಳು ಅವಶ್ಯ. 
;೧.ಪಕ್ಷೇಸತ್ತಾ -ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದೆ. ; ೨. ಸಪೇಕ್ಷೇ ಸತ್ತಾ, - ಸಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಹೇತುಇರುವುದು ; ೩. ವಿಪಕ್ಷಾತ್ ವ್ಯಾವೃತಿ, -ಪಕ್ಷದ ವಿರುದ್ಧವಾದ, ದೃಷಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು. ; ೪.ಅಸತ್ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಂ. -ಸಾಧ್ಯದವಿರುದ್ಧವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ, ಇತರ ಹೇತುಗಳಿಲ್ಲದಿರುವುದು. ೫. ಆಬಾಧಿತ,- ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾದಿ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ ಬಾಧಿತವಾಗದಿರುವುದು. 
:ಈ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷ ಕಂಡುಬಂದರೆ, ಹೇತ್ವಾಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಬೇಕಾದರೆ, ಸಾದ್ಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕೆಂಬುದು ತಾತ್ಪರ್ಯ. 
ಕಾರಣದಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳು : 
;೧. ಸವ್ಯಭಿಚಾರ, ೨. ವಿರುದ್ಧ, ೩. ಸತ್ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷ, ೪. ಅಸಿದ್ಧ, ೫. ಬಾಧಿತ.   ಈ ಐದು 
:೧. **ಸವ್ಯಭಿಚಾರ,** : ಸಿಹಿ ಇರುವ್ಯದೆಲ್ಲಾ ಕಬ್ಬು ; ಕಬ್ಬಿನಲ್ಲೂ ಸಿಹಿ ಇದೆ, ಹಣ್ಣಿನಲ್ಲೂ ಸಿಹಿ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ  ಹೇತುವು (ಕಾರಣವು) ಸಪಕ್ಷದಲ್ಲೂ (ಕಬ್ಬು) ಇದೆ, ವಿಪಕ್ಷದಲ್ಲೂ (ಹಣ್ಣು) ಇದೆ. -ಇದುಸವ್ಯಭಿಚಾರವು.
:೨. **ವಿರುದ್ಧ,** : ಶಬ್ದವು ನಿತ್ಯವಾದುದು. ನಿತ್ಯ (ಶಾಶ್ವತ) 
-ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣವು ವಿರುದ್ಧವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಶಬ್ದವು ನಿತ್ಯವಾದುದು ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಕೃತಕ (ಕ್ಷಣಿಕ) ವಾದುದು. ನಿತ್ಯ =ಶಾಶ್ವತವನ್ನು ಹೇಳುವ ಬದಲು ಕೃತಕವನ್ನು ಹೇಳವ ಕಾರಣ - ವಿರುದ್ಧ 
:೩. **ಸತ್ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷ**, : ಸಾಧ್ಯಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಹೇತುವಿರುತ್ತದೆ. -ಎಂದರೆ ಒಂದು ಕಾರಣದಿಂದ ಸಾಧ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಬಹುದು,ಮತ್ತೊಂದು ಕಾರಣದಿಂದ ನಿರಾಕರಿಸಬಹುದು.  ಉದಾ : ಶಬ್ದವು ನಿತ್ಯವಾದುದು -ಕಾರಣ ಶ್ರವ್ಯವಾದುದು ; ಅದು ಅನಿತ್ಯ ವಾದುದು, -ಕಾರಣ ಕೃತಕವಾದುದು. 
:೪. **ಅಸಿದ್ಧ, :** ಹೇತು -ಪ್ಷಗಳು ಅಸಿದ್ಧವಾದಾಗ. ; ಉದಾ : ಗಗನ ಕುಸುಮವು ಪರಿಮಳಯುಕ್ತ, -ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಕುಸುಮ (ಹೂ)ವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಷವಾದ ಕುಸುಮವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಿದ್ಧ ಪಡಿಸಬೇಕಾದ ಪರಿಮಳ ಅಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. (ಆಶ್ರಯಾಸಿದ್ಧ ) ಕುಸುಮವಿರುವಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಪರಿಮಳವಿರುತ್ತದೆ -ಎಂದರೆ  ವ್ಯಾಪ್ತಿ ; ಅದೂ ವ್ಯಾಪತ್ವಾಸಿದ್ಧ್ಧ - ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಹೂವಿಗೂ ಪರಿಮಳವಿರುವುದಿಲ್ಲ. 
:೫. **ಬಾಧಿತ.** : ಬಾಧಿತವೆಂದರೆ,   ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾದಿಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು. ಉದಾ : ಅಗ್ನಿಯು ತಣ್ಣಗಿದೆ. ಅದು (ದ್ರವ್ಯ) ವಸ್ತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ

#### ೩ ಉಪಮಾನ 
:ಉಪಮಾನ ಪ್ರಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯದು. ಉಪಮಾನ ಎಂದರೆ ಹೋಲಿಕೆ. ವಸ್ತು ಒಂದರ ಸಾದೃಸ್ಯ ದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು ಉಪಮಾನ. 
:ಇದು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ, ಅನುಮಾನ, ಶಬ್ದ ಈ ಮೂರರಿಂದ ಬೇರೆಯಾದುದು, ಎಂದು ನೈಯಾಯಿಕರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 
:ಉದಾ : ಗೋವಿನಂತೆಯೇ ಇರುವ  ಕಾಡುದನವನ್ನು ನೋಡಿ, ಒಬ್ಬ ವ್ಯ ಕ್ತಿ ಅದನ್ನು ಗವಯಃ ಎಂದರೆ. -ಅದು ಉಪಮಾನದಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದು.

#### ೪ ಶಬ್ದ ಪ್ರಮಾಣ 
----
:||**ಆಪ್ತೋಪದೇಶಃ ಶಬ್ದಃ** ||  ಆಪ್ತ ಪುರುಷನ ಉಪದೇಶವೇ ಶಬ್ದ ವೆಂದು ನ್ಯಾಯ ಸೂತ್ರ. ಆಪ್ತನಾದವನು ಸರಿಯಾದ ಪದ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದು. - ಏಕೆಂದರೆ ಪದ ವಾಕ್ಯಗಳು ಸರಿಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅಪಾರ್ಥವಾಗಬಹುದು. ಪದಕ್ಕೆ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ.  
:**ಆಕಾಂಕ್ಷೆ**, **ಯೋಗ್ಯತೆ**, **ಸನ್ನಿಧಿ** ಗಳಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರಾ ವಾಕ್ಯದ ಅರ್ಥವು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. 
:**ಆಕಾಂಕ್ಷೆ** -ಎಂದರೆ ವಿಚಾರಿಸಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ ಕುತೂಹಲ.  
:ಅರ್ಥವನ್ನು ತಪ್ಪಿಲ್ಲದೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ ಶಕ್ತಿ -ಯೋಗ್ಯತೆ.  
:**ಸನ್ನಿಧಿ** -ಉಚ್ಛಾರ ಹೇಳುವುದು.  ವಿಪರೀತ ವಿಳಂಬವಾಗಿ ಒಂದೊಂದೇ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ ಅರ್ಥವಾಗದು. 
**ಶಬ್ದ ಬೋಧ** : - ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ವಾಕ್ಯಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಾರ್ಕಿಕವಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ  **ಶಬ್ದ ಬೋಧ**ವೆಂದು ಹೆಸರು. ಇದನ್ನು  **ವಾಕ್ಯಾರ್ಥ ವಿಮರ್ಶೆ** ಎನ್ನಬಹುದು. 
ಶಬ್ದ ಪ್ರಮಾಣ **ಲೌಕಿಕ, ವೈದಿಕ** ಎಂದು ಎರಡು ಬಗೆ. 
;ವೇದಗಳು ಈಶ್ವರ ಕೃತವಾದುದರಿಂಧ ಅದು ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದು **ವೈದಿಕ.** 
:ಲೌಕಿಕ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ **ಆಪ್ತೋಕ್ತವಾದದ್ದು ಪ್ರಮಾಣ** ; ಉಳಿದಿದ್ದು ಅಪ್ರಮಾಣ. ಆಪ್ತನ ವಾಕ್ಯ , ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ, ಅನುಮಾನಗಳನ್ನು ಆದರಿಸಿದ್ದರೂ, ನಮ್ಮ ಪಾಲಿಗೆ ಶಬ್ದ ರೂದಲ್ಲೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹಿಂದಿನವರ ಅನುಭವವನ್ನು ಜ್ಞಾನ ಸಾಧನವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕೆಂಬುದು **ನ್ಯಾಯ**ದ ನಿಲುವು. ಇದು **ಲೌಕಿಕ ಶಬ್ದ ಪ್ರಮಾಣ.**

### ೨  ಪ್ರಮೇಯ 
---- 
:::**ಪ್ರಮೇಯ :** 
:ಪ್ರಮೇಯವೆಂದರೆ ತಿಳಿಯಬಹುದಾದದ್ದು ; ಇರುವುದೆಲ್ಲಾ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದ ವಿಷಯ. ಇದು ನ್ಯಾಯ ಶಾಸ್ರದ ನಿಲುಮೆ ; ಮೋಕ್ಷ ಸಾಧನರಗೆ ಅವಶ್ಯವಾದ ಆತ್ಮ, ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ವಿಷಯ(ಆಸೆ), ಬುದ್ಧಿ,  ಮನಸ್ಸು, ಪುನರ್ಜನ್ಮ, ಕರ್ಮಫಲ, ಸುಖ -ದುಃಖ, ಅಪವರ್ಗಗಳು, -ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಮೇಯ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತವೆ. (ಇವುಗಳ ಸತ್ಯಾಸತ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದದ್ದು ಅವಶ್ಯ. ಅವುಗಳಬಗ್ಗೆ ಸರಿಯಾದ ತಿಳುವಳಿಕೆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕೊಡುವ ಸಾಧನ ನ್ಯಾಯ ಶಾಸ್ತ್ರ. 
### ೩.ಸಂಶಯ 
----
:.**ಸಂಶಯ** (ಇದು ಅನುಮಾನ ಪ್ರಮಾಣವಲ್ಲ) :ಇದು ಒಂದು ಬಗೆಯ ಅನಿಶ್ಚಯ ಸ್ಥಿತಿ. (ಸಂದೇಹ). ಉದಾ : ದೂರದ ವಸ್ತು, ಮನುಷ್ಯನೋ, ಮೋಟು ಮರವೋ ? -ಇದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕಾದ್ದು ಅವಶ್ಯ.  ಮೂಢನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು ಸಂಶಯ ಅವಶ್ಯ. 
### ೪. ಪ್ರಯೋಜನ 
----
:.**ಪ್ರಯೋಜನ** : ಇದು ಕ್ರಿಯೆಯ ಉದ್ದೇಶ, ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಕ್ಕೆ ಅವಶ್ಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ತತ್ವಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತದೆ.
### ೫.ದೃಷ್ಟಾಂತ 
----
:.**ದೃಷ್ಟಾಂತ** : ವಾದ ಮಾಡುವ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷದವರು, ಒಪ್ಪುವ ಉದಾಹರಣೆಗಳು - ದೃಷ್ಟಾಂತ. ದೃಷ್ಟಾಂತ ದೃಷ್ಟತೆಗೆ ಸಹಕಾರಿ.

### ೬.ಸಿದ್ಧಾಂತ' 
----
:.**ಸಿದ್ಧಾಂತ** : ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವೆಂದು ಒಪ್ಪಿದ ವಿಚಾರವೇ ಸಿದ್ಧಾಂತ. ಅನೇಕ ಆಧಾರ (ಪ್ರಮಾಣ) ಗಳ ಮೂಲಕ ಸಿದ್ಧವಾದ ವಿಚಾರ. ಇದು ನಾಲ್ಕು ಬಗೆ. ಸರ್ವತಂತ್ರ, ಪ್ರತಿತಂತ್ರ, ಅಧಿಕರಣ, ಅಭ್ಯಪಗಮ. 
::೧. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾದದ್ದು ,**ಸರ್ವತಂತ್ರ** ಸಿದ್ಧಾಂತ ; ಉದಾ : ಕಣ್ಣು ಒಂದು ಇಂದ್ರಿಯ. 
::೨. ಒಒಂದು ದರ್ಶನದವರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾದದ್ದು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾಗದಿರುವುದು, ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವೇ ಪ್ರತಿತಂತ್ರ, ಉದಾ ಸತ್ಕಾರ್ಯವಾದ -ಸಾಂಖ್ಯರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಇತರರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಇಲ್ಲ. 
::೩. **ಅಧಿಕರಣ ಸಿದ್ಧಾಂತ** ; ಆಧಾರಭೂತವಾದ  ಮೂಲ ಸಿದ್ಧಾಂತ, ಸಿದ್ಧವಾದರೆ, ಇತರ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು ತಾನಾಗಿಯೇ ಸಿದ್ಧವಾದಂತೆ. ಇದು ಅಧಿಕರಣ ಸಿದ್ಧಾಂತ 
::೪. **ಅಭ್ಯುಪಗಮ** : ಪರೀಕ್ಷಿಸದೆ ಪ್ರತಿವಾದಿಯು ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ವಾದಕ್ಕಾಗಿ ಒಪ್ಪಿ  ಪ್ರತಿವಾದಿಯು ಅದನ್ನು ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸುವುದು, -**ಅಭ್ಯುಪಗಮ ಸಿದ್ಧಾಂತ.**
ಉದಾಹರಣೆ ; ಈಶ್ವರ ಇದ್ದಾನೆಂದರೆ,   ಜನರಿಗೆ ದುಃಖವೇಕೆ ?  ಅವನು ಪರಿಹರಿಸಬಹುದಲ್ಲಾ. -ಇತ್ಯಾದಿ. 
### ೭.ಅವಯುವ 
----
**ಅವಯುವ** : ಈ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ  ಐದು- ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ, ಹೇತು, ಉದಾಹರಣ, ಉಪನಯ, ನಿಗಮನ, ದೃಷ್ಟಾಂತ, ನಿಗಮಗಳು ಅವಯುವಗಳು, ನ್ಯಾಯ ವಾಕ್ಯಗಳು (ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದೆ)

### ೮.ತರ್ಕ 
----
**ತರ್ಕ** : ಸಂಶಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ವಿಶಿಷ್ಟ ವಿಧಾನ.

### ೯.ನಿರ್ಣಯ 
----
**ನಿರ್ಣಯ** : ಪಕ್ಷ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ವಿಮರ್ಶಸುವುಸದು. ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕಾದರೆ, ವಿಮರ್ಶ ಅಗತ್ಯ /ಅವಶ್ಯ. ಅವಶ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ ದೊರೆತ ತೀರ್ಮಾನವು ನಿರ್ಣಯ.  
;ಈ ಮೇಲಿನ ಒಂಭತ್ತು ಮತ್ತು ಅನುಮಾನ, ಉಪಮಾನ, ಶಬ್ದ ಪ್ರಮಾಣ ;ಈ ಮೂರು ಒಟ್ಟು ಹನ್ನೆರಡು :
;ಈ ಹನ್ನರಡು  ವಿಚಾರಗಳು ತರ್ಕಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ನೇರ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವು.. 
:ಚರ್ಚೆಯ ಕಲೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಉಳಿದ ಏಳು ವಿಚಾರಗಳಿವೆ.**ವಾದ**, **ಜಲ್ಪ**, **ವಿತಂಡ.** ಇತ್ಯಾದಿ

### ೧೦. ವಾದ 
----
:**ವಾದ** : ತತ್ವ ನಿರ್ಣಯವೇ ಗುರಿಯಾಗಿರುವ ಸಂವಾದ ವಿಶೇಷವು - **ವಾದ**, ವಾದಿ, ಪ್ರತಿವಾದಿಗಳು, ಪಕ್ಷ ಪ್ರತಿ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ತರ್ಕಮೂಲಕ ಚರ್ಚಿಸುವುದು.- ಅದು ಸತ್ಯದ ಅರಿವಿಗಾಗಿ ; ಜಯದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲ್ಲ.
;||ವಾದೇ ವಾದೇ ತತ್ವಬೋಧ|| ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. 
### ೧೧.ಜಲ್ಪ 
----
:**ಜಲ್ಪ**  ತತ್ವ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಲು ಮಾಡುವ ಚರ್ಚೆ - **ಜಲ್ಪ**   (ಮತ್ತು ವಿತಂಡ). ಜಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲುವುದು ಮುಖ್ಯ ; ಈಶ್ವರನಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸಾಧಿಸಲು ಎಲ್ಲ ಉಪಾಯಗಳನ್ನೂ ಉಪಯೋಗಿಸುವುದು.
### ೧೨.ವಿತಂಡ 
----
:**ವಿತಂಡ** :  ಸ್ವಪಕ್ಷ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡದೆಯೇ ಪರಮತ ಖಂಡನೆಯೇ ಗುರಿಯಾಗಿರುವ  ಚರ್ಚೆಗೆ **ವಿತಂಡವಾದ** ಎನ್ನುವರು. 
### ೧೩.ಹೇತ್ವಾಭಾಸ 
----
:ಹೇತ್ವಾಭಾಸ : ತಪ್ಪು ಕಾರಣ ಕೊಡುವುದು,  ಅಸತ್ಯವಾದುದನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದುಹೆಳುವುದು(Fallacy, the semblance of reason) ಅದು - ಅರ್ಥೈಕಾಂತಿಕ, ವಿರುದ್ಧ,, ಅಸಿದ್ಧ; ಸತ್ಪ್ರತಿಪಕ್ಷ, ಬಾಧಿತ -ಎಂದು ಐದು ವಿಧ. ಅನುಮಾನ ಬೇಧ- ನೋಡಿ-:

### ೧೪.ಛಲ 
----
:ಛಲ : ವಕ್ತಾರನ ಮಾತನ್ನು ತಿರುಚಿ ಖಚಿಡಿಸುವುದು ಛಲ. ವಕ್ತಾರನ ಮಾತಿಗೆ ವಿಪರೀತ ಅರ್ಥಮಾಡಿಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುವುದು.  ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಗೆಲ್ಲು ಆಗದಿದ್ದರೆ,ಈ ವಂಚನೆಯ ಮಾರ್ಗ ಹಿಡಿಯುವುದು.  ಉದಾ : ಇವನ ಹತ್ತಿರ ನವ ಕಂಬಳಿ ಇದೆ ; ಎಂದರೆ ; ಅದಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಕಂಬಳಿ ಎಂಬುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಒಂಭತ್ತುಕಂಬಳಿಎಲ್ಲಿದೆ ಎಚಿದಯ ವಿರೋಧಿಸುವುದು.

### ೧೫.ಜಾತಿ 
----
:ಜಾತಿ : ತನ್ನ ನಿಲುವಿಗೇ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದು. ಉದಾಹರಣೆ : ವ್ಯರ್ಥ ಶಬ್ದ ಅನಿತ್ಯ - ಘಟದಂತೆ, ಆದರೆ ಅದು ನಿತ್ಯ ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಅಮೂರ್ತ-ಆಕಾಶದಂತೆ. ಇತ್ಯಾದಿ.

### ೧೬.ನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನ 
----
ನಿಗ್ರಹ ಸ್ಥಾನ : ಪರಾಜಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದುದು ನಿಗ್ರಹ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಇದು ತಿಳುವಳಿಕೆಯ ಕೊರತೆ ; ತಪ್ಪು ತಿಳವಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ.

## ಕಾರ್ಯ ಕಾರಣ ಸಿದ್ಧಾಂತ 
**ಕಾರ್ಯ ಕಾರಣ ಸಿದ್ಧಾಂತ** : 
:ಅನನ್ಯತಾ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವವಾಗಿ ಇರುವುದು ಕಾರಣ. ಕಾರಣವು ಕಾರ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದಿನದು. ಅದು ನಿಯತವಾಗಿರಬೇಕು.  ಕೆಲವುಕಡೆ ಇದೆ ;ಕೆಲವು ಕಡೆ ಇಲ್ಲ ಎನ್ನುವಂತಿರಬಾರದು. ಕಾರ್ಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಅವಶ್ಯವಾಗಿರಬೇಕು.ಅದು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕಾರ್ಯವಿಲ್ಲವಾಗಬೇಕು. ಉದಾಹರಣೆ : ಬಟ್ಟೆಗೆ -ದಾರ. ಇತ್ಯಾದಿ. ಅನ್ಯತಾ ಸಂಬಂಧ ಸಿದ್ಧಿಗಳಿರಬಾರದೆಂಬುದು ಮುಖ್ಯ. 
:ಉದಾಹರಣೆ : ಮಣ್ಣನ್ನು ಹೊರಲು ಕತ್ತೆ ಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಡಕೆಗೆ ಕತ್ತೆ ಕಾರಣ ; 
:ಅನ್ಯತಾ ಸಂಬಂಧ : ಕಾರಣದಿಂದ ಕಾರ್ಯವು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾರಣವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. (ಕಾರ್ಯಾಭಾವ ಪತಿಯೋಗಿ) ; ಹಾಗಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ (ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣ) ಸಮವಾಯು (ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗದ) ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ. 
;ಕಾರಣವು ಮೂರು ವಿಧ - ಸಮವಾಯು, ಅಸಮವಾಯು,ಮತ್ತು ನಿಮಿತ್ತ. 
:೧. **ಕಾರ್ಯದ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಸಮವಾಯು, ಅಥವಾ ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ**.
::ಉದಾರಣೆ : ಮಡಕೆ -ಮಣ್ಣು  (ಮಡಕೆಗೆ ಮಣ್ಣು **ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣ**).
:೨. ಕಾರ್ಯ ಅಥವಾ ಕಾರಣದೊಡನೆ ಒಂದು ವಸ್ತುವಿನ ಅಸಮವಾಯು ಸಂಬಂಧ ವಿರುವಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅಸಮವಾಯು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, 
::ಉದಾ : ದಾರಗಳ ಸಂಯೋಗವು ಬಟ್ಟೆಗೆ ಅಸಮವಾಯು  ಕಾರಣ - ದಾರಗಳಿಗೂ ಅವುಗಳ ಸಂಯೋಗಕ್ಕೂ ಸಮವಾಯು ಸಂಬಂಧ. ನೂಲಿನ ರೂಪವು ಬಟ್ಟೆಗಳ ರೂಪಕ್ಕೆ ಅಸಮವಾಯು ಕಾರಣ. ಗುಣ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅಸಮವಾಯುಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ.  ನೈಯಾಯಿಕರು (ನ್ಯಾಯ ದರ್ಶನದ ಅನಯಾಯಿಗಳು) ಮಾತ್ರಾ ಈಸಂಬಂಧ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

:೩. ಸಮವಾಯು ಮತ್ತು ಅಸಮವಾಯು ಕಾರಣಗಳಿಗಿಂತ ಬೇರೆಯಾದುದು. **ನಿಮಿತ್ತ ಕಾರಣ** (**ಸಂಪ್ರದಾನ ಕಾರಣ**) 
::ಉದಾಹರಣೆ ಮಡಕೆ ಮಾಡಲು ಕುಂಬಾರ ಬೇಕು ; ಇಲ್ಲಿ ಕುಂಬಾರ ನಿಮಿತ್ತ ಕಾರಣ. (ಇದಕ್ಕೆ **ಸಂಪ್ರದಾನ ಕಾರಣ**ವೆಂದೂ ಹೇಳುವರು).

## ಈಶ್ವರ 
:ನ್ಯಾಯ ದರ್ಶನ  ಈಶ್ವರನನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ. ‍ಈ ಶಾಸ್ತ್ರದ **ಕೋವಿದ ಉದಯನ**ನು ಈಶ್ವರನನ್ನು ಒಪ್ಪಲು  ಹೂಡಿದ ವಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ : 
;;;:**ಕಾರ್ಯಯೋಜನ ದೃತ್ಯಾದೇಃ ಪದಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಯತಃ ಶ್ರುತೇಃ |**
;;;:**ವಾಕ್ಯಾತ್ ಸಂಖ್ಯಾ ವಿಶೇಷಾಚ್ಚ ಸಾಧ್ಯೋ ವಿಶ್ವ ವಿದವ್ಯಯಃ** ||
:: **ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ** :-
:**ಕಾರ್ಯಾತ್** : ಜಗತ್ತು ಒಂದು ಕಾರ್ಯ ; ಹಾಗಾಗಿ ಇದಕ್ಕೊಂದು ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣ ಬೇಕು ; ಅವನೇ ಈಶ್ವರ. ಉದಾಹರಣೆ : ಮಡಕೆಗೆ ಕುಂಬಾರನಿದಂತೆ.
:**ಆಯೋಜನಾತ್** : ಜಗತ್ತಿನ ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣಗಳಾದ ಪರಮಾಣುಗಳ (ಜಡ) ಸಂಯೋಜನೆ  ಕ್ರಿಯೆಗೆ, ಚೇತನ ಶಕ್ತಿ ಬೇಕು. ಅವನೇ ಈಶ್ವರ. 
:**ಧೃತ್ಯಾದೇ** :(ಧರಿಸುವಿಕೆ): ಗ್ರಹ, ತಾರೆ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ನಿಂತಿದ್ದರೆ ಅದು ಈಶ್ವರನ ಮಹಿಮೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲಾ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
:**ಪದಾತ್** : ಪದಗಳು ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅದು ಅವನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ. ಕಲಾ ಕೌಶಲ್ಯಗಳೂ ಅವನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ. 
:**ಪ್ರತ್ಯಯತಃ** : ಯಾವ ತಪ್ಪೂ  ಇಲ್ಲದ ವೇದಗಳ ರಚನೆ, ಈಶ್ವರನಿಂದ ಮಾತ್ರಾ ಸಾಧ್ಯ. 
:**ಶ್ರುತೇ** : ವೇದಗಳು ಈಶ್ವರನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ. 
:**ವಾಕ್ಯಾತ್** : ವೇದ ವಾಕ್ಯಗಳು ವಿಧಿ -ನಿಷೇಧವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಆ ಧರ್ಮ ಪ್ರವರ್ತಕನು ಈಶ್ವರ. 
:**ಸಂಖ್ಯಾ ವಿಶೇಷಾತ್** : ಎರಡು ಪರಮಾಣುಗಳ ಸಂಯೋಗ, ದ್ವಣುಕ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಸಂಖ್ಯಾದ್ವಯದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ದ್ವಿತ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಅಪೇಕ್ಷಾ ಬುದ್ಧಿ ಜನ್ಯ. ಅದು ಚೇತನಾ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಗತಕ್ಕದ್ದು. ಅವನೇ ಈಶ್ವರ. 
:**ಅದೃಷ್ಟಾತ್ ** : ನಮ್ಮ ಕರ್ಮಫಲಗಳಿಗೆ ಅದೃಷ್ಟವು ಕಾರಣ. ಜಡವಾದ ಅದೃಷ್ಟವನ್ನು, ಪ್ರೇರಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು  ಚೇತನ ವ್ಯಕ್ತಿಯೇ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಚೇತನ ವ್ಯಕ್ತಿಯೇ ಈಶ್ವರ. 
;ಈಶ್ವರನ ಅನುಗ್ರಹವು ಮುಕ್ತಿಗೆ ಅವಶ್ಯಕ. 
:ಪ್ರಾಚೀನ ನ್ಯಾಯ ದರ್ಶನದಂತೆ - ಈಶ್ವರನು ಸರ್ವಶಕ್ತನಾದರೂ ಅಣುಗಳನ್ನೂ ಆತ್ಮಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲೂ ಆರ, ನಾಶಮಾಡಲೂ ಆರ. ಕುಂಬಾರನಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಅದೃಷ್ಟವನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ. ಅವನು ಕೇವಲ **ಚೇತನ-ಧರ್ಮಿ.**

## ಆತ್ಮ 
:ಈ ಶಾಸ್ತ್ರವು ದೇಹ ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ. ಅನುಮಾನ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಆತ್ಮ ತತ್ವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಅಣುಗಳು, ಕಾಲ, ದೇಶಗಳಂತೆ ಆತ್ಮನೂ ನಿತ್ಯ ಪದಾರ್ಥ.  ಬುದ್ಧಿ, ಸುಖ -ದುಃಖ ಇತ್ಯಾದಿ ಆತ್ಮದ ಗುಣಗಳು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೇಹಕ್ಕೂ ಆತ್ಮವಿದೆ ಆತ್ಮಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಅನಂತ. ಚೈತನ್ಯವು ಆತ್ಮದ ಧರ್ಮ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲ -ಇವು ನೈಯಾಯಿಕರ (ನ್ಯಾಯ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಅನುಯಾಯಿಗಳ ನಿಲುವು).
## ಅಪವರ್ಗ 
:ಮಿಥ್ಯಾ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಬಂಧ, ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ದುಃಖ ಇತ್ಯಾದಿ ಉಂಟಾಗುವುದು. ದುಃಖದ ಅಂತ್ಯವೇ ಮೋಕ್ಷ. ಮೋಕ್ಷವೇ ಅಪವರ್ಗ. ಇಂಥ ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮದ ಗುಣವೆಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾಗಿ ಸುಖ ದುಃಖ ರಹಿತನಾಗಿ ಚೈತನ್ಯದಿಂದಲೂ ವಿಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಮುಕ್ತಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಆನದವೂ ಇಲ್ಲ (ದುಃಖವೂಇಲ್ಲ).

## ಸಮೀಕ್ಷೆ 
:ನ್ಯಾಯ ದರ್ಶನವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ತರ್ಕಶಾಸ್ತ್ರ. ಎಲ್ಲಾ ದರ್ಶನಗಳೂ ಇದರಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿವೆ. 
:ಪಾಶ್ಚ್ಯಾತ್ಯರಲ್ಲಿ ತರ್ಕಶಾಸ್ತ್ರವು ೧೬ ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇಬಂದಿತ್ತೆನ್ನಬಹುದು. ಇದು ದೇವರನ್ನೂ, ವೇದಗಳನ್ನೂ, ಅರೆಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಒಪ್ಪಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ - ಎನ್ನುವುದು ಪಂಡಿತರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಆದ್ದರಿದ ಇದನ್ನು ಕೇವಲ  ಪ್ರಮಾಣ ಶಾಸ್ತ್ರವೆನ್ನುವುದು ಸೂಕ್ತ.ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಜೈನ ಧರ್ಮ

## ನೋಡಿ 
ಚಾರ್ವಾಕ ದರ್ಶನ ;ಜೈನ ಧರ್ಮ- ಜೈನ ದರ್ಶನ ;ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ ;ಸಾಂಖ್ಯ-ಸಾಂಖ್ಯ ದರ್ಶನ ;(ಯೋಗ)->ರಾಜಯೋಗ ;ನ್ಯಾಯ ದರ್ಶನ ;ವೈಶೇಷಿಕ ದರ್ಶನ;;ಮೀಮಾಂಸ ದರ್ಶನ - ;ವೇದಾಂತ ದರ್ಶನ / ಉತ್ತರ ಮೀಮಾಂಸಾ ;ಅದ್ವೈತ ;ಆದಿ ಶಂಕರರು ಮತ್ತು ಅದ್ವೈತ ;ವಿಶಿಷ್ಟಾದ್ವೈತ ದರ್ಶನ ;ದ್ವೈತ ದರ್ಶನ - ಮಾಧ್ವ ಸಿದ್ಧಾಂತ ;ಪಂಚ ಕೋಶ--ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಭಾರತಮ್ ಮತ್ತು ದ್ವೈತ ದರ್ಶನ ;ವೀರಶೈವ;ಬಸವಣ್ಣ;ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಸಮೀಕ್ಷೆ;ಭಗವದ್ಗೀತಾ ತಾತ್ಪರ್ಯ ;ಕರ್ಮ ಸಿದ್ಧಾಂತ ;.ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಸಮೀಕ್ಷೆವೇದಗಳು--ಕರ್ಮ ಸಿದ್ಧಾಂತ--ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ದೇವರುಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತು-ಅಸ್ತಿತ್ವ-ಸತ್ಯವೇ-ಮಿಥ್ಯವೇ 
-ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಜೀವಾತ್ಮ;ಮೋಕ್ಷ

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
## ಉಲ್ಲೇಖ 
ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ
ವರ್ಗ:ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ