open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ಜಿ ಜೆ ಆರ್ ಕೃಷ್ಣನ್

**ಜಿ ಜೆ ಆರ್ ಕೃಷ್ಣನ್ ಅಥವಾ ಲಾಲ್ಗುಡಿ ಕೃಷ್ಣನ್** ಎಂದು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ **ಲಾಲ್ಗುಡಿ ಗೋಪಾಲ ಜಯರಾಮನ್ ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್** ಅವರು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ ಪಿಟೀಲು ವಾದಕ, ಗಾಯಕ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕರು.  ಅವರು ಲಾಲ್ಗುಡಿ ಜಿ. ಜಯರಾಮನ್ ಅವರ ಮಗ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯರು.  ಕೃಷ್ಣನ್ ಲಾಲ್ಗುಡಿ ಸಂಗೀತ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಕಲಾತ್ಮಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸಹ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಶೈಲಿಯನ್ನು ತಂತ್ರ, ಭಾವ, ಲಯ ಮತ್ತು ಪಿಟೀಲು ಮಾನವ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ನಿಕಟವಾಗಿ ಅನುಕರಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆಗೆ ತಾತ್ವಿಕ ಬದ್ಧತೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಲಾಲ್ಗುಡಿ ಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರಿಗೆ ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. ಇದು ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಜನರಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುವ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಭಾರತೀಯ ಮನ್ನಣೆಯಾಗಿದೆ. ಅವರ ಸಹೋದರಿ ಲಾಲ್ಗುಡಿ ವಿಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ, ಈ ಜೋಡಿಗೆ ೨೦೨೨ ರಲ್ಲಿ ಮದ್ರಾಸ್ ಸಂಗೀತ ಅಕಾಡೆಮಿಯಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ *ಸಂಗೀತ ಕಲಾನಿಧಿ* ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ ಗೌರವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು.  ಇದನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. 

## ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ 
ಲಾಲ್ಗುಡಿ ಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರು ಪಿಟೀಲು ಮಾಂತ್ರಿಕ ಲಾಲ್ಗುಡಿ ಜಯರಾಮನ್ ಮತ್ತು ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿ ಅವರಿಗೆ ಜನಿಸಿದರು.

ವಾಣಿಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿ ಪಡೆದ ಇವರು, ವೆಚ್ಚದ ಲೆಕ್ಕಪತ್ರಗಾರ ಮತ್ತು ಕಂಪನಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ಕೃಷ್ಣನ್ ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ಸಂಗೀತದ ವೃತ್ತಿಜೀವನಕ್ಕೆ ಮುಡಿಪಾಗಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

## ವೃತ್ತಿಜೀವನ 
 ಲಾಲ್ಗುಡಿ ಜಿಜೆಆರ್ ಕೃಷ್ಣನ್ ೧೯೭೩ರಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಅವರ ತಂದೆಯಂತೆಯೇ ಅವರ ಶೈಲಿಯು ಗಾಯನಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾದ ಗಾಯನ ಶೈಲಿಯಾಗಿದೆ. ಅವರು ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಸಂಗೀತ ಪ್ರವಾಸಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸೋದರಿಯಾದ ಲಲ್ಗುಡಿ ವಿಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ.

### ಇವರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು
* ಲಿಂಕನ್ ಸೆಂಟರ್, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್.
* ಜೂನ್ ೨೦೦೪ರಲ್ಲಿ ಸಿಂಗಪುರ್ ಕಲೆಗಳ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಸಮಾನ್ವಯ, "ಸುನಾದ ಪ್ರವಾದಮ್".
* ಅಮ್ಸ್ಟರ್‌ಡಮ್ ಟ್ರೊಪಿಕ್ ಸಂಸ್ಥೆ.
* ಈಂಟೋ ಆಮ್ಸ್‌ಟರ್ಡಮ್ ಉತ್ಸವಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಂಸೆಟ್ಗೆಹೌ -ಆಮ್ಸ್‌ಟರ್ಡಮ್.
* ಸ್ಮಿತ್ಸೋನಿಯನ್ ಸಂಸ್ಥೆ-ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್, ಯುಎಸ್‌ಎ.
* ಪೂರ್ವದ ಯುಎಸ್‌ಎಸ್‌ಆರ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಉತ್ಸವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ.
* ಪರ್ಸೆಲ್ ರೂಮ್, ಲಂಡನ್.

## ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು 
ಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರು ಪಡೆದಿರುವ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು:

* ೨೦೨೨ರಲ್ಲಿ  ಮದ್ರಾಸ್ ಸಂಗೀತ ಅಕಾಡೆಮಿಯಿಂದ ಸಂಗೀತಾ ಕಲಾನಿಧಿ .
* ೨೦೧೭- ಇಂದಿರಾ ಶಿವಶೈಲಂ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನೈನ ಸಂಗೀತ ಅಕಾಡೆಮಿಯಿಂದ ೮ನೇ ಇಂದಿರಾ ಶಿವಶೈಲಂ ದತ್ತಿ ಪದಕ 
* ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ  ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ 
* ೨೦೦೯ – ಕಲಾಸಾಗರಂ ನಿಂದ *ಸಂಗೀತ ಕಲಾಸಾಗರ* ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಟಕದ ೪೨ನೇ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಪ್ರದಾನ) 
* ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ– ತಮಿಳುನಾಡು ಇಯಲ್ ಇಸೈ ನಾಟಕ ಮಂಡ್ರಂನಿಂದ *ಕಲೈಮಾಮಣಿ* *, ತಮಿಳುನಾಡು ಸರ್ಕಾರ*
* ೧೯೯೮ - ಕಲ್ಕಿ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಸ್ಮಾರಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಕಲ್ಕಿ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಸ್ಮಾರಕ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನಿಂದ ಕಲ್ಕಿ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಶತಮಾನೋತ್ಸವ ವರ್ಷ ಸಂಭ್ರಮಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಪಡೆದರು.
* ೧೯೯೮ ರಲ್ಲಿ *ಸಂಗೀತ ಚೂಡಾಮಣಿ* ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ಗಾನ ಸಭಾ, ಚೆನ್ನೈ, 
* ೧೯೮೬ - ಚೆನ್ನೈನ ಸಂಗೀತ ಅಕಾಡೆಮಿಯಿಂದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪಿಟೀಲು ವಾದಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ

*

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು
ವರ್ಗ:೧೯೬೦ ಜನನ
ವರ್ಗ:ತಮಿಳು ಸಂಗೀತಗಾರರು
ವರ್ಗ:ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತಗಾರರು
ವರ್ಗ:ಸಂಗೀತ ಕಲಾವಿದರು
ವರ್ಗ:ಪಿಟೀಲು ವಾದಕರು
ಚನ್ನಬಸವಾಂಕ

**ಚನ್ನಬಸವಾಂಕ** ಎನ್ನುವವನು (ಸು. 1550) ಒಬ್ಬ ವೀರಶೈವ ಕವಿ; *ಮಹಾದೇವಿಯಕ್ಕನ ಪುರಾಣ*ವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ.

## ಇವನ ಬಗ್ಗೆ 
ಈತನ ಪಿತಾಮಹ ಬಸವಾಂಕ. ಪಿತಾಮಹಿ ಗಂಗಾಂಬೆ. ತಂದೆ ರುದ್ರಕವಿ ನಾಗಭೂಷಣಾಚಾರ್ಯ. ಗುರು *ವ್ಯಾಘ್ರಾಜಿನಾಂಬರದ ಕಥೆ*ಯ ಚಿದಾನಂದ ಯತಿಪ ಬಸವರಾಜ. ಪ್ರೌಢದೇವನಿಗೆ ಹೇಮಕೂಟದ ವಿರಕ್ತರ ಗುಣವನರಿಪಿದ ಕರಸ್ಥಲದ ನಾಗಿದೇವನನ್ನೂ (ಸು. 1430), *ಅಮಲಬಸವಪುರಾಣ* ಕರ್ತೃವಾದ ಶೃಂಗೀರಾಜನನ್ನೂ (ಸು. 1500) ಸ್ಮರಿಸುವುದರಿಂದ ಕವಿಯ ಕಾಲ ಸು. 1550 ಆಗಿರಬಹುದೆಂದು ಊಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹರಿಯರಸ, ರಾಘವ, ಕೆರೆಯ ಪದ್ಮರಸ, ಕೇಶಿರಾಜ, ಭೀಮರಸ ಇವರು ಈತ ಸ್ಮರಿಸಿರುವ ಇತರ ಕವಿಗಳು.

## ಮಹಾದೇವಿಯಕ್ಕನ ಪುರಾಣ 
ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯನ್ನು ಕುರಿತ ಮಹಾದೇವಿಯಕ್ಕನ ಪುರಾಣ ನಾನಾ ಷಟ್ಪದಿಗಳಲ್ಲಿದೆ. ನಡುನಡುವೆ ಕೆಲವು ಸಾಂಗತ್ಯಗಳು ಇವೆ. ಗ್ರಂಥಾವತಾರದಲ್ಲಿ ಶಿವಸ್ತುತಿ ಇದೆ. ಬಳಿಕ ನಂದಿ, ಭೃಂಗಿ, ವೀರಭದ್ರ ಇವರುಗಳನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಸಿದ್ಧರಾಮನೇ ಮೊದಲಾದ ಪುರಾತನರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾದೇವಿಯಕ್ಕನ ಚರಿತೆಯನ್ನು ಹರೀಶ್ವರ ರಘಟಾರೂಪದಿಂದ ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ನೀನು ಷಟ್ಪದಿಯಾಗಿ ಬರೆ ಎಂದು ತನ್ನ ಗುರು ಬಸವರಾಜ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲು ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದಂತೆ ಕವಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.

ಈತನ ಬಂಧ ಹೃದಯಂಗಮವಾಗಿದೆ. ವರ್ಣನೆಗಳು ಸಮಯನಿಷ್ಠವಾಗಿವೆ. ಗ್ರಂಥ ದೊಡ್ಡದಾದರೂ ಕಾವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿಲ್ಲದಿಲ್ಲ. ನಾಯಕಿ ಪಟ್ಟ ಅನೇಕ ತೊಂದರೆಗಳು ಹೃದ್ಯವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
## ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ 
* 
* 

ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳು
ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ
ಸರ್ವಶೀಲೆ ಚನ್ನಮ್ಮ

**ಸರ್ವಶೀಲೆ ಚನ್ನಮ್ಮ** ಎನ್ನುವವಳು ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಾಗಡಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಕಳ್ಳೆಯದ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದಳು ಎನ್ನಲಾದ ಒಬ್ಬ ಶಿವಶರಣೆ. ವೀರಶೈವ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಉಕ್ತವಾಗಿರುವ 64 ಶೀಲಗಳನ್ನು ಚಾಚೂ ತಪ್ಪದಂತೆ ಈಕೆ ಆಚರಿಸಿದುದರಿಂದ ಸರ್ವಶೀಲೆಯಾದಳು. ಕವಿ ಪಾಲ್ಕುರಿಕೆ ಸೋಮನಾಥ ಆಂಧ್ರದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಈಕೆಯ ಆಶೀರ್ವಾದಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿ ಈಕೆಯಿಂದ ಅನುಭವ ಬೋಧಿಕೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕಳ್ಳೆಯದಲ್ಲೇ ಐಕ್ಯನಾದನೆಂದು ಪಾಲ್ಕುರಿಕೆ ಸೋಮೇಶ್ವರ ಪುರಾಣದಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಈಕೆಯ ಸಮಾಧಿ ಮಾಗಡಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಗುಡೇಮಾರನಹಳ್ಳಿ ಹತ್ತಿರ ಎರಡು ಹಳ್ಳಗಳು ಕೂಡುವ ಸಂಗಮ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದೆ. ಅದನ್ನು *ಚನ್ನಮ್ಮನ ಮಂಟಪ* ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
ವರ್ಗ:ಲಿಂಗಾಯತ
ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ
ಮೊಘಲ್-ಎ-ಆಜಮ್

***ಮೊಘಲ್-ಎ-ಆಜಮ್*** (ಅನುವಾದಃ ದಿ ಗ್ರೇಟ್ ಮೊಘಲ್) 1960ರ ಭಾರತೀಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಾಟಕ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಕೆ. ಆಸಿಫ್ ನಿರ್ಮಿಸಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ಕಪೂರ್, ದಿಲೀಪ್ ಕುಮಾರ್, ಮಧುಬಾಲಾ ಮತ್ತು ದುರ್ಗಾ ಖೋಟೆ ನಟಿಸಿರುವ ಈ ಚಿತ್ರವು ಮೊಘಲ್ ರಾಜಕುಮಾರ ಸಲೀಂ (ಮುಂದೆ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಜಹಾಂಗೀರ್ ಆದ) ಮತ್ತು ಆಸ್ಥಾನ ನರ್ತಕಿ ಅನಾರ್ಕಲಿ ನಡುವಿನ ಪ್ರೇಮ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. &nbsp; ಸಲೀಮ್ನ ತಂದೆ, ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಅಕ್ಬರ್, ಈ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ತಂದೆ ಮತ್ತು ಮಗನ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

*ಮೊಘಲ್-ಎ-ಆಜಮ್* ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು 1944ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಆಸಿಫ್ ಅವರು ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಅಕ್ಬರನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ನಾಟಕಕಾರ ಇಮ್ತಿಯಾಜ್ ಅಲಿ ತಾಜ್ ಅವರ 1922ರ ಅನಾರ್ಕಲಿ ಎಂಬ ನಾಟಕವನ್ನು ಓದಿದಾಗ. ಉತ್ಪಾದನೆಯು ವಿಳಂಬ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿತ್ತು. 1950ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಧಾನ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಮೊದಲು, ಯೋಜನೆಯು ಹಣಕಾಸುದಾರನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತ್ತು ಮತ್ತು ಪಾತ್ರವರ್ಗದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು. *ಮೊಘಲ್-ಎ-ಆಜಮ್* ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಹಿಂದಿನ ಯಾವುದೇ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಹೆಚ್ಚು ವೆಚ್ಚವಾಯಿತು-ಒಂದೇ ಹಾಡಿನ ದೃಶ್ಯದ ಬಜೆಟ್ ಆ ಅವಧಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಸಾಮಾನ್ಯ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಮೀರಿತ್ತು. ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆದ ಈ ಧ್ವನಿಪಥವು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕಿ ಲತಾ ಮಂಗೇಶ್ಕರ್, ಮೊಹಮ್ಮದ್ ರಫಿ, ಶಂಶಾದ್ ಬೇಗಂ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಗಾಯಕ ಬಡೇ ಗುಲಾಂ ಅಲಿ ಖಾನ್ ಅವರ 12 ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ಧ್ವನಿ ನೀಡಿದೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.

*ಮೊಘಲ್-ಎ-ಆಜಮ್* ಆ ಕಾಲದ ಯಾವುದೇ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು, ಮತ್ತು ವೀಕ್ಷಕರು ಟಿಕೆಟ್ಗಳಿಗಾಗಿ ದಿನವಿಡೀ ಸಾಲುಗಟ್ಟಿ ನಿಂತಿದ್ದರು. 1960ರ ಆಗಸ್ಟ್ 5ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಈ ಚಿತ್ರವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಮುರಿದು, 15 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ತನ್ನದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು, ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆ ಮಾಡಿದ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ. ಒಂದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು 8ನೇ ಫಿಲ್ಮ್ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಫಿಲ್ಮ್ಫೇರ್ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು ಈ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಲಭಿಸಿವೆ. *ಮೊಘಲ್-ಎ-ಆಜಮ್* ಡಿಜಿಟಲ್ ಬಣ್ಣ ಪಡೆದ ಮೊದಲ ಕಪ್ಪು-ಬಿಳುಪು ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಮರು-ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಮೊದಲ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. 12 ನವೆಂಬರ್ 2004 ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಮತ್ತು ಯುಟಿವಿ ಮೋಷನ್ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್ ವಿತರಿಸಿದ ಬಣ್ಣದ ಆವೃತ್ತಿಯು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು.

ಈ ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ಅದರ ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೆ ಒಂದು ಮೈಲಿಗಲ್ಲು ಎಂದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರ ಭವ್ಯತೆ ಮತ್ತು ವಿವರಗಳಿಗೆ ಗಮನ ಮತ್ತು ಅದರ ಪಾತ್ರವರ್ಗದ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟಿಗಾಗಿ ಫಿಲ್ಮ್ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನವನ್ನು ಗಳಿಸಿದ ಮಧುಬಾಲಾ ಅವರ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ) ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದೆ. ಚಲನಚಿತ್ರ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅದರ ಶಾಶ್ವತವಾದ ವಿಷಯಗಳ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಿಖರತೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಯಾರಾದ ಅತ್ಯಂತ ದುಬಾರಿ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು.
ಅಲಂಪುರಂ (ಹೇಮಲಪುರಂ)

**ಅಲಂಪುರಂ (ಹೇಮಲಪುರಂ)** ಭಾರತದ ತೆಲಂಗಾಣ ರಾಜ್ಯದ ಜೋಗುಲಾಂಬ ಗದ್ವಾಲ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ   ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದೆ. ಆಲಂಪುರವು ಶಕ್ತಿ ಪಂಥದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯ ಹಿಂದೂ ಯಾತ್ರಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ನವಬ್ರಹ್ಮ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೂ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ,   ಇದು ಶಿವನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಒಂಬತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳ ಗುಂಪಾಗಿದ್ದು  ಕ್ರಿ.ಶ. ಏಳನೇ ಮತ್ತು ಎಂಟನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ತುಂಗಭದ್ರಾ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮ ಸ್ಥಳವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು *ದಕ್ಷಿಣ ಕಾಶಿ* ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಶೈಲಕ್ಕೆ ಪಶ್ಚಿಮ ದ್ವಾರ ಎಂದೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಲಂಪುರದ ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ನಲ್ಲಮಲ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದು, ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಎಡದಂಡೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಆಲಂಪುರವನ್ನು ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರು, ಅವರು 9 ಶಿವ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಅವರ ನಂತರ ಮಾನ್ಯಖೇಟದ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪಶ್ಚಿಮ ಚಾಲುಕ್ಯರು ಪಾಪನಾಸಿ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಆಲಂಪುರವು ಹಲವಾರು ತೆಲುಗು ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ.ಆಲಂಪುರವು ಹಲವಾರು ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದವು ಜೋಗುಳಾಂಬ ದೇವಸ್ಥಾನ, ನವಬ್ರಹ್ಮ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು, ಪಾಪನಾಸಿ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ.

ಜೋಗುಳಾಂಬಾ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಹದಿನೆಂಟು ಮಹಾ ಶಕ್ತ ಪೀಠಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ, ಇವು ಶಕ್ತಿ ಧರ್ಮದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಯಾತ್ರಾ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ನವಬ್ರಹ್ಮ ದೇವಾಲಯಗಳು   ಶಿವನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಒಂಬತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳಾಗಿದ್ದು  ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರು ಏಳನೇ ಮತ್ತು ಎಂಟನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಭಾರತದ ಪುರಾತತ್ವ ಸಮೀಕ್ಷೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಅಧಿಕೃತ "ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಪಟ್ಟಿ"ಯಲ್ಲಿ ನವಬ್ರಹ್ಮ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಪುರಾತತ್ವ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ನಿಧಿ ಎಂದು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.  ಪಾಪನಾಸಿ ದೇವಾಲಯಗಳು 9 ರಿಂದ 11 ನೇ ಶತಮಾನದ ನಡುವಿನ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳ ಗುಂಪಾಗಿದ್ದು, ಇವು ಪಾಪನಾಸಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿವೆ,  ಆಲಂಪುರದ ನೈಋತ್ಯಕ್ಕೆ. ಪಾಪನಾಸಿ ದೇವಾಲಯಗಳು ಶೈವ ಧರ್ಮದ ನವಬ್ರಹ್ಮ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿವೆ, ಆದರೆ ಕೆಲವು ಶತಮಾನಗಳ ನಂತರ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಚಾಲುಕ್ಯರು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.
ನೇರಳೆ ಮಾರ್ಗ (ನಮ್ಮ ಮೆಟ್ರೋ)

**ನೇರಳೆ ಮಾರ್ಗ** ನಮ್ಮ ಮೆಟ್ರೋ ರೈಲು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ. 2023 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಈ ಮಾರ್ಗವು 43.49 km ಉದ್ದವಾಗಿದೆ. ನೈಋತ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಚಲ್ಲಘಟ್ಟದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ವೈಟ್‌ಫೀಲ್ಡ್ (ಕಾಡುಗೋಡಿ) ವರೆಗೆ 37 ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ.  ಇದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ, 31 ಎತ್ತರದ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು, 5 ಭೂಗತ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು ಮತ್ತು 1 ಗ್ರೇಡ್ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಮಾರ್ಗವು ವೈಟ್‌ಫೀಲ್ಡ್, ಕೃಷ್ಣರಾಜಪುರ, ಎಂಜಿ ರಸ್ತೆ, ವಿಧಾನಸೌಧ, ವಿಜಯನಗರ, ರಾಜರಾಜೇಶ್ವರಿ ನಗರ ಮತ್ತು ಕೆಂಗೇರಿ ಸೇರಿದಂತೆ ನಗರದ ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಚಟುವಟಿಕೆ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ನಾಡಪ್ರಭು ಕೆಂಪೇಗೌಡ ಮೆಜೆಸ್ಟಿಕ್ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಹಸಿರು ಮಾರ್ಗನೊಂದಿಗೆ ವರ್ಗಾವಣೆ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಪರ್ಪಲ್ ಮಾರ್ಗನ ಹಂತ I ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಮೊದಲ ಭೂಗತ ಮೆಟ್ರೋ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ. 

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ಗ್ರನ್ವಾಲ್ಡ್ ಕದನ

thumb|350x350px|ಜ್ಯಾನ್ ಮಟೆಜ್ಕೋರ ಗ್ರನ್‍ವಾಲ್ಡ್ ಕದನದ ವರ್ಣಚಿತ್ರ (೧೮೭೮)
**ಗ್ರನ್‍ವಾಲ್ಡ್ ಕದನ** ಎನ್ನುವುದು ಟ್ಯುಟಾನಿಕ್ ಸೇನೆಗೂ, ಪೋಲರಿಗೂ 1410 ರ ಜುಲೈ 15 ರಂದು ನಡೆದ ಕದನ. ಇದು ಸ್ಟೆಬಾರ್ಕ್ (ಟ್ಯಾನನ್‌ಬರ್ಗ್) ಮತ್ತು ಗ್ರನ್‌ವಾಲ್ಡ್ ಹಳ್ಳಿಗಳ ನಡುವೆ ನಡೆಯಿತಾದ್ದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ಗ್ರನ್‌ವಾಲ್ಡ್ ಕದನವೆಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. **ಟ್ಯಾನನ್‌ಬರ್ಗ್ ಕದನ**ವೆಂದೂ ಇದನ್ನು ಕರೆಯುವುದುಂಟು. ಈ ಕದನದಿಂದಾಗಿ ಬಾಲ್ಟಿಕ್ ಸಮುದ್ರದ ಆಗ್ನೇಯ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನರ ವಸಾಹತು ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. 

## ಕದನ 
1385 ರಲ್ಲೇ, ಪೋಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ಲಿಥುವೇನಿಯ ಒಂದಾದಾಗ ಪೋಲೆಂಡಿನ ಶಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು. ಇದು ಆದ್ದು 2 ನೆಯ ವ್ಲಾಡಿಸ್ಲಾಫನಿಂದ. ಈತ 1386 ರಿಂದ 1434 ರ ವರೆಗೆ ಪೋಲೆಂಡ್‌ನ ದೊರೆಯಾಗಿದ್ದ. ಟ್ಯುಟಾನಿಕ್ ಪಂಥದ ಕೇಂದ್ರ ಇದ್ದದ್ದು ಮ್ಯಾಲ್ಬಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ. ಅದರ ಮೇಲೆ ಏರಿ ಹೋಗಲು ವ್ಲಾಡಿಸ್ಲಾಫ್ ತನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಶತ್ರುಗಳು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದಕ್ಕಿಂತ ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ. ಅಲ್ರಿಚ್ ಫಾನ್ ಜಂಗಿಂಜೆನನ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಪಂಥದ ಶಸ್ತ್ರಸಜ್ಜಿತ ರಾವುತದಳ ಮುಂದೆ ನುಗ್ಗಿ, ವೈಟಾಟಸನ ಲಿಥೂವೇನಿಯನ್ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸೋಲಿಸಿತು. ಆದರೆ ವ್ಲಾಡಿಸ್ಲಾಫ್ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪೋಲಿಷ್ ಸೇನೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಜಂಗಿಂಜೆನನ ಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿತ್ತು. ಜಂಗಿಂಜೆನ್ ಸಾವಿಗೆ ಈಡಾದ. ಅವನ ವೀರರ ಪೈಕಿ 205 ಮಂದಿ ಸತ್ತರು. ಉಳಿದವರು ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾಗಿ ಓಡಿ ಹೋದರು. 

## ಕದನದ ಪರಿಣಾಮ 
ಈ ಕದನದಿಂದಾಗಿ ಟ್ಯುಟಾನಿಕ್ ಪಂಥದ ನೈತಿಕ ಸ್ಥೈರ್ಯ ನಷ್ಟವಾಯಿತು. ಅನೇಕ ಕೋಟೆಗಳು ಶರಣಾದುವು. ಆದರೆ ಆಗಸ್ಟ್-ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆನ್ರಿಕ್ ರ‍್ಯೂಸ್‌ವಾನ್ ಫ್ಲೂನ್ ಎಂಬುವನು ಮ್ಯಾಲ್‌ಬಾರ್ಕಿನ ರಕ್ಷಣೆಯ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದ. ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಪೋಲಿಷರ ಕೈಕಟ್ಟಿದಂತಾಗಿತ್ತು. ಆದರೂ ಟ್ಯುಟಾನಿಕ್ ಪಂಥೀಯರು ಮತ್ತೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಮೊದಲಿನ ಒಗ್ಗಟ್ಟೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಬಾಲ್ಟಿಕ್ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ 1466 ರಲ್ಲಿ ಟ್ಯುಟಾನಿಕ್ ಪಂಥೀಯರ ಹತೋಟಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕುಸಿಯಿತು.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
## ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ 
* 
* 

ವರ್ಗ:ಕದನಗಳು
ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ
ಗ್ರಾನೈಟ್ ನಗರ

thumb|ಗ್ರಾನೈಟ್ ನಗರದ ಸಿಟಿ ಹಾಲ್
**ಗ್ರಾನೈಟ್ ನಗರ** ಎನ್ನುವುದು ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಇಲಿನಾಯ್ ರಾಜ್ಯದ ಮ್ಯಾಡಿಸನ್ ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲಿ ಮಿಸಿಸಿಪಿ ನದಿಯ ದಂಡೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಒಂದು ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರ. ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಗೆ ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ 10 ಮೈ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಜನಸಂಖ್ಯೆ 27,549 (2020). ಹಿಂದೆ ಇದು ಗ್ರಾಮ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. 1891 ರಲ್ಲಿ ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಯ ಫ್ರೆಡರಿಕ್ ಜಿ ಮತ್ತು ವಿಲಿಯಂ ಎಫ್. ನೀಡ್ರಿಂಗ್‍ಹೌಸ್ ಎಂಬಿಬ್ಬರು ತಮ್ಮ ಗ್ರಾನೈಟ್ ಉಪಕರಣ ಕೈಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. ಕ್ರಮೇಣ ಇದು ಬೆಳೆಯಿತು. ಉಕ್ಕಿನ ಕೈಗಾರಿಕೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಗಳಿಸಿತು. ಈಗ ಗ್ರಾನೈಟ್ ಉಪಕರಣ ಕೈಗಾರಿಕೆ ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ನಗರಕ್ಕೆ ಅದರ ಹೆಸರು ಬಂದದ್ದು ಈ ಕೈಗಾರಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ. ಲೋಹದ ಧಾರಕಗಳು, ರೈಲ್ವೆ ಸಲಕರಣೆ, ರಸಾಯನ ವಸ್ತು, ಸ್ಟೊವ್ ಮುಂತಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳೂ ತಯಾರಾಗುತ್ತದೆ. ಹಲವು ರೈಲು ಮಾರ್ಗಗಳೂ, ರಸ್ತೆಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಧಿಸುತ್ತವೆ.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
## ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ 
* City of Granite

ವರ್ಗ:ಇಲಿನಾಯ್
ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ
ಜೇಮ್ಸ್ ಗ್ರಾಂಟ್

thumb
**ಜೇಮ್ಸ್ ಗ್ರಾಂಟ್** ಎನ್ನುವವನು ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡಿನ ಒಬ್ಬ ಕಾದಂಬರಿಕಾರ. ತಾಯಿಯ ಕಡೆಯಿಂದ ವಾಲ್ಟರ್ ಸ್ಕಾಟನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿ.

## ಜೀವನ 
ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಎಡಿನ್‌ಬರದಲ್ಲಿ. ತಂದೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಚಾಪ್ಲೆನ್ ಆಗಿದ್ದ. ತಂದೆಯೊಂದಿಗೆ ಈತ 6 ವರ್ಷ ಕಾಲ ನ್ಯೂಫೌಂಡ್‌ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿದ್ದು 1839 ರಲ್ಲಿ ಸ್ವದೇಶಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದ. ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಾವುಟದ ಸಿಪಾಯಿಯಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ, ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ಇತ್ತು ಲೇಖನವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ.

## ಕೃತಿಗಳು 
ಈತ ಸುಮಾರು 50 ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಅವುಗಳ ಕಥಾವಸ್ತು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸೈನಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ಕುರಿತದ್ದು. ಅನೇಕ ಕಡೆ ಉಲ್ಲಾಸ ಮತ್ತು ಘಟನೆಗಳ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಇವನ ಕಾದಂಬರಿಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮಾದವೆಂದರೆ *ಅಡ್ವೆಂಚರ್ಸ್ ಆಫ್ ಎನ್ ಏಡ್ - ಡ- ಕ್ಯಾಂಪ್* (1848), *ಬಾತ್‌ವೆಲ್* (1851), *ಫ್ರಾಂಕ್ ಹಿಲ್ಟನ್* (1855), *ದ ಯೆಲ್ಲೊ ಫ್ರಿಗೇಟ್* (1855) *ಹ್ಯಾರಿ ಆಗಿಲ್ವಿ* (1856), ಆರು ಸಂಪುಟಗಳ *ಓಲ್ಡ್ ಅಂಡ್ ನ್ಯೂ ಎಡಿನ್‌ಬರ*, ದ ರೋಮ್ಯಾನ್ಸ್ ಆಫ್ ವಾರ್ ಇವೂ ಚೆನ್ನಾಗಿವೆ. *ಕಿರ್ಕಾಲ್ಡಿ ಆಫ್ ಗ್ರಾಂಜ್* (1849), *ಮಾಂಟ್ರೊಸ್* (1858) ಎಂಬವು ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಗಳು. *ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಬ್ಯಾಟಲ್ಸ್ ಆನ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಅಂಡ್ ಸೀ* ಎಂಬುದು ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವನ್ನುಳ್ಳ ಕೃತಿ.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
## ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ 
*
* (published as a periodical): Online edition

ವರ್ಗ:ಕಾದಂಬರಿಕಾರರು
ವರ್ಗ:ಇತಿಹಾಸ ತಜ್ಞರು
ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ
ಚಪ್ಪಟೆ ಮೀನುಗಳು

**ಚಪ್ಪಟೆ ಮೀನುಗಳು** ಎನ್ನುವುದು **ಪ್ಲೂರೊನೆಕ್ಟಿಫಾರ್ಮೀಸ್** (**ಹೆಟಿರೋಸೊಮೇಟ**) ಗಣದ ಬೋತಿಡೀ, ಪ್ಲೂರೊನೆಕ್ಟಿಡೀ, ಸೋಲೈಯಿಡೀ ಮತ್ತು ಸೈನೋಗ್ಲಾಸಿಡಿ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ನಂಗು, ಟರ್ಬಟ್, ಹ್ಯಾಲಿಬಟ್ ಮುಂತಾದ ಸಾಗರವಾಸಿ ಮೀನುಗಳಿಗಿರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಸರು (ಫ್ಲಾಟ್ ಫಿಷಸ್). ಹೆಸರೇ ಸೂಚಿಸುವಂತೆ ಚಪ್ಪಟೆಯಾಗಿರುವ ಇದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳು ತಲೆಯ ಒಂದೇ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಇವು ಇತರ ಮೀನುಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಪ್ರೌಢಜೀವಿಗಳು ಕಣ್ಣಿರುವ ಪಾರ್ಶ್ವವನ್ನು ಮೇಲ್ಮುಖ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನೀರಿನ ತಳದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ದೇಹದ ಈ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಇವು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಸಾಗರತಳದ ಬಣ್ಣವನ್ನೇ ಹೋಲುತ್ತವೆ. ನೆಲದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿರುವ ಪಾರ್ಶ್ವ ಬಿಳುಪಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗವನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ಒಡ್ಡಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿನ ಬಣ್ಣ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದುಂಟು.

ಮೊಟ್ಟೆಯೊಡೆದು ಬರುವ ಮರಿಮೀನುಗಳು ಇತರ ಜಾತಿಯ ಮೀನಿನ ಮರಿಗಳಂತೆಯೇ ಒಂದೊಂದು ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲೂ ಒಂದೊಂದು ಕಣ್ಣನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಸಮರೂಪದ್ದಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಇವು ಮೊದಮೊದಲು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಈಜಾಡುತ್ತ ಕಾಲ ಕಳೆಯುತ್ತವೆ. ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪಾರ್ಶ್ವದ ಕಣ್ಣು, ತಲೆಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದುಕೊಂಡು ಇನ್ನೊಂದು ಪಾರ್ಶ್ವಕ್ಕೆ ಸಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಕೆಲವು ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಸ್ಥಾನ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತವೆ. ಕಡೆಗೆ, ಮೀನುಗಳು ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳಿರುವ ಪಾರ್ಶ್ವವನ್ನು ಮೇಲ್ಮುಖ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನೀರಿನ ತಳ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಅನೇಕ ಚಪ್ಪಟೆ ಮೀನುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನಿನ ರೆಕ್ಕೆ (dorsal fin) ತಲೆಯ ತನಕ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಚಾಚಿ ಬೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣುಗಳು ತಲೆಯ ಒಂದೇ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ತಿರುಗಬಲ್ಲವು. ಚಪ್ಪಟೆ ಮೀನಿನ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದರೆ ಫ್ಲೌಂಡರ್. 

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
ವರ್ಗ:ಮೀನುಗಳು
ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ
ಟಿ. ವಿ. ಶಂಕರನಾರಾಯಣನ್

**ಟಿ ವಿ ಶಂಕರನಾರಾಯಣನ್** ಅವರು ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ ಗಾಯಕರು (ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಗಾಯಕ). ಅವರ ಗುರು ಮತ್ತು ಮಾವ ಮಧುರೈ ಮಣಿ ಅಯ್ಯರ್. ಅವರ ಶೈಲಿಯಿಂದ ಬಂದ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.  ೨೦೦೩ರಲ್ಲಿ ಟಿವಿಎಸ್‌ ಅವರಿಗೆ ಮದ್ರಾಸ್ ಸಂಗೀತ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಸಂಗೀತ ಕಲಾನಿಧಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು.

ಶಂಕರನಾರಾಯಣನ್ ಅವರು ಆರೋಹಣ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪುವಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು.

ಅವರ ಕೆಲವು ಸಂಗೀತ ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಆರ್. ಸೂರ್ಯಪ್ರಕಾಶ್, ಅವರ ಮಗಳು ಅಮೃತಾ ಶಂಕರನಾರಾಯಣನ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಮಗ ಮಹದೇವನ್ ಶಂಕರನಾರಾಯಣನ್ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.

## ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಜೀವನ 
thumb|೧೯೯೫ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರ ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಓಣಂ ಆಚರಣೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ತಿರುವನಂತಪುರದಲ್ಲಿ ಟಿವಿ ಶಂಕರನಾರಾಯಣನ್ ಹಾಡಿದರು. ಪಿಟೀಲಿನಲ್ಲಿ ಎನ್.ವಿ. ಬಾಬುನಾರಾಯಣನ್, ಮೃದಂಗದಲ್ಲಿ ಎರಿಕ್ಕಾವು ಎನ್. ಸುನಿಲ್, ಘಟಂನಲ್ಲಿ ತ್ರಿಪುಣಿತುರ ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್.
thumb|೧೭ನೇ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೭ರಂದು ತ್ಯಾಗರಾಜ - ಪುರಂತರದಾಸ ಸಂಗೀತೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಟಿವಿ ಶಂಕರನಾರಾಯಣನ್ ಅವರು ಕೇರಳದ ಕಾನಂಗಾಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ
ಶಂಕರನಾರಾಯಣನ್ ಅವರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ತಂಜಾವೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೈಲಾಡುತುರೈನಲ್ಲಿ ೭ನೇ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೪೫ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ತಂದೆ ವೆಂಬು ಅಯ್ಯರ್, ಗಾಯಕ ಮಧುರೈ ಮಣಿ ಅಯ್ಯರ್ ಅವರ ಶಿಷ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ತಾಯಿ ಮಣಿ ಅಯ್ಯರ್ ಅವರ ಸಹೋದರಿ. ಒಂಬತ್ತನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಶಂಕರನಾರಾಯಣನ್ ತಮ್ಮ ಮಾವನವರಾದ ಮಧುರೈ ಮಣಿ ಅಯ್ಯರ್ ಅವರಿಂದ ಸಂಗೀತ ಕಲಿಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಶಂಕರನಾರಾಯಣನ್ ತಮ್ಮ ತಂದೆಯಿಂದ ಕೂಡ ಸಂಗೀತ ಕಲಿತರು.  

ಅವರು ೧೯೬೮ರಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು.  ನಂತರ ಕ್ರಮೇಣ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ ಗಾಯಕರಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ಭಾರತ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಹಲವಾರು ಆಲ್ಬಮ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಫೈನಾನ್ಷಿಯಲ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಪ್ರೊಫೈಲ್‌ನಲ್ಲಿ, ಸಂಗೀತ ವಿಮರ್ಶಕ ಸುಬ್ಬುಡು ಅವರು "ಉತ್ತಮ ಗಾಯಕರರು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿರುವ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಶಂಕರನಾರಾಯಣನ್ ನಿಜಕ್ಕೂ ಒಂದು ಆಸ್ತಿ." ಎಂದು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.

ಅವರು ೨ನೇ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೨ರಲ್ಲಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.

## ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳು 
* ೧೯೮೧ರಲ್ಲಿ ಭೈರವಿ, ಯು ಎಸ್ ಎ ಅವರಿಂದ *ಗಾಯಕ ಸಿಖಾಮಣಿ* ಬಿರುದು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.
* ೧೯೮೬ರಲ್ಲಿ ಋಷಿಕೇಶದ ಶ್ರೀ ವಿದ್ಯಾಶ್ರಮದ ರಾಮಕೃಷ್ಣಾನಂದ ಸರಸ್ವತಿ ಅವರಿಂದ *ಸ್ವರ ಲಯ ರತ್ನಾಕರ* ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.
* ೧೯೮೭ರಲ್ಲಿ ಡಾ.ಸೆಮ್ಮಂಗುಡಿ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಅಯ್ಯರ್ ಅವರಿಂದ *ಗಾನಕಲಾರತ್ನಂ* ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.
* ೧೯೮೭ರಲ್ಲಿ ಮದ್ರಾಸ್ ನಡಕನಲ್ ಅವರಿಂದ *ನಡಕನಲ್* ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.
* ೧೯೮೧ರಲ್ಲಿ ಟೊರೊಂಟೊದ ಭಾರತಿ ಕಲಾಮಂಡರಂ ಅವರಿಂದ *ಇನ್ನಿಸೈ ಪೆರರಸು*ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.
* ೧೯೭೫ರಲ್ಲಿ ವಾಸ್ಸರ್ ಕಾಲೇಜಿನಿಂದ *ಸಂಗೀತ ರತ್ನಾಕರ*ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.
* ೧೯೯೭ರಲ್ಲಿ *ಸ್ವರ ಯೋಗ ಶಿರೋನ್ಮಣಿ* ಯೋಗ ಜೀವನ ಸತ್ಸಂಘದಿಂದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.
* ೧೯೯೦ ರಲ್ಲಿ *ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ*ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.
* ೨೦೦೩ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ *ಪದ್ಮಭೂಷಣ*  ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.
* ೨೦೦೩ ರಲ್ಲಿ ಮದ್ರಾಸ್ ಸಂಗೀತ ಅಕಾಡೆಮಿಯಿಂದ *ಸಂಗೀತ ಕಲಾನಿಧಿ* ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.
* ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಫೈನ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಸೊಸೈಟಿಯಿಂದ *ಸಂಗೀತ ಕಲಾಶಿಖಾಮಣಿ* ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.
* ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ TAPAS ಕಲ್ಚರಲ್ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ನಿಂದ *ವಿದ್ಯಾ ತಪಸ್ವಿ* ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.

## ಚಿತ್ರ ಗ್ಯಾಲರಿ 
ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಯ ವೇದಿಕೆಗಳು
ಚಿತ್ರ:T._V._Sankaranarayanan1.jpg
ಚಿತ್ರ:T._V._Sankaranarayanan2.jpg
ಚಿತ್ರ:T._V._Sankaranarayanan3.jpg
ಚಿತ್ರ:T._V._Sankaranarayanan4.jpg
ಚಿತ್ರ:T._V._Sankaranarayanan_8.jpg
ಚಿತ್ರ:T._V._Sankaranarayanan_15.jpg

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
## ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು 
* *ದಿ ಹಿಂದೂ* ಪತ್ರಿಕೆಯಿಂದ ಸಂತೋಷದಾಯಕ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ
* ನಲ್ಲಿ T. V. Sankaranarayanan 

ವರ್ಗ:೨೦೨೨ ನಿಧನ
ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತಕಾರರು
ವರ್ಗ:ಗಾಯಕರು
ಗ್ರೇ ಲೈನ್ (ನಮ್ಮ ಮೆಟ್ರೋ)

**ಗ್ರೇ ಲೈನ್**, ನಮ್ಮ ಮೆಟ್ರೋ ಜಾಲದ ಭಾಗವಾಗಿ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಮುಂಬರುವ ಮೆಟ್ರೋ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ. ಈ ಮೆಟ್ರೋ ಮಾರ್ಗವು ಮಾಗಡಿ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಉತ್ಪಾದನಾ ಘಟಕಗಳು, ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಜವಳಿ ಉತ್ಪಾದನಾ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ, ನಗರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ,  ಇದರಿಂದಾಗಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಗೆ ಕೊನೆಯ ಹಂತದ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ.   ಈ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಗಸ್ಟ್ 17, 2024 ರಂದು ಕೇಂದ್ರ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟ ಅನುಮೋದಿಸಿತು ಮತ್ತು 2029 ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ.  

ಹಳದಿ ಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ಗುಲಾಬಿ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಹಂತ-II ಅನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ, 2013 ರಲ್ಲಿ BMRCL ನಮ್ಮ ಮೆಟ್ರೋ ಹಂತ-III ಅನ್ನು ಯೋಜಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ನಂತರ ಜೂನ್ 2013 ರಲ್ಲಿ BMRCL ಪ್ರತಿ ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ಕಾರಿಡಾರ್‌ಗೆ ಪೂರ್ವ-ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯತಾ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ನಡೆಸಲು RITED ಲಿಮಿಟೆಡ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಪಾಲುದಾರಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿತು.

೨೦೧೬ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಬಿಎಂಆರ್ಸಿಎಲ್ ತನ್ನ ಹಂತ-III ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯನ್ನು ನಗರಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಚಿವಾಲಯಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿತು, ಇದು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ೧೫೦.೯೪ ಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು.&nbsp;ಕಿ.ಮೀ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್ ಗಾತ್ರವನ್ನು 102 ಕ್ಕೆ ಇಳಿಸಲಾಯಿತು.&nbsp;ಕಿ.ಮೀ., ಉಳಿದ ಕಾರಿಡಾರ್‌ಗಳನ್ನು ಲಘು ರೈಲುಗಾಗಿ ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ಮಾರ್ಗಗಳು

* ನಾಗವಾರ - ಕೆಂಪೇಗೌಡ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ
* ಕಾರ್ಮೆಲಾರಾಮ್ - ಯಲಹಂಕ
* ಮಾರತಹಳ್ಳಿ - ಹೊಸಕೆರೆಹಳ್ಳಿ
* ಸಿಲ್ಕ್‌ಬೋರ್ಡ್ - ಕೆ.ಆರ್. ಪುರಂ ಮೂಲಕ ಹೆಬ್ಬಾಳ.

ಆದಾಗ್ಯೂ, 2017 ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು ಸಿಲ್ಕ್‌ಬೋರ್ಡ್ - ಹೆಬ್ಬಾಳ ಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ನಾಗವಾರ - ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ ಬ್ಲೂ ಲೈನ್ ಅನ್ನು ರಚಿಸಿ ಹಂತ 2A ಮತ್ತು ಹಂತ 2B ಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿತು.

2018 ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು ಹಲವಾರು ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಂತ III ಅನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ದೃಢಪಡಿಸಿತು. ಹಲವಾರು ಹೊಸ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಕೈಬಿಡಲಾಯಿತು. 2020 ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಸುತ್ತಿನ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳ ನಂತರ, ಹಂತ-III ರ ಭಾಗವಾಗಿ ಕೇವಲ ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಅಂತಿಮಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.

* ಮಾಗಡಿ ರಸ್ತೆ ಟೋಲ್ ಗೇಟ್ ನಿಂದ ಕಡಬಗೆರೆ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ
* ಕೆಂಪಾಪುರದಿಂದ ಜೆ.ಪಿ.ನಗರ 4ನೇ ಹಂತ

ಜುಲೈ 2020 ರಲ್ಲಿ, ಹಂತ-III ಗಾಗಿ ವಿವರವಾದ ಯೋಜನಾ ವರದಿ (DPR) ಕೆಲಸವನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು RITES ಲಿಮಿಟೆಡ್‌ಗೆ ವಹಿಸಲಾಯಿತು. RITES ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ DPR ಅನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿತು, ಅದು ನವೆಂಬರ್ 2022 ರಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿತು. ಆಗಸ್ಟ್ 2024 ರಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಅಂತಿಮ ಅನುಮೋದನೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಾಯಿತು, ಇದು BMRCL ಭೂಸ್ವಾಧೀನ ಮತ್ತು ಟೆಂಡರ್ ಅಧಿಸೂಚನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.

ಜನವರಿ 2025 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ BMRCL, ಭೂತಾಂತ್ರಿಕ ತನಿಖೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿವರವಾದ ವಿನ್ಯಾಸ ಸಲಹಾ (DDC) ಗಾಗಿ ಟೆಂಡರ್‌ಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದೆ. ಭೂತಾಂತ್ರಿಕ ತನಿಖೆಗಳು ಮುಗಿದು DDC ಯೊಂದಿಗೆ ಅಂತಿಮಗೊಂಡ ನಂತರ BMRCL ಸಿವಿಲ್ ಕೆಲಸದ ಟೆಂಡರ್ ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲು ಯೋಜಿಸಿದೆ.

ಇತರ ಮೆಟ್ರೋ ಮತ್ತು ರೈಲು ಮಾರ್ಗಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಇಂಟರ್ಚೇಂಜ್ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ:

* ಹೊಸಹಳ್ಳಿ ( ವೈಟ್‌ಫೀಲ್ಡ್ (ಕಾಡುಗೋಡಿ) ಯಿಂದ ಚಲ್ಲಘಟ್ಟದವರೆಗೆ ಚಲಿಸುವ ನೇರಳೆ ರೇಖೆಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ)
* ಸುಮನಹಳ್ಳಿ ಕ್ರಾಸ್ ( ಜೆಪಿ ನಗರ 4 ನೇ ಹಂತ ಮತ್ತು ಕೆಂಪಾಪುರದಿಂದ ಚಲಿಸುವ ಆರೆಂಜ್ ಲೈನ್‌ಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ)

## ಸಹ ನೋಡಿ 
* **ನಮ್ಮ ಮೆಟ್ರೋ**
** ಪರ್ಪಲ್ ಲೈನ್
** ಗ್ರೀನ್ ಲೈನ್
** ಹಳದಿ ರೇಖೆ
** ಪಿಂಕ್ ಲೈನ್
** ಬ್ಲೂ ಲೀನ್
** ರೆಡ್ ಲೈನ್
** ಎಕ್ವಾ ಲೈನ್
** ನಮ್ಮ ಮೆಟ್ರೋ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಪಟ್ಟಿ
* ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತ್ವರಿತ ಸಾರಿಗೆ
* ಮೆಟ್ರೋ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ

## ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು 
## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ದಾಬಸ್‌ಪೇಟೆ

**ದಾಬಸ್‌ಪೇಟೆ : ** ಭಾರತದ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಬೆಂಗಳೂರು ಉತ್ತರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ನಗರ ಮತ್ತು ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದು ಹಲವಾರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ೪೫ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.

**ದಾಬಸ್‌ಪೇಟೆ : ** ನೆಲಮಂಗಲ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ದಾಬಸ್‌ಪೇಟೆ ನೂತನ ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ 2025ರಲ್ಲಿ ಘೋಷಣೆಯಾಗಿದೆ.
ಚಪ್ಪಲಿಮೀನು

thumb|ನೋಟಾಪ್ಟರಸ್ ಪ್ರಭೇದ
thumb|ಚಿತಾಲ ಪ್ರಭೇದ
**ಚಪ್ಪಲಿಮೀನು** ಎನ್ನುವುದು ನೋಟಾಪ್ಪರಿಡೀ ಕುಟುಂಬದ ನೋಟಾಪ್ಟರಸ್ ಜಾತಿಯ ನೋಟಾಪ್ಟರಸ್ ಮತ್ತು ಚಿತಾಲ ಎಂಬ ಎರಡು ಮತ್ಸ್ಯಪ್ರಭೇದಗಳಿಗೆ ಇರುವ ಸಾಮನ್ಯ ಹೆಸರು. **ಒಳಗುತಟ್ಟೆಮೀನು** ಮತ್ತು **ಚವಾಳೆ** ಪರ್ಯಾಯನಾಮಗಳು. ಸಿಹಿನೀರಿನ ಮೀನುಗಳಾದ ಇವೆರಡೂ ಭಾರತ ಹಾಗೂ ಮಲಯಗಳ ನದಿಗಳು, ಕೆರೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ಸಲ ಅಳಿವೆಗಳಲ್ಲಿನ ಉಪ್ಪುನೀರಿನಲ್ಲೂ ವಾಸಿಸುವುದುಂಟು.

## ದೈಹಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳು 
1 1/2'-4' ಉದ್ದಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುವ ಮೀನುಗಳಿವು. ದೇಹದ ಬಣ್ಣ ಬೆಳ್ಳಿಯಂತೆ. ಚಿತಾಲ ಪ್ರಭೇದದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನುಭಾಗ ಬೂದು ಇಲ್ಲವೆ ಕಂದುಮಿಶ್ರಿತ ತಾಮ್ರವರ್ಣದ್ದಾದರೆ ನೋಟಾಪ್ಟರಸ್ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಬೂದುಬಣ್ಣದ ಮಚ್ಚೆಗಳುಂಟು. ಎರಡು ಬಗೆಗಳಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ಬೆನ್ನು ಈಜುರೆಕ್ಕೆ. ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುವ ಗುದದ ಈಜುರೆಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ಬಾಲದ ಈಜುರೆಕ್ಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಗಾತ್ರದ ಉದರದ ಈಜು ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಇವೆ. ಚಿತಾಲ ಬಗೆಯ ಚಪ್ಪಲಿಮೀನಿನ ಬೆನ್ನು ಗೂನುರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಗಿದೆ. ಎರಡು ಬಗೆಗಳಲ್ಲೂ ಮೇಲ್ದವಡೆ ಮತ್ತು ಕೆಳದವಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಜೋಡಣೆಗೊಂಡ ಹಲ್ಲುಗಳಿವೆ. ಬಾಯಂಗಳದಲ್ಲೂ ನಾಲಗೆಯ ಮೇಲೂ ಹಲ್ಲುಗಳಿರುವುದುಂಟು. ದೇಹದ ಮೇಲೆಲ್ಲ ಸೈಕ್ಲಾಯ್ಡ್ ಮಾದರಿಯ ಶಲ್ಕಗಳಿವೆ. ತಲೆ ಹಾಗೂ ಕಪೋಲದ ಮೇಲಿನ ಶಲ್ಕಗಳು ದೇಹದ ಇನ್ನಿತರ ಭಾಗಗಳ ಶಲ್ಕಗಳಿಗಿಂತ ಚಿಕ್ಕವು. ಉದರದ ಏಣಿನ ಮೇಲೆ 29-51 ಹಲ್ಲುಗಳಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಭಾಗ ಗರಗಸದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

## ಆಹಾರ 
ಚಪ್ಪಲಿಮೀನು ಮಾಂಸಾಹಾರಿ. ಇತರ ಜಾತಿಯ ಮೀನುಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಜೀವಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಬೇರೆ ಜಾತಿಯ ಮೀನುಗಳನ್ನು ಸಾಕುವಾಗ ಈ ಮೀನು ಇರದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

## ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ 
ಚಪ್ಪಲಿಮೀನಿನ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಯ ಶ್ರಾಯ ಮಳೆಗಾಲ. ಒಂದು ಹೆಣ್ಣು ಒಂದು ಸಲಕ್ಕೆ 200-1000 ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನಿಡುತ್ತದೆ.

## ಉಪಯೋಗಗಳು 
ಚಪ್ಪಲಿಮೀನನ್ನು ಹಸಿಯಾಗಿ ಇಲ್ಲವೆ ಒಣಗಿಸಿ ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾಗುವ ಸಾರನ್ನು ದಡಾರದಿಂದ ನರಳುವವರಿಗೆ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
ವರ್ಗ:ಮೀನುಗಳು
ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ
ಪುರವಂತಿಕೆ

**ಪುರವಂತಿಕೆ** ಕರ್ನಾಟಕದ ಶೈವ ಪಂಥಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜನಕಲೆ. ಈ ಕಲೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವವರನ್ನು **ಪುರವಂತರು** ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. “ಪುರವಂತರು” ಎಂದರೆ *ಪುರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವರು* ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದೆ. ಪುರವಂತಿಕೆ ಮೇಳವು ಧಾರ್ಮಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಲೆ.
## ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ 
ಪುರವಂತಿಕೆಯು ಶೈವಪಂಥದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಮೂಲವು ತಾಂತ್ರಿಕ ಪಂಥದ ಪ್ರಭಾವದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ತಾಂತ್ರಿಕ ಪಂಥದಲ್ಲಿ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಚುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ದೈಹಿಕ ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಪುರವಂತಿಕೆ ಈ ಪದ್ಧತಿಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿದೆ.. 

ವೀರಗಾಸೆಯಂತೆ, ಪುರವಂತಿಕೆಯು ಸಹ ಶಿವಪಾರಮ್ಯವನ್ನು ಸಾರುವ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಲೆಯಾಗಿದೆ. ವೀರಶೈವ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಸಾರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಕಲೆ ವೀರಶೈವ ಪಂಥದ ಭಾಗವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು.  ಶರಣರ ಚಳುವಳಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಕಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸಾರ ಪಡೆದಿತು.

## ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರ ಪವಾಡಗಳು 
ಪುರವಂತರ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರ ಪವಾಡಗಳು ವಿಶೇಷವಾದುದು. “**ಗುಗ್ಗಳ ಎಬ್ಬಿಸುವುದು**” ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಈ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದರು ತಮ್ಮ ದೇಹದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಚುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

**ಪ್ರಮುಖ ಶಸ್ತ್ರ ಪವಾಡಗಳು:**
* ಕಂಠ ಶಾಸ್ತ್ರ  
* ನಾಭಿ ಶಾಸ್ತ್ರ  
* ಜಿಹ್ವಾ ಶಾಸ್ತ್ರ  
* ಫಣಿ  ಶಾಸ್ತ್ರ  
* ಕಪ್ಪೆ ಶಾಸ್ತ್ರ  
* ಗುಪ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರ  

ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇಬ್ಬರು ಕಲಾವಿದರು ಪರಸ್ಪರ ನಾಲಿಗೆ ಅಥವಾ ತುಟಿಗಳನ್ನು ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಂಧಿಸುವ ವಿಧಿಯೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವೀರಗಾಸೆ ಕುಣಿತದಂತಹ ಅಂಶಗಳೂ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

## ವೇಷಭೂಷಣ 
ಪುರವಂತರು ವಿಶೇಷ ವೇಷಭೂಷಣ ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ:
* ಕಾವಿ ಬಣ್ಣದ ರೇಷ್ಮೆಯ ಧೋತ್ರ ಮತ್ತು ಅಂಗಿ  
* ತಲೆಗೆ ಕಾವಿ ರುಮಾಲು  
* ತೋಳಿಗೆ ಬೆಳ್ಳಿಯ ನಾಗರ  
* ಎದೆಗೆ ತೀರ್ಥಮುಖ ಮತ್ತು ದರ್ಪಣ  
* ನಡುವಿಗೆ ನರಸಿಂಹ ಮುಖ  
* ಕಂಠಕ್ಕೆ ರುದ್ರಾಕ್ಷಿ ಮಾಲೆ ಮತ್ತು ರುಂಡಮಾಲೆ  
* ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗ ಅಥವಾ ತ್ರಿಶೂಲ  
* ಎಡಗೈಯಲ್ಲಿ ಪಂಚಲೋಹದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಉದ್ದವಾದ ಶಸ್ತ್ರ  

ಈ ವೇಷಭೂಷಣವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನೂ ಹಾಗೂ ವೀರಭಾವನೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

## ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಹತ್ವ 
ಪುರವಂತಿಕೆ ಮೇಳವು ಇಂದಿಗೂ ವೀರಶೈವ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಬ್ಬಗಳು  ಮತ್ತು ಮೇಳಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕಲೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪುರವಂತಿಕೆ ಕಲಾವಿದರು ತಮ್ಮ ಕಲೆಯ ಮೂಲಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. 

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
ವರ್ಗ:ಜಾನಪದ
ವರ್ಗ:ಜನಪದ ಆಚರಣೆ
ವರ್ಗ:ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು
ಮದಿಮ್ಮಯ ಮದಿಮ್ಮಲ್ ಕುಣಿತ

**ಮದಿಮ್ಮಯ ಮದಿಮ್ಮಲ್ ಕುಣಿತ** ಜನಪದ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪರವ ಜನಾಂಗದವರು ಆಚರಿಸುವ ಒಂದು ಕುಣಿತವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮದಿಮ್ಮಯ ಮದಿಮ್ಮಲ್ ಎಂದರೆ ಮದುಮಗ ಮದುಮಗಳು ಎಂದರ್ಥ ಈ ಕಲೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪುತ್ತೂರು,ಬಂಟ್ವಾಳ ಹಾಗೂ ಬೆಳ್ತಂಗಡಿ ತಾಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ.                                                    

## ಇತಿಹಾಸ
ಕುಣಿತದವರ ಹೇಳಿಕೆಯಂತೆ ಘಟ್ಟದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಏಳುಜನ ರಾಜಕುಮಾರಿಯರು, ಉಪ್ಪಿನಂಗಡಿಯ ಶಿವರಾತ್ರಿಯ ಮಧ್ಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸಲ ಕುಮಾರಧಾರ, ನೇತ್ರಾವತಿ ನದಿ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ತೀರ್ಥಿಸ್ನಾನ ಉತ್ಸವ ನಡೆಯುತ್ತದೆ  ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ತಂದೆ ಪಾಳೆಗಾರ ಗುರುಸರ ನಾಯಕ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ತಾಯಿ ಬಾಲೆದೆಯ್ಯಾರು. ಇವರಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಸಹೋದರನಿರುತ್ತಾನೆ ಉಪ್ಪಿನಂಗಡಿ ಬರುವಾಗ ಅಂದರೆ ಆ ಊರಿನಲ್ಲಿರುವ ಗ್ರಾಮದೇವತೆ ಮಹಾಕಾಳಿಯಬ್ಬೆಗೆ ನಿಯಮ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಪರವರ ಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಭೂತ ಕಟ್ಟಲು ಭೂತನರ್ತಕ ಪರವನೊಬ್ಬನು ಮುಖವರ್ಣಿಕೆ ಹಾಕಿ ಸಿಧ್ದನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಆ ಏಳುಜನ ಕನ್ಯೆಯರಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯವಳು  ಭೂತನರ್ತಕನನ್ನು ನೋಡಿ  ಮೋಹಗೊಳಗಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಇದನ್ನು ನೋಡಿದ ಆರು ಜನ ಕನ್ಯೆಯರು. ಭೂತನರ್ತಕ ಮತ್ತು ಅವಳಿಗೆ ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ ಆಗ ಅವರಿಬ್ಬರು ಮಾಯವಾಗುತ್ತಾರೆ ಅವರ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಶಾಂತಿ ಸಿಗಲಿ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಪರವ ಜನಾಂಗದವರು ಮೂವತ್ತು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಮದಿಮ್ಮಯ ಮದಿಮ್ಮಲ್ ಎಂದರೆ ಮದುಮಗ ಮದುಮಗಳು ಕುಣಿತ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇವರಲ್ಲಿದೆ.

ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಬರುವ 'ನಾಯಕರು' ಎಂಬ ಪದ ತುಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ತಾರಕಂಚಿ ಎಂಬ ಅರಸನಾದ ಗುರುಸರ ಪಾಳಯ ನಾಯಕನು ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರ ಕುಟುಂಬ ಅಥವಾ ಅವರ ಅಧೀನಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟೊ ಒಬ್ಬನೇ ಪಾಳೆಗಾರನಾಗಿರಬೇಕು ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡದ ಕೆಲವು ಭಾಗವು ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿದ್ದಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಆ ರಾಜ್ಯದ ಉಪ್ಪಿನಂಗಡಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ವಿಶೇಷ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನದ ಹಬ್ಬ ಮೆಕ್ಕೆಜಾತ್ರೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಪಾಳಯಗಾರನ ಏಳುಜನ ಮಕ್ಕಳು ಬಂದಿರಬೇಕು. ಅದರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳು ಭೂತನರ್ತಕನ ಸನಿಹಕ್ಕೆ ಹೋದುದರಿಂದ ಜಾತಿಪದ್ದತಿ ಬಹಳ ಬಿಗಿಯಾಗಿತ್ತು ಉಳಿದ ಕನ್ಯೆಯರು ಆತನನ್ನು ಶಾಪಗೊಳಿಸಿದರು. ಇಂತಹ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಬಪ್ಪನಾಡು ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಬಹಿಷ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾಳೆಯಗಾರನ ಮಗಳು ಮತ್ತು ಭೂತನರ್ತಕ ಬಲಿಷ್ಟ ಸವರ್ಣೀಯ ಸಮಾಜ ಹಾಗೂ ಅಳರಸರಿಗೆ ಭಯಪಟ್ಟು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ತುಳುನಾಡಿನ ಬೇರೆಕಡೆ ಹೋಗಿ ಕುಣಿತದಿಂದ ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿರಬಹುದು ಇಲ್ಲವೇ ಜೀವವನ್ನು ಸಹ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಊಹೆಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ಕುಣಿತ  ಸುಗ್ಗೀತಿಂಗಳಲ್ಲೇ ನಡೆಯುವ ಕಾರಣ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸಮೃಧ್ದಿ ಹಾರೈಕೆಯ ಕಲೆಗಳಂತೆ, ಮನೆಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ದವಸಧಾನ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಪಧ್ದತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಮದಿಮ್ಮಯ ಮದಿಮ್ಮಲ್ ಗಂಡು ಹೆಣ್ಣಿನ ಸಂಕೇತವಾಗಿದ್ದು ಸೃಷ್ಟಿಕ್ರಿಯೆಯ ಸೂಚ್ಯಾರ್ಥವನ್ನು ನಿಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದೂ ಕೂಡಾ ಊಹಿಸಲು ಅವಕಾಶಗಳಿರುವ ಕಾರಣ ಇದು ಕೂಡಾ ಫಲವಂತಿಕೆ ಆಶಯದ ಒಂದು ಕಲೆ ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದು. ನಲಿಕೆ ಜನಾಂಗದವರ 'ಕನ್ಯಾಪು' ಇದಕ್ಕೆ ಸಂವಾದಿಯಾದ ಕಲೆಯಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.,

## ಮದಿಮ್ಮಯ ಮದಿಮ್ಮಲ್ ಕುಣಿತದ ಕೌಶಲ್ಯ
ಈ ಕುಣಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಧಿಸಿದ ಯಾವುದೇ ನಿಯಮಗಳೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಆ ಕುಣಿತದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉರಿನ ಮನೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಹಣ ಅಕ್ಕಿ ಇನ್ನಿತರ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ತಾವು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕುಣಿತವನ್ನು ಮನೆ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಕುಣಿವುದರಿಂದ ಮನೆಯ ಹತ್ತಾರು ಮಂದಿ ಮಾತ್ರ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಗುಂಪು ಹೊರಗಿನ ಊರಿಗೆ ಕುಣಿತಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಜನಪದ
ವರ್ಗ:ಜಾನಪದ
ವರ್ಗ:ಜನಪದ ಆಚರಣೆ
ಪುನೀತ್ ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ

ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದ ಭಾರತೀಯ ನಟ ಪುನೀತ್ ರಾಜ್ಕುಮಾರ್. ಆರು ತಿಂಗಳ ಮಗುವಾಗಿದ್ದಾಗ, ಅವರು ವಿ. ಸೋಮಶೇಖರ ಪ್ರೇಮದ ಕಾಣಿಕೆ (1976) ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ನಂತರ *ಸನಾದಿ ಅಪ್ಪಣ್ಣ* (1977) ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು. ಅವರ ಹಿಂದಿನ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ತಂದೆ ರಾಜ್ಕುಮಾರ್ ಅವರ ರೀಲ್ ತಂದೆಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದರು. ನಂತರ ಬಂದ ತಾಯಿಗೆ ತಕ್ಕ ಮಗ, *ವಸಂತ ಗೀತಾ* ಮತ್ತು *ಭಾಗ್ಯವಂತ* ಮುಂತಾದ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಅವರ ಗಾಯನ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು. ಎನ್.ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ್ರ ಬೆಟ್ಟದ ಹೂವು ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬಾಲ ಕಲಾವಿದರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. ಆತ ತಮ್ಮ ಬಾಲ್ಯದ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು *ಪರಶುರಾಮ* ಎಂಬ ಸಾಹಸ ಚಿತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಳಿಸಿದರು.

ಪುರಿ ಜಗನ್ನಾಥ್ ನಿರ್ದೇಶನದ ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವಿ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಡ್ರಾಮಾ *ಅಪ್ಪು* (2002) ರಕ್ಷಿತಾ ಎದುರು ಪುನೀತ್ ಅವರ ಮೊದಲ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ಬಂದಿತು. ಇದರ ನಂತರ 2003ರಲ್ಲಿ ರಮ್ಯಾ ಎದುರು *ಅಭಿ* ಮತ್ತು 2004ರಲ್ಲಿ *ವೀರ ಕನ್ನಡಿಗಾ* ಮತ್ತು *ಮೌರ್ಯ* ನಟಿಸಿದರು. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದವು ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಪ್ರಮುಖ ನಟರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದವು. ಆತ ತಮ್ಮ ಬಹುಮುಖ ಸಾಹಸಗಳಿಗೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಿನ್ನಡೆಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವನ ಅತಿಮಾನವೀಯ ಲವಚಿಕತೆಗೆ, ಚುರುಕಾದ ತಾಳೆಗಿಡ ಏರುವವರಾದ ಈಡಿಗ ಸಮುದಾಯದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಕೆಲವರು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

'*ಅರಸು*' ಚಿತ್ರದ ಮೂಲಕ ಪುನೀತ್ ಅವರ ಮೊದಲ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ ಅಭಿನಯವು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟನೆಗಾಗಿ ಫಿಲ್ಮ್ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಅವರ ಮುಂದಿನ ಚಿತ್ರವಾದ '*ಮಿಲನಾ*' ಅವರಿಗೆ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು. ಅವರ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಯಶಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ *ಜಾಕಿ*, ಹುಡುಗರು, *ರಾಣಾ ವಿಕ್ರಮ*, *ರಾಜಕುಮಾರ* ಮತ್ತು *ನಟಸಾರ್ವಭೌಮಾ*, ಯುವರತ್ನ ಸೇರಿವೆ.

## ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು
### ನಟನಾಗಿ
### ಧ್ವನಿ ಪಾತ್ರಗಳು
### ನಿರ್ಮಾಪಕರಾಗಿ
### ವಸ್ತ್ರ ವಿನ್ಯಾಸಕಿಯಾಗಿ
ಯರವರ ಕುಣಿತ

**ಯರವರ ಕುಣಿತ** ಇದನ್ನು ಒಂದು ದೇವರ ಶಕ್ತಿ ಎಂತಲೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಮ್ಮತ್ತಿ, ಪೊನ್ನಂಪೇಟೆಯ, ಗೋಣಿಕೊಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಂಗಲವೂ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿರಾಜಪೇಟೆಯ ಬಹುತೇಕ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲೇ ನೆಲೆನಿಂತಿರುವ ಯರವರು ಒಂದು ವೈಶಿಷ್ಟ ಬುಡಕಟ್ಟು, ಕನ್ನಡ,ಕೊಡವ ಮತ್ತು ಮಳಿಯಾಳಿ ಭಾಷೆಗಳ ಪ್ರಭುತ್ವದ ನಡುವೆಯೂ ತಮ್ಮದೇ ಆದ 'ಯರವ' ಉಪಭಾಷೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಈ ಜನಾಂಗ ಅದೇ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಡು, ಕಥೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.,
ಇವರ ಜನಾಂಗದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೀರನನ್ನು ಕುರಿತ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಹಾಡುವ ಹಾಡುಗಾರರು ಇದ್ದಾರೆ.

## ಹಿನ್ನೆಲೆ
ದುಡಿ ಬಾರಿಸುತ್ತಾ ಹಾಡುವ ಈ ಕಾವ್ಯವನ್ನು 'ಪಟ್ಟೋರ್' ಎಂದು ಕೆಲವರು 'ಬಾಯನ' ಎಂದು ಕೆಲವರು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. 'ಯರವ' ಶಬ್ದವು 'ಇರವುಳ' ಅಂದರೆ ಬೇಡುವವ ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ಬಂದುದಾಗಿರಬೇಕೆಂದೂ 'ಪರವ' (ಕೇರಳ) ಶಬ್ದವೇ ಯರವ ಆಗಿದೆ ಎಂದೂ ಊಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ 'ಚಂಡಾಳ'ರ ಒಂದು ಭಾಗವೇ ಯರವರು ಎಂದೂ ಒಂದು ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ. ಕೇರಳದ ವಯನಾಡು ಭಾಗದ 'ಪರವ'ರಿಗೂ ಇವರಿಗೂ ತುಂಬಾ ಹೋಲಿಕೆ ಇದ್ದು, ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಈ ಕಡೆ ವಲಸೆ ಬಂದಿರಬಹುದೆಂಬ ವಾದವೂ ಇದೆ. ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ ಈ ಯರವರು ಕೊಡಗಿನ ಈ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿರಬಹುದೆಂಬ ವಾದವನ್ನು ಅವರಲ್ಲಿ ಈಗಿರುವ 'ಪಂಜರಿ ಯರವ', 'ಫಣಿ ಯರವ' ಹಾಗೂ ಬಡಗ ಎಂಬ ಪ್ರಭೇದಗಳಿಂದ ಪುಷ್ಠೀಕರಿಸಬಹುದೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಟ್ಟಾರೆ ವೈನಾಡಿರಬಹುದು, ವಿರಾಜಪೇಟೆಯಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯ ಯಾವುದೇ ಭಾಗದವರಿರಬಹುದು, ಇವರು ಬಹುದೂರದಿಂದ ಬಂದು ನೆಲೆಸಿದವರಂತೂ ಅಲ್ಲ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದು ವಿಕಾಸಗೊಂಡ ಜನಾಂಗವಿದು. ಇವರು ಯರವ ಭಾಷೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಕನ್ನಡ, ಕೊಡವ ಮತ್ತು ಕೆಲವರು ಮಲಯಾಳಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
## ಯರವರ ಹಿಮ್ಮಖವಾದ್ಯ
ಯರವರು ದುಡಿತದ ದಣಿವಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನೋವುಗಳನ್ನು ಮರೆಯಲು ರಾತ್ರಿ ಹೊತ್ತು ಸಾಮೂಹಿಕ ಕುಣಿತ ಮತ್ತು ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ಪರವಶರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಯರವರ ಕುಣಿತದ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ಕುಣಿತದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೇ ಜನರಿರಬೇಕೆಂದಾಗಲೀ,ಇಂಥವರೇ ಇರಬೇಕೆಂದಾಗಲೀ ಯಾವುದೇ ಕಟ್ಟು ಪಾಡುಗಳಿಲ್ಲ. ಹಿನ್ನೆಲೆಗೆ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಬಳಸುವುದು 'ದುಡಿ' ಮತ್ತು 'ಜೀನಿ ವಾದ್ಯ'. ದುಡಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ, ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಹಾಗೂ ಕೊಡಗಿನ ಗಿರಿಜನರಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಜನಪ್ರಿಯ ಚರ್ಮವಾದ್ಯ. ಆದರೆ ಯರವರ 'ಚೀನಿ ವಾದ್ಯ'ತುಂಬಾ ವಿಶೇಷವಾದ ಗಾಳಿವಾದ್ಯ. ಶ್ರುತಿ ಮೊದಲುಗೊಂಡು ಇದನ್ನು ಪೂರ್ತಿ ಮರದಿಂದಲೇ ಮಾಡಿರುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ರೀತಿಯ ಗುಂಗು ತುಂಬುವ ನಾದವಿಶೇಷ. ಇದನ್ನು ಯರವರೇ ತಯಾರು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
## ಯರವರ ಕುಣಿತ ಹಾಡು
**ಪಲ್ಲವಿ:**

ಯರವರ ಎಳೆಗೈಯಲಿ ಚಿಮ್ಮರಿ ನಾದ,

ಎಲ್ಲರೂ ಬನ್ನಿ ಕುಣಿಯೋಣ ಗೆಳೆಯರ ಜೊತೆ.

ತಾಳದ ಹೊಳೆಯಲಿ ದೋಳ್ಳು ಬಾರಿಸಿ,

ನಮ್ಮ ಹಬ್ಬದ ಸಂತೋಷ ತೋರಿಯೋಣ.

**ಚರಣ:**

ಬೆಟ್ಟದ ತಿರುವಿನಲ್ಲಿ ಹೆಂಗಸುಗಳು ಚೆಲುವೆಲಿ,

ಗಂಡಸರು ಡೊಳ್ಳು ತಾಳ ಬೀಸುತ್ತಾ,

ಹೋಯ್ ಹೋಯ್ ಯರವರ ಕುಣಿತ,

ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ನಮ್ಮ ಪ್ರೀತಿ ತೋರಿಸೋಣ.

**ಮುಗಿಯುವ ಭಾಗ:**

ಗಾಳಿಯಲಿ ನಾದ ಹರಿದು ಬಂದು,

ನೃತ್ಯದ ಹೊಳೆಯಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕುಣಿಯೋಣ.

## ಕುಣಿಯುವ ವಿಧಾನ
ದುಡಿಯ ಲಯಬದ್ಧ ಬಡಿತಕ್ಕೆ ಬಾಗಿ ಬಾಗಿ ಜೋಲಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾ ಕುಣಿಯುತ್ತಾರೆ. ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳು, ಪುರುಷರನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ ಮಾಡುವ ಸಾಮೂಹಿಕ ನೃತ್ಯವಿದು. ಯರವರ ಗಂಡಸರೇ  ಕುಣಿಯುವ ಕೊಡವ ನೃತ್ಯದ ಮಾದರಿ ಯಾದ 'ಯರವಟ್' ನೃತ್ಯವೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಇದೆ.
## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಜನಪದ
ವರ್ಗ:ಜಾನಪದ
ವರ್ಗ:ಜನಪದ ಆಚರಣೆ
ವರ್ಗ:ಜಾನಪದ ನೃತ್ಯಗಳು
ಹರಿಗೆ ಕುಣಿತ

**ಹರಿಗೆ ಕುಣಿತ**  ಒಂದು ಪುರಾಣ ಜನಪದ ಕಲೆಯಾಗಿದೆ. ಅನೇಕ ಕಡೆ ಇದನ್ನು **ಭೂತಪ್ಪ** ಎಂದೇ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. 
## ಪುರಾಣ
"ಭೀಮನ ಮಗನಾದ ಘಟೋತ್ಕಚನನ್ನು ಬಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಒಂದು ಸಲ ಅನ್ನಿಸಿತು. ಆದರೆ ಬಲಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದ?  ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ಉಪಾಯ ಮಾಡಿದ. ಘಟೋತ್ಕಚನನ್ನು ಕರೆದು 'ಎದುರು ರೋಮ, ಕೋರೆಮೀಸೆ ಇರುವಂತ ಒಂದು ಟಗರು ಬೇಕು. ತಂದು ಬಲಿ ಕೊಡು' ಎಂದು ಹೇಳಿದ. ಘಟೋತ್ಕಚ ಎಲ್ಲೆಲೋ ಹುಡುಕಿದ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಿಗಲ್ಲಿಲ. ಸಾಕಾಗಿ, ಸುಸ್ತಾಗಿ ಒಂದು ಸರೋವರಕ್ಕೆ ನೀರು ಕುಡಿಯಲು ಹೋದ. ನೀರು ಕುಡಿಯಲು ಬಗ್ಗಿದಾಗ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಇವನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡ. ತನ್ನ ಮುಖದ ಬಿಂಬವನ್ನು ಕಂಡು ಗಾಬರಿಗೊಂಡನು  ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನ ಮುಖದ ಮೇಲೆ ಕೋರೆ ಮೀಸೆ, ಎದುರು ಕಾಣಿಸುತ್ತಿತು. ಆಗ ಕೃಷ್ಣ ತನ್ನನೇ ಆಹುತಿ ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಆಹುತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕೃಷ್ಣನ ಬಳಿ ಹೋಗಿ ತನ್ನನೇ ಬಲಿ ಕೊಡುವಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಭೀಮ ಘಟೋತ್ಕಚನ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಗ ಘಟೋತ್ಕಚ ತನಗೆ ಮೋಕ್ಷ ಹೇಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಕೃಷ್ಣ, 'ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಾನು ತಿರುಪತಿ ವೆಂಕಟರಮಣನಾಗುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಭೂಲೋಕದ ನನ್ನ ಭಕ್ತರು ಈ ನಿನ್ನ ತಲೆಯನ್ನು ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ನಿನಗೆ ಮೋಕ್ಷವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ದಾಸಪ್ಪಗಳು 'ಹರುಗೆ'ಯನ್ನು ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹರಿಗೆಯನ್ನು ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಹರಿಗೆ ಮುಖವಾಡ ಎನ್ನಬಹುದು.,
## ವೇಷ
* ಇದು ಸೋಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆಯಾದರೂ ಮುಖವಾಡವಿರುವುದಿಲ್ಲ.
* ಅಲ್ಲದೆ ಗ್ರಾಮದೇವತೆಗಳ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.
* ಬದಲಾಗಿ ಹರಿಸೇವೆ, ಶ್ರಾವಣ ಶನಿವಾರ, ತಿರುಪತಿ ಯಾತ್ರೆ, ವೈಷ್ಣವ ಸಂಬಂಧಿ ಸೇವೆ ಮುಂತಾದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಕುಣಿತ ಇರುತ್ತದೆ. 
* ಅರುಗೆ ಮರದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಚಕ್ರಾಕಾರದ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಚಿತ್ರ. 
* ನುಣುಪಾದ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಮರದ ಹಲಗೆಯ ಮೇಲೆ ಕೋರೆ ಹಲ್ಲು, ದಪ್ಪ ಮೀಸೆ, ಕೆಂಡಗಣ್ಣು, ಕೆದರಿದ ತಲೆ ಇರುವ ಒಂದು ಚಿತ್ರವನ್ನು ಬಣ್ಣದಿಂದ ಬರೆದಿರುತ್ತಾರೆ. 
* ಇಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೆಂಪು, ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.
* ನಾಮ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದು ಭೂತಪ್ಪನ ರಚನೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. 
* ತಿರುಪತಿ ವೆಂಕಟರಮಣನ ಭಕ್ತರಾದ ದಾಸಪ್ಪಗಳು ಇದನ್ನು ಕುಣಿಸುವವರು.
* ಅವರು ಕುಣಿಯುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
## ಕುಣಿತದ ವಿವರಣೆ 
ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಹರಿಗೆಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು.
*ದಾಸಯ್ಯಗಳು ಹಿಂದೆ ಮುಂದೆ ಸೇನೆ ಸಾಡುತ್ತ "ಹೋಲ್ ಬುರಿಯಾ -ಹೋಲ್ ಬುರಿಯಾ "ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ ವೀರವೇಶದಿಂದ ಕುಣಿಯುತ್ತಾರೆ.
ಹರಿಗೆ ಕುಣಿತ ಒಂದು ಜನಪದ ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕಲೆ, ನೃತ್ಯ. ಗ್ರಾಮದೇವತೆಗಳ ಜೊತೆಗಿನ ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ಜನವರ್ಗ ಅನುಸರಿಸುವ ಹರಿಗೆ ಕುಣಿತವಾಗಿದೆ.ಈ ಕುಣಿತಕ್ಕೆ ತಮಟೆ ನಗರಿಗಳ ಹಿಮ್ಮೇಳವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಇತರೆ ದಾಸಯ್ಯಗಳು ಶಂಖ, ಬಾಂಕಿಗಳನ್ನು ಊದುತ್ತಾ ಜಾಗಟೆ ಬಡಿಯುತ್ತ ಕುಣಿಯುವ ದಾಸಯ್ಯರನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಡೆಗೆ ದಾಸಯ್ಯರು ಮಡಿಬಟ್ಟೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟ ಕಜ್ಜಾಯದ ರಸಾಯನವನ್ನೂ 'ಮಣೆವು ' ರೀತಿಯಲ್ಲಿ (ಮಣೆವಿನ ವಿವರಕ್ಕೆ ಸೋಮನ ಕುಣಿತ ನೋಡಿ)ಅಂಗಾತ ಮಲಗಿ ಮುಕ್ಕುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹರಿಗೆ ಕುಣಿತ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಒಕ್ಕಲಿಗರು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಹಾಲುಮತದವರು ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಜಾನಪದ
ವರ್ಗ:ಜಾನಪದ ನೃತ್ಯಗಳು
ಕಾಡುಗೊಲ್ಲರ ಗಣೇಪದ

**ಕಾಡುಗೊಲ್ಲರ ಗಣೇಪದ** ಕಾಡುಗೊಲ್ಲರ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಒಂದು ಕಲೆಯಾಗಿದೆ. ಇವರು ಕರ್ನಾಟಕದ  ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದವರು. ಇವರು ಗೊಲ್ಲ ಸಮುದಾಯದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ತಮ್ಮ ವಿಶಿಷ್ಟ ಆರಾಧನೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಇತರ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. .ಇವರು ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದರಿಂದ ಇವರನ್ನು ಕಾಡುಗೊಲ್ಲರು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
## ಪರಿಚಯ
ಇದು ಕಾಡುಗೊಲ್ಲರ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಜನಪದ ಕಲೆ. ಈ ಕಲೆಯು ಗಣೆ ಎಂಬ ವಾದ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ..
## ಕಾಡುಗೊಲ್ಲರ ಜನಾಂಗ
ಕಾಡುಗೊಲ್ಲರು ಕರ್ನಾಟಕದ ತುಮಕೂರು, ಚಿತ್ರದುರ್ಗ, ಬೆಂಗಳೂರು, ಬಳ್ಳಾರಿ, ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಗಣೇಪದವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಾಡುಗೊಲ್ಲರು ಆಂಧೃಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಸಿಗುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿನ ಮಡಕಸಿರಾ, ಕಲ್ಯಾಣದುರ್ಗಾ ಹಾಗೂ ರಾಯದುರ್ಗಾ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಕಲೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ಗೋವುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ಬೆಣ್ಣೆ ತುಪ್ಪಗಳನ್ನು ಮಾರಿ ಜೀವಿಸುವುದು ಈ ಜನಾಂಗದ ಮುಖ್ಯ ಕಸಬು. ಪ್ರತ್ಯೇಕ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಇವರು ಮುಖ್ಯ ಗ್ರಾಮವೊಂದರ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಹಟ್ಟಿಯೊಂದನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ..

## ಹಿನ್ನೆಲೆ
ಗಣೆಯು ಕಾಡುಗೊಲ್ಲರ ಕಲೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಕಲೆಯು ಗಣೆ ಎನ್ನುವ ವಾದ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಗಳೆ ಪದವನ್ನು ಗಣೆಯಾಗಿ ವರ್ಣಪಲ್ಲಟಿಸಿದೆ. ಕಾಡುಗೊಲ್ಲರ ದೇವರಾದ ಜುಂಜಪ್ಪನಿಗೂ ಈ ಕಲೆಗೂ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಜುಂಜಪ್ಪನು ದನ ಕಾಯುತ್ತಾ ಗಣೆಯನ್ನು ಊದುತ್ತಿದ್ದ, ಮುಂದೆ ಅವನು ಸತ್ತ ನಂತರ ಅವನ ಪರಂಪರೆಯವರು ಅದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಆತನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಗಣೆಯ ಮೂಲಕ ಹಾಡಿದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇದನ್ನು ಜುಂಜಪ್ಪನ ಗಣೆಯೆಂದು ಕರೆಯುವುದು ವಾಡಿಕೆಯಾಗಿದೆ.

## ಗಣೆಯ ಆಕರ
ಇದು ಕೊಳಲಿಗಿಂತ ಆಕರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದರೂ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಳಲನ್ನೇ ಹೋಲುವ ವಾದ್ಯವಾಗಿದೆ. ಬಿದಿರುಕೋಲನ್ನು ಗಳೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಗಣೆಯು ಮೂರಡಿ ಉದ್ದವಿರುವ ಕೋಲು. ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಗೆಣ್ಣುಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಮಧ್ಯದ ಗೆಣ್ಣನ್ನು ತೆಗೆದು ಮೇಲ್ಭಾಗವನ್ನು ಮೇಣದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂಲಕ ಗಣೆಯೊಳಗೆ ಗಾಳಿಯಾಡುವಂತಿರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಉಳಿದ ಎರಡೂ ತುದಿಗಳ ಗೆಣ್ಣುಗಳು ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದಿರುತ್ತದೆ. 
## ವೇಷಭೂಷಣಗಳು
ಕಲಾವಿದರು ಗಣೇಪದ ನುಡಿಸುವಾಗ ಉದ್ದನೆಯ ಚಡ್ಡಿ ಅಥವಾ ಪಂಚೆ, ಬನಿಯನ್, ತಲೆಗೆ ರುಮಾಲು, ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಕರಿಯ ಕಂಬಳಿ ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ.
## ಗಣೇಯ ಕಲಾವಿದರು
ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇಬ್ಬರು ಕಲಾವಿದರಿರುತ್ತಾರೆ. ಒಬ್ಬರು ಹಾಡನ್ನು ಹಾಡಿದಾಗ ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಗಣೆಯನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ಜೋಡಿ ಗಣೆಯನ್ನು ಬಳಸುವುದಿದೆ. ಕಲಾವಿದರು ಊರಾಡುವಾಗ ಒಂದು ಬಿದಿರಿನ ಕೋಲಿನ ಮೂಲಕ ಒಡವೆ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹೆಗಲಿನ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು ಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಜುಂಜಪ್ಪನ ಕಾಣಿಕೆ. ಇವರನ್ನು ಕಾಣಿಕೆಯವರು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಗಣೆಯವರಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ರೀತಿಯ ಕಲಾವಿದರಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ದೇವರ ಎದುರು ಮಾತ್ರ ಗಣೆಯನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ನುಡಿಸುವಾಗ ಗಣೆಯ ನಾದ ಸರಾಗವಾಗಿದ್ದರೆ ಶುಭವೆಂದು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅಶುಭವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

## ಗಣೇಪದದ ಮಾದರಿ ಹಾಡು
ಸ್ವಾಗೆಲು ಬೆಟ್ಟಾದ ಸ್ವಲುಕೆ ಸ್ವಾನನುಗೊಂದಿ

ಸ್ವಾಗೆಗಣ್ಣಿನ ಬಿದುರೆ ತಾಳೊಡೆದು|ರೆಕ್ಕೊಡೆದು 

ಸೋಬಾನ ಪಾಡಮ್ಮ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ 

ತೆಂಕ್ಲಾಗೆ ಬೀಸಿದುರೆ ಬಡಗ್ಲಾಗೆ ಬಳುಕೋಳು 

ಬಡಗ್ಲಾಗೆ ಬೀಸಿದುರೆ ಪಡ್ಲುಗೆ ಬಳುಕೋಳು

ಪಡುಗ್ಲಾಗೆ ಬೀಸಿದುರೆ ಮೂಡ್ಲಾಗೆ ಬಳುಕೋಳು

ಉಯ್ಯಾಲೆಪಾಡಿ ಜೋಕೊಡದು ಬಿದರಮ್ಮ 

ಸೋಬಾನ ಪಾಡಮ್ಮ ನಮ್ಮೀಗೆ

ಮೂಡ್ಲುಗಿರಿ ತಿಮ್ಮಪ್ಪಗೆ ಮೂತ್ತಿನರಮನ್ಯಾಗೆ 

ಬೆಟ್ಟದ ತಿಮ್ಮಪ್ಪಗೆ ಕಟ್ಟಿದೊಂದರಮನೆಯಾಗೆ 

ಇನ್ಯಾರಿಗಲ್ಲದೋಳ ಬಿದರಮ್ಮ 

ಆಡಕಾವಣ್ಣಂಗೆ ಆರುಗಣ್ಣಿನ ಕೋಲಾದೆ 

ಕುರಿಯ ಕಾವಣ್ಣಂಗೆ ಜಾವಜೂಜಿ ಕೋಲಾದೆ

ದೊಂಬಾಗೆ ಗಣೆಯಾದೆ ವಡ್ಡಾಗೆ ಗುಡ್ಲಾದೆ

ಮಾಡಾಕೆ ಮರುವಾದೆ ತೂಗಕು ತೊಟ್ಟುಲೂ  ಆದೇ...

## ಗಾಯನ ಸಂಪ್ರದಾಯ
ಅವರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಹಾಲು ಹೊಯ್ಯುವ ಹಬ್ಬದಂದು ದೇವರ ಮುಂದೆ ದೊಡ್ಡದಾದ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಕರಿ ಕಂಬಳಿ ಹಾಸಿಕೊಂಡು ಗಣೆ ನುಡಿಸುತ್ತಾರೆ.. ಕೃಷ್ಣ, ಜುಂಜಪ್ಪ ದೇವರ ಹಾಡನ್ನಲ್ಲದೆ ಕಾಟಮದೇವರು, ಕ್ಯಾತಪ್ಪ, ಈರಬಡಪ್ಪ ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ದೇವರುಗಳ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮಲೆ ಮಹದೇಶ್ವರ, ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿ ಹಾಗೂ ಮೈಲಾರಲಿಂಗನ ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ಕಾಡುಗೊಲ್ಲರ ಜುಂಜಪ್ಪನ ಸಂಪ್ರದಾಯವೂ ಒಂದು ಮುಖ್ಯವಾದ ಗಾಯನ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ.
## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಜನಪದ
ವರ್ಗ:ಜಾನಪದ
ವರ್ಗ:ಜಾನಪದ ನೃತ್ಯಗಳು
ಎರುಕೋಲ

**ಎರುಕೋಲ** ಎಂಬುವುದು ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ, 
ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಸಮುದಾಯಿಕ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ನಂಬಿಕೆ. ಇದು ತುಳು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಗ.ಈ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ದೇವತೆಗಳಾದ ಭೂತಗಳನ್ನು ಆರಾಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೈವ ಕೋಲವನ್ನು "ನೇಮ" ಅಥವಾ "ಸಮಾರಂಭ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. 
## ಎರುಕೋಲ ನಡೆಯುವ ಸಂದರ್ಭ
* ತುಳುನಾಡಿನ ಗುತ್ತು ಮನೆ, ಬೂಡು, ಅರಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುಗ್ಗಿ ಬೇಸಾಯದ ಮುಕ್ತಾಯದ ಕಾಲಕ್ಕೆ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
* ಉತ್ತರಕ್ರಿಯೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶೋಕ ಸೂಚಿಕವಾಗಿಯೂ ಇದನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ
*ಕಂಬಳಗಳಿಗೆ ಕೋಣಗಳನ್ನು ಇಳಿಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಇ ಎರುಕೋಲ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
*ಗದ್ದೆಯ ಬೇಸಾಯದ ಮುಕ್ತಾಯದ ದಿನ ಗದ್ದೆಗೆ ಎತ್ತುಗಳನ್ನು ಇಳಿಸುವ ಕ್ರಮ. ಅಂತಹ ಸಂಧರ್ಭದಲ್ಲಿ ಎರುಕೋಲ ನಡೆಯುವುದುಂಟು. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಉಳ್ಳಾಕುಳು ಭೂತದ ಜೊತೆ ಸೇರಿ ಈ ಕೋಲವು ನಡೆಯುವುದು ಇದೆ.

## ವೇಷ ಭೂಷಣ
ವೇಷಧಾರಿಯು ಬಿಳಿಯ ಪಂಚೆಯನ್ನು ಮೊಳಕಾಲಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಉಟ್ಟು ಸೊಂಟಕ್ಕೆ ತೆಂಗಿನ ಸಿರಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಕುತ್ತಿಗೆಗೂ ಸಿರಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು  ಮೈ ತುಂಬಾ ತೆಂಗಿನ ಸಿರಿಯಿಂದ ಹರಡಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ. ಎತ್ತಿನ ಮುಖವನ್ನು ಹೋಲುವಂತೆ ಹಾಳೆಯ ಮುಖವಾಡವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಬೆನ್ನಿಗೆ ತ್ರಿಕೋನಾಕಾರದ ಸಲಾಕೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ರಚನೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಕಾಲಿಗೆ ಗಗ್ಗರವಿರುತ್ತದೆ.

## ಕುಣಿತದ ರೀತಿ 
ನರ್ತಕರು ತೆಂಬರೆ, ವಾಲಗದ ಹಿಮ್ಮೇಳಕ್ಕೆ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುತ್ತಾ ಎರಡು ಕೈ  ಕಾಲುಗಳನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೂರುತ್ತಾ ಎತ್ತುಗಳು ಕುಣಿಯುವ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಎರುಕೋಲ ವೇಷಧಾರಿಗಳು ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಉಳ್ಳಾಕುಳು ಎಂಬ ಭೂತದ ಜೊತೆ ಕಂಬಳದ ಗದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ವಾಲಸರಿ ಆದ ನಂತರ ಈ ಕುಣಿತ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ.

ನರ್ತಕನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬೆತ್ತ ಹಿಡಿದು ಉರಲ್ಗಳನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾ ಕೋಣ ವನ್ನು ಕುಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೋಣ ಓಡುವುದು, ಹಾಯುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಹಿತ್ಯವಿಲ್ಲ. ತದನಂತರ ಉಳ್ಳಾಯ ಎಂಬ ಭೂತದ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಗುಡಿಸಲಿನ ಎದುರು ಕುಣಿಯುತ್ತಾರೆ.

## ಆಚರಣೆಯ ಪರಿ
ಆಚರಣೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗದ್ದೆ ಉಳುವುದು, ಕಂಬಳದ ಕೋಣಗಳನ್ನು ಓಡಿಸುವುದು, ಪೈರು ನೆಡುವುದು ಈ ರೀತಿಯ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಇದೊಂದು ಕೃಷಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಯಾದ ಆಚರಣೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ.

## ಆಚರಣೆಯ ವಿಧಾನ 
ಉತ್ತರಕ್ರಿಯೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸಮಾಧಿಯ ಸುತ್ತ ಈ ಎರುಕೋಲ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆಗ ಎಂಟರಿಂದ ಹತ್ತು ಮಂದಿಯ ಒಂದು ತಂಡ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸತ್ತ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಪ್ರೇತ ಎಂದರೆ "ಕಾಳೆ" ವೇಷ, ಎರುಕೋಲ, ಮುಗೇರ್ಲು, ಗುತ್ತಿನವರು ಹೀಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವೇಷ ಗಳಿರುತ್ತದೆ. ಸತ್ತ ವ್ಯಕ್ತಿ ಹೆಣ್ಣಾಗಿದ್ದರೆ ಹೆಣ್ಣು ವೇಷ, ಗಂಡಾಗಿದ್ದರೆ, ಗಂಡು ಕಾಳೆ ವೇಷ. ಕಪ್ಪು ಹಾಗೂ ಬಿಳಿಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಜಡೆ ಹೆಣೆದು ಹಿಂದುಗಡೆ ಮುಂದುಗಡೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಾಂಕೇತಿಕವಾದ ಜನನಾಂಗವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ.
ಸಭೆಯ ಮುಂದೆ ಮುಖ್ಯವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಎದುರು ಬಂದು ವೇಷ ಹಾಕಿದವರು ಬಿಕ್ಕಿ ಬಿಕ್ಕಿ ಅಳುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದೆ ಇರುವ ಎರುವನ್ನು ಏರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ, ಅದು ಏರಲು ಬಿಡದೆ ಮುಂದು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನ ಹಿಂದೆ ಬಂದ ಕಾಳೆಯನ್ನು ಹಾಯಲು ಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕುಣಿತ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಕಾಳೆಯು ಮಧ್ಯೆ ಮಧ್ಯೆ ಲೈಂಗಿಕ ಚೇಷ್ಟೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ.

## ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅಂಶಗಳು
ಭೂತಾರಾಧನೆ ಜನರಿಗೆ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ, ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಭದ್ರತೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ದೇವತೆ ಅಥವಾ ದೈವದ ಆವೇಶ ಮಾದ್ಯಮ (ಪಾತ್ರಿಯ)ದ ಮೂಲಕ ಆಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಜನರಿಗೆ ದೇವರ ಸಮಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಪರಿಹಾರ, ಅಭಯ ವಾಕ್ಯ ದೊರಕುತ್ತದೆ. 
 
## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಜಾನಪದ
ವರ್ಗ:ಜನಪದ
ವರ್ಗ:ಜನಪದ ಆಚರಣೆ
ವರ್ಗ:ತುಳು ಜನಪದ
ವರ್ಗ:ತುಳು ಜಾನಪದ
ನಗಾರಿ

**ನಗಾರಿ** ಒಂದು ಚರ್ಮವಾದ್ಯ.  ನಗಾರಿಗೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ  ಭೇರಿ, ದುಂದುಭಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. 'ಭೂಮಿದುಂದುಭಿ' ಎಂಬುದು ನಗಾರಿ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನದ್ದಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಊಹಿಸಲಾಗಿದೆ.
## ಭೂಮಿದುಂದುಭಿಯ ರಚನೆ
ಭೂಮಿದುಂದುಭಿಯನ್ನು ನೆಲದಲ್ಲಿ ತಗ್ಗು ಮಾಡಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಚರ್ಮವನ್ನು ಹೊದಿಸಿ ಬಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಒಂದು ವಾದ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಹಳ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ನಗಾರಿಯ ಬಳಕೆ ಇದೆ. ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ನಗಾರಿಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು.
## ನಗಾರಿಯ ಬಳಕೆ
ರಾಜರು ನಗಾರಿಗಳನ್ನು ಕೋಟೆಯ ಬಾಗಿಲಿನಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿದ್ದರೆ, ರಾಜನಿಗೆ ಸಲಹೆ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಕಾಗಿದ್ದರೆ, ಪುರಜನರು ನಗಾರಿಯನ್ನು ಬಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ರಾಜನು ಬಂದು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಏನಾದರೂ ಶತ್ರುಗಳು ಬರುತ್ತಿದ್ದರೆ, ವೈರಿಗಳು ಬರುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಸೈ‍ನಿಕರು ಅವರನ್ನು ದೂರದಿಂದ ಕಂಡು ಕೋಟೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಅಥವಾ ಊರ ಹೊರಗೆ ಎತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿಟ್ಟಿರುವ ನಗಾರಿಯನ್ನು ಬಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸೇನಾಧಿಪತಿಗಳು ಬಾರಿಸಿದ ನಗಾರಿ ಶಬ್ದ ಕೇಳಿ ರಾಜರು ವೈ‍ರಿಗಳನ್ನು ಸದೆಬಡಿಯಲು ಸೈ‍ನ್ಯವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಯುದ್ಧ ಗೆದ್ದು ಬಂದ ಸಂತೋಷಕ್ಕೂ ಹಾಗೂ ಸೈ‍ನಿಕರಿಗೆ ಸ್ಪೂರ್ತಿ ಶಕ್ತಿ ತುಂಬುವುದಕ್ಕೋಸ್ಕರವೂ ನಗಾರಿಯನ್ನು ಬಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣು ದೇವತೆ ಇರುತ್ತದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ನಗಾರಿ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತೀತಿ. ದೇವಿಯ ಪೂಜೆ ನಡೆದಾಗ ನಗಾರಿಯನ್ನು ಬಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಂಜಾನೆ ಸಾಯಂಕಾಲ ದುರ್ಗವ್ವ, ದ್ಯಾಮವ್ವ ಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ನಗಾರಿಯನ್ನು ಬಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಗಾರಿಯನ್ನು ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಜಾತ್ರೆ, ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ  ಕೆಲ ಕಡೆ ಎತ್ತಿನ ಮೇಲಿಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಬಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲು ನಗಾರಿಗಳನ್ನು ಗೌಡರು, ಶಾನುಭೋಗರು, ಕುಲಕರ್ಣಿ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನಗಾರಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಅದೊಂದು ಗೌರವ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಷ್ಥೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿತ್ತು. ಜೋಡಿ ನಗಾರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಗುಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲಕ್ಕೆ ಎರಡು ನಗಾರಿಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸುತ್ತಾರೆ.

## ನಗಾರಿಯ ಶಬ್ದನಾದ
ನಗಾರಿ ಬಡಿಯುವುದು ಒಂದು ಕಲೆ. ಇದರಿಂದ ಮಂದ್ರವಾದ ಸ್ವರನಾದ ಬರುತ್ತದೆ. ಲಯ ಮತ್ತು ತಾಳಬದ್ದವಾಗಿ ಬಡಿಯುವುದು ಇದರಲ್ಲಿರುವ ಸ್ವಾರಸ್ಯ. ನಗಾರಿಯಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಶಬ್ದ ತರಂಗಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಧನ ಧನ ಧಂ ಧನ ಎಂದು ಒಂದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ಗಂಭೀರವಾದ ವಾತಾವರಣ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಆ ಶಬ್ದ ಬಹು ದೂರದವರೆಗೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ. ಪಟಾ ಕುಣಿತ, ಪೂಜಾ ಕುಣಿತ, ಸುಗ್ಗಿ ಮೇಳಗಳು ನಗಾರಿ ಇಲ್ಲದೆ ನಡೆಯಲಾರವು.
## ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿ
* https://www.youtube.com/watch?v=NApBP2yOTAs

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಜನಪದ
ವರ್ಗ:ಜಾನಪದ
ವರ್ಗ:ವಾದ್ಯಗಳು
ಪಟಾ ಕುಣಿತ

**ಪಟಾ** ಇದರ ಅರ್ಥ  ಬಣ್ಣ ಬಣ್ಣದ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಸುಮಾರು  ೧೮-೨೦ ಅಡಿ ಉದ್ದ ಇರುವ ತೆಳ್ಳನೆಯ ಬಿದಿರಿನ ಗಳುವಿಗೆ ಸುತ್ತಿ, ರೇಷ್ಮೆಯ ಜಾಲರಿಗಳನ್ನು ಅದರ ಮೇಲ್ಮೈಗೆ ಸುತ್ತಿ ಬಣ್ಣದ ಕುಚ್ಚುಗಳನ್ನು ತುತ್ತತುದಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಲಾಂಛನ ಎನ್ನಬಹುದು., ನಗಾರಿ ಮತ್ತು ತಮಟೆಗಳ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಗತ್ತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಜನಿವಾರದಂತೆ ಹಾಕಿದ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಬಟ್ಟೆಯ ನವಾರಕ್ಕೆ ಈ ಪಟವನ್ನು ಸಿಕ್ಕಿಸಿಕೊಂಡು ಬಳುಕಿಸುತ್ತಾ ಕುಣಿಯುತ್ತಾರೆ. ಪಟದ ಪ್ರದರ್ಶನವು ಗ್ರಾಮದೇವತೆಗಳ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ರಂಗದ ಕುಣಿತ,ಜಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ವಿವಿಧ ಮೇಳ ಹಾಗೂ ಭಾಗವಂತಿಕೆ ಮೇಳದ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮುಂತಾದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಜನಪದ ಕಲೆಯು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮಂಡ್ಯ, ಮೈಸೂರು, ತುಮಕೂರು, ಬೆಂಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
## ವೇಷಭೂಷಣ
ವೀರಶೈವರು ನಂದಿಧ್ವಜ ಕುಣಿತವನ್ನು ತಮ್ಮದು ಎಂದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಭಾಗವಂತಿಕೆ ಮುಂತಾದ ಹರಿದಾಸ ಪಂಗಡದವರು ಪಟದ ಕುಣಿತವನ್ನು ತಮ್ಮದು ಎಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗಾಗಿ ವಿಭೂತಿಯನ್ನು ನಂದಿಧ್ವಜವನ್ನು ಹೊರುವ ಕಲಾವಿದರು ಧರಿಸಿದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಾಮವನ್ನು ಪಟದ ಕಲಾವಿದರು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಪಟದ ಕಲಾವಿದರ ವೇಷ ಭೂಷಣವೆಂದರೆ ಬಿಳಿಯ ನಿಲುವಂಗಿ, ನಡುವಿಗೆ ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರ, ಕೊರಳಿಗೆ ಹೂಮಾಲೆ, ಕಾಲಿಗೆ ಗೆಜ್ಜೆ, ಮತ್ತು ಎಡಗೈಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರ. ಎಡ ಕೈಯಲ್ಲಿ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬೀಸುತ್ತಾ ಬಲ ಕೈಯಲ್ಲಿ ನವಾರದ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ತಮಟೆಯ ಗತ್ತಿಗೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. 

## ವೈವಿಧ್ಯಗಳು
ಈ ಕುಣಿತದಲ್ಲಿ ಮುಂತಾದ ವೈವಿಧ್ಯಗಳಿವೆ: ಹೆಜ್ಜೆ ಕುಣಿತ, ಗೆಜ್ಜೆಕುಣಿತ, ಎರಡ್ಹೆಜ್ಜೆ ಕುಣಿತ, ಮೂರುಹೆಜ್ಜೆ, ಸುತ್ತಹೆಜ್ಜೆ, ಸಾಲುಹೆಜ್ಜೆ ಎರಡುಸಾಲು ಮೂರುಸಾಲು ಮುಂತಾದವುಗಳು. ೧೫ ರಿಂದ ೨೦ ಜನ ಪಟ ಹಿಡಿದ ಕಲಾವಿದರು ಮಂಡಲ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಕುಣಿಯುತ್ತ ತಮ್ಮ ಪಟವನ್ನು ಮಧ್ಯದ ಒಂದು ಬಿಂದುವಿನಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸುವುದನ್ನು 'ಗೋಪುರ ಕುಣಿತ' ಎನ್ನುವರು. ಗೋಪುರವು ಕಲಾವಿದರು ಹಿಂದೆ ಮುಂದೆ ಕುಣಿಯುವಾಗ ಚಲಿಸಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹೂವು ಗೊಂಚಲಿನ ನೆನಪು ಬರುವಂತೆ  ಒಟ್ಟು ಪಟಗಳನ್ನು ಎದುರುಬದುರಿಗಿನ ಕಲಾವಿದರು ಭಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಕತ್ತರಿಯ ಆಕಾರವನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿ ಸಂಯೋಜಿಸಿ ಕುಣಿಯುವುದನ್ನು ಹೂವಿನ ಕುಣಿತ ಎನ್ನುವರು ಇದು ಗಾಳಿಗೆ ಬೆಳಕುವ ದೊಡ್ಡ ಹೂವಿನಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.
## ವಿಶೇಷತೆಗಳು
ವಿಜಯೋತ್ಸವ ಸಂದರ್ಭದ ಕಲೆ ಎಂದು ಪಟಾ ಕುಣಿತವನ್ನು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಣಿತದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಉತ್ಸಾಹಭಾವ, ಹೆಜ್ಜೆಗಳು, ವೀರಾವೇಷ ಮತ್ತು ಬಹು ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿದ ಈ ಪಟವನ್ನು ಭಾಗಿಸಿ ಬಳುಕಿಸಿ ಕೇಕೆ ಹಾಕುತ್ತಾ ಕುಣಿಯುವ ರೀತಿ ಇವೆಲ್ಲ ಸಂಭ್ರಮದ ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ಕಲೆಯನ್ನು ಭಾಗವಂತಿಕೆ ಮೇಳದ ದೀಪಾವಳಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಗ್ರಾಮದೇವತೆಯ ಹಬ್ಬಕ್ಕೂ, ಸುಗ್ಗಿಯ ಮೇಳಗಳಿಗೂ ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಜನಪದ
ವರ್ಗ:ಜಾನಪದ
ವರ್ಗ:ಜನಪದ ಆಚರಣೆ
ಚಫ್

**ಚಫ್** ಎನ್ನುವುದು ಕಾರ್ವಿಡೀ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು ಜಾತಿಯ ಹಕ್ಕಿ. ಯೂರೋಪ್ ಮತ್ತು ನೈಋತ್ಯ ಏಷ್ಯದ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಗಳ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಗೆಗೆ ಹತ್ತಿರ ಸಂಬಂಧಿ. ಚಫ್ ಜಾತಿಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು **ಪಿರೋಕೊರ‍್ಯಾಕ್ಸ್** (Pyrrhocorax). ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಭೇದಗಳಿವೆ. ಒಂದು ಯೂರೋಪಿನ ಸಮುದ್ರತೀರದ ಪ್ರಪಾತಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣದೊರೆಯುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಚಫ್ (ಪಿರೋಕೊರ‍್ಯಾಕ್ಸ್ ಪಿರೋಕೊರ‍್ಯಾಕ್ಸ್). ಇನ್ನೊಂದು ಆಲ್ಪ್ಸ್ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಆಲ್ಪೈನ್ ಚಫ್ (ಪಿರೋಕೊರ‍್ಯಾಕ್ಸ್ ಗ್ರ್ಯಾಕ್ಯುಲಸ್).

## ದೈಹಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳು 
ಎರಡು ಬಗೆಯ ಹಕ್ಕಿಗಳೂ ಕಾಗೆಯಂತೆಯೇ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದವು. ಆದರೆ ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಚಿಕ್ಕವು. ಚಫ್ ಕೊಕ್ಕೂ ಬೇರೆ ರೀತಿಯದು. ಇದು ತೆಳುವಾಗಿ ಚೂಪಾಗಿರುವುದಲ್ಲದೆ ಕೆಳಮುಖವಾಗಿ ಬಾಗಿದೆ. ಕೊಕ್ಕಿನ ಬಣ್ಣ ಸಾಮಾನ್ಯ ಚಫ್ ಹಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಆಲ್ಪೈನ್ ಚಫ್ ಹಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಹಳದಿ. ತಮ್ಮ ಹಾರುವಿಕೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ಎರಡು ಬಗೆಗಳೂ ಆಗಸದ ದೊಂಬರು ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಒಂಟೊಂಟಿಯಾಗಿ ಇಲ್ಲವೇ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ತಾವು ವಾಸಿಸುವ ಪ್ರಪಾತಗಳ ಸುತ್ತ ಚಕ್ರಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುವುದು, ಸರ‍್ರನೆ ಮೇಲೇರುವುದು, ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಥಟ್ಟನೆ ಧುಮುಕಿ ಕೆಳಗಿಳಿಯುವುದು, ಲಾಗ ಹಾಕುವುದು ಮುಂತಾದವನ್ನೆಲ್ಲ ಮಾಡುತ್ತ ಹಾರಾಡುತ್ತವೆ.

## ಆಹಾರ 
ಚಫ್‌ಗಳು ಕೀಟಾಹಾರಿಗಳು.

## ಸಂತಾನವೃದ್ಧಿ 
ಇವು ಪರ್ವತಗಳ ಬಂಡೆದೊಗರುಗಳಲ್ಲಿ ಗೂಡು ಕಟ್ಟಿ ಮೊಟ್ಟೆಯಿಡುತ್ತವೆ. ಮೊಟ್ಟೆಯಿಡುವ ಕಾಲ ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇ ತಿಂಗಳು, ಮೊಟ್ಟೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 3-6. ಮೊಟ್ಟೆಯೊಡೆದು ಹೊರಬರುವ ಮರಿಗಳು 35-40 ದಿವಸಗಳ ಅನಂತರ ತಾಯಿಯಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ವಾಸಿಸತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಚಫ್‌ಗಳ ಆಯಸ್ಸು ಸುಮಾರು 15 ವರ್ಷಗಳು.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
ವರ್ಗ:ಪಕ್ಷಿಗಳು
ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ
ಗೌಳಿಗರ ಕುಣಿತ

೫೫೦px|thumb|right|alt=ಗೌಳಿಗರ ಕುಣಿತಗಳು|ಗೌಳಿಗರ ಕುಣಿತ

**ಗೌಳಿಗರ ಕುಣಿತ** ಅಂದರೆ ಹಾಲಕ್ಕಿ ಒಕ್ಕಲಿಗರು ಆಚರಿಸುವ ಒಂದು ಸುಗ್ಗಿ ಕುಣಿತವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಜನಪದ ನೃತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.  ಇವರು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಅಜ್ಮೀರ್, ಕೊಲ್ಲಾಪುರ, ಗೋವಾ ಹೀಗೆ ಅದರ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ವಲಸೆ ಬಂದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಉತ್ತರಕನ್ನಡ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಬೆಳಗಾವಿ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.  ಪಶುಪಾಲನೆ  ಇವರ ವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ..
     
ಇವರು *ಶಿವಾಜಿ ವಂಶಸ್ಥರಿಗೆ* ಸೇರಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.  ಹಾಗಾಗಿ ಇವರು ಕಿವಿಗೆ ರಾಸ್ಗತ್ತಿ, ಕೊರಳಿಗೆ ಮಣಿಸರ ಮತ್ತು ರೂಪಾಯಿಸರ, ಕೈ ಬೆರಳಿಗೆ ತಾಮ್ರದ ಸಲಾ, ಬೆಳ್ಳಿ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ.  ಇವರ ಸಾಪ್ರದಾಯಿಕ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರವಾಗಿ ತಲೆ ಬೋಳಿಸಿಕೊಂಡು ಜುಟ್ಟು ಬಿಡುವುದು ಮತ್ತು ಜುಟ್ಟಿನ ಮೇಲೆ ಪೇಶ್ವೆಗಳ ಮಾದರಿಯ ಮುಂಡಾಸನ್ನು ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಮುಂಡಾಸು ಧರಿಸುವುದನ್ನು *ಪಾಗೋಟು* ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.  ಹಾಗೆಯೇ, ಹೆಂಗಸರು ಸೀರೆಯನ್ನು ಕಚ್ಚೆ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಉಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.  ಇವರು *ಮರಾಠಿಯ ಉಪಭಾಷೆಯನ್ನು* ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.  
## ವಿಶೇಷ ನೃತ್ಯಗಳು
### ಗಜ್ಜಾಗಲಾಚ
ಕೊಳಲುವಾದನ ಮತ್ತು ಡೋಲುನುಡಿತಗಳು ಗಜ್ಜಾಕುಣಿತದ ಹಿಮ್ಮೇಳಗಳು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಪುಂಗಿ ನುಡಿಸಿ *ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು  ರಾಧೆಯರ* ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಗೌಳಿಗ ಗಂಡಸರು ನೃತ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕುಣಿತವು ಗೌಳಿಗ ಗಂಡಸರ ನೃತ್ಯಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿದೆ.
### ಜಗಾ ಕುಣಿತ
ಇದು ಹೋಳಿಹುಣ್ಣಿಮೆ, ದೀಪಾವಳಿ ಮತ್ತು ದಸರಾ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿರುವ ನೃತ್ಯವಾಗಿದೆ. **ಜಗಾ** ಧರಿಸಿ ಕುಣಿಯುವುದರಿಂದ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ.
ಬೆನ್ನಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಾಕಾರದ ಕಸೂತಿ ಇರುವ ನೀಲಿ ವರ್ಣದ ನಿಲುವಂಗಿ, ಕಾಸೆ, ತಲೆಗೆ ಪಾಗೋಟು, ಕಾಲಿಗೆ ಗೆಜ್ಜೆ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ತಲ್ವಾರ್ ಇವುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಜಗಾ ಕುಣಿತವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ.  'ಡೋಲು ಮತ್ತು ಜಾಗಟೆ ಈ ಕುಣಿತದ ಹಿಮ್ಮೇಳ ವಾದ್ಯಗಳಾಗಿವೆ. ಸುಮಾರು ಹತ್ತರಿಂದ ಹದಿನೈದು ಮಂದಿ ಪುರುಷರು ಈ ಕುಣಿತದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.  ಕುಣಿತದ ನಡುನಡುವಿನಲ್ಲಿ *ಛಾಂಗ್ ಭಲಾ* ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾರೆ.  ಇದು ಪುರುಷರ ಕುಣಿತವಾಗಿದೆ.

### ಜಿಮ್ಮಾ ಕುಣಿತ
ಈ ಕುಣಿತವು ಗೌಳಿಗರ ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳ ಕುಣಿತವಾಗಿದೆ.  ಈ ನೃತ್ಯವನ್ನು ಎರಡು, ಆರು ಅಥವಾ ಎಂಟು ಮಂದಿ ನರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ.  ಇದರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರೆದುರು ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ನಿಂತು ಚಪ್ಪಾಳೆ ಕೊಡುತ್ತಾ ತಾಳಬದ್ಧವಾಗಿ ಸುತ್ತುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯೂ ಇರುತ್ತದೆ.  ಇದರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ನಾಲ್ವರು ಆಡುವ ನೃತ್ಯಗಳು ಸಹ ಇರುತ್ತವೆ.

ಇದರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೇನೆಂದರೆ ಭುಜದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಕೈಗಳನ್ನು ರೆಕ್ಕೆಯಂತೆ ಎತ್ತರಿಸಿ ಪರಸ್ಪರ ಏರಿ ಹೋಗಿ ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟುವುದು, ತೊಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕೈ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಹಿಂದೆ ಮುಂದೆ ತೂಗುತ್ತಾ ಚಪ್ಪಾಳೆ ಕೊಡುತ್ತಾ ಕುಣಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಕುಣಿತದೊಂದಿಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯ ಹಾಡುಗಳಿದ್ದು, ಅದರ ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.  ಅದರ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ ಹೀಗಿದೆ-

ಬನ್ನಿರಿ ಬನ್ನಿರಿ ರುಕ್ಮಿಣಿ

ಸುತ್ತೋಣು ಸುತ್ತೋಣು ಬನ್ನಿ

ಹಸರು ಹಳದಿ ನೀಲಿ

ಸೀರಿ ಕುಪ್ಪಸ ತನ್ನಿ

### ಫೇರ ಕುಣಿತ
ಇದು ಜಿಮ್ಮಾ ಕುಣಿತದಂತೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.  ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಕುಣಿಯುವವರ ಸಂಖ್ಯೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.  ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಸುತ್ತುವಾಗ ನೆಲಮುಟ್ಟಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುವುದು ಈ ನೃತ್ಯದ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ.  ಇದರಲ್ಲಿ **ಸೂಪ ನೃತ್ಯ** ಎನ್ನುವ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ.  ಇದರಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತು ಮಂದಿ ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳು ವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಅವರಲ್ಲಿ ಒಂದಿಬ್ಬರು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಮೊರ ಹಿಡಿದು ಹಾಡು ಹೇಳುತ್ತಾ ವರ್ತಲದ ಮಧ್ಯೆ ನರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. 

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಜನಪದ
ವರ್ಗ:ಜಾನಪದ
ವರ್ಗ:ಜಾನಪದ ನೃತ್ಯಗಳು
ಚಬ್ ಮೀನು

thumb|ಫಾಲ್ ಫಿಶ್
**ಚಬ್ ಮೀನು** ಎನ್ನುವುದು ಸಿಪ್ರಿನಿಫಾರ್ಮಿಸ್ ಗಣದ ಸಿಪ್ರಿನಿಡೆ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಅನೇಕ ಜಾತಿಯ ಮೀನುಗಳಿಗಿರುವ ಸಾಮಾನು ಹೆಸರು. ಇವು ಸಿಹಿ ನೀರು ಮೀನುಗಳು; ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ನದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಝರಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗ, ಯೂರೋಪ್ ಮುಂತಾದೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಉಂಟು.

## ದೇಹರಚನೆ 
ತೆಳು ಶರೀರ, ಮೋಟು ತಲೆ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ ದವಡೆಗಳು, ಗಂಟಲ ಹಲ್ಲುಗಳು (ಫ್ಯಾರಿಂಜಿಯಲ್ ಟೀತ್), ದವಡೆಯ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ತೆಳುವಾದ ಸ್ಪರ್ಶ ರೋಮಗಳು (ಬಾರ್ಬಲ್ಸ್), ಮುಳ್ಳುಗಳಿಲ್ಲದ ಈಜುರೆಕ್ಕೆ, ಉದ್ದವಾದ ಮತ್ತು ಚೂಪಾಗಿ ಕಾಣುವ ಎದೆಯ ಈಜುರೆಕ್ಕೆ, ಕವಲೊಡೆದ ಬಾಲದ ಈಜುರೆಕ್ಕೆ, ಮೈತುಂಬ ಹುರುಪೆಗಳು, - ಇವು ಈ ಮೀನುಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಇವು ಭಾರತ ದೇಶದ ಗೆಂಡೆ ಮೀನುಗಳನ್ನು ಹೋಲುತ್ತವೆ. ಸುಮಾರು 4 ರಿಂದ 12 ಇಂಚು ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ.

## ಆಹಾರ 
ಕೀಟ ಡಿಂಬಗಳು, ಸಣ್ಣಗಾತ್ರದ ಇತರೆ ಮೀನುಗಳು, ಮತ್ತು ಹಲವು ಬಗೆಯ ಜಲಸಸ್ಯಗಳು ಈ ಮೀನುಗಳ ಆಹಾರ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತಮ್ಮ ಮರಿಗಳನ್ನೇ ತಿನ್ನುವುದುಂಟು.

## ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ 
ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣು ಮೀನುಗಳ ಪಾರ್ಶ್ವ ಮತ್ತು ಉದರ ಭಾಗ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಸರೋವರ ಇಲ್ಲವೆ, ಕೊಳದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ನದಿಗಳ ನಿಂತ ನೀರಿನ ಮಡುಗಳಲ್ಲಿ, ತಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನಿಟ್ಟು ಅದರ ಮೇಲೆ ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನಿಡುವುದು ಇದರ ಕ್ರಮ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಸಂತ ಋತು ಈ ಮೀನುಗಳ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಯ ಕಾಲ.

## ಪ್ರಭೇದಗಳು 
ಚಬ್ ಮೀನುಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಭೇದಗಳಿವೆ. ಸೆಮಾಟಿಲಸ್ ಅಟ್ರೊಮ್ಯಾಕ್ಯುಲೇಟಸ್, ಸೆ. ಕಾರ್ಪೊರಾಲಿಸ್ ಜಾತಿಯ ಮೀನುಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೆಟ್ಟದ ಝರಿಯ ಚಬ್ (**ಫಾಲ್ ಫಿಶ್**) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತಳವಿರುವ ಮಡುಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ಇದು ಒಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಬೇಟೆ ಮೀನು (ಗೇಮ್ ಫಿಶ್). ಟ್ರೌಟ್ ಮೀನಿನ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡುವುದುಂಟು. ವಸಂತದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಗಂತಿಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ನಿಶೇಚಿತ ಅಂಡಗಳ ಸುತ್ತ ಗಂಡು ಮೀನು ಜಲ್ಲಿಯಿಂದ ಗೂಡನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ.

ಬರ್ಮಡ ಚಬ್ ಮೀನು ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ಝರಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುವ ಮೀನುಗಳು. ಹೆರಿಂಗ್ ಮೀನುಗಳ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಮ್ಮನೆ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಹೆರಿಂಗ್ ಮೀನುಗಳನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ.

ಸ್ಯಾಕ್ರಮೆಂಟೊ ಚಬ್ (ದಪ್ಪವಾದ ಚಬ್) ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಕಣಿವೆಯ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತು. ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಡ್ರೈನೇಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದ ಮಿನ್ನೊ ಕುಟುಂಬದ ಕೆಲವೇ ಮೀನುಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದು. ಇದರ ಹುರುಪೆಗಳ ಮೇಲೆ ಗಾಢ ಬಣ್ಣದ ಮಚ್ಚೆಗಳಿದ್ದವು. ಇದರ ಉದ್ದ ಸುಮಾರು 12 ಇಂಚು. ಬಣ್ಣ ಮಬ್ಬು ಕಂದು.

ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕೊಲಂಬಿಯಾದ ಮೈಲೊಕಿಲಸ್ ಕಾರಿನಸ್, ಯೂರೋಪ್‌ನ ಲ್ಯೂಸಿಸ್ಕಸ್ ಸಿಫಾಲಸ್, ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕದ ಹೈಬಾಪ್ಸಿಸ್ ಗಿಲ್ ಮತ್ತು ಪಿಫ್‌ಟೆಲಿಸ್, ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ನಾಕೊಮಿಸ್ ಇವು ಪ್ರಮುಖ ಬಗೆಯ ಚಬ್ ಮೀನುಗಳು.

## ಉಪಯೋಗಗಳು 
ಎಲ್ಲ ಚಬ್ ಮೀನುಗಳೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಎರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಾಗಿ ಉಪಯುಕ್ತವೆನಿಸಿವೆ. ದೊಡ್ಡಗಾತ್ರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುವ ಚಬ್‍ಗಳನ್ನು ವಿನೋದಕ್ಕಾಗಿ ಅಥವಾ ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಾರೆ.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
ವರ್ಗ:ಮೀನುಗಳು
ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ