ಭಾರತಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆಯೋಗ

**ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆಯೋಗ (ಎನ್ಎಚ್ಆರ್ ಸಿ )**  **ಭಾರತದ** ಸ್ವಾಯತ್ತ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಡಳಿತ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ 28 ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆಯ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1993 ರಕ್ಷಣೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1993 ರ12 ರಂದು ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟದೆ   ಇದು ಮಾನವ ಹಕ್ಕು ಕಾಯಿದೆ 1993 (TPHRA) ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಒಂದು ಶಾಸನಬದ್ಧ ಆಧಾರವನ್ನು ನೀಡಿತು.   ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆಯೊಗ   ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತೇಜನಕ್ಕಾಗಿ ಜವಾಬ್ದಾರನಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆಯೋಗ, ಕಾಯಿದೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿರುವಂತೆ "ಜೀವನ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಸಂವಿಧಾನದ ಭರವಸೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಘನತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಕ್ಕುಗಳು ಅಥವಾ  ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರಿಯ ಕರಾರುಗಳು.

## ಕಾರ್ಯಗಳು 
ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾಯಿದೆ ರಕ್ಷಣೆ NHRC ಯನ್ನು ಕೆಳಗಿನ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತದೆ:  

* ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವಕರಿಂದ ಅಂತಹ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ತಡೆಗಟ್ಟುವಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳು ಅಥವಾ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯದ ಸರ್ಕಾರದ ಉಲ್ಲಂಘನೆಗಳಿಗೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಅಥವಾ ಮುಂದಾಗುವಂತೆ ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುವುದು. 
* ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ರಜೆಯಿಂದ, ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. 
* ಬಲಿಪಶುಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ನೀಡುವ ಬಗ್ಗೆ ಶಿಫಾರಸುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು. 
* ಸಂವಿಧಾನ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಕಾನೂನಿನಡಿಯಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿದ ರಕ್ಷಣೋಪಾಯಗಳನ್ನು ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸಮಯವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುವುದು. 
* ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಂಧಿಸುವ ಮತ್ತು ಸರಿಯಾದ ಪರಿಹಾರ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುವ ಭಯೋತ್ಪಾದನೆಯ ಕೃತ್ಯಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು. 
* ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಮೇಲೆ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ಶಿಫಾರಸುಗಳನ್ನು ಮಾಡವುದು 
* ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು 
* ಸಮಾಜದ ವಿವಿಧ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು, ಮಾಧ್ಯಮಗಳು, ವಿಚಾರಗೋಷ್ಠಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಲಭ್ಯವಿರುವ ವಿಧಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಈ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ರಕ್ಷಣೋಪಾಯಗಳ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸಲು 
* ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಘ  ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತವೆ. 
* ಅಂತಹ ಇತರ ಕಾರ್ಯಗಳು ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅವಶ್ಯಕವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು. 
* ಯಾವುದೇ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ದಾಖಲೆ ಅಥವಾ ಅದರ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಅಥವಾ ಕಛೇರಿಯಿಂದ ನಕಲು ಮಡುವುದು. 

* ಲೈಂಗಿಕತೆ, ಜಾತಿ, ಆದಾಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಯ ಮೂಲಭೂತ ಕುರಿತಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಮತ್ತು  ಅರ್ಜಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದು. [thumb|250x250px| ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ  ಆಯೋಗದ ಬೆಳ್ಳಿ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ, ಆಯೋಗವು 2016 ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 13 ರಂದು ನವದೆಹಲಿಯ [ಕನ್ನಾಟ್ ಪ್ಲೇಸ್, ನವದೆಹಲಿ|ಕೊನಾಟ್ ಪ್ಲೇಸ್ನ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಪಾರ್ಕ್ನಲ್ಲಿ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಉತ್ಸವ ಆಯೋಜಿಸಿತು. ]]

## ಸಂಯೋಜನೆ 
ಎನ್ಎಚ್ಆರ್ ಸಿ  ಒಳಗೊಂಡಿದೆ: 

* ಅಧ್ಯಕ್ಷರು, ನಿವೃತ್ತರಾಗಿರಬೇಕು [ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ] 

(ನಿವೃತ್ತ ಎಸ್ಸಿ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ನೇಮಕಾತಿಯನ್ನು ಗೋಯಿ ನೇತೃತ್ವದ ಮೂಲಕ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗುತ್ತಾರೆ ) 

*  ಒಬ್ಬ ಸದಸ್ಯ ಭಾರತದ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಲಯದ ನ್ಯಾಯಧೀಶರಾಗಿರಭೇಕು. 
* ಓರ್ವ ಸದಸ್ಯ,  ಒಬ್ಬ ಹೈಕೋರ್ಟ್ನ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ 
* ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಅನುಭವ ಹೊಂದಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಎರಡು ಸದಸ್ಯರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡಬೇಕು 
* ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ನಾಲ್ಕು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಯೋಗಗಳ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ( ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿಗಳು , ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡಗಳು , ಮಹಿಳಾ ಮತ್ತು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರು ) ಮಾಜಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. 

ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಲಯದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಸಮಾಲೋಚನೆಯ ನಂತರ ಮಾತ್ರವೇ ಯಾವುದೇ ಹೈಕೋರ್ಟ್ನ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅಥವಾ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ನೇಮಕಾತಿ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡಬಹುದು. 

### ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ಸದಸ್ಯರು 
ಜಸ್ಟೀಸ್ ಜೆಎಸ್ ಕೆಹಾರ್ ಎಚ್ಎಲ್ ದತ್ತು ನಂತರ ಮುಂದಿನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಲಿದ್ದಾರೆ. ಎನ್ಎಚ್ಆರ್ಸಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಜಸ್ಟಿಸ್ ಹೆಚ್ಎಲ್ ದತ್ತ ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ ಸದಸ್ಯರು:  

* ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಪಿನಕಿ ಚಂದ್ರ ಘೋಸ್ , ಭಾರತದ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ 
* ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಡಿ. ಮುರುಗೇಸನ್, ದೆಹಲಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್ನ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ 
* ಜ್ಯೋತಿಕಾ ಕಲ್ರಾ           

ಮಾಜಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು: 

* ಅಧ್ಯಕ್ಷರು, ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿಗಳ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಮೀಷನ್, ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಯೋಗ 
* ಸೈಯದ್ ಗಯೋರುಲ್ ಹಸನ್ ರಿಜ್ವಿ , ಅಧ್ಯಕ್ಷರು, ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಯೋಗ 
* ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಹಿಳಾ ಆಯೋಗದ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆ ರೇಖಾ ಶರ್ಮಾ 

### ರಾಜ್ಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆಯೋಗ 
ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಆ ರಾಜ್ಯದ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಮಿಷನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಒಂದು ದೇಹವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಆಯೋಗ ನಿಯೋಜಿಸಲಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು.  TPHRA ನಲ್ಲಿ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಅನುಸಾರ 1993 ರ  ಪಾಯಿಂಟ್ ನಂ. 10 ಕೆಳಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.  ರಾಜ್ಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆಯೋಗಗಳು ಆಯೋಗದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ. TPHRA, 1993 ರ ಅಧ್ಯಾಯದಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದಂತೆ (ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾರ್ಯ 2006).  ಪ್ರಸ್ತುತ, 25 ರಾಜ್ಯಗಳು SHRC  

## ನೇಮಕಾತಿ 
ವಿಭಾಗ 2 ವಿಭಾಗಗಳು 3 ಮತ್ತು 4 TPHRA NHRC ಯ ನೇಮಕಾತಿಗಾಗಿ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಇಡುತ್ತವೆ.  ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ಎನ್ಎಚ್ಆರ್ಸಿಯ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಭಾರತದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ನೇಮಕ ಮಾಡಿರುವ ಸಮಿತಿಯ ಶಿಫಾರಸಿನ ಮೇರೆಗೆ ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ: 

* ಪ್ರಧಾನಿ (ಅಧ್ಯಕ್ಷರು) 
* ಗೃಹ ಸಚಿವ 
* ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷ ನಾಯಕ (ಕೆಳಮನೆ) 
* ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷ ನಾಯಕ (ಮೇಲ್ಮನೆ) 
* ಲೋಕಸಭೆಯ ಸ್ಪೀಕರ್ (ಕೆಳಮನೆ) 
* ರಾಜ್ಯಸಭೆಯ ಉಪ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು (ಮೇಲ್ಮನೆ) 

## ಮಾಜಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು 
### ನಟನಾ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು 
* 11 ಮೇ 2015 ರಿಂದ 28 ಫೆಬ್ರವರಿ 2016 ರವರೆಗೆ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಸಿರಿಯಾಕ್ ಜೋಸೆಫ್ 
* ಡಾ. ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಶಿವರಾಜ್ ಪಾಟೀಲ್, 1 ನವೆಂಬರ್ 2006 ರಿಂದ 1 ಏಪ್ರಿಲ್ 2007 ವರೆಗೆ 
* ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಜಿಪಿ ಮಾಥೂರ್, 1 ಜೂನ್ 2009 ರಿಂದ 6 ಜೂನ್ 2010 ವರೆಗೆ 

## ವಿವಾದ 
ಶಿವಾನಿ ಭಟ್ನಾಗರ್ ಕೊಲೆ ವಿವಾದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ವರದಿಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಉನ್ನತ ದರ್ಜೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಪತ್ರಕರ್ತನ ಕೊಲೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ, ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆಯೋಗಗಳ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ.  

2011 ರ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, NHRC ಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಕೆ.ಜಿ.ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರ ಆದಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಆಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಮಾಲೀಕತ್ವಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಮೋಡದೊಳಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ.   ಇಂಡಿಯನ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ನ ರಾಜಕಾರಣಿ ಅವರ ಪುತ್ರಿ ಪಿ.ವಿ. ಶ್ರೀನಿಜನ್ ಅವರು ಹಠಾತ್ತನೆ ರೂ. ಮೌಲ್ಯದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಬೇಕಾಯಿತು. 25 ಲಕ್ಷ.   ಮಾಜಿ ಸಿ.ಜೆ.ಜೆ.ಎಸ್. ವರ್ಮಾ , ಎಸ್ಸಿ ಮಾಜಿ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ವಿ.ಆರ್.ಕೃಷ್ಣ ಅಯ್ಯರ್ , ಮಾಜಿ ನ್ಯಾಯವಾದಿ ಫಾಲಿ ಎಸ್. ನರಿಮನ್ , ಮಾಜಿ ಎನ್ಎಚ್ಆರ್ಸಿ ಸದಸ್ಯ ಸುದರ್ಶನ್ ಅಗ್ರವಾಲ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ ವಕೀಲ ಪ್ರಶಾಂತ್ ಭೂಷಣ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಬಾಲಕಕೃಷ್ಣ ಅವರ ರಾಜೀನಾಮೆಗೆ ಎಚ್ಆರ್ಸಿ ಬಾಕಿ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿದ್ದಾರೆ.   ಫೆಬ್ರವರಿ 2012 ರಲ್ಲಿ, ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಸರ್ಕಾರದ ವಿಚಾರಣೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸಿತು.  

## ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಪ್ರಚಾರದ ಶಿಫಾರಸ್ಸುಗಳು 
ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಗುಂಟೂರು ಮತ್ತು ಕರ್ನೂಲ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಂಕಿತ ಮಾವೊವಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ 19 ಪೋಲಿಸ್ ಎನ್ಕೌಂಟರ್ಗಳಲ್ಲಿ 16 ಪ್ರಕರಣಗಳು 2002 ಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ನಕಲಿ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದವರ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ 5 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಯ ಪರಿಹಾರ ಪಾವತಿಸಲು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ಎನ್ಎಚ್ಆರ್ಸಿ ತಿಳಿಸಿದೆ.  

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 

## ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು 
* ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆಯೋಗದ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್ಸೈಟ್ 

ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations