ದೇವುನಿಗುಟ್ಟ ದೇವಸ್ಥಾನ

**ದೇವುನಿಗುಟ್ಟ ದೇವಸ್ಥಾನ** (ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ "ದೇವರಗುಡ್ಡದ ಗುಡಿ") ಅಥವಾ **ಶಿವ ದೇವಾಲಯ, ಕೊತ್ತೂರು** ಎಂಬುದು ಮುಲುಗು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊತ್ತೂರು ಗ್ರಾಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಗುಡಿ, ಇದು ವಾರಂಗಲ್ ನಿಂದ ಸುಮಾರು ೬೦ ಕಿ.ಮೀ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಇದೆ. ದೂರದ ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಗುಡಿಯನ್ನು ಕ್ರಿ.ಶ. ೬ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಾಕಾಟಕರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.  ಗೋಪುರದೊಳಗಡೆಯೇ ಗರ್ಭಗುಡಿ ಇದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಅಪರೂಪದ ಉಬ್ಬುಶಿಲ್ಪಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಂಡಿತರು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯರು ದೇವಾಲಯದ ಹಾಳಾಗುತ್ತಿರುವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕುರಿತು ಚಿಂತೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ಕಟ್ಟಡದ ಮೇಲೆ ಬೆಳೆದಿದ್ದ ಗಿಡಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿದರೂ, ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ ಅವು ಮರಳಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದವು. ೨೦೧೯ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ASI ದೇವಾಲಯದ ಪುನರ್ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೂ, ಸ್ಥಳೀಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಅನುಮತಿ ಇನ್ನೂ ಸಿಕ್ಕಿರಲಿಲ್ಲ.

೨೦೧೨ ನಂತರ ನರಸಿಂಹನ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ್ದು, ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಪೂಜೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ.

ಜರ್ಮನ್ ಕಲಾ ಇತಿಹಾಸಕಾರ್ತಿ ಕೊರಿನ್ನಾ ವೆಸೆಲ್ಸ್-ಮೇವಿಸೆನ್ ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ "ದೇವಾಲಯವು ಒಡಿಶಾದ ಉದಯಗಿರಿ ಮತ್ತು ಖಂಡಗಿರಿ ಶೈಲಿಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ, ಜೊತೆಗೆ ಅಮರಾವತಿ ಶೈಲಿಯ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಹೊಂದಿದೆ" ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು.

ಬ್ರಿಟಿಷ್ ತಜ್ಞ ಆಡಂ ಹಾರ್ಡಿ ೨೦೧೯ರಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ, ಇದು ಅಪರೂಪದ ಶಿಲ್ಪಾಭರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಶಿಷ್ಟ ದೇವಾಲಯ ಎಂದು ಹೊಗಳಿದರು. ಅವರು "ಅಂಕೊರ್ ವಾಟ್" ಜೊತೆಗೆ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿದರು, ಏಕೆಂದರೆ ದೇವುನಿಗುಟ್ಟ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹಳೆಯದು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. "ದೇವಾಲಯವು ಕುಸಿಯಲು ಶುರುವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ತ್ವರಿತ ಕ್ರಮ ಅಗತ್ಯ" ಎಂದೂ ಹೇಳಿದರು.

ವೆಸೆಲ್ಸ್-ಮೇವಿಸೆನ್ ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ನೆಪಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯದ ಕುರಿತು ವರದಿ ನೀಡಿದರು; ನಂತರ ೨೦೧೯ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಮತ್ತು ಹಾರ್ಡಿ ಇದರ ಕುರಿತು ಸಂಶೋಧನಾ ಲೇಖನ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಕಾರ್ಡಿಫ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಡಾ. ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಗ್ರೀವ್ಸ್ ಕೂಡ ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ಲೇಖನ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಕಲ್ಲಿನ ಸವೆತ, ಬಾಗಿಲ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲಿನಿಂದ ಕೆಳಗಿನ "ಉದ್ದವಾದ ಸೀಳು" ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಗುಡಿಯು ಸಂರಕ್ಷಿತವಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಈ ಸೀಳು, ಹೊರಭಾಗದ ಶಿಲ್ಪ ಫಲಕದ ಒಂದು ಬದಿಯನ್ನು ಹಾಳು ಮಾಡಿದೆ.  ಗುಡಿಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಕಡಿಮೆ ಎತ್ತರದ ಆವರಣಗೋಡೆ ಮೂಲದದ್ದೆನ್ನುವ ಕುರಿತ ಪುರಾವೆಯಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ಕಟ್ಟಡದ ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಬೇಕಾಬಿಟ್ಟಿ ಕಟ್ಟಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.
ಈ ದೇವಾಲಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಅಪರೂಪವಾದ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿನ ಗರ್ಭಗುಡಿಗೆ ಸೂರಿಲ್ಲದಿರುವುದು. ನೋಡುಗರು ಗುಡಿಯ ಒಳಗಿನಿಂದ ಶಿಖರ/ವಿಮಾನದ ಒಳ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಇಂಡಿಯಾದ ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಗುಜರಾತಿನ ಗೋಪ್ ದೇವಾಲಯ Gop temple ದಲ್ಲೂ (ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. ೫೫೦) ಇಂತದು ಇದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಸಮತಟ್ಟಾದ, ಅಲಂಕಾರವಿಲ್ಲದ ಛಾವಣಿಯು "ಪರ್ವತ" ರೂಪಕದ ಮುಖ್ಯ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಇದು ಬೌದ್ಧ ಶಿಲಾಪಟಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಅಷ್ಟಕೋನ ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಮರದ ಮಂದಿರಗಳ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಬಹುದೆಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ವೆಸೆಲ್ಸ್–ಮೆವಿಸ್ಸೆನ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ಡಿ ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಈ ದೇವಾಲಯದ "ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಪೂರ್ಣ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವು ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಮರಕಟ್ಟಡಗಳ ಹಾಗೂ ದ್ರಾವಿಡ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಗಳ ನಡುವೆ ಕಳೆದುಹೋದ ಕೊಂಡಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ".

ಶಿಖರವು ನಾಲ್ಕು ಹಂತಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅವುಗಳನ್ನು "ಶಿಲ್ಪಭರಿತ ಪಟ್ಟಿಕೆ"ಗಳ ಮೂಲಕ ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಮೇಲಿನ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಪುಟ್ಟ ಸಜ್ಜಾಗಳು ಅಸಮಾನ ಗೂಡುಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮೇಲುಗಡೆ ತಗ್ಗಾದ ಚಾಚುಗೂಡು ಕುಳಿತಿದೆ. ಪ್ರತಿ ಗೋಡೆಯ ನಡುವಲ್ಲೂ ಬಲವಾದ ತೊಲೆ ಹಾಯ್ದಿದೆ. ಕೆಳಗಿನ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದ ಬಾಗಿಲು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಮೂರೂ ಗೋಡೆಯಲ್ಲಿ  ಸರಳ ಅಲಂಕಾರದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವೈಭವಯುತ ಪೌರಾಣಿಕ ಶಿಲ್ಪ ಫಲಕ ಇದೆ.  ನಾಲ್ಕನೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಪುಟ್ಟ ಪುಟ್ಟ ಕೈಕಂಬಗಳಿದ್ದು ತಮ್ಮ ಭುಜದ ಮೇಲೆ ಪುಟ್ಟ ಸಂದೂಕಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡಿವೆ, ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಗವಾಕ್ಷಿ ವಿನ್ಯಾಸಗಳೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಒಳಗಡೆ ಈಗ ನರಸಿಂಹನ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಇರಿಸಿರುವ ಹೊಸ ಪೀಠ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವಾಗ ನೀರು ಹರಿದು ಹೋಗುವ ಕಾಲುವೆಯ ಯಾವುದೇ ಗುರುತೂ ಇಲ್ಲ.

ಸುತ್ತುವರಿದ ಪ್ರಾಂಗಣದ ಗೋಡೆಯ ಬಳಿ ಮೂರು ಸುಣ್ಣಗಲ್ಲಿನ ತುಂಡುಗಳು ಎದುರಾಗುತ್ತವೆ. ಇವು ಬೌದ್ಧ ಸ್ತೂಪಗಳ ಪ್ರಾಕಾರ ಹಿಡಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಕಂಬಗಳನ್ನು ಹೋಲುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಮಂದಿರದಿಂದ ೧೦೦ ಕಿ.ಮೀ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸ್ತೂಪಗಳೂ ಇದ್ದಂತಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳನ್ನು ಗಾರೆ ತಯಾರಿಸಲು ಅಥವಾ ಅಲಂಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆಡೆಯಿಂದ ತಂದಿರಬಹುದು.; Telangana Tourism https://tourism.telangana.gov.in/ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಗಳು ಲಭ್ಯ.

## ಉಬ್ಬುಶಿಲ್ಪಗಳು
ಕಟ್ಟೋಣದ ಗೋಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪೇರಿಸಲಾದ ಕಲ್ಲುಗಳ ಹೊರಮೈ ಮತ್ತು ಒಳಮೈ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಬ್ಬು ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಬಹುಶಃ ಈ ಗುಡಿಯು ಬೌದ್ಧ ರಚನೆಯಾಗಿದ್ದು, ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಗಳ ಸಂಯುಕ್ತ ರೂಪವಾದ ಪುಂಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪುಂಸ್ತ್ರೀ ರೂಪವು ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಹಿಂಭಾಗದ (ಪಶ್ಚಿಮ) ಗೋಡೆಯ ಒಳ-ಹೊರಗುಗಳ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ – ಇಂತಹ ಲಕ್ಷಣವು ಬೇರೆಲ್ಲೂ ಕಂಡು ಬಂದಿಲ್ಲ.

ದೊಡ್ಡ ಉಬ್ಬುಶಿಲ್ಪಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಹಿಂಭಾಗದ ಗೋಡೆಯನ್ನೇ ಆವರಿಸಿದ್ದು ಹಲವು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಪೂರ್ಣ ಅಂಶಗಳ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿವೆ. ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಅರಿಯಲಾಗಿಲ್ಲ.  ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಇವು "ದಕ್ಷಿಣ ಇಂಡಿಯಾಕ್ಕೆ ತಾಂತ್ರಿಕಪೂರ್ವ ಸಂನ್ಯಾಸ ಪರಂಪರೆಯ ವಿಸ್ತರಣೆ"ಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

### ಮೂರು ದೊಡ್ಡ ಹೊರಗಿನ ಉಬ್ಬುಶಿಲ್ಪ ಸಮೂಹ
ಹಿಂಭಾಗದ (ಮೂಡಣದಿಕ್ಕಿನ) ಹೊರಗೋಡೆಯ ಪುಂಸ್ತ್ರೀ ಗುಂಪು ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸಂಯುಕ್ತ ಪುರುಷ/ಸ್ತ್ರೀ ರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ಎಡಭಾಗಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಸ್ತ್ರೀ ಗಾತ್ರವು ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕು ಭುಜಗಳಿರುವಂತೆ ತೋರಿ, ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಕಮಲ, ಮತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಚೌಕಾಕಾರದ ಕನ್ನಡಿ ಹಿಡಿದಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಇನ್ನೊಂದು ಕೈ ಮುದ್ರಾ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.
ಈ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪುರುಷ ಮುಖಗಳು ಇದ್ದು ಕೆಲವದರಲ್ಲಿ ಟಗರಿನ ಕೊಂಬುಗಳು ಮತ್ತು ಕಿವಿಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಲಕ್ಷಣಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಗೋಡೆಯ ದೊಡ್ಡ ಉಬ್ಬುಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲೂ ಇವೆ.

### ಒಳಗೋಡೆಯ ಉಬ್ಬುಶಿಲ್ಪಗಳು
ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಪಶ್ಚಿಮಗೋಡೆಯ ಬಹುಭಾಗವನ್ನು ಮೂರು ಅಡ್ಡಪಟ್ಟಿಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದ ದೊಡ್ಡ ಉಬ್ಬುಶಿಲ್ಪ ಆವರಿಸಿದೆ.  ಇದರಲ್ಲಿನ ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ "ಏಕೀಕೃತ ದೃಶ್ಯವಸ್ತು" ಇಲ್ಲದಂತಿದೆ. ಇವರೆಲ್ಲ ಬಹುಶಃ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಅಥವಾ ಸಮುದಾಯದ ಪ್ರಮುಖರು ಎಂದು ತೋರುತ್ತವೆ. ಬದಿಯ ಗೋಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಇಂತಹವೇ ದೃಶ್ಯಗಳು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತವೆ.

### ಇತರ ಉಬ್ಬುಶಿಲ್ಪಗಳು
ಪಶ್ಚಿಮ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲಿನ ಮೊದಲ ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಬಹುಶಃ ಲಕುಲೇಶನ ಮೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಅವನ ನಾಲ್ಕು ಶಿಷ್ಯರ ಗುಂಪು ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅವರ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ "ಸಾಕ್ಷಿ"ಯಂತೆ ಕಾಣುವ ಆರನೆಯ ತಲೆಯೂ ಇದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಬಾದಾಮಿ ಗುಹೆಗಳುಯಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗುಹಾ ದೇವಾಲಯ ಸಂಖ್ಯೆ ೨ರಲ್ಲಿ (ಕ್ರಿ.ಶ. ೫೫೦-೫೭೦), ಇಂತಹವೇ ಗುಂಪು ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಲಕುಲೇಶನು ನಾಲ್ಕು ಭುಜಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಲಿಂಗೋದ್ರೇಕದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ—ಆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ—ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ದೇವುನಿಗುಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅದು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.; ಬಾದಾಮಿ ಗುಂಪಿನ ಚಿತ್ರ.
ಮತ್ತೆ ಇತರ ಸಣ್ಣ ಉಬ್ಬುಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷ ಜೋಡಿಗಳ ಮುಖಗಳು ಮತ್ತು ಮೇಲುಹಂತದ ಅಡ್ಡಕಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯ, ರಥ, ಯುದ್ಧ ಆನೆಗಳುಳ್ಳ ಯುದ್ಧದ ದೃಶ್ಯಗಳೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

File:DEVUDIGUTTA 10.jpg|ಒಳಗೋಡೆಯ ದೃಶ್ಯ File:DEVUDI GUTTA.jpg|ಹೊರಗಿನ ದಕ್ಷಿಣ ಗೋಡೆಯ ಗುಂಪು
File:CORINNA WESSELS.jpg|ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಕೊರಿನ್ನಾ ವೆಸ್ಸೆಲ್ಸ್-ಮೇವಿಸ್ಸೆನ್
File:DEVUDIGUTTA 3.jpg|ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾದ ಬೌದ್ಧ ಸ್ತೂಪದ ಕಟಾಂಜನದ ಭಾಗ
File:Devunigutta Temple 16.jpg|ಮೇಲುಹಂತದ ತಲೆಗಳು
File:DEVUDIGUTTA 6.jpg|ಮುಂಭಾಗದ ನೋಟ, 2020

## ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು 
## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅನೇಕ ಉತ್ತಮ ಫೋಟೋಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.
* ಗ್ರೀವ್ಸ್, ಲಕ್ಷ್ಮಿ ರೋಸ್, "ದೇವುನಿಗುಟ್ಟಾ: ತೆಲಂಗಾಣದಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಪತ್ತೆಯಾದ 6 ನೇ ಶತಮಾನದ ದೇವಾಲಯ", *ಆರ್ಟ್ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಏಷ್ಯಾ*, 2019
* "ತೆಲಂಗಾಣ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ": "ದೇವುನಿ ಗುಟ್ಟಾ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣ, ಕೋಥೂರ್ ಗ್ರಾಮ" , ತೆಲಂಗಾಣ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ನಲ್ಲಿನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ
* ವೆಸೆಲ್ಸ್-ಮೆವಿಸ್ಸೆನ್, ಕೊರಿನ್ನಾ, ಮತ್ತು ಹಾರ್ಡಿ, ಆಡಮ್, "ನೋಟ್ ಆನ್ ಎ ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ವರದಿಯಾದ ಅರ್ಲಿ ಶಿವ ಟೆಂಪಲ್ ಹತ್ತಿರ ಕೋಥೂರ್ (ತೆಲಂಗಾಣ ರಾಜ್ಯ)", *ಬರ್ಲಿನ್ ಇಂಡೋಲಾಜಿಕಲ್ ಸ್ಟಡೀಸ್*, 24 (2019): 265–278

## ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು 
* ದೇವಾಲಯದ ಮೇಲೆ ಹಲವಾರು ನಿಮಿಷಗಳ ಉಪಯುಕ್ತ ಹವ್ಯಾಸಿ You tube ವೀಡಿಯೊ

ವರ್ಗ:ತೆಲಂಗಾಣ
ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳು
ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ