ಗಾಂಧಿ ಜಯಂತಿ ವಿಶೇಷ

ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರ ಅಷ್ಟಾಗಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲದ ಜೀವನ ಕಥೆಗಳು
 
೧. ಹರಿಲಾಲ್ ಗಾಂಧಿಯವರ ದುರಂತ ಕಥೆ: ತಂದೆ-ಮಗನ ವಿರಸ
ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನದ ಅತ್ಯಂತ ನೋವಿನ ಭಾಗವೆಂದರೆ ಅವರ ಹಿರಿಯ ಮಗ ಹರಿಲಾಲ್ ಗಾಂಧಿಯೊಂದಿಗಿನ ಸಂಬಂಧ.

*ತಂದೆಯ ನಿರಾಕರಣೆ: ಹರಿಲಾಲ್ ಲಂಡನ್‌ಗೆ ಹೋಗಿ ಬ್ಯಾರಿಸ್ಟರ್ ಆಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಗಾಂಧೀಜಿ "ಭಾರತೀಯ ಶಿಕ್ಷಣವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ" ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನ ಆಸೆಯನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿದರು. ತಮ್ಮ ಇತರ ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಹರಿಲಾಲ್ ಕೂಡ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದ್ದರು.

*ಹತಾಶೆ ಮತ್ತು ತಿರುವು: ತಂದೆಯ ನಿರಾಕರಣೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಕಠಿಣ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಬೇಸರಗೊಂಡ ಹರಿಲಾಲ್ ಕುಟುಂಬದಿಂದ ದೂರವಾದರು. ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ಸು ಸಿಗದೆ ಮದ್ಯಪಾನ ಮತ್ತು ದಿವಾಳಿತನಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾದರು.

*ಧರ್ಮ ಬದಲಾವಣೆ: ತಂದೆಯ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ 1936 ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರಗೊಂಡು ಅಬ್ದುಲ್ಲಾ ಗಾಂಧಿ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಆದರೆ ಕೆಲವೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು.

*ದುರಂತ ಅಂತ್ಯ: 1948 ರಲ್ಲಿ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಸಾವಿನ ಕೆಲವೇ ತಿಂಗಳುಗಳ ನಂತರ, ಹರಿಲಾಲ್ ಕ್ಷಯರೋಗದಿಂದ  ಮುಂಬೈ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯುಸಿರೆಳೆದರು. ಆ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಅವರು ಯಾರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿರದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ತಂದೆ-ಮಗನ ನಡುವಿನ ಈ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಘರ್ಷಣೆಯು ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಮತ್ತೊಂದು ಆಳವಾದ ಆಯಾಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

೨. ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದ ಕಠಿಣ ಪ್ರಯೋಗಗಳು
ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿತ್ತು.

*'ನೈಷ್ಠಿಕ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ' ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ: 36ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ, ಗಾಂಧೀಜಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿ ಕಸ್ತೂರಬಾ ತಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಒಪ್ಪಿಗೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು (ನೈಷ್ಠಿಕ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ) ಪಾಲಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಇದು ಕೇವಲ ಲೈಂಗಿಕ ಸಂಯಮವಾಗಿರದೆ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಸರಳ ಜೀವನಶೈಲಿಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು.

*ಅಪರೂಪದ ಪ್ರಯೋಗಗಳು: ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ಸಂಯಮದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು, ಅವರು ತಮ್ಮ ನಿಕಟ ಮಹಿಳಾ ಅನುಯಾಯಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಲಗುತ್ತಿದ್ದರು (Sleeping with women) ಎಂಬ ವಿಷಯವು ಸಾಕಷ್ಟು ವಿವಾದವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು. ಈ "ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಗಳು" (Brahmacharya Experiments) ಅವರ ಸಮಕಾಲೀನರಿಂದಲೂ ಮತ್ತು ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತೀವ್ರ ಟೀಕೆಗೆ ಗುರಿಯಾದವು. ಗಾಂಧೀಜಿ ಇದನ್ನು ಆತ್ಮಶುದ್ಧೀಕರಣದ ಒಂದು ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡರು.

೩. 'ಅನ್‌ಟು ದಿಸ್ ಲಾಸ್ಟ್‌' (Unto This Last) ಕೃತಿಯ ಪ್ರಭಾವ
ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪುಸ್ತಕವು ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಜೀವನದ ದಿಕ್ಕನ್ನೇ ಬದಲಾಯಿಸಿತು.

*ಪುಸ್ತಕದ ಪ್ರಭಾವ: ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಗಾಂಧೀಜಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಚಿಂತಕ ಜಾನ್ ರಸ್ಕಿನ್ ಬರೆದ 'ಅನ್‌ಟು ದಿಸ್ ಲಾಸ್ಟ್‌' ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಓದಿದರು. ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿನ ತತ್ವಗಳು ಅವರ ಬದುಕಿನ ಮೂಲಾಧಾರವಾಯಿತು.

*ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ತತ್ವಗಳು: ಈ ಪುಸ್ತಕದಿಂದ ಅವರು ಕಲಿತ ಪ್ರಮುಖ ಪಾಠಗಳು:

ಎಲ್ಲರ ಒಳಿತಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಒಳಿತು ಅಡಗಿದೆ (ಸಮಷ್ಟಿ ಹಿತ).

ವಕೀಲರ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕ್ಷೌರಿಕನ ಕೆಲಸದಷ್ಟೇ ಮೌಲ್ಯ ಇರಬೇಕು (ಸಮಬಾಳು).

ದೈಹಿಕ ಶ್ರಮದ (ಕೈಗಾರಿಕೆ) ಜೀವನವು ರೈತ ಅಥವಾ ಕಾರ್ಮಿಕನ ಜೀವನವೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ.

*ಫೀನಿಕ್ಸ್ ಸೆಟ್ಲ್‌ಮೆಂಟ್ ಸ್ಥಾಪನೆ: ಈ ವಿಚಾರಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ, ಅವರು ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಫೀನಿಕ್ಸ್ ಸೆಟ್ಲ್‌ಮೆಂಟ್ ಎಂಬ ಸಮುದಾಯ ಜೀವನ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇದು ಸರಳತೆ, ಕೈಯಿಂದ ದುಡಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಸಾಮೂಹಿಕ ಜೀವನದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿತ್ತು.

೪. ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಆರಂಭಿಕ ಅಹಿಂಸಾ ಹೋರಾಟಗಳು
ಭಾರತಕ್ಕೆ ಮರಳುವ ಮೊದಲು ಗಾಂಧೀಜಿ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ್ದ ಹೋರಾಟಗಳು ಅವರ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹದ ತಳಹದಿ.
**
*ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಆರ್ಡಿನೆನ್ಸ್ ವಿರೋಧ**: ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯಾ ಮೂಲದ ಜನರು ನೋಂದಣಿ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬೇಕಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಗಾಂಧೀಜಿ ಸಾಮೂಹಿಕ ವಿಧೇಯ ನಿರಾಕರಣೆಯನ್ನು (Civil Disobedience) ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಸಾವಿರಾರು ಭಾರತೀಯರು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿದರು ಮತ್ತು ಜೈಲಿಗೆ ಹೋದರು.

*ಟಾಲ್ಸ್ಟಾಯ್ ಫಾರ್ಮ್ ಸ್ಥಾಪನೆ: ಸತ್ಯಾಗ್ರಹದ ಹೋರಾಟಗಾರರ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಲು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಹೊಸ ಜೀವನಶೈಲಿಯ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಲಿಯೋ ಟಾಲ್‌ಸ್ಟಾಯ್ ಅವರ ವಿಚಾರಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿ ಟಾಲ್‌ಸ್ಟಾಯ್ ಫಾರ್ಮ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ವಾಸಿಸಿ, ಕೃಷಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಜಾತಿ-ಧರ್ಮದ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.

ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆ - 'ನನ್ನ ಸತ್ಯಾನ್ವೇಷಣೆ' (ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ).

ಹರಿಲಾಲ್ ಗಾಂಧಿಯವರ ಕಥೆಯ ಕುರಿತಾದ ವಿಶೇಷ ಲೇಖನಗಳು ಅಥವಾ ಡಾಕ್ಯುಮೆಂಟರಿಗಳು.

ಗಾಂಧಿ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದ ನಂಟು ಕುರಿತ ಪುಸ್ತಕಗಳು.

ಗಾಂಧೀಜಿ ಮತ್ತು ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ನಡುವಿನ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು
ಇಬ್ಬರು ಮಹಾನ್ ನಾಯಕರ ನಡುವಿನ ಈ ಸಂಘರ್ಷವು ಭಾರತದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಇತಿಹಾಸದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗ.

*ರಾಜಕೀಯ ತತ್ವಗಳ ಘರ್ಷಣೆ: ಗಾಂಧೀಜಿಯವರು "ಹರಿಜನರ" (ದೇವರ ಮಕ್ಕಳು) ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಅವರು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯನ್ನು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಒಂದು ಭಾಗವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಸುಧಾರಣೆ ಬಯಸಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಡಾ. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಆಂತರಿಕ ದೋಷವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ, ದಲಿತರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರಾಜಕೀಯ ಹಕ್ಕುಗಳು  ಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು.

*ಪೂನಾ ಒಪ್ಪಂದ (1932): ಎರಡನೇ ದುಂಡುಮೇಜಿನ ಸಮ್ಮೇಳನದ ನಂತರ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರವು ದಲಿತರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮತಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಿತು . ಇದನ್ನು ಗಾಂಧೀಜಿ ಬಲವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸಿ, ಪುಣೆಯ ಯರವಡಾ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಆಮರಣಾಂತ ಉಪವಾಸ ಕೈಗೊಂಡರು. ದೇಶಾದ್ಯಂತದ ಒತ್ತಡದಿಂದಾಗಿ, ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಗಾಂಧಿಯವರ ಜೀವ ಉಳಿಸಲು ಒಪ್ಪಿ, ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮತಕ್ಷೇತ್ರದ ಬದಲು ದಲಿತರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೀಸಲಾತಿ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು  ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಇದು ಇಬ್ಬರು ನಾಯಕರ ರಾಜಕೀಯ ತಂತ್ರ ಮತ್ತು ಆದರ್ಶಗಳ ನಡುವಿನ ದೊಡ್ಡ ಸಂಘರ್ಷವಾಗಿತ್ತು.

*ಗಾಂಧಿಯವರ ಆದರ್ಶ ಗ್ರಾಮ ಕಲ್ಪನೆ: ಗಾಂಧೀಜಿ ಗ್ರಾಮಗಳ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿದರೆ, ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು "ಕೊಳಕು ಮತ್ತು ಜಾತಿವಾದಿ ಕೂಪಗಳು" ಎಂದು ಟೀಕಿಸಿ, ಆಧುನಿಕ ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣ ಮತ್ತು ನಗರ ಜೀವನವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು.

೫. ಕಸ್ತೂರಬಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಕಠಿಣ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಮೌನ ತ್ಯಾಗ
ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಪತ್ನಿ ಕಸ್ತೂರಬಾ ('ಬಾ') ಅವರ ಪಾತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಿನ್ನೆಲೆಗೆ ಸರಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವರ ತ್ಯಾಗ ಅನನ್ಯ.

ಪತಿಯ ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಗೆ ಮೌನ ಸಹಮತ: ಗಾಂಧೀಜಿ ಕೈಗೊಂಡ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಗೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದ ನಿರ್ಧಾರ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮದ ಸರಳ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಬಾ ಒಪ್ಪಲೇಬೇಕಾಯಿತು. ಅವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ 'ಧರ್ಮಪತ್ನಿ'ಯಾಗಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.

*ಆರೋಗ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆದ ಪರಿಣಾಮ: ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಹೋರಾಟಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿ, ಬಾ ಅವರು ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ಜೈಲುವಾಸ ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಆಗಾ ಖಾನ್ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧನದಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೇ 1944 ರಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿಧನರಾದರು. ಕಠಿಣ ಹೋರಾಟದ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಜೈಲಿನ ಒತ್ತಡದಿಂದ ಅವರ ಆರೋಗ್ಯ ಹದಗೆಟ್ಟಿತ್ತು.

*ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಜಕೀಯ ನಿಲುವು: ಕಸ್ತೂರಬಾ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರೂ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ (ಹರಿಲಾಲ್‌ನಂತಹವರ ಬಗ್ಗೆ) ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಕಠಿಣ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಅವರು ವಿರೋಧಿಸಿದ್ದರು. ಅವರೊಬ್ಬರು 'ಮಹಾತ್ಮನ ಹೆಂಡತಿ'ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ ಒಬ್ಬ ಸ್ವತಂತ್ರ ಮನೋಭಾವದ ಮಹಿಳೆಯಾಗಿದ್ದರು.

೬. 'ಕ್ವಿಟ್ ಇಂಡಿಯಾ' ಚಳುವಳಿ ಮತ್ತು ಬಂಧನದ ನಂತರದ ಏಕಾಂತತೆ
ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಚಳುವಳಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಪರಿಣಾಮ.

'ಮಾಡು ಇಲ್ಲವೇ ಮಡಿ' = 1942 ರಲ್ಲಿ 'ಕ್ವಿಟ್ ಇಂಡಿಯಾ' ಚಳುವಳಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ, "ಮಾಡು ಇಲ್ಲವೇ ಮಡಿ" ಎಂಬ ಕರೆಯನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಇದು ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಇತರ ಚಳುವಳಿಗಳಿಗಿಂತ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿತ್ತು, ಇದರಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆಯ ಅಂಶವಿತ್ತು ಮತ್ತು ಗಾಂಧೀಜಿ ಅದನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಿಲ್ಲ.

*ಬಂಧನ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ದುರಂತ: ಚಳುವಳಿ ಆರಂಭವಾದ ಕೂಡಲೇ ಗಾಂಧೀಜಿ ಮತ್ತು ಇತರ ನಾಯಕರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ಪುಣೆಯ ಆಗಾ ಖಾನ್ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಯಿತು. ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಆಪ್ತ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಮಹಾದೇವ ದೇಸಾಯಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಪ್ರೀತಿಯ ಪತ್ನಿ ಕಸ್ತೂರಬಾ ನಿಧನರಾದರು. ಈ ವೈಯಕ್ತಿಕ ನಷ್ಟಗಳು ಗಾಂಧೀಜಿಯವರನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬಾಧಿಸಿದವು.

*ವಿಭಜನೆಯ ವಿರುದ್ಧದ ಹೋರಾಟ: ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದೊರೆತ ನಂತರ, ದೇಶ ವಿಭಜನೆಯ ನೋವು ಅವರನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಳುಗಿಸಿತು. ಅವರು ದೆಹಲಿಯ ಅಧಿಕಾರ ರಾಜಕಾರಣದಿಂದ ದೂರವಿಟ್ಟು, ಕೋಮು ಗಲಭೆಗಳು ನಡೆದ ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ (ನವಖಾಲಿ) ಮತ್ತು ಬಿಹಾರದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಕಾಪಾಡಲು ತಮ್ಮ ಜೀವದ ಹಂಗು ತೊರೆದು ಪಾದಯಾತ್ರೆ ನಡೆಸಿದರು.

ಈ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಶವೂ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಜೀವನ ಮತ್ತು ನಾಯಕತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ಆಳವಾದ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಅರ್ಹವಾಗಿದೆ. ನೀವು ಈ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದ ಕುರಿತು ಮತ್ತಷ್ಟು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸಿದರೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಬಹುದು.