ಖಂಡೋಬಾ

ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೬ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ

**ಖಂಡೋಬಾ** ಇದನ್ನು **ಮಾರ್ತಾಂಡ ಭೈರವ** ಮತ್ತು **ಮಲ್ಹಾರಿ** ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಭಾರತ ದಖ್ಖನ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ ಹಿಂದೂ ದೇವತೆ. ಆತ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಕುಲದೇವ (ಕುಟುಂಬದ ದೇವತೆ). ಆತ ಕೆಲವು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮರಾಠರ (ಯೋಧರು) ಕೃಷಿ ಜಾತಿಗಳು, ಕುರುಬ ಸಮುದಾಯ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ (ಪುರೋಹಿತ ಜಾತಿಗಳು ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಡುಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿರುವ ಹಲವಾರು ಬೇಟೆಗಾರ/ಸಂಗ್ರಾಹಕ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳ ಪೋಷಕ ದೇವತೆಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. 

ಖಂಡೋಬಾ ದೇವತೆಯನ್ನು ನಂಬುವ ಪಂಥವು ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಜೈನ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಸೇರಿದಂತೆ ಜಾತಿ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಎಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಖಂಡೋಬಾ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಜಾನಪದ ದೇವತೆಯಾಗಿ ಕನಿಷ್ಠ 12ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದಲೂ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಖಂಡೋಬಾ ಶಿವ, ಭೈರವ, ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾರ್ತಿಕೇಯ (ಸ್ಕಂದ) ದೇವರುಗಳ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಂಯೋಜಿತ ದೇವರಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ್ದಾನೆ. ಖಂಡೋಬಾವನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತೆಲಂಗಾಣ ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ **ಮಲ್ಲಣ್ಣ** ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ **ಮೈಲಾರ** ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 

ಖಂಡೋಬನನ್ನು ಲಿಂಗ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡುವ ಯೋಧನನ್ನಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಜೇಜುರಿಯ ಖಂಡೋಬಾ ದೇವಾಲಯ ಖಂಡೋಬಾ ಆರಾಧನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. *ಮಲ್ಹಾರಿ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ* ಎಂಬ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಗೀತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿರೂಪಿಸಲಾದ ಖಂಡೋಬಾದ ದಂತಕಥೆಗಳು, ರಾಕ್ಷಸರಾದ ಮಣಿ-ಮಲ್ಲರ ಮೇಲಿನ ಅವನ ವಿಜಯ ಮತ್ತು ಅವನ ವಿವಾಹಗಳ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತುತ್ತವೆ.

## ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಹೆಸರುಗಳು 
ಖಂಡೋಬಾ ಎಂಬ ಹೆಸರು ರಾಕ್ಷಸಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಖಂಡೋಬಾ ಬಳಸಿದ ಆಯುಧವಾದ ಖಡ್ಗ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯಯವಾದ ಬಾ  ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಖಂಡೇರಾಯ ಎಂಬ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥ "ರಾಜ ಖಂಡೋಬಾ" ಎಂದಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ರೂಪಾಂತರವೆಂದರೆ ಖಂಡೇರಾವ್, ಅಲ್ಲಿ ರಾವ್ (ರಾಜ) ಎಂಬ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಖಂಡೋಬನನ್ನು *ಮಾರ್ತಾಂಡ* ಭೈರವ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಮಾರ್ತಾಂಡ (ಸೂರ್ಯ ದೇವತೆಯ ಉಪನಾಮ) ಮತ್ತು ಶಿವನ ಉಗ್ರ ರೂಪವಾದ ಭೈರವಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ. *ಮಲ್ಲಾರ* ಅಥವಾ *ಮಲ್ಹಾರಿ* ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಮಲ್ಲ ಮತ್ತು *ಆರಿ* ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ (ಶತ್ರು) ಅಂದರೆ "ಮಲ್ಲ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಶತ್ರು" ಎಂದರ್ಥ.  *ಮಲ್ಹಾರಿ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ* ದಾಖಲಿಸುವ ಪ್ರಕಾರ, ಮಲ್ಲನ ಶೌರ್ಯದಿಂದ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಮಾರ್ತಾಂಡ ಭೈರವನು ಮಲ್ಲಾರಿಯನ್ನು (ಮಲ್ಲನ ಶತ್ರು) "ಮಲ್ಲಾರಿ" ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇತರ ರೂಪಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ *ಮಲಣ್ಣ*  ಮತ್ತು *ಮೈಲಾರ* ಸೇರಿವೆ. ಇತರ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ *ಖಂಡು ಗಾವ್ಡಾ*, *ಮಾಹಲಸ-ಕಾಂತ್* (ಮಹಾಲಸ ಅವರ ಪತಿ) ಮತ್ತು *ಜೆಜುರಿಕಾ ವಾಣಿ* ಸೇರಿವೆ.

## ಪ್ರತಿಮಾಶಾಸ್ತ್ರ 
thumb|ಖಂಡೋಬಾದ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯವಾದ ಜೇಜುರಿಯ ಕಾದೇಪಥರ್ ಗರ್ಭಗುಡಿ. ಖಂಡೋಬಾನನ್ನು ಮೂರು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆಃ ಪತ್ನಿಯರೊಂದಿಗೆ ಕಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಮೆ (ಮಹಲ್ಸಾದೊಂದಿಗೆ ಲೋಹದ ಪ್ರತಿಮೆ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಮತ್ತು ಮಹಲ್ಸಾವನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುವ ಎರಡು *ಲಿಂಗ*.
ಮೂರ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಖಂಡೋಬಾ ಅಥವಾ ಮೈಲಾರಾ ನಾಲ್ಕು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, *ಡಮರು* ತ್ರಿಶೂಲ,ಭಂಡಾರ ಮತ್ತು ಖಡ್ಗ ಹೊತ್ತಿರುವಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಖಂಡೋಬರ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮರಾಠ ಸರ್ದಾರ್, ಅಥವಾ ಮುಸ್ಲಿಂ ಪಠಾಣರ ಉಡುಪು ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಖಂಡೋಬನನ್ನು ತನ್ನ ಒಬ್ಬ ಅಥವಾ ಇಬ್ಬರು ಪತ್ನಿಯರೊಂದಿಗೆ ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಮತ್ತು ಒಂದು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಾಯಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಯೋಧ ಎಂದು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವನನ್ನು ಶಿವನ ಸಂಕೇತವಾದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಲಿಂಗ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. . ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಖಂಡೋಬಾ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ, ಖಂಡೋಬಾದ ಎರಡೂ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯಗಳು-ಅಣುಕೋಶೀಯ ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಮಾನವರೂಪದ ಕುದುರೆ ಮೇಲಿರುವ ರೂಪ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.&nbsp;

ಖಂಡೋಬಾದ ದಂತಕಥೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೇವತೆ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಾದ ಮಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮಣಿ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧದ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ದಂತಕಥೆಯ ಮುಖ್ಯ ಲಿಖಿತ ಮೂಲವೆಂದರೆ *ಮಲ್ಹಾರಿ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ*(ಮಲ್ಲಾರಿ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ), ಇದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಠ್ಯವಾದ *ಬ್ರಹ್ಮಂಡ ಪುರಾಣ* *ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕಾಂಡ* ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಬಂದಿದೆಯೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಪುರಾಣದ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಆರ್. ಸಿ. ಧೆರೆ ಮತ್ತು ಸೊಂಥೀಮರ್ ಅವರು ಸಂಸ್ಕೃತ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಕ್ರಿ. ಶ. 1ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಖಂಡೋಬಾ ಕುಟುಂಬದ ದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದ ದೇಶಸ್ಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಸಿದ್ಧಪಾಲ್ ಕೇಸಶ್ರೀ (೧೫೮೫) ಬರೆದ ಆವೃತ್ತಿಯು ಮರಾಠಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಇತರ ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಗಾಧರರ  ಗ್ರಂಥಗಳಾದ *ಜಯಾದ್ರಿ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ* ಮತ್ತು *ಮಾರ್ತಾಂಡ ವಿಜಯ* (೧೮೨೧ ಮತ್ತು "ದೇವರ ಕುರುಬ"ರಾದ ವಾಘ್ಯರ ಮೌಖಿಕ ಕಥೆಗಳು ಸೇರಿವೆ.
left|thumb|ಖಂಡೋಬಾದ ಜೆಜುರಿ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮಣಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಅಜೇಯತೆಯ ವರವನ್ನು ಪಡೆದ ರಾಕ್ಷಸ ಮಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ ಮಣಿ, ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ದಂತಕಥೆಯು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಏಳು ಋಷಿಗಳು ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಶಿವನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ, ಶಿವನು ಮಾರ್ತಾಂಡ ಭೈರವನ ರೂಪವನ್ನು (ಮಹಾಮಾತ್ಯನು ಚೈತ್ರ  ಖಂಡೋಬಾ ಎಂದು ಕರೆಯುವಂತೆ) ಬೀದರ್ ಬಳಿಯ ಮೈಲಪುರದ ಆದಿಮೈಲಾರದಲ್ಲಿ  ಶುದ್ಧ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಂದು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ನಂದಿಯ  ಮೇಲೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡಿ, ದೇವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ತಾಂಡ ಭೈರವನು ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಅರಿಶಿನದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿದ್ದಾನೆ (ಹರಿದ್ರಃ ಮೂರು ಕಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು ಅವನ ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ಅರ್ಧ ಚಂದ್ರನಂತೆ). ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ವಧಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಖಂಡೋಬಾ ಮಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮಣಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಸಾಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ಮಣಿ ತನ್ನ ಬಿಳಿ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಖಂಡೋಬನಿಗೆ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ವರವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ವರವೆಂದರೆ ಅವನು ಖಂಡೋಬಾನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೇವಾಲಯದಲ್ಲೂ ಉಪಸ್ಥಿತರಿರುವುದು, ಮನುಷ್ಯರ ಗುಣವು ಉತ್ತಮವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಮೇಕೆ ಮಾಂಸವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವುದು.ಈ ವರಗಳನ್ನು ಖಂಡೋಬ ನೀಡುತಾನೆ, ಮತ್ತು  ಅವನು ದೇವತೆಯಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮಲ್ಲನಿಗೆ ಒಂದು ವರವನ್ನು ನೀಡಿದಾಗ, ಪ್ರಪಂಚದ ಮತ್ತು ಮಾನವ-ಮಾಂಸದ ನಾಶವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸನ ಕೋರಿಕೆಯಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ಖಂಡೋಬಾ ಅವನ ಶಿರಚ್ಛೇದ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ತಲೆಯು ದೇವಾಲಯದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರ ಪಾದಗಳು ಅದನ್ನು ತುಳಿದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದ ಸ್ಥಳವಾದ ಪ್ರೇಮಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಲಿಂಗಗಳು ಹೇಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು ಎಂಬುದನ್ನು ದಂತಕಥೆಯು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

ಮೌಖಿಕ ಕಥೆಗಳು ಖಂಡೋಬನ *ಸಂಸ್ಕೃತೀಕರಣ* ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತವೆ-ಜಾನಪದ ದೇವತೆಯಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಗಳ ದೇವತೆಯಾದ ಶಿವನಿಗೆ ಅವನ ಉನ್ನತಿ-ಇದು ಪಠ್ಯ ಬರಹಗಳಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಖಂಡೋಬನ ಪತ್ನಿಯರಾದ ಮಾಲ್ಸಾ ಮತ್ತು ಬನೈಯನ್ನು ಶಿವನ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಹಿಂದೂ ಪತ್ನಿಯರಾದ  ಪಾರ್ವತಿ ಮತ್ತು ಗಂಗಾ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಖಂಡೋಬಾನ ಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ಸೋದರಳಿಯ,  ಲಿಂಗಾವತ್ ವಾಣಿ ಮಾಲ್ಸಾಳ ಸಹೋದರ ಹೆಗಾಡಿ ಪ್ರಧಾನ್, ಖಂಡೋಬನಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ನಿಷ್ಠಾವಂತ ನಾಯಿ, ಮಣಿ ನೀಡಿದ ಕುದುರೆ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸ ಸಹೋದರರನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಷ್ಣು, ನಂದಿ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಾದ ಮಧು-ಕೈಟಭ ಅವರ ಅವತಾರಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇತರ ಪುರಾಣ ರೂಪಾಂತರಗಳು ಖಂಡೋಬಾ ಮಣಿಮಲ್ಲ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಒಬ್ಬನೇ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಅವನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ,   ತನ್ನ ಬಿಳಿ ಕುದುರೆಯನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇತರ ದಂತಕಥೆಗಳು ಮಾಲ್ಸಾ (ಅಥವಾ ಪಾರ್ವತಿ) ಮತ್ತು ಬನೈ ಅಥವಾ ಬಾನು (ಅಥವಾ ಗಂಗಾ) ಅನ್ನು,   ಪ್ರತಿಹನಿಯಲ್ಲೂ ಹೊಸ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಮಣಿಯ  ರಕ್ತವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಖಂಡೋಬಾಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತವೆ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಖಂಡೋಬಾನ ನಾಯಿಯು ಎಲ್ಲಾ ರಕ್ತವನ್ನು ನುಂಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ, ಮಾಲ್ಸಾ, ಅಥವಾ ವಿರಳವಾಗಿ ಬನೈಯನ್ನು, ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ಖಂಡೋಬಾ  ಹಿಂದೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಕತ್ತಿ ಅಥವಾ ಈಟಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.&nbsp;&nbsp;

ದಂತಕಥೆಗಳು ಖಂಡೋಬನನ್ನು ತನ್ನ ಜೇಜುರಿ ಕೋಟೆಯಿಂದ ಆಳುವ ಮತ್ತು ಆತ ಚಿನ್ನವನ್ನು ವಿತರಿಸುವ ಆಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ರಾಜನಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ರಾಜ ಖಂಡೋಬಾ ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಾನೆ.  ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "ಸರಸ ಸಾಹಸಗಳು" ಳಾಗಿ  ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತವೆ  ಮತ್ತು ನಂತರ ಮದುವೆಗಳಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.

## ಪತ್ನಿಯರು 
thumb|ಖಂಡೋಬಾ ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಮುಖ್ಯ ಪತ್ನಿಯರೊಂದಿಗೆಃ ಮಾಲ್ಸಾ ಮತ್ತು ಬನೈ.
ಖಂಡೋಬಾ ವಿವಿಧ ಸಮುದಾಯಗಳಿಂದ ಹಲವಾರು ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅವರು ದೇವರು ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯಗಳ ನಡುವೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ-ಮಾಲ್ಸಾ ಮತ್ತು ಬನೈ (ಬಾನು, ಬಾನುಬಾಯಿ) ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದವರು. ಖಂಡೋಬನ ಮೊದಲ ಪತ್ನಿ ಮಾಲ್ಸಾ ಲಿಂಗಾಯತ ವ್ಯಾಪಾರಿ (ವಾಣಿ) ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರಾಗಿದ್ದರೆ, ಅವರ ಎರಡನೇ ಪತ್ನಿ ಬನೈ ಧಂಗಾರ್ (ಕುರುಬ ಜಾತಿ). ಮಹಲ್ಸಾ ಖಂಡೋಬಾನೊಂದಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ  ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿವಾಹವಾಗಿದ್ದರೆ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಬನೈಯು ದೇವರೊಂದಿಗೆ  ಪ್ರೇಮ ವಿವಾಹವಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಮಾಲ್ಸಾಳನ್ನು  ಅಸೂಯೆ ಪಡುವ,ಆದರೆ  ಉತ್ತಮ ಅಡುಗೆ ಮಾಡುವವಳು ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ-ಬನೈಯು ಪ್ರೇಮಿ, ದೃಢನಿಶ್ಚಯದವಳಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವಳಿಗೆ ಅಡುಗೆ ಮಾಡಲು ಸಹ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಆಗಾಗ್ಗೆ ಜಾನಪದ ಹಾಡುಗಳು ಅವರ ಜಗಳಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಮಾಲ್ಸಾ "ಸಂಸ್ಕೃತಿ" ಮತ್ತು ಬನೈ "ಪ್ರಕೃತಿ" ಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವರಾದ ರಾಜ ಖಂಡೋಬಾ ಅವರ ನಡುವೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ.

ಖಂಡೋಬಾನ ಮೂರನೇ ಪತ್ನಿ, ರಾಂಭಾಯ್ ಶಿಂಪಿನ್, ಒಬ್ಬ ದರ್ಜಿ ಮಹಿಳೆಯಾಗಿದ್ದು, ಅವರು ಸ್ವರ್ಗದ ಅಪ್ಸರೆ ಅಥವಾ ದೇವಾಂಗನಳಾಗಿದ್ದಳು. ಇವಳನ್ನು  ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ *ದೇವಾಂಗನಾ* ಬನೈ ಎಂದೂ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಕೆ ಮುರಳಿಯರ(ಖಂಡೋಬನ ಹಲವು ಪತ್ನಿಯರು) ಮೂಲಮಾದರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಆ ಹುಡುಗಿಯರು ಖಂಡೋಬರನ್ನು "ಮದುವೆಯಾದರು".ಖಂಡೋಬಾ ತನ್ನ ಬೇಟೆಯ ನಂತರ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ. ರಾಂಭಾಯಿಯನ್ನು ದೇವತೆಯಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ,  ಆಕೆ ಸ್ಥಳೀಯಳಾಗಿದ್ದು, ಜೆಜುರಿ ಬಳಿಯ ಧಲೇವಾಡಿ ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಬಂದವಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ತೋಟಗಾರ ಅಥವಾ ಮಾಲಿ ಜಾತಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಪತ್ನಿ ಫುಲೈ ಮಾಲಿನ್, ಅವರು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮುರಳಿಯಾಗಿದ್ದರು  ಅವರು ಖಂಡೋಬಾನ  ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಖಂಡೋಬಾ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸಸ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ "ದಾವ್ನಾ ಮಾಲ್" (ದಕ್ಷಿಣದ ಮರ ಕ್ಷೇತ್ರ) ನಲ್ಲಿ ಅವರು ಆಕೆಯನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಐದನೇ ಪತ್ನಿ, ಕ್ಯಾಂಡೈ ಭಗವಿನ್, ಗಾಣದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಜಾತಿಯ ಸದಸ್ಯೆ. ಆಕೆಯನ್ನು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಮುಸ್ಲಿಂ ಎಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳ ಹೊರತಾಗಿ, ಮುರಳಿಗಳು-ಖಂಡೋಬನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾದ ಹುಡುಗಿಯರನ್ನು-ದೇವರ ಪತ್ನಿಯರು ಅಥವಾ ಉಪಪತ್ನಿಯರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

## ಇತರ ಸಂಘಗಳು ಮತ್ತು ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಗಳು 
thumb|325x325px|ಒಂದು ವರ್ಣಚಿತ್ರವು ಖಂಡೋಬಾ ಅವರು ಮೊಹ್ಲ್ಸಾ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಬಿಳಿ ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡುವುದನ್ನು, ಅವರ ಮುಂದೆ ವಾಘ್ಯಾ ನೃತ್ಯ ಸೇರಿದಂತೆ ನಾಯಿ ಮತ್ತು ಪರಿಚಾರಕರೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.
ಮಲ್ಲನ (ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೈಲಾರಾ) ಅವರನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಖಂಡೋಬಾ (ಮಲ್ಲಾರಿ, ಮಲ್ಹಾರಿ, ಮೈರಾಲಾ) ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಖಂಡೋಬನೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಹತ್ತ್ಯಾ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೊಬ್ಬನ ಕೊಲೆಗಾರ) ಜೊತೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಭೈರವನ ಜೊತೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ. ಖಂಡೋಬಾ ಶಿವನ ಪೂರ್ಣ ಅವತಾರ, ಭೈರವ ಅಥವಾ ವೀರಭದ್ರನಂತಹ ಭಾಗಶಃ ಅವತಾರವಲ್ಲ ಎಂದು ಭಕ್ತರು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು-ಅವನ ಕುದುರೆ, ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.&nbsp;

ಸೋನ್ಥೈಮರ್, ಖಂಡೋಬಾದೊಂದಿಗೆ ಜೇಡಿಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಗೆದ್ದಲುಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮೌಖಿಕ ದಂತಕಥೆಗಳು ಖಂಡೋಬಾದ *ಮೂರ್ತಿ* ಗೆದ್ದಲುಗಳ ದಿಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ "ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟವು" ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಸೋನ್ಥೈಮರ್ನ ಪ್ರಕಾರ, ಮಾರ್ತಂಡ ಭೈರವ (ಖಂಡೋಬಾ) ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಶಿವನ ಸಂಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ. ಮಾರ್ತಂಡವು (ಹೊಳೆಯುವ ಕಕ್ಷೆ) ಸೂರ್ಯನ ಹೆಸರಾದರೆ, ಭೈರವನು ಶಿವನ ಒಂದು ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಭಾನುವಾರ,  ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಅರಿಶಿನಗಳು ಸೂರ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುವ ಖಂಡೋಬಾದ ಆಚರಣೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಸೊಂಥೀಮರ್ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಫಲವತ್ತತೆಗಾಗಿ ಗೆದ್ದಲುಗಳ ದಿಬ್ಬಗಳೆಂದು ಪೂಜಿಸುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಮದುವೆಗಳಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಖಂಡೋಬನ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿರುವ ಅರಿಶಿನದ ಗುಣಪಡಿಸುವ ಶಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಗುಣಪಡಿಸುವವನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮತ್ತೊಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಕಾರ್ತಿಕೇಯ (ಸ್ಕಂದ) ನನ್ನು ಖಂಡೋಬಾನೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಊಹೆಗಳು ಸ್ಕಂದ ಮತ್ತು ಖಂಡೋಬಾ ನಡುವಿನ ಸಾಮ್ಯತೆಗಳ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿವೆ, ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಪರ್ವತಗಳು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಗಳೊಂದಿಗಿನ ಅವರ ಸಂಬಂಧ, ಅವರ ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಹೋಲಿಕೆ (ಸ್ಕಂದನ ಈಟಿ ಮತ್ತು ಖಂಡೋಬಾ ಅವರ ಕತ್ತಿ ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರೂ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರಮುಖ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಖಂಡೋಬಾ ಮತ್ತು ಸ್ಕಂದಕ್ಕೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಚಂಪಾ ಷಷ್ಠೀ ಮತ್ತು ಸ್ಕಂದ ಷಷ್ಠೀ ಎಂಬ ಎರಡೂ ದೇವತೆಗಳ ಹಬ್ಬಗಳು ಒಂದೇ ದಿನ ಬರುತ್ತವೆ. ಖಂಡೋಬಾಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಇತರ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ನಾಯಿ ಮತ್ತು ಕುದುರೆ.

## ಪೂಜೆ 
thumb|ಖಂಡೋಬಾ (ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಸ ಮತ್ತು ಮನೆಯ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ದೇವಘರ್ ಜೊತೆ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರತಿಮೆ)
ಬ್ರಾಶಿವನನ್ನು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಆತನ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆಯಾದರೂ, ಕೆಲವು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಸಮುದಾಯಗಳು ಆತನನ್ನು ಆತನ ಅವತಾರಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತವೆ.ಇದರಲ್ಲಿ ಖಂಡೋಬಾ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಆತ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಕುಲದೇವ (ಕುಟುಂಬದ ದೇವತೆ). ದಖ್ಖನ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ ದೇವರುಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದ ಖಂಡೋಬರನ್ನು "*ಸಕಾಮ ಭಕ್ತಿ* (ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ನೀಡುವ ಭಕ್ತಿ) ಪ್ರಧಾನ ದೇವರು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸುವ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು" ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವರನ್ನು ಆ ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ತರಗಳ ಬಹುಪಾಲು ಮರಾಠಿ ಹಿಂದೂ ಜನರು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಯೋಧ, ಕೃಷಿ, ಪಶುಸಂಗೋಪನೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ (ಪುರೋಹಿತ) ಜಾತಿಗಳು, ಬೆಟ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಡುಗಳ ಬೇಟೆಗಾರರು ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಕಾರರು, ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜರ ಪೋಷಕ ದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ದಖ್ಖನ್ನಿನಲ್ಲಿನ ಖಂಡೋಬಾದ ಭಕ್ತರು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮರಾಠರು (ಕ್ಷತ್ರಿಯರು) ಮತ್ತು ಕುನಾಬಿಸ್, ಕುರುಬ ಧಂಗಾರ್‍ಗಳು, ಗ್ರಾಮದ ಕಾವಲುಗಾರರು ಮತ್ತು ಕಾವಲುಗಾರ ರಾಮೋಷಿಗಳು-ಒಂದು"ವಿಮುಕ್ತ ಬುಡಕಟ್ಟು", ಹಿಂದಿನ "ಅಸ್ಪೃಶ್ಯ" ಮಹಾರರು, ಮತ್ತು ಮಂಗರು, ಮೀನುಗಾರ-ಜಾನಪದ ಕೋಲಿಗಳು, ತೋಟಗಾರರಂತಹ ಬಲುತೇದಾರ ಜಾತಿಗಳು (*ಮಾಲಿ* ಮತ್ತು ದರ್ಜಿಗಳು (*ಶಿಂಪಿ*)  ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಮುಸ್ಲಿಮರನ್ನು ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅವನ ಪಂಥದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯು ನಾಮಮಾತ್ರವಾಗಿದ್ದರೂ, ದೇಶಸ್ಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಮತ್ತು ಕೋಂಕಣಸ್ಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು-ನಾಸಿಕ್ ಮತ್ತು ಸತಾರಾದಲ್ಲಿ-ಖಂಡೋಬನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ದೇಶಸ್ಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಅನುಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇಶಸ್ಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಚಂದ್ರಸೇನಿಯ ಕಾಯಸ್ಥ ಪ್ರಭುಗಳು, ಜೊತೆಗೆ ಗಾಯಕ್ವಾಡ್ ಮತ್ತು ಹೋಳ್ಕರ್ ರಂತಹ ರಾಜಮನೆತನಗಳು ಖಂಡೋಬನನ್ನು ತಮ್ಮ ಕುಲದೇವನಾಗಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತವೆ. ಆತನನ್ನು ಜೈನರು ಮತ್ತು ಲಿಂಗಾಯತರು ಸಹ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆತನನ್ನು ಆತನ ಅನುಯಾಯಿಗಳ "ರಾಜ" ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. .&nbsp;

### ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಪೂಜಾ ವಿಧಾನಗಳು 
ಖಂಡೋಬಾನನ್ನು *ಕಡಕ್* (ಉಗ್ರ ದೇವತೆ) ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದ್ದು, ಕುಟುಂಬದ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಸರಿಯಾಗಿ ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಖಂಡೋಬಾವನ್ನು ಅರಿಶಿನ (ಭಂಡಾರ) ಬೇಲ ಹಣ್ಣು-ಎಲೆಗಳು, ಈರುಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಇತರ ತರಕಾರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವರಿಗೆ ಪುರನ್ ಪೋಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ-ಈರುಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಬದನೆಕಾಯಿಯ ಭಾರಿತ್ ರೊಡಗಾ ಎಂಬ ಸಿಹಿ ಅಥವಾ ಸರಳವಾದ ಖಾದ್ಯ. ಖಂಡೋಬರನ್ನು ಅನೇಕ ಭಕ್ತರು ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದರೂ, ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ನೈವೇದ್ಯವನ್ನು (ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಹಾರದ ಅರ್ಪಣೆ) ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೇಕೆ ಮಾಂಸವನ್ನು ಸಹ ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ದೇವಾಲಯದ ಒಳಗೆ ಮಾಂಸವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಗೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಖಂಡೋಬಾ ಪಂಥದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವೆಂದರೆ *ನವಾಸ್*, ಉತ್ತಮ ಫಸಲು, ಗಂಡು ಮಗು, ಆರ್ಥಿಕ ಯಶಸ್ಸು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ದೇವರಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಕಾಣಿಕೆ. *ನವಾಸ್* ನೆರವೇರಿಕೆಯ ನಂತರ, ಖಂಡೋಬಾ ಅವರಿಗೆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುವುದು ಅಥವಾ ಕೆಲವು *ಭಕ್ತರು*  ಕೊಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಕೆಂಡದ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುವುದರ ಮೂಲಕ ನೋವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.  ನವಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಈ ರೀತಿಯ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು *ಸಕಾಮಭಕ್ತಿ* ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ-ಫಲದ ನಿರೀಕ್ಷೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಾಡುವ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು "ಕಡಿಮೆ ಗೌರವದ" ಭಕ್ತಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅತ್ಯಂತ ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಭಕ್ತರು ತಮ್ಮ ಭಗವಂತನ ಸಹವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ ದುರಾಸೆಯುಳ್ಳವರು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಖಂಡೋಬರನ್ನು ಬುಕೇಲಾ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ-"*ಮಾರ್ತಾಂಡ ವಿಜಯ" ದಲ್ಲಿ* ಅಂತಹ ನಿಜವಾದ  ಹಸಿವುಳ್ಳ ಭಕ್ತರ ಚಿತ್ರಣವಿದೆ .
left|thumb|ಖಂಡೋಬಾದ ಚಾರಣಗಾರನಾದ ಎ. *ವಾಘ್ಯಾ*
*ವಾಘ್ಯಾ* (ಅಥವಾ ವಾಘ್ಯಾ, ಅಕ್ಷರಶಃ "ಹುಲಿಗಳು") ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಹುಡುಗರು ಮತ್ತು ಮುರಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಹುಡುಗಿಯರನ್ನು ಹಿಂದೆ ಖಂಡೋಬಾಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ ಈಗ ಖಂಡೋಬಾಗೆ ಹುಡುಗಿಯರನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುವ ಅಭ್ಯಾಸವು ಕಾನೂನುಬಾಹಿರವಾಗಿದೆ. ವಾಘ್ಯರು ಖಂಡೋಬಾನ ಕುರುಬರಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮನ್ನು ಖಂಡೋಬಾನ ನಾಯಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಮುರಳಿಗಳು ಅವನ ವೇಶ್ಯೆಗಳಾಗಿ (ದೇವಾಂಗನರು-ಅಪ್ಸರೆಗಳು ಅಥವಾ ದೇವದಾಸಿಯರು) ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಾಘ್ಯರು ಮತ್ತು ಅವರ ಮಹಿಳಾ *ವೀರಾ* ಮುರಳಿಯರು ಖಂಡೋಬರ ಗೌರವಾರ್ಥ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಜಾಗರಣೆಗಳಲ್ಲಿ-ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಹಾಡಿನ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇವುಗಳನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ *ನವಾಸ್‍*ಗಳ ನೆರವೇರಿಕೆಯ ನಂತರ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಪದ್ಧತಿಯೆಂದರೆ, ವೀರರು  ಧಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, "ಅಸ್ಪೃಶ್ಯ" ಮಂಗ (ಮಾತಂಗ) ಎಂಬಾತ ಖಂಡೋಬನನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಜೇಜುರಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲು ಮನವೊಲಿಸಲು ಜೇಜುರಿಯಲ್ಲಿನ ದೇವಾಲಯದ ಅಡಿಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದನು. ಪಂಥದ ಇತರ ನಂಬಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಖಂಡೋಬಾ ಒಬ್ಬ ವಾಘ್ಯ ಅಥವಾ ದೇವರ್ಷಿಯ (ಶಾಮನ್) ದೇಹವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಸೇರಿದೆ. ಆರಾಧನೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ಆಚರಣೆಯೆಂದರೆ  ಸರಪಳಿ ಮುರಿಯುವ ಕ್ರಿಯೆ.ಇದು ಒಂದು ಹರಕೆಯ ನೆರವೇರಿಕೆಯಲ್ಲಿ  ಅಥವಾ ವಾರ್ಷಿಕ ಕುಟುಂಬ ವಿಧಿಯಾಗಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ-ಈ ಸರಪಳಿಯನ್ನು ಶಿವನ ಕುತ್ತಿಗೆಯ ಸುತ್ತಲಿನ ಹಾವಿನೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಖಂಡೋಬನನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಸುವ ಕುಟುಂಬದ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಧಿಯೆಂದರೆ ಪ್ರತಿ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನದಂದು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕಾದ ತಾಲಿಭರ್ನೆ. ಒಂದು ತಾಲಿಯನ್ನು (ತಟ್ಟೆ) ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಹಣ್ಣುಗಳು, ಅಡಿಕೆ, ಕೇಸರಿ, ಅರಿಶಿನ (ಭಂಡಾರ) ಮತ್ತುಬೇಲದ ಎಲೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಯನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮಡಕೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಡಕೆಯನ್ನು ಖಂಡೋಬಾನ ಮೂರ್ತರೂಪವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ, ಐದು ಜನರು *ತಾಲಿ (ತಟ್ಟೆ)* ಎತ್ತಿ, ಅದನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಮಡಕೆಯ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟು "ಎಲ್ಕೋಟ್" ಅಥವಾ "ಖಂಡೇ ರಾಯಚಾ ಎಲ್ಕೋಟ್ 'ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ತಾಲಿಯಲ್ಲಿನ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಯನ್ನು ಒಡೆದು ಸಕ್ಕರೆ ಅಥವಾ ಬೆಲ್ಲದೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಸಿ ಸ್ನೇಹಿತರು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿಕರಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. *ತಾಳಿ* ಭರ್ನೆ ಜೊತೆಗೆ ಗೊಂಧಲ್ ಎನ್ನುವ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ .

ಖಂಡೋಬಾನನ್ನು ಫಲವತ್ತತೆಯನ್ನು ನೀಡುವವ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಹಿಂದೂ ದಂಪತಿಗಳು ವಿವಾಹದ ನಂತರ ಖಂಡೋಬರ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆಯಲು ಖಂಡೋಬರ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಪದ್ಧತಿಯಿದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಕುಟುಂಬಗಳು ಕೂಡ ಮದುವೆಯ ಸಮಾರಂಭದ ಭಾಗವಾಗಿ ಜಾಗರಣೆಯನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿ, ದೇವರಿಗೆ ಮದುವೆಗೆ ಆಹ್ವಾನ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಸಂಸ್ಕೃತ *ಮಲ್ಹಾರಿ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ* ದಲ್ಲಿ ಖಂಡೋಬಾಗೆ ಧೂಪ, ದೀಪಗಳು, ಅಡಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವಂತೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮರಾಠಿ ಆವೃತ್ತಿಯು ಮಾಂಸವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವುದನ್ನು ಮತ್ತು "ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಕತ್ತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡುವ", ಕೊಕ್ಕೆ-ಸ್ವಿಂಗ್ ಮತ್ತು ವೀರರಿಂದ ಸ್ವಯಂ-ಮರಣದಂಡನೆ ಮಾಡುವಂತಹ ಚೇ*ಚೆಡಾಪಟಾಡಿ* ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ಮರಾಠಿ ಆವೃತ್ತಿಯು ಈ ರೀತಿಯ ಉಗ್ರ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ, ರಾಕ್ಷಸೀ *ಭಕ್ತಿ* ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ. *ಮಾರ್ತಾಂಡ ವಿಜಯ* ರಾಕ್ಷಸೀ ಭಕ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ (ಪ್ರಾಣಿ ಬಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ-ಚಿತ್ರಹಿಂಸೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸೀ ಆರಾಧನೆ) ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಖಂಡೋಬನ ಸ್ವಾಧೀನವು, ಗಾಳಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಕೆಳ ರಾಕ್ಷಸೀ ಆರಾಧನೆಯಾಗಿದೆ (*ಪಿಶಾಚಿ ಪೂಜೆ*). ಶುದ್ಧವಾದ ಆರಾಧನೆಯಾದ ಸಾತ್ವಿಕ ಆರಾಧನೆಯು ಖಂಡೋಬನಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ  ಮೂಲಕ ಆಹಾರ ನೀಡುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.&nbsp;

### ಮುಸ್ಲಿಂ ಆರಾಧನೆ 
ಜಾತೆಪಠಾಖಂಡೋಬಾ ಮುಸ್ಲಿಮರಿಗೆ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಆರಾಧನೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಈ ಸಂಬಂಧವು ಅವರ ದೇವಾಲಯಗಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನನ್ನು *ಮಲ್ಲು* ಅಥವಾ ಅಜ್ಮತ್ ಖಾನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ (ರೌತ್ರಾಯೆ), ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಸ್ವತಃ ಒಬ್ಬ ಮುಸ್ಲಿಂ ಎಂದು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಜ್ಮತ್ ಖಾನ್ ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ಮೊಘಲ್ ಆಕ್ರಮಣಕಾರ ರಾಜ ಔರಂಗಜೇಬ್ ನೀಡಿದ್ದಾನೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ, ಅವನು ಖಂಡೋಬಾನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಜೆಜುರಿಯಿಂದ ಪಲಾಯನ ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ವಿಶಿಷ್ಟ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ಪಠಾಣ ನಂತೆ ಅವನ ಚಿತ್ರಣ, ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಮುಸ್ಲಿಮರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವನ ಕುದುರೆ-ಕಾಯುವವ ಜೆಜುರಿಯಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮರಾಗಿದ್ದರು. ಆತನ ಭಕ್ತರು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಎಂದು *ಮಾರ್ತಾಂಡ ವಿಜಯ* ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಖಂಡೋಬಾನ ಆರಾಧನೆಯು ಎರಡನೇ ಇಬ್ರಾಹಿಂ ರಾಜರ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು, ಇದು ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳ ನಳದುರ್ಗ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. *ಮಲ್ಹಾರಿ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ* ಮುಸ್ಲಿಮರನ್ನು (*ಮಲ್ಲುಕಾ ಪಠಾಣ್* ಅಥವಾ *ಮಲ್ಲು ಖಾನ್* ಎಂದು ಕರೆಯುವ ದೇವರ ಭಕ್ತರೆಂದು) ಸಹ ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಜೆಜುರಿಯಲ್ಲಿ, ಮುಸ್ಲಿಂ ಕುಟುಂಬವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ದೇವರ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

### ದೇವಾಲಯಗಳು 
thumb|ಜೇಜುರಿಯಲ್ಲಿರುವ ಖಂಡೋಬಾದ ಹೊಸ ದೇವಾಲಯ. ದೇವಾಲಯದ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ಪರಸ್ಪರರ ಮೇಲೆ ಅರಿಶಿನದ ಪುಡಿಯನ್ನು (ಭಂಡಾರ) ಸುರಿಸುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ.
[thumb|ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ [ಬಳ್ಳಾರಿ|ಬಳ್ಳಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆ ಮೈಲಾರಾ ಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ]]
ದಖ್ಖನ್ನಿನಲ್ಲಿ ಖಂಡೋಬಾಕ್ಕೆ ಮೀಸಲಾಗಿರುವ ೬೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಅವರ ದೇವಾಲಯಗಳು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ನಾಸಿಕ್ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ದಾವಣಗೆರೆ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಕೊಂಕಣ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿವೆ. ಖಂಡೋಬಾ ಅಥವಾ ಜಾಗೃತ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಹನ್ನೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆರಾಧನಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ,  ದೇವಿಯನ್ನು ಅವೇಕ್ ಅಥವಾ "ಜಾಗ್ರುತ್" ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆರು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಉಳಿದವು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಖಂಡೋಬಾದ ದೇವಾಲಯಗಳು ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ಹೋಲುತ್ತವೆ, ಅವನ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿ ಜೇಜುರಿ ಆಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿನ ಅರ್ಚಕರು ಗುರವರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲ. ಆತನ ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯಗಳು ಹೀಗಿವೆಃ

# ಜೆಜುರಿ ಖಂಡೋಬಾದ ಪ್ರಮುಖ ಆರಾಧನಾ ಕೇಂದ್ರ. ಇದು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಪುಣೆಯಿಂದ೪೮ ಕಿ. ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆಃ ಮೊದಲನೆಯದು ಕಡೆಪಥರ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪ್ರಾಚೀನ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಕಡೆಪಥರ್ ಅನ್ನು ಏರಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯದು ಹೊಸ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ  ದೇವಾಲಯ, ಇದನ್ನು ಹತ್ತಲು ಸುಲಭವಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ಸುಮಾರು ೪೫೦ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ೧೮ ಕಮಾನಿ (ಕಮಾನಿನ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು) ಮತ್ತು ೩೫೦ ದೀಪಮಾಲೆಗಳನ್ನು (ದೀಪಸ್ತಂಭಗಳು) ಹೊಂದಿದೆ. ಎರಡೂ ದೇವಾಲಯಗಳು ಕೋಟೆಯಂತಹ ರಚನೆಗಳಾಗಿವೆ.&nbsp;
# ಪಾಲಿ (ರಾಜಾಪುರ) ಅಥವಾ ಪಾಲಿ-ಪೆಂಬರ್, ಸತಾರಾ ಜಿಲ್ಲೆ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ.
# ಆದಿ-ಮೈಲಾರ್ ಅಥವಾ ಖಾನಾಪುರ (ಕರ್ನಾಟಕದ ಬೀದರ್ ಬಳಿಯ ಪೆಂಬರ್ ಅಥವಾ ಮೈಲ್ಕರ್ಪುರ) 
# ನಲ್ದುರ್ಗ್, ಉಸ್ಮಾನಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ.
# ಮೈಲಾರಾ ಲಿಂಗ, ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆ, ಕರ್ನಾಟಕ.
# ಮಂಗಸೂಳಿ, ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆ, ಕರ್ನಾಟಕ.
# ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಾವೇರಿ ಜಿಲ್ಲೆ ರಾಣೆಬೆನ್ನೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ದೇವರಗುಡ್ಡ ಮಾಲ್ಟೆಶ್ ಅಥವಾ ಮೈಲಾರಾ ದೇವಾಲಯ.
# ಮನ್ನಮೈಲಾರ ಅಥವಾ ಮೈಲಾರ (ಮೈಲಾರಾ, ಬಳ್ಳಾರಿ, ಕರ್ನಾಟಕ.
# ನಿಮ್ಗಾಂವ್ ದವಾಡಿ, ಪುಣೆ ಜಿಲ್ಲೆ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ. 
# ಶೇಗುಡ್, ಅಹ್ಮದ್ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ.
# ಕೊಮುರವೆಲ್ಲಿ, ಸಿದ್ದಿಪೇಟ್ ಜಿಲ್ಲೆ, ತೆಲಂಗಾಣ.
# ಸತಾರೆ, ಔರಂಗಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ.
# ಮಾಲೆಗಾಂವ್, ನಾಂದೇಡ್ ಜಿಲ್ಲೆ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ.
# ಮೈಲಾಪುರ ಮೈಲಾರಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, ಮೈಲಾಪುರ, ಯಾದಗಿರಿ, ಯಾದಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆ, ಕರ್ನಾಟಕ

### ಹಬ್ಬಗಳು 
[thumb|[ತಿರುಚ್ಚಿರಾಪಳ್ಳಿ|ತಿರುಚಿರಾಪಳ್ಳಿ ಕಂಪನಿಯ ಶೈಲಿ ವರ್ಣಚಿತ್ರವಾದ ಮಲ್ಸಾದೊಂದಿಗೆ ಖಂಡೋಬಾ. ಖಂಡೋಬಾವನ್ನು ತ್ರಿಶೂಲ, ಡಮರು ಮತ್ತು ಜಿಂಕೆಗಳಂತಹ ಶಿವನ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.]]
ಹಿಂದೂಗಳ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ ತಿಂಗಳ ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳ ಮೊದಲನೆಯ ಹುಣ್ಣಿವೆ ದಿನದಿಂದ ಆರನೇ  ದಿನದವರೆಗೆ, ಖಂಡೋಬಾದ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಆರು ದಿನಗಳ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಮಣಿ-ಮಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗಿನ ಹೋರಾಟದ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಜೇಜುರಿಯಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆರನೇ ದಿನದಂದು (ಚಂಪಾ-ಷಷ್ಠೀ) ಖಂಡೋಬಾ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದನೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಪೆಂಬರ್‍ನಲ್ಲಿ ಚಂಪ-ಷಷ್ಠೀ ದಿನದಂದು ದೇವಾಲಯ ಉತ್ಸವ ಮತ್ತು ಜಾತ್ರೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಈ ಹಬ್ಬವು ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯವರೆಗೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ದೇಶಸ್ಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಮರಾಠರು ವಾರ್ಷಿಕ ಚಂಪಾ-ಷಷ್ಠೀ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಸಹ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಖಂಡೋಬಾ ಮತ್ತು ಮಲ್ಲನ ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆರು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಏಳನೇ ದಿನದಂದು, ಭಕ್ತರು ಚಂಪಸಾಷ್ಟ್ಲಿಚೆ ಪರ್ನೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಹಬ್ಬದ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಔತಣಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ಖಂಡೋಬನ ಆಹ್ವಾನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ.

ಸೋಮವಾರದಂದು ಬರುವ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ದಿನವಾದ ಸೋಮವತಿ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಜೆಜುರಿಯಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಖಂಡೋಬಾ ಮತ್ತು ಮಾಲ್ಸಾ ಚಿತ್ರಗಳ ಪಾಲಖಿ (ಪಲ್ಲಂಕಿ) ಮೆರವಣಿಗೆಯನ್ನು ಗದ್-ಕೋಟ್ ದೇವಾಲಯದಿಂದ ಕರ್ಹಾ ನದಿಗೆ ಸಾಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಾಲಿ-ಪೆಂಬರ್ನಲ್ಲಿ, ಖಂಡೋಬಾ ಮತ್ತು ಮಹಲ್ಸಾ ಅವರ ಮದುವೆಯ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರಿಶಿನವನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಖಂಡೋಬಾ ಅಥವಾ   ಮೈಲಾರಾದ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಎರಡು ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ದೇವರಗುಡ್ಡದ ದಸರಾ ಹಬ್ಬ ಮತ್ತು ಬಳ್ಳಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೈಲಾರ್ನಲ್ಲಿ ಮಾಘ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ (ಫೆಬ್ರವರಿ-ಮಾರ್ಚ್) ನಡೆಯುವ ಹನ್ನೊಂದು ದಿನಗಳ ಹಬ್ಬಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಎರಡೂ ಹಬ್ಬಗಳು ಮೈಲಾರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಾದ ಮಣಿ-ಮಲ್ಲರ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧದ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಚೈತ್ರ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯನ್ನು (ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನ) ಸಹ ಶುಭವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಭಾನುವಾರಗಳನ್ನು ಖಂಡೋಬಾ ಆರಾಧನೆಗೆ ಶುಭವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

## ಪಂಥದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ 
thumb|ಕರ್ನಾಟಕದ ಬೀದರ್ ಬಳಿಯ ಖಾನಪುರದ ಮೈಲಾರ್ ಮಲ್ಲಣ್ಣ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಖಂಡೋಬಾ ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯರೊಂದಿಗೆ.
ಜಾನಪದ ಧರ್ಮವಾದ ಖಂಡೋಬಾ ಪಂಥವು ವೈದಿಕ ರುದ್ರ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದರ್ಮದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ ಪೌರಾಣಿಕ ಶಿವ,  ನಾಥ ಮತ್ತು ಲಿಂಗಾಯತ ಪಂಥಗಳ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಖಂಡೋಬಾ ವೈದಿಕ ರುದ್ರನ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿರಬಹುದು, ಏಕೆಂದರೆ ರುದ್ರ ಕೂಡ ಖಂಡೋಬಾ ಅವರಂತೆ ದರೋಡೆಕೋರರು, ಕುದುರೆಗಳು ಮತ್ತು ನಾಯಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ೧೪ನೇ ಶತಮಾನದ ನಿರೂಪಕ ಸಾಯಣರು *ಮಲ್ಹಾರಿ* ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ತೈತ್ತಿರೀಯ ಸಂಹಿತೆಗೆ ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮಲ್ಹಾರಿ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಶತ್ರುವೆಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ (ಮಲ್ಹಾದ ಅರಿ-ಪ್ರಜಾಪತಿ ಎದುರಾಳಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾದ ರುದ್ರನ ಒಂದು ವಿಶೇಷಣ). ಸ್ಟಾನ್ಲಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಖಂಡೋಬಾ ಪರ್ವತದ ಮೇಲಿನ ದೇವರು, ಸೌರ ದೇವರು ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದನು ಮತ್ತು ನಂತರ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯಗಳ ದೇವರುಗಳಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಸಮೀಕರಿಸಿಕೊಂಡನು. ಸ್ಟಾನ್ಲಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಖಂಡೋಬನು ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಶಿವನಿಂದ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ಮಲ್ಹರಿ ಮಹಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಚಂದ್ರನ ಚಿತ್ರಣವು ಖಂಡೋಬಾದ ಸೌರ ಪ್ರತಿಮೆಯಾಗಿ ಹೇಗೆ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತಾ, ಸ್ಟಾನ್ಲಿ ಖಂಡೋಬಾನನ್ನು "ಸೂರ್ಯ ದೇವರಾದ ಚಂದ್ರ ದೇವರು" ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆರ್. ಸಿ. ಧೇರೆಯವರ ಪ್ರಕಾರ, ಸಾ. ಶ. ೧೦೬೩ ಮತ್ತು ಸಾ. ಶ ೧೧೪೮ರ ಎರಡು ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳು, ಜಾನಪದ ದೇವತೆಗಳಾದ ಮೈಲಾರಾ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿ ಮಾಳವ್ವರನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಲಾರಾ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತ್ತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ರಾಜರು ಈ ಜಾನಪದ ದೇವತೆಗೆ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು, ಇದು ಮೈಲಾರಾ ಅವರನ್ನು ದೂಷಿಸಿದ ಸ್ಥಾಪಿತ ಧರ್ಮದ ಗಣ್ಯ ವರ್ಗವನ್ನು ಅಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಅವತಾರವೆಂದು ಉದಾತ್ತಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೈಲಾರಾ ಅವರನ್ನು ಶಿವನನ್ನು-ಪೂಜಿಸುವ ಲಿಂಗಾಯತ ಪಂಥದ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಬಸವಣ್ಣ ಖಂಡಿಸಿದರು-ನಂತರ ಅವರು ಮೈಲಾರ ದೇವರನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದರು. ಚಕ್ರಧರ (ಕ್ರಿ.ಶ ೧೨೭೦), ಮಹನುಭಾವ ಪಂಥದ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ, ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯ (೧೨೯೬-೧೩೯೧) ಮತ್ತು ಶೇಖ್ ಮುಹಮ್ಮದ್ (೧೫೬೦-೧೬೫೦) ಮೈಲಾರ ದೇವರನ್ನು ಟೀಕಿಸಿದರು. ವಾರ್ಕರಿ ಕವಿ-ಸಂತ ಏಕನಾಥ ಕೂಡ ಖಂಡೋಬರ ಆರಾಧನಾ ಪದ್ಧತಿಯ ಬಗ್ಗೆ "ಅವಮಾನಕರ" ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದರು, ಆದರೆ ಅವರ ನಂತರ, ಖಂಡೋಬರ ಬಗ್ಗೆ "ಮುಕ್ತ" ಟೀಕೆ ನಿಂತಿತು, ಆದರೆ ಅವರ ಆರಾಧನಾ ಪದ್ಧತಿಯ "ಅನಾಗರಿಕ" ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ಗುರಿಯಾಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು.

ಖಂಡೋಬಾ ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ದನಗಾಹಿಗಳ ದೇವರಾಗಿದ್ದನು, ಮತ್ತು ಖಂಡೋಬಾದ ಆರಾಧನೆಯು ಕನಿಷ್ಠ ೧೨ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಳೆಯದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೋನ್ಥೈಮರ್ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದನ್ನು ಜೈನ ಮತ್ತು ಲಿಂಗಾಯತ ಪಠ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿನ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದು. ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ಜೈನ ಲೇಖಕ ಬ್ರಹ್ಮಶಿವನು, ತನ್ನ ಶೌರ್ಯದ ಪ್ರದರ್ಶನದ ನಂತರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೃತಪಟ್ಟ ಜೈನನನ್ನು ಮೈಲಾರಾ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ೧೩ನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ, ರಾಜರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಸರಳ ಜಾನಪದ ಮತ್ತು ಯೋಧರು ಮಲ್ಹಾರಿ ಅಥವಾ ಮೈಲಾರಾ ಅವರ ವ್ಯಾಪಕ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಉದಯದೊಂದಿಗೆ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳು ನಾಶವಾಗಿ, ಖಂಡೋಬಾ ದಂತಹ ಜಾನಪದ ಧರ್ಮವು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ಚಕ್ರಧರನು ತನ್ನ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ *ಲೀಲಚರಿತ್ರೆ*ಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ-"ಕಲಿಯುಗ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಶಿವನ ದೇವಾಲಯಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಮೈಲಾರದ ದೇವಾಲಯಗಳು ಉಳಿಯುತ್ತವೆ". ೧೩೬೯ರಲ್ಲಿ ವಾರಂಗಲ್ ಬಳಿಯ ಇನವೋಲುವಿನಲ್ಲಿರುವ ಶಾಸನವು ಮಲ್ಲಾರಿಯ ಬಗ್ಗೆ *ಮಲ್ಹಾರಿ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ* ಭಿನ್ನವಾದ ಒಂದು ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ-ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ನಾಯಕ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಮಲ್ಲ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಶಿವನು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದನು, ಹೀಗೆ ಮಲ್ಲಾರಿ ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ಪಡೆದನು. ಮೈಲಾರಾ ಕಾಕತೀಯ ರಾಜವಂಶದ( ಕ್ರಿ.ಶ.೧೦೮೩-೧೩೨೩) ಕುಟುಂಬದ ದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದಳು, ಅವರ ಆಡಳಿತದ ಒಂದು ಗ್ರಂಥವು ಮೈಲಾರಾ-ಭಕ್ತರ ಸ್ವಯಂ-ಚಿತ್ರಹಿಂಸೆಯ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದೇವತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ, ಮೈಲಾರಾ ಅವರನ್ನುಈಶ್ವರ (ದೇವರು) ನ ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ  ಲಿಂಗಾಯತ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಭಕ್ತಿ ಸಂತರು   ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ೧೮ನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ, ಖಂಡೋಬಾ ಮರಾಠ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕುಲದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದನು. ೧೭೫೨ರಲ್ಲಿ, ಮರಾಠ ರಾಜಕುಮಾರಿ ತಾರಾಬಾಯಿ, ದೇವತೆಯ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಪೇಶ್ವೆ ದೊರೆ ಬಾಲಾಜಿ ಬಾಜಿರಾವ್ ಅವರೊಂದಿಗಿನ ತನ್ನ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಲು ಖಂಡೋಬಾನ ಜೆಜುರಿ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಳು.&nbsp;

*ಮಲ್ಹಾರಿ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ* ಖಂಡೋಬಾ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರೇಮಪುರದಲ್ಲ-ಇದನ್ನು ಪೆಂಬರ್ (ಆದಿಮೈಲರ್, ಬೀದರ್ ಬಳಿಯ ಮೈಲರಾಪುರ) ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ- ಭಾನುವಾರದ ಚಂಪ-ಷಷ್ಠೀಯಂದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ,  ಖಂಡೋಬಾ ಮೂಲತಃ ಪ್ರೇಮಪುರಿಯಿಂದ ಬಂದವರು, ನಂತರ ನಲದುರ್ಗ್, ಪಾಲಿ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಜೆಜುರಿಗೆ ಹೋದರು ಎಂದು ಮರಾಠಿ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಮೈಲಾರಾ ಪಂಥವು ಪೆಂಬರ್ನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರಬಹುದು ಮತ್ತು ನಂತರ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಹರಡಿರಬಹುದು, ಇದು ಖಂಡಕ ಪಂಥದೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಂಡಿರಬಹುದು-ಪೈಥಾನ್ ಪೋಷಕ ಯಕ್ಷ (ದೇಮಿ-ದೇವರು) ಇದಕ್ಕೆ ಅದರ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದವರು ದೇವರನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕದ ದೇವರು-ಕಣಾದ್ಯ ಖಂಡೇರಾಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಬಹುಶಃ ಈ ಪಂಥವನ್ನು ಮೈಲಾರಾ-ಖಂಡೋಬಾದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದ ಲಿಂಗಾಯತ, ಜೈನ ಮತ್ತು ಇತರ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ದಖ್ಖನ್ನಿನ ಇತರ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಹರಡಿದ್ದರು. ಮೈಲಾರಾ ಜೊತೆಗೆ, ಖಂಡೋಬರನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಇತರ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ಮಲ್ಲಣ್ಣ, ಮೈಲಾರಾ ಮತ್ತು ಮಲ್ಲು ಖಾನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾನಪದ ದೇವತೆಗಳ ಶಾಕ್ತ ಪಂಥಗಳಂತಹ ಇತರ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಖಂಡೋಬಾ ಪಂಥಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಖಂಡೋಬಾದ ಪತ್ನಿಯರಾದ ಮಾಲ್ಸಾ ಅಥವಾ ಬನೈನೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಲಾಯಿತು.&nbsp;

ಮರಾಠಿ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಖಂಡೋಬಾ ಪಂಥದ ಬಗ್ಗೆ ಮಿಶ್ರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಖಂಡೋಬನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಸ್ತೋತ್ರದಲ್ಲಿ (೧೭೯೦) ನಾರಂಜನಮಾಧವನು ಅವನನ್ನು "ಶ್ರೀಮಂತ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದ ತಡಿ ಹೊಂದಿರುವ ಕುದುರೆ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜ" ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅವರು ಒಮ್ಮೆ "ಹಳೆಯ ಗೂಳಿಯ ಮೇಲೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಇರುವೆ ಕಚ್ಚಿದ ಗುಂಡಿಯನ್ನು (ಖತ್ವಂಗ) ಹೊತ್ತ ತಪಸ್ವಿ ಭಿಕ್ಷುಕರಾಗಿದ್ದರು-ಇದು ಪೌರಾಣಿಕ ಶಿವನ ಹಾಸ್ಯಮಯ ಚಿತ್ರಣವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ನಿದರ್ಶನದಲ್ಲಿ (೧೮೫೫), ದೇಶಸ್ಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆದ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ  ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಮಿಷನರಿ ಮತ್ತು ಕೊಂಕಣಸ್ಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ  ಖಂಡೋಬನನ್ನು ಪ್ರೇತ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಶೂದ್ರರು ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಮತ್ತು ಅದರ ಪುರೋಹಿತರು ಬ್ರಾಹ್ಮನೇತರ ಗುರವರು ಆಗಿರುವ ಖಂಡೋಬಾ ದೇವಾಲಯದ ಅಶುದ್ಧತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಪಹಾಸ್ಯದಿಂದ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ "ವಿನಾಶ" ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮರಾಠಿ ಪದ "ಖೇಲ್-ಖಂಡೋಬಾ", ತನ್ನ ಪಂಥದಲ್ಲಿ ದೇವರಿಂದ ಭಕ್ತನನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
## ಮುಂದೆ ಓದಿ 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
## ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು
* Website with full information about Lord Khandoba 
* Khandoba temples of Maharashtra, Karnatak & Andhra Pradesh

ವರ್ಗ:ಜಾನಪದ ದೇವತೆಗಳು
ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಜಾನಪದ ದೇವತೆಗಳು
ವರ್ಗ:ದೇವತಾಶಾಸ್ತ್ರ