ಭಾರತದ ಪರ್ವತ ರೈಲುಮಾರ್ಗಗಳು

**ಭಾರತದ ಪರ್ವತ ರೈಲುಮಾರ್ಗಗಳು**  ಎಂಬುದು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಐದು ರೈಲು ಮಾರ್ಗಗಳಿಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇವು ಇಂದಿಗೂ ಸಹ ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆ ಇಲಾಖೆಯಿಂದ ಓಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿವೆ. ಈ ಐದು ರೈಲುಮಾರ್ಗಗಳ ಪೈಕಿಯ ಮೂರು ಮಾರ್ಗಗಳಾದ ಡಾರ್ಜಿಲಿಂಗ್‌ ಹಿಮಾಲಯನ್‌ ರೈಲುಮಾರ್ಗ (೧೮೮೧), ಕಲ್ಕಾ-ಶಿಮ್ಲಾ ರೈಲುಮಾರ್ಗ (೧೮೯೮) ಮತ್ತು ಕಾಂಗ್ರಾ ಕಣಿವೆಯ ರೈಲುಮಾರ್ಗ (೧೯೨೪) ಇವುಗಳು ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಯ ಏರುಪೇರುಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಎರಡು ರೈಲುಮಾರ್ಗಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿನ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ; ದಕ್ಷಿಣದ ಭಾರತದಲ್ಲಿರುವ ನೀಲಗಿರಿ ಪರ್ವತ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ಹಾಗೂ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಮಥೆರಾನ್‌ ಬೆಟ್ಟದ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ಇವೇ ಆ ಎರಡು ರೈಲುಮಾರ್ಗಗಳಾಗಿವೆ. ಡಾರ್ಜಿಲಿಂಗ್‌ ಹಿಮಾಲಯನ್‌ ರೈಲುಮಾರ್ಗ, ನೀಲಗಿರಿ ಪರ್ವತ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ಕಲ್ಕಾ-ಶಿಮ್ಲಾ ರೈಲುಮಾರ್ಗಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ UNESCOದ ಒಂದು ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣವೆಂಬುದಾಗಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ ಹಾಗೂ "ಭಾರತದ ಪರ್ವತ ರೈಲುಮಾರ್ಗಗಳು" ಎಂಬುದಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಈ ಐದು ರೈಲುಮಾರ್ಗಗಳು, ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಸುಮಾರು ಇಪ್ಪತ್ತು ನ್ಯಾರೋ ಗೇಜು ಮತ್ತು ಮೀಟರ್‌‌ ಗೇಜು ಮಾರ್ಗಗಳ ಭಾಗವಾಗಿವೆ.

ಈ ಎಲ್ಲಾ ಐದು ರೈಲು ಮಾರ್ಗಗಳು ಈಗಲೂ ಕಾರ್ಯಾತ್ಮಕವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅಡಿಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು ಮುಖ್ಯವಾದ ಗಿರಿಧಾಮಗಳವರೆಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತವೆ; ಈ ಪಯಣದದಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗುವಾಗ ಅವು ಏರುಪೇರುಗಳುಳ್ಳ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರವತ್ತಾದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪರ್ವತಮಯ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೂಲಕ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಅವು ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಭೂಪ್ರದೇಶದ ಜ್ಞಾತ ವಿಷಯದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ವಸಾಹತಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ್ನು "ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮೇಲಿನ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಪರಸ್ಪರ ವಿನಿಮಯದ ಮಹೋನ್ನತ ಉದಾಹರಣೆಗಳು" ಹಾಗೂ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ಕೌತುಕಗಳು ಎಂಬುದಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ವೈಸ್‌ರಾಯ್‌ ಆಗಿದ್ದ ಸರ್‌ ಜಾನ್‌ ಲಾರೆನ್ಸ್ ಎಂಬಾತ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಹಂತಹಂತವಾದ ವಸಾಹತೀಕರಣದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು, ಅದರಲ್ಲೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಅವನ್ನು ಸೇನಾ ಕಾವಲುಪಡೆಯ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನಾಗಿಸುವ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದ. ಸರಳವಾಗಿ 'ಬೆಟ್ಟದ ರೈಲುಮಾರ್ಗ' ಎಂಬುದಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಿದ್ದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು, ದೇಶದ ಉದ್ದಗಲಕ್ಕೂ ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕವಾಗಿ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿರುವ ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದರು. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಆರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗಿರಿಧಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಭಾರತದ ಅಂದಿನ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದ ಶಿಮ್ಲಾ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಚಹಾ ತೋಟಗಳು ಮತ್ತು ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಯ ಚಿತ್ರವತ್ತಾದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ದೃಶ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದ ಡಾರ್ಜಿಲಿಂಗ್‌, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಕಾಂಗ್ರಾ ಕಣಿವೆ, ತಮಿಳುನಾಡಿನ ನೀಲಗಿರಿ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿರುವ ಊತಕಮಂಡ್‌ ಹಾಗೂ ಮುಂಬಯಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಮಥೆರಾನ್‌ ಗಿರಿಧಾಮ ಇವು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು.

ಮನಮೋಹಕ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪರ್ವತಮಯ ಭೂಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಒಂದು ಬೆಟ್ಟದ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ರೈಲುಮಾರ್ಗವೊಂದರಿಂದ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಪಥನಿರ್ಮಾಪಕ ಪ್ರಯತ್ನವು ಡಾರ್ಜಿಲಿಂಗ್‌ ಹಿಮಾಲಯನ್‌ ರೈಲುಹಾದಿಯ ಮಾರ್ಗದ ನಿರ್ಮಾಣದೊಂದಿಗೆ ೧೮೭೮ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು; ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಆಗಿನ ಪೂರ್ವ ಬಂಗಾಳ ರೈಲ್ವೆ ಇಲಾಖೆಗೆ ಸೇರಿದ್ದ ಫ್ರಾಂಕ್ಲಿನ್‌ ಪ್ರೆಸ್ಟೇಜ್‌ ಎಂಬಾತ, ಸಿಲಿಗುರಿಯಿಂದ ಡಾರ್ಜಿಲಿಂಗ್‌ವರೆಗಿನ ಗುಡ್ಡಗಾಡಿನ ಗಾಡಿಯ ರಸ್ತೆಯ ತಳದ ನಕಾಸೆಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಒಂದು ಬೆಟ್ಟದ ಟ್ರಾಮ್‌ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಚಾಲನೆ ನೀಡಿದ. ತರುವಾಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವು ಆರಂಭವಾಯಿತು, ಮತ್ತು ೧೮೮೧ರಲ್ಲಿ ಡಾರ್ಜಿಲಿಂಗ್‌ವರೆಗೆ ಮಾರ್ಗವು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು‌. ಒಂದು ಧೂಳಿನ ಹಾದಿಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಟಾಂಗಾಗಳಿಂದ (ಕುದುರೆಯಿಂದ-ಎಳೆಯಲ್ಪಡುವ ಗಾಡಿಗಳು) ಡಾರ್ಜಿಲಿಂಗ್‌ ಕಡೆಗಿನ ಒಂದು ಪರ್ಯಾಯ ಪ್ರಯಾಣವು ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದುದು ವಾಡಿಕೆಯಾಗಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ೧೮೭೮ರಲ್ಲಿ ಸಿಲಿಗುರಿ ಪಟ್ಟಣವು ಕಲ್ಕತ್ತಾದೊಂದಿಗೆ (ಈಗ ಇದನ್ನು ಕೋಲ್ಕತಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ಸರ್ಕಾರದ ಆಗಿನ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್‌ ಗೌರ್ನರ್‌ ಸರ್‌ ಆಶ್ಲೆ ಈಡನ್‌ ಎಂಬಾತನಿಂದ ನೇಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಮಿತಿಯೊಂದರ ಶಿಫಾರಸುಗಳ ಅನುಸಾರವಾಗಿ, ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಬಂಗಾಳ ರೈಲ್ವೆ ಕಂಪನಿಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿದ್ದ ಫ್ರಾಂಕ್ಲಿನ್‌ ಪ್ರೆಸ್ಟೇಜ್‌ ಎಂಬಾತನ ಮನವಿಯ ಮೇರೆಗೆ, ರೈಲುಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾರ್ಯವು ೧೮೭೯ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ೧೮೮೧ರ ಜುಲೈ ವೇಳೆಗೆ ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. ಕುಶಲ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಅಥವಾ ಪೂರ್ವಯೋಜನೆಯಂತೆ ಚಲಿಸಬಲ್ಲಿಕೆಯ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ಮಾರ್ಗದ ಇಳುಕಲಿನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಸರಾಗಗೊಳಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಈ ರೈಲುಮಾರ್ಗವು ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಹಲವಾರು ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಗೆ ಈಡಾಯಿತು. ೧೯೦೯–೧೯೧೦ರ ವೇಳೆಗೆ, ಡಾರ್ಜಿಲಿಂಗ್‌ ಹಿಮಾಲಯನ್‌ ರೈಲುಮಾರ್ಗವು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ೧೭೪,೦೦೦ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಹಾಗೂ ೪೭,೦೦೦ ಟನ್ನುಗಳಷ್ಟು ಸರಕನ್ನು ಸಾಗಿಸುತ್ತಿತ್ತು.

thumb|600px|center|ಡಾರ್ಜಿಲಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿನ ಡಾರ್ಜಿಲಿಂಗ್‌ ಹಿಮಾಲಯನ್‌ ರೈಲುಮಾರ್ಗ ನಿಲ್ದಾಣದ ಚಿತ್ರಾವಳಿಯಂಥ ದೃಶ್ಯ

೧೯೯೯ರಲ್ಲಿ, ಮೊರಾಕೊದ ಮರಾಕೆಚ್‌ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ UNESCO ಸಮಿತಿಯ ೨೩ನೇ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಸಮಿತಿಯ ವತಿಯಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಮೊದಲ ಪರ್ವತ ಮಾರ್ಗ ಎಂಬ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಪರ್ವತ ಮಾರ್ಗವು ಪಾತ್ರವಾಯಿತು. ನಂತರದಲ್ಲಿ (ii) ಮತ್ತು (iv) ಮಾನದಂಡಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಘೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಾ ವಲಯವೊಂದರ ಸೃಷ್ಟಿಸುವಿಕೆ ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಲದೇ, ಉಗಿ ಟ್ರೇನುಗಳನ್ನು ತಾಣದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೊಳಗೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದು ಎಂಬ ಭರವಸೆಯೊಂದನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲಾಯಿತು.

ಎರಡು ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಾರ್ಯಗಳು: ಮೊದಲನೆಯದು ಸಾಧಾರಣ ಲೋಕೋಮೋಟಿವ್‌ ಎಂಜಿನ್‌ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ ಸಂಪರ್ಕದ ಮೂಲಕ ಚಕ್ರದ ಹಿಡಿತವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು; ಎರಡನೆಯದು ಪಥದ ಪಟ್ಟಿಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಣ್ಣ ಹಲ್ಲುಚಕ್ರಗಳಿಂದ ಚಕ್ರದ ಹಿಡಿತವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು. ಬ್ರೇಕುಗಳು ನಾಲ್ಕು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿವೆ - ಘರ್ಷಣೆಯ ಮೂಲಕ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಎರಡು ಕೈ ಬ್ರೇಕುಗಳು; ಮತ್ತು ಸಿಲಿಂಡರಿನಿಂದ ಗಾಳಿಯ ಮುಕ್ತ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಮೂಲಕ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಇನ್ನೆರಡು ಬ್ರೇಕುಗಳು ಮತ್ತು ಇದರಿಂದಾಗಿ ಎಂಜಿನಿನ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಹಿಂಬೀಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಂಪೀಡತ ಗಾಳಿಯ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲನೆಯ ಬಗೆಯ ಬ್ರೇಕುಗಳು ಪ್ರತಿಬಂಧಿಸುವಿಕೆಗಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ, ನಂತರದ ಬಗೆಯ ಬ್ರೇಕುಗಳು ಕಡಿದಾದ ಇಳುಕಲುಗಳನ್ನು ಇಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕೈ ಬ್ರೇಕುಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದು ಸಾಧಾರಣ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಚಕ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಟೈರುಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯದು ಸಣ್ಣ ಹಲ್ಲುಚಕ್ರ ಅಚ್ಚುದ ತೋಡಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಲ್ಮೈಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಹಲ್ಲುಗಾಲಿಯನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗಿರುವ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ.

ಈ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಓಡುವ ಟ್ರೇನುಗಳು, ೨೦೮ ತಿರುವುಗಳು, ೧೬ ಸುರಂಗಗಳು, ಮತ್ತು ೨೫೦ ಸೇತುವೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಗುವ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ನಷ್ಟು ಅಂತರವನ್ನು ಕ್ರಮಿಸುತ್ತವೆ. ಮೇಲೇರುವ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ೨೯೦ ನಿಮಿಷಗಳು (೪.೮ ಗಂಟೆಗಳು) ಹಿಡಿಯುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಗಿಳಿಯುವ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ೨೧೫ ನಿಮಿಷಗಳು (೩.೬ ಗಂಟೆಗಳು) ಹಿಡಿಯುತ್ತವೆ.

೨೦೦೫ರ ಜುಲೈನಲ್ಲಿ, ನೀಲಗಿರಿ ಪರ್ವತ ರೈಲುಮಾರ್ಗವು UNESCO ವತಿಯಿಂದ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇಲ್ಲಿನ ಅತಿ ಹಳೆಯ ಮತ್ತು ಅತಿ ಕಡಿದಾದ 'ಹಲ್ಲುಗಾಲಿ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಹಲ್ಲುಚಕ್ರದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ'ವು ಈಗಲೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಾತ್ಮಕವಾಗಿರುವ ಈ ಮಾರ್ಗದ ಅನನ್ಯ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ಈಗ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಈ ಮಾರ್ಗವು ಕಲ್ಲಾರ್‌‌ನ ಅಡಿಗುಡ್ಡದ ನಿಲ್ದಾಣದವರೆಗಿನ ನಷ್ಟಿರುವ ಒಂದು ಮೀಟರ್‌‌ ಗೇಜು ವಿಭಾಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಕಲ್ಲಾರ್‌ನಿಂದ ಹಲ್ಲುಗಾಲಿ ರೈಲುಕಂಬಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಸುರಂಗಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತಾ ಓಡುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ೧೨ ಸುರಂಗಗಳಿದ್ದು, ಅತಿ ಉದ್ದದ ಸುರಂಗವು ನಷ್ಟಿದೆ. ೧:೧೨.೫ನಷ್ಟಿರುವ ಒಂದು ಇಳುಕಲಿನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಮೇಲೆ ಸಾಗಿ, ಕೂನೂರ್‌ಗೆ ತಲುಪುವಲ್ಲಿನ ನಷ್ಟು ಅಂತರವನ್ನು ಕ್ರಮಿಸುವಾಗ ಈ ಸುರಂಗಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಕೂನೂರ್‌ನ ಆಚೆಗೆ, ಊಟಿ ಅಥವಾ ಊತಕಮಂಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಕೊನೆಯ ನಿಲ್ದಾಣದವರೆಗೆ, ಪಥವು ೧:೨೩ನಷ್ಟಿರುವ ಒಂದು ಅಧಿಕೃತ ಇಳುಕಲಿನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆಧುನಿಕ ರಾಜಧಾನಿ ನಗರವಾಗಿರುವ ಶಿಮ್ಲಾ, ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಯ ಅಡಿಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಯಷ್ಟು ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ೧೮೬೪ರಲ್ಲಿ ಇದು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಭಾರತದ ಬೇಸಿಗೆ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸೇನೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಕಾರ್ಯಾಲಯವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಕಲ್ಕಾ ಎಂಬುದು ಹರಿಯಾಣಾದ ಪಂಚ್‌ಕುಲಾ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದೆ.

ರೈಲುಮಾರ್ಗದ ಸಂಪರ್ಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ, ಒಂದು ಹಳ್ಳಿ ಗಾಡಿರಸ್ತೆಯ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಹೊರಗಿನ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗಿನ ಸಂಪರ್ಕವು ಲಭ್ಯವಿತ್ತು. ೧೮೯೮ರಲ್ಲಿ ಶಿವಾಲಿಕ್‌ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯವು ಆರಂಭವಾಗುವುದರೊಂದಿಗೆ, ದೆಹಲಿ–ಅಂಬಾಲಾ–ಕಲ್ಕಾ ರೈಲ್ವೆ ಕಂಪನಿಯಿಂದ ಈ ರೈಲುಮಾರ್ಗವು ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪರ್ಯಾಯ ಮಾರ್ಗಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ೧೮೮೪ ಮತ್ತು ೧೮೯೮ರ ನಡುವೆ ಹಲವಾರು ಯೋಜನೆಗಳು ಸಮೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದವು; ಈ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಗುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದೆಹಲಿ–ಅಂಬಾಲಾ–ಕಲ್ಕಾ ರೈಲ್ವೆ ಕಂಪನಿಗೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. ನಷ್ಟು ಉದ್ದದ ೬೧೦ ಮಿ.ಮೀ. (೨ ಅಡಿ) ನ್ಯಾರೋ ಗೇಜು ಮಾರ್ಗವು ೧೯೦೩ರ ನವೆಂಬರ್‌ ೯ರಂದು ಸಂಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮುಕ್ತವಾಯಿತು..

ಕುದುರೆ ಲಾಳದ ಒಡ್ಡು ಈ ಮಾರ್ಗದ ಅನನ್ಯ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದ್ದು, ಟ್ರೇನು ಸುಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿರುಗುವಾಗ ಕಂಡುಬರುವ ಒಂದು ಮರುಕಳಿಕೆ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲೆಂದು ಇದು ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಮುಖ್ಯವಾದ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ಸೇರಿವೆ: ಆರಂಭಿಕ ನೇರಲ್‌ ನಿಲ್ದಾಣ, ಹೆರ್ಡಲ್‌ ಬೆಟ್ಟ ವಿಭಾಗ, ಭೆಕ್ರಾ ಖುದ್‌ ಕಡಿದಾದ ಇಳುಕಲು, ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ "ಒಂದು ಮುತ್ತಿನ ಸುರಂಗ" (ಇದರ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗಲು ಬೇಕಾಗುವ ಸಮಯವು, ಓರ್ವರು ತಮ್ಮ ಸಂಗಾತಿಯೊಂದಿಗೆ ಚುಂಬನವೊಂದನ್ನು ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಕಾಗುವ ಸಮಯದಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ) ಎಂದೇ ಹೆಸರಾಗಿರುವ ಮಾರ್ಗದ ಮೇಲೆ ಕಂಡುಬರುವ ಏಕೈಕ ಸುರಂಗ, ಒಂದು "ವಾಟರ್‌ ಪೈಪ್‌" ನಿಲ್ದಾಣ (ಡೀಸೆಲ್‌ ಲೋಕೋಮೋಟಿವ್‌ ಎಂಜಿನ್‌ಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಇದೀಗ ಕಾರ್ಯಾತ್ಮಕವಾಗಿಲ್ಲ), ಎರಡು ಕಡಿದಾದ 'ಜಿಗ್‌ ಜಾಗ್‌ಗಳನ್ನು' ಹೊಂದಿರುವ ಮೌಂಟ್‌ ಬೆರ್ರಿ, ಪನೋರಮಾ ಪಾಯಿಂಟ್‌ ಹಾಗೂ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವ ತಾಣವಾದ ಮಥೆರಾನ್‌ ಬಜಾರ್‌. ಮುಂಬಯಿ ಮತ್ತು ಪೂನಾದ ನಡುವಿನ ಬ್ರಾಡ್‌ ಗೇಜು ಮಾರ್ಗವು ಈ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ನಿಕಟವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎರಡು ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ರಸ್ತೆಯೂ ಸಹ ರೈಲುಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅಡ್ಡಹಾಯುತ್ತದೆ.

## ಕಾಂಗ್ರಾ ಕಣಿವೆಯ ರೈಲುಮಾರ್ಗ 
ಕಾಂಗ್ರಾ ಕಣಿವೆಯ ರೈಲುಮಾರ್ಗವು ಉಪ-ಹಿಮಾಲಯನ್‌‌ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಪಠಾನ್‌ಕೋಟ್‌ ಹಾಗೂ ಪಾಲಂಪುರ್‌ ನಡುವಿರುವ ನಷ್ಟು ಅಂತರವನ್ನು ಇದು ಕ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಒಂದು ಕಣಿವೆಯಾಗಿದೆ. ಉತ್ತರ ರೈಲ್ವೆ ವಿಭಾಗದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಈ ಮಾರ್ಗವು ನಷ್ಟಿರುವ ಒಂದು ಗೇಜಿನೊಂದಿಗೆ ರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ೧೯೨೬ರ ಮೇ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಈ ಮಾರ್ಗವು ಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ೧೯೨೯ರಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಹಾಗೂ ಇದು "ಕಾಂಗ್ರಾ ಆಟದ ಟ್ರೇನು" ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾರ್ಗದ ಮೇಲಿನ ಅತ್ಯುನ್ನತ ತಾಣವು ಅಹ್ಜು ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿದ್ದು, ಅದರ ಉನ್ನತಿಯು ನಷ್ಟಿದೆ. ಅನನ್ಯವಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ೯೭೧ ಸೇತುವೆಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಸುರಂಗಗಳನ್ನು ಈ ಮಾರ್ಗವು ಹೊಂದಿದೆ. ರಿಯೋಂಡ್‌ ನಾಲೆಯ ಮೇಲಿನ ಉಕ್ಕಿನ ಕಮಾನು ಸೇತುವೆ ಹಾಗೂ ಬನ್‌ಗಂಗಾ ನದಿಯ ಮೇಲಿನ ಸರಕಟ್ಟು ಸೇತುವೆಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುವ ಎರಡು ಸೇತುವೆಯ ರಚನೆಗಳಾಗಿವೆ. ಮಾರ್ಗದ ಇಳುಕಲಿನ ಪ್ರಮಾಣವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಕಡಿದಾದ ಇಳಿಜಾರುಗಳೊಂದಿಗಿನ ನಿರ್ಣಾಯಕ ತಾಣವು ನಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಣದಲ್ಲಿದ್ದು, ಅದು ನಷ್ಟು ಅಗಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ೧:೩೧ ಹಾಗೂ ೧:೨೫ನಷ್ಟಿರುವ ಸಮೀಪದ ಇಳಿಜಾರುಗಳೊಂದಿಗಿನ ೧:೧೯ ಇಳಿಜಾರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಬೈಜ್‌ನಾಥ್‌ ಮತ್ತು ಜೋಗೀಂದರ್‌ನಗರ್‌ ನಡುವಿನ ಕೊನೆಯ ವಿಸ್ತರಣವು ೧:೨೫ನಷ್ಟಿದೆ. ಈ ಮಾರ್ಗದ ಮೇಲಿನ ಟ್ರೇನು ಪ್ರಯಾಣವು ಧೌಲಾಧರ್‌ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಯ ಶಿಖರಗಳ ಸುಂದರವಾದ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು, ಅದರಲ್ಲೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಂಗ್ರಾ ಮತ್ತು ಮಂಗ್ವಾಲ್‌ ನಡುವಿನ ವಿಸ್ತರಣದಲ್ಲಿನ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು, ಮತ್ತು ಕಾಂಗ್ರಾ ಕೋಟೆಯ ಅವಶೇಷಗಳ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
## ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು 
ವರ್ಗ:ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ರೈಲು ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ
ವರ್ಗ:ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣಗಳು
ವರ್ಗ:ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ನ್ಯಾರೋ ಗೇಜು ರೈಲುಮಾರ್ಗಗಳು
ವರ್ಗ:ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಪರ್ವತ ರೈಲುಮಾರ್ಗಗಳು