ಗುರುಂಗ್ ಭಾಷೆ

**ಗುರುಂಗ್** ( ದೇವನಾಗರಿ :  ), **ತಮು ಕಿ** ( , tamu kyī ; ಟಿಬೆಟಿಯನ್ :  ) ಅಥವಾ **ತಮು ಭಾಸಾ**( , tamu bhāṣā ), ನೇಪಾಳದ ಗುರುಂಗ್ ಜನರು ಮಾತನಾಡುವ ಭಾಷೆ. ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ ಗುರುಂಗ್ ಮಾತನಾಡುವವರ ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆ 1991 ರಲ್ಲಿ 227,918 ಮತ್ತು 2011 ರಲ್ಲಿ 325,622 ಆಗಿತ್ತು.

ನೇಪಾಳದ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆ ನೇಪಾಳಿ ಇಂಡೋ-ಯುರೋಪಿಯನ್ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ.  ಆದರೆ ಗುರುಂಗ್ ಸೈನೋ-ಟಿಬೆಟಿಯನ್ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ. ಗುರುಂಗ್ ನೇಪಾಳದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತ, ಭೂತಾನ್, ಸಿಂಗಾಪುರ್ ಮತ್ತು ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್‌ನಂತಹ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಡಯಾಸ್ಪೊರಾ ಸಮುದಾಯಗಳಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.

## ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿತರಣೆ 
ಗುರುಂಗ್ ಭಾಷೆಯನ್ನು ನೇಪಾಳ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಕೆಳಗಿನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ:
* ಗಂಡಕಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯ : ಕಸ್ಕಿ ಜಿಲ್ಲೆ, ಸಯಾಂಜ ಜಿಲ್ಲೆ, ಲಾಮ್‌ಜಂಗ್ ಜಿಲ್ಲೆ, ತನಾಹು ಜಿಲ್ಲೆ, ಗೂರ್ಖಾ ಜಿಲ್ಲೆ, ಮನಂಗ್ ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ಮುಸ್ತಾಂಗ್
* ಧವಳಗಿರಿ ವಲಯ : ಪರ್ಬತ್ ಜಿಲ್ಲೆ
* ಸಿಕ್ಕಿಂ : ದಕ್ಷಿಣ ಸಿಕ್ಕಿಂ, ಪಶ್ಚಿಮ ಸಿಕ್ಕಿಂ, ಪೂರ್ವ ಸಿಕ್ಕಿಂ

## ವರ್ಗೀಕರಣ 
ಗುರುಂಗ್ ಟಿಬೆಟೊ-ಬರ್ಮನ್ (ಅಥವಾ ಟ್ರಾನ್ಸ್-ಹಿಮಾಲಯನ್) ಕುಟುಂಬದ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ.  ರಾಬರ್ಟ್ ಶೆಫರ್ ಎಂಬ ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಗುರುಂಗ್ ಅನ್ನು ಬೋದಿಕ್ ವಿಭಾಗದೊಳಗೆ ವರ್ಗೀಕರಿಸಿದರು.  ಬೋದಿಶ್ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಮಧ್ಯ ಹಿಮಾಲಯ ಎಂದು ಉಪ-ಗುಂಪು ಮಾಡಿದರು. ಬೋದಿಶ್ "ವಿಭಾಗ" ದೊಳಗೆ, ಅವರು "ಬೋದಿಶ್" ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ( ಟಿಬೆಟಿಯನ್ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ) ಮತ್ತು ಗುರುಂಗ್, ತಮಾಂಗ್ (ಮುರ್ಮಿ), ಮತ್ತು ಥಕಲಿ (ಥಕ್ಷ್ಯ) ಸೇರಿದಂತೆ " ಗುರುಂಗ್ ಶಾಖೆ " ಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಶೆಫರ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮತ್ತು ಜಾರ್ಜ್ ವ್ಯಾನ್ ಡ್ರೀಮ್ ನವೀಕರಿಸಿದ ಪದಕೋಶದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಶೆಫರ್ ಬೋದಿಶ್ ಉಪ-ಗುಂಪನ್ನು ಮೂರು ಉಪ-ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು: (1) ಪಶ್ಚಿಮ, (2) ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ (ಟಿಬೆಟಿಯನ್ ಸೇರಿದಂತೆ "ಹಳೆಯ ಬೋದಿಶ್"), ಮತ್ತು (3) ಪೂರ್ವ ( ಮೊನ್ಪಾ ನಂತಹ "ಪ್ರಾಚೀನ" ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ) ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ ಭಾಷೆಗಳು. ನೂನನ್ ಬೋದಿಶ್‌ನೊಳಗಿನ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಉಪ-ಗುಂಪನ್ನು ಮನಂಗೆ/ನ್ಯೆಶಾಂಗ್ಟೆ ಮತ್ತು ನಾರ್-ಫು ಮತ್ತು ಗುರುಂಗಿಕ್ (ಗುರುಂಗ್, ಥಕಲಿ ಮತ್ತು ಚಾಂಟ್ಯಾಲ್ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ) ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ನೇಪಾಳಿಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಸಂಪರ್ಕ-ಪ್ರೇರಿತ ಭಾಷಾ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದಾಗಿ ಚಾಂಟ್ಯಾಲ್ ರಚನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ವಿಚಲಿತರಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಗಮನಿಸಿದರು. ಸ್ಟೆನ್ ಕೊನೊವ್ ಹಿಮಾಲಯನ್ ಟಿಬಿ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾನೊಮಿನಲೈಸ್ಡ್ ಮತ್ತು ನಾನ್-ಪ್ರೊಮಿನೈಸ್ಡ್ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಗುರುಂಗ್ ಇದೆ.  ಆದರೆ ಈ ವರ್ಗೀಕರಣವು " ಗ್ಯಾರುಂಗ್ - ಮಿಶ್ಮಿ "  ಸೈನೋ-ಟಿಬೆಟಿಯನ್‌ನಲ್ಲಿ ಉಪ-ಕುಟುಂಬದೊಳಗೆ.ವೋಗ್ಲಿನ್ ಮತ್ತು ವೋಗ್ಲಿನ್ (1965) ಅನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ.

## ವ್ಯಾಕರಣ 
ಧ್ವನಿಮಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಗುರುಂಗ್ ಭಾಷೆಯ ಧ್ವನಿಗಳು.

ಗುರುಂಗ್ ಭಾಷೆಗಳ ಕೆಲವು ವಿವಿಧ ವ್ಯಾಕರಣ ಲಕ್ಷಣಗಳು:

* ಸ್ವರ ಮತ್ತು ವ್ಯಂಜನಗಳ ಉಚ್ಚಾರಾಂಶಗಳು
* ಗರಿಷ್ಠ ಮೂರು ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು
* ವಿಷಯ-ವಸ್ತು-ಕ್ರಿಯಾಪದ ಪದ ಕ್ರಮ
* ಪಾದಗಳ ಸ್ಥಾನಗಳು
* ಪೂರ್ವಭಾವಿಯೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ ವ್ಯಾಕರಣ ಪ್ರಕರಣ
* ಸಂಬಂಧಗಳು
* ನಾಮಪದ,ಗುಣವಾಚಕಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿಗಳು
* ಬೈಪೋಲಾರ್ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಸ್ವರ
* ಋಣಾತ್ಮಕ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ವಪ್ರತ್ಯಯ
* ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯ ಅಥವಾ ವಸ್ತು ಒಪ್ಪಂದವಿಲ್ಲ
* ಕಾರಣಗಳು
* ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿಗಳು

## ಧ್ವನಿಶಾಸ್ತ್ರ 
### ವ್ಯಂಜನಗಳು 
* *- ಉಪಭಾಷೆಗಳಾದ್ಯಂತ, ಹಲ್ಲಿನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಉಚ್ಛರಿಸುವ ಶಬ್ದಗಳು /tʃ, tʃʰ, dʒ, (dʒʱ)/ ಧ್ವನಿಮಾಗಳಾಗಿ ದಂತ್ಯ ಶಬ್ದಗಳಾಗಿ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು /ts, tsʰ, dz, (dzʱ)/, ಮತ್ತು ನಂತರ a /j/ ಅವುಗಳು  ನಂತರದಲ್ಲಿ ಆ ಧ್ವನಿಮಾಗಳು ದಂತ್ಯಗಳಾಗಿ [tʃ, tʃʰ, dʒ, dʒʰ] ಕೇಳುತ್ತದೆ.
* ಉಸಿರಾಟದ ಧ್ವನಿಯ ಶಬ್ದಗಳು [bʱ, dʱ, ɖʱ, ɡʱ, dʒʱ, dzʱ*] ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನೇಪಾಳಿ ಎರವಲು ಪದಗಳಿಂದ ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ.
* ಮುಂಭಾಗದ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದಾಗ /pʰ/ ಅನ್ನು [f] ಎಂದು ಉಚ್ಛರಿಸಬಹುದು.
* /kʰ/ [x] ನ ಅಲೋಫೋನ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಬಹುದು.
* /r/ ಅನ್ನು ಟ್ಯಾಪ್ [ɾ] ಎಂದು ಸಹ ಕೇಳಬಹುದು.
* ಸ್ವರದ ಮೊದಲು ಯಾವುದೇ ಆರಂಭಿಕ ವ್ಯಂಜನವಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಗ್ಲೋಟಲ್ ಸ್ಟಾಪ್ [ʔ] ಕೇಳುತ್ತದೆ.
* ಪದ-ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ /p, t, k/ ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡದಿರುವಂತೆ [p̚, t̚, k̚] ಕೇಳಬಹುದು.

### ಸ್ವರಗಳು 
* /i, e, a, o/ [ɪ, ɛ, ʌ, ɔ] ನ ಸಣ್ಣ ಧ್ವನಿಮಾಗಳನ್ನು ಹೊಂದಬಹುದು.

## ಬರವಣಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ 
ಗುರುಂಗ್ ಸೇರಿದಂತೆ ನೇಪಾಳದ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ, ಬಹುತ್ವ ಮತ್ತು ಜನಾಂಗೀಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಏರಿಕೆಯು ಸಮುದಾಯದ ಆರ್ಥೋಗ್ರಫಿಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ನಿಯೋಜಿಸಲು ಚಳುವಳಿಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಇದು ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

## ಸಹ ನೋಡಿ 
* ನೇಪಾಳದ ಭಾಷೆಗಳು
* ಭೂತಾನ್ ಭಾಷೆಗಳು

## ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ 
* ಜೆ. ಬರ್ಟನ್-ಪೇಜ್. (1955) ಗುರುಂಗ್ಕುರಾದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಧ್ಯಯನಗಳು: I. ಟೋನ್; II. ರೋಟಾಸೈಸೇಶನ್ ಮತ್ತು ರೆಟ್ರೋಫ್ಲೆಕ್ಷನ್. *ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಓರಿಯೆಂಟಲ್ ಮತ್ತು ಆಫ್ರಿಕನ್ ಸ್ಟಡೀಸ್ ಬುಲೆಟಿನ್* 111–19.
* ವಿಕ್ಟರ್ ಎಸ್.ಡೊಹೆರ್ಟಿ. (1974) "ದಿ ಆರ್ಗನೈಸಿಂಗ್ ಪ್ರಿನ್ಸಿಪಲ್ಸ್ ಆಫ್ ಗುರುಂಗ್ ಕಿನ್‌ಶಿಪ್." *ಕೈಲಾಶ್* . 2.4: 273–301.
* ವಾರೆನ್ W. ಗ್ಲೋವರ್. (1970). ಗುರುಂಗ್ ಟೋನ್ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟಗಳು. ಸಾಂದರ್ಭಿಕ ಪೇಪರ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ವುಲ್ಫೆಂಡೆನ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆನ್ ಟಿಬೆಟೋ-ಬರ್ಮನ್ ಲಿಂಗ್ವಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ III, ನೇಪಾಳದ ಟಿಬೆಟೋ-ಬರ್ಮನ್ ಭಾಷೆಗಳ ಟೋನ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್, ಪಂ. I, ed. ಆಸ್ಟಿನ್ ಹೇಲ್ ಮತ್ತು ಕೆನ್ನೆತ್ ಎಲ್. ಪೈಕ್ ಅವರಿಂದ, 52–73. ಟೋನ್ ಮತ್ತು ಫೋನಾಲಾಜಿಕಲ್ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನಗಳು. ಅರ್ಬಾನಾ: ಇಲಿನಾಯ್ಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ.
* ವಾರೆನ್ W. ಗ್ಲೋವರ್. (1974) ಗುರುಂಗ್ (ನೇಪಾಳ) ನಲ್ಲಿ ಸೆಮೆಮಿಕ್ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕರಣ ರಚನೆಗಳು. ಪ್ರಕಟಣೆ ಸಂಖ್ಯೆ. 49. ನಾರ್ಮನ್, ಸರಿ: SIL ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್.
* ವಾರೆನ್ W. ಗ್ಲೋವರ್ ಮತ್ತು ಜೆಸ್ಸಿ ಗ್ಲೋವರ್. (1972) ಗುರುಂಗ್ ಟೋನ್ ಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ. ಕಠ್ಮಂಡು: ತ್ರಿಭುವನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮತ್ತು ಸಮ್ಮರ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಲಿಂಗ್ವಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್.
* ವಾರೆನ್ W. ಗ್ಲೋವರ್ ಮತ್ತು ಜಾನ್ K. ಲ್ಯಾಂಡನ್. (1980). "ಗುರುಂಗ್ ಉಪಭಾಷೆಗಳು." ಆರ್‌ಎಲ್ ಟ್ರಯಲ್ ಎಟ್ ಆಲ್., 9-77ರಿಂದ ಸಂಪಾದಿತ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯನ್ ಲ್ಯಾಂಗ್ವೇಜಸ್ ಸಂಖ್ಯೆ. 7 ರಲ್ಲಿನ ಪೇಪರ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ. ಕ್ಯಾನ್‌ಬೆರಾ: ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರ.
* ಕ್ರಿಸ್ಟೀನ್ ಎ. ಹಿಲ್ಡೆಬ್ರಾಂಡ್ಟ್, ಡಿಎನ್ ಧಕಲ್, ಆಲಿವರ್ ಬಾಂಡ್, ಮ್ಯಾಟ್ ವ್ಯಾಲೆಜೊ ಮತ್ತು ಆಂಡ್ರಿಯಾ ಫೈಫ್. (2015) "ಮನಂಗ್, ನೇಪಾಳದ ಭಾಷೆಗಳ ಸಾಮಾಜಿಕ ಭಾಷಾ ಸಮೀಕ್ಷೆ: ಸಹ-ಅಸ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಅಪಾಯ." *NFDIN ಜರ್ನಲ್,* 14.6: 104–122.
* ಪೆಟ್ಟಿಗ್ರೂ, ಜುಡಿತ್. (1999) ಹಿಮಾಲಯನ್ ಸ್ಪೇಸ್‌ನಲ್ಲಿ "ಪ್ಯಾರಲಲ್ ಲ್ಯಾಂಡ್‌ಸ್ಕೇಪ್ಸ್: ರಿಚ್ಯುಯಲ್ ಅಂಡ್ ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ವ್ಯಾಲ್ಯೂಸ್ ಆಫ್ ಎ ಶಾಮನಿಕ್ ಸೋಲ್ ಜರ್ನಿ": ಕಲ್ಚರಲ್ ಹಾರಿಜಾನ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಪ್ರಾಕ್ಟೀಸಸ್, ಬಾಲ್ತಸರ್ ಬಿಕೆಲ್ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಟಿನ್ ಗೇನ್‌ಝಲ್ ಅವರಿಂದ ಸಂಪಾದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, 247–271. ಜ್ಯೂರಿಚ್: ವೋಲ್ಕರ್ಕುಂಡ್ಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ
*

## ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು 
* ಕ್ರಿಸ್ಟೀನ್ ಎ. ಹಿಲ್ಡೆಬ್ರಾಂಡ್‌ನ ಮನಂಗ್ ಭಾಷಾ ಯೋಜನೆ
* ಮನಂಗೆ, ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ಗುರುಂಗ್ ವರ್ಜೀನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಟಿಬೆಟಿಯನ್ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಲಯನ್ ಲೈಬ್ರರಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಷಾ ಆರ್ಕೈವ್‌ನಲ್ಲಿದೆ.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
ವರ್ಗ:ISO language articles citing sources other than Ethnologue
ವರ್ಗ:ಭಾಷೆಗಳು
ವರ್ಗ:ಭಾಷೆ
ವರ್ಗ:ಭಾಷಾ ಕುಟುಂಬಗಳು
ವರ್ಗ:ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನ
ವರ್ಗ:ಭಾರತ
ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ
ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳು