open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ಕಲ್ತೇಗ

**ಕಲ್ತೇಗ** ತಿರುಚಿದ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಣ್ಣ ಮರ.ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಹೆಸರು ಡಿಲ್ಲೇನಿಯಾ ಪೆಂಟಗೈನಾ. ಡಿಲೆನಿಯೇಶಿಯ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯ. ಇದು  ದಕ್ಷಿಣ-ಮಧ್ಯ ಚೀನಾದಿಂದ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಲಂಕಾದವರೆಗೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಮರದಿಂದ ಬರುವ ವಸ್ತುವು ಕೆಲವು ಸಣ್ಣ ಉಪಯೋಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಕನಗಲು,ಕರಂಬಲು ಎಂಬ ಪರ್ಯಾಯ ನಾಮಗಳೂ ಇವೆ.
## ವಿವರಣೆ
6-15 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದ ಮರ, ತಿರುಚಿದ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತೊಗಟೆ ಬೂದು. ಶಾಖೆಗಳು ರೋಮರಹಿತ ಮತ್ತು ದೃಡವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಎಲೆಗಳು ಪತನಶೀಲ, ತೊಟ್ಟುಗಳು, ಉದ್ದವಾದವು, ರೋಮರಹಿತವಾಗಿ, 30-5 ಸೆಂ.ಮೀ ಉದ್ದವಿರುತ್ತವೆ, ಹೂವುಗಳು ಎಲೆಗಳ ಮುಂದೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, 2–7 ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ, ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ ದಳಗಳು. ಹೂ ಬಿಡುವಿಕೆಯು ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಣ್ಣು ಗೋಳಾಕಾರದಲ್ಲಿದೆ, 0.5 ಸೆಂ.ಮೀ ವ್ಯಾಸ, ಕಪ್ಪು ಅಂಡಾಕಾರದ ಬೀಜ, ಎಕ್ಸರಿಲೇಟ್. ಈಶಾನ್ಯ ಕಾಂಬೋಡಿಯಾದ ಮೆಕಾಂಗ್ ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿ, ಫೆಬ್ರವರಿಯಿಂದ ಮಾರ್ಚ್ ವರೆಗೆ ಮರದ ಹೂವುಗಳು, ಮಾರ್ಚ್ ನಿಂದ ಏಪ್ರಿಲ್ ವರೆಗೆ ಹಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು ಎಲೆಗಳು ಮೇ ನಿಂದ ನವೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ.
## ಅವಾಸ ಸ್ಥಾನ
ಮಳೆಕಾಡುಗಳು, ಗಿಡಗಂಟಿಗಳು ಮತ್ತು 400 ಮೀ ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಕಲ್ತೇಗ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕಾಂಬೋಡಿಯಾದಲ್ಲಿ, ಹಣ್ಣನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಮೆಚ್ಚಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ಕೆಮ್ಮಿನ ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆಆರ್ದ್ರತೆ ನಿರೋಧಕ ಬೋರ್ಡ್‌ಗಳು  ತಯಾರಿಸಲು ಮರವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.  ಇದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಇದ್ದಿಲು ಕೂಡ. ಈಶಾನ್ಯ ಕಾಂಬೋಡಿಯಾದ ಮೊಂಡುಲ್ಕಿರಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಬುನೊಂಗ್ ಜನರು ಶೀತ ಮತ್ತು ಜ್ವರಕ್ಕೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ಈ ಮರದ ಮತ್ತು ಒರಾಕ್ಸಿಲಮ್ ಇಂಡಿಕಮ್ ಎರಡರ ತೊಗಟೆ ಮತ್ತು ಮರದ ಕಷಾಯವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ..  ಉತ್ತರ-ಮಧ್ಯ ಕಾಂಬೋಡಿಯಾದ ಸ್ಟಂಗ್ ಟ್ರೆಂಗ್ ಮತ್ತು ಪ್ರೀಹ್ ವಿಹಾರ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಕುಯ್- ಮತ್ತು ಖಮೇರ್ ಮಾತನಾಡುವ ಜನರಲ್ಲಿ, ಮರವನ್ನು ಔಷಧ, ಇಂಧನ ಮತ್ತು ಆಹಾರದ ಮೂಲವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಸಸ್ಯದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ನಾಟಿ ವೈದ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಅಸ್ಸಾಂನ ಕೋಚ್-ರಾಜಬಂಶಿ ಜನರು ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ವಿರುದ್ಧ ಬೀಜ ಮತ್ತು ತೊಗಟೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಕೊಂಕಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ಹಳ್ಳಿಯ ಜನರು ಗಾಯಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ನೀರು ಮತ್ತು ತೊಗಟೆಯನ್ನು ಅಂಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ದಿಯೋಘರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ, ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನರು ಹಣ್ಣಿನ ಕಷಾಯ ಮತ್ತು ಜಿಂಗೈಬರ್ ಮೊಂಟಾನಮ್ ಅನ್ನು ರಕ್ತದ ಭೇದಿಗಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಮಧುಮೇಹಕ್ಕೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು, ಮಾಗಿದ ಹಣ್ಣನ್ನು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಲಿಯದ ಹಣ್ಣನ್ನು ತರಕಾರಿಯಾಗಿ ಸೇವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಈ ಮರದ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಮೀನು ಮಾರಾಟದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ.ಒಣಗಿದ ಎಲೆಗಳನ್ನು ದಂತ ಹೊಳಪು ಮಾಡಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.
## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಮರಗಳು
ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು
ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಸ್ಯಗಳು
ಮಾಣಾ

thumb|ಮಾಣಾ ಗ್ರಾಮದ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರ

**ಮಾಣಾ** ಭಾರತದ ಉತ್ತರಾಖಂಡ್ ರಾಜ್ಯದ ಚಮೋಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಗ್ರಾಮವಾಗಿದೆ. ಇದು 3,200 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಮಾಣಾ ಮಾಣಾ ಕಣಿವೆಮಾರ್ಗದ ಮೊದಲು ಬರುವ ಕೊನೆಯ ಹಳ್ಳಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಗ್ರಾಮವು ಭಾರತ ಟಿಬೇಟ್ ಗಡಿರೇಖೆಯ ಹತ್ತಿರವಿದೆ.&nbsp;ಹಿಂದೂ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾ ಸ್ಥಳವಾದ ಬದ್ರಿನಾಥ್‌ನಿಂದ ಇದು ೩ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಎರಡೂ ಸ್ಥಳಗಳು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕವಾಗಿ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿವೆ. 

ಚಳಿಗಾಲದ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ, ಇಡೀ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಕೆಳ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಹಿಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಆವೃತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

## ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುರುತು 
ಈ ಗ್ರಾಮದ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕವಾಗಿ ಬದ್ರೀನಾಥ್ ದೇವಾಲಯದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಾತಾ ಮೂರ್ತಿಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾತ್ರೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಮುಂಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಟಿಬೆಟ್‌ನೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಾಣಾದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸ್ ಗುಫಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಗುಹೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿ ವ್ಯಾಸರು ಈ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ರಚಿಸಿದರು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಇನ್ನೂ ಒಂದು ಗುಹೆಯನ್ನು ಗಣೇಶ ಗುಫಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಈ ಎರಡೂ ಗುಹೆಗಳಿಗೆ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.

## ಇತರ ಸ್ಥಳಗಳು 
ಹತ್ತಿರದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ವಸುಧಾರಾ ಜಲಪಾತ, ಸತೋಪಂಥ್ ಸರೋವರ, ಭೀಮ್ ಪುಲ್, ಸರಸ್ವತಿ ದೇವಾಲಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸೇರಿವೆ. 
&#x5B; *ಉಲ್ಲೇಖದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ* &#x5D;

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
ವರ್ಗ:ಉತ್ತರಾಖಂಡ
ವರ್ಗ:ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳು
ಬಿಜಲಿ ಮಹಾದೇವ್

thumb| ಬಿಜಲಿ ಮಹಾದೇವ್ ದೇವಸ್ಥಾನ
**ಬಿಜಲಿ ಮಹಾದೇವ್** ಭಾರತದ ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯದ ಪವಿತ್ರ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇದು ಕುಲ್ಲು ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 2,460 ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಬಿಜಲಿ ಮಹಾದೇವ್ ಭಾರತದ ಪ್ರಾಚೀನ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶಿವನಿಗೆ (ಮಹಾದೇವ್) ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು 3 ಕಿ.ಮಿ. ಲಾಭಪ್ರದ ಚಾರಣದ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ತಲುಪಬಹುದು.

ಕುಲ್ಲು ಮತ್ತು ಪಾರಾವತಿ ಕಣಿವೆಗಳ ವಿಸ್ತೃತ ನೋಟವನ್ನು ದೇವಾಲಯದಿಂದ ನೋಡಬಹುದು. ಬಿಜಲಿ ಮಹಾದೇವ್ ದೇವಸ್ಥಾನದ 60 ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಕಂಬವು ಸೂರ್ಯದ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಸೂಜಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ.
thumb| ಬಿಜಲಿ ಮಹಾದೇವ್‌ನಲ್ಲಿ ಮರದ ಕಂಬ
ಮಿಂಚಿನ ಈ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ, ಎತ್ತರದ ಕಂಬವು ಮಿಂಚಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೈವಿಕ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಿಂಚಿನ ಘಟನೆಗಳು 12 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರಂತೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ. ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ಅರ್ಚಕರು ಬೆಣ್ಣೆಯಿಂದ ಲೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಚಿತ್ರ:Way to bijli mahadev temple.jpg|ಬಿಜ್ಲಿ ಮಹಾದೇವ್‌ಗೆ ದಾರಿ
ಚಿತ್ರ:Main shiva linga.jpg|ಮುಖ್ಯ ಶಿವ ಲಿಂಗ
ಚಿತ್ರ:Bijli Mahadev Temple Board.jpg|ಬಿಜ್ಲಿ ಮಹಾದೇವ್ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಾಮಫಲಕ

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
ವರ್ಗ:ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ
ವರ್ಗ:ದೇವಾಲಯಗಳು
ಅಗ್ರೋಹಾ ದಿಬ್ಬ

ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ *ಥೇರ್* ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ **ಅಗ್ರೋಹಾ** ಒಂದು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ತಾಣವಾಗಿದ್ದು ಇದು ಭಾರತದ ಹರಿಯಾಣ ರಾಜ್ಯದ ಹಿಸಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಗ್ರೋಹಾದಲ್ಲಿದೆ.

## ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವ 
ಹಿಸಾರ್‌ನ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣದ ಪ್ರಕಾರ, ಅಗ್ರೊಹಾದಲ್ಲಿನ ಉತ್ಖನನಗಳು ಕ್ರಿ.ಪೂ 3 ರಿಂದ 4 ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ಕ್ರಿ.ಶ 13 ರಿಂದ 14 ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗಿನ ಅವಧಿಗೆ ಸೇರಿವೆ. ರಕ್ಷಣಾ ಗೋಡೆ, ದೇಗುಲ ಕೋಶಗಳು ಮತ್ತು ವಸತಿ ಮನೆಗಳನ್ನು ದಿಬ್ಬದಲ್ಲಿ ವೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು.

## ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಾಕ್ತನ ಕೃತಿಗಳು 
ಉತ್ಖನನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಏಳು ಸಾವಿರ ಪ್ರಾಕ್ತನ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ.

### ನಾಣ್ಯಗಳು 
ತಾಣದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಅವಧಿಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಬೆಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಕಂಚಿನ ನಾಣ್ಯಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ. ಇವು ರೋಮನ್, ಕುಶಾನ, ಯೌಧೇಯ ಮತ್ತು ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿವೆ. ಬಳಸಲಾದ ಭಾಷೆ ಪ್ರಾಕೃತವಾಗಿದೆ.

### ಮುದ್ರೆಗಳು 
ಅನೇಕ ಮುದ್ರೆಗಳು ಸಹ ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ *ಪಿತ್ರದತ್*, "ಸಾಧು ವೃಧಸ್ಯ", "ಶಾಮ್ಕರ್ ಮಲಸ್ಯ", "ಮದ್ರಸ್ಯ" ಮುಂತಾದ *ಪದಗಳಿಂದ* ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.

### ಇತರೆ 
ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಕಲ್ಲಿನ ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲದೆ, ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ತಾಮ್ರದ ಉಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಅರೆ-ಅಮೂಲ್ಯ ಕಲ್ಲುಗಳ ಮಣಿಗಳು ಸಹ ಸಿಕ್ಕಿವೆ.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
### ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ 
ವರ್ಗ:ಹರಿಯಾಣ
ವರ್ಗ:ಪುರಾತತ್ವ ತಾಣಗಳು
ಕಾಡು ಅರಿಸಿನ

**ಕಾಡು ಅರಿಸಿನ**  (ಕರ್ಕ್ಯುಮಾ ಆರೊಮ್ಯಾಟಿಕಾ)  ಕುಂಗುಮಾ ಕುಲದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದು, ಜಿಂಗೀಬೆರೇಸಿ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ.  [1] ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಕರ್ಕ್ಯುಮಾ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದೆ, ಕಾಡು ಅರಿಶಿನವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಹತ್ತಿರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯವರ್ಧಕ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆಗಳಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.. ಕಸ್ತೂರಿ ಆರಿಸಿನ ಪರ್ಯಾಯ ನಾಮ.
## ವಿವರಣೆ
ಜಿಂಗೀಬೆರೇಸಿ ಎಂಬ ಸಸ್ಯ ಕುಟುಂಬದ 80 ಪ್ರಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಡು ಅರಿಶಿನವೂ ಒಂದು. ಶರತ್ಕಾಲದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಎಲೆಗಳು ಸಾಯುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ರೈಜೋಮ್ಗಳು ಸುಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೂಗೊಂಚಲು ವಸಂತಕಾಲದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರೈಜೋಮ್‌ಗಳ ಬುಡದಿಂದ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.  ಮಾನ್ಸೂನ್ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ವಾರಗಳಲ್ಲಿ, ಸಸ್ಯವು ವೇಗವಾಗಿ ಮತ್ತು ಹುರುಪಿನಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಕಾಂಡವು ಸುಮಾರು 20-30 ಸೆಂಟಿಮೀಟರ್ (7.9–11.8 ಇಂಚು) ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಗುಲಾಬಿ ಬಣ್ಣದ ಸುಳಿವುಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಬಣ್ಣದ ತೊಗಟೆಗಳಿಂದ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಹೂವುಗಳ ನಂತರವೂ ಎಲೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಪೂರ್ಣ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಸ್ಯಗಳು ಸುಮಾರು 40 ಸೆಂ.ಮೀ (16 ಇಂಚು) ಎತ್ತರವನ್ನು ತಲುಪಬಹುದು. 
## ಆವಾಸಸ್ಥಾನ
ಈ ಪ್ರಭೇದವು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪೂರ್ವ ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.ಇದು ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಅನೇಕ ಮಹಿಳೆಯರು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.
## ಉಪಯೋಗಗಳು
ಕಾಡು ಅರಿಶಿನವು ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಸುಗಂಧ ಮತ್ತು ಕೆನೆ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ರೈಜೋಮ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ರೈಜೋಮ್‌ಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸೌಂದರ್ಯವರ್ಧಕ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆ ಹಾಗೂ ಔಷಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಮಳದಂತೆ ಸೀಮಿತ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲೆಗಳು ವಿಶಾಲ ಮತ್ತು ತುಂಬಾ ಅಲಂಕಾರಿಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಅಂಡಾಕಾರವು ಎಲೆ ಕಾಂಡದೊಂದಿಗೆ ಬ್ಲೇಡ್‌ನ ತುದಿಗೆ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ. ಹೂವುಗಳು ಮತ್ತು ಎಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ತಾಜಾ ಕಾಂಡವನ್ನು ಸರಿಯಾದ ಗಾತ್ರ ಮತ್ತು ಆಕಾರಕ್ಕೆ ಕತ್ತರಿಸಿ ಹೂವಿನ ಒಳಾಂಗಣ ಅಲಂಕಾರವಾಗಿ ಹೂದಾನಿಗಳಲ್ಲಿ 10 ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಬಳಸಬಹುದು.
## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು
ವರ್ಗ:ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು
ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಸ್ಯಗಳು
ಬಾಗೇಶ್ವರ್

**ಬಾಗೇಶ್ವರ್** ಭಾರತದ ಉತ್ತರಾಖಂಡ ರಾಜ್ಯದ ಬಾಗೇಶ್ವರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ಪುರಸಭೆ ಮಂಡಳಿಯಾಗಿದೆ. ಬಾಗೇಶ್ವರ್ ರಮಣೀಯ ಪರಿಸರ, ಹಿಮನದಿಗಳು, ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಬಾಗೇಶ್ವರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವೂ ಆಗಿದೆ.

ಬಾಗೇಶ್ವರ್ ಟಿಬೆಟ್ ಮತ್ತು ಕುಮಾವ್ಞು ನಡುವಿನ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಭೋಟಿಯಾ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬಂದು ರತ್ನಗಂಬಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಾಗೇಶ್ವರ್‌ನ ಇತರ ಸ್ಥಳೀಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಟಿಬೆಟಿಯನ್ ಸರಕುಗಳು, ಉಣ್ಣೆ, ಉಪ್ಪು ಮತ್ತು ಬೊರಾಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.

ನಗರವು ಬಹಳ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಬಾಗೇಶ್ವರ್‌ವನ್ನು ವಿವಿಧ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಶಿವನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಲಾಗಿದೆ.

## ದೇವಾಲಯಗಳು 
right|thumb| ಬಾಗ್‍ನಾಥ್ ದೇವಾಲಯವನ್ನು 1640 ರಲ್ಲಿ ರಾಜ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಚಂದ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದನು
thumb|ಬೈಜ್‍ನಾಥ್‍ನಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳ ಗುಂಪು; ಬಾಗೇಶ್ವರ್‌ನ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ 20 ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.
ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮವು ಬಹುಪಾಲು ಜನರ ಧರ್ಮವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ವಿವಿಧ ದೇವಾಲಯಗಳು ಬಾಗೇಶ್ವರ್‌ನಲ್ಲಿವೆ. ಪ್ರಮುಖವಾದದ್ದವೆಂದರೆ:

* ಬಾಗ್‍ನಾಥ್ ದೇವಸ್ಥಾನ

ಗೋಮತಿ ಮತ್ತು ಸರ್ಜು ನದಿಗಳ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಶಂಕುವಿನಾಕಾರದ ಗೋಪುರವಿರುವ ದೊಡ್ಡ ದೇವಾಲಯ ನಿಂತಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಗುಣವಾಚಕವಾದ "ಹುಲಿ ಪ್ರಭು" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ, ಬಾಗೇಶ್ವರ್ ಅಥವಾ ವ್ಯಾಗ್ರೇಶ್ವರ್‌ನ ದೇಗುಲವಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಕ್ರಿ.ಶ 1450 ರಲ್ಲಿ ಕುಮಾವ್ಞು ರಾಜ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಚಂದ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.

* ಬೈಜ್‍ನಾಥ್ ದೇವಸ್ಥಾನ

ಬೈಜ್‍ನಾಥ್ ದೇವಾಲಯವು ಗೋಮತಿ ನದಿಯ ಎಡದಂಡೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಶಿವನ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವಿಧವೆಯೊಬ್ಬಳು ನಿರ್ಮಿಸಿದಳು.

* ಚಂಡಿಕಾ ದೇವಸ್ಥಾನ

ಚಂಡಿಕಾ ದೇವಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ದೇವಾಲಯವು ಬಾಗೇಶ್ವರ್‌ನಿಂದ ಅರ್ಧ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.
&#x5B; *ಉಲ್ಲೇಖದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ* &#x5D;

* ಶ್ರೀಹಾರು ದೇವಸ್ಥಾನ

ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯವಾದ ಶ್ರೀಹಾರು ದೇವಸ್ಥಾನವು ಬಾಗೇಶ್ವರ್‌ನಿಂದ ಸುಮಾರು 5 ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.

* ಗೌರಿ ಉಡಿಯಾರ್

ಇದು ಬಾಗೇಶ್ವರ್‌ನಿಂದ 8 ಕಿ.ಮಿ. ದೂರದಲ್ಲಿ. 20 ಮೀ. x 95&nbsp;ಮೀ. ಅಳತೆಯ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಗುಹೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದು ಇದರಲ್ಲಿ ಶಿವನ ವಿಗ್ರಹಗಳಿವೆ.

## ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು 
* Bageshwar city, Official website
* Official website of Bageshwar district

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
ವರ್ಗ:ಉತ್ತರಾಖಂಡ
ವರ್ಗ:ಪಟ್ಟಣಗಳು
ಸೂರಜ್ಕುಂಡ್

thumb|ಸೂರಜ್‍ಕುಂಡ್‍ನ ನೋಟ

**ಸೂರಜ್‌ಕುಂಡ್** 10 ನೇ ಶತಮಾನದ ಪ್ರಾಚೀನ ಜಲಾಶಯವಾಗಿದ್ದು, ಹರಿಯಾಣ ರಾಜ್ಯದ ಫರಿದಾಬಾದ್ ನಗರದ ಅರಾವಳಿ ಶ್ರೇಣಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ದೆಹಲಿ ಬೆಟ್ಟ ಸಾಲಿ‌ನಲ್ಲಿದೆ. ಸೂರಜ್‌ಕುಂಡ್ (ಅಕ್ಷರಶಃ ಇದರ ಅರ್ಥ 'ಸೂರ್ಯನ ಸರೋವರ') ಎಂಬುದು ಕೃತಕ ಕುಂಡವಾಗಿದ್ದು ಇದನ್ನು ಅರಾವಳಿ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಧವೃತ್ತಾಕಾರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ರಂಗಸ್ಥಳ ಆಕಾರದ ಒಡ್ಡಿನೊಂದಿಗೆ ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು 10 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ತೋಮರ ರಾಜವಂಶದ ರಾಜ ಸೂರಜ್‌ಪಾಲ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೆಹಲಿಯ ಆಡಳಿತಗಾರ ಅನಂಗ್‌ಪಾಲ್ ತೋಮರ್‌ನ ಕಿರಿಯ ಮಗನಾಗಿದ್ದ ತೋಮರ್ ಸೂರ್ಯನ ಆರಾಧಕನಾಗಿದ್ದು ಹಾಗಾಗಿ ಅವನು ಅದರ ಪಶ್ಚಿಮ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಸೂರಜ್‌ಕುಂಡ್ ತನ್ನ ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾತ್ರೆಯಾದ "ಸೂರಜ್‌ಕುಂಡ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕುಶಲಕರ್ಮ ಜಾತ್ರೆ" ಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ.

## ರಚನೆ 
thumb|600x600px|ಶುಷ್ಕ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಸುರಜ್‌ಕುಂಡ್ ಸರೋವರದ ವಿಸ್ತೃತ ದರ್ಶನ
ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿನ ಚಾಪದೊಂದಿಗೆ ಉದಯೋನ್ಮುಖ ಸೂರ್ಯನ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಈ ಜಲಾಶಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೆಟ್ಟಿಲಿನ ರೂಪದ ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಅರೆ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿದ ಕಡಿದಾದ ಒಡ್ಡು ಇದನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ. ದೆಹಲಿಯ ನೀರಿನ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಸಲುವಾಗಿ   ವ್ಯಾಸದ ಜಲಾಶಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಮಳೆ ಪತನವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತಡೆಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು.

## ಇತರ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು 
ಪೂಜ್ಯವೆಂದು ಕಾಣಲಾಗುವ ಸಿದ್ಧ&#x2013;ಕುಂಡ್ ಎಂಬ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬುಗ್ಗೆಯು ಸೂರಜ್‌ಕುಂಡ್‌ನ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು  ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.

### ಸೂರಜ್‌ಕುಂಡ್ ಬಿಸಿ ಬುಗ್ಗೆ 
### ಅನಂಗ್‍ಪುರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು 
೮ನೇ ಶತಮಾನದ ಪ್ರಾಚೀನ ಅನಂಗ್‌ಪುರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಸೂರಜ್‌ಕುಂಡ್‌ನ ನೈಋತ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.

### ಅಸೋಲಾ ಭಟ್ಟಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ 
*ಇದು* ಸೂರಜ್‌ಕುಂಡ್‍ನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿನ ಅರಾವಳಿ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಉತ್ತರ ಸರಹದ್ದಿನ ದಕ್ಷಿಣ ಬೆಟ್ಟದ ಸಾಲಿ‌ನಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ದೆಹಲಿಗೆ ಹಸಿರು ಶ್ವಾಸಕೋಶ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಬನ್ ಗುಂಡಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

### ಸೂರಜ್‌ಕುಂಡ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕುಶಲಕರ್ಮ ಜಾತ್ರೆ 
thumb| ಸೂರಜ್‍ಕುಂಡ್ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟವಾಗುತ್ತಿರುವ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು.
ಸರೋವರದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ವಸಂತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಫೆಬ್ರವರಿ 1–15 ವರೆಗೆ ಭಾರತದ ವರ್ಣರಂಜಿತ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕರಕುಶಲ ಉತ್ಸವವಾದ ಇದನ್ನು 40 ಎಕರೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸೂರಜ್‌ಕುಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಡಜನ್ ಇತರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಮತ್ತು 200,000 ವಿದೇಶಿಯರು ಸೇರಿದಂತೆ 1.2 ಮಿಲಿಯನ್ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.

## ಛಾಯಾಂಕಣ 

ಚಿತ್ರ:Surajkund 04.jpg|ಸೂರಜ್‍ಕುಂಡ್‍ನ ನೋಟ
ಚಿತ್ರ:Surajkund 02.jpg|ಸೂರಜ್‍ಕುಂಡ್‍ನ ನೋಟ
ಚಿತ್ರ:Buddha at Surajkund.jpg|ಬುದ್ಧನ ಪ್ರತಿಮೆ
ಚಿತ್ರ:The Potter.jpg|ಕುಂಬಾರರ ಮಾರಾಟ
ಚಿತ್ರ:Cyclists, Suraj Kund, New Delhi..JPG|ಸೂರಜ್‌ಕುಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೈಕಲ್ ಸವಾರರ ಸವಾರಿ
ಚಿತ್ರ:Charminar "Surajkund".jpg|ಚಾರ್ಮಿನಾರ್ "ಸೂರಜ್‌ಕುಂಡ್"

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
## ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು 
* Surajkund Mela  Haryana Tourism
* Surajkund in Sunam 
* Surajkund International Crafts Mela-2017 

ವರ್ಗ:ಹರಿಯಾಣ
ವರ್ಗ:ಸರೋವರಗಳು
ಕಾಫಿ (ರಾಗ)

**ಕಾಫಿ** ( IAST   ) ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಒಂದು *ರಾಗ*. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಖರಹರಪ್ರಿಯಾಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿದೆ.

ವಿಷ್ಣು ನಾರಾಯಣ್ ಭಟ್ಖಂಡೆಯವರು ಹೆಚ್ಚಿನ *ರಾಗಗಳನ್ನು* ಹತ್ತು *ಥಾಟ್ ಗಳಾಗಿ* ವರ್ಗೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಫಿ *ಥಾಟ್* ಕೂಡ ಒಂದು. *ರಾಗ* ಕಾಫಿ ಅದರ *ಥಾಟ್‌ನ* ಪ್ರಮುಖ *ರಾಗವಾಗಿದೆ*. ಭಟ್ಖಂಡೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕ್ರಿ.ಶ 15 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಿಥಿಲಾ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಲೋಚನಾ ಪಂಡಿತ್‌ನ ರಾಗ ತರಂಗಿಣಿಯಲ್ಲಿ ಇದರ ಹೆಸರು ಮೊದಲು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಕಾಫಿ ಭಾರತದ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತದೊಂದಿಗೆ ನೇರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ಕಡೆಗಳ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ  ಟಪ್ಪಾ,ಹೋರಿ, ದಾದ್ರಾ, ಕೀರ್ತನಾ ಮತ್ತು ಭಜನೆ ಯ ಹಲವು ರಚನೆಗಳು ಈ *ರಾಗದ* ಲ್ಲಿವೆ

ಕಾಫಿಯ ಹಲವು ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ. *ವಿವಾದಿ ಸ್ವರಗಳ* ಮಾಲಿನ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಮಿಶ್ರಣವು ಮಿಶ್ರಾ ಕಾಫಿಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಕಾಫಿಯ ಶುದ್ಧ ರೂಪ ವಿರಳವಾಗಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ.

### ವರ್ಣ 
ಕಾಫಿ ಒಂದು *ಸಂಪೂರ್ಣ-ಸಂಪೂರ್ಣ* ಅಥವಾ ಏಳೂ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ *ರಾಗವಾಗಿದ್ದು*, *ಕೋಮಲ್*  *ಗಾಂಧರ್* (ಗಾ) ಮತ್ತು *ನಿಷಾದ್* (ನಿ)ವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದನ್ನು ರಾತ್ರಿಯ ಭೈರವಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಶುದ್ಧ ನಿಶಾದ್ ಮತ್ತು ಗಾಂಧಾರ್ ಎರಡನ್ನೂ ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರಾಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ  ವಾತಾವರಣವು ಎರಡೂ ರೀತಿಯ ಶೃಂಗಾರ್ (ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆ ಮತ್ತು ಒಕ್ಕೂಟ) ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ರಾಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ತುಮ್ರಿ ಮತ್ತು ಹೋರಿ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

### ಅರೋಹ 
ಸ ರಿ ಗ ಮ ಪ ಧ ನಿ ಸ

(ಗಾ ಮತ್ತು ನಿ *ಕೋಮಲ ಸ್ವರಗಳು* )

### ಅವರೋಹಣ 
ಸ ನಿ ಧ ಪ ಮ ಗ ರಿ ಸ. (ಗ ಮತ್ತು ನಿ *ಕೋಮಲ* )

### ವಾದಿ ಮತ್ತು ಸಂವಾದಿ 
*ಪಂಚಮ* (ಪ)  *ವಾದಿ ಸ್ವರ* ಮತ್ತು ಷಡ್ಜ (ಸ)  *ಸಂವಾದಿ ಸ್ವರ ವಾಗಿದೆ.*

## ಸಂಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಗಳು 
ಹಲವಾರು *ರಾಗಗಳು,ಉದಾಹರಣೆಗೆ  ಬೀಮ್ ಪಲಾಸಿ*, ಬಾಗೇಶ್ರೀ,ಕಾಫಿ ಕಾನಡ, ಬಹಾರ್, ಮತ್ತು ವೃಂದಾವನಿ ಸಾರಂಗ್ 
ಈ *ರಾಗಕ್ಕೆ* ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ. ಈ *ರಾಗದ* ಪ್ರಮುಖ ಉಪರಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಧುರಾ, ಬಾರ್ವಾ, ನೀಲಾಂಬರಿ ಮತ್ತು ಪಿಲು ಸೇರಿವೆ.

ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್‌ನಲ್ಲಿ, ಕಾಫಿ ಆಧುನಿಕ ಡೋರಿಯನ್ ಮೋಡ್‌ಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿದೆ.

### *ಸಮಯ್*(ಸಮಯ) 
ಇದು ರಾತ್ರಿಯ ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಹರದಲ್ಲಿ (ಅಂದರೆ ರಾತ್ರಿ 9-12 ಗಂಟೆ) ಹಾಡಲ್ಪಡುವ ರಾಗವಾಗಿದೆ.

### ಕಾಲೋಚಿತತೆ 
*ರಾಗವನ್ನು* ಯಾವುದೇ ಋ*ತುವಿನಲ್ಲಿ* ಹಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ

### ರಸ 
ಶ್ರಿಂಗಾರ ಈ *ರಾಗದ* ಪ್ರಧಾನ *ರಸ* .

## ಪ್ರಮುಖ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಿಕೆಗಳು 
* *ಉಲ್ಹಾಸ್ ಕಾಶಲ್ಕರ್*, *ರಾಗ ಕಾಫಿ (ಕನ್ಸರ್ಟ್)*, 2001;
* *ಶೋಭ ಗುರ್ತು*, *ತುಮ್ರಿ, ರಾಗ ಕಾಫಿ*, 1987;
* *ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರಿ ದೇವಿ*, *ತುಮ್ರಿ, ರಾಗ ಕಾಫಿ*, 1983;
* *ದೇಬಾಶಿಶ್ ಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯ*, *ರಾಗ ಮಿಶ್ರಾ ಕಾಫಿ*, 1996;
* *ಉಸ್ತಾದ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಖಾನ್*, *ರಾಗ ಕಾಫಿ*, 1987;

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
* *ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ ಪದ್ದತಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ,* ವಿಷ್ಣು ನಾರಾಯಣ್ ಭಟ್ಖಂಡೆ ಅವರ *15, 16, 17 ಮತ್ತು 18 ನೇ ಶತಮಾನಗಳ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಸಂಗೀತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ತುಲನಾತ್ಮಕ ಅಧ್ಯಯನ*.
* http://www.tanarang.com/english/kafi_eng.htm 

ವರ್ಗ:ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ರಾಗಗಳು
ವರ್ಗ:ರಾಗಗಳು
ವರ್ಗ:ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ
ಕೃಷ್ಣ ಎಲ್ಲ

**ಡಾ.ಎಂ.** **ಕೃಷ್ಣ ಎಲ್ಲ** ( ಇಂಗ್ಲಿಷ್ : Krishna Ella ) ಇಂಡಿಯನ್ ಬಯೋಟೆಕ್ ವಿಜ್ಞಾನಿ, ಮೊದಲ ಕರೋನಾ ಲಸಿಕೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಯೋಟೆಕ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ನಿರ್ದೇಶಕ. ಅವರು ಕೆರೊಲಿನಾದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ (ಅಧ್ಯಕ್ಷರು). 

## ಓದಿ 
ತಿರುವಳ್ಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೃಷಿ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. 1996 ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಪದಕ ಗೆದ್ದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪಿ.ಎ. ಎಚ್. ಡಿ. ವಿಸ್ಕಾನ್ಸಿನ್-ಮ್ಯಾಡಿಸನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ. ಭಾರತ್ ಬಯೋಟೆಕ್ ನವೀನ ಲಸಿಕೆಗಳ ಪ್ರವರ್ತಕನಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ. ಡಾ. ಎಲಾ ಅವರು ಪಶುವೈದ್ಯ ಲಸಿಕೆ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ತಯಾರಿಕೆಯ ಕಂಪನಿಯಾಗಿ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಜೈವಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು.

## ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು 
ಎಲ್ಟಿ ಇಟಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ವಿಶೇಷ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಜೆಆರ್‌ಡಿ ಟಾಟಾ - ಈ ವರ್ಷದ ಪ್ರಸ್ತುತ ವಿಶೇಷ ಆಧುನಿಕ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ. ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಸದರ್ನ್ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ - ಏಷ್ಯಾ-ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಲೀಡರ್‌ಶಿಪ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಮಾರಿಕೊ ಇನ್ನೋವೇಶನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು.

## ನಿರ್ವಹಣೆ 
* ಕೇಂದ್ರ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಲಹಾ ಸಮಿತಿಯ ಸದಸ್ಯ.
* ಸಿಎಸ್‌ಐಆರ್ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿ ಸದಸ್ಯ.
* ಸಿಸಿಎಂಬಿ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿ ಸದಸ್ಯ.
* ಸಿಎಸ್ಐಆರ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಶೋಧನೆಗಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಸದಸ್ಯ.
* ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಶೋಧನಾ ಭೇಟಿ- ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸದಸ್ಯ, ಮುಖ್ಯ **ವಿಸ್ಕಾನ್ಸಿನ್-ಮ್ಯಾಡಿಸನ್** ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಸಂಸ್ಥೆ. 

## ಮೂಲಗಳು 
ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು
ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು
ವರ್ಗ:ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು
ಬಂಜರ್

thumb
**ಬಂಜರ್** ಭಾರತದ ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯದ ಕುಲ್ಲು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಪಟ್ಟಣ. ತೀರ್ಥನ್ ಕಣಿವೆಯೂ ಬಂಜರ್ ಪ್ರದೇಶದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಬಂಜರ್ ಪಟ್ಟಣವು ತೀರ್ಥನ್ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ. ತೀರ್ಥನ್ ನದಿಯು ಬಂಜರ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಯಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಇದರ ಉಪನದಿಯಾದ ಪುಷ್ಪಭಾದ್ ಜಿಭಿ ಮೂಲಕ ಜಲೋರಿ ಕಣಿವೆಯಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣವು ಈ ಎರಡೂ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿದೆ. 'ಬಂಜರ್ ಮೇಲಾ' ಬಂಜರ್ ಕಣಿವೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಜಾತ್ರೆಯಾಗಿದೆ. ಬಂಜರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳೆಂದರೆ ತೀರ್ಥನ್ ಕಣಿವೆ, ಶೃಂಗ ಋಷಿಯ ಚೆಹ್ನಿ ಕೋಟೆ, ಬಹು ಗ್ರಾಮ, ಜಿಭಿ ಕಣಿವೆ, ಬಾಲು ದೇವಸ್ಥಾನ ಇತ್ಯಾದಿ. 2020 ರಲ್ಲಿ, ತೀರ್ಥನ್ ಕಣಿವೆಯನ್ನು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಮೌಲ್ಯ ನೀಡಲಾದ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. 

ತೀರ್ಥನ್ ಮತ್ತು ಜಿಭಿ ಕಣಿವೆಗಳು ಬಂಜರ್‌ನ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಾಗಿವೆ. ತೀರ್ಥನ್ ಕಣಿವೆಯು ಟ್ರೌಟ್ ಮೀನು ಕಣಿವೆ ಹಾಗೂ ಅದರ ದೈವಿಕ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೂ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
ವರ್ಗ:ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ
ವರ್ಗ:ಪಟ್ಟಣಗಳು
ಬಾಗ್‍ನಾಥ್ ದೇವಾಲಯ

thumb

**ಬಾಗ್‍ನಾಥ್** **ದೇವಾಲಯ**ವು () ಶಿವನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಪುರಾತನ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ಬಾಗೇಶ್ವರ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸರಯು ಮತ್ತು ಗೋಮತಿ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿದೆ. ಬಾಗ್‍ನಾಥ್ ದೇವಾಲಯವು ಎಲ್ಲಾ ಗಾತ್ರದ ಗಂಟೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಆಕರ್ಷಕ ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಬಾಗೇಶ್ವರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಶಿವರಾತ್ರಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇದು ಭಕ್ತರಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ. ಬಾಗೇಶ್ವರ ನಗರಕ್ಕೆ ಈ ದೇವಾಲಯದಿಂದ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ.
left|thumb| ರಾಜ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಚಂದ್‍ನು 1450 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.
7 ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ಬಾಗ್‍ನಾಥ್ ದೇವಾಲಯವು ಅಸ್ತಿತ್ವವದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಕೆಲವು ಮೂಲಗಳು ಹೇಳಿದರೂ, ನಾಗರ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ಈಗಿನ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು 1450 ರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ ಅರಸ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಚಂದ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿನ ವಿವಿಧ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು ಕ್ರಿ.ಶ 7 ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ಕ್ರಿ.ಶ. 16 ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗಿನ ಕಾಲಮಾನದ್ದೆಂದು ನಿರ್ಧಾರವಾಗಿದೆ.

## ಛಾಯಾಂಕಣ 

ಚಿತ್ರ:Bagnath Temple at Bageshwar Uttrakhand - panoramio.jpg|ಸರಯು ಮತ್ತು ಗೋಮತಿ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿರುವ ಬಾಗ್‍ನಾಥ್ ದೇವಸ್ಥಾನ

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
History Behind Bagnath Temple

ವರ್ಗ:ಉತ್ತರಾಖಂಡ
ವರ್ಗ:ದೇವಾಲಯಗಳು
ಬನಾವಲಿ

**ಬನಾವಲಿ** (ದೇವನಾಗರಿ : बनावली) ಭಾರತದ ಹರಿಯಾಣ ರಾಜ್ಯದ ಫತೇಹಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ, ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಅವಧಿಗೆ ಸೇರಿದ ಪುರಾತತ್ವ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕಲಿಬಂಗನ್‌ನಿಂದ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 120 ಕಿ.ಮಿ. ಮತ್ತು ಫತೇಹಾಬಾದ್‌ನಿಂದ 16 ಕಿ.ಮೀ.&nbsp;ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಹಿಂದೆ ವನವಾಲಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಬನವಾಲಿ ಒಣಗಿ ಹೋಗಿರುವ ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯ ಎಡದಂಡೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಒಣಗಿದ ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯ ಕೆಳ ಮಧ್ಯದ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಪಟ್ಟಣವಾದ ಕಾಲಿಬಂಗನ್‌ಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಬನವಾಲಿಯನ್ನು ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯ ಮೇಲಿನ ಮಧ್ಯದ ಕಣಿವೆಯ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.

## ವಾಸ್ತುಕಲೆ 
ಭಾರತದ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣೆಯು ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಉತ್ಖನನ ನಡೆಸಿದ್ದು ಹರಪ್ಪನ್ ಅವಧಿಯ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಕೋಟೆ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದೆ. 4.5 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರ ಮತ್ತು 6 ಮೀ ದಪ್ಪವಿರುವ ರಕ್ಷಣಾ ಗೋಡೆಯೂ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ, ಇದನ್ನು 105 ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು.

ಬಲವಾಗಿ ಬಡಿದ ಮಣ್ಣಿನ ಮಹಡಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮನೆಗಳನ್ನು ಕೋಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಶೌಚಾಲಯಗಳಿರುವಂತೆ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಮನೆಗಳನ್ನು ಬೀದಿಗಳು ಮತ್ತು ಓಣಿಗಳ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು.

## ಸಿಕ್ಕಿದ ಪ್ರಾಕ್ತನ ಕೃತಿಗಳು 
ಎಸ್ ಆಕಾರದ ಜಾಡಿಗಳು, ಅಡುಗೆ ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಒಲೆಗಳು, ತಂದೂರ್‌ಗಳು, ಚಿತ್ರಿತ ಮಣ್ಣಿನ ಮಡಿಕೆಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಚಿತ್ರಿತ ಅಲಂಕೃತ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ, ನವಿಲುಗಳು, ಪೀಪಲ್ ಎಲೆಗಳು, ಮರ, ಜಿಂಕೆ, ನಕ್ಷತ್ರ, ಮೀನು, ಹೂಗಳು, ಛೇದಿಸುವ ವರ್ತುಲಗಳು, ಚೆಕರ್ ಬೋರ್ಡ್ ಮಾದರಿಗಳು, ಜೇನುಗೂಡು ಮಾದರಿಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಖಡ್ಗಮೃಗ, ಕಾಡು ಮೇಕೆ, ಐಬೆಕ್ಸ್, ಏಕಶೃಂಗಿ, ಹುಲಿ ದೇಹವಿರುವ ಸಂಯೋಜಿತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತ ಹರಪ್ಪನ್ ಮುದ್ರೆಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಚಿನ್ನ, ತಾಮ್ರ, ಕಂಚಿನ ತುಂಡುಗಳು, ಚಿನ್ನದ ಮಣಿಗಳು, ತಾಮ್ರ, ವೈಡೂರ್ಯ, ಚಿಪ್ಪುಗಳ ಬಳೆಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
## ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು 
* Excavation website

ವರ್ಗ:ಹರಿಯಾಣ
ವರ್ಗ:ಪುರಾತತ್ವ ತಾಣಗಳು
ಮಶೋಬ್ರಾ

**ಮಶೋಬ್ರಾ** ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯದ ಶಿಮ್ಲಾ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಪಟ್ಟಣ.

## ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಳ 
ಮಶೋಬ್ರಾ ಭಾರತದ ಎರಡು ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಳವೆಂದರೆ ಸಿಕಂದರಾಬಾದ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ನಿಲಯಂ.

## ಇತರ ಆಸಕ್ತಿಯ ಸ್ಥಳಗಳು 
ಮಶೋಬ್ರಾ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವೂ ಆಗಿದೆ. ಈಗ ಒಬೆರಾಯ್ ಹೊಟೇಲ್‌ನ ಆಸ್ತಿಯಾಗಿರುವ ಛರಬ್ರಾದ ವೈಲ್ಡ್ ಫ್ಲವರ್ ಹಾಲ್, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜ್ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್ ಕಿಚನರ್ ಮತ್ತು ಲಾರ್ಡ್ ರಿಪನ್‍ರ ನಿವಾಸವಾಗಿತ್ತು. ಮಶೋಬ್ರಾದಿಂದ ೩ ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾರಿಗ್ನಾನೊ ಎಂಬ ಪಿಕ್ನಿಕ್ ತಾಣವಿದೆ. ಇದು ರಾವುತ ಫೆಡೆರಿಕೊ ಪೆಲಿಟಿಯ ವಿಲಾ ಆಗಿತ್ತು. 1920 ರಲ್ಲಿ ಈ ವಿಲಾವನ್ನು ವಾರಾಂತ್ಯದ ರೆಸಾರ್ಟ್ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು.

## ಸಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿ ಸಮೂಹ 
[left|thumb| ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರ, ಶಿಮ್ಲಾ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ, [ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಭಾರತ]]
thumb| ಶಿಮ್ಲಾ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಭಾರತದ ಒಳಗಿನ ನೋಟ
ಮಶೋಬ್ರಾ ಶಿಮ್ಲಾ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದ‌ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಸ್ಯವರ್ಗವು ಪೈನ್, ಓಕ್, ಸೀಡರ್ ಅಥವಾ ಹಿಮಾಲಯನ್ *ಡಿಯೋಡರ್*, ಮತ್ತು ರೋಡೋಡೆಂಡ್ರಾನ್, ಜೊತೆಗೆ ಮೇಪಲ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ಸ್ ಚೆಸ್ಟ್‌ನಟ್‍ನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಕೋತಿಗಳು, ಮುಸುವಗಳು, ಸೇರಿವೆ. ಜೊತೆಗೆ ನರಿಗಳು, *ಕಕ್ಕರ್* (ಗರ್ಜಿಸುವ ಜಿಂಕೆ), ಹಾಗೂ ಸಾಂದರ್ಭಿಕ ಚಿರತೆ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಲಯದ ಹದ್ದು, ಜೀವಂಜೀವಗಳು, *ಚಿಕೋರ್* ಹಾಗೂ ಕೌಜುಗಗಳಂತಹ ಅಸಂಖ್ಯ ಪಕ್ಷಿ ಪ್ರಭೇದಗಳು ಸೇರಿವೆ .

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
ವರ್ಗ:ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ
ವರ್ಗ:ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು
ಕುನಾಲ್

**ಕುನಾಲ್** ಭಾರತದ ಹರಿಯಾಣ ರಾಜ್ಯದ ಫತೇಹಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹರಪ್ಪನ್ ಪೂರ್ವ ಕಾಲದ ವಸಾಹತು. ಈ ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರೀಕತೆಯ ತಾಣವು ಕಾಲಿಬಂಗಾದಂತಹ ಪಟ್ಟಣಗಳು ಮತ್ತು ಐವಿಸಿಯ ರಾಖಿಗಢಿಯಂತಹ ನಗರಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಒಂದು ಹಳ್ಳಿಯಾಗಿತ್ತು. ಈ ತಾಣವು ಸರಸ್ವತಿ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ.

## ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು 
ಮಡಕೆಗಳ ಮೇಲಿನ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಅಶ್ವತ್ಥದ ಎಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಹಿಳಲುಳ್ಳ ಗೂಳಿ ಸೇರಿದ್ದವು. ಇವು ಪ್ರಬುದ್ಧ ಹರಪ್ಪನ್ ಮುದ್ರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕಂಡುಬಂದ ಪ್ರಮುಖ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಾಗಿವೆ. ಮೂಳೆಯ ಉಪಕರಣಗಳು, ಕ್ಯಾಲ್ಸೆಡನಿಯಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಲಗು‌ಗಳು, ತಾಮ್ರದ ಮೀನು ಕೊಕ್ಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಂಬುತಲೆಗಳು ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದವು. ಆರು ಬಳಪದ ಕಲ್ಲಿನ ಮುದ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ಮಾದರಿಗಳುಳ್ಳ ಒಂದು ಚಿಪ್ಪಿನ ಮುದ್ರೆ ಕಂಡುಬಂದವು. ಈ ಆರು ಮುದ್ರೆಗಳು ಚೌಕ ಆಕಾರದ್ದಾಗಿದ್ದು, ಬೂದು ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು ಮತ್ತು ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಹರಪ್ಪನ್ ಮುದ್ರೆಗಳನ್ನು ಹೋಲುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ತಾಮ್ರದ ಕೋಲುಗಳು, ಉಂಗುರಗಳು, ಬಳೆ ಚೂರುಗಳು, ಬಳೆಗಳು, ಚೆಂಡುಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು, ಬಲೆಯನ್ನು ಮುಳುಗಿಸುವ ಸಾಧನ, ಆಟಿಕೆ ಬಂಡಿ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳು, ಬಿಲ್ಲೆ ಹಾಗೂ ಆಟಿಕೆಗಳು, ಕಲ್ಲಿನ ಚೆಂಡುಗಳು, ಚಿಪ್ಪಿನ ಬಳೆಗಳು, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಂತಹ ಟೆರಾಕೊಟಾ  ವಸ್ತುಗಳು ಕೂಡ ಸಿಕ್ಕವು.

## ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು 
* Location of Kunal and other IVC sites

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
ವರ್ಗ:ಹರಿಯಾಣ
ವರ್ಗ:ಪುರಾತತ್ವ ತಾಣಗಳು
ಬೈಜ್ನಾಥ್

**ಬೈಜ್‍ನಾಥ್** ಭಾರತದ ಉತ್ತರಾಖಂಡ ರಾಜ್ಯದ ಕುಮಾವ್ಞೂ ವಿಭಾಗದ ಬಾಗೇಶ್ವರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗೋಮತಿ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪಟ್ಟಣ. ಈ ಸ್ಥಳವು ತನ್ನ ಪ್ರಾಚೀನ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣೆಯು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಮಾರಕಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿದೆ. ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಸ್ವದೇಶ ದರ್ಶನ ಯೋಜನೆಯಡಿ ಕುಮಾವೂನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ 'ಶಿವ ಹೆರಿಟೇಜ್ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್'ನಿಂದ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಡುವ ನಾಲ್ಕು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬೈಜ್‍ನಾಥ್ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದೆ.

ಆಗ *ಕಾರ್ತಿಕೇಯಪುರ* ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಬೈಜ್‍ನಾಥ್ ಕತ್ಯೂರಿ ರಾಜರ ಪೀಠವಾಗಿತ್ತು.
left|thumb| ಭಾರತದ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣೆಯು ದೇವಾಲಯದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿರುವ ವಿವರಣಾತ್ಮಕ ಫಲಕ. ಕತ್ಯೂರಿ ರಾಜರು 9 ಮತ್ತು 12 ನೇ ಶತಮಾನದ ನಡುವೆ ಈ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು ಎಂದು ಈ ಫಲಕವು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.
left|thumb| ಬೈಜ್‍ನಾಥ್ ಸರೋವರ
thumb
left|thumb| ಬೈಜ್‍ನಾಥ್‍ನ ದೇವಾಲಯಗಳು
ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ 1150 ರಲ್ಲಿ ಕುಮಾವ್ಞೂದ ಕತ್ಯೂರಿ ರಾಜನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬೈಜ್‍ನಾಥ್ (ಶಿವ) ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಇದು 12 ಮತ್ತು 13 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಾಂಚಲವನ್ನು ಆಳಿದ ಕತ್ಯೂರಿ ರಾಜವಂಶದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು. ಹಿಂದೂ ಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಶಿವ ಮತ್ತು ಪಾರ್ವತಿಯರು ಗೋಮತಿ ಮತ್ತು ಗರೂರ್ ಗಂಗಾದ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ವಿವಾಹವಾದರು. ಹಾಗಾಗಿ ಇದು ಮಹತ್ವ ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಶಿವ, ಗಣೇಶ, ಪಾರ್ವತಿ, ಚಂಡಿಕಾ, ಕುಬೇರ, ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿಗ್ರಹಗಳಿವೆ. ಈ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಾರ್ವತಿಯ ಸುಂದರವಾದ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಕಪ್ಪು ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.

## ಛಾಯಾಂಕಣ 

ಚಿತ್ರ:One of the temples of Baijnath, Uttarakhand, India.jpg|
ಚಿತ್ರ:20140818-Baijnath 4485.jpg|
ಚಿತ್ರ:A view from the backside of the baijnath group of temples.JPG|
ಚಿತ್ರ:Durga, Baijnath, Uttarakhand.jpg|
ಚಿತ್ರ:BAIJNATH TEMPLE, UTTARAKHAND, INDIA.jpg|
ಚಿತ್ರ:Bells, temples of Baijnath, Uttarakhand, India.jpg|
ಚಿತ್ರ:Shiva, temples of Baijnath, Uttarakhand, India.jpg|
ಚಿತ್ರ:Group of Temples, Baijnath.JPG|

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
## ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು 
* Baijnath Temple Uttarakhand 

ವರ್ಗ:ಉತ್ತರಾಖಂಡ
ವರ್ಗ:ಪಟ್ಟಣಗಳು
ಕುಫ್ರಿ

**ಕುಫ್ರಿ** ಭಾರತದ ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯದ ಶಿಮ್ಲಾ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಗಿರಿಧಾಮವಾಗಿದೆ.
thumb|278x278px| ಶಿಮ್ಲಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕುಫ್ರಿ, ರಾ.ಹೆ. -22 ರೊಂದಿಗೆ.
ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ "ಸರೋವರ" ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿರುವ *ಕುಫ್ರ್* ಪದದಿಂದ ಕುಫ್ರಿ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ.
thumb|150x150px| ಕುಫ್ರಿ ಮೃಗಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕರಡಿ
ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಬಿಂದುವಾದ ಕುಫ್ರಿ ಹಿಮಾಲಯನ್ ವನ್ಯಜೀವಿ ಮೃಗಾಲಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪದ ಹುಲ್ಲೆಗಳು, ಬೆಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಹಿಮಾಲಯನ್ ಮೋನಲ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಪಕ್ಷಿಗಳಿವೆ. ಮೋನಲ್ 2007 ರವರೆಗೆ ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ ರಾಜ್ಯ ಪಕ್ಷಿಯಾಗಿತ್ತು. ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಆಲೂಗೆಡ್ಡೆ ತೋಟಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುವ ವಿಹರಿಸುವ ಮಾರ್ಗವು ಜನಪ್ರಿಯ ಸ್ಕೀ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
thumb|150x150px| ಕುಫ್ರಿಯಿಂದ ಹಿಮಾಲಯ.
thumb|174x174px| ಗಂಡು ಮೊನಾಲ್

## ಆಸಕ್ತಿಯ ಸ್ಥಳಗಳು 
ಕುಫ್ರಿ ಮೋಜು ಕ್ಯಾಂಪಸ್: ಇದು ಒಂದು ಮನೋರಂಜನಾ ಉದ್ಯಾನವನವಾಗಿದೆ.
thumb| ಕುಫ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಚಮರೀಮೃಗ

### ಇಂದಿರಾ ಪ್ರವಾಸಿ ಉದ್ಯಾನ 
ಇದು ಹಿಮಾಲಯನ್ ಪ್ರಕೃತಿ ಉದ್ಯಾನವನದ ಬಳಿ ಇದೆ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಸ್ಥಳಗಳ ವಿಸ್ತೃತ ನೋಟವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

### ಚೀನಿ ಬಂಗಲೆ 
ಕುಫ್ರಿ ಬಂಗಲೆಯು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಕಲೆಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
ವರ್ಗ:ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ
ವರ್ಗ:ಗಿರಿಧಾಮಗಳು
ದಕ್ಷಿಣ ಗೋವಾ ಜಿಲ್ಲೆ

**ದಕ್ಷಿಣ ಗೋವಾ** ಜಿಲ್ಲೆಯು ಭಾರತದ ಗೋವಾ ರಾಜ್ಯದ ಎರಡು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ಕೊಂಕಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ. ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಗೋವಾ ಜಿಲ್ಲೆ, ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆ ಹಾಗೂ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಆವೃತ್ತವಾಗಿದೆ.

## ಇತಿಹಾಸ
ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ೧೫೧೦ರಲ್ಲಿ ಗೋವಾದಲ್ಲಿ ವಸಾಹತನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ೧೭ ಮತ್ತು ೧೮ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಈಗಿರುವ ಗೋವಾ ರಾಜ್ಯದಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು. ಭಾರತವು ೧೯ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೯೬೧ರಲ್ಲಿ ಗೋವಾ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರಿಂದ ವಿಮೋಚಿಸಿತು. ಗೋವಾ ಮತ್ತು ಇತರ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ವಸಾಹತುಗಳಾದ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯುವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ೧೯೬೫ರಲ್ಲಿ ಗೋವಾವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ೩೦ ಮೇ ೧೯೮೭ರಲ್ಲಿ ಗೋವಾಗೆ ರಾಜ್ಯಪಟ್ಟ ದೊರೆತು, ಉತ್ತರ ಗೋವಾ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಗೋವಾ ಎಂಬ ಎರಡು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಯಿತು.

## ಆಡಳಿತ 
ದಕ್ಷಿಣ ಗೋವಾದ ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರವು ಮಡಗಾಂವ್ ಆಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ೭ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಿದ್ದು, ೨೦೫ ಹಳ್ಳಿಗಳಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿಗೆ ಒಬ್ಬರು ಮಾಮ್ಲಾದಾರ್ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ ಕಛೇರಿಯಾದ *ಮತಾನ್ಹಿ ಸಲ್ದಾನ್ಹಾ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಟಿವ್ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್* ನಗರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಇಂಟರ್ಸಿಟಿ ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದ ಬಳಿ ಇದೆ. 

## ವಿಭಾಗಗಳು 
ಜಿಲ್ಲೆಯು ಐದು ಉಪವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ - ಪೋಂಡ, ಮರ್ಮಗೋವಾ (ವಾಸ್ಕೊ ಡ ಗಾಮ), ಮಡಗಾಂವ್, ಕೆಪೆಂ ಮತ್ತು ಧರ್ಬಂದೋರ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಏಳು ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳಿವೆ – ಪೋಂಡ, ಮರ್ಮಗೋವಾ, ಸಾಷ್ಟಿ (ಮಡಗಾಂವ್), ಕೆಪೆಂ, ಕಾಣಕೋಣ, ಸಾಂಗೇ ಮತ್ತು ಧರ್ಬಂದೋರ.

ಪೋಂಡ ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಜನವರಿ ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಗೋವಾದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಗೋವಾಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.

## ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಮಾಹಿತಿ 
೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ದಕ್ಷಿಣ ಗೋವಾದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ೬೪೦,೫೩೭ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಮಾಂಟೆನೆಗ್ರೊ ದೇಶದಷ್ಟು, ಅಥವಾ ಅಮೆರಿಕದ ವರ್ಮಾಂಟ್ ರಾಜ್ಯದಷ್ಟಿದೆ. ಇದು ಭಾರತದ ಜಿಲ್ಲಾವಾರು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ೫೧೫ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ (ಒಟ್ಟು ೬೪೦ರಲ್ಲಿ). ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಾಂದ್ರತೆಯು ಚ.ಕಿ.ಮಿ. ಗೆ ೩೨೬ ಜನರು ಆಗಿದೆ. ೨೦೦೧-೨೦೧೧ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣವು ೮.೬೩% ಆಗಿತ್ತು. ಲಿಂಗಾನುಪಾತವು ೯೮೦ ಆಗಿದೆ (೧,೦೦೦ ಪುರುಷರಿಗೆ ೯೮೦ ಮಹಿಳೆಯರು). ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣವು ೮೫.೫೩% ಆಗಿದೆ. 

### ಧರ್ಮ 
ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮವು (೫೩%) ದಕ್ಷಿಣ ಗೋವಾದಲ್ಲಿ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಅನುಸರಿಸುವ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಕ್ರೈಸ್ತರು (೩೬%) ಕೂಡ ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.

## ಶಿಕ್ಷಣ 
ದಕ್ಷಿಣ ಗೋವಾದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಕೆಲ ಪ್ರಮುಖವುಗಳ ಪಟ್ಟಿ-
* ಬಿರ್ಲಾ ಇನ್ಸ್‌ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಮತ್ತು ಸೈನ್ಸ್, ಪಿಲಾನಿ – ಗೋವಾ ಕ್ಯಾಂಪಸ್, ಜುವಾರಿನಗರ.
* ಪಾರ್ವತಿಬಾಯಿ ಚೌಗುಲೆ ಕಾಲೇಜು, ಮಡಗಾಂವ್.
* ಗೋವಿಂದ್ ರಾಮನಾಥ್ ಕರೆ ಕಾನೂನು ಕಾಲೇಜು, ಮಡಗಾಂವ್.
* ಪಾದ್ರೆ ಕೊನ್ಸೇಚಾವ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜು, ವೆರ್ಣ (ಪಿಸಿಸಿಇ).
* ಎಂಇಎಸ್ ಕಾಲೇಜು, ವಾಸ್ಕೋ ಡ ಗಾಮ.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
## ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು 
*ದಕ್ಷಿಣ ಗೋವಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜಾಲತಾಣ

ವರ್ಗ:ಗೋವ
ಕಾಬೂಲಿ ಬಾಗ್ ಮಸೀದಿ

thumb|ಕಾಬೂಲಿ ಬಾಗ್ ಮಸೀದಿ, ಪಾಣಿಪತ್, ಹರಿಯಾಣ

**ಕಾಬೂಲಿ ಬಾಗ್ ಮಸೀದಿ**ಯು ಹರಿಯಾಣ ರಾಜ್ಯದ ಪಾಣಿಪತ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಮಸೀದಿಯಾಗಿದ್ದು ಇದನ್ನು 1527 ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಪಾಣಿಪತ್ ಕದನದಲ್ಲಿ ಸುಲ್ತಾನ್ ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಲೋಧಿ ವಿರುದ್ಧ ಜಯಗಳಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ 1527 ರಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಬಾಬರ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ. ಪಾಣಿಪತ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಈ ಮಸೀದಿಗೆ ಬಾಬರ್‌ನ ಪತ್ನಿ ಕಾಬುಲಿ ಬೇಗಮ್‍ನ ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ.

## ವಾಸ್ತುಕಲೆ 
ಇದರ ವಾಸ್ತುಕಲೆಯು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಕಮಾನುಳ್ಳ ಗುಮ್ಮಟಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಮರ್‌ಕಂದ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ರಾಜಯೋಗ್ಯ ಮಸೀದಿಗಳ ಪ್ರತಿರೂಪವಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ವಾಸ್ತುಕಲೆಯನ್ನು ರಚಿಸುವಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು ಮತ್ತು ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಬಾಬರ್‌ಗೆ ತೈಮೂರ್‌ನಂತಹ ವಾಸ್ತುಕಲೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಕಲು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.

## ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು 
ಒಂದು ಸಂಯುಕ್ತ ಗೋಡೆಯೊಳಗೆ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಮತ್ತು ಗಾರೆ ಪ್ಲ್ಯಾಸ್ಟರ್‌ನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಸೀದಿಯು ಉತ್ತರದತ್ತ ಮುಖ ಮಾಡಿದೆ. ಮಸೀದಿಯ ಮೂಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಯವ್ಯ ಮತ್ತು ನೈಋತ್ಯ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟಭುಜಾಕೃತಿ ಆಕಾರದ ಗೋಪುರಗಳಿವೆ.

ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಮರಳುಗಲ್ಲಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಇದರ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರವು ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ "ನಾಗಂದಿಗೆಯಂತಹ ಉತ್ತರಂಗ" ರಂಧ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ದೊಡ್ಡ ಕಮಾನಿನಂತಹ ಆಕಾರದಲ್ಲಿದೆ; ಇದರ ಎಡೆಗಳು ಅಲಂಕಾರಿಕತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಕಮಾನುಳ್ಳ ಕುಹರಗಳು ಇರುವ ಆಯತಾಕಾರದ ಫಲಕಗಳೊಳಗೆ  ಕೂಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಮಂದಿರವು ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದು  ಯಷ್ಟು ಅಳತೆ ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಗುಮ್ಮಟದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

## ಹೊರಗಿನ ಚಿತ್ರಶಾಲೆಗಳು 
* 82-image  online picture gallery of Kabuli Bagh Mosque taken by American Institute of Indian Studies in 2008 CE
* Online picture gallery of Indo-Islamic monuments of Haryana taken by American Institute of Indian Studies in 2008 CE

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
## ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ 
* 
* 

ವರ್ಗ:ಹರಿಯಾಣ
ವರ್ಗ:ಮಸೀದಿಗಳು
ಬೈಜ್ನಾಥ್ ದೇವಾಲಯ ಸಂಕೀರ್ಣ

thumb|ಬೈಜ್‍ನಾಥ್‍ನಲ್ಲಿನ ದೇವಾಲಯಗಳ ಗುಂಪು

**ಬೈಜ್‍ನಾಥ್ ದೇವಾಲಯ ಸಂಕೀರ್ಣವು** 18 ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳ ಸಮೂಹವಾಗಿದ್ದು ಭಾರತದ ಉತ್ತರಾಖಂಡ ರಾಜ್ಯದ ಬೈಜ್‍ನಾಥ್ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಸಂಕೀರ್ಣವು ಬಾಗೇಶ್ವರ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಗೋಮತಿ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿದೆ. ಪಾರ್ವತಿಯನ್ನು ಪತಿ ಶಿವನೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರಿಸಿರುವ ವಿಶ್ವದ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಈ ದೇವಾಲಯಗಳು ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಗಿವೆ. ಶಿವರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ಮಕರ ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಯಾತ್ರಿಕರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ.

102 ಕಲ್ಲಿನ ವಿಗ್ರಹಗಳಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಇತರವುಗಳನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣೆಯು ಮೀಸಲಾಗಿರಿಸಿದೆ. ಬೈಜ್‍ನಾಥ್ ದೇವಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಧಾನ ದೇವತೆಗಳೆಂದರೆ *ವೈದ್ಯನಾಥ್* *(ಶಿವ),* *ಪಾರ್ವತಿ*, *ನೃತ್ಯ ಗಣಪತಿ*, *ಕಾರ್ತಿಕೇಯ*, *ನರಸಿಂಹ*, *ಬ್ರಹ್ಮ*, *ಮಹಿಷಾಸುರ ಮರ್ದಿನಿ*, *ಸಪ್ತ ನರ್ತಕಿಯರು,* *ಸೂರ್ಯ*, *ಗರುಡ* ಮತ್ತು *ಕುಬೇರ*.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
## ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ 
* 
* 
* 
* 
* 

ವರ್ಗ:ಉತ್ತರಾಖಂಡ
ವರ್ಗ:ದೇವಾಲಯಗಳು
ಸಾಲಿಗ್ರಾಮ ಮೇಳ

**ಶ್ರೀ ಗುರುಪ್ರಸಾದಿತ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಂಡಳಿ, ಸಾಲಿಗ್ರಾಮ** (*ಶ್ರೀ ಸಾಲಿಗ್ರಾಮ ಮೇಳ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ*) ಯಕ್ಷಗಾನದ ಡೇರೆ ಮೇಳಗಳ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುದೀರ್ಘ ಇತಿಹಾಸವುಳ್ಳ, ವೃತ್ತಿಪರ ಕಲಾವಿದರನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಒಂದು ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾತಂಡ (ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ *ಮೇಳ* ಎಂದೇ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ). ಇದು ಬಡಗು ತಿಟ್ಟಿನ ಪ್ರಥಮ ಡೇರೆ ಮೇಳ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

## ಇತಿಹಾಸ
೧೯೬೮ ನೇ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಾಲಿಗ್ರಾಮದ ಗುರುನರಸಿಂಹ ದೇವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪಾರಂಪಳ್ಳಿ ಶ್ರೀಧರ ಹಂದೆಯವರು ಶ್ರೀ ಗುರುಪ್ರಸಾದಿತ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಮೇಳದ ನಿರ್ವಹಣಾ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಭರಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಮೇಳ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಮರುವರ್ಷವೇ ಹಂದೆಯವರು ಮೇಳದ ಮೇಲಿನ ತನ್ನ ಮಾಲಿಕತ್ವವನ್ನು, ಖಾಸಗಿ ಸಾರಿಗೆ ಬಸ್ಸುಗಳು ಮತ್ತು ಲಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮಾಲಿಕರಾದ ಪಳ್ಳಿ ಸೋಮನಾಥ ಹೆಗ್ಡೆಯವರಿಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಿದರು. ಸೋಮನಾಥ ಹೆಗ್ಡೆಯವರು ಸುಮಾರು ೧೭ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮೇಳವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ಸೋಮನಾಥ ಹೆಗ್ಡೆಯವರ ಮರಣಾನಂತರ ಅವರ ಮಗ ಪಳ್ಳಿ ಕಿಶನ್ ಹೆಗ್ಡೆ ಮೇಳದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು. ಪ್ರಸ್ತುತ ಪಳ್ಳಿ ಕಿಶನ್ ಹೆಗ್ಡೆಯವರ ಮಾಲಿಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಮೇಳ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ.

ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಾಲಿಗ್ರಾಮ ಮೇಳವು, **ಬಯಲಾಟ**(ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕುಟುಂಬ ಅಥವಾ ಸಂಘ-ಸಂಸ್ಥೆ ಪ್ರಾಯೋಜಿತ) ಮತ್ತು **ಟೆಂಟ್**(ಟಿಕೇಟು ಖರೀದಿಸಿ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುವುದು)- ಈ ಎರಡೂ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದೆ.
ಸದ್ಯ, ಟೆಂಟ್ ಮತ್ತು ಬಯಲಾಟ- ಎರಡೂ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಕಲಾಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮೇಳಗಳು ಎರಡು ಮಾತ್ರ. ಒಂದು- *ಶ್ರೀ ಅನ೦ತಪದ್ಮನಾಭ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮ೦ಡಳಿ-ಪೆರ್ಡೂರು*, ಮತ್ತೊಂದು *ಶ್ರೀ ಗುರುಪ್ರಸಾದಿತ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಂಡಳಿ, ಸಾಲಿಗ್ರಾಮ*.

## ಕೆಲವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥಾನಕಗಳು
# ಸಮಗ್ರ ಭೀ‍ಷ್ಮ
# ಬೇಡರ ಕಣ್ಣಪ್ಪ
# ಮೃಚ್ಛಕಟಿಕ
# ನಾಗಶ್ರೀ
# ಈಶ್ವರಿ ಪರಮೇಶ್ವರಿ
# ಮಹಾಸತಿ ಮಂಗಳ
# ವೀರ ವಜ್ರಾಂಗ
# ಮೇಘ ಮಯೂರಿ
# ಚಂದ್ರಮುಖಿ ಸೂರ್ಯಸಖಿ

## ಯಕ್ಷಗಾನದ ಯುಗಪ್ರವರ್ತಕ ಕಾಳಿಂಗ ನಾವಡ
ಯಕ್ಷಗಾನ ಭಾಗವತಿಕೆಗೊಂದು ಸ್ಟಾರ್ ವ್ಯಾಲ್ಯೂ ತಂದುಕೊಟ್ಟ ಕಾಳಿಂಗ ನಾವಡರು 1978ರಲ್ಲಿ ಕಾಳಿಂಗ ನಾವಡರು ಸಾಲಿಗ್ರಾಮ ಮೇಳದ ಭಾಗವತರಾಗಿ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡು ಸಾಲಿಗ್ರಾಮ ಮೇಳದಲ್ಲಿಯೇ ಖ್ಯಾತಿಯ ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೇರಿದರು. ನಾವಡರ 'ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಸೊಬಗಿದೆ, ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಸೊಗಸಿದೆ.........', 'ನೀಲ ಗಗನದೊಳು ಮೇಘಗಳ ಕಂಡಾಗಲೇ ನವಿಲು ಕುಣಿಯುತಿದೆ......' ಮುಂತಾದ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಇಂದಿಗೂ ಮೈ ನವಿರೇಳುತ್ತದೆ. ರೇವತಿ, ಕಲಾವತಿ, ಚಾಂದ್, ಬಿಹಾಗ್ ಮುಂತಾದ ರಾಗಗಳನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಅಳವಡಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಕಂಠಸಿರಿಯಿಂದ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಭಾಷ್ಯ ಬರೆದ ನಾವುಡರು 'ಅಮೃತಮತಿ, ಕಾಂಚನಶ್ರೀ, ವಿಜಯಶ್ರೀ, ರೂಪಶ್ರೀ, ಭಾಗ್ಯಶ್ರೀ, ನಾಗಶ್ರೀ' ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. 1990ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರಕಾರ ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ 'ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ'ಯನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಯಕ್ಷಕಲಾರಸಿಕರಿಂದ 'ಕರಾವಳಿ ಕೋಗಿಲೆ', 'ರಸರಾಗ ಚಕ್ರವರ್ತಿ' ಮುಂತಾದ ಬಿರುದುಗಳು, ಸನ್ಮಾನಗಳು, ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ನಾವಡರಿಗೆ ಸಂದಿವೆ.

ಮೇ ೨೭ ೧೯೯೦ ನೇ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ೩೨ರ ಹರೆಯದ ತರುಣ ಕಾಳಿಂಗ ನಾವಡ ರಸ್ತೆ ಅಪಘಾತಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾಗಿ ಅಸ್ತಂಗತರಾದರು

## ಪ್ರಥಮ ಡೇರೆ ಆಟ
ಸಾಲಿಗ್ರಾಮದ ಪ್ರಥಮ ದೇವರಸೇವೆಯ ಮರುದಿನ ಪ್ರಥಮ ಡೇರೆ ಮೇಳದ ಆಟ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಶಿರಿಯಾರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

## ತಿರುಗಾಟದ ಕೊನೆಯ ಆಟ
ಮೇಳದ ಪ್ರಥಮ ಜಾತ್ರೆ ಆಟ ಕೋಟೇಶ್ವರ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲೂ ಕೊನೆಯ ಜಾತ್ರೆ ಆಟ ಪಾದೆಮಠದಲ್ಲೂ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ನಡೆದು ಬಂದಿದೆ

## ಕಲಾವಿದನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ
ಯಕ್ಷಗಾನ ತಿರುಗಾಟದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಶಿರೂರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಪ್ರಥಮ ಆಟದಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದ ಶಿರಿಯಾರ ಮಂಜು ನಾಯ್ಕ ಇವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಯಕ್ಷಗಾನ
ಚಂದ್ರಗಿರಿಯ ಚಂದ್ರನಾಥ ಸ್ವಾಮಿ ಬಸದಿ, ಹಾಡುವಳ್ಳಿ

ಚಂದ್ರಗಿರಿಯ ಶ್ರೀ ಚಂದ್ರನಾಥ ಸ್ವಾಮಿ ಬಸದಿಯು ಕರ್ನಾಟಕದ ಬಸದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. 
## ಸ್ಥಳ
ಹಾಡುವಳ್ಳಿಯ ಬಸದಿ ಸಮುಚ್ಛಯದಿಂದ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಚಂದ್ರಗಿರಿ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿದೆ. ಈಗ ಸುತ್ತಲೂ ಕಾಡಿನ ಗಿಡಮರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮಣ್ಣಿನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ.
## ಇತಿಹಾಸ
ಬಸದಿ ಕಟ್ಟಡದ ಬಲಬದಿಗೆ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಶಿಲಾಶಾಸನವಿದೆ. ಇದನ್ನು ಓದಿದರೆ ಇದರ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಇತಿಹಾಸಗಳು ತಿಳಿದು ಬರಬಹುದು. ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ  ವಿಜಯನಗರ ಶೈಲಿಯ ಆಕೃತಿಗಳಿರುವುದರಿಂದ ಈ ದೇವಾಲಯವು  ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ದೇವಾಲಯ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ. 
 
## ಆವರಣ
ದೂರದಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಪೂರ್ಣ ಕಪ್ಪು ಶಿಲೆಯ ಅಲಂಕೃತ ಕಂಬಗಳಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ಈ ಬಸದಿ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ದೀರ್ಘ ಆಯತಾಕಾರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಆಕರ್ಷಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಈಗ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಆಧುನಿಕ ಚಿಕ್ಕ ಅತಿಥಿಗೃಹವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಶಿಲ್ಪಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಿಜಯನಗರ ಶೈಲಿಯ ಎದುರಿನ ಎರಡು ಅಲಂಕೃತ ಪ್ರಬಲ ಕಂಬಗಳು ನಮ್ಮನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತವೆ. 
ತಗ್ಗಾಗಿರುವ ಎದುರಿನ ಪ್ರಥಮ ಸೋಪಾನಗಳನ್ನು ಏರಿದೊಡನೆ ನಮಗೆ ಕಂಡುಬರುವುದು ಈ ಮುಖಮಂಟಪ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿಗೆ ತಾಗಿಕೊಂಡಿರುವ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಮಂಟಪ ಹಾಗೂ ಅದರ ಬಾಗಿಲು ವಾಡದಲ್ಲಿ ಚಾಮರಧಾರಿಗಳಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಸ್ತ್ರೀ ದ್ವಾರಪಾಲಕರು. ಇಲ್ಲಿಂದ ಸುತ್ತಲ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ನೋಡುವುದು ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಅನುಭವವನ್ನು ತಂದುಕೊಡುತ್ತದೆ.
 
### ಸಧ್ಯದ ಸ್ಥಿತಿ
ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಶೈಲಿಯ ನಾಲ್ಕು ಕಂಬಗಳು ಒಂದು ಮಂಟಪವನ್ನು ರೂಪಿಸಿವೆ. ಆದರೆ ಕಂಬಗಳು ತಮ್ಮ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ನೆಲವು ಏರು ತಗ್ಗಿನಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಮುಚ್ಚಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಧೋಮುಖ ಕಮಲಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ಮೇಲ್ಗಡೆಯಿಂದ ಒಳಕ್ಕೆ ಹರಿದುಬರುವ ಮಳೆನೀರು ಈ ಮಂಟಪದ ಅಂದವನ್ನು ಕೆಡಿಸಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದುವರಿದಾಗ ಅಸ್ಪಷ್ಟ ದ್ವಾರಪಾಲಕರಿರುವ ನವರಂಗ ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ನಾವು ಹೋಗುತ್ತೇವೆ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ನಾಲ್ಕು ಶಿಲಾಸ್ತಂಭಗಳ ಮಂಟಪವಿದೆ. ಇದನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದುವರಿದಾಗ ಸಿಗುವುದೇ ಗರ್ಭಗೃಹ. ಗರ್ಭಗೃಹ ಸಹಿತವಾಗಿ ನವರಂಗ ಮಂಟಪ ಸೇರಿ ಒಟ್ಟಾಗಿರುವ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಪಥವಿದೆ ಇದರ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಂಗಗಳು ಮಲಗಿಕೊಂಡು ನಮ್ಮಕಡೆ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತಹ ಎರಡು ಶಿಲಾಕೃತಿಗಳಿವೆ. ಇದರ ಸರಿಯಾಗಿ ವಿರುದ್ಧ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಎಡಬದಿಯಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಾರೂಢನಾಗಿ ಒಂದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಗಧೆಯೊಂದನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಿಡಿದು ಧಾವಿಸುತ್ತಿರುವ ಭಂಗಿಯ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಶಿಲಾ ಬಿಂಬವಿದೆ.  ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಶಿಲಾ ಖಂಡಗಳಿವೆ ಇದನ್ನು ಪ್ರಾಯಶಃ ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲನನ್ನಾಗಿ ಗಣಿಸಿರಬಹುದು. ಬಸದಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಮೂರು ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾರಗೋಡೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಇದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬಸದಿಯ ಮೇಲಿನ ಶಿಲಾಫಲಕಗಳು ಸಮತಟ್ಟದ ಮಾಡು ಏರಿಳಿತದ ಸ್ಥಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಬಿರುಕು ಬಿಟ್ಟಿದೆ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನ ಹುಲ್ಲು ಬೆಳೆದಿದೆ. ಈ ಬಸದಿಯ ನಿರ್ಮಾಣವು ಬಹಳ ಕಲಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಇದ್ದರೂ ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿ ಏನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿಲ್ಲ. ಇದು ಪತನದ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿದೆ. ಗರ್ಭಗೃಹದ ಹೊರಗಿನ ಭಾಗ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಪಥವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಶಿಲಾಸ್ತಂಭಗಳು ಇದನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಮೇಲಿನ ಮಾಡಿನ ಇಳಿಜಾರನ್ನು ಆಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ  ಈ ಮಂದಿರ ಇದರ ರಚನೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಶೃಂಗಾರದಿಂದ ಸಂದರ್ಶನೀಯಾವಾಗಿದೆ. 
## ವಿಶೇಷತೆ
ಗರ್ಭಗೃಹದ ಮೇಲ್ಗಡೆ ಗರ್ಭಗೃಹದಂತಹ ಒಂದು ಅಪರೂಪದ ಚಿಕ್ಕ ಕೋಣೆ ಇದೆ. ದೂರದಿಂದ ನೋಡುವಾಗ ಇದು ಮೇಗಿನ ಮನೆಯಂತೆ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಇದರೊಳಗೆ ಯಾವುದೇ ಜಿನಬಿಂಬಗಳಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದ ಸುಂದರ ಶಿಲಾಕ್ರತಿಗಳು ಕಣ್ಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. 
## ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳು
ಬಸದಿಯ ಒಳಗಡೆ ಯಾವುದೇ ಮೂರ್ತಿಗಳಿಲ್ಲ. ಮೂಲನಾಯಕನ ಬಿಂಬದ ಪೀಠ ಮಾತ್ರವಿದ್ದು ಪದ್ಮಾವತಿ ದೇವಿಯ ಬಿಂಬವಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪೂಜೆ-ಪುನಸ್ಕಾರಾದಿಗಳು ನೆಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಬಸದಿ ಕೇವಲ ಒಂದು ಕಲಾತ್ಮಕ ಕರಂಡಕದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು
ಹೊರೇಸ್

::ಹೊರೇಸ್ ಕ್ರಿ.ಪೂ. 65-8. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೋಮನ್ ಕಾವ್ಯ ಮೀಮಾಂಸಕ, ಕವಿ ಹಾಗೂ ವಿಮರ್ಶಕ. ಕ್ಷಿಂತುಸ್ ಹೊರಾಷಿಯುಸ್ ಫ್ಲಕುಸ್ ಎಂಬುದು ಈತನ ಪೂರ್ಣ ಹೆಸರು. ಅಪುಲಿಯ ಮತ್ತು ಲುಕನಿಯದ ಸರಹದ್ದಿನಲ್ಲಿರುವ ವೆನುಸಿಯದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಪೂ.65 ಡಿಸೆಂಬರ್ 8ರಂದು ಜನಿಸಿದ. ಈತನ ತಂದೆ ದಾಸ್ಯವರ್ಗದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ತೆರಿಗೆ ವಸೂಲಿಯ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ. ಮಗನಿಗೆ ಉತ್ತಮ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಕೊಡಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ರೋಮಿಗೆ ಬಂದು ನೆಲಸಿದ. 
## ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ 
*ಅರ್ಬಿಲಿಯಸ್ ಎಂಬವನ ಬಳಿ ಹೊರೇಸ್ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಆರಂಭಿಸಿ ಅನಂತರ ಅಥೆನ್ಸಿಗೆ ಹೋಗಿ (ಕ್ರಿ.ಪೂ.45) ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನ ಕೈಗೊಂಡ. ಜೂಲಿಯಸ್ ಸೀಸರನ ಕೊಲೆಯ ಅನಂತರ ಬ್ರೂಟಸ್ ಅಥೆನ್ಸಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ಇತರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಂತೆ ಹೊರೇಸನೂ ಅವನ ಪಕ್ಷ ಸೇರಿ ಕ್ರಿ.ಪೂ.42ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಒಂದು ಕದನದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ಒಂದು ತಂಡದ ನಾಯಕನಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದ. ಆ ಕದನದಲ್ಲಿ ಸೋಲುಂಟಾಗಿ ಇಟಲಿಗೆ ನಡೆದ; ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಗುಮಾಸ್ತೆಯ ಕೆಲಸವೊಂದನ್ನು ಹಿಡಿದ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃಷಿಯನ್ನು ಇವನು ಆರಂಭಿಸಿದ.
## ಹೊರೇಸನ ಕಾವ್ಯ 
*ವಿಡಂಬನೆಗಳು ಹಾಗೂ ಅಯಾಂಬಿಕ್ ಕವನಗಳು ಇವನ ಕಾವ್ಯಜೀವನದ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಗಳು. ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಕವಿಗಳೆನಿಸಿದ್ದ ವರ್ಜಿಲ್ ಹಾಗೂ ಏನಿಯಸ್‍ರ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಇವನು ಅಗಸ್ಟಸ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಆಪ್ತಮಂತ್ರಾಲೋಚಕನಾಗಿದ್ದ. ಮೆಕೆನಸ್‍ನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಂಡು (ಕ್ರಿ.ಪೂ. 38). ಅತ್ಯಂತ ಆಪ್ತನಾ ಇವನು ಕ್ರಿ.ಪೂ. 35ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಡಂಬನೆಗಳ ಮೊದಲ ಸಂಪುಟವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕ್ರಿ.ಪೂ. 33ರಲ್ಲಿ ಮೆಕೆನಸ್‍ನಿಂದ ಇವನಿಗೆ ಟೈಬರಿನ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಬೈನ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಜಹಗೀರು ಬಳುವಳಿಯಾಗಿ ದೊರೆಯಿತು. ಇವನು ತನ್ನ ಇಡೀ ಬದುಕನ್ನು ಸಾಹಿತ್ಯ ರಚನೆಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಿಟ್ಟು ಅಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲಸಿದ.
*ಕ್ರಿ.ಪೂ. 30-29ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇವನು ಹಲವಾರು ಗೀತೆಗಳನ್ನೂ ವಿಡಂಬನೆಯ ಎರಡನೆಯ ಸಂಪುಟವನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ. ಅದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಯಾಂಬಿಕ್ ಪದ್ಯ ಸಂಗ್ರಹವೊಂದನ್ನು ಬರೆದ. ಗ್ರೀಕ್ ಕವಿಗಳ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ರೋಮಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ಇವನೇ ಮೊದಲಿಗ. ಸಂವಾದ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕಾವ್ಯಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದ. ಇಂಥ ಪದ್ಯಗಳ ಮೊದಲ ಸಂಕಲನ ಕ್ರಿ.ಪೂ. 29-19ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಇವನ ಪತ್ರಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪೀಸೋಲಿಗೆ ಬರೆದ ಪತ್ರ ಬಹಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದದ್ದು (ಕ್ರಿ.ಪೂ.10-8). ಇದು ಕಾವ್ಯಕಲೆ (ಆರ್ಸ್ ಪೊಯೆಟಿಕಾ) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಗಿದೆ. ಈ ಹೆಸರನ್ನು ನೀಡಿದವನು ರೋಮ್‍ನ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ವಿಮರ್ಶಕ ಕ್ವಿಂಟಿಲಿಯನ್ (35-100). ಹೊರೇಸ್ ಇದನ್ನು ಪೀಸೋವಿಗೆ ಪತ್ರ ಎಂದೇ ಕರೆದಿದ್ದ. ಇದು ಅರಿಸ್ಟಾಟಲನ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಸಾಹಿತ್ಯ ಅನುಕರಣ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಸೃಷ್ಟಿಯೂ ಹೌದು; ವಾಚಕನನ್ನು ಹರ್ಷಚಿತ್ತನನ್ನಾಗಿಯೂ ಸದ್ಗುಣಿಯನ್ನಾಗಿಯೂ ಮಾಡುವ ದ್ವಿಮುಖ ಕಾರ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯದ್ದು; ಕಾವ್ಯ ಉದಾತ್ತವಾಗಿರಬೇಕು; ಕಾವ್ಯಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಫೂರ್ತಿ, ಅಭ್ಯಾಸ ಎರಡೂ ಮುಖ್ಯ; ಪರಂಪರೆಗೆ ಕಾವ್ಯ ಬದ್ಧವಾಗಿರಬೇಕು ಇತ್ಯಾದಿಯಾಗಿ ಕಾವ್ಯಕಲಾ ಮೀಮಾಂಸೆಯ ಬಗೆಗೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ನಡೆಸಿದ್ದಾನೆ. 
## ಹೊರೇಸನಿಂದ ಸ್ಫೂರ್ತಿ 
*ಇವನ ವಿಡಂಬನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶೆಯ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಅನೇಕ ಪ್ರಪಂಚ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಡಂಬನಕಾರರು ಇವನಿಂದ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಡ್ರೈಡನ್, ಅಗಸ್ಟಸ್ ಮೊದಲಾದವರ ಪ್ರಗಾಥ ಹಾಗೂ ವಿಮರ್ಶೆಯ ವಿಧಾನಗಳ ಮೇಲೂ ಇವನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಒಂದರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇವನ ಕಾವ್ಯಕಲೆ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರ ಔಚಿತ್ಯ ವಿಚಾರ ಚರ್ಚೆಯಾಗಿದೆ. 17-18ನೆಯ ಶತಮಾನಗಳ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಿಗಳು ಅರಿಸ್ಟಾಟಲ್ ಮತ್ತು ಹೊರೇಸ್‍ನ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ಥಾನ ಗ್ರಂಥಗಳೆಂದು ಗೌರವಿಸಿದರು. ಆಂಗ್ಲ ಸಂಸ್ಕøತಿಯ ಒಂದು ಬಹುಮುಖ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಇವನ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಬೋಧಿಸಿ, ಕಲಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇವನು ಕಾವ್ಯದ ಎರಡು ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯಗಳೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದ ಮನರಂಜನೆ ಮತ್ತು ನೀತಿಬೋಧೆ ಎಂಬ ತತ್ತ್ವಗಳು ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ
ವರ್ಗ:ಕವಿಗಳು
ಅನಂತನಾಥ ಸ್ವಾಮಿ ಬಸದಿ, ಪಾದೂರು

ಅನಂತನಾಥ ಸ್ವಾಮಿ ಬಸದಿಯು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿನ ಜೈನ ಬಸದಿಗಳಲ್ಲೊಂದು.
## ಸ್ಥಳ
ಶ್ರೀ ಅನಂತನಾಥ ಸ್ವಾಮಿ ಬಸದಿಯು ಉಡುಪಿ ತಾಲೂಕು ಹೊಸಬೆಟ್ಟು ಗ್ರಾಮದ ಪಾದೂರಿನಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಬಸದಿಯ ಪ್ರಾಕಾರಕ್ಕೆ ತಾಗಿಕೊಂಡು ಶ್ರೀ ಪಾರ್ಶ್ವನಾಥ ಸ್ವಾಮಿ ಬಸದಿ ಹೊಸಬೆಟ್ಟು, ಶ್ರೀ ಧರ್ಮನಾಥ ಸ್ವಾಮಿ ಬಸದಿ ಕಾದು ೬ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.
## ಮಾರ್ಗ
ಮೂಡುಬಿದಿರೆ, ಕಾರ್ಕಳ, ಬೆಳ್ಳಣ್, ಶಿರ್ವ, ಮಂಚಕಲ್. ಶಾಂತಿಗುಡ್ಡ, ಪಾದೂರು, ಹೊಸಬೆಟ್ಟು ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಬಸದಿಯನ್ನು ತಲುಪಬಹುದು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಂಗಳೂರು ಮತ್ತು ಉಡುಪಿ ಮಾರ್ಗವಾಗಿಯೂ ಸಹ ಬರಬಹುದು.
## ಇತಿಹಾಸ
ಬಸದಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕುಟುಂಬ ಕುತ್ಯಾರು ಅರಮನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕುಟುಂಬವಾಗಿದೆ.  ಶ್ರೀ ಜೈನ ಮಠ ಮೂಡುಬಿದಿರೆ ಬಸದಿಯು ಇಲ್ಲಿಯ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಬಸದಿಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಶ್ರೀ ಲಕ್ಷ ಪರಸು ಕುಂದಯ್ಯ ಹೆಗ್ಡೆ ಕುತ್ಯಾರು ಅರಮನೆ ಅವರಿಂದ ಸುಮಾರು ೫೦೦ ರಿಂದ ೬೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿದೆ. ಬಸದಿಯು ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ನೂತನವಾಗಿ ಪುನರ್‌ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡು,  ಧಾಮ ಸಂಪ್ರೋಕ್ಷಣಾದಿ ಕಾರ್ಯಗಳು ಜರುಗಿದೆ. ಈ ಹಿಂದೆ ಬಸದಿಗೆ ಮೇಗಿನ ನೆಲೆ ಇತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಧರ್ಮನಾಥ ತೀರ್ಥಂಕರರು ಮೂಲ ನಾಯಕರಾಗಿದ್ದರು. ಈಗ ನೂತನ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಮೇಗಿನ ನೆಲೆ ಇಲ್ಲ. ಮೇಗಿನ ನೆಲೆಯ ತೀರ್ಥಂಕರರು ಕೆಳಗಿನ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
## ಒಳಾಂಗಣ ವಿನ್ಯಾಸ
ಬಸದಿಯಲ್ಲಿ ಸರಸ್ವತಿ, ೨೪ ತೀರ್ಥಂಕರರ ಕಂಚಿನ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮಯಕ್ಷ ಹಾಗೂ ಪದ್ಮಾವತೀ ಅಮ್ಮನವರ ಬಿಂಬಗಳಿವೆ. ಬಸದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಬಸದಿಯ ಎಡಬಲದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೩೧ ಇಂಚು ಎತ್ತರ ಕಲ್ಲಿನ ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಇದ್ದಾರೆ. ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಂಟಪವಿದೆ. ಬಸದಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಂಟಪಗಳು ಇದ್ದು ಅವು ನಮಸ್ಕಾರ ಮಂಟಪ ಮತ್ತು ಗರ್ಭಗುಡಿ.  ಗಂಧಕುಟಿಯಲ್ಲಿ ಇತರ ತೀರ್ಥಂಕರರ ಕಂಚಿನ ವಿಗ್ರಹಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು, ಶ್ರುತ ಬಿಂಬಗಳು ಇವೆ. ಕಾರಣಿಕ ಶ್ರೀ ಪದ್ಮಾವತಿ ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆಯು ಶ್ರದ್ಧಾ ಭಕಿಯಿಂದ ಜರಗುತ್ತಿದ್ದು ಪ್ರತಿ ಶುಕ್ರವಾರ ವಿಶೇಷ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ವಾಲಂಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ. ಅಮ್ಮನವರ ಬಿಂಬ, ಮೂಲ ಸ್ವಾಮಿಯ ಬಿಂಬಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಇದೆ. ಬಸದಿಯ ಎಡದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲ ಹಾಗೂ ನಾಗದೇವರ ಬಿಂಬಗಳಿವೆ. ವೀಣಾಧಾರಿಯಾದ ನಾಗಬ್ರಹ್ಮರ ವಿಗ್ರಹವಿದೆ. ದಶದಿಕ್ಷಾಲಕರ ಶಿಲೆಗಳಿವೆ. ಪ್ರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಕುಡ ಕಲ್ಲುರ್ಟಿ ಹಾಗೂ ಕಾಳಮ್ಮ ದೈವಗಳ ಗುಡಿಗಳಿವೆ.
## ಒಡವೆಗಳು
ಅಮ್ಮನವರಿಗೆ ಚಿನ್ನದ ದೇಹ  ಕವಚವಿರುತ್ತದೆ. ಬೆಳ್ಳಿಯ ಆಲಂಕಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಾದ ಪೀಠ, ಕುಕ್ಕುಟೋರಗ ವಾಹನ, ಸರ, ಸತ್ತಿಗೆ ಪತಾಕೆ, ನೆರಿಗೆ ಮುಂತಾದ ವಸ್ತುಗಳಿವೆ. ಮೂಲನಾಯಕ ಕರಿಶಿಲೆ - ಖಡ್ಗಾಸನ ಭಂಗಿ, ಎತರ ೨೦ ಇಂಚು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಪ್ರಭಾವಳಿ ಇದೆ. ಬಿಂಬವು ಅಷ್ಟ ಮಹಾಪ್ರಾತಿಹಾರ್ಯಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾಗಿದೆ.
## ಪೂಜಾ ವಿಧಾನಗಳು
ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಸವವು ಪ್ರತೀ ವರ್ಷ ಡಿಸೆಂಬರ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಜರಗುತ್ತದೆ.  ಯಕ್ಷ - ಯಕ್ಷಿಯರಿಂದ ಒಡಗೂಡಿದೆ. ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ವಜ್ರಲೇಪನ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ ಕ್ಷೀರಾಭಿಷೇಕ, ಜಲಾಭಿಷೇಕ ಹಾಗೂ ಗಂಧಾಭಿಷೇಕ ಜರಗುತ್ತದೆ.   ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಪೂಜೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜರುಗುತ್ತಿದ್ದು, ಇತರ ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಸಾಯಂಕಾಲದ ಪೂಜೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಜರಗುತ್ತಿದೆ. ಬಸದಿಯಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುವ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳ ಸಂದರ್ಭ, ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ, ನೂಲ ಹುಣ್ಣಿಮೆ, ಕದಿರು ಕಟ್ಟುವುದು, ಸಿಂಹ ಮಾಸದ ಪೂಜೆಗಳು, ನವರಾತ್ರಿ ಪೂಜೆ, ವರ್ಧಮಾನ ತೀರ್ಥಂಕರರ ನಿರ್ವಾಣ ಪೂಜೆ, ಯುಗಾದಿ ಪೂಜೆ.
## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
ವರ್ಗ:ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು
ವರ್ಗ:ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ
ಪಾರ್ಶ್ವನಾಥ ಸ್ವಾಮಿ ಬಸದಿ ಮಾರೂರು

ಮಾರೂರಿನ ಪಾಶ್ರ್ವನಾಥ ಸ್ವಾಮಿ ಬಸದಿಯು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪುರಾತನ ಬಸದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.  
## ಸ್ಥಳ 
ಬಸದಿಯು ಮಂಗಳೂರು ತಾಲೂಕು ಮಾರೂರು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿದೆ. ಬಸದಿಯ ಹತ್ತಿರ ಮಾರೂರು (ಹೊಸಂಗಡಿ) ಅರಮನೆಯಿದೆ. ಈ ಬಸದಿಗೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವ ಇನ್ನೊಂದು ಬಸದಿ ಶ್ರೀ ಪುಷ್ಪದಂತಸ್ವಾಮಿ ಬಸದಿ, ಪೆರಿಂಜೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಅದು ಸುಮಾರು ಮೂರು ಕಿ. ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.  ಬಸದಿಯು ಮೂಡುಬಿದಿರೆ ಮಠಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ. ಇದು ಮೂಡುಬಿದಿರೆಯಿಂದ ವೇಣೂರಿಗೆ ಹೋಗುವ ಮುಖ್ಯರಸ್ತೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದೆ. ಬಸದಿಯು ಮೂಡುಬಿದಿರೆಯ 18 ಬಸದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. 
## ಇತಿಹಾಸ 
ಈ ಬಸದಿಯನ್ನು ಯಾರು ಕಟ್ಟಿಸಿದ್ದರೆಂದು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಸುಮಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಕಟ್ಟಿದ್ದಾಗಿದೆ. ಈ ಬಸದಿ ಹಿಂದೆ ಶಿಲಾಮಯವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಬೆಂಕಿ ಹಿಡಿದು ನಾಶವಾದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಹಂಚಿನ ಮಾಡಿನದ್ದಾಗಿದೆ. ಬಸದಿ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ 1989ರಲ್ಲಿ ಜೀರ್ಣೋದ್ದಾರಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಬಸದಿಯ ಇತಿಹಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ಮಾಹಿತಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಸದಿಯಲ್ಲಿ ಮೇಗಿನ ನೆಲೆ ಇದೆ. ಬಸದಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಚಾತುರ್ಮಾಸ ನಡೆಸಿಲ್ಲ. 
## ದೈವ 
ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಚಂದ್ರಪ್ರಭ ತೀಥರ್ಂಕರರ ಪೂಜೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಕಂಚಿನ ಹಾಗೂ ಶಿಲೆಯ ಮೂರ್ತಿಗಳಿವೆ. ಪದ್ಮಾವತೀ ಅಮ್ಮನವರ ಶಿಲೆಯ ಮೂರ್ತಿ ಇದೆ. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಶಿಲೆಯ ಮೂರ್ತಿ ಇದೆ.ಗಂಧಕುಟಿಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಗಣಧರ ಪಾದ, ಶ್ರುತ, ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಇತ್ಯಾದಿ ಮೂರ್ತಿಗಳು ಇವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಪೂಜೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ,  
###### ಮೂಲನಾಯಕ ಶ್ರೀ ಪಾಶ್ರ್ವನಾಥ ಸ್ವಾಮಿ 
ಮೂಲನಾಯಕ ಶ್ರೀ ಪಾಶ್ರ್ವನಾಥ ಸ್ವಾಮಿಯ ಮೂರ್ತಿ ಶಿಲೆಯಾಗಿದ್ದು. 18 ಇಂಚು ಎತ್ತರವಿದೆ. ಖಡ್ಗಾಸನ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಸುತ್ತಲೂ ಮಕರ ತೋರಣದ ಪ್ರಭಾವಳಿಯಿದೆ. ದಿನವೂ ಮೂಲಸ್ವಾಮಿಗೆ ಕ್ಷೀರಾಭಿಷೇಕ, ಜಲಾಭಿಷೇಕ ಹಾಗೂ ಪಂಚಾಮೃತ ಅಭಿಷೇಕಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. 
###### ಪದ್ಮಾವತೀ ಅಮ್ಮನವರು 
ಪದ್ಮಾವತೀ ಮಾತೆಯ ಮೂರ್ತಿಯಿದ್ದು, ಪೂಜೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ದೇವಿಗೆ ಸೀರೆ ಉಡಿಸಿ, ಬಳೆಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ, ಹೂವಿನಿಂದ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಮ್ಮನವರ ಮೂರ್ತಿ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮುಖಮಾಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಅಮ್ಮನವರ ಕಾಲಿನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕುಕ್ಕುಟ ಸರ್ಪ ಇಲ್ಲ. ಈ ಬಸದಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಂಬುಚದಂತೆ ಅಮ್ಮನವರ ಎದುರು ಹೂ ಹಾಕಿ ನೋಡುವ ಕ್ರಮ ಇದೆ.   
## ವಿಶೇಷತೆಗಳು 
ಶ್ರೀ ಪಾಶ್ರ್ವನಾಥ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ವಜ್ರಲೇಪನ ಮಾಡಲಾಗಿಲ್ಲ.ಇಲ್ಲಿಯ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಪದ್ಮಾವತೀ ಅಮ್ಮನವರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಹರಕೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಪೂಜೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳು ಈಡೇರುತ್ತವೆ. ಬಸದಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೊತ್ತು ಪೂಜೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಬಸದಿಯಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವ, ಪರ್ವದಿನಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಆಚರಣೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ.
## ಪ್ರಾಂಗಣ 
ಬಸದಿಯ ಎದುರು ಮಾನಸ್ಥಂಭವಿಲ್ಲ. ಅದರ ಬದಲಿಗೆ ಕನ್ನಡಿಕಲ್ಲು ಎಂಬ ಕಟ್ಟಡವಿದೆ. ಅದು ಮೂರು ಭಾಗ ತೆರೆದಿದ್ದು, ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶಿಲಾಶಾಸನವಿದೆ. ಬಸದಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ ಸಿಗುವ ಎಡಬಲ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ಗೋಪುರವನ್ನು ಶ್ರಾವಕ ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ಆಸೀನರಾಗಲು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮುನಿಗಳೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಗೋಪರಕ್ಕೆ ತಾಗಿಕೊಂಡು ಮುನಿವಾಸ ಅಥವಾ ಮುನ್ಯಾಸೋ ಎಂಬ ಕೋಣೆ ಇದೆ. ಬಸದಿಯ ಎದುರಿನ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಹತ್ತುವಲ್ಲಿ ಗೋಡಯ ಮೇಲೆ ದ್ವಾರಪಾಲಕರ ಚಿತ್ರಗಳಿವೆ. ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮೇದ ಶಿಖರ್ಜಿಗಳು ಹಾಗೂ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವನಾಥ ತೀಥರ್ಂಕರರ ಸಮವಸರಣದ ಚಿತ್ರಗಳಿವೆ. ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಂಬಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಜಯಘಂಟೆಗಳನ್ನು ತೂಗುಹಾಕಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದುವರಿದು ತೀಥರ್ಂಕರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವಾಗ ಸಿಗುವ ಮಂಟಪವನ್ನು ಘಂಟಾಮಂಟಪ ಹಾಗೂ ಮುಂದೆ ಸಿಗುವ ಮಂಟಪವನ್ನು ತೀಥರ್ಂಕರ ಮಂಟಪ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಗಂಧಕುಟಿಯು ಈ ತೀಥರ್ಂಕರ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಅದರ ಮುಂದೆ ಇರುವ ಮಂಟಪವನ್ನು ಗರ್ಭಗುಡಿಯೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಬಸದಿಯ ಅಂಗಳದ ಬಲಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲನ ಸನ್ನಿಧಿಯಿದೆ. ಇದೇ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಶಿಲಾಸನ ಇದೆ. ದಶದಿಕ್ಪಾಲಕರ ಕಲ್ಲು ಇದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಸದಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಪ್ರಾಕಾರ ಗೋಡೆ ಇದೆ. ಅದು ಜೀರ್ಣಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಅದನ್ನು ಮುರಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು.
## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು
ಇಂದ್ರಗಿರಿ ಆದಿನಾಥ ಸ್ವಾಮಿ ಬಸದಿ, ಹಾಡುವಳ್ಳಿ

ಇಂದ್ರಗಿರಿಯ ಶ್ರೀ ಆದಿನಾಥ ಸ್ವಾಮಿ ಬಸದಿಯು ಕರ್ನಾಟಕದ ಕರಾವಳಿ ಬಸದಿಗಳಲ್ಲೊಂದು.
## ಸ್ಥಳ
ಹಾಡುವಳ್ಳಿಯ ಬಸದಿ ಸಮುಚ್ಚಯದಿಂದ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಇಂದ್ರಗಿರಿ ಎಂಬ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀ ಆದಿನಾಥ ಸ್ವಾಮಿಯ ಬಸದಿಯೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪಾಳು ಬಿದ್ದಿರುವ ಕಟ್ಟಡವೊಂದು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪರ‍್ಣವಾದ ಬಸದಿಯೆಂಬ ಕಟ್ಟಡವಿಲ್ಲ. ಮುರಿದುಬಿದ್ದಿರುವ ಕೆಲವು ಗೋಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಲ್ಲು ಚಪ್ಪಡಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ. ಈ ಪರಿಸರವು ಕಾಡಿನ ಗಿಡಮರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಕಷ್ಟೇ.
## ಹಿನ್ನಲೆ
ಹಿಂದೆ ಇಲ್ಲಿ ಬಸದಿ ಕಟ್ಟಡವೊಂದು ಇದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡವರಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕೆಲವು ದಾಖಲೆಗಳ ಅನುಸಾರ ಇಲ್ಲಿ ಆದಿನಾಥ ಸ್ವಾಮಿಯ ಬಸದಿ ಇತ್ತು. ಇದಕ್ಕೆ ಪುರಾವೆಯಾಗಿ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳು ತುಂಬಾ ಸವೆದು ಹೋಗಿರುವ ಒಂದು ಶಿಲಾಶಾಸನವಿದೆ.
## ಆವರಣ
ಬಸದಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಗಡೆ ಜಿನ ಬಿಂಬದ ಇಕ್ಕೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರುತಪೀಠದೊಂದಿಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಮುನಿಗಳ ಆಕೃತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಇದು ಜೈನ ಶಾಸನವೆಂದೂ ಮತ್ತು ಬಳಿಯಲ್ಲಿದ್ದುದು ಜೈನ ಬಸದಿಯೆಂದೂ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಗರ್ಭಗೃಹ ಇರಬಹುದಾಗಿದ್ದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಚಾರಣ ಮುನಿಗಳ ಪಾದಗಳ ಉಬ್ಬುಶಿಲ್ಪವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಬಹಳ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಬಿದ್ದಿರಬಹುದೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು.
## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು
ಆದಿನಾಥ ಸ್ವಾಮಿಯ ಬಸದಿ, ಹಿರಿಯಂಗಡಿ ರಸ್ತೆ

## ಸ್ಥಳ
ಕಾರ್ಕಳದ ಹಿರಿಯಂಗಡಿಗೆ ಹೋಗುವ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಆದಿನಾಥ ಸ್ವಾಮಿಯ ಅರಮನೆ ಬಸದಿ ನೆಲೆಸಿದೆ.ಕಾರ್ಕಳದ ಆನೆಕೆರೆಯಿಂದ ಹಿರಿಯಂಗಡಿಗೆ ಹೋಗುವ ರಸ್ತೆಯ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಶ್ರೀ ನೇಮಿಸಾಗರವರ್ಣಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಈ ಬಸದಿ ಇದೆ.
## ಇತಿಹಾಸ
ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಭೈರವರಸರು ಆಳಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಈ ಬಸದಿಯನ್ನು ಅವರೇ ಕಟ್ಟಿಸಿರಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಪತನದ ನಂತರ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಾಡು ಬೆಳದು ನಿರ್ಜನ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ನಂತರ ಈ ಬಸದಿಯ ಆಸುಪಾಸಿನ ಜಾಗವನ್ನು ಶ್ರಾವಕರೊಬ್ಬರು ತನ್ನ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಈ ಬಸದಿಯನ್ನು ಜೀರ್ಣೋದ್ದಾರಗೊಳಿಸಿದರಂತೆ.  ಮಧ್ಯದಲ್ಲೊಮ್ಮೆ ಕಟ್ಟೆಮಾರು ರಘುಚಂದ್ರ ಬಲ್ಲಾಳರು ಈ ಬಸದಿಯ  ದೈನಂದಿನ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜವಾಬ್ದಾರಿವಹಿಸಿ ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು. ಈಗ ಬಸದಿಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ ಇಂದ್ರರು ತಮ್ಮ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಗಳನ್ನು ಬಸದಿಯ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ವಿನಿಯೋಗಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.
## ವಿನ್ಯಾಸ
ಈ ಬಸದಿಯು ದೂರದಿಂದಲೇ ತನ್ನ ದೇವಕೂಟದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಮಾಡಿನ ರಚನೆಯಿಂದ ಗಮನವನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಹಂಚಿನ  ಮಾಡನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಇದರ ಎದುರಿನ ರಚನೆಯು ಆಕರ್ಷಕವಾದುದು. ಬಸದಿಯ ಗೋಪುರವು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಬಸದಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ. ಬಸದಿಯ ಅಧಿಷ್ಟಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ನಾಲು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿ ಹೋಗಬೇಕು. ಜಗಲಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಲಾಕಂಬಗಳ ಬದಲಾಗಿ ಮರದ ಕಂಬಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ಇಕ್ಕೆಲಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಾರಪಾಲಕರ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಳಗಿನ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಕಂಬಗಳಿರುವ ಮಂಟಪ ಇಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ತೂಗಿ ಹಾಕಲಾಗುವ ಜಯಘಂಟೆ, ಜಾಗಟೆಗಳನ್ನು ಹೊರಗಿನ ಜಗಲಿಯಲ್ಲಿ ತೂಗಿ ಹಾಕಲಾಗಿದೆ. ಬಸದಿಗೆ  ತೀರ್ಥಂಕರ ಮಂಟಪ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಗಂಧ ಕುಟಿಯು ಇದೆ. ಇದೇ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ದೇವಕೂಟದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಮುಖ ಮಾಡಿದ ಶ್ರೀ ಪದ್ಮಾವತಿ ದೇವಿಯ ಮೂರ್ತಿ ಇದೆ. ದೇವಿಯ ಹಿಂದೆ ಲೋಹದ ಮಕರ ತೋರಣ ಪ್ರಭಾವಳಿ ಹಾಗೂ ಮೇಲ್ಗಡೆ ಒಂದು ನಾಗನ ಹೆಡೆ ಇದೆ. ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನರಾಗಿರುವ ಶ್ರೀ ಆದಿನಾಥ ಸ್ವಾಮಿಯು ಚಂದ್ರಕಾಂತ ಶಿಲೆಯ ಬಿಂಬದಲ್ಲಿ ಸನ್ನಿಹಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ವಾಮಿಯ ಹಿಂಬದಿಯಲ್ಲಿ ಲೋಹದ ಪ್ರಭಾವಳಿಯಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿಯ ಎಡ ಬಲಗಳಲ್ಲಿ ಗೋಮುಖ ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಮಾತಂಗಿ ಯಕ್ಷಿಯರ ಉಬ್ಬು ಶಿಲ್ಪವಿದೆ. ಪ್ರಭಾವಲಯದಲ್ಲಿ ಮಕರ ತೋರಣದ ಅಲಂಕಾರ ಇಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನ ಸುಂದರ ಆಕೃತಿಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಗಡೆ ಕೀರ್ತಿ ಮುಖವಿದೆ. ರ‍್ಯಂಕಾಸನ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸ್ವಾಮಿಯ ಕೆಳಗಡೆ ವೃಷಭ ಲಾಂಛನವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳಗಡೆ ಒಂದು ಪೀಠದ ಮೇಲೆ ಮಹಾವೀರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಚಂದ್ರಕಾಂತ ಶಿಲೆಯ ಮೂರ್ತಿ ಇದೆ. ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರುತ ಮತ್ತು ಚತುರ್ವಿಂಶತಿ ತೀರ್ಥಂಕರರ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ಬಿಂಬ ಇದೆ. ಅದರಂತೆ ಪಂಚಪರಮೇಷ್ಠಿಯ ಬಿಂಬವೂ ಇದೆ. ಆದರೆ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಮೂರ್ತಿ ಇಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಮೇಗಿನ ನೆಲೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿಲ್ಲ.
## ಆವರಣ
ಇದರ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಅಬ್ಬಗ ದೇವಿಯ ಶ್ರೀ ಆದಿನಾಥ ಸ್ವಾಮಿ ಬಸದಿ ಮತ್ತು ಮಹಾವೀರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಬಸದಿ ಇದೆ. ಇದು ಕಾರ್ಕಳ ಜೈನ ಮಠದ ಧಾರ್ಮಿಕ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ. ಬಸದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಎಲ್ಲಾ ಖರ್ಚು ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ಡಾ. ಜಿನಚಂದ್ರರು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಶ್ರೀ ಶಿಶುಪಾಲ ಇಂದ್ರರು ಇದರ ಪೂಜೆ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಿನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಬಾರಿ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಪೂಜೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಬಸದಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಮುರಕಲ್ಲಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಭದ್ರವಾದ ಪ್ರಾಕಾರ ಗೋಡೆ ಇದೆ.
## ವಿಧಿವಿಧಾನ
ಅಮ್ಮನವರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಪೂಜಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಸೀರೆಯುಡಿಸಿ, ಬಳೆಗಳನ್ನು ತೊಡಿಸಿ, ಶೃಂಗರಿಸಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕ ಪೂಜಾದಿಗಳು ಸರಳವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ.
## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು
ಚಂದ್ರನಾಥ ಸ್ವಾಮಿ ಬಸದಿ, ಹಾಡುವಳ್ಳಿ

ಹಾಡುವಳ್ಳಿಯ ಶ್ರೀ ಚಂದ್ರನಾಥ ಸ್ವಾಮಿ ಬಸದಿಯು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪುರಾತನ ಬಸದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು.
## ಸ್ಥಳ
ಈ ಬಸದಿಯು ಭಟ್ಕಳದಿಂದ ಸಾಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ರಸ್ತೆಯಿಂದ ಅರ್ಧ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಭದ್ರವಾದ ಪ್ರಕಾರದೊಳಗಿದೆ. ಈಗ ಈ ಬಸದಿಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವವರು ಇಲ್ಲಿಯ ಜನರಂತೆ ಬೇರೆ ಕಡೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದವರು ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ.
## ಇತಿಹಾಸ
ಬೋಳಗಿ ಶಾಸನದಿಂದ ಇದು ಸ್ವಾದಿ ಮಠಕ್ಕೆ ಸೇರಿರುವಂತೆ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಬಸದಿಯನ್ನು ಕ್ರಿಸ್ತಶಕ ೧೪೧೪ ರಲ್ಲಿ  ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಾಳ್ವೇಂದ್ರ ಮಹಾರಾಜ ನಿರ್ಮಿಸಿದರೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆ ಬಳಿಕ ಇದು ಹಲವಾರು ಏರಿಳಿತಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ೧೯೯೮-೯೯ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ವರ್ಷೀಯ ದಿಗಂಬರ ಜೈನ ಮಹಾಸಭಾ, ದೆಹಲಿ ಮತ್ತು ಸೋಂದೆ ಮಠದ ಪೂಜ್ಯ ಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವಿನಿಂದ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರಗೊಂಡಿದೆ. ಈಗ ಇದು ಸ್ಥಳೀಯ ಒಂದು ಟ್ರಸ್ಟಿನ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ.
## ಆವರಣ
ಈ ಬಸದಿಯು ಹಾಡುವಳ್ಳಿಯ ಇತರ ಬಸದಿಗಳಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಎತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ. ಇದರ ಬಲಬದಿಯಲ್ಲಿ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿ ತೀರ್ಥಂಕರರ ಮತ್ತು ಅಮ್ಮನವರ ಬಸದಿ ಇದೆ.   ಬಸದಿಗೆ ಹಂಚಿನ ಮಾಡನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆ ಬಸದಿಯ ಮೂಲ ನಾಯಕ ಶ್ರೀ ಸಾವಿರದ ಎಂಟು ಚಂದ್ರನಾಥ ಸ್ವಾಮಿಯ ಕಲಾಪೂರ್ಣವಾದ ಅಮೃತಶಿಲೆಯ ಬಿಂಬ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದ ಶಿಲೆಗಳಿವೆ. ಇದು ೪  ಅಡಿ ಎತ್ತರವಿದ್ದು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಖಡ್ಗಾಸನ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಭಾವಳಿ ಇಲ್ಲ. ನಾಡಿನ ಬಹು ಆಕರ್ಷಕ ಜಿನಬಿಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಒಂದು. 
## ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳು
ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ ಕ್ಷೀರಾಭಿಷೇಕ ಮತ್ತು ಜಲಾಭಿಷೇಕ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ದಿನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಬಾರಿ ಮಾತ್ರ ಪೂಜೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವ ದಿನಗಳಾದ ನವರಾತ್ರಿ, ಯುಗಾದಿ, ನೂಲಹುಣ್ಣಿಮೆ, ದೀಪಾವಳಿ ಮಹಾವೀರ ತೀರ್ಥಂಕರರ ಮೋಕ್ಷ ಕಲ್ಯಾಣೋತ್ಸವ ಜೀವದಯಾಷ್ಟಮಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
## ಕಲಾಕೃತಿ
ಈ ಬಸದಿಗೆ ಮೇಗಿನ ನೆಲೆಯಿಲ್ಲ. ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಂಕಣದ ಮೇಲೆ ಭಗವಾನ್ ನೇಮಿನಾಥ ಸ್ವಾಮಿಯ ಪರ್ಯಾಂಕಾಸನ ಶಿಲೆಯ ಮೂರ್ತಿ ಇದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಪಾರ್ಶ್ವನಾಥ ಸ್ವಾಮಿ ಪಂಚಲೋಹದ ಜಿನಬಿಂಬವಿದ್ದು ಅದರ ಸುತ್ತಲಿನ ಪ್ರಭಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಪದ್ಮಾಸನಸ್ಥರಾದ ತ್ರಿಕಾಲ ತೀರ್ಥಂಕರರ ಚಿಕ್ಕದಾದ ಬಿಂಬಗಳು ವಿರಾಜಮಾನವಾಗಿದೆ. ಇದೊಂದು ವಿಶೇಷ. ಇಲ್ಲೇ ಇನ್ನೊಂದು ಪಂಚಲೋಹದ ಪ್ರಭಾವಳಿ ಸಹಿತ ಶ್ರೀ ಚಂದ್ರನಾಥ ಸ್ವಾಮಿಯ ಜಿನ ಬಿಂಬವಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಎರಡು ಬಿಳಿ ಶಿಲೆಯ ಪರ್ಯಂಕಾಸನದ ಸುಂದರ ಜಿನಬಿಂಬಗಳಿವೆ.
### ವಿಶೇಷತೆ
ಈ ಜಿನಾಲಯದ ಇನ್ನೊಂದು ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ಬಸದಿಯ ಎದುರಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿ ಮಾನಸ್ತಂಭದ ಒಂದು ಶಿಥಿಲವಾದ ಪೀಠವಿದ್ದು ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇದರ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಕಂಚಿನ ಮಾನಸ್ತಂಭವಿತ್ತಂತೆ. ಇದರ ಒಂದು ಅಂಕಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶಾಸನವನ್ನು ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತಂತೆ. ಆದರೆ ಇದು ಯಾವುದೂ ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ.
## ಸಧ್ಯದ ಸ್ಥಿತಿ
ಈ ಬಸದಿಗೆ ಗರ್ಭಗೃಹ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಮಂಟಪ ಹೊರಗಿನ ಜಗಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಗಂಧ ಕುಟಿಯಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಜಿನಬಿಂಬಗಳಿಲ್ಲ. ಮೇಲೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ ಕೆಲವು ಜಿನ ಬಿಂಬಗಳ ಮೇಲೆ ಇರುವ ಬರವಣಿಗೆಯನ್ನು ಓದಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಪದ್ಮಾವತಿಯ ಬಿಂಬ ಇಲ್ಲ. ಮಾನಸ್ತಂಭದ ಪೀಠದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವೀರಗಲ್ಲುಗಳು ಕಾಣಬಹುದು. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಅಧ್ಯಯನವಾಗಬೇಕು ಅಷ್ಟೇ. ಈ ಬಸದಿಗೆ ಕಛೇರಿ ಸಭಾಮಂಟಪ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಯಾವುದು ಇಲ್ಲ. ಈ ಬಸದಿಗೆ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಮೂಲವಿಲ್ಲ.
## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು