ಎಸ್.ಎಚ್. ರಾಝಾ

**ಸೈಯದ್ ಹೈದರ್ ರಾಝಾ**  ಅಲಿಯಾಸ್ **ಎಸ್.ಎಚ್. ರಾಝಾ**,(ಜನನ ೨೨ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೨೨) ಒಬ್ಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಾರತೀಯ ಮೂಲದ ಕಲಾವಿದರೆನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ೧೯೫೦ರಿಂದಲೂ ಫ್ರಾನ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅಲ್ಲೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೆ ಭಾರತದೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಬಲವಾದ ನಂಟನ್ನೂ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.

ಅವರ ಕೃತಿಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ತೈಲವರ್ಣದೊಂದಿಗೆ ಅಥವಾ ಅಕ್ರಿಲಿಕ್ ನಿಂದ ಅಮೂರ್ತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ವರ್ಣಗಳ ಸಮೃದ್ಧ ಬಳಕೆ, ಭಾರತೀಯ ಕಲ್ಪನೆಯ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಹಾಗು ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರತಿಮಾರೂಪಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಾದೃಶ್ಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಇವರಿಗೆ ೧೯೮೧ರಲ್ಲಿ ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಹಾಗು ಲಲಿತಕಲಾ ಅಕ್ಯಾಡೆಮಿಯ ಫೆಲೋಶಿಪ್, ಅದಲ್ಲದೇ ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ಪದ್ಮಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅವರ ೮೮ ರ ಇಳಿ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ 'ಸೌರಾಷ್ಟ್ರ' ಎಂಬ ಮೂಲ ಕೃತಿಯು ಕ್ರಿಸ್ಟಿ ಹರಾಜಿನಲ್ಲಿ ೧೬.೪೨ ಕೋಟಿಗೆ ($೩,೪೮೬,೯೬೫) ಮಾರಾಟ ಕಂಡಿತು; ಹೀಗೆ ಜೂನ್ ೧೦ ರ ೨೦೧೦ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ನಡೆದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಂತೆ ಇವರು ಭಾರತದ ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯ ಆಧುನಿಕ ಕಲಾವಿದರೆನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.

## ಜೀವನ ವೃತ್ತಾಂತ 
### ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ
ಸೈಯದ್ ಹೈದರ್ ರಾಝಾ, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಮಾಂಡ್ಲಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಾಬರಿಯಾದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉಪ ಅರಣ್ಯರಕ್ಷಣಾಧಿಕಾರಿ ಸಯದ್ ಮೊಹಮದ್ ರಾಜ್ಹಿ ಹಾಗು ತಾಹಿರಾ ಬೇಗಂ ದಂಪತಿಗಳ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಬಾಲ್ಯದ ಕೆಲ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಕಳೆದ ನಂತರ ತಮ್ಮ ೧೨ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ ಚಿತ್ರಬರೆಯಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು; ತಮ್ಮ ೧೩ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದಲ್ಲೇ ಇದ್ದ ದಮೊಹ್ ಎಂಬ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡು, ದಮೊಹ್ ನ ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಶಾಲಾಶಿಕ್ಷಣ ಪೂರೈಸಿದರು.

ತಮ್ಮ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣದ ನಂತರ, ಮುಂದಿನ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ನಾಗ್ಪುರದ ನಾಗ್ಪುರ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್ ನಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. (೧೯೩೯–೪೩) ತರುವಾಯ ಬಾಂಬೆಯ ಸರ್ J. J. ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್ ನಲ್ಲಿ(೧೯೪೩–೪೭) ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದರು.ನಂತರ ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ೧೯೫೦-೧೯೫೩ರ ನಡುವಿನ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅವಧಿಗೆ ಫ್ರಾನ್ಸ್ ಸರ್ಕಾರದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನದ ನೆರವಿನಿಂದ ಪ್ಯಾರಿಸ್ ನ ಎಕೊಲೇ ನ್ಯಾಷಿಯೋನೆಲ್ ಸುಪೆರಿಯಯುರೆ ಡೆಸ್ ಬ್ಯೂಕ್ಸ್-ಆರ್ಟ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯಲು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೫೦ರಲ್ಲಿ ಫ್ರಾನ್ಸ್ ಗೆ ತೆರಳಿದರು. ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನದ ನಂತರ, ಅವರು ಯುರೋಪ್ ನುದ್ದಕ್ಕೂ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡಿದರು. ಜೊತೆಗೆ ಪ್ಯಾರಿಸ್ ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡು ತಮ್ಮ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು.

## ಕಲಾವೃತ್ತಿ 
#### ಆರಂಭಿಕ ವೃತ್ತಿಜೀವನ
ಸಯದ್ ಹೈದರ್ ರಾಝಾ, ೧೯೪೬ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಬಾಂಬೆ ಆರ್ಟ್ ಸೊಸೈಟಿ ಸಾಲೊನ್ ನಲ್ಲಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಅದರಿಂದಾಗಿ ಸೊಸೈಟಿಯ ರಜತ ಪದಕಕ್ಕೆ ಭಾಜನರಾಗುತ್ತಾರೆ.. ಭಾರತೀಯ ಕಲೆಯ ಮೇಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಯಥಾರ್ಥತೆಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅದನ್ನು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿ ಈ ಕಲೆಗೆ ಭಾರತೀಯ ಅಂತರ್ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು(ಅಂತರ್ಜ್ಞಾನ)ತರುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಇದು ಸ್ಥಾಪನೆ ಕಂಡಿತು. ಅವರ ಸಮಕಾಲೀನರು ರೂಪಾಕೃತಿಗಳ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರೆ, ರಾಝಾ ೧೯೪೦ರ ಹಾಗು ೫೦ರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳ ರಚನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಗಮನ ಹರಿಸಿದರು, ಇದು ಭಾಗಶಃ ಫ್ರಾನ್ಸ್ ಗೆ ಅವರ ಸ್ಥಳಾಂತರದಿಂದ ಸ್ಪೂರ್ತಿ ಪಡೆದಂತಿದೆ.

ಅವರು ಫ್ರೆಂಚ್ ಕಲಾವಿದೆ ಜನೈನ್ ಮೊಂಗಿಲ್ಲೆಟ್ ರನ್ನು, ೧೯೫೯ರಲ್ಲಿ ಮದುವೆಯಾದರು, ಹಾಗು ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕ, ೧೯೬೨ರಲ್ಲಿ, USAನ ಬರ್ಕ್ಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಸಂದರ್ಶಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾದರು. 
ರಾಝಾ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಫ್ರಾನ್ಸ್ ನ ಹಳ್ಳಿಗಾಡಿನ ಜೀವನದ ಬಗ್ಗೆ ಆಕರ್ಷಿತರಾದರು. *ಎಗ್ಲಿಸೆ*, ಈ ಸರಣಿಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಕಾಲದ ಜೊತೆಗೆ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತಿರುವ ಭೂಪ್ರದೇಶದ ಚಿತ್ರಣದ ಜೊತೆಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಕಣ್ಸೆಳೆಯುವ ಹಳ್ಳಿಗಾಡಿನ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ. ಕಗ್ಗತ್ತಲ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಮಸಿ ಬಣ್ಣದ ನೀಲಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಸದ್ದುಗದ್ದಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಚರ್ಚ್ ನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲು, ರಾಝಾ ಭಾವಪೂರಿತ ಕುಂಚದ ಗೆರೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಬಣ್ಣದ ಗಾಢ ಲೇಪನವನ್ನು, ಭಾವೋತ್ತೇಜಕ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ನಂತರ ೧೯೭೦ರಲ್ಲಿ ಅವರ ಚಿತ್ರಿಸಿದ ಅಮೂರ್ತಿಕರಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

#### 'ಬಿಂದು' ಹಾಗು ಅದರಾಚೆ  
ರಾಝಾ ತಮ್ಮದೇ ಕೃತಿಗಳಿಂದಾಗಿ ೧೯೭೦ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಅತೃಪ್ತಿ ಹಾಗು ಅಶಾಂತಿಗೆ ಒಳಗಾದರು; ಅದರೊಂದಿಗೆಯೇ ತಮ್ಮ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೊಸ ಸಂಚಲನೆ ಹಾಗು ಆಳವಾದ ಯಥಾರ್ಥತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಜೊತೆಗೆ ತಾವೇ ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದ 'ಪ್ಲ್ಯಾಸ್ಟಿಕ್ ಕಲೆ'ಯಿಂದ ದೂರವುಳಿಯಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಭಾರತಕ್ಕೆ ಅವರು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಭೇಟಿ, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಜಂತಾ - ಎಲ್ಲೋರಾ ಗುಹೆಗಳು, ಬನಾರಸ್, ಗುಜರಾತ್ ಹಾಗು ರಾಜಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಅವರ ಪ್ರವಾಸಗಳು, ಅವರ ಮೂಲವನ್ನು ಅರಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದವು. ಜೊತೆಗೆ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಹೆಚ್ಚು ನಿಕಟವಾಯಿತು.ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ತಿಳಿಯುವಂತೆಯೂ ಮಾಡಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದದ್ದೇ 'ಬಿಂದು', ಇದು ಒಂದು ವರ್ಣಚಿತ್ರಕಾರನಾಗಿ ಅವರ ಮರುಹುಟ್ಟನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಜನ್ಮತಾಳಿದ ಬಿಂದು ೧೯೮೦ರಲ್ಲಿ ಅನಾವರಣಗೊಂಡಿತು; ತಮ್ಮ ಕೆಲಸವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಜೊತೆಗೆ ಅವರ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಹೊಸ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಹಾಗು ಭಾರತೀಯ ಜನಾಂಗೀಯತೆಯ ಬಗೆಗಿನ ವಿವರಣೆಯೂ ಕಂಡುಬಂದಿತು. 'ಬಿಂದು'ವಿನ ಅನಾವರಣದ ಹಿಂದಿರುವ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ, ಅವರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಕರ ಪ್ರಭಾವವೂ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇವರ ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿದ್ದವರೊಬ್ಬರು, ರಾಝಾರು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಏಕಾಗ್ರತೆಯ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ಕಪ್ಪು ಹಲಗೆಯ ಮೇಲೆ ಸಣ್ಣ ಚುಕ್ಕೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟು ಅದನ್ನು ತದೇಕಚಿತ್ತದಿಂದ ಗಮನಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು.

'ಬಿಂದು'ವಿನ ಅನಾವರಣದ ನಂತರ(ಒಂದು ಬಿಂದು ಅಥವಾ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲ), ಅವರು ಮುಂದಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವಿಷಯಾಧಾರಿತ ರಚನೆಗಳಿಗೆ ಇದರಿಂದಾಗಿ ಹೊಸ ಆಯಾಮ ನೀಡಿದರು. ಜೊತೆಗೆ *ತ್ರಿಭುಜ* ವನ್ನು (ತ್ರಿಕೋಣ) ಆಧರಿಸಿದ ರಚನೆಗಳು, ಕಾಲ ಹಾಗು ಅಂತರಗಳ ಬಗೆಗಿರುವ ಭಾರತೀಯ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದವು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ 'ಪ್ರಕೃತಿ'-'ಪುರುಷ'(ಸ್ತ್ರೀ ಹಾಗು ಪುರುಷ ಶಕ್ತಿ), ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಪಂಥದಿಂದ ಅಮೂರ್ತಿಕರಣ ಹಾಗು ಗಂಭೀರತೆಯೆಡೆಗೆ ಅವರ ಪರಿವರ್ತನೆಯು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು.

ಅವರ ಮುಂಚಿನ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದ ಬಣ್ಣದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಶಕ್ತಿಯು ಇದೀಗ ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ಷ್ಮಗೊಂಡಿತು. ಆದರೆ ಸಮಾನವಾಗಿ, ಹೆಚ್ಚಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತವಾಯಿತು.  ರಾಝಾ, ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿವಾದದ ಭೂದೃಶ್ಯ ಚಿತ್ರರಚನೆಯನ್ನು ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ಅಮೂರ್ತಿಕರಣ ಹಾಗು 'ಬಿಂದು'ವಿನ ರಚನೆಗಾಗಿ ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿದರು.

## ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ 
ಎಸ್. ಎಚ್. ರಾಝಾ, ಪ್ಯಾರಿಸ್ ನ ಎಕೊಲೇ ಡೆ ಬ್ಯೂಕ್ಸ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಹಪಾಠಿಯಾಗಿದ್ದ ಜನೈನ್ ಮೊಂಗಿಲ್ಲಟ್ ರನ್ನು ವರಿಸಿದರು. ತರುವಾಯ ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದ ಹಾಗು ಶಿಲ್ಪಿಯಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದರು. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ೧೯೫೯ರಲ್ಲಿ ಮದುವೆಯಾಗುತ್ತಾರೆ ಹಾಗು ಫ್ರಾನ್ಸ್ ನ್ನು ತೊರೆಯಬಾರದೆಂಬ ಆಕೆಯ ತಾಯಿಯ ಕೋರಿಕೆಯ ಮೇರೆಗೆ, ರಾಝಾ ಅಲ್ಲೇ ಉಳಿಯಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದುಸ್ತಾನ್ ಟೈಮ್ಸ್, ಮಾಸ್ಟರ್ ಸ್ಟ್ರೋಕ್ಸ್, HT ಸಿಟಿ, ದಿ ಆರ್ಟ್ಸ್, ಪುಟ.೧೦, ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೩, ೨೦೦೮. ೫ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೦೨ರಲ್ಲಿ ಪ್ಯಾರಿಸ್ ನಲ್ಲಿ ಜನೈನ್ ಮೊಂಗಿಲ್ಲಾಟ್ ನಿಧನರಾದರು. 

## ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು
* ೧೯೪೬: ರಜತ ಪದಕ, ಬಾಂಬೆ ಆರ್ಟ್ ಸೊಸೈಟಿ, ಮುಂಬಯಿ 
* ೧೯೪೮: ಸ್ವರ್ಣ ಪದಕ, ಬಾಂಬೆ ಆರ್ಟ್ ಸೊಸೈಟಿ, ಮುಂಬಯಿ 
* ೧೯೫೬: ಪ್ರಿಕ್ಸ್ ಡೆ ಲಾ ಕ್ರಿಟೀಕ್, ಪ್ಯಾರಿಸ್ 
* ೧೯೮೧ - ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಪುರಸ್ಕಾರ
* ೧೯೮೧: ಲಲಿತಕಲಾ ಅಕ್ಯಾಡೆಮಿಯ ಫೆಲೋಶಿಪ್, ನವದೆಹಲಿ 
* ೧೯೮೧: ಕಾಳಿದಾಸ ಸಮ್ಮಾನ,  ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ಸರ್ಕಾರ 
* ೨೦೦೭: ಪದ್ಮಭೂಷಣ; ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ

## ವಸ್ತುಪ್ರದರ್ಶನಗಳು 
* ೨೦೧೦ ಫ್ಲೋರಾ ಜಾನ್ಸೆಮ್ ಗ್ಯಾಲರಿ, ರಾಝಾ ಸೆರಾಮಿಕ್ಸ್, ಪ್ಯಾರಿಸ್ 
* ೨೦೧೦ ಆಕಾರ್ ಪ್ರಕಾರ್ ಆರ್ಟ್ ಗ್ಯಾಲರಿ,ಕೊಲ್ಕತ್ತಾ, ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್, ಜೈಪುರ್ ಇಂಡಿಯಾ ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ 
* ೨೦೦೮ ಆರ್ಟ್ ಅಲೈವ್ ಗ್ಯಾಲರಿ, ಭಾರತ, ಇಂಡಿಯಾ ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ 
* ಆರ್ಟ್ ಅಲೈವ್ ಗ್ಯಾಲರಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯೂ ಎಕ್ಸಿಬಿಷನ್ ಮ್ಯಾಗ್ನಿಫಿಸೆಂಟ್ ಸೆವೆನ್  
* ೧೯೯೭ ರೂಪಂಕರ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಆಫ್ ಫೈನ್ ಆರ್ಟ್ಸ್, ಭಾರತ್ ಭವನ್, ಭೋಪಾಲ್ 
* ೧೯೯೭ ಜಹಂಗೀರ್ ಆರ್ಟ್ ಗ್ಯಾಲರಿ ಮುಂಬಯಿ 
* ೧೯೯೭ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಗ್ಯಾಲರಿ ಆಫ್ ಮಾಡ್ರನ್ ಆರ್ಟ್, ನವದೆಹಲಿ.
* ೧೯೯೪ ದಿ ಆರ್ಟ್ ರೆಂಟಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್, ಗ್ರೂಪ್ ಮೈಕೆಲ್ ಫೆರ್ರಿಯೆರ್, ಎಚಿರೋಲ್ಲ್ಸ್, ಗ್ರೆನೋಬಲ್ 
* ೧೯೯೨ ಜಹಂಗೀರ್ ನಿಕೋಲ್ಸನ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಪರ್ಫಾರ್ಮಿಂಗ್ ಆರ್ಟ್ಸ್, ಮುಂಬಯಿ 
* ೧೯೯೨ ಕೋರ್ಸಸ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಲಲೌವೆಸ್ಕ್, ಫ್ರಾನ್ಸ್ 
* ೧೯೯೧ ಗ್ಯಾಲರಿ ಎಟರ್ಸೊ, ಕ್ಯಾನೆಸ್ ರೆಟ್ರೋಸ್ಪೆಕ್ಟಿವ್: ೧೯೫೨-೯೧, ಪಲಾಜ್ಜೋ ಕಾರ್ನೋಲ್ಸ್ 
* ೧೯೯೧ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಆಫ್ ಮೆನ್ಟನ್, ಫ್ರಾನ್ಸ್ 
* ೧೯೯೦ ಚೆಮೌಲ್ಡ್ ಗ್ಯಾಲರಿ, ಬಾಂಬೆ 
* ೧೯೮೮ ಚೆಮೌಲ್ಡ್ ಗ್ಯಾಲರಿ, ಬಾಂಬೆ; ಕೊಲೋರಿಟ್ಟನ್ ಗ್ಯಾಲರಿ, ಸ್ಟಾವಂಜರ್, ನಾರ್ವೆ 
* ೧೯೮೭ ದಿ ಹೆಡ್ ಆಫ್ ದಿ ಆರ್ಟಿಸ್ಟ್, ಗ್ರೆನೋಬಲ್ 
* ೧೯೮೫ ಗಾಲರಿ ಪಿಯೆರ್ರೆ ಪರತ್, ಪ್ಯಾರಿಸ್ 
* ೧೯೮೪ ಚೆಮೌಲ್ಡ್ ಗ್ಯಾಲರಿ, ಬಾಂಬೆ 
* ೧೯೮೨ ಗ್ಯಾಲರಿ ಲೋಯೆಬ್, ಬರ್ನ್, ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲ್ಯಾಂಡ್; ಗ್ಯಾಲರಿ JY ನೋಬ್ಲೆಟ್, ಗ್ರೆನೋಬಲ್ 
* ೧೯೮೦ ಗ್ಯಾಲರಿಯಟ್, ಓಸ್ಲೋ

## ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗಾಗಿ
* *ಪ್ಯಾಷನ್: ಲೈಫ್ ಅಂಡ್ ಆರ್ಟ್ ಆಫ್ ರಾಝಾ*, ಸಯದ್ ಹೈದರ್ ರಾಝಾರಿಂದ, ಅಶೋಕ್ ವಾಜಪೇಯಿ (ಸಂಪಾದನೆ.). ೨೦೦೫, ರಾಜಕಮಲ್ ಬುಕ್ಸ್. ISBN ೮೧೨೬೭೧೦೪೦೩
* *ರಾಝಾ: ಏ ಲೈಫ್ ಇನ್ ಆರ್ಟ್*, ಅಶೋಕ್  ವಾಜಪೇಯಿ ಅವರಿಂದ, ೨೦೦೭, ಆರ್ಟ್ ಅಲೈವ್ ಗ್ಯಾಲರಿ, ನವದೆಹಲಿ. ISBN ೯೭೮-೮೧-೯೦೧೮೪೪-೪-೧.
* ''ಬಿಂದು: ಸ್ಪೇಸ್ ಅಂಡ್ ಟೈಮ್ ಇನ್ ರಾಝಾ'ಸ್ ವಿಷನ್*, ಗೀತಿ ಸೇನ್ ರಿಂದ. ಮೀಡಿಯಾ ಟ್ರಾನ್ಸ್ಸಾಸಿಯ, ೧೯೯೭. ISBN ೯೬೨೭೦೨೪೦೬೬
* *ರಾಝಾ''  ಅಲೈನ್ ಬೋನ್ಫಂಡ್, ಲೆಸ್ ಎಡಿಶನ್ಸ್ ಡೆ ಲಾ ಡಿಫರೆನ್ಸ್, ಪ್ಯಾರಿಸ್, ೨೦೦೮. 
(ಫ್ರೆಂಚ್ ಹಾಗು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಆವೃತ್ತಿ. ಶಿಲಾಮುದ್ರಣಗಳು http://www.ladifference.fr/estampes.html  ಎಡಿಶನ್ಸ್ ಲಾ ಡಿಫರೆನ್ಸ್, ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಸಂಪಾದಿಸಿದೆ)

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
## ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು 
* S.H.ರಾಝಾ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ  
* Art Alive Gallery - Artist/ View all/ SHRaza"

### ಆನ್‌ಲೈನ್‌ ಕಾರ್ಯಗಳು 
*SH ರಾಝಾ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು  

ವರ್ಗ:೧೯೨೨ ಜನನ
ವರ್ಗ:ಬದುಕಿರುವ ಜನರು
ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಕಲಾವಿದರು
ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ವರ್ಣಚಿತ್ರಕಾರರು
ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಮುಸ್ಲಿಮರು
ವರ್ಗ:ಸರ್ J. J. ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್ ನ ಹಳೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು
ವರ್ಗ:ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು
ವರ್ಗ:ಪದ್ಮಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು
ವರ್ಗ:ಲಲಿತ ಕಲಾ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ವಿದ್ವನ್ಮಂಡಲಿ ಸದಸ್ಯರು
ವರ್ಗ:ಮಾಂಡ್ಲಾದ ಜನರು
ವರ್ಗ:ದಮೊಹ್ ನ ಜನರು
ವರ್ಗ:ಎಕೊಲೇ ಡೆಸ್ ಬ್ಯೂಕ್ಸ್-ಆರ್ಟ್ಸ್ ನ ಹಳೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು
ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಮೂಲದ ಫ್ರೆಂಚ್ ಜನರು
ವರ್ಗ:ಕಲೆ
ವರ್ಗ:ಚಿತ್ರಕಲೆ