ಆದಿ ಬದರಿ, ಹರಿಯಾಣ

**ಆದಿ ಬದರಿಯನ್ನು** **ಶ್ರೀ ಸರಸ್ವತಿ ಉದ್ಗಮ ತೀರ್ಥ** **ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ**, ಇದೊಂದು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಾಗಿದ್ದು, ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಯಮುನಾನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಭಬರ್ ಪ್ರದೇಶದ ಸಿವಾಲಿಕ್ ಬೆಟ್ಟಗಳ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿರುವ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ. ಹರಿಯಾಣ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಬೌದ್ಧ ಸ್ತೂಪಗಳು ಮತ್ತು ಮಠಗಳ ಅವಶೇಷಗಳಿವೆ, ಇದು ಸುಮಾರು ೧೫೦೦-೨೦೦೦ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದು, ಮತ್ತು ೯ ನೇ ಶತಮಾನದ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳ ಗುಂಪು ಕೂಡ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಬಹು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಉತ್ಖನನಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲು ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣೆಗೆ (ಎಸ್‌ಐ) ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇ ಆಸುಪಾಸಿನಲ್ಲಿ ವೈಶಾಖ್‌ನಲ್ಲಿ ಆದಿ ಬದರಿ ಅಖಾ ತೀಜ್ ಮೇಳ, ನವೆಂಬರ ವಾರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆದಿ ಬದರಿ-ಕಪಾಲ್ ಮೋಚನ್ ಕಾರ್ತಿಕ ಪೂರ್ಣಿಮಾ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮೇಳ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಜನಪ್ರಿಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಸವಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಆದಿ ಬದರಿ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.  ಇದು ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ೪೮ ಕೋಸ್ ಪರಿಕ್ರಮ, ಧೋಸಿ ಹಿಲ್ ಮತ್ತು ಕಪಾಲ್ ಮೋಚನ್ ಜೊತೆಗೆ ಹರಿಯಾಣದ ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನ ವೈದಿಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗುವ ಸೋಂಬ್ ನದಿಯು ಋಗ್ವೇದದ ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯ ಹಾದಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೆಲವರು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. [ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಕಾಣೆಯಾಗಿದೆ ]  ಇದು ಕಲೇಸರ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದ ಪರಿಸರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಲಯದಲ್ಲಿದೆ. ರಾಜ್ಯದ ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಯು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ಆದಿ ಬದರಿ ವಾಟಿಕಾ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆ ಉದ್ಯಾನವನವೂ ಇಲ್ಲಿದೆ.

ಅದರ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಲು *ಆದಿ ಬದರಿ ಹೆರಿಟೇಜ್ ಬೋರ್ಡ್* ಅನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

## ಸ್ಥಳ ಮತ್ತುಅದರ ಸಮೀಪದ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/45/Kapal_Mochan_Sarovar.jpg/300px-Kapal_Mochan_Sarovar.jpg|right|thumb|300x300px| ಕಪಾಲ್ ಮೋಚನ್ ಸರೋವರ ಮತ್ತು ಗೌ-ಬಚಾ ದೇವಾಲಯ
ಜಗಧಾರಿಯಿಂದ ಅದಿ ಬದರಿಗೆ ತಲುಪುದಕ್ಕೆ ೪೦ ಕಿಮೀ ಉದ್ದದ ರಸ್ತೆ ಇದ್ದು ಹರಿಯಾಣದ ಬಿಲಾಸ್ಪುರ್ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ತಲುಪಬಹುದು. ಇದಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರದ ಗ್ರಾಮ ಕತ್ಗಢ, ಇದು ಆದಿ ಬದರಿಯಿಂದ ನೈಋತ್ಯಕ್ಕೆ ೨ ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ.

ಜಗಧಾರಿ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಕಪಾಲ್ ಮೋಚನ್ ಹಿಂದೂಗಳು ಮತ್ತು ಸಿಖ್ಖರ ಪುರಾತನ ಯಾತ್ರಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ, ೧೭ ಕಿಮೀ ದೂರದ ಜಗಧಾರಿ ಪಟ್ಟಣದ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ, ಯಮುನಾ ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಿಲಾಸ್‌ಪುರ ರಸ್ತೆ ಇದೆ.

ಹರಿಯಾಣದ ಬಿಲಾಸ್‌ಪುರ್‌ಗೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ( ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ ಬಿಲಾಸ್‌ಪುರದೊಂದಿಗೆ ಗೊಂದಲಕ್ಕೀಡಾಗಬಾರದು) ಯಮುನಾ ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ "ವ್ಯಾಸ ಪುರಿ" ಯ ಭ್ರಷ್ಟ ರೂಪದಿಂದ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ, ವೇದವ್ಯಾಸ ಋಷಿಗಳ ಆಶ್ರಮವಾಗಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಸರಸ್ವತಿ ತೀರದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಬರೆದರು. ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯು ಹಿಮಾಲಯದಿಂದ ಹೊರಟು ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಆದಿ ಬದರಿ ಬಳಿಯ ನದಿ.

೧೭೧೦ ರಲ್ಲಿ ಬಂದಾ ಸಿಂಗ್ ಬಹದ್ದೂರ್‌ನ ಸಿಖ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಲೋಹ್‌ಗಢವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.

## ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಹತ್ವ 
ಎಎಸ್‌ಐ ಈ ೧೩.೫ ಎಕರೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ೯ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ೩ ದಿಬ್ಬಗಳ ಉತ್ಖನನವನ್ನು ನಡೆಸಿದ್ದು, ಮುಂದಿನ ಉತ್ಖನನದ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿತ ಸೈಟ್ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲು ಎಎಸ್‌ಐ  ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಚಿವಾಲಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದೆ.

## ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ 
ಆದಿ ಬದರಿಯಲ್ಲಿ ಸೋಮ್ ಮತ್ತು ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮದ ಬಳಿ ಅನೇಕ ಬೌದ್ಧ ಸ್ತೂಪಗಳು ಮತ್ತು ಮಠಗಳ ಅವಶೇಷಗಳಿವೆ. ಉತ್ಖನನದ  ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಎಸ್‌ಐ  ಆ ಕಾಲದ ಕುಂಬಾರಿಕೆಗಳಾದ ಬಟ್ಟಲು, ಮುಚ್ಚಳಗಳು, ಚಿಕಣಿ ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಜಾಡಿಗಳು, ಅಡುಗೆ ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಹೂಜಿಗಳು, ಶೇಖರಣಾ ಜಾಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಟಾಂಪ್ ಮಾಡಿದ ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನು ಸಹ ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದೆ.

### ಬೌದ್ಧ ಮಠ
ಆದಿ ಬದರಿ ಬೌದ್ಧ ಮಠವು ೧೦-೧೨ ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ. ೧೨ ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಿ‌ಇ ಯ ಬೌದ್ಧ ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು.

### ಸರಸ್ವತಿ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0c/Sarasvati_river.jpg/220px-Sarasvati_river.jpg|thumb| ಸರಸ್ವತಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಮಾರ್ಗ
ಸರ್ಕಾರ ರಚಿಸಿರುವ ತಜ್ಞರ ಸಮಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ, ಈ ನದಿ ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಹರಿಯಾಣದ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸಮಿತಿಯ ಸದಸ್ಯ ಖಡ್ಗ್ ಸಿಂಗ್ ವಾಲ್ಡಿಯಾ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಸಮಿತಿಯು ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆಗೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತುತ ಘಗ್ಗರ್, ಸರ್ಸುತಿ, ಹಕ್ರಾ ಮತ್ತು ನಾರಾ ನದಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ಯಾಲಿಯೊ-ಚಾನೆಲ್ ಅನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದೆ.

ಆದಿ ಬದರಿಯಿಂದ ಉಂಚ ಚಂದನಾವರೆಗಿನ ೫೫ ಕಿಮೀ ವಿಭಾಗ, ಉಂಚ ಚಂದನಾದಿಂದ ಕೈತಾಲ್‌ವರೆಗಿನ ೧೫೩ ಕಿಮೀ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಘಗ್ಗರ್ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಗಮದ ಕೈತಾಲ್‌ನಿಂದ ೪ ಕಿಮೀ ವಿಭಾಗ ಸೇರಿದಂತೆ ೨೧೨ ಕಿಮೀ ಚಾನೆಲ್ ಅನ್ನು  ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಘಗ್ಗರ್ ಹರ್ಯಾಣವನ್ನು ಮರುಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಫತೇಹಾಬಾದ್ ಮೂಲಕ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಟ್ಟು ಬ್ಯಾರೇಜ್ ವರೆಗೆ ಸಿರ್ಸಾ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು. ೧೨ ಕಿಮೀ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅಗೆಯಬೇಕಾಗಿದೆ.

ನದಿಯನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಲು, ಬತ್ತಿಹೋಗಿರುವ ನಾಲೆಯನ್ನು ಅಗೆಯಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಸೋಂಬ್ ನದಿಯ (ಸರಸ್ವತಿಯ ಉಪನದಿ)  ಮತ್ತು ಸೆನೋನಾರ್ ಬ್ಯಾರೇಜ್ (ಗುಲ್ಡೆಹ್ರಾ)ದ ಮೇಲೆ ಆದಿ ಬದರಿ, ಹರಿಪುರ್ ಮತ್ತು ಲೋಹ್‌ಘರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಿವಾಲಿಕ್ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ೩ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುವುದು.. ಇದು ಸೋಂಬ್ ನದಿಯಿಂದ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು, ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಸರೋವರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮಕ್ಕಾಗಿ ನೀರಿನ ಕೊಯ್ಲು ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಅದನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಲು ಕಂದಾಯ ಇಲಾಖೆಯು ರೈತರಿಂದ ೧೯೦೦ ಎಕರೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನದಿಯ ಪಾಲಿಯೋಚಾನಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಹರಿಯಾಣದ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುವ ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಾನಲ್‌ನ ಭೂಮಿ ಹರ್ಯಾಣ ಸರ್ಕಾರದ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ೧೨ ಕೀ.ಮೀ ಉದ್ದದ ಕೇಲವು ತೇಪಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಪ್ಯಾಚ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ&nbsp;ಅತಿಕ್ರಮಣವನ್ನು ತೆರವುಗೊಳಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿದೆ  (ಸಿ. ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೬).

ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ೪೮ ಕೋಸ್ ಪರಿಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆದಿ ಬದರಿ ಪ್ರಮುಖ ತೀರ್ಥವಾಗಿದೆ.

## ಸಂಬಂಧಿತ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು 
### ಸಂಶೋಧನಾ ನೋಡಲ್ ಸಂಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಮಿತಿ 
ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯ ಸಂಶೋಧನೆಗಾಗಿ ಯುಜಿಸಿ ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಕೋಟಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಅನುದಾನವನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಇದು ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯ ಸಂಶೋಧನೆಗಾಗಿ ಹರಿಯಾಣದ ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಿದ ನೋಡಲ್ ಏಜೆನ್ಸಿಯಾಗಿದೆ. ಸರಸ್ವತಿಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಗಾಗಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಫೆಲೋಶಿಪ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸರಸ್ವತಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿರುವ ಧಾರ್ಮಿಕ ತೀರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಘಾಟ್‌ಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

## ಸಹ ನೋಡಿ
* ಶಾರದ ಪೀಠ
* ಶಾರದಾ ನದಿ
* ಹರಿಯಾಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ
* ಹರಿಯಾಣದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯಗಳ ಪಟ್ಟಿ

## ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು 
* ವಾಯುವ್ಯ ಭಾರತದ ಪ್ಯಾಲಿಯೋಚಾನೆಲ್‌ಗಳು: ತಜ್ಞರ ಸಮಿತಿ ವರದಿ, ಕೇಂದ್ರೀಯ ಅಂತರ್ಜಲ ಮಂಡಳಿ (ಭಾರತ)

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತ
ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations
ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ