ಸೀಸಪದ್ಯ

ಸೀಸ ಪದ್ಯ ಮೂಲತಃ ಶೀರ್ಷಕ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ. ಶೀರ್ಷಕ ಹೆಸರಿನ ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಮಾತ್ರಾವೃತ್ತವೊಂದು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ, ಜಾನಾಶ್ರಯೀ, ವೃತ್ತಜಾತಿಸಮುಚ್ಚಯ
ಸ್ವಯಂಭುಚ್ಛಂದಸ್ಸು,ಹೇಮಚಂದ್ರಕೃತ ಛಂದೋನುಶಾಸನ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
ಜಾನಾಶ್ರಯಿಯಲ್ಲಿ ೮ ವಿಧದ ಶೀರ್ಷಕದ ಭೇಧಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾಕ್ಷರಾ ಶೀರ್ಷಕ ಮಾತ್ರ ಮುಂದಿನಕಾಲಕ್ಕೂ ಉಳಿದು ಬಂದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.
೧.
**ವೃತ್ತಜಾತಿ ಸಮುಚ್ಚಯ**ದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ-
ಪಾದವೊಂದರಲ್ಲಿ ೫ ಚತುರ್ಮಾತ್ರಾ ಗಣಗಳು+ಒಂದು ಪಂಚಮಾತ್ರಾಗಣ ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಇದು **ಅಧಿಕಾಕ್ಷರಾ ವೃತ್ತ** ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ
ಮತ್ತು ಪಾದಕ್ಕೆ ೩೨ ಮಾತ್ರೆಗಳು ಹಾಗೂ ೧೩ರಲ್ಲಿ ಯತಿ. ಹೀಗೆ ೨ ಪಾದಗಳಿಂದ ಗೀತಿಕಾ ವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. 
ಇವೆರಡೂ ಸೇರಿ ಅಧಿಕಾಕ್ಷರಾ ಶೀರ್ಷಕ ಆಗುತ್ತದೆ.
೨.
**ತೆಲುಗಿ**ನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ **ಕನ್ನಡ**ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಬಗೆ-
ಪ್ರಾಕೃತಮೂಲದ ಮಾತ್ರಾರಚನೆ ತೆಲುಗಿಗೆ ಬರುವಾಗ ಅಂಶರಚನೆಯಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಯಿತು. ಶೀರ್ಷಕ ಎಂಬ ಪದ ತದ್ಭವ ರೂಪ ಹೊಂದಿ ಸೀಸವಾಯಿತು.
ಸುಮಾರು ೧೬-೧೭ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ತೆಲುಗು ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಸೀಸಪದ್ಯಗಳು ಬಂದವು.
ಸುಮಾರು ೯-೧೦ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ "**ಧರ್ಮವರಂ"**ನ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಸೀಸಪದ್ಯಪ್ರಯೋಗ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಸೀಸದ ಜೊತೆ **ತೇಟಗೀತಿ**ಯನ್ನೂ ಎರಡನೇ ಸೀಸದಜೊತೆ 
**ಆಟವೆಲದಿ**ಯನ್ನೂ  ಜೊತೆಗೂಡಿಸಿದೆ.  **ನನ್ನಯ್ಯ**ಕೃತ ಆಂಧ್ರ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ೨೫೧ಸೀಸಪದ್ಯಗಳಿವೆ ಎಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವನು ಯತಿಪ್ರಾಸಾದಿ ನಿಯಮಗಳ 
ಜೊತೆಗೆ ಆಟವೆಲದಿಗಳನ್ನೇ ಬಳಸಿದ್ದು  ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. **ಶ್ರೀನಾಥ**ನೆಂಬ ಕವಿ ಸೀಸಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ತೇಟಗೀತಿಯನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದಾನೆ.
ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಕ್ಕೆ ೬ ಇಂದ್ರ(ವಿಷ್ಣು)ಗಣಗಳು ಮತ್ತು ೨ ಸೂರ್ಯ(ಬ್ರಹ್ಮ)ಗಣಗಳು ಬರುವಂತೆ ೪ ಪಾದಗಳು ಇರುತ್ತವೆ ಇದು ಸೀಸ ಭಾಗ
ನಂತರ ಒಂದು ಗೀತಿ (ಆಟವೆಲದಿ ಅಥವಾ ತೇಟಗೀತಿ) ಬರುತ್ತದೆ
**ಆಟವೆಲದಿ**ಯ ಲಕ್ಷಣ-
೧ ಮತ್ತು ೩ನೇ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ೩ ಸೂರ್ಯ(ಬ್ರಹ್ಮ)ಗಣ ಹಾಗೂ ೨ ಇಂದ್ರ(ವಿಷ್ಣು) ಗಣಗಳು ಹಾಗೂ ೨ಮತ್ತು ೪ನೇ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ೫ ಸೂರ್ಯ(ಬ್ರಹ್ಮ)ಗಣಗಳು
**ತೇಟಗೀತಿ**ಯ ಲಕ್ಷಣ-
ತೇಟಗೀತಿಗೆ ಪ್ರತಿಪಾದದಲ್ಲಿಯೂ ೧ ಸೂರ್ಯ(ಬ್ರಹ್ಮ)+೨ ಇಂದ್ರ(ವಿಷ್ಣು)+೨ಸೂರ್ಯ(ಬ್ರಹ್ಮ)ಗಣಗಳು ಬರಬೇಕು.
ಲಕ್ಷಣಪದ್ಯಗಳು**
**ಸೂರ್ಯನೊರ್ವ ಮೇಲೆ ಸುರರಾಜರಿರ್ವರು | ದಿನಕರದ್ವಯಮಿರಲ್ ತೇಟಗೀತಿ |**
**ಇನಗಣತ್ರಯಗಳು ಇಂದ್ರದ್ವಯಂಗಳು | ಹಂಸಪಂಚಕಂಗಳಾಟವೆಲದಿ ||'***

"ಛಂದೋಂಬುಧಿ"ಯಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವ ಸೀಸದ ಲಕ್ಷಣಪದ್ಯ ಹೀಗಿದೆ
**ಪುರುಹೂತಗಣಗಳಾರುಂ | ಸರಸಿಜಸಖಗಣಗಳೆರಡು ಸಂಧಿಸಿ ಬರ್ಕುಂ |
**ಚರಣಕ್ಕೆ ಸೀಸದಂತದೊ |ಳೊರೆ ಗೀತೆಯ ಸರಳಮಪ್ಪೊಲೋದುವ ತೆರದಿಂ ||****
ಕವಿಜಿಹ್ವಾಬಂಧನದಲ್ಲಿನ ಉದಾಹರಣೆ-
**ತಿಂಗಳ ತಲೆಗಿಟ್ಟಂ ಕಂಗಳ ಮೂರಾಂತಂ ಭೃಂಗಿನಾಟ್ಯಪ್ರಿಯ ಭೀತಿನಾಶ**
**ಮಂಗಳೆಯರ ಮೆಯ್ಯ ಮದನವಿಧ್ವಂಸನ ಲಿಂಗನಿರ್ಮಲರೂಪ ಲೀ(ಲಾ) ವಿಭವ|**
**ಸಂಗೀತರಸಲೋಲ ಸಾಹಿತ್ಯದಾನಂದ ಪೊಂಗುವರ್ಕನಂತೆ ಪುದಿದ ಕಿರಣ**
**ತುಂಗಲೋಲವಿಭವ ತೋರುವ ಜಗದ್ರೂಪ ಭೃಂಗವಿಭ್ರಮಕಂಠ ಭೋ(ಗಾ)ಭರಣ|**|

**ವಿಗತದುಷ್ಕೃತಾಂಗ ವಿಮಲಸ್ಥಿರಚಿತ್ತ | ಗಗನರಮ್ಯ ಸುಕೇಶನಗಜಾಪ್ರಿಯ|**
**ಮೃಗಧರಕರ ಮುನಿಸುರಾಸುರವಂದ್ಯ | ಜಗನುತ ಕೈವಲ್ಯ ಸತತದಾತ ||**

೩.
ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗಳು-
ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡಕವಿಗಳಾದ **ಡಿ.ವಿ.ಜಿ**.ಯವರ **ನಿವೇದನ** **ಕುಸುಮಾಂಜಲಿ**ಗಳಲ್ಲಿ **ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ**ಯವರ **ಉಯ್ಯಾಲೆ**ಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪದ್ಯಗಳಿವೆ
ಈ ಸೀಸಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿಗೆ  ೬ ಪಂಚಮಾತ್ರಾಗಣಗಳು + ೨ ತ್ರಿಮಾತ್ರಾಗಣಗಳು ಬರುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯನಿಯಮ. ಪಾದಾಂತ್ಯದ ತ್ರಿಮಾತ್ರಾಗಣದ ಬದಲು
ಅಂತ್ಯಗುರುವಿರುವ ಚತುರ್ಮಾತ್ರಾಗಣವನ್ನೂ ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲದೇ ತ್ರಿಮಾತ್ರಾಘನವಿದ್ದಾಗಲೂ ಉಚ್ಛಾರಣೆ ಚತುರ್ಮಾತ್ರಾಗಣದ್ದೇ ಆಗುವ ಕಾರಣ ಅದನ್ನು 
ಪಂಚಮಾತ್ರಾಗಣಗಳಸಾಲಿಗೇ ಸೇರಿಸಿ ಒಟ್ಟೂ ೭ಪಂಚಮಾತ್ರಾಗಣ+೧ ಗುರು ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.
ನಾಲ್ಕುಗಣಗಳ ಬಳಿಕ ಯಿಪ್ರಯೋಗವೂ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅಂತ್ಯಪ್ರಾಸಪ್ರಯೋಗವೂ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
ಇನ್ನುಳಿದ ಗೀತಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಟವೆಲದಿಯಾಗಲೀ ತೇಟಗೀತಿಯಾಗಲೀ ಬರದೇ ೩ ಪಂಚಮಾತ್ರಾಗಣ+೨ ತ್ರಿಮಾತ್ರಾಗಣ ಅಥವಾ ೪ ಪಂಚಮಾತ್ರಾಗಣ+ಗುರು
ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿನ್ಯಾಸ
**ಡಿವಿಜಿ*'ಯವರ 'ಶ್ರೀ  ರಾಮಪರೀಕ್ಷಣಂ' 'ಅಂತಃಪುರಗೀತೆಗಳು' 'ಶೃಂಗಾರ ಮಂಗಳಂ' ಮೊದಲಾದ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಫುಲವಾಗಿ ಸೀಸ ಪದ್ಯಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ
ಅವುಗಳವಿನ್ಯಾಸ ಗಮನಿಸಲು ಆರಂಭದ ಪಾದಗಳು-
ಸೀ| **ಶೃಂಗಾರ ವಲ್ಲರಿಯೆ ಲತೆಯೊಡನೆ ಬಳುಕಿನೀಂ ನೃತ್ಯಲಾಸ್ಯದಿನಾರನೊಲಿಸುತಿರುವೆ|**..............
ಗೀ| **ಶಿಲ್ಪಿವರಕುವರಿಯರೆ ಸೌಂದರ್ಯಮುದ್ರಿಕೆಯರೆ **...............
**ಬೇಂದ್ರೆ**ಯವರ ಪದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಗೀತಭಾಗದಲ್ಲಿ ೩ ಪಂಚಮಾತ್ರಾಗಣ+ಒಂದು ಗುರು ಅಥವಾ ೩ಪಂಚಮಾತ್ರಾಗಣ+ಒಂದು ತ್ರಿಮಾತ್ರಾಗಣ ಹೀಗೆ ವಿನ್ಯಾಸವಿದೆ.
ಉದಾ.೧-
ಸೀ|**ಅಲ್ಲೋಲಕಲ್ಲೋಲವಾದ ಸಾಗರದಲ್ಲು ನಾನು ಸಾಗರಬಿದ್ದು ಸಾಗಬಲ್ಲೆ|**...................
ಗೀ|**ಎಲೆಜೀವ ನರಜನ್ಮವೊಂದೆಯಲ್ಲ|**...................
ಉದಾ.೨.-
ಸೀ| **ಕಣ್ಣ ಕಾಣ್ಕೆಯ ಮೀರಿ ಕಣ್ಣ ಕಟ್ಟಿಹರೂಹೆ ಬಣ್ಣನೆಯ ಬಣ್ಣಕೂ ಸಿಗದೆ ನೀನು|**.............................
ಗೀ|**ನವಿರ ನವಿಲಿಲ್ಲಿ ನಿಮಿನಿಮಿರಿ ಕುಣಿಯುತಿದೆ|**..........

ಸೀಸಪದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪುರಾತನ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ತರಹದ ರಚನೆಗಳು ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ **ಚನ್ನಪ್ಪಕವಿಕೃತ ಶರಣಲೀಲಾಮೃತ**ವೆಂಬ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ
ಮೊದಲ ಸೀಸಪದ್ಯ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ (ಸು ೧೭೫೦)ಎಂದು ಕಿಟ್ಟೆಲ್ ರವರು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅದೂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಪೂರ್ತಿ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದೂ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. 
ಕಾಲನಿರ್ಣಯ ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಹಾಡು ಜಾನಪದ ಹಾಡುಗಲಲ್ಲಿ ಸೀಸಪದ್ಯದ ಬಳಕೆಯಾಗಿರುವುದೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
**ತಮ್ಮಣ್ಣ ಕವಿ**ಯ **ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪಾರಿಜಾತ** ಎಂಬ ಸಣ್ಣಾಟದಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಸೀಸ ಪದ್ಯಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ.
(ಆಧಾರ-ಕನ್ನಡ ಛಂದಃ ಸ್ವರೂಪ-ಡಾ|| ಟಿ.ವಿ.ವೆಂಕಟಾಚಲಶಾಸ್ತ್ರಿ)

ವರ್ಗ:ಸಾಹಿತ್ಯ
ವರ್ಗ:ವ್ಯಾಕರಣ
ವರ್ಗ:ಛಂದಸ್ಸು