ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಇತಿಹಾಸ

**ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಇತಿಹಾಸವು** ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದ 1822 ರಲ್ಲಿ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ ಎಮಿರೇಟ್ ಸ್ಥಾಪನೆಯವರೆಗೆ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ, ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದ ಉತ್ತರ ಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.

ಮಧ್ಯ ಶಿಲಾಯುಗದ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ ಅಫ಼್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾನವ ಸಂತತಿಯು ವಾಸವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ರೇಷ್ಮೆ ಮಾರ್ಗದಿಂದಾಗಿ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಪ್ರಾಚೀನ ಜಗತ್ತಿನ 'ಸಂಚಾರಿ ವೃತ್ತ'ವಾಗಿತ್ತು.

ಈ ಪ್ರದೆಶವು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಜನರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಪರ್ಷಿಯನ್ನರು, ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ದಿ ಗ್ರೇಟ್, ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ, ಅರಬ್ ಮುಸ್ಲಿಮರು, ಮಂಗೋಲರು,ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ, ಬ್ರಿಟಿಷರು, ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕೂಟ ಮತ್ತು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಯುಎಸ್ ನೇತೃತ್ವದ ಒಕ್ಕೂಟದಿಂದ. ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟ ಹಲವಾರು ಮಿಲಿಟರಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಗೂ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

ಇರಾನಿನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ವಿವಿಧ ಮಜಲುಗಲು  ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಪಾರಸಿ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಹಾಗೂ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಸಮುದಾಯನ್ನಾಗಿಸಿತು. ನಂತರ ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮದ ಕೇಂದ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು.

೧೭೪೭ ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ದುರಾನಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಧುನಿಕ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಅಡಿಪಾಯದ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅಹ್ಮದ್ ಶಾ ದುರಾನಿಯನ್ನು ಅದರ ರಾಷ್ಟ್ರಪಿತ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.   ದುರಾನಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅವನತಿ ಮತ್ತು ಅಹ್ಮದ್ ಶಾ ದುರಾನಿ (೧೭೭೨) ಮತ್ತು ತೈಮೂರ್ ಶಾ (೧೭೯೩) ರ ಮರಣದ ನಂತರ, ಇದನ್ನು ಹೆರಾತ್, ಕಂದಹಾರ್ ಮತ್ತು ಕಾಬೂಲ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರದೆ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಯಿತು. ೧೭೯೩ ರಿಂದ ೧೮೬೩ ರವರೆಗೆ ಏಳು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ನಡೆದ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧದ ನಂತರ, ೧೮೨೩ ರಿಂದ ೧೮೬೩ ರವರೆಗೆ ದೋಸ್ತ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಖಾನ್ ನೇತೃತ್ವದ ಏಕೀಕರಣದ ಯುದ್ಧಗಳೊಂದಿಗೆ ೧೯ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನವು ಮತ್ತೆ ಒಂದಾಯಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಕಾಬೂಲ್ ಎಮಿರೇಟ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ದೋಸ್ತ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಖಾನ್ ಅವರನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮೊದಲ ಆಧುನಿಕ ಅಫ್ಘಾನ್ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪಕ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.  ದೋಸ್ತ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ 1863 ರಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು, ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನವನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವ ಅವರ ಕೊನೆಯ ಅಭಿಯಾನದ ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ನಂತರ, ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನವು ಮತ್ತೆ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ಅವರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳ ನಡುವೆ ಹೋರಾಟ ನಡೆಯಿತು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜ್ ಮತ್ತು ರಷ್ಯನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ನಡುವಿನ ಮಹಾ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನವು ಬಫರ್ ರಾಜ್ಯವಾಯಿತು . ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜ್ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿತು ಆದರೆ ಮೊದಲ ಆಂಗ್ಲೋ-ಆಫ್ಘನ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ (1838–1842) ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಎರಡನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಆಫ್ಘನ್ ಯುದ್ಧ (1878–1880) ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಿಜಯವನ್ನು ಕಂಡಿತು ಮತ್ತು ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಮೇಲೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. 1919 ರಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಆಫ್ಘನ್ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ, ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನವು ವಿದೇಶಿ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಜೂನ್ 1926 ರಲ್ಲಿ ಅಮಾನುಲ್ಲಾ ಖಾನ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಈ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವವು 1973 ರಲ್ಲಿ ಜಹೀರ್ ಷಾ ಅವರನ್ನು ಪದಚ್ಯುತಗೊಳಿಸುವವರೆಗೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ ಗಣರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವವರೆಗೆ ಸುಮಾರು ಅರ್ಧ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ನಡೆಯಿತು.

1970 ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯದಿಂದ, ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಇತಿಹಾಸವು ದಂಗೆಗಳು, ಆಕ್ರಮಣಗಳು, ಅಂತರ್ಯುದ್ಧಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದೆ.

ಈ ದಂಗೆಗಳು ೧೯೭೮ ರ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಕ್ರಾಂತಿಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ೧೯೭೯ ರಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕೂಟವು ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು. ಮುಜಾಹಿದ್ದೀನ್‌ಗಳು ಸೋವಿಯತ್-ಅಫ್ಘಾನ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯತ್‌ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದರು.

1996 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಮೂಲಭೂತವಾದಿ ತಾಲಿಬಾನ್ ದೇಶದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತಿತ್ತು. ಆದರೆ 2001 ರ ಯುಎಸ್ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಅವರ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಎಮಿರೇಟ್ ಆಫ್ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನವು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ೨೦೨೧ರಲ್ಲಿ  ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಉರುಳಿಸಿ  ತಾಲಿಬಾನ್ ಮತ್ತೆ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು.ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2021 ರಲ್ಲಿ ತಾಲಿಬಾನ್  ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಒಳಗೊಂಡ ಮಧ್ಯಂತರ ಸರ್ಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಎಮಿರೇಟ್ ಆಫ್ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನವನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.   ತಾಲಿಬಾನ್ ಸರ್ಕಾರವು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. 

## ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸ 
[thumb|ಅಫ್ಘಾನ್ [ಅಲೆಮಾರಿಜನ ಜೀವನ|ಅಲೆಮಾರಿಗಳ ಡೇರೆಗಳು. ಸುಮಾರು ೭೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಮಾಡುವ ಗ್ರಾಮಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದವು.]]
೧೯೬೬ ರಲ್ಲಿ ಡರ್ರಾ-ಇ ಕುರ್‌ನಲ್ಲಿ ಲೂಯಿಸ್ ಡುಪ್ರೀ ಮತ್ತು ಇತರರು ನಡೆಸಿದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳ ಉತ್ಖನನದಲ್ಲಿ ೮೦೦ ಕಲ್ಲಿನ ನಿರ್ಮಾಣಗಳು ಮತ್ತು ನಿಯಾಂಡರ್ತಲ್ ತಲೆಬುರುಡೆಯ ಬಲ ಬದಿಯ ಮೂಳೆಯ ಒಂದು ತುಣುಕು ಪತ್ತೆಯಾಗಿದ್ದು, ಮಾನವರು ಕನಿಷ್ಠ 52,000 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಈಗಿನ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾರಾ ಕಮರ್ ಎಂಬ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಯುಗದ ಹರಿತವಾದ ಆಯುಧಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿದ್ದು,  ಕಾರ್ಬನ್-೧೪/ ಇಂಗಾಲದ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ ೩೪೦೦೦ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾಗಿವೆ.  

ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿನ ಕೃಷಿ ಸಮುದಾಯಗಳು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿವೆ.   ಸ್ಥಳೀಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ನಡುವೆ ಜನರು ಬಹುಶಃ ಬುಡಕಟ್ಟು ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿದ್ದು, ರೈತರು  ಮತ್ತು ದನಗಾಹಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೩೦೦೦ ಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದೆಯೇ  ನಗರೀಕರಣವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿರಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಕಲಾಕೃತಿಗಳು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ಕಂದಹಾರವು, ವೇದ ಕಾಲದ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವಾದ ಗಾಂಧಾರ ಎಂಬ ಊಹೆಗಳಿದ್ದರೂ, ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ಈ ನಗರಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ.      ಗಾಂಧಾರವು ಹಿಂದೂ ಕುಶ್ ಮತ್ತು ಸುಲೈಮಾನ್ ಪರ್ವತಗಳ(ಸೊಲೊಮನ್ ಪರ್ವತಗಳು) ನಡುವೆ ಇರುವ ನಗರವಾಗಿತ್ತು.

ಕ್ರಿ.ಪೂ ೩೦೦೦ ದ ಸುಮಾರಿಗೆ, ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಜನಾಂಗಗಳು ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರದ ಮೂಲಕ ಜಿರೋಫ್ಟ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ತಪೆಹ್ ಸಿಯಾಲ್ಕ್ ಮತ್ತು ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆಯಂತಹ ನೆರೆಯ ನಾಗರಿಕತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದ್ದರೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ನಗರೀಕರಣವು ಕ್ರಿ.ಪೂ ೩೦೦೦ ದಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿರಬಹುದು ಮತ್ತು  ಕಂದಹಾರ್ ಬಳಿಯಿರುವ ಮುಂಡಿಗಾಕ್ ನಗರವು ಪ್ರಾಚೀನ ಹೆಲ್ಮಂಡ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದಿರಬಹುದು  ಹಾಗೂ ಇಂಡೋ-ಇರಾನಿಯನ್ನರು ಇಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯೂರಿದ ಮೊದಲ ಜನಾಂಗರವಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಊಹೆಯಿದೆ.  ಆದರೆ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇಂಡೋ-ಇರಾನಿಯನ್ನರು ಕ್ರಿ.ಪೂ ೩೦೦೦  ದಿಂದ ಕ್ರಿ.ಪೂ ೧೫೦೦ ವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿರಬಹುದೆಂದು  ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.  (ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿವರಗಳಿಗಾಗಿ ಇಂಡೋ-ಇರಾನಿಯನ್ನರನ್ನು ನೋಡಿ.)

### ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆ (ಕ್ರಿ.ಪೂ ೩೩೦೦ ರಿಂದ ೧೩೦೦) 
ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆಯು ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಿಂದ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ವಾಯುವ್ಯ ಭಾರತದವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು.   ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಆಕ್ಸಸ್ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸ್ಥಳವೊಂದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. 

## ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
ವರ್ಗ:ವೆಬ್ ಆರ್ಕೈವ್ ಟೆಂಪ್ಲೇಟಿನ ವೇಬ್ಯಾಕ್ ಕೊಂಡಿಗಳು
ವರ್ಗ:ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ್