ចាន់សេន

**ច័ន្ទសែន** (จันเสน)គឺជាទីក្រុងបុរាណមួយ ស្ថិតនៅក្នុង ឃុំចាន់សន ស្រុកតាកលី ខេត្តនគរសុវណ្ណ ប្លង់​ក្រុង​មាន​រាង​ចតុកោណ​ទទឹង​៧០០​ម៉ែត្រ​និង​បណ្តោយ​៨០០​ម៉ែត្រ​មាន​ផ្ទៃដី​ប្រមាណ​៣០០​រ៉ៃ ជ្រុង​ខាងលើ​សាងសង់​ជុំវិញ​ដី​ធម្មជាតិ​។ មាន​ប្រឡាយ​ទទឹង​២០​ម៉ែត្រ អត់​មាន​ទំនប់​ទេ ព្រោះ​ប្រឡាយ​ត្រូវ​គេ​ជីក​ជុំវិញ​ពំនូក​ធម្មជាតិ។ ដូច្នេះនៅខាងក្នុងនៃប្រឡាយគឺខ្ពស់ដោយធម្មជាតិ។

មឿង ចាន់សេន ជា​ទីក្រុង​ដែល​មាន​មនុស្ស​រស់នៅ​ជា​បន្តបន្ទាប់​តាំង​ពី​ចុង​សម័យ​បុរេប្រវត្តិ​រហូត​ដល់​សម័យ ​ទ្វាវតី ដែល​មាន​ការ​អភិវឌ្ឍ​និង​បច្ចេកវិទ្យា​ដ៏​ស្មុគស្មាញ។ យល់ដឹងអំពីប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្ត និងប្រព័ន្ធបង្ហូរទឹកចូលក្រុង។ ការចិញ្ចឹមសត្វ និងកសិកម្ម មានសមត្ថភាពធ្វើគ្រឿងស្មូន។ ដឹងពីរបៀបហិតលោហធាតុ ហើយមានការដឹកជញ្ជូន ពាណិជ្ជកម្ម ទំនាក់ទំនងជាមួយសហគមន៍ និងទីក្រុងផ្សេងទៀតក្នុងអំឡុងពេលដូចគ្នា។ វាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសហគមន៍ដំបូងគេនៅក្នុង សុវណ្ណភូមិ ដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយ ប្រទេសឥណ្ឌា សហសម័យជាមួយទីក្រុងអ៊ូថុងក្នុងអាងទន្លេថាជីន និងទីក្រុង ហ្វូណន នៅជិតមាត់ ទន្លេមេគង្គ ដូចដែលអាចមើលឃើញពីវត្ថុបុរាណ នោះគឺជាផ្សាភ្ជាប់ដីឥដ្ឋ។ បំណែក​នៃ​ទូក​ដែល​បាន​តុបតែង​ស្រដៀង​គ្នា​នឹង​វត្ថុ​ដែល​បាន​រក​ឃើញ​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា និង​តំបន់​ហ៊្វូណន  ចាន់សេន បាន​ក្លាយ​ជា​សហគមន៍​ម្ដង​ទៀត កាល​ដែល​មាន​ការ​ធ្វើ​ដំណើរ​ដោយ​ទូក​ចំហុយ​ក្នុង​រជ្ជកាល ​ទី៥ព្រះ ប្រជាជន​មក​តាំង​ទី​ នៅ។ មានស្រែចម្ការ វត្តអារាម ផ្ទះ ផ្សារ និងរោងម៉ាស៊ីនកិនស្រូវ 

## ទីតាំង 
មឿងចាន់សេន មានទីតាំងនៅវាលទំនាបខាងកើត ទន្លេចៅពញា នៅសម័យបុរាណ ធ្លាប់មានទន្លេដូចជាប្រឡាយ បានក្លង ដែលចូលមកទ្រទ្រង់ទីក្រុង ដោយភ្ជាប់វាទៅនឹងកសិណក្រុងនៅទិសនិរតី។ ផ្នែកខាងកើត នៅ​ក្នុង​ក្រុង​មាន​ស្រះ​ធំ ឬ​ស្រះ​ជីក​ហៅ​ថា បឹង​ចាន់​សេន មាន​ជម្រៅ​ជ្រៅ ហើយ​មាន​ផ្ទៃដី​ប្រមាណ ២៥ រ៉ៃ ដែល​គេ​ជឿ​ថា​ជា​ស្រះ​ក្រុង។ ត្រើយខាងកើតនៃស្រះ មាន​ទំនប់​បុរាណ​មួយ​មាន​ទទឹង​២០​ម៉ែត្រ​ដែល​មាន​ប្រវែង​ប្រហែល​៤​គីឡូម៉ែត្រ​ដែល​មាន​ខ្សែ​ត្រង់​កាត់​ចូល​ទៅ​ក្នុង​វាលស្រែ។ នៅពេលទៅដល់ Ban Nong Krajok ខ្សែបន្ទាត់នៃទំនប់នេះនឹងរលាយបាត់ ហើយមានភាពមិនច្បាស់លាស់នៅផ្នែកខាងជើងនៃទំនប់។ មាន​ប្រឡាយ​មួយ​នៅ​ជាប់​នឹង​ប្រវែង​ស្ទើរ​ទាំង​មូល​ដែល​គេ​ហៅ​ថា ឡាំគូហនុមាន ដែល​គេ​ជឿ​ថា​គេ​ប្រើ​ជា​ទំនប់​ទឹក។ សម្រាប់ទប់ស្កាត់ទឹក និងទទួលទឹកពីតំបន់ទំនាបនៅភាគឦសាន 

## ភស្តុតាងបុរាណវិទ្យា 
លោក Bennet Bronson បានរៀបចំតារាងពេលវេលាដូចខាងក្រោម 

; ដំណាក់កាលទី ១ ( យុគសម័យដែក)

ចាប់​ផ្តើម​តាំង​ទីលំនៅ​នៅ​ចាន់សេន ពួក​គេ​ជា​មនុស្ស​មួយ​ក្រុម​តូច​ដែល​ប្រកប​របរ​កសិកម្ម ប្រើ​ឧបករណ៍​ដែក និង​លង្ហិន និង​ធ្វើ ​គ្រឿង​ស្មូន មានពិធីបញ្ចុះសព។

; ដំណាក់កាលទី ២ (ឆ្នាំទី១ ដល់ ២០០ គ.ស.)

បានរកឃើញគ្រឿងស្មូនរលោងដែលមានពណ៌ក្រហម ស្រដៀងនឹងគ្រឿងស្មូន ឥណ្ឌា សិតភ្លុកក៏ត្រូវបានរកឃើញផងដែរ។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​តុបតែង​ដោយ​ឆ្លាក់​ក្បាចពី់រ រូប​ស្វា និង​និមិត្តសញ្ញា ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា ​ជាប់​គ្នា ដែល​ជា​រចនាបថ ​អម្រាវត្តី ​របស់​ឥណ្ឌា​សម័យ​នេះ​ទទួល​ឥទ្ធិពល​ពី​ប្រទេស​ឥណ្ឌា។ គេ​បាន​រក​ឃើញ​ភស្តុតាង​នៃ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ថៃ ព្រះពុទ្ធសាសនាបានមកដល់ប្រទេសថៃកាលពីជិត ២០០០ ឆ្នាំមុន ហើយសហគមន៍នៅតែចាប់ផ្តើមធ្វើពិធីបូជាជាជាងបញ្ចុះសព។

; ដំណាក់កាលទី៣ (២៥០ ដល់ ៥៥០ គ.ស. សហសម័យជាមួយវប្បធម៌ នគរភ្នំ ដើម)

បានរកឃើញវត្ថុបុរាណដូចជាកណ្តឹងសំរិទ្ធ និងក្រវិលសំណប៉ាហាំង។ Terracotta សម្រាប់ធ្វើលំនាំ ធុងរឹង និងស្រោបដោយពណ៌បៃតងត្នោត ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថា ជាគ្រឿងស្មូនចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅក្នុងប្រទេសថៃ

; ដំណាក់កាលទី ៤ (៥៥០ ដល់ ៦៥០ គ.ស. សហសម័យជាមួយវប្បធម៌ ហ្វូណន )

គ្រឿង​ស្មូន​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​ច្រើន​ជាង​ក្នុង​ដំណាក់​កាល​ទី​៣ ហើយ​មាន​ប្រភេទ​ស្មូន​ផ្សេង​ៗ​គ្នា​ច្រើន​ជាង​នេះ មាន​ប្រភេទ​ខ្លះ​ស្រដៀង​គ្នា​នឹង​តំបន់​ផ្សេង​ទៀត​ដូច​ជា​តំបន់​អ៊ូថុង ប៉ុន្តែ​ច្រើន​ប្រភេទ​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​តែ​នៅ​ចាន់សេន​ប៉ុណ្ណោះ។ សហគមន៍ ចាន់សេន បានពង្រីក មានទំនាក់ទំនងជាមួយសហគមន៍ផ្សេងទៀតដូចក្នុងដំណាក់កាលទី៣។

; ដំណាក់កាលទី ៥ (៦៥០ ដល់ ៨៥០ សម័យ ទ្វារវតី )

វាគឺជាសម័យកាលដ៏រុងរឿងបំផុត។ ប្រឡាយ និង​ទំនប់​ត្រូវ​បាន​ជីក​ដើម្បី​ការពារ​សត្រូវ។ ហើយ​បាន​ជីក​ស្រះ​មួយ​នៅ​ខាង​កើត​គូ​ទឹក ដើម្បី​ផ្គត់ផ្គង់​ទឹក​ចូល​ក្រុង។ ទំនប់ទឹកមួយត្រូវបានសាងសង់ឡើងសម្រាប់ប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្តក្នុងដំណាក់កាលទី ៥ ។ វត្ថុបុរាណជាច្រើនត្រូវបានគេរកឃើញ ដូចជារូបតោដីឥដ្ឋ និងរូបសំណាកដីឥដ្ឋតូចមួយដែលមានរាងដូច ព្រះនាងលក្ម្សី ឬ ស្រីមហាមាយា បំណែក​នៃ​រូបសំណាក​តូច​មួយ​របស់​មនុស្ស និង​សត្វ​ស្វា​ស្រដៀង​គ្នា​នឹង​វត្ថុ​ដែល​បាន​រក​ឃើញ​នៅ​ទីក្រុង អ៊ូថង។ ក៏បានរកឃើញគ្រឿងស្មូនមួយចំនួនធំ ដែលមានលក្ខណៈពិសេស២យ៉ាង៖ វា​ជា​ពាង​ដែល​តុបតែង​ដោយ​រចនា​ដែល​ឆ្លាក់​ចូល​ក្នុង​វា រកបានតែនៅចាន់សេន និងលបបុរីមួយប្រភេទទៀត គឺពាងដែលមានមាត់ធំទូលាយ និងមានឆ្នូតក្រហម និងសជុំវិញមាត់។ លើសពីនេះ វាគឺជាប្រភេទគ្រឿងស្មូនដូចគ្នាដែលរកឃើញនៅតំបន់ផ្សេងទៀតដូចជា នគរបឋម អ៊ូថុង អ៊ូតាភោ ខុកម៉ៃដេន ឬស្ទើរតែគ្រប់តំបន់ទាំងអស់ដែលជាទីក្រុងក្នុងសម័យ ទ្វាវតី។

; ដំណាក់កាលទី ៦ (៨៥០ ដល់ ១០០០ ចុងសម័យ ទ្វាវតី)

វា​ចាប់​ផ្ដើម​មាន​ចំនួន​ប្រជាជន​តិច​ជាង ហើយ​ក្រោយ​មក​បាន​ក្លាយ​ទៅ​ជា​វាល​រហោស្ថាន។ វាមិនច្បាស់ថាវាចាប់ផ្តើម និងបញ្ចប់នៅពេលណានោះទេ។ មិន​មាន​វត្ថុ​ប៉ុន្មាន​ពី​សម័យ​លពបុរី​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​នៅ​ចាន់សេន។ វាអាចត្រូវបានសន្មត់ថា មឿង ចាន់សេន ត្រូវ​បាន​គេ​បោះ​បង់​ចោល​បន្ទាប់​ពី​បាន​បង្កើត​ក្រុង​អភិបាល ​ខ្មែរ ​នៅ​លពបុរី​ក្នុង​អំឡុង​គ.ស. ១១០០-១៨០០ ក្រោយមកក្នុងសម័យបច្ចុប្បន្ន ហេតុ​នេះ​ហើយ​បាន​ជា​មាន​ប្រជា​ជន​ផ្លាស់​ប្តូរ​មក​រស់​នៅ​ក្នុង​តំបន់​ក្រុង​បុរាណ​ចាន់​សេន​ម្តង​ទៀត។ វត្ថុបុរាណត្រូវបានរកឃើញ មាន​មិន​ច្រើន​ដូច​ដំណាក់កាល​ទី 5 ប៉ុន្តែ​មាន​ជំនាញ​បន្ថែម​ទៀត​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​សិប្បកម្ម។

## បច្ចុប្បន្ន 
ទីក្រុង​ចាន់​សេន ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​ជា​លើក​ដំបូង​ពី​រូបថត​ពីលើ​អាកាស និង​បាន​ស្ទាបស្ទង់​ជា​លើក​ដំបូង​ក្នុង​ ឆ្នាំ 1966 ដោយ Acharn Nit Hinchiranan តំបន់ទេសចរណ៍សំខាន់ៗសព្វថ្ងៃនេះ សារមន្ទីរចាន់សេន នៅ វត្តចាន់សេន ដែលជាកន្លែងបង្ហាញប្រវត្តិសាស្រ្តនៃទីក្រុងចាន់សេន 

## យោង