វិបត្តិមនុស្សធម៌កម្ពុជា

[រូបភាពតូច| ជំរំជនភៀសខ្លួន នង សាម៉េត ជាប់ [ព្រំដែន កម្ពុជា-ថៃ|ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ ក្នុងឆ្នាំ១៩៨៤។]]
**វិបត្តិមនុស្សធម៌កម្ពុជា** ពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ដល់ឆ្នាំ ១៩៩៣ មានព្រឹត្តិការណ៍ពាក់ព័ន្ធជាបន្តបន្ទាប់ ដែលបណ្តាលឱ្យមានការស្លាប់ ការផ្លាស់ទីលំនៅ ឬការតាំងទីលំនៅថ្មីនៅបរទេសនៃប្រជាជនកម្ពុជារាប់លាននាក់។

វិបត្តិមានដំណាក់កាលជាច្រើន។ ទីមួយ គឺ សង្រ្គាមស៊ីវិលកម្ពុជា រវាងរដ្ឋាភិបាល លន់ នល់ និង ខ្មែរក្រហម ពីឆ្នាំ ១៩៧០ ដល់ ១៩៧៥។ ដំណាក់កាលនេះក៏ត្រូវបានកត់សម្គាល់ដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែកដ៏ខ្លាំងក្លា របស់សហរដ្ឋអាមេរិក ពីឆ្នាំ ១៩៦៩ ដល់ឆ្នាំ ១៩៧៣ នៃខ្មែរក្រហម និងទីជម្រក និងមូលដ្ឋាននានានៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជានៃ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង ដែលជាផ្នែកនៃយុទ្ធសាស្រ្តរបស់ខ្លួនដើម្បីឈ្នះ សង្រ្គាមវៀតណាម ។ ដំណាក់​កាល​ទី​២ គឺ ​ការ​គ្រប់​គ្រង​របស់​ពួក​ខ្មែរ​ក្រហម ​ពី​ឆ្នាំ​១៩៧៥ ដល់​ឆ្នាំ​១៩៧៩។ ខ្មែរក្រហមបានសម្លាប់ ឬបង្អត់អាហារប្រហែលមួយភាគបួននៃចំនួនប្រជាជន ៨ លាននាក់នៅក្នុង របបប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា ។

នៅឆ្នាំ១៩៧៩ វៀតណាមបានឈ្លានពានកម្ពុជា និងផ្ដួលរំលំរបបខ្មែរក្រហម។ វៀតណាម​និង​រដ្ឋាភិបាល​កម្ពុជា​ដែល​ខ្លួន​បង្កើត​បាន​គ្រប់គ្រង​ប្រទេស​រយៈពេល ១២ ឆ្នាំ​បន្ទាប់។ ខ្មែរក្រហម និងក្រុមផ្សេងទៀត បានធ្វើសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ ប្រឆាំងនឹងអ្នកកាន់កាប់វៀតណាម និងរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។ នៅឆ្នាំ ១៩៧៩ និង ១៩៨០ ភាពចលាចលបានធ្វើឱ្យប្រជាជនកម្ពុជារាប់សែននាក់ប្រញាប់ប្រញាល់ទៅព្រំដែនជាមួយប្រទេសថៃ ដើម្បីគេចចេញពីអំពើហិង្សា និងដើម្បីបញ្ចៀស គ្រោះទុរភិក្ស ដែលគំរាមកំហែងដល់កម្ពុជា។ អង្គការមនុស្សធម៌បានដោះស្រាយវិបត្តិជាមួយនឹង "ស្ពានដី" ដែលជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែង ជំនួយមនុស្សធម៌ ដ៏ធំបំផុតមិនធ្លាប់មាន។

ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៨១ ដល់ឆ្នាំ ១៩៩១ សង្រ្គាមទ័ពព្រៃប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាម និងកម្ពុជាបានបន្ត ហើយប្រជាជនកម្ពុជារាប់សែននាក់បានបន្តស្នាក់នៅក្នុងជំរុំជនភៀសខ្លួនក្នុងប្រទេសថៃ ឬនៅតាមព្រំដែនជាមួយប្រទេសថៃ។ ជនភៀសខ្លួន​ប្រហែល ២៦០០០០ នាក់​ត្រូវ​បាន​គេ​តាំង​ទី​លំនៅ​នៅ​ក្រៅ​ប្រទេស ដែល​ច្រើន​ជាង ​ពាក់​កណ្តាល​នៃ​ពួកគេ​នៅ​សហរដ្ឋ​អាមេរិក ។ ដំណាក់​កាល​ចុង​ក្រោយ​នៃ​វិបត្តិ​មនុស្សធម៌​កម្ពុជា គឺ​ការ​ដោះស្រាយ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៩១-១៩៩៣។ វៀតណាមបានដកខ្លួនចេញពីប្រទេស ហើយ អង្គការសហប្រជាជាតិ បានដឹកនាំកម្ពុជាឆ្ពោះទៅរករដ្ឋាភិបាលជាប់ឆ្នោត និង បានធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍ ពលរដ្ឋកម្ពុជាចំនួន ៣៦ ម៉ឺននាក់ ដោយបិទ និងបិទជំរុំជនភៀសខ្លួន។

## សង្គ្រាមស៊ីវិល និងការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិក 
នៅឆ្នាំ ១៩៦៩ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមទម្លាក់គ្រាប់បែកយ៉ាងទូលំទូលាយលើទីជម្រក និងមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើង ដែលភាគច្រើននៅភាគខាងកើតប្រទេសកម្ពុជា។ ការ​ទម្លាក់​គ្រាប់​បែក​ក្រោយ​មក​បាន​ពង្រីក​ចំ​គោលដៅ​លើ​របប​ខ្មែរ​ក្រហម។ ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ជាមួយ​គ្នា​នេះ ខ្មែរក្រហម​បាន​ចាប់​ផ្តើម​ងើប​ឡើង​ក្នុង​នាម​ជា​កម្លាំង​ទ័ពព្រៃ​ជនជាតិ​ដើម​ភាគតិច​ដើម្បី​ប្រជែង​នឹង​រដ្ឋាភិបាល។ ផលប៉ះពាល់ និងការទាក់ទងគ្នានៃការទម្លាក់គ្រាប់បែក និងការរីកធំធាត់របស់ខ្មែរក្រហមត្រូវបានជំទាស់ដោយអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្ត។នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ លន់ នល់ &#x5B; &#x5D; *ល* រំលំរដ្ឋាភិបាលរបស់សម្តេ ចនរោត្តមសីហនុ ។ លន់ នល់ បានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការមិនជោគជ័យមួយ ដើម្បីបណ្តេញទាហាន និងកាត់ខ្សែបន្ទាត់ផ្គត់ផ្គង់របស់វៀតណាមខាងជើងនៅកម្ពុជា។ ជាការឆ្លើយតប NVA បានបង្ហូរចេញពីទីជម្រក និងដណ្តើមយកទឹកដីកម្ពុជាបន្ថែម។ ទឹកដីនេះត្រូវបានប្រគល់ឱ្យខ្មែរក្រហម។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានោះ កងទ័ពអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានផ្តួចផ្តើម យុទ្ធនាការកម្ពុជា ដើម្បីបណ្តេញកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងចេញពីទីជម្រក។

ផលវិបាកមនុស្សធម៌នៃការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកមានកម្រិតខ្ពស់។ អាមេរិក​ប្រហែល​បាន​ទម្លាក់​គ្រាប់បែក​មួយ​តោន​មក​លើ​កម្ពុជា​ជិត​ស្មើ​នឹង​គ្រាប់​បែក​ទាំង​អស់​ដែល​អាមេរិក​ទម្លាក់​ក្នុង ​សង្គ្រាម​លោក​លើក​ទី​ពីរ ។ ការ​ប៉ាន់​ស្មាន​នៃ​ការ​ស្លាប់​យោធា និង​ជន​ស៊ីវិល​កម្ពុជា​ដែល​កើត​ចេញ​ពី​ការ​ទម្លាក់​គ្រាប់​បែក​ឆ្នាំ ១៩៦៩-១៩៧៣ មាន​ចន្លោះ​ពី ៤០.០០០ ទៅ​ជាង ១៥ ម៉ឺន​នាក់។   

ឥទ្ធិពលរបស់ខ្មែរក្រហមទៅលើប្រជាជននៅជនបទគឺធ្ងន់ធ្ងរ។ កលល្បិចរបស់ពួកគេគឺ "ភេរវកម្ម អំពើហឹង្សា និងកម្លាំង"។  សង្គ្រាមស៊ីវិលបានបង្ខំឱ្យប្រជាជនកម្ពុជាជាច្រើននៅជនបទភៀសខ្លួនទៅកាន់ទីក្រុងនានាដើម្បីសុវត្ថិភាព។ ចំនួន​ប្រជាជន​ក្នុង ​រាជធានី​ភ្នំពេញ ​បាន​កើន​ឡើង​ពី ៦០ ម៉ឺន​នាក់​ដល់​ជាង ២ លាន​នាក់។ ការផ្គត់ផ្គង់ទីក្រុងឡើងវិញដោយផ្លូវគោក និងសមុទ្រត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ដោយខ្មែរក្រហម ហើយនៅពេលដែលរដ្ឋាភិបាលចុះចាញ់នៅថ្ងៃទី ១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៧៥ ប្រជាជនជាច្រើនបានអត់ឃ្លាន។  ក្នុង​អំឡុង​សង្គ្រាម​ស៊ីវិល ប្រជាជន​កម្ពុជា​ពី ២០០.០០០ ទៅ ៣០០.០០០ នាក់​បាន​ស្លាប់​ដោយសារ​មូលហេតុ​ទាំងអស់។   

## របបខ្មែរក្រហម 
[រូបភាពតូច| រូបភាពជនរងគ្រោះនៃ អំពើប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា នៅក្នុង [សារមន្ទីរទួលស្លែង|សារមន្ទីរប្រល័យពូជសាសន៍ទួលស្លែង ។]]
សកម្មភាព​ដំបូង​របស់​ខ្មែរក្រហម​លើ​ការ​កាន់​អំណាច​នៅ​ភ្នំពេញ គឺ​បញ្ជា​ប្រជាជន​ឲ្យ​បោះបង់​ទីក្រុង​នានា​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា។ "មួយភាគបីទៅមួយពាក់កណ្តាលនៃចំនួនប្រជាជនរបស់ប្រទេសត្រូវបានបង្ខំដោយពួកកុម្មុយនិស្តក្នុងការបាញ់កាំភ្លើងឱ្យដើរចូលទៅក្នុងទីជនបទក្នុងអាកាសធាតុត្រូពិច និងភ្លៀងមូសុងដោយគ្មានការផ្គត់ផ្គង់អាហារ ទឹក ទីជម្រក សន្តិសុខរាងកាយ ឬការថែទាំវេជ្ជសាស្រ្ត" ។  អ្នករស់នៅក្នុងទីក្រុងដែលនៅរស់រានមានជីវិតត្រូវបានបង្ខំឱ្យបង្កើតការតាំងទីលំនៅថ្មីនៅក្នុងព្រៃ។ អតីតមន្ត្រីរាជការ និងទាហានរបស់រដ្ឋាភិបាល លន់ នល់ ត្រូវបានប្រហារជីវិត។ 

ចំនួនអ្នកស្លាប់ដោយសារការប្រហារជីវិត ការអត់ឃ្លាន និងជំងឺក្នុងអំឡុងពេលជិតបួនឆ្នាំនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហមត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចន្លោះពីមួយទៅបីលាននាក់។ 

## ការឈ្លានពានរបស់យួន និងទុរ្ភិក្ស 
នៅថ្ងៃទី ២៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៧៨ វៀតណាមបានឈ្លានពានកម្ពុជា ហើយមិនយូរប៉ុន្មានបានកាន់កាប់ប្រទេសភាគច្រើន ដោយបង្កើតរដ្ឋាភិបាលគាំទ្រវៀតណាម ដើម្បីគ្រប់គ្រងប្រទេសកម្ពុជា ដែលពួកគេបានហៅថា សាធារណៈ រដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា ។ ប្រជាជនកម្ពុជារាប់ម៉ឺននាក់ត្រូវបានសម្លាប់នៅក្នុងការឈ្លានពាន ឬប្រហារជីវិតដោយរដ្ឋាភិបាលថ្មី។  សំណល់នៃខ្មែរក្រហមបានដកថយទៅ ភ្នំក្រវាញ ក្បែរព្រំដែនជាមួយប្រទេសថៃ ហើយចលនាតស៊ូផ្សេងទៀតបានផ្ទុះឡើងនៅភាគខាងលិចនៃប្រទេសកម្ពុជា។

ក្នុង​របប​ខ្មែរ​ក្រហម​មាន​តែ​ពលរដ្ឋ​ខ្មែរ​ប៉ុន្មាន​ពាន់​នាក់​ប៉ុណ្ណោះ​ដែល​អាច​រត់​គេច​ពី​កម្ពុជា​ទៅ​ជ្រកកោន​នៅ​ប្រទេស​ថៃ។ ជាមួយនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាម ទ្វារទឹកជំនន់បានបើក ហើយប្រជាជនកម្ពុជាបានព្យាយាមឆ្លងចូលទៅក្នុងប្រទេសថៃយ៉ាងច្រើន។ នៅ​ខែ​មិថុនា ឆ្នាំ​១៩៧៩ រដ្ឋាភិបាល​ថៃ​បាន​បង្ខំ​ជនភៀសខ្លួន​កម្ពុជា​ជាង ៤​ម៉ឺន​នាក់​ត្រឡប់​មក​កម្ពុជា​វិញ​នៅ​ប្រាសាទ ​ព្រះវិហារ ។ ប្រជាជនកម្ពុជា ៣០០០ នាក់ ឬច្រើនជាងនេះ ត្រូវបានសម្លាប់ដោយប៉ុនប៉ងឆ្លងកាត់វាលមីន។ ឧបទ្ទវហេតុ​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​បាន​ជំរុញ​សហគមន៍​មនុស្សធម៌​អន្តរជាតិ​ឲ្យ​មាន​សកម្មភាព​ជួយ​ពលរដ្ឋ​ខ្មែរ​ដែល​មក​ដល់​ព្រំដែន​ថៃ​ជា​ញឹក​ញាប់​ក្នុង​ការ​អត់ឃ្លាន​ចុងក្រោយ។ 

នៅចុងឆ្នាំ ១៩៧៩ ការវាយលុករបស់វៀតណាមប្រឆាំងនឹងខ្មែរក្រហម និងក្រុមប្រឆាំងផ្សេងទៀត បូកនឹងគ្រោះទុរ្ភិក្សដែលកំពុងគម្រាមកំហែងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបង្ខំមនុស្ស ៧៥០០០០ នាក់ ដែលភាគច្រើនជាអ្នកប្រយុទ្ធនឹងវៀតណាមទៅកាន់ព្រំដែនថៃ។  ភាគច្រើនត្រូវបានរារាំងមិនឱ្យចូលប្រទេសថៃ ប៉ុន្តែរស់នៅក្នុងជំរុំបណ្តោះអាសន្ននៅតាមព្រំដែន ទោះបីជាជាង ១០០០០០ នាក់ស្ថិតនៅក្នុងប្រទេសថៃនៅមជ្ឈមណ្ឌល Khao-I-Dang Holding Center ក៏ដោយ។ អ្នក​មក​ថ្មី​ជា​ច្រើន​នាក់​ខ្វះ​អាហារូបត្ថម្ភ ឬ​អត់​អាហារ។ 

## ស្ពានដី 
ការ​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​រវាង​កងទ័ព​វៀតណាម និង​កម្លាំង​ប្រឆាំង​វៀតណាម បាន​រំខាន​ដល់​ផលិតកម្ម​ស្រូវ​របស់​កម្ពុជា​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៧៩។ ទុរ្ភិក្សទូទាំងប្រទេសត្រូវបានរំពឹងទុកនៅឆ្នាំ ១៩៨០ ។ ទីភ្នាក់ងារជំនួយបានប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រជាជនកម្ពុជារហូតដល់ ២.៥ លាននាក់កំពុងប្រឈមនឹងការអត់ឃ្លាន។  រដ្ឋាភិបាលគាំទ្រវៀតណាមនៅភ្នំពេញទាមទារឱ្យផ្តល់ជំនួយមនុស្សធម៌ទាំងអស់តាមរយៈវា ហើយអង្គការសហប្រជាជាតិ និងអង្គការជំនួយមួយចំនួនព្យាយាមធ្វើការជាមួយរដ្ឋាភិបាល។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយមានរបាយការណ៍អំពី "បញ្ហាដឹកជញ្ជូននិងចែកចាយ" ។ 

“ស្ពានដី” ដែលបង្កើតដោយបុគ្គលិកជំនួយលោក Robert Patrick Ashe គឺជាវិធានការសង្គ្រោះដែលឆ្លងកាត់រដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ។  អង្គការមនុស្សធម៌ និងទីភ្នាក់ងារផ្តល់ជំនួយអន្តរជាតិ បាននាំយកអង្ករ និងពូជស្រូវផ្សេងទៀត ទៅកាន់ ជំរុំជនភៀសខ្លួន ណងចាន់ នៅតាមព្រំដែនកម្ពុជា ក្នុងប្រទេសថៃ និងបានចែកអង្ករដល់ពលរដ្ឋខ្មែរ ដែលមកព្រំដែន។ "ប្រជាជនកម្ពុជាយ៉ាងច្រើនដែលមានរទេះគោ និងកង់...បានមកព្រំដែនជារៀងរាល់ថ្ងៃ" ហើយត្រូវបានផ្តល់អង្ករមួយបាវដើម្បីយកទៅផ្ទះជាមួយពួកគេ។ 

ស្ពានដីនេះគឺជា "ប្រតិបត្តិការដ៏ធំ និងជោគជ័យ" ដែលចែកចាយរួមគ្នាជាមួយប្រតិបត្តិការជំនួយផ្សេងទៀត រួមទាំងការចែកចាយស្រូវដល់អ្នកកាន់កាប់ទីក្រុងភ្នំពេញ អង្ករប្រហែល ១៥០០០០ តោន អាហារផ្សេងទៀត និងពូជស្រូវដល់ប្រជាជនកម្ពុជាចាប់ពីខែធ្នូ ១៩៧៩ ដល់ខែកញ្ញា ១៩៨០ ។ 

ខណៈពេលដែលស្ពានដីបានទទួលជោគជ័យក្នុងការជួយទប់ស្កាត់នូវអ្វីដែលហាក់ដូចជាគ្រោះទុរ្ភិក្សដែលនឹងកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា វាមានភាពចម្រូងចម្រាសក្នុងចំណោមភ្នាក់ងារជំនួយ។ ទីភ្នាក់ងារជំនួយមួយចំនួនបានអនុគ្រោះដល់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការជាមួយរដ្ឋាភិបាលក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញ ហើយបានចោទប្រកាន់ស្ពានអាកាសថាបានលើកទឹកចិត្តទីផ្សារងងឹតនៅក្នុងម្ហូបអាហារ និងជួយដល់កងកម្លាំងប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល រួមទាំងខ្មែរក្រហមផងដែរ។ ផលប៉ះពាល់នៃស្ពានដីនេះ មិនអាចវាស់វែងបានពេញលេញទេ ដោយសារមិនមានមធ្យោបាយត្រួតពិនិត្យការប្រើប្រាស់ចុងក្រោយនៃអាហារដែលខ្លួនចែកចាយ។ 

## ការតាំងទីលំនៅថ្មី និងជំរុំជនភៀសខ្លួន 
ជំរុំព្រំដែនមានការប្រែប្រួលក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ៨០ អាស្រ័យលើភាពខ្លាំងនៃការប្រយុទ្ធនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ អ្នក​ប្រយុទ្ធ​បាន​ចូល​ជ្រក​ក្នុង​ជំរំ​ព្រំដែន ហើយ​ទាំង​កង​កម្លាំង​រដ្ឋាភិបាល​វៀតណាម និង​កម្ពុជា បាន​បាញ់​ផ្លោង​លើ​ជំរំ​ជា​ញឹក​ញាប់ ។  ទន្ទឹមនឹងនេះ នៅឯ Khao-I-Dang និងជំរុំជនភៀសខ្លួនផ្សេងទៀតដែលមានចម្ងាយប៉ុន្មានម៉ាយក្នុងប្រទេសថៃ ប្រជាជនកម្ពុជាដែលភាគច្រើនជាអ្នករស់រានមានជីវិតពីវណ្ណៈកណ្តាលក្នុងទីក្រុង សង្ឃឹមសម្រាប់ការតាំងទីលំនៅថ្មីនៅបរទេស។ Khao-I-Dang បានឈានដល់កម្រិតកំពូលនៃចំនួនប្រជាជន ១៦០០០០ នៅខែមីនា ឆ្នាំ ១៩៨០ ប៉ុន្តែជាមួយនឹងការតាំងទីលំនៅថ្មី ការធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍ (ជួនកាលដោយមិនស្ម័គ្រចិត្ត) និងការផ្ទេរទៅជំរុំផ្សេងទៀត ចំនួនប្រជាជនបានធ្លាក់ចុះដល់ ៤០០០០ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៨២ ហើយជំរុំបានប្រកាន់យកស្ថានភាពដែលត្រូវបានពិពណ៌នាថាជា "ច្រើនបំផុត។ ជំរុំជនភៀសខ្លួនដែលផ្តល់សេវាយ៉ាងល្អិតល្អន់នៅលើពិភពលោក”។ ជំរុំជនភៀសខ្លួន Site Two បានកើនឡើងដល់ចំនួនប្រជាជន ១៦០០០០ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៧ ។ ទាំងជំរុំជនភៀសខ្លួន និងព្រំដែនត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយការប្រយុទ្ធគ្នាក្នុងចំណោមបក្សពួកនយោបាយ អំពើហិង្សា ការរំលោភ ការធ្លាក់ទឹកចិត្ត និងភាពអសកម្ម។ ជំរុំជនភៀសខ្លួនត្រូវបានប្រកាសថាបិទចំពោះអ្នកមកដល់ថ្មីដោយរដ្ឋាភិបាលថៃ ប៉ុន្តែប្រជាជនកម្ពុជាទទួលបានតាមរយៈការសូកប៉ាន់ ឬត្រូវបានរត់ពន្ធចូលទៅក្នុងជំរុំ។ 

ប្រជាជនកម្ពុជាជាច្រើននាក់នៅក្នុងជំរុំជនភៀសខ្លួន និងព្រំដែនបានបន្តនៅទីនោះអស់ជាច្រើនឆ្នាំ ដោយភ័យខ្លាចការវិលត្រឡប់ទៅកាន់ប្រទេសរបស់ពួកគេ និងចង់តាំងទីលំនៅថ្មីនៅបរទេស។ ប្រជាជនកម្ពុជាសរុបចំនួន ២៦០០០០ នាក់នឹងត្រូវបានតាំងទីលំនៅថ្មីនៅចន្លោះឆ្នាំ ១៩៧៥ និង ១៩៩៧ ដែលភាគច្រើននៅសហរដ្ឋអាមេរិក (១៥៣០០០) និងប្រទេសបារាំង (៥៣០០០) ។ 

## ការធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍ 
នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩១ កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពពេញលេញមួយត្រូវបានសម្រេចរវាងភាគីជម្លោះនៅកម្ពុជា ដែលបានអំពាវនាវឱ្យមានការដកកងកម្លាំងយោធាវៀតណាម និងការបង្កើត អាជ្ញាធរអន្តរកាលអង្គការសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា (អ៊ុនតាក់) ជាមួយនឹងការទទួលខុសត្រូវក្នុងការអនុវត្តបទឈប់បាញ់ រៀបចំការបោះឆ្នោតសម្រាប់ រដ្ឋាភិបាល​កម្ពុជា​ថ្មី និង​ធ្វើ​មាតុភូមិនិវត្តន៍​ពលរដ្ឋ​ខ្មែរ​ដែល​នៅ​ក្នុង​ជំរំ​ជនភៀសខ្លួន​ក្នុង​ប្រទេស​ថៃ ឬ​ក្នុង​ជំរំ​ព្រំដែន។ 

UNHCR បានត្រួតពិនិត្យកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍ដែលបណ្តាលឱ្យមានប្រជាជនកម្ពុជាចំនួន ៣៦០០០០ នាក់បានវិលត្រឡប់មកប្រទេសវិញពីជនភៀសខ្លួន និងជំរុំព្រំដែនក្នុងប្រទេសថៃ។  Khao-I-Dang និងជំរុំជនភៀសខ្លួនផ្សេងទៀតត្រូវបានបិទ។ ប្រជាជនដែលនៅសេសសល់របស់ពួកគេត្រូវបានផ្ទេរទៅតំបន់ទី ២ ដែលត្រូវបានបិទនៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ ១៩៩៣ បន្ទាប់ពីចំនួនប្រជាជនរបស់វាត្រូវបានធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍មកប្រទេសកម្ពុជា 

ការបោះឆ្នោតនៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៩៣ បានបង្កើតរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាឯករាជ្យ ហើយអ៊ុនតាក់ត្រូវបានរុះរើ។ ចំនួនដ៏ច្រើននៃអង្គការសហប្រជាជាតិ និងបុគ្គលិកជំនួយមនុស្សធម៌នៅតែស្ថិតក្នុងប្រទេសនេះ ដើម្បីលើកកម្ពស់សិទ្ធិមនុស្ស និងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងគាំទ្រការកសាងឡើងវិញ និងការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច។ 

## សូមមើលផងដែរ 
* ការប្រគុំតន្ត្រីដើម្បីប្រជាជនកម្ពុជា។
* វិបត្តិជនភៀសខ្លួនឥណ្ឌូចិន
* មជ្ឈមណ្ឌល Khao-I-Dang Holding
* ជំរំជនភៀសខ្លួន នង សាម៉េត
* ជំរំជនភៀសខ្លួនណងចាន់
* ទីតាំងជំរុំជនភៀសខ្លួនពីរ
* ជំរំជនភៀសខ្លួនស្រះកែវ
* ប្រតិបត្តិការសង្គ្រោះព្រំដែនរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សិទ្ធិមនុស្សនៅកម្ពុជា
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations