ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ

ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ គឺជារចនាបទសំណង់ដ៏ជាក់លាក់ជាក់លាក់មួយសម្រាប់ អាណាចក្រខ្មែរ ដែលត្រូវបានបំផុសគំនិតដោយ ស្ថាបត្យកម្មនៃប្រាសាទហិណ្ឌូ ក្នុង ប្រទេសឥណ្ឌា ហើយដែលបញ្ជាក់តាំងពីឆ្នាំ 802 ជាមួយ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី 2 ដែលជាចរិតដ៏ពិសិដ្ឋនៃអំណាចរបស់ស្តេចខ្មែរ  ( *ទេវរាជ*  ,  ). ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរត្រូវបានសម្គាល់ពីប្រទេសជិតខាងដោយ ប្រាសាទភ្នំ ។ រមណីយដ្ឋាន​ដែល​គេ​ស្គាល់​ច្រើន​ជាងគេ​គឺ​ប្រាសាទ ​អង្គរ ​ក្នុង ​ប្រទេស​កម្ពុជា ដែល​ប្រមូលផ្តុំ​ប្រាសាទ​ប្រភេទ​នេះ​យ៉ាងច្រើន​។ ប៉ុន្តែ​ស្ថាបត្យកម្ម​ខ្មែរ​មាន​ទម្រង់​ជា​ច្រើន​ផ្សេង​ទៀត​ក្រៅ​ពី​ប្រាសាទ​ភ្នំ​ជា​រឿយៗ​ជា​ប្រាង្គ​ដែល​សង់​ពី​ឥដ្ឋ។

ស្ថាបត្យកម្មដែលត្រូវបានអភិរក្សត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ដោយផ្ទាល់ទៅនឹងកិត្យានុភាពរបស់ស្តេចនិងការគោរពនៃព្រះគឺស្ទើរតែទាំងស្រុងនៃ សិល្បៈខ្មែរ ការតុបតែងស្ថាបត្យកម្ម និងរូបភាពនៃព្រះ និងស្តេចដែលភ្ជាប់ទៅនឹងស្ថាបត្យកម្មរបស់វា។
ស្តាំ|រូបភាពតូច|445x445ភីកសែល|
ស្ថាបត្យកម្ម​នេះ​អម​ជាមួយ​ការ​បង្កើត ការ​ងើប​ឡើង និង​ការ​លើក​ឡើង​នៃ ​អាណាចក្រ​ខ្មែរ ​នៅ​ចន្លោះ សតវត្ស ទី៨និង សតវត្សទី១២ និងបាត់ខ្លួនតាំងពីដើមដំបូងនៃការធ្លាក់ចុះនៅ   សតវត្ស ទី១៣។ វិមានរឹង ថ្ម ឬឥដ្ឋ ដែលនៅមានអស់ជាច្រើនសតវត្ស សុទ្ធតែជាមុខរបរខាងសាសនា។ ; អគារ​ខាង​លោកិយ រួម​ទាំង​ព្រះបរមរាជវាំង ដែល​ត្រូវ​បាន​សាងសង់​ឡើង​ពី​វត្ថុធាតុ​ដែល​អាច​បំផ្លាញ​បាន ភាគច្រើន​ជា​ឈើ​បាន​បាត់​អស់។ ប៉ុន្តែវាអាចធ្វើទៅបានដើម្បីបង្កើតជាតំណាងជាក់លាក់របស់វាពីចម្លាក់លៀនស្រាលដែលសំខាន់ដែលបានរក្សាទុករូបភាពសង្ខេប។

## ការពង្រីកភូមិសាស្ត្រ 
បូជនីយដ្ឋាន​ខ្មែរ​ត្រូវ​បាន​គេ​សាងសង់​ពាសពេញ​អាណាចក្រ ( កម្ពុជា ​បច្ចុប្បន្ន ឡាវ ថៃ ​ភាគ​ខាង​ត្បូង និង ​វៀតណាម ) ដោយ​មាន​ការ​ប្រមូល​ផ្តុំ​ពិសេស​នៅ​តំបន់​ខាង​ជើង​បឹង ​ទន្លេសាប ។ ក្នុងពេលដំណាលគ្នាជាមួយនឹងអគារទាំងនេះ អំណាចខ្មែរបានបង្កើតផ្លូវថ្នល់ បណ្តាញធារាសាស្ត្រស្មុគ្រស្មាញ មានប្រឡាយ (មានប្រយោជន៍ជាផ្លូវទឹកផងដែរ) *បារាយណ៍* និងស្ពាន ដើម្បីអភិវឌ្ឍកសិកម្ម (ស្របតាមការប្រតិបត្តិសាសនា) ជំរុញពាណិជ្ជកម្ម និងគ្រប់គ្រងអាណាចក្ររបស់គាត់ឱ្យកាន់តែប្រសើរ  ការងារធារាសាស្ត្រសំខាន់ៗត្រូវបានអនុវត្តនៅដើមឆ្នាំក្រោមព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័ន (៨៧៧-៨៨៩) ក្នុងសម័យអង្គរថ្មី ដោយមានអាងស្តុកទឹកឥន្ទ្រាតា *បារាយណ៍* រលួស ។

### នៅកម្ពុជា 

ឯកសារ:Sambor_Prei_Kuk-nX-8.jpg|តំនភ្ជាប់=Fichier:Sambor_Prei_Kuk-nX-8.jpg|alt=Sambor Prei Kuk. Prasat Sambor, groupe Nord VIIe siècle|សំបូរព្រៃគុក ។ ប្រាសាទសំបូរ ក្រុមខាងជើង 
ឯកសារ:Templo_de_Angkor_Wat_en_Camboya.JPG|តំនភ្ជាប់=Fichier:Templo_de_Angkor_Wat_en_Camboya.JPG|alt=Angkor Vat, XIIe siècle, l'un des temples d'Angkor| អង្គរវត្ត  ដែលជាប្រាសាទមួយក្នុងចំណោមប្រាសាទ អង្គរ
ឯកសារ:The_corbel_span_of_Spean_Praptos.JPG|តំនភ្ជាប់=Fichier:The_corbel_span_of_Spean_Praptos.JPG|alt=Spean Praptos, pont en encorbellementSiem Reap, XIIe siècle (Jayavarman VII)| ស្ពាន ប្រាប់ទិស
ការ​ជ្រើស​រើស​ខាង​ក្រោម​នេះ​រក្សា​ទុក​តែ​បូជនីយដ្ឋាន​ខ្មែរ​ល្បីៗ​បំផុត​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា  ។

* តំបន់ អង្គរ អតីតរាជធានីនៃ អាណាចក្រខ្មែរ ចុះបញ្ជីជា បេតិកភណ្ឌពិភពលោក ដោយ អង្គការយូណេស្កូ
** ទីតាំងនៃ យសោធរបុរៈ ហៅអង្គរ នៅជិត ខេត្តសៀមរាប ជាមួយ ប្រែរូប

: អង្គរកណ្តាល :
:: ប្រាសាទអង្គរវត្ត : តាព្រហ្ម ភ្នំបាខែង ( *យសោធរគិរី*) បក្សីចាំក្រុង ប្រាសាទបី ប្រាសាទថ្មបាយក្អែក 
:: អង្គរធំ : បាពួន, បាយ័ន, ភិមានអាកា, ជណ្ដើរដំរី, ជណ្ដើរ ដំរី, ទេពប្រណម , ព្រះប៉ាលីឡៃ, ព្រះពិទូ, ប្រាសាទនាងទាំងដប់ពីរ, មង្គលា, ឃ្លាំង
: អង្គរខាងកើត :
:: ធម្មនន្ទ, ចៅសាយទេវដា, ស្ពានថ្ម, តានី, តាកែវ, តាព្រហ្ម ( *រាជវិហារ*), កុដិស្វរ បន្ទាយក្ដី ស្រះស្រង់, ប្រាសាទក្រវ៉ាន់, បាតជុំ
:: បារាយណ៍ខាងកើត : ប្រែរូប, មេបុណ្យខាងកើត, បន្ទាយសំរែ
: អង្គរឦសាន :
:: ព្រះខ័ន នាគព័ន្ធ ក្រោលគោ តាសោម
:: បារាយណ៍ខាងលិច : មេបុណ្យខាងលិច, អកយំ, ភ្នំក្រោម
:: រលួស ( ហរិហារល័យ ) និង 10   ទៅភាគអាគ្នេយ៍ ៖ បាគង លលៃ និង ព្រះគោ

: នៅ​លើ​ទីតាំង​ឥស្វរ​បុ​រៈ ចម្ងាយ 20   ​ទៅ​ទិស​ខាងជើង​ឆៀង​ខាងកើត ៖ បន្ទាយ​ស្រី

* ខាងជើង បឹងទន្លេសាប
** បន្ទាយឆ្មា **១** បេងមាលា កោះកេរ ព្រះវិហារ **១** ប្រាសាទក្រវ៉ាន់
* ទន្លេសាបខាងកើត
** ព្រះខ័នកំពង់ស្វាយ សំបូរព្រៃ គុក វត្តនគរ
* ខាងលិចទន្លេសាប
** វត្តបាណន់ ,
* ខាងត្បូងបឹងទន្លេសាប
** ទន្លេបាទី ភ្នំជីសូរ អង្គរបូរី និងភ្នំដា

### ចាក់ផ្សាយនៅប្រទេសថៃ 
#### ប្រាសាទធំ ៗ និងវិមានផ្សេងទៀត។ 
ខ្មែរ​បាន​កសាង​ផ្លូវ​មួយ​ចំនួន​ដើម្បី​តភ្ជាប់​អង្គរ​ទៅ​ផ្នែក​ផ្សេងៗ​នៃ​អាណាចក្រ។ ផ្លូវមួយក្នុងចំនោមផ្លូវទាំងនេះតភ្ជាប់ពីអង្គរទៅ ភីម៉ៃ នៅភាគឦសាននៃប្រទេសថៃដែលមានចម្ងាយប្រហែល 250 គីឡូម៉ែត្រ។ ប្រាសាទខ្មែរដែលត្រូវបានថែរក្សាយ៉ាងល្អ អាចរកបាននៅតាមផ្លូវនេះ។

នៅលើផ្លូវក្នុង ខេត្ត បុរីរម្យ មានប្រាសាទខ្មែរដ៏អស្ចារ្យពីរដែលមានចម្ងាយតែប៉ុន្មានគីឡូម៉ែត្រប៉ុណ្ណោះ។ ប្រាសាទភ្នំរុង ដែលសាងសង់នៅលើកំពូលភ្នំ និង ប្រាសាទមឿងតាំ នៅជើងភ្នំត្រូវបានដាក់បញ្ចូលក្នុងបញ្ជីបណ្តោះអាសន្នសម្រាប់ការចុះបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូនៅឆ្នាំ ២០១៩  ។ ប្រាសាទហិនភីម៉ៃ នៅចុងផ្លូវចាស់ គឺជាប្រាសាទខ្មែរដ៏ធំបំផុតរបស់ប្រទេសថៃ  ។ វា​ជា​ប្រាសាទ​នៃ​ព្រះពុទ្ធសាសនា ​មហាយាន ​ដែល​មាន​អាយុកាល​តាំង​ពី សតវត្សទី11 ។

តាម​ផ្លូវ​ដ៏​អស្ចារ្យ​នេះ ខ្មែរ​បាន​សង់​កន្លែង​សម្រាក និង​មន្ទីរពេទ្យ ដែល​ខ្លះ​បាន​រក​ឃើញ។

ថ្វីត្បិតតែប្រាសាទខ្មែរធំជាងគេ និងល្បីបំផុតត្រូវបានរកឃើញនៅភាគឦសាននៃប្រទេសថៃក៏ដោយ បូជនីយដ្ឋានខ្មែរផ្សេងទៀតក៏ត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយនៅកន្លែងផ្សេងទៀតផងដែរ។

ទីក្រុង លពបុរី ភាគខាងជើងទីក្រុងបាងកក គឺជារាជធានីខេត្តនៃអាណាចក្រខ្មែរ។ វត្តមាន​ខ្មែរ​នៅ​តែ​ឃើញ​មាន​នៅ​ទី​នោះ​សព្វ​ថ្ងៃ។ ដូច្នេះ ប្រាង្គសំយ៉ុត *ប្រាង្គ* ថ្មធំៗចំនួនបី មានអាយុកាលតាំងពី   សតវត្ស ទី១៣និង​ប្រាសាទ ​ព្រះ​ស្រី​រតនា​មហាថាត ដែល​ចាស់​ជាង​បន្តិច។

ឆ្ពោះទៅទិសខាងលិច អាណាចក្រខ្មែរបានលាតសន្ធឹងជិតដល់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ប្រាសាទខ្មែរភាគខាងលិចបំផុតគឺ ប្រាសាទមឿងសិង្ហក្នុង ខេត្ត កញ្ជនបុរី ដែលមានចម្ងាយប្រហែល 30 គីឡូម៉ែត្រភាគខាងកើតនៃព្រំដែនប្រទេសថៃជាមួយប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ទីក្រុង​ដ៏​ស្មុគស្មាញ​នេះ​ទំនង​ជា​បម្រើ​ជា​មូលដ្ឋាន​យោធា​ការពារ​ព្រំដែន​ភាគ​ខាងលិច​នៃ​អាណាចក្រ​ខ្មែរ។

ភាគខាងត្បូងនៃ ខេត្ត ពេជ្របុរី គឺ វត្ត កំពែងលែង ដែលត្រូវបានសាងសង់ក្នុង សតវត្ស ទី 12  ​ជា​ប្រាសាទ​មួយ​ទៅ​ព្រះ​សិវៈ ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មក​ត្រូវ​បាន​ផ្លាស់​ប្តូ​រ​ទៅ​ជា​ប្រាសាទ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​។

#### *ប្រាង្គ* នៅប្រទេសថៃ 
ជាមួយនឹងដើមកំណើតរបស់ជនជាតិថៃនៅលើអង្គរក្នុង សតវត្ស ទី 13  ទីឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិនបានផ្លាស់ប្តូរទៅជាវប្បធម៌ថៃ។ ស្ថាបត្យកម្មដែលនៅរស់រានមានជីវិតពីសម័យនេះ គឺត្រូវបានឧទ្ទិសទាំងស្រុងចំពោះព្រះពុទ្ធសាសនា ថេរវាទ ។ វាផ្តល់នូវផ្នែកបន្ថែមដល់ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ ដែលវាទាក់ទាញការបំផុសគំនិត ប៉ុន្តែដូចគ្នានឹងសិល្បៈនៃ ទ្វាវតី ដែរ ដែលតែងតែច្នៃប្រឌិតនៅ ហរិបញ្ច័យ ។

ប្រាសាទថៃសំខាន់ តាំងពីសម័យ សុខោទ័យ (រាជធានីបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១២៣៨) បង្ហាញពីលក្ខណៈស្ថាបត្យកម្មនៃសម័យ អយុធ្យា (១៣៥០-១៧៦៧) និង នគររតនៈកូស៊ីន (១៧៨២-១៩៣២)។

វាត្រូវបានសាងសង់ពី ថ្មបាយក្រៀម ឬឥដ្ឋ . វា​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ពី​ព្រះ *​ពន្លា* ​មួយ​ដែល​រួម​មាន​ប្រាង្គ​បរិសុទ្ធ​នៃ​ប្រាសាទ​ថៃ​ដែល​មាន​ផ្ទុក​សារីរិកធាតុ (ដូច​ជា ​ចេតិយ ​) នៅ​ក្នុង​មូលដ្ឋាន​របស់​វា។ *ប្រាង្គ* ​នេះ​នៅ​ពី​មុខ​ដោយ *​មណ្ឌប* ​ដែល​មាន​សសរ​ឥដ្ឋ និង​ដំបូល​ប្រក់​ក្បឿង ដែល​ជា​ញឹក​ញាប់​មាន​រូបសំណាក​ព្រះពុទ្ធ​ដ៏​ធំ​សម្បើម។ *ប្រាង្គ* ​កើត​ចេញ​ពី​ប្រាសាទ​បុរាណ​ខ្មែរ *ប្រាសាទ* : ប៉មទីសក្ការៈរាងការ៉េគ្របដណ្ដប់ដោយដំបូលជណ្តើរខ្ពស់។ នៅទីនេះ ថ្នាក់បង្ហាញជំហានជាច្រើន  ដែលជារឿយៗលេចធ្លោខ្លាំង។ *ប្រាង្គ* ពីដើម សតវត្ស ទី 10 ទី  និងចុងបញ្ចប់នៃ សតវត្ស ទី 12 មួយ  ​បាន​ទទួល​មរតក​ពី​ស្ថាបត្យកម្ម​ខ្មែរ​នៃ​ប្រាសាទ​ធំៗ​នៃ​ប្រាសាទ​អង្គរវត្ត និង​អង្គរធំ។  ។

តាមរយៈជណ្តើរដ៏វែង និងចោតខ្លាំងដែលឆ្លងកាត់មូលដ្ឋានសាជីជ្រុងខ្ពស់ យើងចូលទៅកាន់បន្ទប់គូប។ ខាង​លើ​ឡើង​លើ​ប្រាង្គ​កណ្ដាល គឺ *​ប្រាង្គ* ។ គម្របរបស់វាមានរាងជាគុម្ពោត - បំផុសគំនិតដោយភ្នំលោហធាតុគឺ ភ្នំព្រះសុមេរុ - ហើយជារឿយៗត្រូវបានគ្រងរាជ្យដោយ monolyth រាងជាផ្កាឈូក។ *ប្រាង្គ* ​ខ្មែរ​មាន​លក្ខណៈ​ស្រដៀង​នឹង​ប្រាសាទ *​សិខរ* និង *​រេខ* (ប្រាង្គ​ប្រាសាទ​) នៃ​ប្រាសាទ​ឥណ្ឌា​ខាង​ជើង។ នៅពេលដែលវាឈានដល់ទំហំធំខ្លាំងណាស់ *មណ្ឌប* អាចបម្រើជាបន្ទប់ប្រជុំសម្រាប់ព្រះសង្ឃ ដូចជា *វិហារ* នៅប្រទេសឥណ្ឌា  ។

#### បញ្ជីនៃបូជនីយដ្ឋានខ្មែរនៅប្រទេសថៃ 
ប្រសិន​បើ​យើង​បង្កើត​បញ្ជី​ពេញលេញ​នៃ​បូជនីយដ្ឋាន​នៅ​ប្រទេស​ថៃ​នៃ ​ខ្មែរ (  សតវត្សទី10-13 ) យើងអាចកត់សម្គាល់បានថា ខេត្តមួយចំនួនរបស់ប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្ន មានច្រើនណាស់។ ដូច្នេះ​ខេត្ត​ជាប់​ព្រំដែន​ជាមួយ​ភាគ​ខាងជើង​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​រួម​មាន​បូជនីយដ្ឋាន​ភាគ​ច្រើន៖ ១២០ ក្នុង​ចំណោម ២០៦។ ភូមិភាគឦសាន្ត៖ ៧៣. តំបន់ភាគខាងជើង ៖ ៨ និង​តំបន់​កណ្តាល៖ ៥.
Les chiffres indiquent les « sites majeurs » (1), « sites d'intérêt considérable » (2), et « sites d'intérêt général » (3) .

#### សារមន្ទីរសិល្បៈ និងស្ថាបត្យកម្មខ្មែរនៅប្រទេសថៃ 
* សារមន្ទីរជាតិបាងកក  - សារមន្ទីរ មហាវិរវង្ស,គោរាជ  - សារមន្ទីរជាតិ ភិម៉ៃ  - សារមន្ទីរជាតិ ព្រះជិនបុរិ  - សារមន្ទីរជាតិ ឧប្បល (និង Wat Supatanaram, Ubon)  - សារមន្ទីរជាតិ ខនកែន  សារមន្ទីរជាតិ Somdet Phra Narai  - Ramkhamhaeng National Museum, សុខោទ័យ 

### នៅប្រទេសឡាវ 
* ខេត្តចំប៉ាសាក់ ៖ វត្តភូ **១**

## កាលប្បវត្តិ 
សំណង់​ខ្មែរ និង​ការ​តុបតែង​របស់​វា​ត្រូវ​បាន​ចាត់​ចូល​ជា ៣ សម័យ និង​មាន​រចនាបថ​បន្តបន្ទាប់​គ្នា​ជា​ច្រើន។ រចនាប័ទ្ម​បន្តបន្ទាប់​គ្នា​ក្នុង​ស្ថាបត្យកម្ម​នេះ​ត្រូវ​គ្នា​នឹង​រចនាប័ទ្ម​ដែល​អាច​មើល​ឃើញ​ក្នុង​វិស័យ ​ចម្លាក់​ខ្មែរ ។

### សម័យមុនអង្គរ 
រចនាប័ទ្មបន្តបន្ទាប់បី : នៃ សំបូរព្រៃគុក (រហូតដល់ឆ្នាំ ៦៥០) នៃព្រៃក្មេងង (រហូតដល់ប្រហែល ៧០០) និងកំពង់ព្រះ ។

### សម័យអង្គរ 
នេះចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងរចនាបថគូលែន បន្ទាប់មកអភិវឌ្ឍជាមួយនឹងរចនាបថ ភ្នំបាខែង នៃប្រាសាទភ្នំនៅលើទីតាំងនៃ យសោធរបុរៈ ក្នុង សតវត្សទីទី 10 ។  ព្រះបាទយសោវរ្ម័ន I

រចនាបថ កោះកេរ្តិ៍ (រហូតដល់ឆ្នាំ ៩៤៥) គឺជាការសម្រាកដ៏សំខាន់មួយជាមួយនឹងការបង្កើតការគោរពបូជារបស់ *ទេវរាជ* ដែលចារឹកក្នុងការអនុវត្តថ្មីនៃប្រាសាទភ្នំ  ។

បន្ទាប់​មក​បាន​ធ្វើ​តាម​រចនាបថ ​ប្រែរូប ​ពេល​នោះ​ស្រប​គ្នា​គឺ ​បន្ទាយ​ស្រី ​និង ​ឃ្លាំង ​នៅ​ចុង សតវត្ស​ទី​១១ ។  

ពេញមួយ សតវត្ស ទី ១១ នេះ។ រចនាបថ បាពួន នឹងសោយរាជ្យរហូតដល់ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ និងការកសាង អង្គរវត្ត ។

ការ​ផ្លាស់​ប្តូរ​ទៅ​កាន់​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ត្រូវ​បាន​អម​ដោយ​រចនាបថ ​បាយ័ន ដែល​បាន​ផ្សព្វផ្សាយ​ដោយ ​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័នទី ៧ ពី​ឆ្នាំ ១១៨០។

### សម័យក្រោយអង្គរ 
រចនាប័ទ្មនិយាយថា " ក្រោយបាយ័ន » បន្សល់ទុកតែរូបចម្លាក់ ព្រះពុទ្ធសាសនាកាន់តែខ្លាំងឡើងក្នុងការបំផុសគំនិតជាមួយនឹងការធ្លាក់ចុះនៃសាសនាហិណ្ឌូ។ វាហាក់បីដូចជាឥទ្ធិពលនៃ ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ បានបញ្ចប់ការសាងសង់សំណង់ដែលបំផុសគំនិតដោយ សាសនាហិណ្ឌូ ហើយបានឈានដល់ចំណុចកំពូលដោយ ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន ហើយថាទីសក្ការៈទាំងនោះត្រូវបានកាត់បន្ថយទៅជារាបស្មើរថ្មដែលសំណង់ឈើស្រាលៗត្រូវបានសាងសង់ និងសម្ភារៈដែលអាចបំផ្លាញបាន។

## បច្ចេកវិទ្យា 
### ការអភិវឌ្ឍន៍ធារាសាស្ត្រ 
#### បារាយណ៍ 
[រូបភាពតូច| ទិដ្ឋភាពពីលើអាកាសនៃអង្គរ បង្ហាញពី [បារាយណ៍ខាងលិច ពាក់កណ្តាល]]

#### ស្រះ 
ស្រះសិប្បនិម្មិត ជាធម្មតាតូចជាងបារាយណ៍ (ជាភាសាថៃ 'សា')។

#### ស្ពាន 
ការសាងសង់ផ្លូវរាជវង្សដែលឡើងដល់ចុងព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ តម្រូវឲ្យមានការសាងសង់ស្ពានជាច្រើន ដែលស្ទើរតែទាំងអស់ធ្វើតាមគំរូ ស្ពានថ្ម ៖ តុដេកដែលមានរាងកោង ហើយដូច្នេះសសរធំជាង (១,៥ ម៉ែត្រ) ជាងក្លោងទ្វារ (ប្រហែល ១ ម៉ែត្រ) ។ របងការពារគឺជាសត្វពស់ នាគ ។

ផ្លូវធំជាងគេដែលនៅតែមើលឃើញគឺស្ពានប្រាបតូ ដែលស្ថិតនៅលើផ្លូវខាងកើត ទន្លេសាប រវាង ខេត្តសៀមរាប និងខេត្តកំពង់ធំ ដែលមានបណ្តោយ ៦៤ ម៉ែត្រ និងទទឹង ១៦ ម៉ែត្រ។

#### ធាតុនៃវិមាន, ឈ្មោះ 
[រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| ឧទាហរណ៍នៃ antefix, ប្រទេសកម្ពុជា, ព្រះបរមរាជវាំង, អង្គរធំ, រចនាប័ទ្ម [ប្រាសាទឃ្លាំង|ឃ្លាំង។ សារមន្ទីរ Guimet ទីក្រុងប៉ារីស]]

* **Antaral**

: ច្រករបៀងតភ្ជាប់ *garbhagrha* ទៅ *មណ្ឌប*

* **Antéfixe**

: លំនាំដែលដាក់នៅលើដំបូល ឬជ្រុងនៃអគារមួយនៅចុងជួរនៃក្រឡាក្បឿង ឬផ្នែកនៃដំបូល ឧទាហរណ៍សម្រាប់តុបតែង ឬបិទបាំង។

* **Ardhamandapa**

: រានហាលខ្លីនៅច្រកចូល *mandapa*

* **អរោគ្យសាលា**

: វិហារដែលជាធម្មតាធ្វើពីថ្មបាយក្រៀម ដែលជាផ្នែកមួយនៃមន្ទីរពេទ្យ

* **Bannalai ឬ "បណ្ណាល័យ"**

[រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល| នៅខាងឆ្វេង។ ទីសក្ការៈ​ខាង​ត្បូង នៅ​កណ្តាល​មណ្ឌា​ប៉ា ខាង​ស្ដាំ។ ខាងត្បូង "បណ្ណាល័យ" ។ [ប្រាសាទបន្ទាយស្រី|បន្ទាយស្រី]]

* **បន្ទាយ**

* **Dharmasala ឬ Stopover Lodge**

: *ព្រះធម៌សាលា* ឬតាមព្យញ្ជនៈ *ផ្ទះដែលមានភ្លើង* ។ ផ្លូវនានាក្នុងសម័យខ្មែរ ដូចជាផ្លូវព្រះរាជារវាង អង្គរ និង ភីម៉ៃ ត្រូវបានដាក់ជាចំនុចៗដោយសំណង់ទាំងនេះ ដែលប្រហែលជាអមដោយជំរកសម្រាប់អ្នកធ្វើធម្មយាត្រា។ ពួកគេប្រហែលជាជម្រកនៃជម្រកទាំងនេះ ដែលនៅក្នុងនោះ ភ្លើងមួយត្រូវបានរក្សាទុកសម្រាប់ប្រើប្រាស់របស់អ្នកធ្វើធម្មយាត្រា។ មនុស្សជាច្រើននៅដាច់ពីគេតាមគន្លងបុរាណ ប៉ុន្តែខ្លះត្រូវបានសាងសង់នៅក្នុងជញ្ជាំងខាងក្រៅនៃប្រាសាទ ដូចជានៅប្រាសាទព្រះខ័នរបស់អង្គរ។ ធម៌​ទាំង​នេះ​មាន​ចម្ងាយ​ប្រមាណ ១៥ គីឡូម៉ែត្រ​ពី​គ្នា ដែល​ត្រូវ​នឹង​ការ​ដើរ​មួយ​ថ្ងៃ

* **គភ៌​គ្រឹះ**

: បន្ទប់ខាងក្នុងនៃទីសក្ការៈបូជាហិណ្ឌូ ; តាមព្យញ្ជនៈ ៖ "ស្បូន" ។ វាគឺជា Holy of Holies ដែលស្មើនឹង *cella* នៃប្រាសាទរ៉ូម៉ាំងបុរាណ ហើយមានរូបអាទិទេព (anthropomorphic ឬអត់ - ដូចជារូបចម្លាក់ Shiva ឬ linga/yoni)

* **គោបុរៈ (ផ្លូវចូល)**

: ដើម្បីចូលទៅក្នុងបរិវេណប្រាសាទជាបន្តបន្ទាប់ ឈើឆ្កាងមួយ ជាទូទៅមានព្រះពន្លាឈើឆ្កាងដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយប៉មមួយ ឬបី តែងតែស្ថិតនៅចំកណ្តាលម្ខាង ហើយតម្រង់ឆ្ពោះទៅរកចំណុចខាគឺគោបុរៈ។ ឯករភណ្ឌ​ប្រាសាទ​ជាទូទៅ​ត្រូវ​បាន​តម្រង់​ទិស​ខាង​កើត​ទៅ​លិច ដោយ​មាន​ច្រក​ចូល​សម្រាប់​អគារ​ភាគច្រើន​ដែល​មាន​ទីតាំង​នៅ​ខាងកើត។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រាសាទមួយចំនួនត្រូវបានតម្រង់ទិសជាមួយច្រកចូលទៅទិសខាងលិច ដូចជា ប្រាសាទអង្គរវត្ត ឬ វត្តអាត្មា ដែលជាអគារប្រហែលជាឧទ្ទិសដល់ព្រះវិស្ណុ ដែលជាផ្នែកខាងលិចក្នុងចំណោមជនជាតិខ្មែរ ដែលទាក់ទងនឹងការស្លាប់។

* **គុ**

: ប៉ម​ប្រហោង​មួយ​ផ្នែក​តូច (ប្រៀបធៀប​នឹង *​ប្រាសាទ* និង *​ប្រាង្គ* ​)

* **មណ្ឌប**

* **ភ្នំ**

: ជាភាសាខ្មែរ, ភ្នំ, ភ្នំ។ ឲ្យ *phanom* ជាភាសាថៃ

* **ប្រាលី**

: គែមនៃដំបូលមួយ។

* **ប្រាង្គ**

* **ប្រាសាទ (ប្រាង្គប្រាសាទ)**

[រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| [ប្រាសាទភ្នំរុង ប្រទេសថៃ។ ឧទាហរណ៍ Somasutra ; យើង​អាច​មើល​ឃើញ​នៅ​ផ្ទៃ​ខាង​ក្រោយ​នៃ ​ព្រះ​សិវៈ លីងហ្គាំ]]

* **ព្រះ**

: “ ពិសិដ្ឋ » ជា​ភាសា​ខ្មែរ​មក​ពី​ភាសា​សំស្ក្រឹត *ប្រា* ​ជា​ភាសា​ថៃ *​ប្រា* ​។ ឧទាហរណ៍ ប្រាសាទព្រះវិហារ (ខ្មែរ) ប្រាសាទព្រះវិហារ (ថៃ)

* **សាលា**

* **បន្ទប់អ្នករាំ**

: ប្រាសាទមួយចំនួន (ដូចជាព្រះខ័ននៃអង្គរ ឬ បេងមាលា ) មានបន្ទប់តុបតែងលម្អដោយក្បាច់រាំដ៏ពិសិដ្ឋ ឬ អប្សរា ។

* **សោមសូត្រ**

: បំពង់​ប្រើ​សម្រាប់​បង្ហូរ​ទឹក​ដ៏​ស្រស់​ស្អាត ប្រើ​សម្រាប់​លាង​រូប​បដិមា​នៅ​ក្នុង​អគារ

* **វិហារ៉ា**

: ពាក្យសំស្រ្កឹតសម្រាប់ប្រាសាទមួយ រាងចតុកោណក្នុងប្លង់ បំណងសម្រាប់សង់រូបសំណាកព្រះពុទ្ធ ( *វិហាន*ជាភាសាថៃ *វិហារ* ជាភាសាខ្មែរ)

#### សម្ភារៈ និងប្រើប្រាស់ក្នុងការសាងសង់ 

ឯកសារ:2016_Angkor,_Angkor_Thom,_Taras_Trędowatego_Króla_(01).jpg|តំនភ្ជាប់=Fichier:2016_Angkor,_Angkor_Thom,_Taras_Trędowatego_Króla_(01).jpg|alt=Palais khmère sur pilotis. Terrasse du Roi lépreux.| វាំងខ្មែរលើ បង្គោល  ។ Terrace of the Leper King ។
ឯកសារ:Bas-reliefs_du_Bayon_(Angkor)_(6916998567).jpg|តំនភ្ជាប់=Fichier:Bas-reliefs_du_Bayon_(Angkor)_(6916998567).jpg|alt=Bas-relief du Bayon| បាយ័ន ធូរស្រាល
ឯកសារ:Angkor_-_Bayon_-_056_Kitchen_Scene_(8580785217).jpg|តំនភ្ជាប់=Fichier:Angkor_-_Bayon_-_056_Kitchen_Scene_(8580785217).jpg|alt=Bas-relief du Bayon.| បាយ័ន ធូរស្រាល។
ឯកសារ:Angkor_-_Bayon_-_057_Childbirth_(8580786377).jpg|តំនភ្ជាប់=Fichier:Angkor_-_Bayon_-_057_Childbirth_(8580786377).jpg|alt=Bas-relief du Bayon. Peut-être un hôpital khmer| បាយ័ន ធូរស្រាល។ ប្រហែលជាពេទ្យខ្មែរ

##### ឈើ 
ឈើ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាចម្បងសម្រាប់លំនៅដ្ឋានដ៏ពេញនិយម ស្ថាបត្យកម្មជនជាតិដើមភាគតិចទូទៅ ប៉ុន្តែក៏សម្រាប់ព្រះរាជវាំង មន្ទីរពេទ្យ (លើកលែងតែវិហារដែលសាងសង់ក្នុងទម្រង់រឹងមាំ) ហើយមិនទាន់បានសាកល្បងពេលវេលានៅឡើយ។ មានតែចម្លាក់លៀនស្រាលមួយចំនួនប៉ុណ្ណោះដែលបង្កើតទិដ្ឋភាពជាក់លាក់។

##### គម្រប 
[កណ្តាល|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| [ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|អង្គរវត្ត "បណ្ណាល័យ"]]
ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ការនាំចូលគំរូលេចធ្លោនៃប្រភពដើមឥណ្ឌាបង្កការលំបាកធ្ងន់ធ្ងរ។ ដូច្នេះការផ្លាស់ប្តូរគំរូនៃស៊ុមឈើកោងនិងធុងដែលខូចដូចជាអ្វីដែលយើងអាចសម្គាល់នៅក្នុង Bhima  នៃ Mahabalipuram ឬនៅលើ  មួយនៃ Sanchi (Grand stūpa, *torana* ខាងជើង, មុខខាងក្រៅ, សសរខាងជើង។ ចម្លាក់លៀនដែលបង្ហាញពីច្រកចេញនៃធុងតាមច្រកទ្វារទីក្រុង) វាហាក់បីដូចជាខ្មែរមិនដែលប្រើក្របខណ្ឌ និងគម្របប្រភេទនេះទេ ហើយពួកគេបានចម្លងវាទៅជាសំណង់ក្នុងរូបភាពរឹងនៃស៊ុមឈើទាំងនេះ (នៅឆ្នាំ ២០២០ យើងមិនអាច ដឹងថាមួយណា)។ ខ្មែរ​គ្រប​ដណ្ដប់​ស៊ុម​របស់​ខ្លួន​យ៉ាង​ហោច​ណាស់​ចាប់​តាំង​ពី VII ​ទី​៧ ​មក ​ជាមួយ​ក្រឡា​ក្រឡា​ដែល​មិន​អាច​ត្រូវ​បាន​គាំទ្រ​ដោយ​ស៊ុម​កោង​។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយនេះគឺជាអ្វីដែលពួកគេបានធ្វើនៅក្នុងថ្មភក់ជាមួយនឹងរសជាតិជាក់លាក់សម្រាប់ព័ត៌មានលម្អិត : “ ដូច្នេះ បន្ទាត់នៃ ក្រឡាក្បឿងចុង ត្រូវបានកាត់ចូលទៅក្នុងថ្ម ខាងលើ cornice និង recess  ដែលគាំទ្រ ម្ជុល Ridge . »  ។

##### ឥដ្ឋ 
អ្នកសាងសង់ប៉មដំបូងនៅក្នុង " រឹង », វិហារហិណ្ឌូ, ដំបូង (រហូតដល់ចុងបញ្ចប់នៃ IX ទី 9 សតវត្ស ) បានប្រើ ឥដ្ឋ , ផ្គុំជាមួយ binder កាវបិទ ពិតប្រាកដនៃប្រភពដើមរុក្ខជាតិ ដូចដែលនៅតែត្រូវបានធ្វើសព្វថ្ងៃនេះនៅក្នុងប្រទេសមួយចំនួននៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍  ,  ។ យើង​នឹង​ធ្លាប់​បាន​អនុវត្ត​ការ​ត្រដុស​ឥដ្ឋ​ទល់​នឹង​គ្នា​ដើម្បី​ពង្រឹង​ភាព​ស្អិត​របស់​វា។ កំរាលឥដ្ឋនេះ (ប្រហែលជាផ្នែកដែលត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងភាពធូរស្បើយ) បន្ទាប់មកត្រូវបានឆ្លាក់ និងប៉ូលា។ វា​ទទួល​បាន​នៅ​ក្នុង​ប្រាសាទ​ដែល​បាន​រក្សា​ទុក​ដំបូង​គឺ​ចាប់​ពី VII ​ទី 7 សតវត្ស, ថ្នាំកូតក្រហម, បន្ទាប់មក ជាច្រើនសតវត្ស ខាងក្រោម ស្រទាប់ ក្រាស់ នៃ stucco, អនុញ្ញាតឱ្យ បង្កើត គំរូ និង ចម្លាក់លៀន ស្រាល . ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សន្លាក់នៃឥដ្ឋដែលដាក់រាបស្មើមិនត្រូវបានឆ្លាស់គ្នាជាប្រព័ន្ធទេ ត្រូវបានរៀបចំតាមលំនាំដើម។ ដូច្នេះ ឋិតិវន្តទាំងមូលគឺមានភាពផុយស្រួយខ្លាំង ជាពិសេសដោយសារឥដ្ឋរឹងគឺគ្រាន់តែជាការបិទមុខយ៉ាងប្រុងប្រយ័ត្ន ខណៈដែលផ្នែកខាងក្នុងនៃជញ្ជាំងពោរពេញទៅដោយបំណែកនៃឥដ្ឋលាយជាមួយនឹងផែនដី  ។ រឿងទាំងមូលតែងតែដួលរលំ។

##### ក្រឡាក្បឿង 
##### ថ្ម 
កណ្តាល|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| Lintel តុបតែងដោយកម្រងផ្កា។ ថ្មភក់។ ព្រះឥន្ទ្រ និងអ្នកបម្រើបីនាក់។ ប្រាសាទគគីរ រចនាប័ទ្មគូលែន ។ ៨០០-៨៧៥។ សារមន្ទីរ Guimet

## រចនាបថស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations