សង្គ្រាមសៀម-អាណ្ណាម (១៨៣១-១៨៣៤)

**សង្គ្រាមសៀម-អាណ្ណាមឆ្នាំ១៨៣១-១៨៣៤** (       ) ដែលគេស្គាល់ថាជា **សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជាឆ្នាំ១៨៣១-១៨៣៤** ត្រូវបានបញ្ឆេះដោយកម្លាំងឈ្លានពានសៀម ក្រោមការដឹកនាំរបស់ឧត្តមសេនីយចៅឃុនបឌិន ដែលកំពុងប៉ុនប៉ងដណ្តើមយកប្រទេសកម្ពុជា និង កម្ពុជាក្រោម ។ បន្ទាប់ពីជោគជ័យដំបូង និងការបរាជ័យរបស់កងទ័ពខ្មែរនៅសមរភូមិកំពង់ចាមក្នុងឆ្នាំ១៨៣២ ភាពរីកចំរើនរបស់សៀមត្រូវបានវាយលុកនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម(កម្ពុជាក្រោម)ក្នុងឆ្នាំ១៨៣៣ ដោយកងកម្លាំងយោធានៃរាជវង្សង្វៀន ។ នៅពេលផ្ទុះការបះបោរជាទូទៅនៅកម្ពុជា និងលាវ សៀមបានដកថយ ហើយអាណ្ណាមបានចាកចេញពីកម្ពុជាគ្រប់គ្រង។    

## ផ្ទៃក្នុង 
ទាំងសៀម និងវៀតណាមបានលេចចេញជាមហាអំណាចចម្បងនៅឥណ្ឌូចិន  នៅដើមសតវត្សទី១៩ ហើយកាន់តែស្វែងរកការត្រួតត្រាកម្ពុជា និងឡាវ ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ពួកគេដើម្បីទទួលបានអនុត្តរភាពលើអាងទន្លេមេគង្គក្រោម។ ការតស៊ូផ្ទៃក្នុងរវាងបក្សពួកនៃព្រះរាជវង្សានុវង្សខ្មែរក្នុងយុគអន្ធកាលកម្ពុជា បានធ្វើឱ្យសៀម និងវៀតណាម ធ្វើអន្តរាគមន៍យ៉ាងចាស់ដៃពីភាគីផ្ទុយគ្នា ដើម្បីពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនមកលើកម្ពុជា។ ពួកគេបានប្រកាន់យកទំនៀមទម្លាប់នៃការចាប់សមាជិករាជវង្សខ្មែរធ្វើជាចំណាប់ខ្មាំង ជ្រៀតជ្រែកក្នុងគោលនយោបាយអាពាហ៍ពិពាហ៍ មានឥទ្ធិពល និងរៀបចំអ្នកការពាររបស់ពួកគេ និងទាមទារភាពស្មោះត្រង់។ 

នៅឆ្នាំ១៨០៦ អង្គចន្ទទី២ ត្រូវបានសៀមលើកឲ្យសោយរាជ្យ ប៉ុន្តែនៅទីបំផុតព្រះអង្គបានក្លាយជាអ្នកនិយមយួន។ ព្រះអង្គមិនបានចូលរួមពិធីបុណ្យសពរបស់ស្តេចសៀមពុទ្ធយ៉តហ្វាចុឡាលោក(រាមាទី១) ក្នុងឆ្នាំ១៨០៩  ហើយបានបញ្ជូនប្អូនប្រុសរបស់ព្រះអង្គព្រះអង្គម្ចាស់អង្គស្ងួន និងព្រះអង្គម្ចាស់អង្គឥម ទៅបាងកកជំនួសព្រះអង្គ។ ព្រះបាទពុទ្ធលើសឡានភាល័យ (រាមាទី២) ទ្រង់បានតាំងព្រះអង្គម្ចាស់អង្គស្ងួនជាឧបរាជ និងព្រះអង្គម្ចាស់អង្គឥម ព្រះឧយោរាជ ដូច្នេះដាក់ព្រះអង្គម្ចាស់ទាំងពីរឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សៀម។ នៅឆ្នាំ១៨១១ ព្រះអង្គម្ចាស់អង្គស្ងួនបានបះបោរប្រឆាំងនឹងព្រះអង្គម្ចាស់អង្គចន្ទ។ នោះនាំឱ្យមានការបះបោរទូទាំងប្រទេស ។ រាជការសៀមបានបញ្ជូនចៅព្រះយ៉ា អភ័យភូធរ ឲ្យដឹកនាំទ័ពទៅក្រុងឧដុង្គហើយដោះស្រាយបញ្ហា។ ពេលមកដល់នៃកងទ័ពសៀមដែលគាំទ្រព្រះអង្គម្ចាស់អង្គស្ងួន ព្រះបាទអង្គចន្ទបានភៀសខ្លួនទៅព្រៃនរគ  ក្រោមការការពាររបស់អាណ្ណាម។ ព្រះអង្គម្ចាស់អង្គឥម និង ព្រះអង្គឌួងជាប្អូនរបស់ព្រះបាទអង្គចន្ទ ក៏បានចូលរួមជាមួយសៀមដែរ។ យមរាជ​ណយ បានដុតបំផ្លាញឧដុង្គ និង ​រាជធានី​ភ្នំពេញ  ហើយ​យក​ព្រះអង្គម្ចាស់ អង្គស្ងួន អង្គឥម និង​អង្គឌួង ទៅ​បាងកក។ ព្រះចៅអធិរាជយ៉ាឡុង បានបញ្ជាឱ្យឡេ វ៉ាន់យៀក ស្ដារព្រះបាទអង្គចន្ទឡើងវិញនៅភ្នំពេញនៅឆ្នាំ១៨១៣។  ដូច្នេះហើយ កម្ពុជាបានឈានទៅរកការត្រួតត្រារបស់អាណ្ណាម។ ព្រះអង្គម្ចាស់អង្គស្ងួនបានសោយទីវង្គត់នៅទីក្រុងបាងកកក្នុងឆ្នាំ១៨១៦ ហើយបន្សល់ទុកតែប្អូនប្រុសរបស់ព្រះអង្គគឺព្រះអង្គម្ចាស់អង្គឥម និងព្រះអង្គឌួង  ជាព្រះអង្គម្ចាស់ខ្មែរនៅទីក្រុងបាងកក។

បន្ទាប់ពីការបរាជ័យដំបូងរបស់ទ្រង់នៅក្នុងការបះបោររបស់ឡាវ នៅឆ្នាំ១៨២៧ ស្តេចអនុវង្ស នៃទីក្រុងវៀងច័ន្ទ បានភៀសខ្លួនទៅខេត្តងេះអាន ក្នុងប្រទេសវៀតណាម។  អធិរាជមិញម៉ាង ទទួលស្តេចលាវ ហើយចាត់បេសកជនឲ្យនាំស្តេចអនុវង្ស ត្រឡប់ទៅក្រុងវៀងច័ន្ទវិញ ដើម្បីចរចាជាមួយសៀម។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ព្រះបាទអនុវង្ស ក្រោយមកបានវាយឆ្មក់ទ័ពសៀមនៅវៀងចន្ទន៍ ហើយសៀមក៏ជឿជាក់ថា យួនកំពុងគាំទ្រព្រះបាទអនុវង្ស ក្នុងការតស៊ូទប់ទល់នឹងការត្រួតត្រារបស់សៀម។ 

នៅពេលដែលអនុវង្ស ត្រូវបានចាញ់ម្តងទៀតនៅឆ្នាំ១៨២៨ ហើយបានភៀសខ្លួនទៅសៀងក្វាង ចៅណូយ អ្នកគ្រប់គ្រងមឿងពួន ដែលជាអតីតចៅហ្វាយនាយរបស់អនុវង្ស ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាចៅហ្វាយនាយរបស់វៀតណាម  បានបង្ហាញកន្លែងលាក់ខ្លួនរបស់អនុវង្ស ដល់ ចៅព្រះយ៉ាបឌិន ដែលនាំទៅដល់ ការ​ចាប់​យក​ព្រះ​អង្គ​អនុវង្ស។ អធិរាជមិញម៉ាង បានកោះហៅចៅណូយ ទៅកាន់ក្រុងហ្វេ ហើយបានប្រហារជីវិតគាត់។ អធិរាជមិញម៉ាង ក្រោយមកបានបញ្ចូលព្រះរាជាណាចក្រមឿងពួន ឱ្យគ្រប់គ្រងប្រទេសវៀតណាមដោយផ្ទាល់ ហើយវាបានក្លាយជាខេត្តត្រាននិញ ។    កងទ័ពជើងគោកចំនួន ៤០ ០០០ នាក់ ដើម្បីនាំព្រះអង្គម្ចាស់អង្គឥម និងព្រះអង្គឌួងមកប្រទេសកម្ពុជា ហើយបន្តទៅដណ្ដើមទីក្រុងសៃហ្គន។
* ចៅព្រះយាព្រះក្លាំង នឹងដឹកនាំកងពលទ័ពថ្មើរជើង១ម៉ឺននាក់ វាយលុកក្រុងពាមបន្ទាយមាស ហើយមកប្រជុំគ្នាជាមួយកងទ័ពដីគោកនៅសៃហ្គន។
* ព្រះមហាទេពផម និង ព្រះរាជាវារិន្ទខាំ នឹងវាយលុកខេត្តសៀងក្វាង និង ងេះអាន តាមរយៈខ្ពង់រាបគោរាជ និងឡាវ។ 

## យុទ្ធនាការយោធា 
### សៀមឈ្លានពានកម្ពុជា ពាមបន្ទាយមាស និង មាត់ជ្រូក 
[រូបភាពតូច|230x230ភីកសែល| ព្រែកជីកវិញតេ នៅ[ឆាវ ឌុក|ចូវដុក ខេត្តមាត់ជ្រូក]]
[រូបភាពតូច|230x230ភីកសែល| ទន្លេវ៉ាមណាវទំនើបក្នុង[ខេត្តមាត់ជ្រូក ដែលជាកន្លែងដែលសមរភូមិខែមករា ឆ្នាំ១៨៣៤ បានកើតឡើង។]]
[រូបភាពតូច|234x234ភីកសែល| [ចៅ ឃុន បឌិន|ចៅឃុនបឌិន មេទ័ពសៀម]]
កងទ័ពសៀមទាំងបីបានចាកចេញពីទីក្រុងបាងកកនៅថ្ងៃតែមួយ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨៣៣។ ជួរ​សំខាន់​របស់​ចៅពញា​បិណ្ឌបាត​បាន​ដង្ហែ​ចេញ​ពីបាត់ដំបង ​ដើម្បី​ដណ្តើម​យក ​ខេត្ត​ពោធិសាត់ និង ​កំពង់ឆ្នាំង ។ ព្រះបាទអង្គចន្ទរាជា ទ្រង់ជ្រាបដំណឹងថា សៀមឈ្លានពាន បានរៀបចំទ័ពខ្មែរ ដើម្បីទប់ទល់នឹងសៀម។ ប៉ុន្តែ​កម្ពុជា​អាច​ប្រមូល​ទ័ព​បាន​តែ​៣០០​នាក់​ប៉ុណ្ណោះ​ក្នុង​រយៈពេល​ដ៏​ខ្លី​។ ឧកញ៉ា ចក្រី ឡុង បានដឹកនាំកងទ័ពកម្ពុជា ប្រឆាំងនឹងកងទ័ពសៀម ដែលមានទាហាន ៥០០០នាក់ ក្នុងសមរភូមិកំពង់ចាម នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨៣៣។ ចក្រីឡុង​ចាញ់​ហើយ​ភៀស​ខ្លួន​ទៅបាភ្នំ ។  បន្ទាប់​មកព្រះក្លាំង បាន​បើក​សំពៅ​របស់​គាត់​ឡើង​តាមព្រែកវិញតេ ហើយ​ក៏​យក​ចូវដុក ក្នុង ​ខេត្តមាត់ជ្រូក យ៉ាង​លឿន។ បឌិន ដែលបានទៅដល់បាភ្នំ បានបញ្ជូនប្អូនថ្លៃរបស់លោកចៅព្រះយានគររាជសីមា អោយនាំទាហាន ៧០០០ នាក់ ឆ្ពោះទៅទិសខាងកើតកាត់ស្រុកបាភ្នំ ដោយផ្ទាល់ទៅកាន់ព្រៃនគរ បឌិនខ្លួនគាត់ក៏បានចូលរួមជាមួយព្រះក្លាំំង នៅចូវដុក ។ បន្ទាប់មក អធិរាជមិញម៉ាង បានបញ្ជាឱ្យទ្រឿងមិញយ៉ាង និង ង្វៀន ស៊ួន ទប់ទល់នឹងការវាយលុករបស់សៀមនៅមាត់ជ្រូក។   អង្គម៉ី និង​បងប្អូន​ស្រី​ដែល​នៅ​សេសសល់​ត្រូវ​បាន​គេ​ដឹក​ទៅ​ឃុំ ​វាំងពូឡ័រ ។ 

នៅឆ្នាំ១៨៤០ ជនជាតិដើមកំណើតខ្មែរបានក្រោកឡើងប្រឆាំងនឹងចៅហ្វាយនាយវៀតណាមរបស់ពួកគេ ហើយបានសម្លាប់មន្ត្រីវៀតណាមជាច្រើននៅក្នុងការបះបោររបស់កម្ពុជា (១៨៤០) ។ ចៅហ្វាយខេត្តពោធិសាត់ ចូលទៅគាល់ចៅបឌិននៅបាត់ដំបង សុំជំនួយសៀមប្រឆាំងនឹងយួន។  នេះបាននាំឱ្យមានជម្លោះថ្មី;សង្គ្រាមសៀម-យួនឆ្នាំ១៨៤១-១៨៤៥ ។

## ឯកសារយោង