វិបត្តិ​ បារាំង-សៀម 1893

វិបត្តិបារាំង-សៀមឆ្នាំ១៨៩៣ ដែលគេស្គាល់ក្នុងប្រទេសថៃថា ឧប្បត្តិហេតុនៃរតនៈកូស៊ីន សករាជ១១២ គឺជាជម្លោះ រវាងសាធារណរដ្ឋទី៣បារាំង និងព្រះរាជាណាចក្រសៀម។ 

Auguste Pavie គឺ​ជា​អគ្គកុងស៊ុលបារាំងប្រចាំនៅហ្លួងព្រះបាងក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៦ គឺជាភ្នាក់ងារសំខាន់ក្នុងការបន្តផលប្រយោជន៍បារាំងនៅក្នុងប្រទេសឡាវ។ នយោបាយ​របស់គាត់បានទាញយកផលប្រយោជន៍ពី ចំនុច​ខ្សោយរបស់សៀម និង​បានបង្កើនភាពតានតឹងរវាងទីក្រុងបាងកក និងក្រុង​ប៉ារីស។ ជម្លោះ​នេះ​បាន​បញ្ចប់​ដោយ​ឧប្បត្តិហេតុ​ផ្ទុះ​អាវុធ​​នៅ​ Paknam ដែល​កប៉ាល់​កាំភ្លើង​ធំ​​បារាំង​បាន​បើក​តាម​ទន្លេ​ចៅប្រាយ៉ា ដើម្បី​ព័ទ្ធ​​ទីក្រុង​បាងកក។ ក្រោយមកសៀមបានយល់ព្រមប្រគល់តំបន់ភាគច្រើននៃឡាវបច្ចុប្បន្នទៅឱ្យបារាំង ដែលជាទង្វើដែលនាំទៅដល់ការពង្រីកយ៉ាងសំខាន់នូវ​អំណាច​គ្រប់គ្រង​ឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង។

ជម្លោះ​នេះ​បាន​ទទួល​ជោគជ័យ​នូវ ​សង្គ្រាម​ហាវ (១៨៦៥-១៨៩០) ដែល​សៀម​បាន​ប៉ុនប៉ង​ធ្វើ​ឲ្យ​សៀម​ខាងជើង​និង​តុងកឹង​ស្ងប់។

## បរិបទ 
ធ្វេង|រូបភាពតូច|281x281ភីកសែល| គំនូរជីវចល *របស់ទស្សនាវដ្តី Punch* បង្ហាញ "ចចកបារាំង" សម្លឹងមើលឆ្លងទន្លេមេគង្គឆ្ពោះទៅរក "កូនចៀមសៀម"
រូបភាពតូច| រូបថ្លុកមួយពីកាសែតអង់គ្លេស *The Sketch* បង្ហាញទាហានបារាំងម្នាក់វាយប្រហារទាហានសៀម ដែលពណ៌នាថាជារូបឈើគ្មានគ្រោះថ្នាក់ ឆ្លុះបញ្ចាំងពីឧត្តមភាពបច្ចេកវិទ្យារបស់កងទ័ពបារាំង។
ជម្លោះបានចាប់ផ្តើមនៅពេលដែលអគ្គទេសាភិបាលឥណ្ឌូចិនលោក Jean de Lanessan បានបញ្ជូន លោក Auguste Pavie ជាកុងស៊ុលទៅកាន់ទីក្រុងបាងកក ដើម្បីចរចារសុំ​​ដាក់​ប្រទេសឡាវមកនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង ឥណ្ឌូចិន​។ រដ្ឋាភិបាល​ទីក្រុងបាងកក ដោយយល់ខុសថា ពួកគេនឹងត្រូវបានគាំទ្រដោយរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេស ដែល​កំពុង​ស្ថិត​នៅ​ប្រទេសភូមា​ ក៏​បានបដិសេធមិនព្រមទទួលយកសំណើរ​កាត់​ទឹកដីភាគខាងកើតនៃទន្លេមេគង្គនោះ​ទេ​ ដោយ​ជំនួសមកវិញនូវ​ការ​បន្ថែម​វត្តមានយោធា​កាន់តែច្រើន​ និង​មន្ត្រី​រដ្ឋបាលរបស់ពួកគេផង។ 

ព្រឹត្តិការណ៍ដាច់​ដោយឡែក​២ ​ត្រូវ​បាន​ចងភ្ជាប់​គ្នា។ ទី​១ រដ្ឋាភិបាល​​សៀមនៅខាំមួន​ និង​ណងខៃ​ បានចាប់​​ឈ្មួញ​បារាំងបីនាក់នៅទន្លេមេគង្គកណ្តាល​ ក្នុងខែកញ្ញាឆ្នាំ១៨៩២ ដែលពីរនាក់ក្នុងចំណោមពួកគេគឺ Champenois និង Esquilot ដោយសង្ស័យពីការរត់ពន្ធអាភៀន។ រឿង​មួយ​ទៀត​គឺ​ ស្ថានកុងស៊ុលបារាំងនៅហ្លួងព្រះបាង​លោក​ Victor-Alphonse Massie បាន​កើត​​ជម្ងឺ​គ្រុនក្តៅ និងបាក់ទឹកចិត្តក៏​បានធ្វើអត្តឃាត​​ដោយ​មិន​ធ្វើ​តាមដំណើរឲ្យ​ត្រឡប់ទៅទីក្រុងសៃហ្គនវិញ។ នៅឯ​ប្រទេសបារាំងវិញ ឧប្បត្តិហេតុទាំងនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយការបញ្ចុះបញ្ចូល​សភា​នៃ​អាណានិគមនិយម (Parti Colonial) ដើម្បីបញ្ឆេះមនោសញ្ចេតនាជាតិនិយម​បារាំង ប្រឆាំងនឹងសៀម ដែលជាលេសសម្រាប់អន្តរាគមន៍​​នៅ​ក្នុង​ជម្លោះ​។

ការស្លាប់របស់ Massie បានធ្វើ​ឲ្យ​លោក​ Auguste Pavie កាន់​តំនែង​ជាកុងស៊ុលបារាំងថ្មី។ នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៨៩៣ ប៉ាវវី បានទាមទារឱ្យសៀម​ដក​ទីតាំងយោធាទាំងអស់នៅត្រើយខាងកើតនៃទន្លេមេគង្គភាគខាងត្បូងនៃខេត្តខាំមួន ដោយអះអាងថា ទឹក​ដីនោះជារបស់វៀតណាម។ ដើម្បីគាំទ្រការទាមទារទាំងនេះ បារាំងបានបញ្ជូនទូកកាំភ្លើងធំ Lutin ទៅ​​ព័ទ្ធ​ទីក្រុងបាងកក ដោយ​ចត​នៅ​លើ​ទន្លេរចៅប្រាយ៉ា ក្បែរជុំរំ​កងទ័ពបារាំង។

## ជម្លោះ 
នៅពេលដែលសៀមបដិសេធការទាមទាររបស់បារាំង បារាំង​ក៏​បានបញ្ជូន​យោធាចំនួនបី​ច្រក​ចូលទៅក្នុងតំបន់ជម្លោះ ដើម្បីអះអាង​ពី​មហិច្ឆិតា​ក្នុង​ការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងនៅខែមេសាឆ្នាំ១៨៩៣។ យោធភូមិតូចៗ​ចំនួនប្រាំបីរបស់សៀមនៅខាងលិចទន្លេមេគង្គបានដកទ័ពថយ នៅពេលកងពលធំផ្នែក​​កណ្តាលបាន​មក​ដល់​ និង​បានប្រឈមមុខដាក់គ្នា​។​ នៅភាគខាងជើង បារាំងបានចូលឡោមព័ទ្ធលើកោះឃួង និង​ចាប់​បានមន្ត្រីសៀម​ម្នាក់​។ នៅភាគខាងត្បូងការកាន់កាប់​របស់​បារាំង​​បានដំណើរការយ៉ាងរលូនរហូតដល់ការវាយឆ្មក់ដោយសៀមនៅលើភូមិកេងកេត បណ្តាលឱ្យមានការសម្លាប់អធិការប៉ូលីសបារាំង លោក ហ្គ្រោសហ្គូរិន ។

### ការសម្លាប់អធិការ Grosgurin 
អធិការ ហ្គ្រោសហ្គូរិន គឺជាអធិការបារាំង និងជាមេបញ្ជាការកងជីវពលវៀតណាមនៅប្រទេសឡាវ។ ដូចលោក Auguste Pavie ដែរ គាត់ធ្លាប់បានចូលរួមក្នុងបេសកកម្មរុករកជាច្រើននៅក្នុងតំបន់។ គាត់គឺជាសមាជិកនៃជួរកងទ័ពបារាំងមួយដែលត្រូវបានបញ្ជូននៅខែមេសា ឆ្នាំ១៨៩៣ ដោយ Lassenan ចូល​មក​អាណ្ណាម និង​ហួស​មក​កាន់​​ឡាវ​ ក្នុង​ខេត្ត​ខំាមួន​ (បច្ចុប្បន្ន​ ខេត្ត​ថាខេត​) ដើម្បីកាន់កាប់ទឹកដីដែលមានជម្លោះ។ កងទ័ព​​ដំបូង​ទទួល​បាន​ជោគជ័យ​ក្នុង​ការ​បណ្ដេញ​ស្នងការ​សៀម​នៅ​ខាំមួន​ត្រឹម​ថ្ងៃ​ទី ២៥ ខែ​ឧសភា។

ប៉ុន្តែ​នៅថ្ងៃទី៥​ ខែមិថុនា ទាហ៊ាន​សៀមបានរៀបចំការវាយឆ្មក់ដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលមួយនៅលើជំងឺ​គ្រុនចាញ់​។ ការ​វាយ​ឆ្មក់​នេះ​បាន​បណ្តាល​ឱ្យ​មាន​ការដុត​​បំផ្លាញ​ភូមិ និង​សម្លាប់​លោក ហ្គ្រោសហ្គូរិន និង​ជនជាតិ​វៀតណាម ១៧​នាក់​ផ្សេងទៀត​​។

ឧបទ្ទវហេតុនិងការស្លាប់របស់លោក ហ្គ្រោសហ្គូរិន ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ​វិបត្តិ​របស់ខេត្ត​ខាំមួន (ខៀនខេត្ត​) ហើយទីបំផុតត្រូវបានគេប្រើជាលេសសម្រាប់ការធ្វើអន្តរាគមន៍របស់បារាំងយ៉ាងខ្លាំង​ចំពោះ​សៀម​។

យ៉ាងណា​ក៏ដោយ ក្នុង​ប្រតិបត្តិការណ័វាយឆ្មក់ និងសម្លាប់​អធិការបារាំង​រូប​នេះ ត្រូវ​បាន​សៀម​ទទួលខុសត្រូវ និង​បាន​ដាក់​ទោស​មន្ត្រី​ស្រុក​ម្នាក់​ឈ្មោះ​ ប្រាយុទ្ធ ឲ្យជាប់​ពន្ធនាគារ២០ឆ្នាំ​ ប៉ុន្តែ​គាត់ត្រូវ​បានដោះលែង​មក​វិញ​នៅ​ឆ្នាំ ១៨៩៤ ក្រោម​កិច្ច​ការពារ​ក្តី​ដោយ​មេធាវី ស៊ីលូនេ វីលៀម​ អាល់ហ្វ្រេត ទីលីកេ​ និង​បានស្លាប់នៅ២ឆ្នាំក្រោយ ដោយសារជម្ងឺ​។

### ឧប្បត្តិហេតុ Paknam 
ជាលទ្ធផល បារាំងបាន​ទាមទារសំណង និង​ធ្វើ​ឲ្យ​មាន​ភាពតានតឹងជាមួយអង់គ្លេសលើការគ្រប់គ្រងសៀម។ អង់គ្លេសបានបញ្ជូននាវាកងទ័ពជើងទឹកចំនួនបីទៅកាន់មាត់ទន្លេចៅប្រាយ៉ា ដើម្បីត្រៀម​ជម្លៀសពលរដ្ឋអង់គ្លេសក្នុងករណីចាំបាច់​។ ក្រោយមក បារាំងបានឈានទៅមុខមួយជំហានទៀតក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨៩៣ ដោយបញ្ជាកប៉ាល់ពីររបស់ពួកគេគឺ ស្លូប អ៊ីនខនសិន និង កាណូត កូមតេ ទៅ​ទន្លេចៅប្រាយ៉ា​ក្រវែង​ក្រុង​បាងកក ដោយគ្មានការអនុញ្ញាតពីសៀម។ ពួកគេបានរងការបាញ់ប្រហារពីបន្ទាយនៅ Paknam នៅថ្ងៃទី ១៣ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៨៩៣។ បារាំងបានបាញ់​តប​ត្រលប់ទៅ​វិញ ហើយបានបង្ខំធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីក្រុងបាងកក។

ជាមួយនឹងកាំភ្លើងដែលបានដាក់បញ្ឈរ​នៅ​លើ​ មហាវិមាន ហ្គេនផាលេស​ ក្នុងទីក្រុងបាងកក បារាំងបានដាក់ឱសានវាទដល់សៀមនៅ​ត្រឹម​ថ្ងៃទី ២០ ខែកក្កដា ដើម្បីប្រគល់ទឹកដីភាគខាងកើតនៃទន្លេមេគង្គ និងដកទ័ពរបស់ពួកគេនៅទីនោះឲ្យ​អស់​ និង​សងសំណងចំនួនបីលានហ្វ្រង់ជាសំណងសម្រាប់ការប្រយុទ្ធនៅ Paknam និងដើម្បីដាក់ទោសអ្នកដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការសម្លាប់នៅក្នុងទឹកដីមានជម្លោះ។ នៅពេលដែលសៀមមិនព្រមធ្វើតាមឱសានវាទភ្លាមៗ បារាំងក៏​បានបិទច្រក​សមុទ្ធ​សៀមភ្លាម​។ 

នៅទីបញ្ចប់ សៀមបានយល់​ព្រម​តាម​លក្ខខណ្ឌទាំងស្រុងរបស់​​បារាំង បន្ទាប់ពីមិនមាន​​ការអន្តរាគមន៍​ពីអង់គ្លេស ដែលខ្លួន​បាន​ស្នើ​សុំ​។ លើសពីនេះ បារាំងបានទាមទារជាធានាការកាន់កាប់បណ្តោះអាសន្ននៃ ខេត្ត​ចន្ទបុរី និងតាម​បណ្តោយ​ព្រំដែននៃ​ ខេត្ត​បាត់ដំបង សៀមរាប និងតំបន់ទទឹង ២៥ គីឡូម៉ែត្រ នៅត្រើយខាងលិចនៃទន្លេមេគង្គ។ 

ជម្លោះ​បាន​ឈាន​ដល់​ការ​ចុះ​ហត្ថលេខា​នៃ​សន្ធិសញ្ញា​បារាំង-សៀម នៅ​ថ្ងៃ​ទី​៣ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​១៨៩៣។

### ការសាកល្បងបារាំង-សៀម 
បន្ទាប់ពីការសម្លាប់ Grosgurin ស្នងការស្រុក Khammuan លោក Phra Yot ត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋាភិបាលរបស់គាត់ថាជាអ្នកទទួលខុសត្រូវ ទោះបីជាគាត់ត្រូវបានដោះលែងពីការធ្វើខុសដំបូងនៅក្នុងការកាត់ក្តីក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1894 ក៏ដោយ។   "តុលាការចម្រុះបារាំង-សៀម" ត្រូវបានកោះប្រជុំជាបន្តបន្ទាប់នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ 1894។  

ក្នុង​កិច្ច​ព្រម​ព្រៀង​រួម​រវាង​សៀម​និង​បារាំង ប្រាយ៉ុត​ត្រូវ​បាន​ផ្ដន្ទាទោស​ឱ្យ​ជាប់​ទោស​២០​ឆ្នាំ។  មេធាវីការពារក្តីគឺ លោក William Alfred Tilleke មេធាវី ជនជាតិ Ceylonese ដែលក្រោយមកត្រូវបានតែងតាំងជា អគ្គមេធាវី នៃប្រទេសសៀម ហើយត្រូវបានព្រះមហាក្សត្រផ្តល់សិទ្ធិឱ្យធ្វើជាសាក្សី។   កងទ័ព​ភូមិន្ទ​ថៃ​វាយ​បន្ទាយ Phra Yot Muang Khwan ក្នុង ​ខេត្ត Nakhon Phanom ជាប់​ព្រំដែន​ថៃ និង​ឡាវ ប្រារព្ធ​ពិធី​រំលឹក​វិញ្ញាណក្ខន្ធ Phra Yot។ 

## ផលវិបាក 
រូបភាពតូច|276x276ភីកសែល| ភាគថាសសៀមមុនឆ្នាំ ១៨៩៣ (១៨៩៣)
រូបភាពតូច|236x236ភីកសែល| ភាគថាសសៀមក្រោយឆ្នាំ ១៨៩៣ (១៩០០)
នៅទីបំផុត សៀមយល់ព្រមប្រគល់ទឹកដី​ឡាវ​ទៅឱ្យបារាំង ដើម្បី​ពង្រីកដែន​ឥណ្ឌូចិន។ នៅឆ្នាំ១៨៩៦ បារាំងបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាជាមួយអង់គ្លេស​ដើម្បី​កំណត់ព្រំដែនរវាងឡាវ និងទឹកដីអង់គ្លេសនៅភូមាខាងលើ។ ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ​បានក្លាយទៅជា​ទឹក​ដី​​​​ក្រោមអណាព្យាបាល​របស់បារាំង​ ដែលដំបូងឡើយ​នៅក្រោមអគ្គទេសាភិបាលឥណ្ឌូចិននៅទីក្រុងហាណូយ។

បារាំង​និង​អង់គ្លេស​ទាំងពីរ​នាក់ ទទួលបាន​​​​ផលប្រយោជន៍​យ៉ាង​ខ្លាំង​ក្នុង​ការគ្រប់គ្រង​ផ្នែក​នៃ​ឥណ្ឌូចិន។ ពីរដងក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៩០​ ពួកគេបានឈានទៅដល់សង្រ្គាមលើផ្លូវពីរផ្សេងគ្នា​ ដើម្បីឆ្ពោះ​ទៅ​កាន់​​ខេត្តយូណាន។ ភូមិសាស្ត្រ​នៃ​ដី​នេះ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ការ​ចល័ត​ទ័ព​មាន​ការ​លំបាក​ ធ្វើ​ឲ្យ​ការចំណាយក្នុងសង្គ្រាម​កាន់តែច្រើន​ និង​មិន​សូវ​មាន​ប្រសិទ្ធភាព។ ប្រទេសទាំងពីរបាន​ប្រយុទ្ធនឹងជម្លោះដ៏លំបាក​នៅ​​ក្នុង​ទឹក​ដី​អាណានិគមរៀងៗ​​របស់​ខ្លួន។ ទីបំផុត ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដែល​គេ​តែង​តែ​ស្រមើស្រមៃ គឺនៅតែមិនអាច​គ្រប់គ្រង​បាន​។ នៅឆ្នាំ១៩០៤​ បារាំងនិងអង់គ្លេសបានបន្សល់​ទុក​នូវ​ភាពខុសគ្នាជាច្រើនរបស់ពួកគេជាមួយ​សន្ធិសញ្ញាសម្ព័ន្ធមិត្ត​ Entente Cordiale ដោយបញ្ចប់ជម្លោះនេះនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។

បារាំង​បាន​បន្ត​កាន់កាប់​ខេត្ត​ចន្ទបុរី និង​ត្រាត ​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​១៩០៧ ដែល​សៀម​បាន​ប្រគល់​អតី​តទឹក​ដី​កម្ពុជា គឺ​​ខេត្ត​បាត់ដំបង សៀមរាប និង​បន្ទាយមានជ័យ ឲ្យ​​​ស្ថិ​ត​ក្រោម​រដ្ឋ​បាល​ឥណ្ឌូចិន ដែល​ស្ថិត​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ តាំង​ពី​ពេល​នោះ​មក​។
ឯកសារ:Miliciens Siamois dans le Laos 1893 L'Illustration.png|alt=Siamese army in Laos in 1893|ទ័ពសៀមនៅលាវ ឆ្នាំទី៣
ឯកសារ:Un Detachement d'Artillerie Siamoise au Laos 1893 L'Illustration.png|alt=Siamese Elephant-mounted artillery in Laos in 1893|កាំភ្លើងធំលើក​ដំរី​នៅ​ប្រទេស​លាវ ឆ្នាំ​សិក្សា​ទី៣
ឯកសារ:Canonniere_Comete_(1884-1909)_bf_1923.jpg|alt=The French gunboat Comète (1884–1909)|កងទ័ពបារាំង*ខេមតេ*(1884-1909)
ឯកសារ:Canonniere_Le_Lutin_(1877-1897).jpg|alt=The gunboat Lutin (1877–1897) was stationed in central Bangkok in March 1893|ទូកកាំភ្លើង*លូទីន*(1877-1897) ឈរនៅកណ្តាលទីក្រុងនៅក្នុងឆ្នាំ 1893 ។

## សូម​មើល​ផង​ដែរ 
* ការ​បាត់​បង់​ទឹក​ដី​ថៃ ​សម្រាប់​ទឹក​ដី​ទាំង​អស់ ថៃ​បាន​បាត់​បង់​ជាតិ​សាសន៍​ដទៃ។

## ឯកសារយោង 
* *ការប្រកួតប្រជែងអង់គ្លេស-បារាំងនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍៖ ភូមិសាស្ត្រប្រវត្តិសាស្ត្រ និងអាកាសធាតុការទូត* ដោយ John L. Christian
* Chandran Jeshurun, *The Contest for Siam 1889-1902: A Study in Diplomatic Rivalry*, Kuala Lumpur: Penerbit Universiti Kebangsaan Malaysia, 1977 ។
* 
* 
* 
* 

## តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ 
* onwar.com
* mongabay.com
* san.beck.org
* កេរ្តិ៍ដំណែលនៃការប៉ះទង្គិច Paknam