ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ

[ស្តាំ|រូបភាពតូច|282x282ភីកសែល| **ផែនទីសតវត្សទី ១៥ នៃ [អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដីគោក**]]
**ពង្សាវតារក្សត្រខ្មែរ** ឬ **ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ** ( **រាជពង្សាវតា** ឬ **របាក្សត្រ**) គឺជាការប្រមូលផ្តុំនៃសាត្រាស្លឹករឹតប្រវត្តិសាស្ត្រសតវត្សទី 18 និង 19 ដែលផ្តោតលើពេលវេលាចាប់ពីប្រហែលឆ្នាំ 1430 ដល់ដើមសតវត្សទី 16 ។  សម័យកាលនៃ ប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ប្រទេសកម្ពុជា ត្រូវបានចាត់ទុកថាជា សម័យមជ្ឈិម ព្រោះវាជាការបញ្ចប់នៃ អាណាចក្រខ្មែរ ។ ប្រភពសំណេរដូចជាអក្សរចារឹក សំស្រ្កឹត ក្លាយជាលែងប្រើហើយ ដែលចាប់ផ្តើមនៅពាក់កណ្តាលទីមួយនៃសតវត្សទី 14 ។ សូម្បីតែសិលាចារឹក ខ្មែរបុរាណ ក៏អវត្តមានរហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៦។ ស្តេចចុងក្រោយដែលបានរៀបរាប់នៅក្នុងសិលាចារឹកបុរាណ អង្គរ គឺព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នបរមេស្វរ  ដែលសោយរាជ្យពីឆ្នាំ 1327 ដល់ 1336  

សាត្រាស្លឹករឹត  នៅលើស្លឹកត្នោត ហើយចងភ្ជាប់គ្នាជាបាច់ មានរយៈពេលខ្លីប៉ុណ្ណោះ។ អត្ថបទដែលនៅមានគឺជាច្បាប់ចម្លង ហើយក្នុងករណីជាច្រើននៅសល់តែបំណែកប៉ុណ្ណោះ។ កាលប្បវត្តិចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1796 ហើយចុងក្រោយរហូតដល់សតវត្សទី 19 ។ កំណត់ត្រាទាក់ទងនឹង កាលប្បវត្តិរបស់ស្តេច កិច្ចការបរទេស ទំនាក់ទំនងជាមួយប្រទេសជិតខាង ជម្លោះផ្ទៃក្នុងរវាងស្តេចខ្មែរ សង្គ្រាមស៊ីវិល វិវាទលើការស្នងរាជ្យ និងអាពាហ៍ពិពាហ៍ និងការដឹកនាំក្នុងចំនោមបញ្ហាផ្សេងៗទៀត។ 

ការសិក្សាអត្ថបទទាំងនេះត្រូវបានគេនិយាយថា "ចំណាយពេលច្រើន ហើយត្រូវការយ៉ាងច្រើន ដើម្បីរៀបចំ និងបកស្រាយព័ត៌មានដ៏មានតម្លៃដែលត្រូវរកឃើញនៅក្នុងខ្លួន" ទាក់ទងនឹងការជជែកដេញដោលជាបន្តបន្ទាប់លើហេតុផល និងព្រឹត្តិការណ៍នៃការបោះបង់ចោល អង្គរ។ ការផ្លាស់ប្តូររាជធានីខ្មែរ និងការធ្លាក់ចុះវប្បធម៌ទូទៅ។  

**របាក្សត្រ** ត្រូវបានគេហៅផងដែរថា របាលក្សត្រ ឬ ល្បារក្សត្រ  ឬជួនកាល អម្បាលក្សត្រ "ស្តេចទាំងអស់" ។ វាអាចត្រូវបានបែងចែកដូចខាងក្រោមៈ របា = jumbuor, juor, "ដំណរ" និង ក្សត្រ = "ព្រះអង្គម្ចាស់, ស្តេច"; ដូច្នេះ របាក្សត្រ មានន័យថា "ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃខ្សែរាជវង្សឬបុព្វបុរសរបស់ស្តេច" ។ អត្ថន័យ​នៃ​រាជ​ពង្សាវតារ ឬ​របាក្សត្រ អាច​ត្រូវ​បាន​បកប្រែ​ថា​ជា «​ពង្សាវតារ​» ឬ «​ពង្សាវតារ​ក្សត្រ​» ដែល​ជា​សំណេរ​ដែល​ទាក់ទង​នឹង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​របស់​ស្តេច​។

## សាត្រាស្លឹករឹត 
ប្រភពដើមហាក់ដូចជាបានឆ្លងកាត់ការបកប្រែពី ភាសាសាសនា ទៅជាភាសាខ្មែរសហសម័យ ដូចអ្នកប្រាជ្ញ J. Moura បញ្ជាក់: "អត្ថបទត្រូវបានសរសេរជាភាសា  បាលី ហើយយើងបកប្រែវាដោយអក្សរ... "

សាត្រាស្លឹករឹតដែលគេស្គាល់ថា KK (1869), SP (1878), VJ (1934), លេខ 1049 (1835), និងលេខ 1613 (1855) ស្ថិតនៅក្នុងបណ្ណាល័យវិទ្យាស្ថានពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ។ ដោយសារតែភាពផុយស្រួយខ្លាំងរបស់ពួកគេ មនុស្សមិនត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យចូលប្រើពួកវាជាក្បួនទូទៅទេ។ B39/5 (1818) និង P3 (ច្បាប់ចម្លងនៃ KK) គឺនៅទីក្រុងប៉ារីស។ 

មាន​សៀវភៅ​កាលប្បវត្តិ​ជា ​ភាសា​ខ្មែរ ​ប្រហែល​សាមសិប​បួន​ច្បាប់ រួម​នឹង​អត្ថបទ​បី​ដែល​ចម្លង​ជា ​ភាសា​ឡាតាំង (systeme des missionaires) នៅ​ក្នុង​បណ្ណាល័យ​ជាតិ​បារាំង។

**កំណែទី 2** - សៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ជាងគេ "បំណែកនៃអង្គអេង" ដែលថ្វាយដល់ព្រះបាទ រាមាទី 1 ក្នុងឆ្នាំ 1796 ត្រូវបានបកប្រែជា ភាសាថៃ ដូច្នេះវានៅតែមាននៅក្នុងទីក្រុងបាងកក។ វាពិពណ៌នាតែរជ្ជកាលរបស់ បរម និព្វានបទ (ឬ មហានិប្បនបទ) (1346-1351) ដល់រជ្ជកាល បរមរាជាទី១ (ពញាយ៉ាត) (1434-1438)។ សមាសភាពនៃកាលប្បវត្តិថ្មីគឺជាផ្នែកសំខាន់មួយនៃការស្ដារឡើងវិញនូវរាជវង្សណាមួយ។ 

ស្នាដៃ​បន្ថែម​ទៀត​គឺ​រឿង​រ៉ាវ​ពេញលេញ​របស់​ Ukana Vansa Sarbejn Nan (ឬ Nan in short) ប្រវត្តិ​សង្ខេប​របស់ Somdach Veang Thiounn (ឬ VJ, ឬ Thiounn ឬ Juon in short), chronicle of វត្តកោកកាក (KK) និង អំពិលក្សត្រ . 

កាលប្បវត្តិរបស់ណានត្រូវបានបញ្ជាដោយ ស្តេចអង្គចន្ទ (1797-1835) សរសេរនៅឆ្នាំ 1818 ។ វា​ត្រូវ​បាន​ចម្លង​និង​កែប្រែ​ជា​យ៉ាង​ហោច​ណាស់ 4 កំណែ។ កំណែមួយទៀតនៃកាលប្បវត្តិរបស់ណានត្រូវបានចម្លង និងកែសម្រួលដោយព្រះអង្គម្ចាស់ នោប្បរត្ន ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៨ (ព្រះរាជបុត្រ ព្រះបាទអង្គឌួង ) ហៅថា “កាលប្បវត្តិនោប្បរត្ន” ដែលបានបន្ថែមព័ត៌មានថ្មី និងផ្លាស់ប្តូរកាលបរិច្ឆេទនៃព្រឹត្តិការណ៍មួយចំនួន។ 

**ទំនៀមទំលាប់ នង** - រជ្ជកាល នង ឆ្នាំ ១៨១៨ និពន្ធដោយ ឧកញ៉ា វង្ស សារ៉ាប៉ិច (នង) នៅរជ្ជកាលព្រះបាទអង្គចន្ទ (១៨០៦-៣៥) គ្របដណ្ដប់លើកំឡុងឆ្នាំ ១៤១៤ ដល់ ១៨០០។ មូលដ្ឋានសម្រាប់ការបកប្រែរបស់ Francis Garnier នៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិ asiatique (1871-72) ។  

## "សម័យកណ្តាល" 
កាលប្បវត្តិភាគច្រើនសំដៅលើយុគសម័យប្រហែលពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 14 ដល់ដើមសតវត្សទី 16 ជា "សម័យកណ្តាល" នៃប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា។ ដូចសម័យក្រោយអង្គរ និងមុនសម័យ។ ប្រវត្ដិវិទូខ្លះប្រើពាក្យនេះទៅគ្រប់សម័យកាលនៃ មជ្ឈិមសម័យ ។ 

យោង​តាម​កាលប្បវត្តិ​នៃ​នគរ​ណាន​សម័យ​នេះ​បាន​ចាប់​ផ្តើ​ម​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ 1346 ក្រោម​រជ្ជកាល​របស់​ព្រះ​បាទ បរមនិព្វានបទ ។ កាលប្បវត្តិរបស់ VJ ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1340 ប្រហែល 6 ឆ្នាំមុនជាងកំណត់ត្រា ណាន ។

ព្រះបាទបរមនិព្វានបទសោយរាជ្យពីឆ្នាំ ១៣៤៦ ដល់ ១៣៥១ (កាលប្បវត្តិណាន)។ គ្មាន​ព័ត៌មាន​ណា​មួយ​ត្រូវ​បាន​គេ​ផ្តល់​ឱ្យ​អំពី​របៀប​ដែល​ទ្រង់​ទាក់ទង​នឹង​ស្តេច​ចុង​ក្រោយ​នៃ​អាណាចក្រ​ខ្មែរ គឺ **​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័ន​បរមេ​ស្វេ​រ** ។

## ភាពត្រឹមត្រូវនៃប្រវត្តិសាស្ត្រ 
នៅក្នុងការយោងឆ្លងគ្នាជាមួយប្រភពខាងក្រៅ - ថៃ ឡាវ និងចិន - និងការអនុវត្តកម្រិតនៃភាពជាក់លាក់នៃប្រភពទាំងនេះ - ជម្លោះជាមួយការណាត់ជួបបានលេចឡើង ជាពិសេសក្នុងកំឡុងសតវត្សទី 14 និងទី 15 ព្រឹត្តិការណ៍យោធា និងនយោបាយក្នុងតំបន់សំខាន់ៗនៅតែមិនមានកំណត់ត្រា។  ម្យ៉ាងវិញទៀត អត្ថបទជាច្រើនបានរៀបរាប់លម្អិតខុសពីធម្មតានៃជម្លោះ និងជម្លោះក្នុងចំណោមគ្រួសាររាជវង្ស រហូតដល់ការវាយតម្លៃច្បាស់លាស់នៃការដឹកនាំ និងការស្តីបន្ទោសព្រះមហាក្សត្រទន់ខ្សោយចំពោះសំណាងអាក្រក់របស់ជាតិ។  អ្នកប្រាជ្ញខ្លះច្រានចោលការកត់ត្រាទាំងនេះថាជារឿងមិនពិត - ដោយសារការពិតបាត់ជាក់ស្តែង អ្នកនិពន្ធមានទំនោរបង្កើតរឿង និងទទួលយករឿងព្រេងដើម្បីបំពេញចន្លោះប្រហោង។  កាលបរិច្ឆេទ ប្រវែង និងកម្រិតនៃការលុកលុយ និងការកាន់កាប់របស់ថៃមានភាពខុសប្លែកគ្នាក្នុងចំណោមកាលប្បវត្តិ។  ព្រឹត្តិការណ៍ជុំវិញការដួលរលំនៃអង្គរ តួនាទី និងសកម្មភាពរបស់ស្តេច និងឥស្សរជនមានភាពមិនច្បាស់លាស់។  

David Chandler ប្រកែកថានៅក្នុងករណីនៃ "Tiounn Chronicle" ដែលចងក្រងនៅចន្លោះឆ្នាំ 1928 និង 1934 ដោយរដ្ឋមន្ត្រីព្រះបរមរាជវាំង Tiounn, [He] "... បានទាញនៅលើជួរនៃកាលប្បវត្តិមុនៗ ... " ហើយត្រូវបានសរសេរថា "... ពី ទស្សនៈរបស់ស្តេច រវាងសម័យទេវកថា និងការចូលកាន់តំណែងរបស់ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិមុនីវង្ស (១៩២៧)...” ដោយមិនមានការបកស្រាយឡើយ។ កំណែដែលបានបោះពុម្ពដែលបានបោះពុម្ពត្រឹមតែមួយទសវត្សរ៍ក្រោយមក លុបចោលសម្ភារៈនៃប្រភពដើម។ គាត់ដកស្រង់អ្នកនិពន្ធ ម៉ៃឃើល វីកឃឺរី នៅពេលគាត់កត់សម្គាល់ថា "...កាលប្បវត្តិ រួមទាំងរឿងមួយនេះ ដែលព្យាបាលព្រឹត្តិការណ៍មុនឆ្នាំ 1550 មិនអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បាន ហើយជារឿយៗត្រូវបានចម្លងចេញពីរាជវាំងថៃអំពីប្រទេសថៃ..." 

ដោយសារកាលប្បវត្តិគឺជាប្រភពជាតិដ៏សំខាន់នៃសម័យក្រោយអង្គរ ប្រវត្តិវិទូជាច្រើនបានផ្តល់តែសេចក្តីថ្លែងមិនច្បាស់លាស់អំពីព្រឹត្តិការណ៍ដែលអមជាមួយនឹងការធ្លាក់ចុះនៃអង្គរជារាជធានី។   យ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកប្រាជ្ញ ញឹម សុធាវីន សង្កត់ធ្ងន់លើការអនុវត្តជាក់ស្តែង៖ «ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ការវាយតម្លៃ និងការគិតគូរយ៉ាងម៉ត់ចត់លើប្រវត្តិសាស្ត្រ ប្រភពខាងក្រៅ និងអាហារូបករណ៍បន្ទាប់បន្សំ នឹងជួយបញ្ជាក់ជំហររបស់ខ្លួន ដែលជាលក្ខណៈអន្តរកាលនៃប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ និងជាប្រភពសំខាន់នៃការសិក្សា»។ 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អក្សរសាស្ត្រខ្មែរ