ពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ

**ពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ** () គឺជាការផ្លាស់ប្ដូរនៃcapital, ទំនិញ និងសេវាកម្ម ឆ្លងកាត់តាមព្រំដែនអន្តរជាតិ ឬទឹកដីប្រទេសដោយសារតែមាននូវតម្រូវការនូវការចង់បានទំនិញ ឬសេវាកម្មពីប្រទេសដទៃទៀត។

**ពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ** គឺជាការដោះដូរទុន ទំនិញ និងសេវាកម្មឆ្លងកាត់ព្រំដែន ឬដែនដីអន្តរជាតិ ពីព្រោះមានតម្រូវការ ឬការចង់បានទំនិញ ឬសេវាកម្មទាំងនោះ។ នៅក្នុងប្រទេសភាគច្រើន ពាណិជ្ជកម្មបែបនេះតំណាងឱ្យចំណែកដ៏សំខាន់នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (**GDP**)។ ទោះបីជាពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិបានកើតមានតាំងពីយូរលង់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រក៏ដោយ ។  ឈ្មោះផ្លូវខាងក្រោមតំណាងឱ្យ **បណ្តាញផ្លូវពាណិជ្ជកម្មបុរាណ** ដែលមានសារៈសំខាន់បំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។ លើសពីនេះ **ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មបុរាណ** មិនគ្រាន់តែជាផ្លូវសម្រាប់ដឹកទំនិញទេ ប៉ុន្តែជាបណ្តាញតភ្ជាប់អារ្យធម៌ វប្បធម៌ និងបច្ចេកវិទ្យា។ ឧទាហរណ៍៖  

* ផ្លូវ ឧត្តរបថ (Uttarapatha)៖ ជាភាសាសំស្ក្រឹតមានន័យថា "ផ្លូវខាងជើង"។ វាជាបណ្តាញផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំនៅតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង (ឥណ្ឌាបុរាណ) ដែលតភ្ជាប់ពីតំបន់ភាគខាងកើត (ជិតទន្លេគង្គា) ទៅកាន់តំបន់ពាយព្យ (អាហ្វហ្គានីស្ថាន និងអាស៊ីកណ្ដាល)។**ទំនិញសំខាន់៖** គ្រឿងទេស, ក្រណាត់, និងត្បូងថ្មមានតម្លៃ។https://www.google.com/search?q=https://www.worldhistory.org/Grand_Trunk_Road/
* ផ្លូវសូត្រ (Silk Road)៖ ជាបណ្តាញផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏ល្បីល្បាញបំផុតដែលតភ្ជាប់ពីប្រទេសចិន ទៅកាន់អាស៊ីកណ្ដាល មជ្ឈិមបូព៌ា និងអឺរ៉ុប​ ហើយវាក៏ជាផ្លូវដោះដូរសូត្រពីប្រទេសចិន ដែលជាទំនិញប្រណីតបំផុតនៅសម័យនោះ។ ក្រៅពីសូត្រ វាក៏ជាផ្លូវនាំចូលសាសនាព្រះពុទ្ធពីឥណ្ឌាទៅចិន និងបច្ចេកវិទ្យាធ្វើក្រដាសពីចិនទៅអឺរ៉ុបផងដែរ។https://en.unesco.org/silkroad/about-silk-roadshttps://education.nationalgeographic.org/resource/silk-road/
* ផ្លូវ Amber (Amber Road)៖ "Amber" គឺជា **ជ័រឈើផូស៊ីល** (ពណ៌លឿងទុំ) ដែលគេយកមកធ្វើជាគ្រឿងអលង្ការដ៏មានតម្លៃ។ វាជាផ្លូវពាណិជ្ជកម្មតភ្ជាប់ពីតំបន់សមុទ្របាល់ទិក (ភាគខាងជើងអឺរ៉ុប) ឆ្ពោះទៅកាន់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ (អាណាចក្ររ៉ូម និងក្រិកបុរាណ)។ សារៈសំខាន់នៃផ្លូវនេះ ដោយសារប្រជាជនរ៉ូមបុរាណចូលចិត្ត Amber ខ្លាំងណាស់ រហូតដល់ពួកគេបង្កើតផ្លូវនេះដើម្បីនាំចូលវាពីតំបន់ខាងជើង។https://www.cambridge.org/core/journals/trans-trans-regional-and-national-studies-of-southeast-asia/article/amber-road-crossborder-trade-and-the-regulation-of-the-burmite-market-in-tengchong-yunnan/DC0F124E244DFD0EE9B75F18E7A66347
* ផ្លូវអំបិល (Salt Roads)៖ នៅសម័យបុរាណ **អំបិល** មានតម្លៃស្មើនឹង "មាស" ព្រោះវាជាមធ្យោបាយតែមួយគត់សម្រាប់រក្សាអាហារកុំឱ្យខូច ហើយក៏មានផ្លូវអំបិលច្រើនកន្លែងលើពិភពលោក ប៉ុន្តែល្បីជាងគេគឺផ្លូវឆ្លងកាត់វាលខ្សាច់សាហារ៉ា (អាហ្វ្រិក) និងផ្លូវ "Via Salaria" នៅប្រទេសអ៊ីតាលី។ សារៈសំខាន់នៃផ្លូវនេះ តភ្ជាប់តំបន់ដែលសម្បូរអំបិល ទៅកាន់តំបន់ដែលខ្វះអំបិល។ នៅអាហ្វ្រិក គេដោះដូរអំបិលយកមាសក្នុងទម្ងន់ស្មើគ្នា។https://seasalt.com/salt-101/about-salt/history-of-salt
ប៉ុន្តែសារៈសំខាន់ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច សង្គម និងនយោបាយរបស់វា បាននឹងកំពុងកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងសតវត្សចុងក្រោយនេះ។ 

### ភាពខុសគ្នារវាងពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ និងក្នុងស្រុក 
ការអនុវត្តពាណិជ្ជកម្មនៅកម្រិតអន្តរជាតិ គឺជាដំណើរការដ៏ស្មុគស្មាញមួយ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងពាណិជ្ជកម្មក្នុងស្រុក។ នៅពេលដែលពាណិជ្ជកម្មកើតឡើងរវាងរដ្ឋពីរ ឬច្រើន កត្តាផ្សេងៗដូចជា រូបិយបណ្ណ, គោលនយោបាយរដ្ឋាភិបាល, សេដ្ឋកិច្ច, ប្រព័ន្ធតុលាការ, ច្បាប់ និងទីផ្សារ សុទ្ធតែជះឥទ្ធិពលលើការជួញដូរ។

### ស្ថាប័នសម្របសម្រួលសកល 
ដើម្បីសម្រួល និងផ្តល់ភាពស្របច្បាប់ដល់ដំណើរការនៃពាណិជ្ជកម្មរវាងបណ្តាប្រទេសដែលមានកម្រិតសេដ្ឋកិច្ចខុសៗគ្នានៅក្នុងសម័យទំនើបនេះ អង្គការសេដ្ឋកិច្ចអន្តរជាតិមួយចំនួនត្រូវបានបង្កើតឡើង ដូចជា **អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក (World Trade Organization - WTO)https://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/whatis_e.htm** https://www.wto.org/english/tratop_e/dispu_e/dispu_e.htm https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2008/krugman/facts/ ជាដើម។ អង្គការទាំងនេះធ្វើការឆ្ពោះទៅរកការសម្របសម្រួល និងការជំរុញកំណើននៃពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។ ក្រៅពីនេះ សេវាកម្មស្ថិតិនៃអង្គការអន្តររដ្ឋាភិបាល អង្គការអន្តរជាតិធំៗ និងភ្នាក់ងារស្ថិតិរបស់រដ្ឋាភិបាល តែងតែបោះពុម្ពផ្សាយនូវស្ថិតិផ្លូវការស្តីពីពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។
----

## លក្ខណៈពិសេសនៃពាណិជ្ជកម្មសកល (Characteristics of Global Trade) 
**ព័ត៌មានបន្ថែម៖** សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក World economy 

ផលិតផលមួយដែលត្រូវបានផ្ទេរ ឬលក់ពីភាគីនៅក្នុងប្រទេសមួយ ទៅឱ្យភាគីនៅក្នុងប្រទេសមួយផ្សេងទៀត ហៅថាជា **ការនាំចេញ (Export)** ពីប្រទេសដើម និងជា **ការនាំចូល (Import)** សម្រាប់ប្រទេសដែលទទួលផលិតផលនោះ។ ការនាំចូល និងការនាំចេញ ត្រូវបានកត់ត្រាទុកនៅក្នុង **គណនីចរន្ត (Current account)** នៃ **ជញ្ជីងទូទាត់ (Balance of payments)** របស់ប្រទេសនីមួយៗ។http://www.investopedia.com/terms/b/bop.asp

ការធ្វើពាណិជ្ជកម្មនៅកម្រិតសកល អាចផ្ដល់ឱកាសឱ្យអ្នកប្រើប្រាស់ និងបណ្ដាប្រទេសនានា ទទួលបាននូវបទពិសោធន៍ជាមួយទីផ្សារ និងផលិតផលថ្មីៗ។ ស្ទើរតែគ្រប់ប្រភេទនៃផលិតផលទាំងអស់ អាចត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងទីផ្សារអន្តរជាតិ ជាអាទិ៍រួមមាន៖ អាហារ, សម្លៀកបំពាក់, គ្រឿងបន្លាស់, ប្រេង, គ្រឿងអលង្ការ, ស្រា, ភាគហ៊ុន, រូបិយបណ្ណ និងទឹក។ ក្រៅពីនេះ សេវាកម្មក៏ត្រូវបានគេយកមកជួញដូរផងដែរ ដូចជា វិស័យទេសចរណ៍, ធនាគារ, ការប្រឹក្សាយោបល់ និងការដឹកជញ្ជូនជាដើម។

## ភាពខុសគ្នាពីពាណិជ្ជកម្មក្នុងស្រុក (Differences from Domestic Trade) 
**កំពង់ផែ** ដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការសម្របសម្រួលពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។ ជាក់ស្ដែង កំពង់ផែញូវយ៉ក និងញូវជើស៊ី (New York and New Jersey) បានរីកចម្រើនចេញពីកំពង់ផែដើមនៅចំណុចប្រសព្វនៃទន្លេ Hudson និងទន្លេ East ក្នុងតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ Upper New York Bay។

ជាគោលការណ៍ ពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិមិនមានភាពខុសប្លែកពី **ពាណិជ្ជកម្មក្នុងស្រុក** នោះទេ ដោយសារតែកម្លាំងរុញច្រាន និងឥរិយាបថនៃភាគីដែលពាក់ព័ន្ធនឹងការជួញដូរ មិនមានការផ្លាស់ប្តូរជាមូលដ្ឋានឡើយ ទោះបីជាការជួញដូរនោះធ្វើឡើងឆ្លងកាត់ព្រំដែន ឬក៏អត់ក៏ដោយ។

ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្នុងន័យអនុវត្ត ការអនុវត្តពាណិជ្ជកម្មនៅកម្រិតអន្តរជាតិ ជាទូទៅគឺជាដំណើរការដែលស្មុគស្មាញជាងពាណិជ្ជកម្មក្នុងស្រុក។ ភាពខុសគ្នាជាចម្បង គឺពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិជាធម្មតាមានតម្លៃថ្លៃជាងពាណិជ្ជកម្មក្នុងស្រុក។ នេះមកពីការពិតដែលថា ពាណិជ្ជកម្មឆ្លងដែនជួបប្រទះនូវការចំណាយបន្ថែម ដូចជា **ពន្ធគយ (Tariffs)** ច្បាស់លាស់ ក៏ដូចជា **របាំងមិនមែនពន្ធគយ (Non-tariff barriers)** ទាំងឡាយណាដែលច្បាស់លាស់ ឬបង្កប់ន័យ រួមមាន៖ ការចំណាយលើពេលវេលា (ដោយសារការពន្យារពេលនៅព្រំដែន), ភាពខុសគ្នាខាងភាសា និងវប្បធម៌, សុវត្ថិភាពផលិតផល, ប្រព័ន្ធច្បាប់ និងកត្តាផ្សេងៗទៀត។

ភាពខុសគ្នាមួយទៀតរវាងពាណិជ្ជកម្មក្នុងស្រុក និងអន្តរជាតិ គឺ **កត្តាផលិតកម្ម (Factors of production)** ដូចជា ទុន និងពលកម្ម ច្រើនតែមានភាពងាយស្រួលក្នុងការចល័តនៅក្នុងប្រទេសមួយ ជាងការចល័តឆ្លងកាត់ប្រទេស។ ដូច្នេះ ពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិភាគច្រើនត្រូវបានកំណត់ត្រឹមតែការជួញដូរទំនិញ និងសេវាកម្មប៉ុណ្ណោះ ហើយមានកម្រិតតិចតួចសម្រាប់ការជួញដូរទុន ពលកម្ម ឬកត្តាផលិតកម្មផ្សេងទៀត។

ការជួញដូរទំនិញ និងសេវាកម្ម អាចបម្រើការជាការជំនួសឱ្យការជួញដូរកត្តាផលិតកម្ម។ ជំនួសឱ្យការនាំចូលកត្តាផលិតកម្ម ប្រទេសមួយអាចនាំចូលទំនិញដែលប្រើប្រាស់កត្តាផលិតកម្មនោះយ៉ាងខ្លាំងក្លា (Intensive use)។ ឧទាហរណ៍នៃរឿងនេះ គឺការនាំចូលទំនិញដែលប្រើប្រាស់ពលកម្មច្រើន (Labor-intensive goods) ដោយសហរដ្ឋអាមេរិកពីប្រទេសចិន។ ជំនួសឱ្យការនាំចូលកម្លាំងពលកម្មចិន សហរដ្ឋអាមេរិកនាំចូលទំនិញដែលត្រូវបានផលិតដោយកម្លាំងពលកម្មចិនវិញ។ របាយការណ៍មួយក្នុងឆ្នាំ ២០១០ បានលើកឡើងថា ពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិបានកើនឡើងនៅពេលដែលប្រទេសមួយទទួលយកបណ្ដាញអន្តោប្រវេសន៍ ប៉ុន្តែឥទ្ធិពលពាណិជ្ជកម្មនេះបានចុះខ្សោយទៅវិញ នៅពេលដែល **ជនអន្តោប្រវេសន៍** ទាំងនោះបានសម្របខ្លួនទាំងស្រុងទៅក្នុងប្រទេសថ្មីរបស់ពួកគេ។https://en.wikipedia.org/wiki/SSRN_(identifier)
----

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ (History) 
**អត្ថបទចម្បង៖** កាលប្បវត្តិនៃពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ (Timeline of international trade)

ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ(history of international trade)https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_international_trade គឺជាការកត់ត្រានូវព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗដែលបានជះឥទ្ធិពលដល់ការផ្លាស់ប្តូរទំនិញ និងសេវាកម្មរវាងសេដ្ឋកិច្ចផ្សេងៗគ្នា។ វាចាប់ផ្ដើមតាំងពីការដោះដូរទំនិញតាមរយៈផ្លូវបុរាណ រហូតដល់ការបង្កើតប្រព័ន្ធពាណិជ្ជកម្មឌីជីថលទំនើបនាពេលបច្ចុប្បន្ន។
----

## ទ្រឹស្ដី និងគំរូ (Theories and Models) 
**អត្ថបទចម្បង៖** ទ្រឹស្ដីពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ (International trade theory)https://en.wikipedia.org/wiki/International_trade_theory

មានគំរូទ្រឹស្ដីជាច្រើនដែលព្យាយាមពន្យល់អំពីកត្តានៅពីក្រោយពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ, ផលវិបាកចំពោះសុខុមាលភាពដែលទទួលបានពីពាណិជ្ជកម្ម និងទម្រង់នៃលំហូរពាណិជ្ជកម្ម។ ទ្រឹស្ដីសំខាន់ៗរួមមាន៖

* **ទ្រឹស្ដីប្រៀបធៀបដែលទទួលបានផលចំណេញ (Comparative Advantage):** ពន្យល់ថាប្រទេសនានាគួរតែផលិតនូវអ្វីដែលខ្លួនអាចធ្វើបានល្អបំផុត និងចំណាយទាបបំផុត។
* **គំរូ Heckscher-Ohlin:** ផ្ដោតលើការបំពាក់កត្តាផលិតកម្ម (ដូចជា ដីធ្លី ទុន និងពលកម្ម)។
* **ទ្រឹស្ដីពាណិជ្ជកម្មថ្មី (New Trade Theory):** ដែលយើងបានពិភាក្សាមុននេះ គឺផ្ដោតលើ **សេដ្ឋកិច្ចខ្នាត (Economies of scale)** និងចំណូលចិត្តរបស់អ្នកប្រើប្រាស់ចំពោះភាពចម្រុះនៃទំនិញ។

## ផលិតផលនាំចេញដែលត្រូវបានជួញដូរច្រើនបំផុត (Most traded export products) 
នៅក្នុងទីផ្សារសកលបច្ចុប្បន្ន ផលិតផលដែលត្រូវបានគេនាំចេញ និងជួញដូរច្រើនជាងគេបំផុតរួមមាន៖ ១. **ប្រេង និងឥន្ធនៈហ្វូស៊ីល** (ផលិតផលថាមពល) ២. **គ្រឿងចក្រ និងឧបករណ៍អគ្គិសនី** (ទូរស័ព្ទ, កុំព្យូទ័រ) ៣. **យានយន្ត និងគ្រឿងបន្លាស់** ៤. **ឱសថ និងបរិក្ខារពេទ្យ** ៥. **ទំនិញកសិកម្ម** (ស្រូវសាលី, សណ្តែកសៀង)។

## បណ្ដាប្រទេស ឬតំបន់ដែលមានទំហំពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិធំបំផុត 
**អត្ថបទចម្បង៖** បញ្ជីរាយនាមប្រទេសតាមការនាំចេញ និង បញ្ជីរាយនាមប្រទេសតាមការនាំចូល

### បរិមាណនៃការនាំចេញទំនិញពិភពលោក 
តារាងខាងក្រោមគឺជាបញ្ជីនៃរដ្ឋពាណិជ្ជកម្មធំបំផុតចំនួន ៣០ យោងតាមអង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក (WTO) ក្នុងឆ្នាំ ២០២៤។

**ពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ (គិតជាលានដុល្លារអាមេរិក)**

## មុខទំនិញដែលមានតម្លៃជួញដូរខ្ពស់បំផុត (ការនាំចេញ) 
**សូមមើលផងដែរ៖** បញ្ជីរាយនាមប្រទេសនាំចេញកំពូលតាមប្រភេទផលិតផល

**មុខទំនិញជួញដូរក្នុងឆ្នាំ ២០២២**

**ប្រភព៖** មជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ (International Trade Centre)https://www.trademap.org/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7c%7c%7c%7c%7cTOTAL%7c%7c%7c2%7c1%7c1%7c2%7c1%7c%7c2%7c1%7c1%7c1
----

## ការប្រារព្ធពិធី និងការសង្កេតការណ៍ (Observances) 
នៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៣៥ មក ប្រធានាធិបតីអាមេរិកជាបន្តបន្ទាប់ បានប្រារព្ធ **"សប្តាហ៍ពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក" (World Trade Week)** ដើម្បីលើកទឹកចិត្ត និងជំរុញក្រុមហ៊ុនទាំងខ្នាតធំ និងខ្នាតតូច ឱ្យចូលរួមឱ្យកាន់តែសកម្មនៅក្នុងការនាំចេញ និងនាំចូលទំនិញ និងសេវាកម្ម។ ប្រពៃណីនេះត្រូវបានផ្ដើមឡើងដំបូងដោយការប្រារព្ធ "សប្តាហ៍ពាណិជ្ជកម្មក្រៅប្រទេស" ក្នុងកម្រិតមូលដ្ឋាន ដោយសភាពាណិជ្ជកម្មតំបន់ឡូសអាន់ជ័រឡេស (Los Angeles Area Chamber of Commerce) ក្នុងឆ្នាំ ១៩២៧ ដែលជាការពង្រីកចេញពី "ទិវាជើងទឹកជាតិសហរដ្ឋអាមេរិក" (United States National Maritime Day)។

ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ប្រធានាធិបតីតែងតែប្រកាសយក **សប្តាហ៍ទីបីនៃខែឧសភា** ជា "សប្តាហ៍ពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក"។

* **ប្រធានាធិបតី George W. Bush** បានប្រារព្ធសប្តាហ៍ពាណិជ្ជកម្មពិភពលោកនៅថ្ងៃទី ១៨ ឧសភា ឆ្នាំ ២០០១ និងថ្ងៃទី ១៧ ឧសភា ឆ្នាំ ២០០២។
* **នៅថ្ងៃទី ១៣ ឧសភា ឆ្នាំ ២០១៦ ប្រធានាធិបតី Barack Obama** បានប្រកាសយកថ្ងៃទី ១៥ ដល់ ២១ ឧសភា ឆ្នាំ ២០១៦ ជាសប្តាហ៍ពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក។
* **នៅថ្ងៃទី ១៩ ឧសភា ឆ្នាំ ២០១៧ ប្រធានាធិបតី Donald Trump** បានប្រកាសយកថ្ងៃទី ២១ ដល់ ២៧ ឧសភា ឆ្នាំ ២០១៧ ជាសប្តាហ៍ពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក។

## ភាពខុសគ្នាផ្នែកគុណភាព និងទិដ្ឋភាពសេដ្ឋកិច្ច 
ភាពខុសគ្នាផ្នែកគុណភាពរវាងផលិតផលដែលអាចជំនួសគ្នាបាន ដែលមកពីតំបន់ផលិតកម្មផ្សេងៗគ្នា អាចកើតមានឡើងដោយសារតម្រូវការផ្លូវច្បាប់ និងស្តង់ដារគុណភាពខុសៗគ្នា ឬកម្រិតនៃសមត្ថភាពគ្រប់គ្រងដោយប្រព័ន្ធផលិតកម្ម និងប្រព័ន្ធអភិបាលកិច្ចក្នុងស្រុក។ កត្តាទាំងនេះអាចមានទិដ្ឋភាពពាក់ព័ន្ធនឹង **សន្តិសុខ** ដែលហួសពីសន្តិសុខធនធានធម្មតា ដូចជា៖ ការការពារបរិស្ថាន, គុណភាព និងការរចនាផលិតផល, និងសុខភាព។ លើសពីនេះ ដំណើរការនៃការផ្លាស់ប្តូរការផ្គត់ផ្គង់ ក៏ដូចជា **សិទ្ធិពលកម្ម** ក៏អាចមានភាពខុសគ្នាផងដែរ។

ការផលិតក្នុងស្រុកត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានបង្កើនការងារក្នុងស្រុកក្នុងករណីជាច្រើន។ ការសិក្សាមួយក្នុងឆ្នាំ ២០១៨ បានអះអាងថា ពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិអាចបង្កើនការងារក្នុងស្រុក។ ប៉ុន្តែ ការសិក្សាមួយផ្សេងទៀតក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ បានរកឃើញថា ការងារក្នុងស្រុក និងចំណូលសរុបពីពលកម្មទាំងក្នុងវិស័យផលិតកម្ម និងមិនមែនផលិតកម្ម រងផលប៉ះពាល់អវិជ្ជមានដោយសារការកើនឡើងនៃលំហូរនាំចូល។

ការផលិតក្នុងស្រុកនៅក្នុងប្រទេសដែលមានចំណូលខ្ពស់ ជាជាងផលិតនៅតំបន់ឆ្ងាយៗ អាចតម្រូវឱ្យមានប្រាក់ឈ្នួលខ្ពស់សម្រាប់កម្មករ។ ប្រាក់ឈ្នួលខ្ពស់នេះ ក្លាយជាកម្លាំងរុញច្រានដល់ **ស្វ័យប្រវត្តិកម្ម (Automation)** ដែលអាចអនុញ្ញាតឱ្យពេលវេលារបស់កម្មករដែលត្រូវបានជំនួសដោយម៉ាស៊ីន ត្រូវបានបែងចែកឡើងវិញដោយយន្តការសេដ្ឋកិច្ចសង្គម ឬបំប្លែងទៅជាពេលវេលាសម្រាកកាយ។
----

## ឯកទេសកម្ម ប្រសិទ្ធភាពផលិតកម្ម និងភាពខុសគ្នាតាមតំបន់ 
ការផលិតក្នុងស្រុកអាចតម្រូវឱ្យមាន **ការផ្ទេរចំណេះដឹង** និង **ការផ្ទេរបច្ចេកវិទ្យា** ហើយនៅដំណាក់កាលដំបូង វាមិនអាចប្រកួតប្រជែងប្រសិទ្ធភាពជាមួយឧស្សាហកម្ម និងអាជីវកម្មដែលបានបង្កើតឡើងយ៉ាងរឹងមាំ និងមានឯកទេសកម្មស្រាប់នោះទេ។ ភាពខុសគ្នាតាមតំបន់អាចធ្វើឱ្យតំបន់ជាក់លាក់ណាមួយមានភាពសមស្របជាងសម្រាប់ការផលិតជាក់លាក់មួយ ដែលនាំឱ្យការជួញដូរមានអត្ថប្រយោជន៍ជាងការផលិតក្នុងស្រុក។ ផលិតផលក្នុងស្រុកដែលមានលក្ខណៈតូចតាចខ្លាំង អាចនឹងមិនមានប្រសិទ្ធភាពស្មើនឹងការផលិតខ្នាតធំដែលមានការប្រមូលផ្ដុំខ្ពស់នោះទេ បើគិតទាំងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងផលប៉ះពាល់បរិស្ថាន។
----

## សន្តិសុខធនធាន (Resource Security) 
ការវិភាគជាប្រព័ន្ធ និងទ្រង់ទ្រាយធំលើកដំបូងបង្អស់ទៅលើសន្តិសុខ **ទឹក ថាមពល និងដីធ្លី** នៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១៨៩ បានបង្ហាញថា បណ្តាប្រទេស និងវិស័យនានាមានការប្រឈមខ្ពស់ចំពោះការប្រើប្រាស់ធនធានហួសកម្រិត និងការធ្លាក់ចុះគុណភាពធនធាន។ សកលភាវូបនីយកម្មសេដ្ឋកិច្ចបានធ្វើឱ្យសន្តិសុខនៃ **ខ្សែសង្វាក់ផ្គត់ផ្គង់សកល** មានការថយចុះ។

ការសិក្សាឆ្នាំ ២០២០ រកឃើញថា ប្រទេសភាគច្រើនជួបប្រទះការប្រឈមនឹងហានិភ័យធនធានកាន់តែខ្លាំងតាមរយៈពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ ជាពិសេសគឺមកពីប្រភពផលិតកម្មនៅតំបន់ឆ្ងាយៗ។ ការធ្វើពិពិធកម្មដៃគូពាណិជ្ជកម្ម ត្រូវបានគេរកឃើញថា មិនអាចជួយប្រទេស ឬវិស័យនានាកាត់បន្ថយហានិភ័យទាំងនេះ ឬកែលម្អការផ្គត់ផ្គង់ធនធានដោយខ្លួនឯងបានឡើយ។

## ពាណិជ្ជកម្មខុសច្បាប់ (Illicit Trade) 
### ការជួញដូរមាសខុសច្បាប់ (Illegal gold trade) 
ប្រជាជនមួយចំនួននៅទ្វីបអាហ្វ្រិក រួមទាំងកុមារផងដែរ បានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រក្រៅផ្លូវការ ឬបែប "សិប្បកម្ម" ដើម្បីផលិតមាស។ ខណៈពេលដែលមនុស្សរាប់លាននាក់កំពុងចិញ្ចឹមជីវិតតាមរយៈការធ្វើអណ្តូងរ៉ែខ្នាតតូចនេះ រដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសហ្គាណា (Ghana), តង់ហ្សានី (Tanzania) និងសំប៊ី (Zambia) បានត្អូញត្អែរអំពីការកើនឡើងនៃផលិតកម្មខុសច្បាប់ និងការរត់ពន្ធមាស។ ជារឿយៗ ដំណើរការនេះមានការពាក់ព័ន្ធនឹងប្រតិបត្តិការឧក្រិដ្ឋកម្ម ហើយថែមទាំងបង្កផលប៉ះពាល់ដល់អាយុជីវិតមនុស្ស និងបរិស្ថានទៀតផង។ របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតផ្អែកលើទិន្នន័យនាំចេញរបស់អាហ្វ្រិកបានបង្ហាញថា មាសក្នុងបរិមាណយ៉ាងច្រើនត្រូវបានរត់ពន្ធចេញពីប្រទេសទាំងនោះតាមរយៈសហព័ន្ធអារ៉ាប់រួម (UAE) ដោយមិនបានបង់ពន្ធជូនរដ្ឋផលិតនោះឡើយ។ ការវិភាគក៏បានបង្ហាញពីភាពមិនស៊ីគ្នារវាងបរិមាណដែលនាំចេញពីអាហ្វ្រិក និងចំនួនមាសសរុបដែលនាំចូលទៅក្នុង UAE ផងដែរ។

នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២០ របាយការណ៍របស់ស្ថាប័ន Swissaid បានគូសបញ្ជាក់ថា ក្រុមហ៊ុនចម្រាញ់លោហៈធាតុមានតម្លៃដែលមានមូលដ្ឋាននៅឌូបៃ រួមមានក្រុមហ៊ុន Kaloti Jewellery International Group និង Trust One Financial Services (T1FS) បានទទួលមាសភាគច្រើនពីប្រទេសអាហ្វ្រិកក្រីក្រដូចជាស៊ូដង់ (Sudan)។ អណ្តូងរ៉ែមាសនៅក្នុងប្រទេសស៊ូដង់ ជារឿយៗស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមជីវពល ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម និងការរំលោភសិទ្ធិមនុស្ស។ របាយការណ៍ Swissaid ក៏បានបញ្ជាក់ផងដែរថា មាសខុសច្បាប់ដែលហូរចូលទៅឌូបៃពីអាហ្វ្រិក ត្រូវបាននាំចូលបន្តក្នុងបរិមាណយ៉ាងច្រើនដោយក្រុមហ៊ុនចម្រាញ់មាសធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកគឺ Valcambi ដែលមានមូលដ្ឋាននៅប្រទេសស្វីស។

របាយការណ៍មួយផ្សេងទៀតនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ ២០២២ បានទម្លាយឱ្យឃើញពីភាពផ្ទុយគ្នារវាងពាណិជ្ជកម្មមាសដ៏ចំណេញមហាសាលនៃបណ្ដាប្រទេសនៅអាហ្វ្រិកខាងលិច និងការរកស៊ីខុសច្បាប់។ ដូចគ្នានឹងប្រទេសស៊ូដង់ សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ (DRC) ហ្គាណា និងរដ្ឋដទៃទៀតដែរ ភាពមិនស៊ីគ្នាត្រូវបានគេកត់ត្រារវាងផលិតកម្មមាសនៅក្នុងប្រទេសម៉ាលី (Mali) និងការជួញដូររបស់ខ្លួនជាមួយឌូបៃ (UAE)។ ក្នុងនាមជាប្រទេសនាំចេញមាសធំជាងគេទីបីនៅអាហ្វ្រិក ម៉ាលីបានដាក់ពន្ធតែលើមាស ៥០ គីឡូក្រាមដំបូងប៉ុណ្ណោះនៃការនាំចេញប្រចាំខែ ដែលនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកធ្វើអណ្តូងរ៉ែខ្នាតតូចជាច្រើនទទួលបានការលើកលែងពន្ធ និងរត់ពន្ធមាសដែលមានតម្លៃរាប់លានដុល្លារ។ ក្នុងឆ្នាំ ២០១៤ ផលិតកម្មមាសរបស់ម៉ាលីមានចំនួន ៤៥.៨ តោន ខណៈដែលការនាំចូលមាសរបស់ UAE ពីប្រទេសនេះមានរហូតដល់ ៥៩.៩ តោន។