អាណាចក្រខ្មែរ

**ចក្រភពខ្មែរ ឬ សម័យមហានគរ** (អង់គ្លេស : Khmer Empire) គឺជាសម័យកាលមួយដែលព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាគឺជាអាណាចក្រមួយនៅក្នុងចំណោមអាណាចក្រដែលមានឥទ្ធិពលបំផុត​នៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដោយបានរីកចម្រើនលូតលាស់ចេញពីអតីតនគរកម្វុជ(ចេនឡា)។អំឡុងពេលនៃការបង្កើតឡើងនូវចក្រភពនេះខ្មែរមានទំនាក់ទំនងខាងពាណិជ្ជកម្ម នយោបាយ និង វប្បធម៌យ៉ាងជិតស្និតជាមួយនឹងជ្វានិងក្រោយមកទៀតជាមួយនឹងអាណាចក្រស្រីវិជ័យដែលសណ្ដូកនៅខាងក្រោមឯនាយតាមព្រំដែនខាងត្បូងរបស់ខ្មែរ។នៅក្នុងអំឡុងពេលមួយនៃសម័យនោះផងដែរចក្រភពខែ្មរបានគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់និងដាក់ចំណុះទៅលើប៉ែកធំៗនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកដោយរួមបញ្ចូលនូវទឹកដីសៀម លាវ  យួន និង ភូមាបច្ចុប្បន្ននិងមួយផ្នែកនៃចិនភាគខាងត្បូង​។កេរ្តិ៍តំណែលដ៏អស្ចារ្យបំផុតរបស់ចក្រភពខ្មែរគឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់អង្គរដែលជារាជធានីនៃយុគមាសរបស់ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ប្រាសាទបុរាណខ្មែរជាច្រើនសុទ្ធសឹងតែជាភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីភាពស្ដុកស្ដម្ភនិងឥទ្ធិពលដ៏មហិមានៃចក្រភពខ្មែរ។ការរីកចម្រើនទៅលើផ្នែកសិល្បៈ វប្បធម៌ និង ស្ថាបត្យកម្មក៏ដូចជាជំនឿនិងសាសនាផ្សេងៗត្រូវបានលើកស្ទួយពីរជ្ជកាលមួយទៅរជ្ជកាលមួយ។សាសនាផ្លូវការរបស់ចក្រភពខ្មែររួមមានព្រហ្មញ្ញសាសនានិងពុទ្ធសាសនាមហាយានក្រោយមកព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទត្រូវបានគេផ្សព្វផ្សាយយ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងចំណោមវណ្ណៈជាន់ទាបបន្ទាប់ពីព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទត្រូវបាននាំចូលមកពីប្រទេសស្រីលង្កានៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៣​។​តាមការសិក្សាស្រាវជ្រាវដោយប្រើផ្កាយរណបពីលើផ្ទៃអាកាសបានបង្ហាញថាអង្គរគឺជាតំបន់ប្រមូលផ្ដុំទីប្រជុំជនដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោកមុនសម័យឧស្សាហកម្មចូលមកដល់។

## និរុត្តិសាស្ត្រ
ប្រវត្តិវិទូនៅក្នុងសម័យទំនើបជាច្រើនតែងតែកំណត់យកឈ្មោះ**ចក្រភពខ្មែរ**(អង់គ្លេស : Khmer Empire)ឬ**ចក្រភពអង្គរ**(អង់គ្លេស : Angkorian Empire)ដើម្បីហៅឈ្មោះរបស់ចក្រភពមួយនេះ។ឈ្មោះ**ចក្រភពអង្គរ**គឺយកនិងហៅទៅតាមឈ្មោះរបស់រាជធានីអង្គរ។

**ចក្រភពខ្មែរ**នៅក្នុងសម័យនោះហៅខ្លួនឯងថា**កម្ពុជា**(សំស្ក្រឹត : កម្វុជទេស, ខ្មែរបុរាណ : កម្វុជទេឝ, ខ្មែរ : កម្ពុជទេស)ពាក្យទាំងនេះក៏ជាដើមកំណើតនៃពាក្យថា**កម្ពុជា**ដែលប្រើប្រាស់សព្វថ្ងៃនេះផងដែរ។

## ប្រវត្តិលេខន៍
ប្រវត្តិនៃតំបន់អង្គរធ្លាប់ជាផ្ទៃដីកណ្ដាលនៃអាណាចក្រកម្វុជទេឝក្នុងប្រវត្តិសាស្ត ហើយ​ក៏ជាសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្មែរចាប់ពីសតវត្សទី៩ដល់ទី១៣ដែរ​។

ពួកអ្នកនិពន្ធអារ៉ាប់វែកញែកពីអឺរ៉ុបនៅសតវត្សទី៩និងទី១០ស្ទើរតែគ្មានចន្លោះចំពោះអ្វីៗជាច្រើន​លើសពីភាពអន់ថយរបស់អឺរ៉ុប ប៉ុន្តែអ្នកទាំងនោះក៏បានចាត់ទុកថាស្ដេចអាល់-ហិណ្ឌ (ឥណ្ឌា និង អាស៊ីអាគ្នេយ៍) ជាស្ដេចមួយអង្គក្នុងចំណោមស្ដេចធំៗទាំង៤អង្គលើលោក។ អ្នកដឹកនាំនៃរាជវង្សរាស្ត្រកូដត្រូវបានគេពិពណ៌នាថាជាស្ដេចធំបង្អស់នៃអាល់ហិណ្ឌ ប៉ុន្តែបន្ថែមពីនោះ ពួកស្ដេចដែលតូចៗជាងអាល់ហិណ្ឌរួមមានស្ដេច ជ្វា ភូមានៃបាកាន និង ស្ដេចខ្មែរត្រូវបានពិពណ៌នាជានិច្ចដោយពួកអារ៉ាប់ថាជាស្ដេចដែលមានអំណាចក្រៃលែង និងមានកងទ័ព មនុស្ស សេះ ដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ និងជាញឹកញយមានទ័ពដំរីរាប់ពាន់ក្បាល។ បណ្ដាស្ដេចទាំងនេះត្រូវបានស្គាល់ដោយសារភាពស្ដុកស្ដម្ភនៃមាសប្រាក់ដ៏ច្រើនក្រាស់ក្រែល។

ចេញមកពីកម្វុជ - និងមកពីតំបន់អង្គរដូចគ្នា - គ្មានកំណត់ត្រាដែលបាននៅគង់វង្សក្រៅតែពីសិលាចារឹកទេ។ ដូច្នេះហើយចំណេះដឹងថ្មីៗ​អំពីអរិយធម៌ខ្មែរតាមរយៈប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវទាញចេញតាំងពីដើមមកពី៖
* កំណាយបុរាណវត្ថុ ការកសាងឡើងវិញនិងការអង្កេតតាមដាន
* សិលាចារឹក (សំខាន់បំផុតគឺសិលាចារឹកគ្រឹះនៃប្រាសាទមួយចំនួន)​ដែលរៀបរាប់អំពីសកម្មភាពសាសនានិងនយោបាយរបស់ស្ដេច
* ចំលាក់លៀនជាច្រើន​នៅបន្តគ្នាលើជញ្ជាំងប្រាសាទរួមជាមួយនឹងការពិពណ៌នាអំពី ក្បួនទ័ព​ ជីវិតនៅក្នុងរាជវាំង​ ទិដ្ឋភាពទីផ្សារ និង ជីវភាពប្រចាំថ្ងៃនៃប្រជាជនផងដែរ
* របាយការណ៍និងកាលប្បវត្តិនៃអ្នកការទូត ​​ពាណិជ្ជករ និង អ្នកដំណើរចិន​។

ការចាប់ផ្ដើមសម័យអាណាចក្រខ្មែរត្រូវបានគេសន្មតចុះកាលបរិច្ឆេទ​នៅឆ្នាំ ៨០២ គ.ស.។ នៅឆ្នាំនោះ ព្រះបាទជយវម៌្មទី២បានប្រកាសខ្លួនថាជា*ចក្រវរ្តិន‌៑* (*ស្ដេចនៃលោក* រឺ *ស្ដេចនៃស្ដេច*) នៅលើភ្នំគូលែន។

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ
#### រជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២ (ស្ថាបនិកចក្រភព)
ការរំដោះប្រទេសជាតិឲ្យមានឥស្សរភាពនិងបង្រួបបង្រួមឲ្យមានឯកភាពឡើងវិញជាស្នាព្រហស្ថរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២ នេះឯង។សិលាចារឹក K.២៣៥ នៅប្រាសាទ​ស្ដុកកក់ធំ ខេត្តស្រះកែវ ប្រទេសសៀមបច្ចុប្បន្នបានបញ្ជាក់ថាក្សត្រខ្មែរអង្គនេះបានយាងមកពីស្រុកជ្វា។អ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តបានប៉ាន់ស្មានថាកាលដែលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២ អាចយាងត្រឡប់មកប្រទេសខ្មែរវិញគឺដោយសារនៅពេលនោះ**រាជវង្សសៃលេន្រ្ទ**បានចុះខ្សោយទៅហើយ។គេនៅមិនទាន់ដឹងច្បាស់នៅឡើយទេថាតើព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២ បានយាងទៅស្រុកជ្វាតាំងពីពេលណានោះទេតែបើតាមការប៉ាន់ស្មានដដែលព្រះអង្គទំនងជាបានភៀសខ្លួនទៅបរទេសនៅពេលដែលមានភាពច្របូកច្របល់នៅក្នុងស្រុកដោយសារការបែងចែកទឹកដីឬមួយត្រូវពួកជ្វាចាប់បង្ខំនៅទៅនៅគ្រាដែលចូលមកលុកលុយសម្ភុបុរៈ។បើតាមសិលាចារឹកស្លោកទី ០២ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២ ត្រូវជាចៅមីងទួតរបស់ព្រះបាទបុក្ករាក្សដែលបានសោយរាជ្យនៅសម្ភុបុរៈនិងត្រូវជាក្មួយរបស់ក្សត្រជយេន្រ្ទាធិបតិវរ្ម័នដែលគេមិនស្គាល់ប្រវត្តិ។ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២ បានយាងត្រឡប់មកពីប្រទេសជ្វាវិញហើយព្រះអង្គបានយាងទៅគង់នៅរាជធានីមួយឈ្មោះឥន្រ្ទបុរៈដែលបច្ចុប្បន្នទំនងជាមានទីតាំងស្ថិតនៅត្រង់បន្ទាយព្រៃនគរ ស្រុកត្បូងឃ្មុំ(បច្ចុប្បន្នស្ថិតនៅក្នុងខេត្តត្បូងឃ្មុំ)ខេត្តកំពង់ចាម។គឺនៅទីនោះហើយដែលព្រះអង្គទទួលឲ្យ**ព្រាហ្មណ៍សិវកៃវល្យ**ចូលធ្វើជារាជបុរោហិតរបស់ព្រះអង្គ។បន្ទាប់ពីបានវិលត្រឡប់មកដល់មាតុភូមិកំណើតរបស់ព្រះអង្គដែលជាអតីតនគរចេនឡាវិញព្រះអង្គបានធ្វើការពង្រីកអំណាចយ៉ាងឆាប់រហ័សដោយមុននឹងបានឡើងសោយរាជ្យព្រះអង្គត្រូវធ្វើការបង្រួបបង្រួមទឹកដីឲ្យបានមួយភាគសិនដូច្នេះហើយបានជាព្រះអង្គត្រូវផ្លាស់ប្ដូររាជធានីជាញឹកញាប់។បន្ទាប់ពីឥន្ទ្របុរៈព្រះអង្គបានយាងទៅគង់នៅម្ដុំខាងជើងបឹងទន្លេសាបនៅត្រង់កុតិ(កន្លែងប្រាសាទបន្ទាយក្តី)រួចយាងទៅហរិហរាល័យនៅក្នុង**ស្រុករលួស**(បច្ចុប្បន្នគឺជាឃុំរលួសស្ថិតនៅក្នុងស្រុកប្រាសាទបាគង)ប្រមាណជា ១៥ គ.មពីក្រុងសៀមរាបបន្ទាប់មកទៀតយាងទៅអមរេន្រ្ទបុរៈដែលទំនងជាស្ថិតនៅត្រង់ទំនប់ខាងលិចនៃបារាយណ៍ទឹកថ្លាព្រោះនៅទីនោះគេឃើញមានប្រាសាទនៅក្នុងរចនាបថខាងដើមសិល្បៈបុរេអង្គរតែមុនរចនាបថគូលែន។ចុងក្រោយបង្អស់ព្រះអង្គបានបានយាងទៅគង់នៅមហេន្ទ្របវ៌ត(ភ្នំគូលែន)ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគខាងជើងឆ្ងាយពីបឹងទន្លេសាបហើយ**ព្រាហ្មណ៍សិវកៃវល្យ**ក៏និមន្តទៅជាមួយព្រះអង្គទៀត។គឺនៅលើកំពូលភ្នំគូលែននេះហើយដែលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២ ទ្រង់បានប្រារព្ធធ្វើពិធីថ្មីមួយហៅថា**ពិធីទេវរាជ**នៅក្នុងគោលបំណងធ្វើឲ្យប្រទេសខ្មែរ(កម្វុជទេស)រួចពីចំណុះជ្វាព្រមទាំងធ្វើឲ្យព្រះអង្គមានឋានៈជា**ចក្រវ៌ាតីន**(ស្តេចចក្រវាឡ)។គ្រានោះព្រះអង្គបានបញ្ជាឲ្យគេនិមន្តព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ឈ្មោះ**ហិរណ្យទាម**ដែលមានចំណេះវិជ្ជាជាច្រើនខាងមន្តអាគមនៅស្រុកជនបទ។ព្រាហ្មណ៍នេះបានធ្វើពិធីមួយតាម**គម្ពីរវិនាសិខ**ហើយអភិសេកព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២ (គ.ស ៨០២)ឲ្យមានឋានៈជា**ទេវរាជ**(ស្ដេចអាទិទេព)ពាក្យខ្មែរបុរាណហៅថា**កម្រតេងជគតតរាជ្យ**(ស្ដេចដែលជាម្ចាស់នៃចក្រវាឡ)។**ព្រាហ្មណ៍សិវកៃវល្យ**ក៏បានរៀនពី**ព្រាហ្មណ៍ហិរណ្យទាម**នូវគម្ពីរ ០៤ គឺ**វិនាសិខ នយោត្តរ សម្មោហ** និង **សិរច្ឆេទ**ព្រមទាំងរបៀបប្រារព្ធធ្វើ**ពិធីទេវរាជ**ទៀតផង។ព្រះរាជាព្រមទាំង**ព្រាហ្មណ៍ហរណ្យទាម**បានធ្វើសច្ចាថាអំណេះតទៅមានតែសមាជិកគ្រួសារនៃ**ព្រាហ្មណ៍សិវកៃវល្យ**ទេដែលអាចប្រារព្ធធ្វើ**ពិធីទេវរាជ**នេះបាន។

គេមិនដឹងច្បាស់ថាព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២ គង់នៅលើភ្នំគូលែនអស់រយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំនោះទេ។ទំនងជាការតាំងរាជធានីនៅលើកំពូលភ្នំដូច្នេះនាំឲ្យមានឧបសគ្គផ្សេងៗទើបព្រះអង្គយាងត្រឡប់ទៅគង់នៅហរិហរាល័យទៅវិញដោយនាំយកលិង្គទេវរាជទៅជាមួយផង។ព្រះបាទជ័យរវ្ម័នទី ២ សោយទីវង្គតនៅហរិហរាល័យនៅក្នុងឆ្នាំ ៨៥០ ហើយទ្រង់បានទទួលព្រះមរណនាមថា**បរមេស្វរ**។នេះជាលើកទី ០១ ហើយដែលគេឃើញមានការប្រើប្រាស់ព្រះមរណនាមយ៉ាងជាក់លាក់ចំពោះព្រះរាជាហើយនាមនេះបង្ហាញឲ្យដឹងថាដល់ពេលសោយទីវង្គតទៅព្រះរាជាយាងទៅគង់នៅស្ថានណាហើយជាមួយទេវអង្គណា។ចំពោះព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២ ព្រះមរណនាម **បរមេស្វរ 

Image:Banteay Samre, Cambodia (2211425643).jpg|ប្រាសាទបន្ទាយសំរែ
Image:Thommanon Temple, Angkor, Cambodia.jpg|ប្រាសាទធម្មនន្ទ
Image:Ta Keo wakxy.jpg|ប្រាសាទតាកែវ
Image:PrasatKravan.JPG|ប្រាសាទក្រវាន់
File:Prè Rup (Angkor) (6953384297).jpg|ប្រាសាទប្រែរូប
File:Angkor Chau Say Tevoda 2009.jpg|ប្រាសាទចៅសាយទេវតា
Image:Preah Khan temple ruins (2009).jpg|ប្រាសាទព្រះខ័ន

### ប្រាសាទសម័យអង្គរនៅប្រទេសថៃ

Image:Phanom Rung Wikimedia Commons.jpg|ប្រាសាទភ្នំរុង
Image:Phimai-AVR2008-002.jpg|ប្រាសាទពិមាយ
Image:Lopburi Prang Sam Yot.jpg|ប្រាសាទប្រាង្គបី
File:Prasat Sikhoraphum - Sikhoraphum.jpg|ប្រាសាទស្រីខរភូមិ
Image:Prasat Sdok Kok Thom-011.jpg|ប្រាសាទស្ដុកកក់ធំ

### ប្រាសាទសម័យអង្គរនៅលាវ
## បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រគ្រងរាជ្យនៅសម័យមហានគរ
#### សូមមើលផងដែរ
*កម្វុជ
*កម្វុជទឹក
*កម្វុជគោក
*ដើមសម័យមហានគរ

## ឯកសារយោង
## គន្ថនិទ្ទេស
*
* 
* 
* វិតថូរៀ-រ៉ូវិដា: *ទេវកថាខ្មែរ* សៀវភៅទន្លេ, ISBN 974-8225-37-2
* ប៊្រូណូ-ដេហ្កិនស៍ (engl: រូថ-ស្ឆារមែន): *អង្គរ - បេះដូងនៃចក្រភពអាស៊ីមួយ*, ថេមស៍ & ហាដ់សុន, ISBN 0-500-30054-2
* 
* 
* ដាវីដ ភី ឈែនដ្លឺរ: *ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយនៃកម្ពុជា*, សារព័ត៌មានវ៉ិសវ្យូ, ISBN 0-8133-3511-6
* ជីវ-តាក្វាន់: *ទំនៀមទម្លាប់កម្ពុជា*, សង្គមសៀម, ISBN 974-8359-68-9
* ហង់ហ៊្រី-មូហុត: *ការធ្វើដំណើរនៅសៀម កម្ពុជា លាវ និង អណ្ណាម*, ក្រ.ផ្កាឈូកស, ចំកាត់., ISBN 974-8434-03-6
* 
* បិនចាមីន វ៉ខខឺរ, *ចក្រភពអង្គរ: ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរនៃកម្ពុជា*, សារព័ត៌មានស៊ិហ្គណិត ខាល់ឃូត្តា ១៩៩៥។

## មើលផងដែរ