ឥសានបុរៈ

**ឥសានបុរៈ**  ឬ **ឦសានបុរៈ**   គឺជារាជធានីនៃ នគរចេនឡា បុរាណ។ វាមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង ខេត្តកំពង់ធំ ប្រទេស កម្ពុជា ។ ទីក្រុងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅប្រហែលឆ្នាំ ៦១៨ នៅសម្បូរគុក ដោយព្រះបាទ ឥសានវរ្ម័នទី១។ 

ការកំណត់អត្តសញ្ញាណដោយឥសានបុរៈបានកើតឡើងនៅចុងសតវត្សរ៍ទីដប់ប្រាំបួន និងដើមសតវត្សរ៍ទីម្ភៃ ដោយការសិក្សាបឋមលើកដំបូងបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ ១៩១២។  ការទទួលស្គាល់ដ៏ទូលំទូលាយលើកដំបូងនៃទីក្រុងមួយដោយលោក Henri Parmentier ក្នុងឆ្នាំ ១៩២៧ ដោយធ្វើការឱ្យ École Française d'Extrême-Orient (EFEO)។  ចាប់តាំងពីការសិក្សាបឋមត្រូវបានធ្វើឡើងជាលើកដំបូង សិលាចារឹកសរុបចំនួន ២៣ ត្រូវបានរកឃើញនៅសម្បូរព្រៃគុក។  លោក Claude Jacques អះអាងថាទីតាំងសម្បូរព្រៃគុកគឺជាភវបុរៈ។   ទីក្រុងនៅខាងលិចត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយប្រឡាយទឹកដែលមានទំហំ ២ គីឡូម៉ែត្រ ដែលហ៊ុំព័ទ្ធទីក្រុងនៅបីជ្រុង លើកលែងតែខាងកើត ដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងទន្លេតាមរដូវ។ ទីក្រុងមានទីសក្ការៈ ប្រឡាយទឹក និងអាងស្តុកទឹកជាច្រើនក្នុងទំហំតូចជាងបើប្រៀបធៀបទៅនឹងស្មុគស្មាញសាសនា។ ទិន្នន័យភូមិសាស្ត្រជាបន្តបន្ទាប់ដែលផ្អែកលើការស្កេន LIDAR បង្ហាញពីក្រឡាចត្រង្គ 4x4 ដែលចង្អុលទៅប្លង់ដែលបានគ្រោងទុក។ លក្ខណៈពិសេសលីនេអ៊ែរដែលបានសន្និដ្ឋានត្រូវបានគេជឿថាជាលក្ខណៈពិសេសជលសាស្ត្រដូចជាប្រឡាយទឹក ឬប្រឡាយដែលមានទទឹងសរុប ២០ ម៉ែត្រ ស្របតាមការពិពណ៌នាដែលមាននៅក្នុង សៀវភៅសួយ អំពីអ្វីដែលគេហៅថា "សាលធំ" វាលាតសន្ធឹងទៅទិសខាងកើតពីចំណុចកណ្តាលនៃក្រឡាចត្រង្គឆ្ពោះទៅរកស្មុគស្មាញសាសនា។  ការពិពណ៌នាអំពីប្លង់ទីក្រុងនៃឥសានបុរៈក៏ត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងសៀវភៅសួយផងដែរ ដោយលើកឡើងពីមជ្ឈមណ្ឌលទីក្រុងខាងលិច និងស្មុគស្មាញសាសនាដែលមានទីតាំងនៅខាងកើត ដែលរហូតមកដល់ពេលនេះត្រូវគ្នានឹងការសង្កេតនៃការជីកកកាយ និងការស្រាវជ្រាវខាងបុរាណវត្ថុដែលកំពុងដំណើរការ។  ការសាងសង់ភាគច្រើននៅប្រាសាទសម្បូរបានកើតឡើងក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី១ និងអ្នកស្នងរាជ្យបន្តពីព្រះអង្គ ភវវរ្ម័នទី២ ក្នុងសតវត្សរ៍ទី៧។ ការសាងសង់ភាគច្រើននៅប្រាសាទសម្បូរ និងក្រុមដទៃទៀតមានអាយុកាលប្រហែលសតវត្សរ៍ទី៧ ដែលទំនងជាលទ្ធផលនៃការធ្វើមជ្ឈិមនីយកម្មអំណាចរបស់ព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី១ ដោយមានឦសានបុរៈជារាជធានីរបស់ព្រះអង្គ ហើយកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងសាងសង់ភវវរ្ម័នទី២ បញ្ជាក់ពីឋានៈសំខាន់ជាបន្តបន្ទាប់របស់ខ្លួន ថាតើរាជធានីត្រូវបានផ្លាស់ទៅភវបុរៈនៅចំណុចនេះឬអត់។  ការកំណត់អត្តសញ្ញាណទីតាំងគឺពិបាកដោយសារតែខ្វះភស្តុតាង ទាំងពីអវត្តមាននៃសិលាចារឹក និងសិលាចារឹកដែលត្រូវបានរកឃើញនៅប្រាសាទតោរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ ទីសក្ការៈកណ្តាលនៃប្រាសាទតោត្រូវបានគេជឿថាត្រូវបានសាងសង់នៅពេលក្រោយ ដោយសារការអនុវត្តដើមសតវត្សរ៍ទី៩។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វាទំនងជាការសាងសង់នេះកើតឡើងក្នុងពេលដំណាលគ្នាជាមួយប្រាសាទយាយព័ន្ធ  ហើយត្រូវបានបញ្ចប់នៅពេលក្រោយ។ 

ក្រុមប្រាសាទខាងត្បូង គឺប្រាសាទយាយព័ន្ធ ត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី៧ យោងតាមសិលាចារឹកចំនួន ១០ ដែលត្រូវបានរកឃើញ ដោយមានកាលបរិច្ឆេទជាក់លាក់គឺឆ្នាំ ៦២៧ នៃគ.ស. នៅលើសិលាចារឹកលិង្គ ដែលការសាងសង់បានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី១។   ផ្ដែភាគច្រើននៅប្រាសាទយាយព័ន្ធ មានរចនាបថសម្បូរព្រៃគុក ហើយចង្អុលបង្ហាញថាការសាងសង់ភាគច្រើនកើតឡើងក្នុងរយៈពេលខ្លី ដោយមានតែរចនាបថខុសប្លែកពីរចនាបថផ្សេងទៀតមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានរកឃើញ។  មូលដ្ឋានឥដ្ឋការ៉េដែលមានចន្លោះពី ១.៥ ម៉ែត្រលើទិសដៅសំខាន់ៗទាំងបួន បង្ហាញពីមូលដ្ឋានដែលអាចធ្វើទៅបានសម្រាប់ការគាំទ្រឈើ និងធ្នឹម។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អវត្តមាននៃឈើ និងការខូចខាតដល់ការងារឥដ្ឋដែលនៅសេសសល់ ខ្វះភស្តុតាងគាំទ្រដើម្បីបញ្ជាក់រឿងនេះដោយគ្មានការសង្ស័យ។  ការកំណត់អត្តសញ្ញាណរចនាសម្ព័ន្ធឥដ្ឋរបស់ LiDAR ត្រូវបានរៀបចំតាមទីតាំង ដូចជាកន្លែងជីកកកាយខ្លួនឯង ដែលជាចំណុចកណ្តាលដែលហ៊ុំព័ទ្ធដោយប្រាង្គទាំងនេះ។  ក្រុមប្រាសាទនៅខាងកើតនៃរាបស្មើរអាចជាប្រាង្គ និងរចនាសម្ព័ន្ធពាក់ព័ន្ធដែលបានរៀបរាប់នៅក្នុងសៀវភៅសួយ។ ការ​កំណត់​កាលបរិច្ឆេទ​ដោយ​វិទ្យុសកម្ម​កាបូន​លើ​រចនាសម្ព័ន្ធ​ជុំវិញ​បាន​កំណត់​កាលបរិច្ឆេទ​នៃ​ការសាងសង់​របស់​ពួកវា​ស្រប​គ្នា​នឹង​ព្រះបាទ​ឥសានវរ្ម័នទី ១ និង​ព្រះបាទ​ភវវរ្ម័នទី ២។  គំរូ​ធ្យូង​ផ្សេងទៀត​ត្រូវ​បាន​កំណត់​កាលបរិច្ឆេទ​ដោយ​វិទ្យុសកម្ម​កាបូន​ថា​ដំបូង​បំផុត​នៅ​ដើម​សតវត្សរ៍​ទី ៥ និង​ចុងក្រោយ​បំផុត​នៅ​សតវត្សរ៍​ទី ១៣ ដល់​ទី ១៥ ដែល​គាំទ្រ​ជំនឿ​លើ​ការប្រើប្រាស់​ទីក្រុង​រយៈពេល​វែង។ 

## ឯកសារយោង