ស្នា ខ្មែរ-មន

**ស្នាមន-ខ្មែរ**ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ផង​ដែរ​ថា​ជា **​ស្នា​ជនជាតិ​ម៉ុង** ស្នា**ចារ៉ាយ** ឬ **​ស្នាសម័យ​អង្គរ** ជា ​ស្នា​ដែល​ប្រើ​សម្រាប់ ​សង្គ្រាម និង​សម្រាប់ ​បរបាញ់ ​នៅ ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។ វា​បាន​ក្លាយ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​មោទនភាព និង​អត្តសញ្ញាណ​សម្រាប់​ក្រុម​ជនជាតិភាគតិច​ពី ​ប្រទេស​ភូមា (ភូមា) រហូត​ដល់​ដែន​ដី​នៃ ​ឥណ្ឌូចិន ។

## វាក្យសព្ទ 
ស្នាមន-ខ្មែរត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា *ស្នា* ជាភាសាខ្មែរ , *ច្រៅ* ក្នុង ភាសាព្រៅ,  *ហ្នេវ ក្នុង* ភាសាម៉ុង,  ឬ ហ្រៅ ក្នុង ភាសាចារ៉ាយ ។  

វា​គឺ​ជា​ពាក្យ​កម្ចី​មួយ​ក្នុង​ចំណោម ​ពាក្យ​កម្ចី ​អូស្ត្រូអាសៀ(មន-ខ្មែរ) ​មួយចំនួន​ដែល​បាន​រក​ឃើញ​ជា ​ភាសា​ចិន​-​ទីបេ ខណៈ​អ្នក​ភាសាវិទ្យា​បាន​រក​ឃើញ​ថា​វា​ទាក់ទង​នឹង​ស្នា​ចិន​ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា *នូ* ( ) ៖ "ប្រភពដើមភាគខាងត្បូងនៃពាក្យនេះគឺមិនអាចប្រកែកបាន ប៉ុន្តែប្រភពដើមនៃពាក្យនេះគឺមិនច្បាស់លាស់"។ 

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
### ការ​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​នៃ​ដើម​កំណើត​:  មន-ខ្មែរ vs. ​ចិន​ 
ខណៈពេលដែលមតិភាគច្រើនគឺថាស្នាមានដើមកំណើតចិន  មានទ្រឹស្តីមួយផ្សេងទៀតដែលចង្អុលទៅប្រភពដើមអាស៊ីអាគ្នេយ៍ឯករាជ្យសម្រាប់ស្នាដោយផ្អែកលើភស្តុតាងភាសាដែលបានរៀបរាប់ខាងលើ៖

ប្រហែលឆ្នាំ ២០០ មុនគ្រឹស្តសករាជ ស្តេច An Dương នៃ Âu Lạc ( វៀតណាមខាងជើងបច្ចុប្បន្ន ) និង ( ចិនភាគខាងត្បូងបច្ចុប្បន្ន ) បានតែងតាំងបុរសម្នាក់ឈ្មោះ កាវ ឡៅង ( ឬ កាវ ថុង ) ឱ្យសាងសង់ "ស្នាវេទមន្ត" ( *nỏ thần)* មួយ ដែល​អាច​បាញ់​បាន 300 ព្រួញ។   យោងតាមប្រវត្ដិវិទូ Keith Taylor ស្នាអាចត្រូវបានណែនាំចូលទៅក្នុងប្រទេសចិនពីប្រជាជន អូស្ត្រូនេស៊ី នៅភាគខាងត្បូងប្រហែលសតវត្សទី 4 មុនគ.ស។  ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នេះគឺផ្ទុយនឹងសោរស្នាដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងផ្នូរ រាជវង្សចូវ ដែលមានដើមសតវត្សទី 7 មុនគ្រឹស្តសករាជ ក៏ដូចជាការផលិតដ៏ធំ និងការប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៃស្នានៅក្នុងប្រទេសចិនក្នុង កំឡុងសម័យរដ្ឋចម្បាំង ដែលមានអាយុកាលនៅដើមសតវត្សទី 5 មុនគ.ស។ 

នៅឆ្នាំ 315 នៃគ.ស លោក Nu Wen មកពីប្រទេសចិនបានបង្រៀន ជនជាតិចាម ពីរបៀបសាងសង់បន្ទាយ និងប្រើស្នាដោយដៃ។ ក្រោយមកជនជាតិចិននឹងផ្តល់ស្នាជាអំណោយដល់ជនជាតិចាមយ៉ាងហោចណាស់ម្តង។ 

ស្នាត្រូវបានបញ្ជូនទៅចាមដោយ Zhi Yangjun មកពី រាជវង្សសុង ក្នុងឆ្នាំ 1172 ។ គាត់​បាន​ស្នាក់​នៅ​ទី​នោះ ហើយ​បង្រៀន​ពួក​គេ​ឲ្យ​ចេះ​បាញ់​ព្រួញ និង​របៀប​ប្រើ​ស្នា។   នៅឆ្នាំ ១១៧៧ ចាម្ប៉ា បានប្រើស្នាក្នុងការឈ្លានពាន និងទន្ទ្រាន អង្គរ ដែលជារាជធានីរបស់ អាណាចក្រខ្មែរ ។ 
ឯកសារ:Dong_Son_crossbow_trigger.JPG|alt=Dong Son culture bronze crossbow, 500 BCE – 0|ស្នាសំរិទ្ធវប្បធម៌ ដុងស៊ឺន500 មុនគ.ស. – ០
ឯកសារ:Cao_Lo_statue_Magic_Crossbow_Co_Loa.jpg|alt=Statue of Cao Lỗ with the crossbow he built for An Dương Vương|រូបសំណាកកាវ ឡៅ កាន់ស្នាដែលរៀបចំធ្វើសម្រាប់អាន ឌឿង វឿង

### សម័យអង្គរ៖ ជ័យជំនះខ្មែរពីចាម 
ការប្រើប្រាស់ស្នាដោយអរិយធម៌អង្គរអាចតាមដានបានទៅនឹងចម្លាក់លៀននៅលើជញ្ជាំងនៃប្រាសាទបាយ័នដែលមានដើមកំណើតនៅចុងសតវត្សទី 12 និងដើមសតវត្សទី 13 ក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី 7 ពីឆ្នាំ 1181 ដល់ឆ្នាំ 1218 នៃគ។  ចម្លាក់លៀនស្រាលទាំងនេះបង្ហាញអ្នកប្រមាញ់ទាំងពីរដែលសំដៅលើសត្វក្តាន់ដោយប្រើស្នារបស់ពួកគេ  និងទាហានបានឡើងលើដំរីដោយប្រើស្នាក្នុងការប្រយុទ្ធ។

ខ្មែរខ្លួនឯងបានប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាយ៉ាងល្អឥតខ្ចោះ ដើម្បីទទួលបានកាតាបុលពីរដែលដាក់លើដំរី និងធ្វើការដោយបុរសពីរនាក់ ក៏ដូចជាស្នាដ៏ធំសម្បើម ត្រូវបានរមៀលនៅលើរទេះរុញ ហើយប្រហែលជាប្រើក្នុងការឡោមព័ទ្ធ ឬសម្រាប់ការពារជំរុំរឹងមាំ។  ស្នាទ្វេដែលដាក់នៅលើខ្នងដំរី ត្រូវបានគេសន្មត់ថាមានកម្លាំងគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីជាអាវុធប្រឆាំងដំរីដ៏មានប្រសិទ្ធភាព។  យោងតាមលោក Michel Jacq-Hergoual'ch ស្នាពីរដែលដាក់លើដំរីគ្រាន់តែជាផ្នែកមួយនៃទាហានស៊ីឈ្នួលចាមនៅក្នុងកងទ័ពរបស់ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ។  ទាំងនេះគឺស្រដៀងទៅនឹង *arcuballistae* ច្រើនខ្សែដែលប្រើតាំងពីសតវត្សទី 11 មកម្ល៉េះដោយ រាជវង្សសុង ។ 

ស្នា​អង្គរ​ត្រូវ​បាន​ខ្មែរ​សន្មត​ថា​បាត់​បង់​ក្រោយ ​ការ​ធ្លាក់​ចុះនៃអង្គរ (គ.ស ១៤៣១) ។ 
ឯកសារ:Ref-bayon1.jpg|alt=Khmer elephant mounted crossbow|ស្នានៅលើដំរីខ្មែរ
ឯកសារ:Ref-bayon2.jpg|alt=Khmer elephant mounted crossbow|ស្នានៅលើដំរីខ្មែរ

### ការសង្កេតជនជាតិដើមភាគតិចនៅឥណ្ឌូចិន 
នៅឆ្នាំ 1880 លោក Louis Delaporte បានកត់សម្គាល់ឃើញស្នាដែលនៅតែត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគឺដូចគ្នាទៅនឹងវត្ថុដែលបង្ហាញនៅលើចម្លាក់លៀនប្រាសាទអង្គរវត្ត។[17] អ្នកផ្សេងទៀតបានកត់សម្គាល់ថា ស្នាត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយប្រជាជនស្ទើរតែទាំងអស់នៅឥណ្ឌូចិន មុនពេលដែលអាវុធត្រូវបានណែនាំ។[18] ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ យោងតាមលោក Herri Mouhot ស្នាទាំងនេះត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាពិសេសជាមួយប្រជាជនស្ទៀងទាំងនៅក្នុងអណ្ណាម និងប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារពួកគេមានការភ័យខ្លាចដោយសារតែភាពប៉ិនប្រសប់ក្នុងការប្រើប្រាស់អាវុធទាំងនេះ។[19]

លោក Jean Moura បានសរសេរថា ជនជាតិព្រៅ មានភាពល្បីល្បាញបំផុតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលតែងតែកាន់ស្នា។  លោក Jean Moura ក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរថា ប្រជាជនព្រៅ បានដាក់ថ្នាំពុលលើព្រួញ។ 

### អាវុធប្រយុទ្ធដ៏គួរឱ្យភ័យខ្លាចរហូតដល់សង្គ្រាមវៀតណាម 
រួមជាមួយ ដំបង punji ស្នាគឺជាអាវុធដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុត ខណៈដែលឥណ្ឌូចិនបានស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលនៃ អាណានិគមបារាំង ។ វិសាលភាពនៃស្នាគឺបាញបានចម្ងាយឆ្ងាយ។ ការបាញ់ស្នាប្រហែល   ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាចម្ងាយសុវត្ថិភាពជុំវិញភូមិនៅចុងសតវត្សរ៍ទី 19 នៅពេលដែលពួក ព្រៅមកពីខាងជើងកំពុងប្រយុទ្ធជាមួយ ជនជាតិទំពួន ពីខាងកើតលើការគ្រប់គ្រង ទន្លេសេសាន និង ស្រែពក តាមលំដាប់លំដោយ។ ដើម្បីត្រួតត្រាតំបន់ភ្នំក្រហមនៃ រតនគិរី ។ 

តាមពិត ជនជាតិម៉ុងតាញ៉ា ដែលមានដើមកំណើតនៅតំបន់ខ្ពង់រាបភាគកណ្តាលរបស់វៀតណាមត្រូវបានគេដឹងថាបានប្រើស្នាជាឧបករណ៍សម្រាប់បរបាញ់ ហើយក្រោយមកទៀតគឺជាអាវុធដ៏មានប្រសិទ្ធភាពប្រឆាំងនឹង ពួកវៀតកុង ក្នុងអំឡុង សង្គ្រាមវៀតណាម ។ នៅឆ្នាំ 1968 ពួកបះបោរ ទំពួន និងចារ៉ាយបានប្រឈមមុខនឹងកងទ័ពខ្មែរ ហើយបានចាញ់ដោយស្នា ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយអន្តរជាតិបានជួយពង្រីករឿងព្រេងរបស់ពួកគេដោយមនោសញ្ចេតនាលើព្រួញពិសរបស់ពួកគេ។  យុទ្ធជនម៉ុងតាញ៉ាដែលប្រដាប់ដោយស្នា ដូច្នេះបានបង្ហាញពីទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានតម្លៃសម្រាប់កងកម្លាំងពិសេសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែលកំពុងប្រតិបត្តិការនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម ហើយវាមិនមែនជារឿងចម្លែកទេសម្រាប់ Green Berets ក្នុងការរួមបញ្ចូលអ្នកបាញ់ស្នាម៉ុងតាញ៉ាចូលទៅក្នុងក្រុមវាយប្រហាររបស់ពួកគេ។  

### ពីការប្រកួតប្រជែងទៅជាមោទនភាពជាតិសាសន៍ 
ខណៈពេលដែលស្នាត្រូវបានប្រើប្រាស់តិចជាងមុនសម្រាប់សង្គ្រាម និងសម្រាប់ការបរបាញ់ វានៅតែជាកីឡាដ៏ពេញនិយមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ដូច្នេះ នៅដើមខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៣៨ ការប្រកួតបាញ់ធ្នូត្រូវបានរៀបចំឡើងនៅប្រាសាទអង្គរវត្ត "ដោយមានអ្នកចម្បាំងជាង ៥០០ នាក់ ដែលភាគច្រើនមិនចាញ់" 

ចាប់តាំងពីការមកដល់នៃវិស័យទេសចរណ៍ដ៏ធំនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍បន្ទាប់ពីការបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមវៀតណាម ស្នាបានក្លាយទៅជាវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ "ដ៏ហួសចិត្ត" សម្រាប់ជនបរទេស។ 

## ការពិពណ៌នា 
រូបភាពតូច| អ្នក​បាញ់​ព្រួញ​ធ្វើព្រួញ​នៅ​ខេត្ត​រតនគិរី ក្នុង​ខែ​សីហា ឆ្នាំ​២០២២។
ស្នាទាំងនេះត្រូវបានគេសង្កេតឃើញក្នុងចំណោម ក្រុមជនជាតិផ្សេងទៀតនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដូចជាជនជាតិថៃ ,ជនជាតិ មួង នៃ ហៅបិញ, ជនជាតិ ព្នង នៃមណ្ឌលគិរី និង សាច ឬ ឡាវ ទោះបីជាប្រភេទក្រោយនេះមានកំណែតូចជាងក៏ដោយ។  ទោះបីជាស្នាមានភាពជាក់លាក់ខុសៗគ្នានៅក្នុងក្រុមជនជាតិផ្សេងៗនៃឥណ្ឌូចិនដែលវាត្រូវបានគេប្រើក៏ដោយ គោលការណ៍មុខងារ និងរូបរាងរបស់វាគឺស្រដៀងគ្នាពីក្រុមមួយទៅក្រុមមួយទៀត។ 

ស្នាជាធម្មតាត្រូវបានរក្សាទុកនៅក្នុងផ្ទះរបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិចមន-ខ្មែរ រួមជាមួយនឹងអាវុធផ្សេងទៀត ។  វាគឺជាទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានតម្លៃមួយរបស់ ជនជាតិភ្នំ ហើយនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1950 មនុស្សម្នាក់នឹងទទួលបានស្នាមួយឬពីរជាមរតក  ហើយវានៅតែត្រូវបានគេប្រើជាអំណោយអាពាហ៍ពិពាហ៍ជានិមិត្តរូប។ 

## ឯកសារយោង