នគរទុន សុនុ

រូបភាពតូច| ផែនទីនៃទីក្រុងកំពង់ផែបុរាណ ខៅសាមកែវ ដែលជាកន្លែងតាំងទីលំនៅដំបូងបំផុតមួយនៅក្នុងទឹកដី ទុនសុន (ប្រហែលសតវត្សទី 4 មុនគ.ស) ដែលបង្ហាញពីភ្នំទាំងបួនដែលបង្កើតបានជាការតាំងទីលំនៅ។ បន្ទាត់ក្រហមបង្ហាញពីជញ្ជាំងដីនៅកន្លែង។
រូបភាពតូច| អង្កាំត្រូវបានគេរកឃើញនៅ ខៅសាមកែវ ដែលជាផ្លូវបំបែកផ្នែកបុរាណវិទ្យាសម្រាប់ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មឆ្លងអាស៊ី។
**ទុនសុន** (  ) ឬ **Tian-Sun** ឬ **Tien-Sun** (  ;      ) ឬ '''Tu-k'un/Tou-k'ouen/Ch'u-tu-k'un** (),  ក្រោយមក **Lang-chia** ឬ **Lang-ya-hsiu'*  ) គឺជាក្រុមនៃ អង្គភាពនយោបាយ មន បុរាណចំនួនប្រាំ,    

ព្រះរាជាណាចក្រ Lang-chia ឬ Lang-ya-hsiu ប្រហែលជារដ្ឋបន្តបន្ទាប់របស់ ទុនសុន ចាប់តាំងពីស្ថានទូតដំបូងរបស់ខ្លួនដែលត្រូវបានបញ្ជូនទៅប្រទេសចិននៅឆ្នាំ 515 នៃគ.ស. ដោយអះអាងថាប្រទេសនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងប្រហែល 400 ឆ្នាំមុន ប៉ុន្តែបានទទួលឯករាជ្យនៅចុងបញ្ចប់នៃគ. សតវត្សទី 5 ។ អ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនបានប៉ាន់ស្មានថា Lang-chia មានទីតាំងនៅភាគកណ្តាលនៃប្រទេសថៃ ប្រហែលជាទឹកដីដូចគ្នាទៅនឹង ទុនសុន ។ Lang-chia បានបញ្ជូនស្ថានទូតទៅកាន់ប្រទេសចិននៅឆ្នាំ 523 និង 531។  

## ទីតាំងនៃ ទុនស៊ុន 
សូម្បី​តែ​ទីតាំង​ពិត​ប្រាកដ​របស់ *ទុនស៊ុន* ក៏​នៅ​មិន​ទាន់​ច្បាស់​ដែរ។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា អ្នក​ប្រាជ្ញ​ផ្ដល់​យោបល់​ថា វា​ទំនង​ជា​នៅ​លើ ​ឧបទ្វីប​ម៉ាឡេស៊ី ​ខាង​លើ ដែល​ប្រហែល​ជា​នៅ​ជិត *ពងទឹក*(  ) នៅក្នុង ខេត្តកញ្ជនបុរី ទំនើប ឬតំបន់ ព្រះបឋម ក្នុងទីក្រុងចាស់ នគរបឋម នៅភាគកណ្តាល ប្រទេសថៃ ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ ជនជាតិមន ក្នុងសម័យកាលរៀងៗខ្លួន។  ដែលធ្វើឱ្យការបង្កើតរបស់វាទំនងជាជួនកាលនៅចុងសតវត្សទី 1 ឬដើមសតវត្សទី 2 ។ យោងតាម *លោក លាងស៊ូ* "Lang-ya-xiu" គឺការធ្វើដំណើរ 30 ថ្ងៃពីខាងកើតទៅខាងលិចនិង 20 ពីខាងជើងទៅខាងត្បូង 24,000 *លី*នៅចម្ងាយពី គ្វាងស៊ូ ។ នេះ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ ​លោក Paul Wheatley ស្មាន​ថា Lang-ya-xiu គឺ លង្កាសុខា (  ; Ling-ya-si-jia/Long-ya-xi-jiao) ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសថៃសម័យទំនើប  ហើយការសន្មត់របស់គាត់ត្រូវបានបន្តដោយអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។  ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ យោងទៅតាមទីតាំងរបស់ Lang-ya-xiu ដែលបានផ្តល់ឱ្យដោយព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនា យិជីង ក្នុងអំឡុងពេលធ្វើដំណើរត្រឡប់ពីប្រទេសឥណ្ឌាទៅកាន់ប្រទេសចិននៅចុងសតវត្សទី 7 លោក យិជីង បានកំណត់ទីតាំងនៃ នយោបាយ នៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកសម័យទំនើបពីភាគខាងលិច។ ទិសខាងកើត និង Lang-ya-hsiu ត្រូវ​បាន​គេ​និយាយ​ថា​ស្ថិត​នៅ​ខាង​កើត​នៃ ​ស្រី​ក្សត្រា និង​ខាង​លិច​នៃ ​ទ្វារវតី ,ចេនឡា និង ​ចម្ប៉ា ។  ដូច្នេះ អ្នក​ប្រាជ្ញ​ថៃ​សម័យ​ទំនើប​ផ្តល់​យោបល់​ថា Lang-ya-xiu ប្រហែល​ជា​ស្ថិត​នៅ​ភាគ​កណ្តាល​នៃ​ប្រទេស​ថៃ​បច្ចុប្បន្ន​ភាគ​ខាង​លិច​នៃ​សម័យ​ ទ្វារវតី បុរាណ  ត្រូវ​នឹង George Cœdès ដែល​បាន​ស្នើ​ថា *Lang-ya-hsiu* ធ្លាប់​ពង្រីក​ទឹកដី​របស់​ខ្លួន​ទៅ​ទិស​ខាង​កើត។ ទៅ ខេត្តចន្ទបុរី ទំនើបនៅ ភាគខាងកើតប្រទេសថៃ ដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង ចេនឡា ។  

ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ដោយសារការត្រួតស៊ីគ្នាលើទឹកដីដែលទាមទារនៅក្នុងអត្ថបទ ឈីស៊ី ខាងលើ សរសេរដោយ យី ជីង និងតំបន់ដែលរំពឹងថាជាទីពឹងរបស់ ហ្វូណន។ ទុន ស៊ុន រួមជាមួយនឹងរឿងដែលផ្តល់ដោយស្ថានទូត *ឡាង-យ៉ា-សៀវ* ដល់ តុលាការចិនទាក់ទងនឹងការបង្កើតរដ្ឋ និងការទទួលបានឯករាជ្យ ក៏ដូចជាការបាត់ខ្លួនរបស់ ទុនស៊ុន ពីកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រនៅដើមសតវត្សទី 6 *Lang-ya-hsiu* ត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាជារដ្ឋស្នងរាជ្យរបស់ ទុនស៊ុន ហើយក្រោយមកបានវិវត្តទៅជា ឬបញ្ចូលគ្នា។ ជាមួយ ទ្វារវតី ។  

## នយោបាយ និងសង្គម 
### សម័យទុនស៊ុន៖ ៥២ គ.ស. - ស.វ.ទី៦ 
រចនាសម្ព័ន្ធ​នយោបាយ​របស់​លោក ទុយ ស៊ុន ពិបាក​នឹង​ដឹង​ច្បាស់​ណាស់។ វាធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះអាណានិគមនៃ អាស៊ីខាងត្បូង រួមទាំងព្រាហ្មណ៍ជាង 1,000 ។   វាត្រូវបានរៀបរាប់នៅក្នុងសតវត្សទី 3 នៃគ.ស. នៅក្នុង *Nan-chou I-wu Chinh* ជាជនជាតិចិនដែលវាត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ថាប្រជាជននៃ ទុនស៊ុន អនុវត្តការរៀបការជាមួយព្រាហ្មមកពីប្រទេសឥណ្ឌាដែលត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាជាអ្នកគោរពបូជាខ្លាំងណាស់។  ប្រាំរយគ្រួសារនៃ *hu* () ដែលត្រូវបានគេជឿថាជាកុលសម្ព័ន្ធ ម៉ុងហ្គោល និង តាតារ មកពី អាស៊ីកណ្តាល ក៏ដូចជាពីរ (រយ?) *fo-t'u*  ក៏មានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសផងដែរ។  

ផ្ទុយ​ពី​ហ្វូណន ប្រជាជន​ទុនស៊ុន​បាន​បោះចោល​សត្វ​ស្លាប់​ដោយ​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​សត្វ​ស្លាប​ស៊ីសាច់។ ឆ្អឹង​នោះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដុត​យក​ទៅ​ដាក់​ក្នុង​កោដ្ឋ ហើយ​បោះ​ទៅ​ក្នុង​សមុទ្រ។ ការបូជាសពគឺជាវិធីសាស្រ្តទូទៅមួយផ្សេងទៀតនៃការចោល។   ទុនស៊ុនក៏ផលិតទឹកអប់ និងម្សៅលាបខ្លួនពីផ្កាជាងដប់ប្រភេទ ដែលអាចដាំដុះក្នុងស្រុកពេញមួយឆ្នាំ។   

ទោះបីជាទីក្រុងនេះមានសកម្មភាពខ្លាំងបំផុតក្នុងសតវត្សទី 3 នៃគ.ស.ក៏ដោយ ក៏ ទុនស៊ុន  ត្រូវបានលើកឡើងនៅក្នុងអត្ថបទភាសាចិន *លាងស៊ូ* ដែលបានសរសេរនៅសតវត្សទី 6 ដោយពណ៌នាថា ទុនស៊ុន  ជា “ *ថ្មបោះជំហានក្នុងមហាសមុទ្រ* ” និង “ *ទីផ្សារដែលខាងកើត និងខាងលិច ជួបគ្នា* ” – ផ្តល់យោបល់ថាវាស្ថិតនៅលើផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៅទូទាំងឧបទ្វីប និងទាក់ទាញពាណិជ្ជករមកពីប្រទេសឥណ្ឌា និងចិន។ វាត្រូវបានទស្សនាជារៀងរាល់ថ្ងៃដោយឈ្មួញជាង 10,000  ជាមួយនឹងទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មលាតសន្ធឹងពី ឈូងសមុទ្រតុងកឹង ទៅ ឥណ្ឌា និង Partia ។  *លាងស៊ូ*រៀបរាប់រឿងរបស់ជនជាតិឥណ្ឌាម្នាក់ឈ្មោះ កៅណ្ឌិន្យ ទៅលេង ទុនស៊ុន ហើយទទួលបានសារដ៏ទេវភាពថាគាត់នឹងគ្រប់គ្រង ហ្វូណន ហើយបន្តធ្វើដូច្នេះ។ រឿង​នេះ​ជា​ទេវកថា​ដ៏​ល្បីល្បាញ​នៃ ​អាណាចក្រ​ខ្មែរ ​ក្រោយ​មក​។ 

ទុន ស៊ុន ត្រូវ​បាន​បែង​ចែក​ក្នុង​ចំណោម​ក្សត្រ​ទាំង​ប្រាំ   បង្ហាញថាទម្រង់នៃអង្គការនយោបាយមួយចំនួនខ្ពស់ជាងសង្គមកុលសម្ព័ន្ធសាមញ្ញ។  ស្តេច​ទួន​ស៊ុន​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា *K'un Lun'' ។   

### សម័យ ឡាង-ជា៖ សតវត្សទី៦-៧ 
## ទីតាំងបុរាណវិទ្យា 
* ខាវ សំកែវ (សតវត្សទី៤ មុនគ.ស.-ស.វ.ទី៥)
* ខាម៉ៅយេ ស្រុក Kawthaung ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា
* ឃុបៅ (សតវត្សទី ៦ ដល់ ១៦ គ.ស.)
* បានដនតាថេត [ ទី ] (ប្រហែល​សតវត្សរ៍​ទី ៦ មុន​គ.ស.)
* មឿងកំពែងសែន [ ទី ] (សតវត្ស​ទី​៧​ដល់​ទី​១១ គ.ស.)
* Thung Setthi Stupa [ ទី ] (សតវត្ស​ទី ៨ ដល់​ទី ១០ គ.ស.)
* ប៉ុងតុក (ប្រហែលសតវត្សទី១នៃគ.ស.)
* ទីក្រុងចាស់ នគរបឋម(ប្រហែលសតវត្សទី 1 នៃគ.ស.)
** ព្រះ​បឋមចេតិយ
** ព្រះបថនចេតីយ
* ទីក្រុងចាស់ រាជបុរី (ប្រហែល 4 សតវត្សមុនគ.ស.)
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text