សង្គ្រាមចាម្ប៉ា-ដាយវៀត (១៣៦៧-១៣៩០)

រូបភាពតូច|460x460ភីកសែល

**សង្រ្គាមចាម្ប៉ា-ដាយវៀត (១៣៦៧-១៣៩០)** គឺជាការប្រឈមមុខដាក់គ្នាខាងយោធាដ៏ខាតបង់រវាង រាជាណាចក្រ ដាយវៀត ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ រាជវង្សត្រឹង និងនគរ ចាម្ប៉ា ដែលដឹកនាំដោយស្តេច ឆែ បុងង៉ា (១៣៦០ - ១៣៩០) ក្នុងចុងសតវត្សទី១៤ ចាប់ពីឆ្នាំ១៣៦៧ ដល់១៣៩០។ ត្រឹមឆ្នាំ ១៣៣០ ដាយវៀត និង អាណាចក្រខ្មែរ (ជាគូប្រជែងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ចាម្ប៉ា) បានធ្លាក់ចុះយ៉ាងឆាប់រហ័សដោយសារតែការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ កំណើនចំនួនប្រជាជន ការរីករាលដាកលនៃជម្ងឺ ប៉េស្តគ្រោះទុរ្ភិក្ស និងការចែកបក្សពួកជាច្រើនទៀត ដែលរួមចំណែកដល់ការរស់ឡើងវិញរបស់ចាម្ប៉ាក្នុងសតវត្សទី១៤។ នៅឆ្នាំ១៣៦០ ឆែ បុងង៉ា បុត្រារបស់ស្តេច ឆែ អាណាន បានឡើងសោយរាជ្យជាស្តេច ចាម្ប៉ា បង្រួបបង្រួមជនជាតិចាមឡើងវិញនៅក្រោមទង់របស់ទ្រង់ ហើយនៅឆ្នាំ១៣៦៧ ទ្រង់បានទាមទារ ត្រឹង ដុងតុង ឱ្យត្រលប់មកវិញនូវអតីតខេត្តពីរ អូ និងលី ( ក្វាងទ្រី និង ធឿធៀនហ្វេ ) មកប្រទេសចាម្ប៉ាវិញ​។ ដោយ​បដិសេធ​នឹង​ការ​ទាមទារ​នេះ ត្រឹង ដុងតុង បាន​បញ្ជូន​ទ័ព​ទៅ​វាយ​ចាម្ប៉ា ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​បាន​ច្រាន​ចេញវិញ។

នៅឆ្នាំ១៣៦៩ មកុដរបស់ដាយវៀត បានធ្លាក់ទៅ ដឿង ញ៉ាត់ឡេ ជាបុរសមិនមែនមកពីរាជវង្ស ត្រឹង ដែលបន្ទាប់មកបានបង្កឱ្យមានសង្រ្គាមស្នងរាជ្យខ្លីតែធ្ងន់ធ្ងរនៅក្នុងរាជធានី។ ដឿង ញ៉ាត់ឡេ ត្រូវបានទម្លាក់ និងប្រហារជីវិតនៅឆ្នាំបន្ទាប់ ខណៈដែលគ្រួសារត្រឹង ទទួលបានរាជ្យបល្ល័ង្កមកវិញ។ មាតារបស់ ញ៉ាត់ ឡេ បានភៀសខ្លួនទៅចាម្ប៉ា។ ដោយស្វែងរកការសងសឹកនឹងគ្រួសារត្រឹង នាងបានណែនាំទៅ ឆែ បុងង៉ា ដើម្បីចាប់ផ្តើមការលុកលុយដៃវៀត។ នៅឆ្នាំ១៣៧១ ទ្រង់បានដឹកនាំកងនាវាឆ្លងកាត់ ឈូងសមុទ្រតុងកឹង វាយលុកចូលរាជធានីវៀតណាម ថាំងឡុង (ឥឡូវ ហាណូយ ) ហើយបានកម្ទេចឆក់ប្លន់ទីក្រុង បីដងនៅឆ្នាំ១៣៧៨ និង១៣៨៣។ នៅឆ្នាំ១៣៧៧ ទ្រង់បានសម្លាប់អធិរាជ ត្រឹង ដុងតុង (ប្រហែលឆ្នាំ ១៣៧៣-១៣៧៧) នៅ សមរភូមិវិជ័យ ហើយបានពង្រីកអាណាចក្រចាម្ប៉ារបស់ទ្រង់យ៉ាងលឿនទៅក្នុង ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ដោយគំរាមកំហែងដល់អត្ថិភាពរបស់ដៃវៀត និងរាជវង្សដែលកំពុងគ្រប់គ្រង។

នេះក៏ជាលើកទីមួយដែរនៅឥណ្ឌូចិន អាវុធរំសេវ និង កាំភ្លើងដៃ ពី រាជវង្សមីង ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលក្នុងសង្គ្រាម ដែលកំណត់ជ័យជំនះយ៉ាងដាច់អហង្ការសម្រាប់កម្លាំងវៀតណាមលើកម្លាំងចាម ក្នុងសមរភូមិ ទន្លេលូក ដែល ឆែ បុងង៉ា ត្រូវបានសម្លាប់ក្នុងឆ្នាំ ១៣៩០ ដោយ កាំភ្លើង របស់ ព្រះអង្គម្ចាស់វៀតណាម ត្រឹង ខាតឆាន ដែលរារាំងពួកចាមយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព។ [1] នៅចុងបញ្ចប់នៃសង្រ្គាម រដ្ឋទាំងពីរបានចំណាយនូវធនធានមនុស្ស និងសម្ភារៈរបស់ពួកគេ ហើយសម្រេចបានតិចតួចបំផុត ខណៈដែលមានការបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងធំធេង។ រាជវង្សត្រឹងបានបាត់បង់អំណាចនៅឆ្នាំ១៤០០ ទៅឱ្យ ហូ គុយលី ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដ៏លេចធ្លោ ដែលបានជំរុញឱ្យមានកំណែទម្រង់ជាបន្តបន្ទាប់។

## បរិបទ 
ការតស៊ូទៅវិញទៅមកប្រឆាំងនឹង រាជវង្សយន់ ម៉ុងហ្គោល នៅសតវត្សទី១៣ បាននាំឱ្យ ដៃវៀត និង ចាម្ប៉ា ដែលជាអតីតរដ្ឋអរិភាព មានភាពជិតស្និទ្ធគ្នា។ នៅឆ្នាំ១៣០៦ អធិរាជដាយវៀតចូលនិវត្តន៍ ត្រឹង ញាន់ តុង (ប្រហែល ១២៧៨-១២៩៣) បានរៀបអភិសេកបុត្រីទ្រង់ ព្រះនាង យ៉េន ត្រឹង (ព្រះមហេសី ប៉ារ៉ាមេស្វរី) ទៅស្តេច ឆែ ម៉ាន់ (ប្រហែលឆ្នាំ១២៨៨-១៣០៧) ជាការបញ្ជាក់ពីសម្ព័ន្ធភាពជាមួយចាម្ប៉ា។ ឆែ ម៉ាន់ បានប្រគល់ខេត្តពីរនៃ អូ និងលី  ទៅដៃវៀត ជាអំណោយអាពាហ៍ពិពាហ៍។ [5] ទោះយ៉ាងណា ឆែ ម៉ាន់ បានចូលទីវង្គតនៅឆ្នាំបន្ទាប់ ហើយ ប៉ារ៉ាមេស្វរី បានបដិសេដមិនស្លាប់តាមស្វាមី ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការអាម៉ាស់របស់ប្រទេសចាម្ប៉ា។ [6] ឆ្លើយតបនឹងបញ្ហានេះ បុត្ររបស់ឆែ ម៉ាន ឈ្មោះ ឆែ ឈី  (ប្រហែលឆ្នាំ ១៣០៧-១៣១២) បានចេញទ័ពដើម្បីដណ្តើមយកស្រុកចំនួនពីរដែលចាម្ប៉ាប្រគល់ទៅឱ្យដាយវៀតវិញ។ ទ្រង់បាន​ទទួលបរាជ័យ​ហើយ​សុគតជា​អ្នក​ទោស​នៅ ដៃវៀត។ អនុជរបស់ទ្រង់ ឈ្មោះ ស៊ីមវរ្ម័នទី៥ ឬ ឆែ ណាង (ប្រហែលឆ្នាំ១៣១២-១៣១៨)ជាបុត្ររបស់យ៉ាវវិប (ជ្វា) ម្ចាស់ក្សត្រិយានីតាប៉ាស៊ី បានក្លាយជាចំណុះនៃអធិរាជ ត្រឹង អាញ់តុង (ប្រហែលឆ្នាំ១២៩៣-១៣១៤) ។ [7] ឆែ ណាង បានបះបោរនៅឆ្នាំ ១៣១៨ ប៉ុន្តែត្រូវបានបរាជ័យដោយ ត្រឹង មិញតុង (ប្រហែលឆ្នាំ១៣១៤–១៣២៩ ជាបុត្រារបស់ ត្រឹង អាញ់តុង) ហើយត្រូវបានបង្ខំឱ្យនិរទេសទៅ ជ្វា ។ ចម្ប៉ា​ត្រូវពួក​យួន​កាន់កាប់​អស់​រយៈពេល​ប្រាំបី​ឆ្នាំ​បន្ទាប់។ [8]

ដៃវៀត​បាន​ធ្វើ​សង្រ្គាមជាមួយ ​សុខោទ័យ ​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៣១៣ បន្ត​ដោយ ងូ ហុង និង អៃ ឡាវ ក្នុង​ឆ្នាំ ១៣២០ និង ១៣៣០។ គ្មានសិលាចារឹកណាមួយត្រូវបានគេដឹងនៅក្នុងចាម្ប៉ាដែលមានអាយុកាលពីឆ្នាំ ១៣០៧ ដល់ឆ្នាំ១៤០១ទេ ដែលបង្ហាញពីការធ្លាក់ចុះយ៉ាងយូរនៃឥទ្ធិពលឥណ្ឌានៅចាម្ប៉ាក្នុងសតវត្សទី ១៤។ កងទ័ពដឹកនាំដោយ ឆែ អាណាន បានដណ្តើមឯករាជ្យមកវិញនៅឆ្នាំ១៣២៦។ [ 9 ] នៅឆ្នាំ១៣៤២  ឆែ ម៉ូ ជារាជវង្សចាមបានចុះចូលទៅរាជវាំងក្រុងយួនរបស់ ត្រឹង ដុងតុង (ប្រហែលឆ្នាំ ១៣៤១-១៣៦៩) ដោយសារតែជម្លោះស្នងរាជ្យជាមួយប្អូនថ្លៃរបស់ទ្រង់ ត្រា ហូវ ប៊ិក ដែ (ប្រហែលឆ្នាំ ១៣៤២-១៣៦០។ ) សុំឱ្យស្តេចត្រឹងអន្តរាគមន៍។ តាម *Toàn Thư* នៅឆ្នាំ ១៣៥២ ជនជាតិដៃវៀត បានរៀបចំការវាយលុករបស់កងទ័ពជើងទឹកលើចម្ប៉ា ដោយលើកទ័ពទៅកាន់ កូ លុយ (គួង ង៉ៃ) ប៉ុន្តែត្រូវបរាជ័យ នៅពេលដែលកងទ័ពជើងទឹកចាមបានរារាំងពួកគេមិនឱ្យភ្ជាប់គ្រឿងផ្គត់ផ្គង់ ហើយត្រូវបានបង្ខំឱ្យត្រឡប់ទៅវិញ។ [ 10 ] [ 11 ]

## ការផ្ទុះឡើងនៃសង្គ្រាម 
ស្តាំ|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| រូបភាពនៃសមរភូមិទ័ពជើងទឹករវាងចាម និងខ្មែរ លើជញ្ជាំងប្រាសាទបាយ័ន
ក្នុងឆ្នាំ១៣៦០ (១២៨២ ក្នុង ប្រតិទិនចាម ) ឆែ បុង​ង៉ា (Po Binasuor, ''Jaya R'čăm B'nga* ) ឬ A-da-a-zhe (阿荅阿者) ដូចដែលបានរាយការណ៍នៅក្នុងកំណត់ត្រា *Ming Shilu* ដែលជាបុត្រាពៅរបស់ ព្រះរាជា ឆែ អាណាន ឡើងសោយរាជ្យជាស្តេចចាម្ប៉ា។ នៅឆ្នាំ១៣៦១ ចាម្ប៉ាបានវាយឆ្មក់ឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងត្បូងរបស់ ដាយវៀត ដោយឆក់ប្លន់ តំបន់វេ តំបន់ខ្ពង់រាបជុំវិញរបស់វា និងចាប់ពង្រត់យុវជនក្នុងតំបន់ដែលប្រមូលផ្តុំគ្នាក្នុងអំឡុងពេលថ្ងៃឈប់សម្រាក។

នៅឆ្នាំ១៣៦៨ ឆែ បុង​ង៉ា បានបញ្ជូនបេសកជនទាមទារឱ្យ ត្រឹង ដុងតុង សងមកវិញនូវអតីតខេត្តទាំងពីរ។ [ 12 ] ស្តេចត្រឹង បានឆ្លើយតបដោយបញ្ជូនទ័ពទៅវាយលុកចូលទៅក្នុង ឥន្ទ្របុរៈ  ប៉ុន្តែត្រូវបានច្រានមកវិញ។ [ 13 ] [ 14 ] ព្រឹត្តិការណ៍​ទាំងនេះ​បាន​ចាប់ផ្តើមនូវ​ការប៉ះទង្គិច​គ្នា​រវាង​ប្រទេស​ចាម្ប៉ា និង​ដាយ​វៀត ដែល​អូសបន្លាយ​រយៈពេល​ពីរ​ទសវត្ស​បន្ទាប់​។ ចក្រភព​មីង ​ក៏​បាន​ដើរ​តួនាទី​សំខាន់​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ចាប់ផ្តើម​ជម្លោះ។ នៅឆ្នាំ១៣៦១ បេសកជនរបស់ ជូ យន់ចាង បានស្នើសុំជំនួយយោធាពីជនជាតិវៀតណាម ដើម្បីប្រយុទ្ធជាមួយ ម៉ុងហ្គោល ប៉ុន្តែត្រូវបានបដិសេធ។ [ 13 ] នៅឆ្នាំ១៣៦៩ មីងបានបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយចាម្ប៉ា និងដាយវៀត។ ឆែ បុង​ង៉ា បាន​ដាក់​នគរ​របស់​ខ្លួន​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស​ក្នុង​ការ​ពេញចិត្ត​របស់ ​អធិរាជហុងវូ ថ្មី ខណៈ​ដែលទ្រង់បាន​បញ្ជូន​បេសកជន​ដំបូង​និង​បាន​ផ្ញើ​សួយសារអាករ​ទៅ​សាវនការរាជវង្សមីង ។ [ 15 ] [ 16 ] ចាម្ប៉ាតាំងពីយូរយារណាស់មកហើយ ប្រហែលជាមានទំនាក់ទំនងល្អជាមួយពាណិជ្ជកម្មមូស្លីម និងពិភពសមុទ្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍ បើទោះជាពួកមច្ឆប៉ាហិតបានចាត់ទុកដែនដីវៀតណាមថា "ត្រូវបានគេគោរពយ៉ាងខ្លាំងថាជាសម្ព័ន្ធមិត្តជិតស្និទ្ធបំផុត"។ [ 17 ]

## សង្គ្រាម 
### ការលុកលុយក្រុងហាណូយក្នុងឆ្នាំ ១៣៧១ 
ត្រឹង ដុងតុង ជាអ្នកគ្រប់គ្រងអសមត្ថភាព និងគ្មានអំណាច ដោយគ្មានរជ្ជទាយាទស្នងរាជ្យទេ។ [ 18 ] ទ្រង់បានជ្រើសរើសបុត្រារបស់ព្រះរៀម សឹង ញ៉ាត់ឡេ ជាអ្នកស្នងរាជ្យ ទោះបីជា ញ៉ាត់ឡេ មិនមែនជាគ្រួសាររាជវង្សក៏ដោយ។ នៅឆ្នាំ១៣៧០ គ្រួសារត្រឹង បានធ្វើរដ្ឋប្រហារបង្ហូរឈាម ដែលបានទម្លាក់ សឹង ញ៉ាត់ឡេ។ ព្រះអង្គម្ចាស់ ត្រឹង ភូ បានគ្រងរាជ្យជាស្តេច ត្រឹង ញ៉េតុង (ប្រហែលឆ្នាំ១៣៧០–១៣៧២)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ព្រះមាតារបស់អតីតស្តេចញ៉ាត់ឡេ បានភៀសខ្លួនទៅប្រទេសចាម្ប៉ា ហើយបានជំរុញឱ្យ ឆែ បុង​ង៉ា វាយលុករាជវង្សត្រឹង សម្រាប់ជាការសងសឹករបស់ព្រះនាង។ [ 19 ]

ឆែ បុង​ង៉ា បន្ទាប់​មក​បាន​ប្រមូល​ផ្តុំ​កង​នាវា​ធំ​មួយ​ដោយ​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​ទិស​ខាង​ជើង។ កងនាវាបានធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ ឈូងសមុទ្រតុងកឹង ហើយបានវាយលុក តំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ភាគខាងត្បូងនៅនិទាឃរដូវឆ្នាំ១៣៧១ ខណៈដែលជនជាតិវៀតណាមមិនមានកងទ័ពដែលបានរៀបចំទុកក្នុងការការពារ។ កម្លាំងទ័ពចាមបានលុកលុយកម្ទេចរាជធានីវៀតណាម  ថាំងឡុង  ដោយដុតទីក្រុង រឹបអូសស្ត្រី គ្រឿងអលង្ការ និងសូត្រ។ សៀវភៅ​យួន​ទាំងអស់​ដែល​មាន​ក្នុង​ព្រះបរមរាជវាំង​ត្រូវ​បាន​បាត់បង់។ [ 20 ]

### សមរភូមិវិជ័យ និងការលុកលុយលើកពីរនៃទីក្រុងហាណូយក្នុងឆ្នាំ ១៣៧៨ 
ធ្វេង|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល| ប្រាសាទ កាញ់ទៀននៅជិតរាជធានីវិជ័យ
នៅឆ្នាំ១៣៧២ ត្រឹង ញ៉េតុង បានលើកអនុជទ្រង់ ត្រឹង គិញ ជាស្តេច ត្រឹង សេតុង (ស្តេចតូច) ខណៈទ្រង់នៅជាស្តេចជាន់ខ្ពស់។ បន្ទាប់មក រាជវាំងបានចំណាយពេលវេលាដើម្បីពង្រឹងទំនាក់ទំនងឡើងវិញជាមួយបណ្តុំអំណាចតូចៗភាគខាងត្បូងរបស់ខ្លួននៃ ថាញ់ញេ និងការពាររាជធានីដែលជាប្រតិកម្មទៅនឹងការកើនឡើងនៃអំណាចចាម្ប៉ារបស់ ឆែ បុងង៉ា ។ [ 21 ] នៅឆ្នាំ១៣៧២ ឆែ បុងង៉ាបានផ្ញើសំបុត្រមួយច្បាប់ទៅ អធិរាជហុងវូ នៃប្រទេសចិនបានព្រមានថាពួកវៀតហៀបនឹងវាយលុកប្រទេសរបស់ទ្រង់ ហើយទាមទារប្រទេសចិនសម្រាប់ការការពារនិងសម្ភារៈសង្រ្គាម។ [ 22 ] នៅឆ្នាំ ១៣៧៥ ហូ គុយលី (ប្រហែលឆ្នាំ១៣៣៥-១៤០៨) ជាមេដឹកនាំម្នាក់មកពីតំបន់ថាញ់ញេ តាមរយៈទំនាក់ទំនងពិសេសរវាងគ្រួសាររាជវង្ស និងគ្រួសារគាត់ បានក្លាយជាមន្ត្រីដ៏សំខាន់មួយរូបនៅដៃវៀតក្នុងចុងសតវត្សទី១៤ ជាមួយគូប្រជែងរបស់គាត់ ដូ ទុយប៊ីន (ប្រហែលឆ្នាំ១៣២៤-១៣៨១)។ [ 23 ]

យោងទៅតាម *Toàn thư* ក្នុងឆ្នាំ១៣៧៦ ឆែ បុងង៉ា បានបើកការវាយលុកចូលទៅក្នុង ហោចូវ ( ហ្វេ ) ។ ស្តេច ត្រឹង សេតុង បានប្រមូលផ្តុំកងទ័ពដ៏ធំដែលមានទាហានចំនួន ១២០០០០ នាក់ ដោយមានទ័ពបម្រុងពី ងេអាន គួងប៊ិញ និងភត់ហោ ត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ការវាយបក។ ហូ គុយលី ទទួលបន្ទុកដឹកជញ្ជូនគ្រឿងផ្គត់ផ្គង់ និងកងទ័ពពី ងេអាន តាន់ប៊ិញ និងភត់ហោ ខណៈដែលមេទ័ព ដូ ទុយប៊ីន ដឹកនាំកងទ័ព។ នៅដើមឆ្នាំ១៣៧៧ ចាម្ប៉ាបានព្យាយាមចរចាជាដំបូង ប៉ុន្តែអំពើពុករលួយក្នុងថ្នាក់ដឹកនាំទ័ពវៀតណាមបានរារាំងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងនេះ។ ត្រឹង សេតុង បានបន្តលើកទ័ពរបស់ទ្រង់ទៅកាន់រាជធានី វិជ័យ របស់ចាម្ប៉ា។ ស្តេចសេតុង បាន​ឃើញ​ជំរំ​ស្ងាត់ជ្រងំ ដែល​មានមន្ត្រី​ម្នាក់​របស់​ព្រះអង្គ​បាន​ប្រាប់ទ្រង់​ថា វា​អាច​ជា​អន្ទាក់​របស់​ស្តេចចាម។ ស្តេចដៃវៀត មិនអើពើនឹងមន្ត្រីនោះ ហើយបន្តដំណើរឆ្ពោះទៅកាន់វិជ័យ ជាកន្លែងដែល ឆែ​ បុងង៉ា និងកងទ័ពរបស់ទ្រង់វាយឆ្មក់កងទ័ពវៀត។ ជនជាតិភាគខាងត្បូងក្នុងជួរកងទ័ពវៀត បានក្បត់ និងចូលខ្លួនទៅពួកចាម។ [ 21 ] កងទ័ពរបស់ សេតុង ត្រូវបានធ្លាក់ចូលទៅជាក្រុមទ័ពដែលគ្មានវិន័យ ខណៈពេលដែលព្រះអង្គ និងមេទ័ពបីនាក់ត្រូវបានសម្លាប់ក្នុងអំឡុងពេលចលាចលនេះ។ [ 24 ] [ 25 ] [ 26 ] ប្រភព *Ming Shilu* និងប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ពួកអ្នកផ្សាយសាសនាគ្រិស្តក្រោយៗមកក៏បានរាយការណ៍ថា ស្តេចត្រឹង ឈ្មោះ ចេនទ័ន (陳煓) បានសោយទិវង្គតនៅចាម្ប៉ា ក្នុងឆ្នាំ១៣៧៧ បន្ទាប់ពីបានចូលរួមក្នុងសង្រ្គាមដ៏ធំមួយ។ [ 27 ]

ដូ ទុយប៊ីន បាន​បោះបង់ទីតាំងខ្លួន ហើយ​ភៀស​ខ្លួន​ទៅ​ភាគ​ខាងជើង។ [ 28 ] ពួកចាមបានចាប់ព្រះអង្គម្ចាស់ ត្រឹង ហុក ដែលជាព្រះអង្គម្ចាស់វៀតណាមម្នាក់។ ឆែ បុងង៉ា បានរៀបអភិសេកបុត្រីរបស់ទ្រង់ជាមួយព្រះអង្គម្ចាស់ហុក ហើយដាក់ព្រះអង្គម្ចាស់ឱ្យទទួលខុសត្រូវលើការវាយប្រហាររបស់កងទ័ពចាមចូលទៅ ង៉េអាន។ [ 29 ]

បន្ទាប់ពីការសោយទីវង្គតរបស់ស្តេចវៀត ទ័ពចាមដ៏ខ្លាំងពូកែរបស់ ឆែ បុងង៉ា បានដេញតាមទ័ពវៀតដែលមានភាពច្របូកច្របល់ឆ្ពោះទៅទិសខាងជើងយ៉ាងលឿនចូលទៅក្នុង ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ដោយមានការតទល់តិចតួច ហើយបានកម្ទេចទីក្រុងហាណូយនៅចុងឆ្នាំ១៣៧៧ ដោយទទួលបានការគ្រប់គ្រងលើទឹកដីដ៏ធំរួមមាន ថាញ់ហោ និងងេអាន ជា​ចំណុច​កំពូល​នៃ​ចក្រភពចាម។ [ 21 ] [ 30 ] នៅដើមឆ្នាំ១៣៧៨ ព្រះអង្គម្ចាស់ ត្រឹង ហុក ដែលគាំទ្រចាមបានបង្ហាញព្រះកាយនៅ ងេអាន ដោយតាំងខ្លួនជាស្តេចដាយវៀត។ ទ្រង់ និង ឆែ បុងង៉ា បានប្រមូលផ្តុំគ្នាជាមួយប្រជាជនមកពីខេត្តភាគខាងត្បូងដែលស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់ចាម រួមជាមួយនឹងកម្លាំងចាមបានវាយលុក ដូ ទុយប៊ីន ហើយបានឡោមព័ទ្ធ និងដណ្តើមកាន់កាប់ទីក្រុងហាណូយជាលើកទីបី។ [31 ] ពួក​គេ​បាន​បង្ខំធ្វើឲ្យ​ស្តេច  ត្រឹង ភេដេ ជញ្ជូន​រាជទ្រព្យ​ទៅ​ភ្នំ​ធៀនគៀន និង​គុហា​ខាឡាំងក្នុង​ឆ្នាំ ១៣៧៩។ [ ៣២ ] បន្ទាប់ពីពួកចាមបានដកថយត្រឡប់ទៅ ថាញ់ហោ វិញ ហូ គុយលី បានបង្ហាញខ្លួនឡើងវិញនៅជួរមុខ។ ដើម្បី​បំពេញ​ធនធាន​ដែល​ត្រូវ​ការ​ក្នុង​ការ​ហ្វឹកហ្វឺន បំពាក់ និង​ផ្គត់ផ្គង់​ទាហាន គុយលី និងបក្សពួក បាន​បង្កើន​ពន្ធ​ក្នុង​​គ្រួសារ និង​កម្លាំង​យោធា។ ព្រះរាជវង្សានុវង្សជាម្ចាស់ដីតម្រូវឲ្យបែងចែកដីស្មើគ្នាសម្រាប់កសិករម្នាក់ៗ ដើម្បីបង្កើនកិច្ចប្រឹងប្រែងធ្វើសង្គ្រាម តែធនធានរបស់វៀតស្ទើរតែអស់ទៅហើយ។ [ ៣១ ]

### ការលុកលុយលើកទីបួននៃទីក្រុងហាណូយក្នុងឆ្នាំ១៣៨៣ 
ជនជាតិចាមបានបន្តការវាយឆ្មក់ទៅកាន់ ថាញ់ហោ នៅឆ្នាំ១៣៨០ ប៉ុន្តែត្រូវបានរារាំងដោយកម្លាំងរួមរបស់ ហូ គុយលី និង ដូ ទុយប៊ីន ។ ជនជាតិចាមបានដកថយត្រឡប់ទៅ ខេត្តក្វាងប៊ិញ វិញ ខណៈដែលកម្លាំងរបស់ គុយលី ដណ្តើមបាន ងេអាន និងបានប្រហារជីវិតមេដឹកនាំក្នុងតំបន់ម្នាក់ដែលនៅខាងចាម។ នៅឆ្នាំ១៣៨២ ពួកគេបានវាយលុកលើ ថាញ់ហោ ទាំងដីគោក និងសមុទ្រ ប៉ុន្តែត្រូវបានច្រានចោលដោយ ង្វៀន ដាយភឿង (?–១៣៨៩) ដែលជាមេទ័ពក្នុងតំបន់ និងជាកូនចៅរបស់ គុយលី ។ [ ៣១ ] នៅដើមឆ្នាំ១៣៨៣ ហូ គុយលី បានបញ្ជូនកងនាវាចរទ័ពជើងទឹក ឆ្ពោះទៅកាន់ទឹកដីចាម ប៉ុន្តែត្រូវបានបញ្ឈប់ដោយព្យុះ។

នៅរដូវក្តៅនៃឆ្នាំនោះ ឆែ បុងង៉ា បានបើកការវាយលុកភាគខាងជើងថ្មី។ តាមការណែនាំរបស់មេទ័ព ឡា ខៃ លើកនេះទ្រង់បានជ្រើសរើសផ្លូវខាងលិចកាត់តាមភ្នំភាគខាងកើតឡាវ និង ថាញ់ហោ ដោយឆ្លងកាត់ពីក្រោយកងទ័ពរបស់ ហូ គុយលី ។ កងទ័ពចាមបានចូលទៅជិត សឺនថាយ ភាគខាងលិចរាជធានីហាណូយ។ ត្រឹង ញ៉េតុង បានបញ្ជូនមេទ័ពម្នាក់ ដែលព្យាយាមរារាំងការវាយសម្រុករបស់ពួកចាម  ប៉ុន្តែត្រូវបរាជ័យ។ ផ្លូវទៅកាន់ហាណូយបានបើក។ ញ៉េតុង បានភៀសខ្លួនទៅភាគខាងជើងនៃ ទន្លេក្រហម ហើយជ្រកកោននៅវាំងបាវហោ ខណៈដែលទាហានរបស់ ឆែ បុងង៉ា បានវាយលុកចូលរាជធានីដៃវៀត ម្តងទៀត ដោយកាន់កាប់វាអស់រយៈពេលប្រាំមួយខែមុនពេលពួកគេចាកចេញ។ [ 33 ] [ 34 ] [ 35 ]

## ការចរចារសន្តិភាព 
[ធ្វេង|រូបភាពតូច|240x240ភីកសែល| ការឆ្លាក់​បង្ហាញ​ពីអ្នក​ចម្បាំង​វៀត​ណាម​ពីរ​នាក់​នៅលើ​ថូ​មួយ​ក្នុង​សតវត្ស​ទី ១៣-១៤។ រូបថតរបស់ [សាលាបារាំងចុងបូព៌ាប្រទេស|EFEO ។]]
នៅឆ្នាំ១៣៨៧  ញ៉េតុង បានត្រឡប់ទៅរាជធានីវិញ ហើយបានតែងតាំង ហូ គុយលី ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ បក្សពួកដែលជាគូប្រជែងនៅក្នុងរាជការបានចោទប្រកាន់ គុយលី ថាបានពាក់ព័ន្ធនឹងការសោយទិវង្គតរបស់ស្តេច ត្រឹង ភេដេ ដែលបានចូលរួមក្នុងការឃុបឃិតផ្ដួលរំលំ ហូ គុយលី និងអ្នកសមគំនិតផ្សេងទៀត។ ព្រះអង្គម្ចាស់ង៉ុង មានព្រះជន្ម ១០ វស្សាត្រូវបានលើកឲ្យសោយរាជ្យជាស្តេច ត្រឹង ភឹតតុង (ប្រហែលឆ្នាំ១៣៨៨-១៣៩៨)។ គុយលី បានតែងតាំងអ្នកប្រាជ្ញមួយក្រុមទៅក្នុងរាជការដែលស្មោះត្រង់នឹងគាត់។ នៅឆ្នាំ១៣៨៩ ការបះបោរបានផ្ទុះឡើងនៅ ថាញ់ហោ ប្រឆាំងនឹង គុយលី ជាចលាចលក្នុងដៃវៀត ដែលជំរុញឱ្យមានការឈ្លានពានរបស់ចាមជាថ្មី។ ឆែ បុងង៉ា រួមជាមួយ ង្វៀនឌាវ ដែលជាព្រះអង្គម្ចាស់ដែលបានភៀសខ្លួនទៅចាម បានដឹកនាំសំពៅចម្បាំងមួយរយគ្រឿងបានចូលទៅកាន់ ថាញ់ហោ ដោយព្យាយាមកម្ចាត់ ដៃវៀតឲ្យបាត់ពីផែនទីតែម្តង។ នៅភាគពាយព្យនៃទីក្រុងហាណូយ ព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនាបានងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងរាជវង្សត្រឹង ដោយបង្ខំឱ្យស្តេចត្រឹង និងសមាជិករាជវង្សភៀសខ្លួនទៅភាគខាងជើង ខណៈដែលពួកឧទ្ទាមបានសម្រុកចូលទៅក្នុងទីក្រុងហាណូយ។ ង្វៀន ដាយភឿង បានធ្វើអត្តឃាត។ [ ៣៦ ] [ ៣៧ ]

កងទ័ពវៀតបានបែកបាក់ និងបាត់បង់ស្មារតី។ ព្រះអង្គម្ចាស់ត្រឹងម្នាក់ ត្រឹង​ ហាតចឹង បានប្រមូលផ្តុំកងទ័ពរបស់ខ្លួននៅលើទន្លេ ហៃទ្រៀវ នៅតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហមភាគខាងត្បូង ដើម្បីឈរជើងចុងក្រោយនៅដើមឆ្នាំ១៣៩០។ មន្ត្រីចាមឋានៈទាប ដែលបានចុះចាញ់បានជួយជនជាតិវៀតណាមកំណត់អត្តសញ្ញាណរបស់សំពៅស្តេចចាម ក្នុងចំណោមសំពៅរាប់រយ។ ត្រឹង ហាតចឹង បានបញ្ជាឱ្យកងទ័ពបាញ់កាំភ្លើងខ្លីស្រោចលើសំពៅរបស់ស្តេចចាម។ ឆែ បុងង៉ា បានសុគត ហើយ​ព្រះអង្គម្ចាស់​បាន​យក​ព្រះសិរស្តេចចាមធ្វើជា​ជ័យភណ្ឌសង្គ្រាម។ [ ៣៨ ] [ ៣៩ ] នៅពេលដែល ត្រឹង ញ៉េតុង ដឹងថា ឆែ បុងង៉ា បានចូលទីវង្គតហើយ ទ្រង់បានមានព្រះសុវនីយ៍ថា "បុងង៉ា និងខ្ញុំបានប្រឈមមុខគ្នាយូរហើយ ប៉ុន្តែពួកយើងមិនបានជួបមុខគ្នារហូតមកដល់ថ្ងៃនេះ។ តើនេះមិនដូចដែល ហាន កាវជូ ឃើញក្បាល ស៊ាងយូ ទេឬ! [ឥឡូវនេះ] ប្រទេសនេះទទួលបានសន្តិភាពហើយ។ " [ 40 ]

*Ming Shilu* ផ្តល់នូវប្រភពមួយទៀតនៃការសុគតរបស់ ឆែ បុងង៉ា ថា  ឡា ខៃ( សឹម្ហវរ្ម័នទី៦ ) ដែលជាមន្ត្រី និងជាមេទ័ពរបស់ ឆែ បុងង៉ា បានធ្វើឃាតស្តេចចាមនៅឆ្នាំ១៣៩០ ហើយទម្លាក់ព្រះអង្គម្ចាស់ផ្សេងទៀត បន្ទាប់មកតាំងខ្លួនឯងជាស្តេច។ [ 41 ]

កងទ័ពចាមបានដួលរលំ។ មេទ័ពចាម ឡា ខៃ បានយកព្រះសពរបស់ស្តេចមកវិញ ដោយបូជាសព ហើយដកទ័ពត្រឡប់ទៅ ក្រុងវិជ័យ វិញ ជាកន្លែងដែលគាត់ត្រូវបានប្រកាសខ្លួនជា ជ័យសឹម្ហវរ្ម័នទី៥ (ប្រហែលឆ្នាំ១៣៩០-១៤០០) ជាស្តេចនៃសន្តតិវង្សថ្មី ខណៈដែលបុត្រាទាំងពីររបស់ ឆែ បុងង៉ា បានភៀសខ្លួនទៅដៃវៀត។ សង្គ្រាម២៣ឆ្នាំ នៅទីបំផុតបានបញ្ចប់ក្នុង *ស្ថានភាពពីមុនសង្រ្គាម ។* [ 1 ]

## លទ្ធផល 
### ការបំផ្លិចបំផ្លាញ និងការផ្លាស់ប្តូររាជវង្ស 
វិបត្តិ និងការរស់រានមានជីវិតនៃចុងសតវត្សទី១៤ នៅដៃវៀតមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរ។ សង្គ្រាមជាមួយចាម្ប៉ា ការបះបោរផ្ទៃក្នុង គ្រោះទុរភិក្សដែលបង្កឡើងដោយសង្រ្គាមខ្លួនឯង ការសម្លាប់ប្រជាជន ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងជំងឺ រួមគ្នាបានកាត់បន្ថយចំនួនប្រជាជនវៀតណាមប្រហែល ២៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប (ប្រហែល ៨០០ ​០០០នាក់បានស្លាប់ ប៉ាន់ស្មានដោយលោក យូមីអូ​ សាគូរ៉ៃ ផ្អែកលើការសិក្សាជីកកកាយនៅសតវត្សទី១៤ ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ) ។ [ 42 ] ជាមួយនឹងម្សៅរំសេវ ជនជាតិវៀតណាមបានសង្គ្រោះរដ្ឋរបស់ពួកគេពីការដួលរលំ។ ការលុកលុយរបស់ចាមនៃទីក្រុងហាណូយក៏បានធ្វើឱ្យពួកអភិជន និងពួកអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺរបស់ ដាយវៀតធ្លាក់ចុះ។ ដោយផ្តល់កន្លែងទំនេរដល់វណ្ណៈអ្នកអក្សរសាស្ត្រខុងជឺថ្មី ដែលប្រកួតប្រជែងនឹងវប្បធម៌ព្រះពុទ្ធសាសនាប្រពៃណី និងការគ្រប់គ្រងបែបអភិជន ដែលនឹងគ្របដណ្តប់លើរាជការវៀតណាមក្នុងសតវត្សក្រោយក្រោមការដឹកនាំរបស់ ឡេ ថាញ់តុង ។ [ 43 ] ហូ គុយលី ឥឡូវនេះគឺជាឥស្សរជនដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៅ ដាយវៀតបន្ទាប់ពីសង្គ្រាម។ ក្នុង​នាម​ជា​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី លោក​បាន​ធ្វើ​កំណែ​ទម្រង់​ជា​បន្តបន្ទាប់​ដោយ​មិន​មាន​ការ​យល់ព្រម​ពី​ព្រះមហាក្សត្រ ទោះបី​ប្រទេស​កំពុង​ងើប​ឡើង​វិញ​ពី​ការ​បំផ្លិចបំផ្លាញ​ក៏​ដោយ។ គុយលី ក៏មានការគាំទ្រពីស្តេចចាស់ ត្រឹង ញ៉េតុង ដែលទុកចិត្តគាត់ឱ្យធ្វើកំណែទម្រង់ និងទទួលបានការគ្រប់គ្រងលើរាជវង្ស។ នៅខែមករា ឆ្នាំ១៣៩៥ ស្តេចញ៉េតុង បានសោយទីវង្គត។ នៅឆ្នាំ១៣៩៨ គុយលី បានបញ្ចុះបញ្ចូលស្តេច ត្រឹង ភឹតតុង ឱ្យដាក់រាជ្យ ហើយបានដំឡើងព្រះអង្គម្ចាស់អាន ដែលមានព្រះជន្មពីរឆ្នាំជាស្តេច ត្រឹង ធៀវដេ (ប្រហែលឆ្នាំ១៣៩៨-១៤០០) ។ នៅឆ្នាំ១៤០០ គាត់បានទម្លាក់ស្តេចធៀវដេហើយប្រកាសខ្លួនឯងថាជាអ្នកគ្រប់គ្រង បង្កើតត្រកូលរបស់គាត់ក្នុងតំណែងរាជវង្ស សម្លាប់ស្តេចភឹតតុង និងបង្ក្រាបពួកអភិជនរាជវង្សត្រឹង អ្នកមិនពេញចិត្ត និងគ្រួសារដែលចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយពួកគេ។ [ 44 ] [ 45 ]

នៅចាម្ប៉ាព្រះបាទ ជ័យសឹម្ហវវរ្ម័នទី៦ បានបោះបង់ចោលទឹកដីភាគច្រើនដែលដណ្តើមបានក្នុងរាជ្យស្តេចមុនៗ។ ចាម្ប៉ាបានធ្លាក់ចុះបន្តិចម្តងៗ។ សឹម្ហវរ្ម័នទី៥ ក៏​បរាជ័យ​ក្នុង​ការ​ទទួល​ស្គាល់​ពីចក្រភព​មីង។ អធិរាជមីង បានចាត់ទុក ឡា ខៃ ថាជាអ្នកជ្រែករាជ្យដែលបានធ្វើឃាត ឆែ បុងង៉ា ហើយបានបដិសេធមិនទទួលសួយសារអាកររបស់គាត់ រួមជាមួយនឹងសួយសារអាកររបស់វៀតណាម។ [ 46 ] [ 47 ] ឡា ខៃ ត្រូវបានស្នងរាជ្យបន្តដោយកូនប្រុសរបស់គាត់ ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៦ (ប្រហែលឆ្នាំ១៤០០-១៤៤១) ដែលនឹងប្រឈមមុខនឹង ហូ គុយលី ក្នុងសង្រ្គាមព្រំដែនដ៏ខ្លីបន្ទាប់។

### ​ជម្លោះបន្ត (១៤០១-១៤០៤) 
ស្តាំ|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល| អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកក្នុងឆ្នាំ១៤១០ ខណៈដែល ដាយវៀត ត្រូវបានសញ្ជ័យដោយរាជវង្សមីង ក្នុងឆ្នាំ ១៤០៧
នៅឆ្នាំ១៤០១ ហូ គុយលី បានលើកកូនប្រុសទីពីររបស់គាត់ឈ្មោះ ហូ ហានធឿង (ប្រហែលឆ្នាំ១៤០១-១៤០៧) ដែលមានត្រកូលឈាមជ័រស្តេចត្រឹង ហើយគាត់បានក្លាយជាស្តេចជាន់ខ្ពស់។ គុយលីភ្លាមៗនោះបានកេណ្ឌទ័ព ១៥ ០០០នាក់ ទៅលុកលុយចាម្ប៉ានៅអមរាវត្តី ប៉ុន្តែត្រូវបង្ខំចិត្តថយក្រោយដោយសារទឹកជំនន់។ [ 48 ] នៅឆ្នាំ ១៤០២ ហូ ហានធឿង និងអតីតមេទ័ពចាមមួយចំនួនបានបើកការលុកលុយជាច្រើនចូលទៅក្នុងអមរាវត្តី ដោយបង្ខំឱ្យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៦ ប្រគល់តំបន់ចំនួនបួន ថាង ហោ ទុយ ញ៉ា និងខ្ពង់រាបតាន់និញ ឲ្យនគរដៃងូ(វៀតណាម)។ [ 48 ]

យោងទៅតាម *Toàn thư* ក្នុងបំណងចង់ "វាយប្រហារចាម្ប៉ា និងដណ្តើមយកទឹកដីទាំងអស់ភាគខាងត្បូងជាប់ព្រំដែនសៀម" ហានធឿង បានបង្កសង្រ្គាមថ្មីជាមួយចាម្ប៉ានៅឆ្នាំ១៤០៣។ កងទ័ព ២០០​​ ០០០ នាក់ ដែលជាចំនួនបំផ្លើស និងចម្រូងចម្រាសជាក់ស្តែង ដឹកនាំដោយ ហានធឿង បានដាក់ការឡោមព័ទ្ធរាជធានីវិជ័យ ដែលមិនបានជោគជ័យ ដោយមានរយៈពេលប្រាំបួនខែ។ ផ្ទុយ​ទៅ​វិញ កំណត់ត្រា *​Ming Shilu* ​មិន​បាន​កត់ត្រា​សង្គ្រាម​នៅ​ឆ្នាំ១៤០៣ រវាង​ចាម្ប៉ា និង​អាណ្ណាម​ទេ។ [ 49 ]

នៅឆ្នាំ១៤០៣ ហានធឿង បានបញ្ជូនបេសកម្មការទូតមួយទៅកាន់ប្រទេសចិន។ អធិរាជយ៉ុងឡេ បានទាមទារឱ្យព្រះអង្គឈប់វាយឆ្មក់ចំប៉ា។ នៅឆ្នាំ១៤០៤ ហានធឿង បានវាយឆ្មក់ចូលចាម្ប៉ាម្តងទៀត ដែលជំរុញឱ្យចក្រភពមីងធ្វើសកម្មភាព។ [ 49 ] របាយការណ៍បណ្តឹងឆ្នាំ១៤០៥ពីស្តេចចាម្ប៉ាឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៦ ភ្ជាប់នៅក្នុង *Ming Shilu* បានអះអាងថា ហានធឿង បានវាយឆ្មក់ចូលប្រទេសរបស់ទ្រង់នៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៤០៤ ដោយកាន់កាប់កន្លែងមួយឈ្មោះថា សាលីញ៉ា (沙離牙) និងបានរឹបអូសយកសំលៀកបំពាក់ពិធីបុណ្យរបស់ស្តេច (មីង) ។ ពួកមីងបានទាមទារឱ្យ ដាយវៀត បញ្ឈប់អរិភាពប្រឆាំងនឹងចាម្ប៉ា។ នៅដើមឆ្នាំ១៤០៦ មីងបានចោទប្រកាន់ ស្តេចហូ ថាបានឈ្លានពាន ជីចូវ (អមរាវត្តី) និងវាយឆ្មក់ បាដាឡាង លួចដំរី១០០ពីចម្ប៉ា ដែលស្តេចហូ ប្រើដើម្បីវាយប្រហារ ចានសា និង លីយ៉ា ជារដ្ឋពីរជាប់ព្រំដែនចាម្ប៉ា។ [ 49 ]

នៅឆ្នាំ១៤០៦ ក្នុងហេតុផលនៃការស្តាររាជវង្សត្រឹងវិញ កងទ័ពចិនចំនួន ២១៥​ ​០០០ នាក់ដែលបញ្ជាដោយយ៉ុងឡេ បានលុកលុយ ដាយវៀត ចាប់ពួកស្តេចហូ គ្រួសាររបស់ពួកគេ ហើយបានប្រែក្លាយនគរដាយវៀតទៅជា ខេត្តទីដប់បី របស់ចិនរ។ [ 50 ] អតីតទឹកដីចំនួនបួនដែលទទួលបានដោយស្តេច​ ហូ ហានធឿង ត្រូវបានប្រគល់ជូនប្រទេសចាម្ប៉ាវិញ។ [ 51 ] ចាម្ប៉ា​ត្រូវ​បាន ​កង​នាវា ​របស់ ចាង ហឺ មក​ចុះចតជា​ច្រើន​ដង។ [ 52 ] ពីឆ្នាំ១៤១៨ ដល់១៤២៧ មេដឹកនាំវៀតណាម ឡេ ឡយ បានចាប់ផ្តើមធ្វើ សង្រ្គាមឯករាជ្យ ដែលទីបំផុតបានបណ្តេញជនជាតិចិនចេញពីភាគខាងជើងវៀតណាម ហើយបានក្លាយជាស្តេចនៃ ដាយវៀត ដែលបានស្ដារឡើងវិញនៅឆ្នាំ១៤២៨។ ព្រះអង្គបានបង្កើតទំនាក់ទំនងល្អជាមួយព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៦ ហើយស្តេចទាំងពីរបានបញ្ជូនបេសកកម្មការទូត និងថ្វាយអំណោយដល់គ្នាទៅវិញទៅមក។ [ 53 ] ចៅប្រុសទីបួនរបស់ ឡេ ឡយ ដែលជាស្តេចដ៏អស្ចារ្យគឺ ឡេ ថាញ់តុង ទោះជាយ៉ាងណាបានធ្វើសង្រ្គាមដែល បំផ្លាញ ចាម្ប៉ានៅឆ្នាំ១៤៧១។ [ 54 ]

### កេរដំណែល 
ឆែ បុងង៉ា ត្រូវ​បាន​គេ​ចងចាំ​ថា​ជា​វីរបុរស​ដ៏​អស្ចារ្យ​បំផុត​របស់ ​ជនជាតិ​ចាម និង​ក្នុង​រឿងព្រេង​ចាម។ នៅក្នុង ភាសា អែដ និង ចារ៉ាយ ព្រះអង្គត្រូវបានរំលឹកថា *'R'čăm B'nga'* ( *Anak Orang Cham Bunga''  មានន័យថាជា ផ្កាភ្លឺរបស់ជនជាតិចាម) ។ ក្នុងកំឡុងពេលដ៏កំពូល អាណាចក្ររបស់ ឆែ បុងង៉ា អាចលាតសន្ធឹងពី ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ទៅកាន់ភាគអាគ្នេយ៍នៃ ប្រទេសឡាវ ទៅកាន់អតីតទឹកដីដែលគ្រប់គ្រងដោយ ចក្រភពខ្មែរ នៅភាគខាងត្បូង។ [ 55 ]

ឥទ្ធិពល​ចាម​ក៏​អាច​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​នៅ​ក្នុង ​សសរទម្រថ្ម ​ដែល​គេ​រក​ឃើញ​នៅ​តាម​វត្ត​នានា​នៅ​សងខាង ​ទន្លេ​ក្រហម ។ វត្ថុទាំងនេះត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទដល់ពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សទីដប់បួន ភាគច្រើនមានកាលបរិច្ឆេទពីឆ្នាំ១៣៦៤ ដល់ឆ្នាំ១៣៩៤ ដែលជារយៈពេលនៃយុទ្ធនាការ ឆែ បុងង៉ា ប្រឆាំងនឹងពួកវៀត។ [ 56 ]

## កាលប្បវត្តិ 
## សូមមើលផងដែរ 
* សង្គ្រាមខ្មែរ-ចាម
* សង្គ្រាមសែសិបឆ្នាំ
* ការធ្វើសញ្ជ័យរបស់មីងលើយូណាន