មជ្ឈិមបូព៌ា

**មជ្ឈិមបូព៌ា** (ដែលជាពាក្យមានប្រភពចេញពីភាសាអង់គ្លេសគឺ *Middle East*) គឺជាតំបន់ភូមិសាស្ត្រនយោបាយមួយដែលគ្របដណ្តប់លើឧបទ្វីបអារ៉ាប់ ឡេវ៉ាន តួកគី អេហ្ស៊ីប អ៊ីរ៉ង់ និងអ៊ីរ៉ាក់។

ពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" នេះត្រូវ​បាន​គេ​ចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់ដំបូងនៅចក្រភពអង់គ្លេស និងតាមបណ្ដាប្រទេសនៅអឺរ៉ុបខាងលិចមួយចំនួននៅដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ដោយជាពាក្យជំនួសឱ្យដើមបូព៌ា (ដោយពាក្យទាំងពីរមានលក្ខណៈផ្ទុយពីពាក្យចុងបូព៌ា)។ ពាក្យមជ្ឈិមបូព៌ាបានបង្កឱ្យមនុស្សជាច្រើនកើតការយល់ច្រឡំដោយសារតែនិយមន័យនៃពាក្យនេះចេះតែវិវត្តទៅតាមកាលៈទេសៈភូមិសាស្ត្រនយោបាយ។ ចាប់តាំងពីសតវត្សរ៍ទី២០ មក ពាក្យមជ្ឈិមបូព៌ាបានទទួលការរិះគន់ជាខ្លាំងចំពោះន័យបែបមជ្ឈអឺរ៉ុបនិយមរបស់វា។ តំបន់មួយនេះរាប់បញ្ចូលទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលស្ថិតក្នុងតំបន់អាស៊ីខាងលិចស្ទើរទាំងអស់ គ្រាន់តែដកតំបន់កូកាសខាងត្បូងចេញ។ ខុសពីអាស៊ីខាងលិចបន្តិច មជ្ឈិមបូព៌ាគឺគិតប្រទេសអេហ្ស៊ីប (មិនតែឧបទ្វីបស៊ីណៃ) និងប្រទេសតួកគី (មិនតែធ្រែសខាងកើត) ទាំងមូល។

បណ្ដាប្រទេសនៅក្នុងមជ្ឈិមបូព៌ាភាគច្រើន (១៣ ក្នុងចំណោម ១៨) គឺត្រូវជាផ្នែកនៃពិភពអារ៉ាប់។ ប្រទេសដែលមានចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេក្នុងតំបន់នោះគឺ អេហ្ស៊ីប តួកគី និងអ៊ីរ៉ង់ ខណៈប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតគឺជាប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាមានក្រឡាផ្ទៃធំបំផុត។ ប្រវត្តិមជ្ឈិមបូព៌ាមានអាយុកាលតាំងពីសម័យ​បុរាណយូរណាស់មកម៉្លេះ ដោយប្រវត្តិវិទូតែងសម្ដៅមកតំបន់នេះថាជា "លំយោលនៃអរិយធម៌"។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សារៈសំខាន់នៃភូមិសាស្ត្រនយោបាយនៅតំបន់នេះត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាយូរណាស់មកហើយ​ដែរ។ ពពួក​សាសនា​អាប្រាហាម (សាសនយូដា គ្រិស្តសាសនា និង ឥស្លាមសាសនា) គឺសុទ្ធតែ​មានកំណើតកើតចេញពីតំបន់នេះ។ អារ៉ាប់គឺជាក្រុមជនជាតិធំជាងគេប្រចាំតំបន់ និងបន្ទាប់មកគឺ តួកគី ពែរ្ស ឃឺដ អាហ្សេរី កុបត៍ ជ្វីហ្វ អាស៊ីរី អ៊ីរ៉ាក់តួកគី យ៉េហ្ស៊ីឌី និងស៊ីបក្រិកជាដើម។

មជ្ឈិមបូព៌ាមានអាកាសធាតុក្ដៅ និងស្ងួត ពិសេសនៅក្នុងតំបន់ឧបទ្វីបអារ៉ាប់ និងអេហ្ស៊ីប។ ប្រព័ន្ធទន្លេខ្លះៗបានផ្ដល់ជាប្រភពទឹកដើម្បីផ្គត់ផ្គង់វិស័យកសិកម្មតិចតួចនៅក្នុងតំបន់មួយនេះដូចជា ដីសណ្ដនីលនៅក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីប ទន្លេធីក្រឺ និងអឺហ្វ្រាត់នៃតំបន់មេសូប៉ូតាមី និងអាងនៃទន្លេហ្សកដានីដែលអូសបន្លាយស្ទើរពេញតំបន់ឡេវ៉ាន។ តំបន់ដែលបានរៀបរាប់ទាំងអស់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ថា អឌ្ឍចន្ទពហុពល ដែលត្រូវជាទីតាំងដ៏សំខាន់ដែលប្រវត្តិវិទូតែងសម្ដៅថា លំយោលនៃអរិយធម៌ ពោលជាតំបន់ដែលអរិយធម៌មនុស្សវិវត្តដោយឯកឯងគ្មានរងឥទ្ធិពលពីអរិយធម៌ ឬតំបន់ដទៃ។

ផ្ទុយមកវិញ នៅតំបន់ឆ្នេរឡេវ៉ាន និងប្រទេសតួកគីមួយភាគធំគឺមានអាកាសធាតុលក្ខណៈមេឌីទែរ៉ាណេ ជាមួយនឹងរដូវក្តៅស្ងួត និងរដូវរងាសើម។ ប្រទេស​ភាគច្រើន​ដែល​ស្ថិតនៅជាប់​ឈូងសមុទ្រពែរ្សគឺសុទ្ធសឹងតែកាន់កាប់ធនធាន​ប្រេងកាតស្ទើរទាំងអស់នៅក្នុងតំបន់។ ដោយសារតែអាកាសធាតុក្ដៅស្ងួតហែងរួមជាមួយការពឹងផ្អែកជាធំលើឧស្សាហកម្មឥន្ធនៈហ្វូស៊ីល មជ្ឈិមបូព៌ាជាតំបន់មួយដែលបង្កនិងពន្លឿននូវបាតុភូតបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ និងក៏ត្រូវជាតំបន់ដែលងាយរងគ្រោះធ្ងន់ធ្ងរពីវាផងដែរ។

## បច្ចេកសព្ទ
ពាក្យថា មជ្ឈិមបូព៌ា (ភាសាអង់គ្លេស៖ *Middle East*) គឺមានដើមកំណើតចេញពីការិយាល័យអាណានិគមឥណ្ឌានៅអង់គ្លេសក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៥០។ ពាក្យនេះបានចាប់ផ្ដើមទទួលប្រជាប្រិយភាពជាខ្លាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០២ នៅពេលដែលអ្នកយុទ្ធសាស្ត្រយោធាជើងទឹកអាមេរិកមួយរូបគឺលោកអាល់ហ្វ្រែដ តេយឺរ ម៉ាហានបានប្រើប្រាស់ពាក្យនេះដើម្បី "កំណត់បែងចែកតំបន់រវាងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ និងឥណ្ឌា"។

នៅអំឡុងសម័យនោះ ចក្រភពអង់គ្លេស និងរុស្ស៊ីបានកំពុងប្រជែងគ្នាដណ្តើមឥទ្ធិពលគ្នានៅតំបន់អាស៊ីកណ្តាល ដែលគេច្រើនស្គាល់ការប្រជែងនោះថា មហាល្បែង។ កាលនោះផងដែរ ម៉ាហានបានទើបតែដឹងពីសារៈសំខាន់ជាយុទ្ធសាស្ត្រនៃតំបន់នេះ ពិសេសទីតាំងរបស់វាដែលព័ទ្ធជុំវិញឈូងសមុទ្រពែរ្ស។ ដោយដូច្នេះ លោកក៏បានសម្គាល់តំបន់ដែលនៅជុំវិញឈូងសមុទ្រនោះថា មជ្ឈិមបូព៌ា។ លោកបានបន្តថ្លែងថា ហួសពីព្រែកជីកស៊ុយអេក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីប ឈូងសមុទ្រពែរ្សគឺជាច្រកតំបន់ដ៏សំខាន់បំផុតសម្រាប់ចក្រភពអង់គ្លេសគ្រប់គ្រង ដើម្បីកុំឱ្យប្រទេសរុស្ស៊ីពង្រីកឥទ្ធិពលចូលទៅកៀកទឹកដីឥណ្ឌា។

មុនពេលបញ្ចប់សង្គ្រាមលោកលើកទី២ គេគ្រប់គ្នាបានទម្លាប់ហៅតំបន់ដែលស្ថិតនៅជុំវិញប្រទេសតួកគី និងប៉ែកខាងកើតនៃសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេថា "ដើមបូព៌ា" ខណៈពាក្យ "ចុងបូព៌ា" គឺគេសម្ដៅលើប្រទេសចិន ឥណ្ឌា និងជប៉ុន។

ក្រោយចប់សង្គ្រាមលោកលើកទី២ មជ្ឈិមបូព៌ាត្រូវបានគេកំណត់ថាអូសបន្លាយពីតំបន់ពីមេសូប៉ូតាមីទៅដល់ប្រទេសភូមា ពោលគឺ តំបន់នៅរវាងភូមិភាគដើមបូព៌ា និងចុងបូព៌ា។

### បម្រើបម្រាស់​ និងការរិះគន់
ពាក្យ *មជ្ឈិម* (កណ្ដាល) បានធ្វើឱ្យមានការភាន់ច្រឡំជាច្រើនពិសេសជុំវិញការវិវត្តនៃនិយមន័យរបស់តំបន់នេះ។ នៅមុនសង្គ្រាមលោកលើកទី១ ពាក្យ "ដើមបូព៌ា" (*Near East*) ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីសម្ដៅលើតំបន់បាល់កង់ និងចក្រភពអូតូម៉ង់ ខណៈដែលពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" វិញគឺសម្ដៅលើតំបន់កូកាស ពែរ្ស និងទឹកដីអារ៉ាប់ ហើយពេលខ្លះឆ្លងដល់ទៅប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាន ឥណ្ឌា និងប្រទេសតំបន់ក្បែរៗនោះមួយចំនួនផងដែរ។ ផ្ទុយពីនេះ ពាក្យ "ចុងបូព៌ា" គឺសម្ដៅទៅបណ្ដាប្រទេសនៃតំបន់អាស៊ីបូព៌ា (ដូចជា កូរ៉េ ចិន និងជប៉ុនជាដើម)។

បន្ទាប់ពីចក្រភពអូតូម៉ង់បានដួលរលំនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨ ប្រជាប្រិយភាពនៃការប្រើប្រាស់ "ដើមបូព៌ា" បានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគំហុក ខណៈពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" បានត្រូវគេយកមកសម្ដៅចំពោះបណ្ដាប្រទេសនៃពិភពឥស្លាមដែលកំពុងទាមទារឯករាជ្យភាពនាពេលនោះ។ ទោះជាយ៉ាងណាក្ដី ពាក្យ "ដើមបូព៌ា" ត្រូវបានវិស័យខ្លះនៅតែបន្តរក្សាប្រើប្រាស់ដូចជានៅក្នុងបុរាណវិទ្យា និងប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណជាដើម។

ការប្រើប្រាស់ពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" ជាផ្លូវការដំបូងបង្អស់គឺដោយរដ្ឋាភិបាលនៃសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឯកសារលទ្ធិអែសិនហូវរ៍ឆ្នាំ១៩៥៧ ដែលទាក់ទងនឹងវិបត្តិស៊ុយអេ។ នៅឆ្នាំ១៩៥៨ ក្រសួងការបរទេសអាមេរិកបានពន្យល់ថាពាក្យ "ដើមបូព៌ា" និង "មជ្ឈិមបូព៌ា" អាចប្រើឆ្លាស់គ្នាបាន ហើយបានកំណត់ប្រទេសមួយចំនួនចូលក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ានេះរួមមាន អេហ្ស៊ីប ស៊ីរី អ៊ីស្រាអែល លីបង់ ហ្សកដានី អ៊ីរ៉ាក់ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត គុយវ៉ែត បារ៉ែន និងកាតា។

ចាប់តាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី២០ មក វិជ្ជាកររួមទាំងអ្នកកាសែតក្នុងតំបន់ដូចជាប្រវត្តិវិទូលោកហាសាន់ ហាណាហ្វីជាដើម បានចេញមុខរិះគន់ចំពោះបម្រើបម្រាស់នៃពាក្យ "មជ្ឈិមបូព៌ា" ដោយចោទវាថាមានបង្កប់ន័យមជ្ឈអឺរ៉ុបនិយម និងអាណានិគមនិយមនៅពីក្រោយ។

## ប្រទេស​ និងទឹកដី
### ប្រទេស​​ និងទឹកដីដែលច្រើនចាត់ទុកនៅក្នុងមជ្ឈិមបូព៌ា
ជារឿយៗ គេតែងចាត់ទុកតំបន់ដូចជា ឧបទ្វីបអារ៉ាប់ អាណាតូលី ធ្រែសខាងកើត អេហ្ស៊ីប អ៊ីរ៉ង់ ឡេវ៉ាន មេសូប៉ូតាមី និងប្រជុំកោះសូកូត្រាស្ថិតក្នុងមជ្ឈិមបូព៌ា។ ជាសរុប តំបន់នេះ​មាន​វត្តមានប្រទេស​ចំនួន ១៧ ដែលសុទ្ធតែមានការ​ទទួល​ស្គាល់​ដោយ​អង្គការ​សហ​ប្រជាជាតិ និង​មួយ​ជា​ទឹកដី​ក្រៅស្រុករបស់​ចក្រភព​អង់គ្លេស។

:ក.  យេរូសាឡឹមគឺជារដ្ឋធានីតាមសេចក្ដីប្រកាសរបស់អ៊ីស្រាអែលដែលកំពុងជាប់ទំនាស់ជាមួយប៉ាឡេស្ទីន និងជាទីតាំងនៃឃ្នេសេត តុលាការកំពូល និងស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗរបស់អ៊ីស្រាអែល។ ចំពោះប៉ាឡេស្ទីនវិញ ទីក្រុងរ៉ាំអាឡាគឺត្រូវជាទីអាសនៈរដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន ខណៈរដ្ឋធានីតាមសេចក្ដីប្រកាសរបស់ខ្លួនគឺត្រូវនៅយេរូសាឡឹមខាងកើតដែលកំពុងជាប់ក្នុងទំនាស់ជាមួយអ៊ីស្រាអែល។
:ខ. ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមហ៊ូទីមកពីសង្គ្រាមស៊ីវិលបច្ចុប្បន្ន។ អាសនៈរដ្ឋាភិបាលត្រូវបានប្តូរទៅទីក្រុងអេដេន។

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ
នៅក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីប ដែលបានកសាងឡើងក្នុងសម័យរាជវង្សទីបួននៃអាណាចក្រអេហ្ស៊ីបបុរាណនៅចន្លោះប្រមាណឆ្នាំ២៦០០ – ២៥០០ មុន គ.ស.។]]
 និងព្រះវិហារដោមថ្មនៅទីក្រុងយេរូសាឡឹម]]
នៅយេរូសាឡឹម]]
 នៅទីក្រុងមេក្កា ប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]]
តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាមានទីតាំងស្ថិតនៅចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីបអាហ្វ្រិក និងអឺរ៉ាស៊ី និងនៃមហាសមុទ្រឥណ្ឌា និងសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។ លើសពីនេះ មជ្ឈិមបូព៌ាជាទីកន្លែងកំណើត និងជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃជំនឿសាសនាជាច្រើនដូចជា គ្រិស្តសាសនា ឥស្លាមសាសនា យូដាសាសនា សាសនាម៉ានី យ៉េហ្ស៊ីឌី ឌ្រូស យ៉ាសង់និយម និងសាសនាម៉ាន់ដា ហើយចំពោះប្រទេសអ៊ីរ៉ង់មាន មីថ្រានិយម ហ្សូរូអាសទ្រីសសាសនា លទ្ធិម៉ានី និងជំនឿបាហៃជាដើម។ នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាគឺត្រូវជាទីតាំងដ៏សំខាន់ទាំងក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ច​ យោធា នយោបាយ វប្បធម៌ និងសាសនា។ វាក៏ត្រូវជាតំបន់មួយផងដែរដែលវិស័យកសិកម្មបានវិវត្តដោយឯកឯងដោយគ្មានទទួលឥទ្ធិពលពីតំបន់ ឬវប្បធម៌ណាក្រៅតំបន់ឡើយ ហើយជាបន្ទាប់វាបានរីករាលដាលទៅតំបន់ផ្សេងៗទៀតកំឡុងយុគថ្មរំលីងដូចជា អឺរ៉ុប ជ្រលងទន្លេឥណ្ឌា និងអាហ្វ្រិកខាងកើតជាដើម។

មុនពេលដែលអរិយធម៌ផ្សេងៗនៅលើពិភពលោកបាននិម្មិតឡើង តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាមានវត្តមានអរិយធម៌វប្បធម៌ជាច្រើនស្រាប់មុនទៅហើយដែលភាគច្រើនបានលេចឡើងតាំងពីយុគថ្មមកម៉្លេះ។ ការដើរស្វែងរកដីដែលសមស្របសម្រាប់ធ្វើកសិកម្មដោយក្រុមមនុស្សនិយមធ្វើស្រែចម្ការ និងដីជីវជាតិផ្សេងៗដោយក្រុមអ្នកគង្វាលបានបញ្ជាក់ថា តំបន់នេះមានចលនាចំណាកស្រុកជាច្រើនទិសច្រើនកន្លែង និងជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃការវិវត្តន៍ប្រជាសាស្រ្តនៅក្នុងតំបន់។

មជ្ឈិមបូព៌ាត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយថាជាលំយោលនៃអរិយធម៌។ អរិយធម៌ដំបូងៗបំផុតនៅលើពិភពលោកបានកកើតឡើងនៅក្នុងតំបន់នេះមានដូចជា មេសូប៉ូតាមី (អាស៊ីរី និងបាប៊ីឡូន) អេហ្ស៊ីបបុរាណ អរិយធម៌គីសនៅឡេវ៉ានជាដើម។ ក្រោយៗមកក៏មានអរិយធម៌វប្បធម៌បន្ថែមលេចឡើងដូចជា អ៊ីធីត ក្រិក អ៊ូរីត្ស និងអ៊ូរ៉ាធូនៅអាណាតូលី អ៊ីឡាំ អ៊ីរ៉ង់ ម៉េដនៅអ៊ីរ៉ង់ និងក៏ដូចជាបណ្ដុំអរិយធម៌មួយចំនួនទៀតនៅឡេវ៉ាន (អ៊ីប្លា ម៉ារី ណាហ្គា អារ៉ាម ភេនីស៊ី និងអ៊ីស្រាអែល) និងឧបទ្វីបអារ៉ាប់ (ម៉ាហ្កាន សាបា និងអ៊ូបារ)។ ដើមបូព៌ាត្រូវធ្លាក់ក្រោមការបង្រួបបង្រួមជាធ្លុងដំបូងបង្អស់ក្រោមចក្រភអាស៊ីរីថ្មី មុនពេលត្រូវបន្តស្ថិតក្រោមចក្រភពអាឆេមីនីដ្ស៍ និងចក្រភពម៉ាសេដ្វាន ហើយជាបន្ទាប់ដោយចក្រភពអ៊ីរ៉ង់មួយចំនួន (ដូចជាចក្រភពប៉ារធ្យា និងសាស្សានីដ្ស៍) និងក៏ដូចជារដ្ឋបរទេសផងដែរដូចចក្រភពរ៉ូម និងចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំងជាដើម។ នៅក្រោមចក្រភពរ៉ូម តំបន់នេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ជាមជ្ឈមណ្ឌលអប់រំ និងសេដ្ឋកិច្ច ខណៈមួយចំណែកទៀតត្រូវជាបរិមណ្ឌលរបស់អាណាចក្រសាស្សានីដ្ស៍។ ដោយសារតែសារៈសំខាន់ដ៏កាត់ថ្លៃមិនបានរបស់វា អាណាចក្ររ៉ូមបានឈរជើងពហទាហានរហូតទៅប្រាំឬប្រាំមួយកងពលក្នុងគោលបំណងតែមួយគត់គឺដើម្បីការពារទឹកដីមជ្ឈិមបូព៌ារបស់ខ្លួនពីការឈ្លានពានដោយសាស្សានីដ្ស៍ និងបេដួអាង។

ចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី៤ នៃ គ.ស. តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃមហាអំណាចសំខាន់ៗចំនួនពីរគឺ ចក្រភពប៊ីហ្សង់តាំង និងចក្រភពសាស្សានីដ្ស៍។ បន្ទាប់មកទៀត តំបន់នេះបានក្លាយទៅជាដែនគ្រប់គ្រងរបស់កាលីផ្វចក្រឥស្លាមនៅក្នុងមជ្ឈិមសម័យ ឬយុគមាសឥស្លាម ដែលបានចាប់ផ្តើមដំបូងដោយការវាតទីពីសំណាក់រដ្ឋឥស្លាមនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ៧ នៃ គ.ស. ដែលនាំឱ្យមជ្ឈិមបូព៌ាទាំងមូលកើតជាតំបន់មានអត្តសញ្ញាណអារ៉ាប់ឥស្លាមដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមក ហើយបានបន្តរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ កាលីផ្វចក្រទាំង ៤ ដែលបានគ្រប់គ្រងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាអស់រយៈពេលជាង ៦០០ ឆ្នាំនោះរួមមាន កាលីផ្វចក្ររ៉ាស៊ីដន អូមេយ៉ាដ អាប់បាស៊ីដ និងហ្វាទីមីដ។ ក្រោយសម័យកាលីផ្វចក្រ អាណាចក្រម៉ុងហ្គោលបានចូលមកត្រួតត្រាតំបន់នេះអស់មួយរយៈពេលខ្លី ខណៈចក្រភពស៊ែលជុកបាននាំចូលមកនូវវប្បធម៌ពែរ្ស-តួកគី។ កំឡុងសម័យនោះដែរ ពួកហ្វ្រង់ខាងប៉ែកអឺរ៉ុបបានបង្កើតរដ្ឋក្រូយសេឡើងនៅតំបន់ឡេវ៉ានអស់រយៈពេលជាងពីរសតវត្សរ៍ដើម្បីព្យាយាមផ្សព្វផ្សាយឥទ្ធិពលវប្បធម៌ និងសាសនារបស់ខ្លួននៅក្នុងតំបន់។ លោកចូស៊ីយ៉ាស រូស៊ែលបានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា ចំនួនប្រជាជននៅក្នុង"ទឹកដីឥស្លាម" មានរហូតដល់ទៅ ១២.៥ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១០០០ ដោយក្នុងនោះមាន ៨ លាននាក់នៅអាណាតូលី, ២ លាននាក់នៅស៊ីរី និង ១.៥ លាននាក់នៅអេហ្ស៊ីប។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៦ មជ្ឈិមបូព៌ាត្រូវស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រាម្តងទៀតដោយមហាអំណាចចំនួនពីរអស់មួយរយៈពោលគឺ ចក្រភពអូតូម៉ង់ និងរាជវង្សសេហ្វេវីដ។

សម័យកាលមជ្ឈិមបូព៌ាទំនើបបានចាប់ផ្តើមបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី១ បានបញ្ចប់ ពោលគឺនៅពេលដែលចក្រភពអូតូម៉ង់ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងមហាអំណាចកណ្តាលត្រូវចាញ់សង្គ្រាមជាមួយនឹងចក្រភពអង់គ្លេស និងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ពួកគេហើយជាលទ្ធផល ទឹកដីអូតូម៉ង់នៅមជ្ឈិមបូព៌ាត្រូវបានបែងចែកទៅជាប្រទេសផ្សេងៗដែលស្ថិតក្រោមម៉ាន់ដាតរបស់អង់គ្លេស និងបារាំង។ ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ផ្សេងៗទៀតរួមមានការបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ និងការដកថយជាយថាហេតុនៃមហាអំណាចអឺរ៉ុបចេញពីមជ្ឈិមបូព៌ា ជាពិសេសគឺចក្រភពអង់គ្លេស និងបារាំងនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០។ ចន្លោះអំណាចទាំងប៉ុន្មានដែលបានបន្សល់ទុកពីរដ្ឋអំណាចទាំងពីរត្រូវបានជំនួសដោយសហរដ្ឋអាមេរិកចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។

នៅសតវត្សរ៍ទី២០ វត្តមាននៃស្តុកប្រេងឆៅដ៏ច្រើនមហិមាបានធ្វើឱ្យមជ្ឈិមបូព៌ាក្លាយជាតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រ និងសេដ្ឋកិច្ចថ្មីដ៏សំខាន់។  ផលិតកម្មប្រេងក្នុងកម្រិតធំបានចាប់ផ្តើមនៅប្រហែលឆ្នាំ១៩៤៥ ដោយប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត អ៊ីរ៉ង់ គុយវ៉ែត អ៊ីរ៉ាក់ និងអារ៉ាប់រួមដែលសុទ្ធសឹងជាប្រទេសមានធនធានប្រេងច្រើន។ ធនធានប្រេងសរុបនិងបម្រុង ពិសេសនៅក្នុងប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងអ៊ីរ៉ង់ គឺកំពុងស្ថិតនៅក្នុងកម្រិតខ្ពស់ជាងគេនៅលើពិភពលោក ហើយអង្គការនៃក្រុមប្រទេសនាំប្រេងចេញ (OPEC) វិញមានខ្សែទំនាក់ទំនងជាច្រើនទៅនឹងបណ្តាប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា។

ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមត្រជាក់ តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាបានក្លាយជាទីតាំងសមរភូមិនៃជម្លោះមនោគមវិជ្ជារវាងមហាអំណាចចំនួនពីរគឺ៖ អង្គការណាតូរួមទាំងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួន និងសហភាពសូវៀតនិងកតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី។ ក្នុងមួយសតវត្សរ៍ទី២០ និងទី២១ តំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាបានឆ្លងកាត់និងជួបប្រទះទាំងសន្តិភាព និងជម្លោះនានា ពិសេសរវាងក្រុមកាន់និកាយស៊ុននី និងស៊ីអ៊ីត។

## ភូមិសាស្ត្រ
### បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ
នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ តំបន់មេណា (MENA) បានបញ្ចេញឧស្ម័នកាបូនឌីអុកស៊ីតប្រមាណ ៣.២ លានតោនទៅកាន់បរិយាកាស និងផលិត ៨.៧% នៃឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់សកល ថ្វីបើតំបន់នេះមានប្រជាជនតែប្រមាណ ៦% នៃចំនួនប្រជាជនពិភពលោកសរុបក្ដី។ ការបំភាយឧស្ម័ន និងសារធាតុពុលអស់ទាំងនេះគឺដោយសារតែតម្រូវការ និងឧស្សាហកម្មថាមពល ដែលជាគ្រឹះដ៏សំខាន់នៃសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសនៅមជ្ឈិមបូព៌ា និងអាហ្វ្រិកខាងជើងជាច្រើន ហើយក៏ព្រោះតែវត្តមាននៃធនធានប្រេង និងឧស្ម័នធម្មជាតិដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ក្នុងតំបន់នេះផងដែរ។ មជ្ឈិមបូព៌ាជាតំបន់មួយដែលងាយរងគ្រោះខ្លាំងនឹងបម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ ហើយឥទ្ធិពលដែលអាចជះមកលើតំបន់នេះរួមមាន គ្រោះរាំងស្ងួត អាកាសធាតុស្ងួតហែងលើសកម្រិត រលកកម្ដៅ និងកំណើនកម្រិតទឹកសមុទ្រជាដើម។

បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុបាននាំមកនូវផលប៉ះពាល់ជាច្រើនដូចជា បម្រែបម្រួលសីតុណ្ហភាពសកលលោក និងរួមទាំងកម្រិតទឹកសមុទ្រ បម្លាស់ប្ដូរលំនាំទឹកភ្លៀង និងកំណើនអច្ចន្ទភាពអាកាសធាតុជាដើម ដូចដែលបានកំណត់ដោយក្រុមអន្តររដ្ឋាភិបាលស្តីពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ (IPCC)។ តំបន់មេណាជាពិសេសគឺងាយរងគ្រោះបំផុតចំពោះផលប៉ះពាល់ទាំងនោះ ដោយសារតែបរិស្ថានស្ងួតហែងរបស់វារួមទាំងបញ្ហាអាកាសធាតុមួយចំនូនដូចជា កម្រិតទឹកភ្លៀងធ្លាក់ទាប សីតុណ្ហភាពខ្ពស់ និងដីស្ងួតជាដើម។ IPCC បានព្យាករណ៍ថា បញ្ហាអាកាសធាតុគឺនឹងវិវត្តកាន់តែអាក្រក់ឡើងចំពោះតំបន់មេណានៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២១ នេះ។

បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងបង្កើតភាពតានតឹងទៅលើធនធានទឹក និងវិស័យកសិកម្មដែលកំពុងនៅកម្រស្រាប់ក្នុងតំបន់មេណា ហើយនឹងបន្តគំរាមកំហែងដល់សន្តិសុខជាតិ និងស្ថិរភាពនយោបាយនៃបណ្ដាប្រទេសទាំងអស់នៅក្នុងតំបន់។ ប្រការទាំងអស់នេះបានជំរុញឱ្យប្រទេសតំបន់មេណាមួយចំនួនចូលរួមពិភាក្សារកដំណោះស្រាយទប់ស្កាត់បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុលើឆាកអន្តរជាតិ តាមរយៈកិច្ចព្រមព្រៀងបរិស្ថាន ដូចជាកិច្ចព្រមព្រៀងអាកាសធាតុទីក្រុងប៉ារីសជាដើម។ ច្បាប់ និងគោលនយោបាយក៏កំពុងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅកម្រិតថ្នាក់ជាតិក្នុងចំណោមបណ្តាប្រទេសមេណាមួយចំនួនផងដែរដោយភាគច្រើនតែងផ្តោតលើការអភិវឌ្ឍន៍ថាមពលកកើតឡើងវិញ។

## សេដ្ឋកិច្ច
 និងឧស្ម័នធម្មជាតិនៅមជ្ឈិមបូព៌ា]]
មជ្ឈិមបូព៌ាមានទាំងប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចក្រីក្រខ្លាំង (ដូចជាហ្កាហ្សា និងយេម៉ែន) និងប្រទេសដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិច្រើន (ដូចជាកាតា និងអារ៉ាប់រួម)។ ​បើ​យោងតាម​មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាចំនួនបីដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតបើគិតតាមផលិតផលក្នុងស្រុកជាមធ្យមនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ គឺ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត (១.០៦ ទ្រីលានដុល្លារ), តួកគី (១.០៣ ទ្រីលានដុល្លារ) និងអ៊ីស្រាអែល (០.៥៤ ទ្រីលានដុល្លារ)។ ចំពោះផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យមក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗវិញ ប្រទេសដែលមានចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ជាងគេគឺ កាតា (៨៣,៨៩១ ដុល្លារ), អ៊ីស្រាអែល (៥៥,៥៣៥ ដុល្លារ), អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម (៤៩,៤៥១ ដុល្លារ) និងស៊ីប (៣៣,៨០៧ ដុល្លារ)។ បារ៉ែន និងហ្សកដានីបានចាប់ផ្តើមទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរកាន់តែច្រើនឡើងលើសពីមុន ដោយសារការកែលម្អទីកន្លែងទេសចរណ៍ និងការបន្ធូរបន្ថយគោលនយោបាយរឹតបន្តឹងវិស័យទេសចរណ៍។

មជ្ឈិមបូព៌ា និងអាហ្វ្រិកខាងជើងមានអត្រាអ្នកអត់ការងារធ្វើខ្ពស់ ជាពិសេសក្នុងចំណោមមនុស្សដែលមានអាយុពី ១៥ ទៅ ២៩ ឆ្នាំ ដែលត្រូវជាប្រមាណ ៣០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបក្នុងតំបន់។ អត្រាអត់ការងារធ្វើក្នុងតំបន់សរុបនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥ គឺ ១១% ហើយក្នុងចំណោមយុវជនគឺមានខ្ពស់រហូតដល់ទៅ​ ២៨%។

## ប្រជាសាស្ត្រ
### ក្រុមជនជាតិ
អារ៉ាប់គឺជាក្រុមជនជាតិធំជាងគេបង្អស់នៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា ហើយជាបន្ទាប់មានក្រុមជនជាតិអ៊ីរ៉ង់ និងតួកគី។ ក្រៅពីជនជាតិអារ៉ាប់ ក្រុមជនជាតិដើមនៃតំបន់នេះរួមមាន៖ អារ៉ាម អាស៊ីរី បាលូឈី ប៊ែប៊ែរ កុបត៍ ឌ្រូស ក្រិកស៊ីប ជ្វីហ្វ ឃឺដ ឡូរី ម៉ង់ដា ពែរ្ស សាម៉ារីយ៉ា សាបាក់ តាត និងហ្សាហ្សាជាដើម។ល។​ ក្រុមជនជាតិដើមកំណើតអឺរ៉ុបដែលមានវត្តមានក្នុងតំបន់ក្នុងនាមជាក្រុមអព្យពរួមមាន៖ អាល់បានី បូស្នី កូកាស តាតារគ្រីមៀ ក្រិក បារាំងឡេវ៉ាន អ៊ីតាលីឡេវ៉ាន និងតួកមែនអ៊ីរ៉ាក់។ល។ ចំពោះជនជាតិចំណាកស្រុកវិញមាន៖ ចិន ហ្វីលីពីន ឥណ្ឌា ឥណ្ឌូណេស៊ី ប៉ាគីស្ថាន ប៉ាស្តុន រ៉ូម៉ានី និងអាហ្វ្រិក-អារ៉ាប់ជាដើម។ល។

### ទេសន្តរប្រវេសន៍
"ទេសន្តរប្រវេសន៍ ឬចំណាកស្រុកគឺតែងតែផ្តល់នូវខ្យល់អាកាសដ៏សំខាន់សម្រាប់សម្ពាធទីផ្សារការងារនៅមជ្ឈិមបូព៌ា។ នៅចន្លោះរយៈពេលរវាងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ និងឆ្នាំ១៩៩០ បណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់ជាប់ឈូងសមុទ្រពែរ្សបានផ្តល់ប្រភពការងារដ៏ច្រើនសម្បូរបែបដល់កម្មករមកពីប្រទេសអេហ្ស៊ីប យេម៉ែន និងបណ្តាប្រទេសឡេវ៉ាន ខណៈដែលខាងទ្វីបអឺរ៉ុបបានទាក់ទាញកម្មករវ័យក្មេងមកពីបណ្តាប្រទេសនៅអាហ្វ្រិកខាងជើងជាច្រើន ដោយសារតែទីតាំងភូមិសាស្ត្រនៅជិតគ្នា និងឥទ្ធិពលនៃអតីតអាណានិគមអឺរ៉ុបនៅអាហ្វ្រិក"។

យោងទៅតាមអង្គការទេសន្តរប្រវេសន៍អន្តរជាតិបានឱ្យដឹងថា ជនជាតិអារ៉ាប់ជំនាន់ទីមួយប្រមាណ ១៣ លាននាក់ ដែលក្នុងនោះមាន ៥.៨ លាន់នាក់បានធ្វើចំណាកស្រុកទៅធ្វើការនៅក្នុងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ដទៃ។ កម្លាំងពលកម្មបរទេសនៅតាមបណ្តាប្រទេសអារ៉ាប់បានចូលរួមជាចំណែកដ៏សំខាន់ដល់លំហូរចេញចូលហិរញ្ញវត្ថុ និងមូលធនមនុស្សក្នុងតំបន់ ហើយជាលទ្ធផល វាបានជំរុញដល់ដំណើរការអភិវឌ្ឍន៍យ៉ាងឆាប់រហ័ស។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ ប្រទេសអារ៉ាប់បានទទួលទឹកប្រាក់សរុបចំនួន ៣៥.១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកពីលំហូរនិងការផ្ទេរប្រាក់ ពិសេសចំពោះប្រទេសហ្សកដានី អេហ្ស៊ីប និងលីបង់ដែលបានទទួលប្រាក់ចំណូលពីពលករកម្មករពីប្រទេសអារ៉ាប់ផ្សេងៗលើសពីពាណិជ្ជកម្មរវាងខ្លួននិងប្រទេសអារ៉ាប់ទាំងនោះទៅទៀតពោលគឺខុសត្រូវគ្នាពី ៤០ ទៅ ១៩០ ភាគរយឯណោះ។ នៅក្នុងប្រទេសសូម៉ាលី ដោយសារកំពុងតែត្រូវរងគ្រោះពីភ្លើងសង្រ្គាមស៊ីវិល ប្រជាជនសូម៉ាលីជាច្រើននាក់បានធ្វើចំណាកស្រុកគេចវេះពីសង្គ្រាមទៅកាន់បណ្តាប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា ក៏ដូចជាទ្វីបអឺរ៉ុប និងអាមេរិកខាងជើង ហើយអ្នកទាំងនោះភាគច្រើនដែរសុទ្ធតែមានប្រវត្តិទទួលបានការអប់រំខ្ពស់ៗ។

សន្តរប្រវេសជនពីប្រទេសអារ៉ាប់មួយភាគធំបានរត់គេចចេញពីប្រទេសកំណើតរបស់ខ្លួនក្រោមមូលហេតុរដ្ឋធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ ព្រោះពួកគេជាជនជាតិភាគតិច និងកាន់សាសនាផ្សេងពីសាសនារដ្ឋ។ ជនជាតិឃឺដ ជ្វីហ្វ អាស៊ីរី ក្រិក អាមេនី និងជនជាតិម៉ង់ដាជាដើមបានសម្រេចចិត្តចាកចេញពីប្រទេសមួយចំនួនដូចជា អ៊ីរ៉ាក់ អ៊ីរ៉ង់ ស៊ីរី និងតួកគី ដោយសារតែហេតុផលខាងលើនៅកំឡុងមួយសតវត្សរ៍ចុងក្រោយនេះ។ នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ អ្នកដែលកាន់សាសនាក្រៅពីឥស្លាមដូចជាសាសនាគ្រិស្តជាដើម ពួកគេបាននាំគ្នារត់ចាកចេញពីអ៊ីរ៉ង់ចាប់តាំងពីបដិវត្តន៍ឥស្លាមឆ្នាំ១៩៧៩ មកម៉្លេះ។

### សាសនា
មជ្ឈិមបូព៌ាមានភាពចម្រុះច្រើនខាងសាសនា ហើយក៏ត្រូវជាទឹកដីកំណើតនៃសាសនាជាច្រើនដែរ។ ឥស្លាមគឺជាសាសនាដែលមានអ្នកប្រតិបត្តិតាមច្រើនជាងគេបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ា ប៉ុន្តែជំនឿសាសនាផ្សេងៗទៀតដែលមានដើមកំណើតចេញពីតំបន់នេះដូចគ្នា ដូចជាសាសនាយូដា និងគ្រិស្តសាសនាជាដើមក៏មានចំនួនអ្នកគោរពប្រតិបត្តិច្រើនគួរសមផងដែរ។ សហគមន៍គ្រិស្តបរិស័ទបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងមជ្ឈិមបូព៌ា ហើយពួកគេគឺតំណាងឱ្យ ៧៨% នៃចំនួនប្រជាជនស៊ីបសរុប និង ៤០.៥% នៃប្រជាជនលីបង់ ដែលបច្ចុប្បន្ន ប្រធានាធិបតីលីបង់ សមាជិកគណៈរដ្ឋមន្ត្រី និងសភាលីបង់ជាងពាក់កណ្ដាលជាអ្នកកាន់និកាយគ្រិស្តលីបង់។ មជ្ឈិមបូព៌ាក៏មានសាសនាភាគតិចសំខាន់ៗច្រើនផងដែរដូចជា ជំនឿបាហៃ យ៉ាសង់នី យ៉េហ្ស៊ីឌី ហ្សូរូអាសទ្រី ម៉ង់ដា ឌ្រូស និងសាបាក់សាសនាជាដើម។ នៅបុរាណកាល តំបន់នេះជាទីកំណើតនៃពពួកសាសនាមេសូប៉ូតាមី សាសនាកាណាន សាសនាម៉ានីកេស្មឹ សាសនាមីត្រា និងពពួកក្រុមសាសនាឯកទិទេពជាច្រើនផ្សេងៗ។

### ភាសា
ភាសាធំៗដែលគេនិយមប្រើប្រាស់ច្រើនជាងគេបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ារួមមាន អារ៉ាប់ ពែរ្ស តួកគី ឃឺដ ហេប្រឺសម័យ និងក្រិក។ ភាសាភាគតិចប្រមាណ ២០ ភាសាទៀតក៏មានអ្នកប្រើប្រាស់ច្រើនគួរសមផងដែរ។

ភាសាអារ៉ាប់រួមជាមួយគ្រាមភាសាជាច្រើនរបស់វា គឺជាភាសាដែលគេនិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ា ដោយភាសាអារ៉ាប់នេះផ្ទាល់គឺជាភាសាផ្លូវការនៅគ្រប់ប្រទេសនៃតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង និងនៅក្នុងប្រទេសអាស៊ីខាងលិចភាគច្រើន។ គ្រាមភាសាអារ៉ាប់ក៏ត្រូវបាននិយាយនៅក្នុងតំបន់ជាប់ៗគ្នាមួយចំនួនផងដែរ។ អារ៉ាប់ត្រូវជាសមាជិកនៃក្រុមភាសាស៊ីមីទិកនៃអំបូរភាសាអាហ្វ្រូអាស៊ី។ ភាសាអារ៉ាប់ខាងត្បូងសម័យមួយចំនួនដូចជា មេរី និងសូកូទ្រី ក៏ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាសកម្មផងដែរនៅក្នុងប្រទេសយេម៉ែន និងអូម៉ង់។ ភាសានៃក្រុមភាសាស៊ីមីទិកមួយទៀតគឺ ភាសាអារ៉ាម ហើយគ្រាមភាសារបស់វាត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាចម្បងដោយជនជាតិអាស៊ីរី និងម៉ង់ដា ដោយគ្រាមភាសាអារ៉ាមបស្ចិមនៅមានអ្នកនិយាយប្រើប្រាស់ជាសកម្មនៅឡើយដោយស្ថិតនៅក្នុងភូមិចំនួនពីរប៉ុណ្ណោះនៅក្បែររដ្ឋធានីដាម៉ាសនៃប្រទេសស៊ីរី។

ភាសាពែរ្សគឺជាភាសាដែលគេនិយមនិយាយច្រើនជាងគេទីពីរ។ ថ្វីបើពែរ្សត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាចម្បងនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ និងតំបន់ព្រំដែនមួយចំនួននៅក្នុងប្រទេសជិតខាងអ៊ីរ៉ង់ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់នេះគឺស្ថិតក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានទំហំធំបំផុត និងមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនបំផុតក្នុងតំបន់់។ ពែរ្សស្ថិតនៅក្នុងក្រុមឥណ្ឌូ-អ៊ីរ៉ង់នៃអំបូរភាសាឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប។ ភាសានៃក្រុមភាសាអ៊ីរ៉ង់បស្ចិមផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងតំបន់រួមមាន ភាសាអាឆូមី ឌៃឡាម ពួកគ្រាមភាសាឃឺដ សេមណានី និងភាសាឡូរីជាដើម។ល។

ភាសាដែលគេនិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយបំផុតទីបីគឺ ភាសាតួកគី ដែលភាគច្រើនស្ថិតក្នុងប្រទេសតួកគី ហើយក៏ជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសមានទំហំធំបំផុត និងប្រជាជនច្រើនបំផុតក្នុងតំបន់ផងដែរ។ តួកគីជាសមាជិកនៃអំបូរភាសាតួកស៊ីគ ដែលមានដើមកំណើតនៅអាស៊ីបូព៌ា។ ភាសាអំបូរតួកស៊ីគមួយទៀតគឺ អាស៊ែបៃសង់ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយជនជាតិអាស៊ែបៃសង់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។

ភាសាដែលគេនិយមនិយាយបំផុតទីបួនគឺ ភាសាឃឺដ ដែលត្រូវបាគេប្រើប្រាស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ អ៊ីរ៉ាក់ ស៊ីរី និងតួកគី។ គ្រាមភាសាឃឺដសូរ៉ានីគឺជាភាសាផ្លូវការទីពីរនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ (ចែងដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញអ៊ីរ៉ាក់ឆ្នាំ២០០៥) បន្ទាប់ពីភាសាអារ៉ាប់។

ភាសាហេប្រឺគឺជាភាសាផ្លូវការនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ខណៈភាសាអារ៉ាប់ក៏ធ្លាប់ជាភាសាផ្លូវការរួមជាមួយភាសាហេប្រឺដែរមុនពេលត្រូវច្បាប់មូលដ្ឋានរបស់អ៊ីស្រាអែលដកវាចេញពីភាសាផ្លូវការរបស់ខ្លួននៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។ ភាសាហេប្រឺត្រូវបាននិយាយ និងប្រើប្រាស់ដោយប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលជាង ៨០% ខណៈ ២០% ទៀតប្រើប្រាស់ភាសាអារ៉ាប់។ ភាសាហេប្រឺសម័យបានចាប់ផ្តើមមានអ្នកប្រើប្រាស់ដំបូងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០ បន្ទាប់ពីត្រូវបានបំផុសឡើងវិញកាលពីចុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ដោយលោកអេលីហ្សឺរ ប៊ែន-យេហ៊ូដា និងជនជាតិយូដាមកពីអឺរ៉ុបមួយចំនួន។

ភាសាក្រិកគឺជាភាសាផ្លូវការមួយក្នុងចំណោមភាសាផ្លូវការចំនួនពីរនៅក្នុងប្រទេសស៊ីប និងក៏ជាភាសាចម្បងនៃស៊ីបផងដែរ។ សហគមន៍តូចៗនៃអ្នកនិយាយភាសាក្រិកនៅមានវត្តមាននៅពាសពេញមជ្ឈិមបូព៌ាសព្វថ្ងៃ ហើយនៅមុនសតវត្សរ៍ទី២០ អ្នកនិយាយភាសាក្រិកគឺមានវត្តមានច្រើននៅតំបន់អាណាតូលី (ជាភាសានិយាយច្រើនជាងគេទីពីរនៅទីនោះ បន្ទាប់ពីតួកគី) និងអេហ្ស៊ីប។

អង់គ្លេសគឺជាភាសាផ្លូវការមួយនៅអាក្រូទីរី និងដេកេលី។ ភាសាអង់គ្លេសត្រូវបានគេបង្រៀន និងប្រើជាទូទៅជាភាសាបរទេសទីពីរផងដែរដូចនៅក្នុងប្រទេសដូចជា អេហ្ស៊ីប ហ្សកដានី អ៊ីរ៉ង់ អ៊ីរ៉ាក់ កាតា បារ៉ែន អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម និងគុយវ៉ែត។ អង់គ្លេសជាភាសាកំណើតរបស់ជនអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វមកពីបណ្តាប្រទេសនិយាយភាសាអង់គ្លេស (ចក្រភពអង់គ្លេស សហរដ្ឋអាមេរិក និងអូស្ត្រាលីជាដើម) នៅប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ហើយត្រូវបានទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយជាភាសាទីពីរនៅទីនោះ។

ភាសាបារាំងត្រូវបានគេបង្រៀន និងប្រើប្រាស់នៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយជាច្រើននៅក្នុងប្រទេសលីបង់ ហើយត្រូវបានបង្រៀននៅក្នុងថ្នាក់បឋមសិក្សា និងអនុវិទ្យាល័យមួយចំនួននៃប្រទេសអេហ្ស៊ីប និងស៊ីរី។ ដោយសារតែចំណាកស្រុកទ្រង់ទ្រាយធំដោយជនជាតិជ្វីហ្វបារាំងមកប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ភាសាបារាំងក៏ត្រូវជាភាសាកំណើតរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វបារាំងទាំងនោះប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្ន។

ភាសារុស្ស៊ីត្រូវបាននិយាយដោយប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលមួយចំនួនដែរ ដោយភាគច្រើនជាអ្នកធ្វើចំណាកស្រុកពីប្រទេសរុស្ស៊ីកាលពីចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០។

ភាសាបេន្កាលី ហិណ្ឌូ និងអ៊ូរឌូត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅបណ្ដាប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ាដោយសហគមន៍អ្នកចំណាកស្រុកជាច្រើនដូចជានៅក្នុងប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត (ដែល ២០–២៥% នៃប្រជាជនសរុបជាអ្នកមកពីអាស៊ីខាងត្បូង) អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម (ដែល ៥០–៥៥% ជាប្រជាជនអាស៊ីខាងត្បូង) និងកាតាដែលសម្បូរជនអន្តោប្រវេសន៍ប៉ាគីស្ថាន បង់ក្លាដែស និងឥណ្ឌាច្រើនដូចគ្នា។

## វប្បធម៌
### កីឡា
ថ្មីៗនេះ បណ្ដាប្រទេសនៃតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាបានធ្វើ និងទទួលសិទ្ធិជាម្ចាស់ផ្ទះព្រឹត្តិការណ៍កីឡាលំដាប់ពិភពលោកជាច្រើនជាបន្តបន្ទាប់ ដោយនេះបានបង្ហាញពីឆន្ទៈនៃការធ្វើពិពិធកម្មសេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងតំបន់។

## មើលផងដែរ
* អាស៊ីខាងលិច
* ដើមបូព៌ា
* មេណា
* បញ្ជីរាយជម្លោះសម័យនៅមជ្ឈិមបូព៌ា

## ឯកសារយោង
## អានបន្ថែម
***ជាភាសាអង់គ្លេស***

* 
* 
* 
* 
* Cleveland, William L., and Martin Bunton. *A History Of The Modern Middle East* (6th ed. 2018 4th ed. online
* Cressey, George B. (1960). *Crossroads: Land and Life in Southwest Asia*. Chicago, IL: J.B. Lippincott Co. xiv, 593 pp. ill. with maps and b&w photos.
* Fischbach, ed. Michael R. *Biographical encyclopedia of the modern Middle East and North Africa* (Gale Group, 2008).
* Freedman, Robert O. (1991). *The Middle East from the Iran-Contra Affair to the Intifada*, in series, *Contemporary Issues in the Middle East*. 1st ed. Syracuse University Press. x, 441 pp.  pbk.
* 
* Halpern, Manfred. *Politics of Social Change: In the Middle East and North Africa* (Princeton University Press, 2015).
* Ismael, Jacqueline S., Tareq Y. Ismael, and Glenn Perry. *Government and politics of the contemporary Middle East: Continuity and change* (Routledge, 2015).
* Lynch, Marc, ed. *The Arab Uprisings Explained: New Contentious Politics in the Middle East* (Columbia University Press, 2014). p.&nbsp;352.
* Lynch, Marc (2025). *What is the Middle East? The Theory and Practice of Regions*. Cambridge University Press. 
* 
* Reich, Bernard. *Political leaders of the contemporary Middle East and North Africa: a biographical dictionary* (Greenwood Publishing Group, 1990).
* Vasiliev, Alexey. ''Russia's Middle East Policy: From Lenin to Putin* (Routledge, 2018).

## តំណភ្ជាប់ក្រៅ
***ជាភាសាអង់គ្លេស***

* "Middle East – Articles by Region"  – Council on Foreign Relations: "A Resource for Nonpartisan Research and Analysis"
* "Middle East – Interactive Crisis Guide"  – Council on Foreign Relations: "A Resource for Nonpartisan Research and Analysis"
* Middle East Department University of Chicago Library
* *Middle East Business Intelligence since 1957*: "The leading information source on business in the Middle East" – meed.com
* Carboun – advocacy for sustainability and environmental conservation in the Middle East
* Middle East News from Yahoo! News
* Middle East Business, Financial & Industry News – *ArabianBusiness.com''

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មជ្ឈិមបូព៌ា
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តំបន់នៃទ្វីបអាស៊ី
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ីខាងលិច
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មជ្ឈអឺរ៉ុបនិយម
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បច្ចេកសព្ទភូមិសាស្ត្រនយោបាយ