ពញាឧ

**ពញាឧ** (, ; ១៣២៣–១៣៨៤) ជាក្សត្រទីប្រាំបីនៃហង្សាវត្តីបាគូ ដែលទ្រង់បានសោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៣៤៨ ដល់ ១៣៨៣។  ចាប់ពីសោយរាជ្យបានបាន ៣៥ ឆ្នាំ ព្រះអង្គបានប្រឈមមុខនឹងការបះបោរផ្ទៃក្នុងជាច្រើនលើក និង ការលុកលុយពីខាងក្រៅ។ ព្រះអង្គបានព្យាយាមបង្កបង្កើតអំណាចឥទ្ធិពលនគរឡើងវិញចេញក្រៅពីរាជធានីបុរាណ មុំហ៍ ក៏ប៉ុន្តត្រូវបានបង្ខំឱ្យត្រឡប់មកបាគូវិញ ដែលចុងក្រោយបានសន្មតថាជាទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រមួយដើម្បីក្ដោបក្ដាប់ដែនដីដែលមានមនុស្សនិយាយភាសាមននៅភូមាក្រោម។ ប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនៃរជ្ជកាលរបស់ទ្រង់ពោរពេញដោយឧបាយកលទុច្ចរិតក្នុងរាជវាំងដណ្ដើមរាជបល្លង្កគ្នា។ ព្រះអង្គបានសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ១៣៨៤ ពេលដែលកំពុងប្រឈមមុខនឹងការបះបោរមួយដោយព្រះរាជបុត្រច្បងរបស់ទ្រង់ រាជាធិរាជ។

ពញាឧត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ហ៊្សិនប៊្យូឝ៊ិន (ស្ដេចដំរីស) ពីព្រោះទ្រង់មានដំរីសមួយក្បាល រាប់ថាជាគ្រឿងសំគាល់សំខាន់នៃស្ដេចពុទ្ធសាសនិក។ ពេលដែលដំរីសបានស្រុតស្លាប់ទៅ ទ្រង់បានចំណាយពេលជាច្រើនឆ្នាំដើម្បីរកដំរីសមួួយទៀត។ នៅឆ្នាំ១៣៦២ ពញាឧបានជួសជុលព្រះចេតិយមាសឝ្វេដាហ្កន ដោយបន្ថែមឱ្យមានកំពស់ដល់ទៅ ២០ មាត្រ។

## រជ្ជកាល
### ប៉ុន្មានឆ្នាំនៅមុំហ៍
នៅពេលពញាឧបានអំណាចហើយ ព្រះអង្គបានរើរាជធានីត្រឡប់ទៅមុំហ៍វិញ (មោត្តមៈ) រាជធានីពេលកកើតរាជវង្ស។ (ព្រះបិតាទ្រង់បានរើរាជធានីទៅបាគូនៅឆ្នាំ១៣២៤។) នេះមិនមែនជាការរើរាជធានីដ៏សមស្របនោះទេ។ រីឯបាគូបានតាំងនៅក្នុងតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រនៅកណ្ដាលចន្លោះ ដីសណ្ដឥរាវត្តី និង ឆ្នេរតនាវស្រីភាគខាងលើ មុំហ៍នៅចុងឆ្នេរតនាវស្រីដែលនៅខាងស្ដាំជាមាត់ច្រកឥទ្ធិពលអំណាចរបស់សៀម ហើយនៅឆ្ងាយពីមជ្ឈមណ្ឌលមនសំខាន់ទាំងពីរ។

ខណៈនោះ ព្រះរាជាប្រហែលជាកំពុងព្យាយាមយកតំរាប់តាមភាពជោគជ័យព្រះបិតុលារបស់ទ្រង់ចៅអក្នុងការសញ្ជ័យខ្សែឆ្នេរតនាវស្រីនៅទសវត្សឆ្នាំ១៣១០ តែព្រះអង្គមិនបានដូចបំណងឡើយ។ ជាដំបូង ឆ្នេរតនាវស្រីជាក់ស្ដែងស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អាណាចក្រអយុធ្យាដែលជាអាណាចក្រទើបកកើតថ្មី។ នៅមុំហ៍ ព្រះអង្គបានប្រឈមមុខនឹងការបះបោរផ្ទៃក្នុងជាច្រើន ហើយនិងការវាយប្រហារពីខាងក្រៅដែលនៅទីបំផុតបានបង្ខំព្រះអង្គចាកចេញពីមុំហ៍។

នៅឆ្នាំ១៣៥៦ ទាហានលានស្រែដែលមានចំនួន ៨០០០០ នាក់ បានចូលមកលុកលុយស្រុកនៃមុំហ៍ ស៊ីត្តោង តាអ៊ិកក្លា ដុនវ៉ុន និង ឡាហ្គុនព្យី។ (ពង្សាវតារលានស្រែមិនបានកត់ត្រាអំពីការលុកលុយនេះឡើយ ដូច្នេះពួកអ្នកឈ្លានពានជាក់ស្ដែងអាចមកពីរដ្ឋទៃភាគខាងជើងផ្សេងមួយទៀត)។ ព្រះអង្គក៏បានវាយបកការវាយប្រហារនេះវិញ។ នៅពាក់កណ្ដាលទសវត្សឆ្នាំ១៣៦០ ទ្រង់បានប្រឈមមុខនឹងការបះបោរមួយផ្សេងទៀត ពេលនោះបង្កឡើងដោយព្រះភាតារបស់ទ្រង់ មិនលិង្កា។ ព្រះអង្គបានបង្ក្រាបការបះបោរនេះបាន ហើយបានចេញរាជបញ្ជាប្រហារជីវិតមិនលិង្កា ហើយបានលើកមហេសីរបស់មិនលិង្កា ម្វេស៊ីន ជាព្រះម្ចាស់ក្សត្រី។ នៅខែមករា ១៣៦៨ ម្វេស៊ីនបានផ្ដល់កំណើតដល់ពញាន្វេ (ក្រោយមកហៅថា **រាជាធិរាជ**)។

### ខាងក្រៅមុំហ៍
នៅឆ្នាំ១៣៦៩ ព្រះអង្គនៅតែប្រឈមមុខនឹងការបះបោរផ្សេងមួយទៀតដោយព្រះភាតាអយ្យកាមួយរបស់ទ្រង់ ប្យ៉ាត្តាបា ហើយត្រូវបានបង្ខំឱ្យចាកចេញពីមុំហ៍។ បន្ទាប់ពីកំណត់បំព្រួញព្រំដែននៅត្រឹមដុនវ៉ុន ទីកំណើតនៃបុព្វបុរសរបស់រាជវង្សរបស់ទ្រង់ នៅភាគខាងជើងមុំហ៍ ពញាឧបានឃ្លាតកាន់តែឆ្ងាយទៅដល់បាគូដើម្បីប្រមូលផ្ដុំកំលាំងឡើងវិញ។ បាគូមិនមែនជារាជធានីមនសំខាន់ទៀតទេចាប់ពីឆ្នាំ១០៥៧ នៅពេលដែលវាធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវង្សបាកាន និងនៅឆ្នាំ១៣៦៩ វាមានទំហំត្រឹមតែភូមិដ៏ធំមួយប៉ុណ្ណោះ។

### ការបះបោរពញាន្វេ
នៅបាគូ ពញាឧបានប្រឈមនឹងជំលោះទាស់ទែងបន្ថែមទៀតនៅក្នុងព្រះរាជវង្ស។ បុត្រាច្បងរបស់ទ្រង់ ព្រះអង្គម្ចាស់ពញាន្វេល្បីថាមិនចុះសំរុងគ្នានឹងព្រះអគ្គមហេសី ដែលព្រះបុត្រារបស់ព្រះអគ្គមហេសី ត្រូវបានព្រះបាទពញាឧតែងតាំងជារជ្ជទាយាទ។ ព្រះភគិនីរបស់ពញាឧ មហាទេវី និងព្រះភាតារបស់ទ្រង់លោកពញា ព្រះចៅនៃម្ចោនម្ចាបានឃ្លាំមើលរាជបល្លង្ក ហើយមានគំនិតសង្ស័យជាមួយពញាន្វេ។ នៅឆ្នាំ១៣៨៣ ពញាន្វេព្រះជន្ម១៦វស្សា បានពង្រត់ជាមួួយព្រះភគិនីបិតាតែមួយ តឹឡាមេឌ៏របស់ទ្រង់ ភៀសព្រះកាយទៅកាន់ដាហ្កូន (ឥឡូវយ៉ានហ្កូន) ហើយបានបង្កការបះបោរមួយឡើង។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់មានព្រះប្រឈួនខ្លាំង និងជិតសោយទិវង្គត។ នៅខែឧសភា ១៣៨៣ ព្រះអគ្គមហេសីរបស់ទ្រង់បានបញ្ជូនកងទ័ពមួយកងទៅកាន់ដាហ្កូន។ ពញាន្វេបានបង្ក្រាបកងទ័ពទ្រង់នៅដាហ្កន ហើយបរពលទៅកាន់បាគូ។ ព្រះមហាក្សត្រក៏បានសោយទិវង្គតកំឡុងពេលវាយប្រយុទ្ធគ្នា ហើយពញាន្វេបានក្លាយជាព្រះមហាក្សត្រ ដោយបានហៅព្រះអង្គឯងថាជា **រាជាធិរាជ** មានន័យថា *ស្ដេចលើស្ដេច*។

### ស្ដេចដំរីស
ពញាឧត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ហ៊្សិនប្យូឝ៊ិន (ស្ដេចដំរីស) ពីព្រោះទ្រង់មានដំរីសមួយក្បាល ដែលបានចាត់ទុកជាគ្រឿងសំគាល់សំខាន់នៃស្ដេចពុទ្ធសាសនិក។ ពេលដែលដំរីសបានស្រុតស្លាប់ទៅ ព្រះអង្គបានចំណាយពេលជាច្រើនឆ្នាំដើម្បីស្វែងរកដំរីសមួយទៀត។ នៅឆ្នាំ១៣៦២ ពញាឧបានជួសជុលព្រះចេតិយមាសឝ្វេដាហ្កន ដោយការបន្ថែមកំពស់វារហូតទៅដល់ ២០ មាត្រ។

ពញាឧបានបញ្ជូនគណបេសកទូតមួយទៅសីហលៈ ហើយបានទទួលមកវិញនូវព្រះសារីរិកធាតុ ដែលចេតិយតំកល់សារីរិកធាតុមួយត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្បែរ កន្លែងទទួល "ជ័យជំនះ" របស់ទ្រង់លើកងទ័ពលានស្រែ។

## ឯកសារយោង
## គន្ថនិទ្ទេសន៍
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*