មនុស្ស

មនុស្ស ឬ អូម៉ូសាព្យាង គឺជាពូជវានរសត្វ ដែលមានដើមកំណើតនៅទ្វីបអាហ្វ្រិក ដែលពេលបច្ចុប្បន្ននេះបានរីករាលដាលដល់ទ្វីបផ្សេងៗក្នុងពិភពលោកទាំងមូលលើកលែងតែទ្វីបអង់តាកទិច។ វាស្ថិតនៅក្នុងគ្រួសារ  ហើយជាពូជតែមួយគត់ក្នុងក្រុម  ដែលពូជដទៃទៀតក្នុងក្រុមនេះបានផុតពូជអស់។ ផូស៊ីលចាស់បំផុតរបស់ពូជនេះត្រូវបានរកឃើញនៅទីតាំង  ក្នុងប្រទេសម៉ារ៉ុក ដែលមានអាយុកាលប្រហែល ៣០០,០០០ ឆ្នាំ។

ក្នុងចំណោម  ទាំងអស់ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន មនុស្សមានភាពលេចធ្លោតាមបែបសរីរសាស្ត្រ ព្រោះវាជាប្រភេទសត្វដែលធ្វើចលនាដោយជើងពីរនៅលើដី វាមានខួរក្បាលធំជាង  ដទៃ និងវាមិនសូវមានរោមច្រើនដូច  ដទៃ។ មនុស្សស្រីក៏មានរយៈពេលឈប់មានរដូវ ដែលមានភាពកម្រក្នុង  ដទៃទៀត។

ប្រសិនបើគេមើលមកពូជសត្វនេះតាមរយៈឥរិយាវិទ្យា ហើយប្រៀបធៀបវាជាមួយពូជសត្វផ្សេងទៀត គេឃើញថា មនុស្សមានភាពលេចធ្លោ ដោយមានទំនាក់ទំនងសង្គមស្មុគស្មាញ ដោយចេះប្រើប្រាស់ភាសាប្រកបដោយភាពល្អិតល្អន់និងវោហារសព្ទដែលចែករំលែកបន្តគ្នាដោយការរៀនសូត្រ ដោយចេះផលិតឧបករណ៍ផ្សេងៗ ដោយចេះប្រើប្រាស់សម្លៀកបំពាក់ ដោយចេះប្រើប្រាស់ភ្លើងដោយភាពប៉ិនប្រសប់ ដោយការចេះផ្សាំងរុក្ខជាតិនិងពូជសត្វដទៃទៀត និងដោយមានសម្បទានៃប្រព័ន្ធយល់ដឹងសម្រាប់គំនិតអរូបី អត្តពិគ្រោះ និងព្រលឹងនិយម។ លក្ខណៈនៃឥរិយាបថមនុស្សដូចបានរៀបរាប់ខ្លះ មានភាពដូចគ្នានឹងពូជសត្វដទៃទៀតក្នុង ''*  ដែរ។

ជាទូទៅបន្ថែមទៀត វាមានភាពលេចធ្លោជាងពូជសត្វដទៃ ព្រោះតែភាពសម្បូរ និងភាពរីកចម្រើន នៃបច្ចេកវិទ្យា និងសិល្បៈ សារៈសំខាន់នៃការរៀនសូត្រ និងវប្បធម៌ទៅលើការរីកចម្រើនលូតលាស់នៃមនុស្សម្នាក់ៗ ក៏ដូចជាវិសាលភាពនៃបន្លាស់ប្ដូរ ដែលមនុស្សមានឥទ្ធិពលលើប្រព័ន្ធបរិស្ថាន។

## បំណែងចែកតាមសាខាពន្ធុវិទ្យា
*អូម៉ូសាព្យាង* ដូចជាសត្វដទៃទៀតដែរស្ថិតនៅក្នុងក្រុមដែលកើតឡើងបន្តបន្ទាប់គ្នា ដែលក្នុងក្រុមនីមួយៗមានពូជថ្មីមួយឬច្រើនប្រភេទបានកកើតបន្ត ឬជំនួសពូជបុព្វបុរសរបស់វា។

នៅក្នុងចំណោមថ្នាក់ថនិកសត្វ *អាម៉ូសាព្យាង'' ស្ថិតនៅក្នុង:
*  (មេដៃអាចដាក់នៅពីមុខម្រាមដៃផ្សេងទៀតបាន អាចប្រើភ្នែកទាំងពីរមើលរបស់តែមួយបាន) ដូចគ្នានឹងសត្វ  (ជាប្រភេទស្វានៅប្រទេសម៉ាដាហ្កាស្កា);
*  (គ្មាន  តែមានច្រមុះមួយ) ដូចគ្នានឹងសត្វ  (ជាសត្វមួយប្រភេទរកឃើញនៅប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីកោះ);
*  (ផ្នែកខាងក្រោយនៃលលាដ៏ក្បាលបិទ) ដូចគ្នានឹងសត្វ  (ប្រភេទសត្វស្វាតូចនៅទ្វីបអាមេរិក);
*  (រន្ធច្រមុះបែរចុះទៅខាងក្រោម) ដូចគ្នានឹងសត្វ  និង  (ប្រភេទសត្វស្វាធំ);
*  (គ្មានកន្ទុយ) ដូចគ្នានឹងសត្វ  (ស្វាមួយប្រភេទ);
*  (ទំហំធំ) ដូចគ្នានឹងសត្វ  (ស្វាធំមួយប្រភេទ);
*  (អឺរ៉ុប-អាហ្វ្រិក) ដូចគ្នានឹងសត្វ  (ស្វាធំមួយប្រភេទ);
*  (សព្វាសីសត្វ) ដូចគ្នានឹងសត្វ  និង  (ប្រភេទសត្វស្វា);
*  (ដើរដោយជើងពីរ) ដូចគ្នានឹងសត្វ  និង  (សត្វដែលរៀបរាប់នេះបានផុតពូជអស់ហើយ);
* '** (ខួរក្បាលធំ) ដូចគ្នានឹង **' ឬ ''* (ផុតពូជ)។

សាខាពន្ធុវិទ្យានៃសត្វស្វាដោយ *ប៉េរេលមែន*(២០១១)  និង *ស្ព្រីងហ្គ័រ*(២០១២) (ភាសាបារាំង):

សាខាពន្ធុវិទ្យានៃ  សព្វថ្ងៃ ដោយ*សូសានី* (១៩៩៦) និង *ស្ព្រីងហ្គ័រ* (ឬ ៣៨.៤ លានគូនុយក្លេអូទីត)។

អ្នកជំនាញខាងប៉ាឡេអង់ត្រូប៉ូឡូស៊ីភាគច្រើន គិតថាការបែកចេញពីគ្នា រវាង  និង  (ពូជស្វាសាំប៉ង់ស៍) កើតឡើងយ៉ាងតិច ៧ លានឆ្នាំមុន។

## ប្រវត្តិនៃការវិវត្ត
*សម្គាល់:ជាភាសាបារាំង។*

*'Les Hominines au cours du temps (échelle : milliers d'années)**

DateFormat = yyyy
ImageSize  = width:700 height:auto barincrement:18
PlotArea   = left:20 right:20 bottom:20 top:10
Colors     =
  id:blanc             value:rgb(1,1,1) 
  id:noir              value:black
  id:canvas            value:gray(0.98)

  id:miocene           value:rgb(0.45,0.37,0)
  id:pliocene          value:rgb(0.7,0.5,0)
  id:pleisto           value:rgb(0.9,0.7,0)
  id:holocene          value:rgb(1,1,0) 

  id:paleo             value:rgb(0.5,0.4,0)
  id:neo               value:rgb(0.35,0.3,0)

  id:sahelanthrope     value:rgb(0.9,0.45,0.25)
  id:orrorin           value:rgb(0.5,0.7,0.3)
  id:ardipitheque      value:rgb(0.1,0.7,0.7)
  id:australopitheque  value:rgb(1,0.7,0.2)
  id:kenyanthrope      value:rgb(0.88,0.45,0.65)
  id:paranthrope       value:rgb(0.3,0.5,0.3)
  id:homo              value:rgb(0.65,0.65,0.90)

  id:grilleMajor       value:gray(0.9)  
  id:grilleMinor       value:gray(0.95)

Period     = from:-7500 till:0
TimeAxis   = orientation:horizontal format:yyyy
AlignBars  = justify
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-7400 gridcolor:grilleMinor
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-7500 gridcolor:grilleMajor
BackgroundColors = canvas:canvas bars:canvas
BarData=
  bar:evenement4ter
  bar:espace4ter
  bar:evenement5
  bar:espace5
  bar:evenement6
  bar:espace6
  bar:evenement8
  bar:espace8
  bar:evenement9
  bar:espace9
  bar:evenement10
  bar:espace10
  bar:evenement11
  bar:espace11
  bar:evenement12
  bar:espace12
  bar:evenement13
  bar:espace13
#  barset:evenement
  bar:ages0
  bar:ages

Define $center = anchor:from align:center
Define $left   = anchor:from align:left  shift:( 4,-4)
Define $right  = anchor:till align:right shift:(-4,-4)
Define $left2  = anchor:from align:left  shift:( 4, 3)
Define $right2 = anchor:till align:right shift:(-4, 3)

PlotData=

  bar:evenement4ter fontsize:10 color:noir width:24 $right
            at:-7400 textcolor:noir text:"Séparation de la~lignée desPanines" $left shift:(0,2)
  from:-2400 till:-1800 color:homo textcolor:noir text:"Homo~rudolfensis" shift:(0,2)

  bar:evenement5 fontsize:10 color:noir width:24 $left
  from:-7100 till:-6900 color:sahelanthrope textcolor:noir text:"Sahelanthropus~tchadensis" $left shift:(0,2)
  from:-4200 till:-3900 color:australopitheque
                at:-3900 textcolor:noir text:"Australopithecus~ anamensis" $right shift:(0,2)
  from:-2300 till:-1450 color:homo
                at:-1450 textcolor:noir text:"Homo~ habilis" $right shift:(0,2)
  from:-900 till:-700 color:homo 
                at:-700 textcolor:noir text:"Homo~antecessor" $right shift:(0,2)
  from:-400 till:-200 color:homo 
                at:-200 textcolor:noir text:"Homo~ naledi" $right shift:(0,2)

  bar:evenement6 fontsize:10 color:noir width:24 $left
  from:-5800 till:-5500 color:ardipitheque
                at:-5500 textcolor:noir text:"Ardipithecus~  kadabba" $right shift:(0,2)
  from:-4500 till:-4300 color:ardipitheque
                at:-4300 textcolor:noir text:"Ardipithecus~  ramidus" $right shift:(0,2)
  from:-2900 till:-2000 color:australopitheque textcolor:noir text:"Australopithecus~africanus" $right shift:(0,2)
  from:-1850 till:-1000 color:homo textcolor:noir text:"Homo~ergaster " $right shift:(0,2)
  from:-200 till:-50 color:homo textcolor:noir text:"Homo     ~floresiensis" $right2
 
  bar:evenement8 fontsize:10 color:noir width:24 $left
  from:-6000 till:-5800 color:orrorin 
                at:-5800 textcolor:noir text:"Orrorin~tugenensis" $right shift:(0,2)
  from:-3900 till:-3000 color:australopitheque
                at:-3000 textcolor:noir text:"Australopithecus~ afarensis" $right shift:(0,2)
  from:-1000 till:-150 color:homo
         at:-150 textcolor:noir text:"Homo ~erectus" $right shift:(0,2)

  bar:evenement9 fontsize:10 color:noir width:24 $left
  from:-3600 till:-3400 color:australopitheque
                at:-3400 textcolor:noir text:"Australopithecus ~bahrelghazali" $right shift:(0,2)
  from:-2100 till:-1900 color:australopitheque 
                at:-1900 textcolor:noir text:"Australopithecus~sediba" $right shift:(0,2)
  from:-450 till:-40 color:homo textcolor:noir text:"Homo ~denisovensis"     $right shift:(0,2)

  bar:evenement10 fontsize:10 color:noir width:24 $left
  from:-3500 till:-3300 color:kenyanthrope textcolor:noir text:"Kenyanthropus~platyops" $right shift:(0,2)
  from:-2600 till:-2400 color:australopitheque
                at:-2400 textcolor:noir text:"Australopithecus~ garhi" $right shift:(0,2)
  from:-450 till:-30 color:homo textcolor:noir text:"Homo~neanderthalensis" $right shift:(0,2)

  bar:evenement11 fontsize:10 color:noir width:24 $left
  from:-2700 till:-2300 color:paranthrope 
                at:-2300 textcolor:noir text:"Paranthropus~ aethiopicus" $right shift:(0,2)
  from:-700 till:-300 color:homo textcolor:noir text:"Homo~heidelbergensis" $right shift:(0,2)

  bar:evenement12 fontsize:10 color:noir width:24 $left
  from:-2300 till:-1400 color:paranthrope
                at:-1400 textcolor:noir text:"Paranthropus~ boisei" $right shift:(0,2)
  from:-700 till:-250 color:homo textcolor:noir text:"Homo ~rhodesiensis" $right shift:(0,2)

  bar:evenement13 fontsize:10 color:noir width:24 $left
  from:-2000 till:-1500 color:paranthrope
                at:-1500 textcolor:noir text:"Paranthropus~ robustus" $right shift:(0,2)
  from:-300 till:0 color:homo textcolor:noir text:"Homo~sapiens" $right shift:(0,2)
 
  bar:ages0 fontsize:10
  from:-3300 till:-10 width:9 color:paleo textcolor:blanc
               at:-2000 text:"Paléolithique"
  from:-10 till:0 width:9 color:neo textcolor:blanc
               at:-150 text:"N."

  bar:ages fontsize:10
  from:-7500 till:-5332 color:miocene
               at:-6700 text:"Miocène"
  from:-5332 till:-2588 color:pliocene
               at:-4200 text:"Pliocène"
  from:-2588 till:-11 color:pleisto
               at:-1600 text:"Pléistocène"
  from:-11 till:0 color:holocene
               at:-295 text:"Holo."
               at:-5332 mark:(line, noir)
               at:-2588 mark:(line, noir)
               at:-11 mark:(line, noir)
               at:0 mark:(line, noir)

### ពី **' ទៅ 
'** ចាស់បំផុតដែលគេធ្លាប់រកឃើញមកទល់បច្ចុប្បន្នគឺ **' មានអាយុកាល ៧ លានឆ្នាំ រកឃើញនៅប្រទេសឆាត នៅឆ្នាំ ២០០១ និង '''' មានអាយុកាល ៦ លានឆ្នាំ រកឃើញនៅប្រទេសកេនយ៉ា នៅឆ្នាំ ២០០០។  ដែលមានផូស៊ីលពីរមានអាយុកាលជាង ៧ លានឆ្នាំ ក៏ប្រហែលស្ថិតនៅក្នុង  ដែរ។ 

## ឯកសារយោង និងចំណាំ
### ចំណាំ 
### ឯកសារយោង