ព្រះរាជាណាចក្រចម្ប៉ាស័ក្តិ

**រាជាណាចក្រចំប៉ាសាក់**  ឬ **បាសាក់** (១៧១៣–១៩០៤) គឺជា រាជាណាចក្រ លាវ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ណុកសាដ ដែលជាចៅប្រុសរបស់ព្រះបាទ សូរិនណាវង្សា ជាស្តេចចុងក្រោយនៃ ឡានឆាង និងជាកូនប្រសាររបស់ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ។ ជ័យ ជេដ្ឋា IV .&#x5B; *សេចក្តី ត្រូវការ* &#x5D; បាសាក់ និង រាជធានី ដែល នៅ ជិត ខាង នៃ អាតាប៉ី និង ស្ទឹងត្រែង បាន លេច ចេញ ជា មជ្ឈមណ្ឌល អំណាច ក្រោម អ្វី ដែល ត្រូវ បាន ពិពណ៌នា ថា ជា គំរូ នយោបាយ មណ្ឌល អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។ 

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
រាជាណាចក្រនេះមានទីតាំងនៅខាងកើត ឬខាងឆ្វេងនៃ ទន្លេមេគង្គ ភាគខាងត្បូងនៃច្រាំងខាងស្តាំ នៃ ខុងជៀម ដែល ទន្លេមុន ចូល។ និងភាគខាងកើតនៃកន្លែងដែលទន្លេមេគង្គធ្វើឱ្យកោងយ៉ាងខ្លាំងទៅខាងលិចដើម្បីត្រលប់មកវិញភ្លាមៗហើយហូរទៅភាគអាគ្នេយ៍ នៃប្រទេសកម្ពុជា ឥឡូវនេះ។

ដោយសារភាពខ្វះខាតនៃព័ត៌មានពីសម័យកាលដែលគេស្គាល់ថាជា សម័យក្រោយអង្គរ  ខ្ពង់រាបកូរ៉ាត់ ហាក់បីដូចជាត្រូវបានបាត់បង់ប្រជាជនយ៉ាងច្រើន ហើយនាយកធនាគារខាងឆ្វេងបានចាប់ផ្តើមបង្កើតឡើងវិញនូវសិទ្ធិ។ នៅឆ្នាំ 1718 ការធ្វើចំណាកស្រុករបស់ឡាវនៅក្នុងក្រុមហ៊ុនរបស់មន្ត្រីម្នាក់ក្នុងការបម្រើរបស់ស្តេច នុកសាដ បានបង្កើត មឿង សុវណ្ណភូមិ ជាប្រជាជនឡាវដំបូងគេដែលបានកត់ត្រាទុកនៅក្នុងជ្រលង ទន្លេជិ— ពិតជាកន្លែងណាមួយនៃផ្នែកខាងក្នុងនៃខ្ពង់រាប។ 

ប្រហែលឆ្នាំ ១៧៦៦ វ៉ររាដ-វង្សសា ដែលជាឥស្សរជនក្នុងព្រះរាជាណាចក្រវៀងចន្ទន៍ បានចាប់ផ្តើមការបះបោរ។ ផែនការរបស់គាត់បានបរាជ័យ ប៉ុន្តែគាត់បានដាក់ជូនស្តេចចំប៉ាសាក់ ដែលនាំឱ្យមានជម្លោះរវាងចំប៉ាសាក់ និងវៀងចន្ទន៍។

នៅឆ្នាំ ១៧៧៧ ព្រះបាទតាក់ស៊ីននៃសៀមបានបញ្ជូនកងទ័ពឈ្លានពានទៅកាន់ព្រះរាជាណាចក្រវៀងច័ន្ទ។ កងទ័ពថៃក៏បានវាយលុកចំប៉ាសាក់ ហើយនគរត្រូវបានកាន់កាប់ដោយគ្មានការតស៊ូធំដុំ។ ព្រះបាទ​ពោធិ (ព្រះ​បាទ​សយ្យាគុមាន) ត្រូវ​បាន​គេ​ចាប់​ដាក់​គុក​នៅ​ក្រុង​ថេប (បាងកក)។ នៅឆ្នាំ ១៧៨០ ព្រះបាទសយ្យាគូម៉ានត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យត្រឡប់ទៅចំប៉ាសាក់វិញក្នុងឋានៈជាស្តេចសៀម។

នៅដើមសតវត្សទី 19 និងការព្រងើយកន្តើយចំពោះគ្រោះមហន្តរាយកសិកម្មទូទាំងពិភពលោកដែលអមដោយ ឆ្នាំ 1816 ដោយគ្មានរដូវក្តៅ បាសាក់ត្រូវបានគេនិយាយថាកំពុងស្ថិតនៅលើផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏រុងរឿងជាច្រកចេញសម្រាប់ក្រវាញ កៅស៊ូ ក្រមួន ជ័រ ស្បែក ស្នែង និងទាសករ។ ពីច្រាំងខាងកើតទៅ ឧប៊ុន, កូរ៉ាត់និងបាងកក។  តំបន់​នោះ​បន្ទាប់​មក​បាន​ក្លាយ​ជា​ជនរងគ្រោះ​នៃ​ការ​តស៊ូ​របស់​សៀម​និង​បារាំង​ដើម្បី​បន្ត ​អធិបតេយ្យភាព ។

បន្ទាប់​ពី ​ការ​បះបោរ​របស់​ឡាវ ​ឆ្នាំ ១៨២៦-១៨២៩ សុវណ្ណភូមិ​បាន​បាត់បង់​ឋានៈ​របស់​ខ្លួន ហើយ​ចម្ប៉ាសាក់​ត្រូវ​បាន​ទម្លាក់​ទៅ​ជា ​វិសាល ។ សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា ឆ្នាំ ១៨៣១-១៨៣៤ បានកាត់បន្ថយតំបន់ទាំងមូលទៅជាអាណាចក្រនៃ រាជវង្សង្វៀន ដែលជាស្ថានការណ៍កាន់តែស្មុគស្មាញដោយបារាំងដែលកំពុងព្យាយាមក្នុងតំបន់តែមួយដើម្បីបង្កើតអ្វីដែលក្លាយជា ឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង ។

បន្ទាប់ពី វិបត្តិបារាំង-សៀម ឆ្នាំ 1893 ធនាគារឆ្វេងបានធ្លាក់នៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងជាប្លុករដ្ឋបាល ដោយកម្មសិទ្ធិរបស់វាត្រូវបានដកហូតនូវឯកសិទ្ធិជាច្រើន។ ការគ្រប់គ្រងអាណានិគមបារាំងនៃរាជាណាចក្រឡាវ បានធ្វើឱ្យតំបន់ក្រីក្រ។ សន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ ១៨៩៣ បានអំពាវនាវឱ្យមាន  តំបន់គ្មានយោធាធំទូលាយតាមបណ្តោយច្រាំងខាងស្តាំ ដែលធ្វើឱ្យការគ្រប់គ្រងរបស់សៀមមិនអាចទៅរួច។ មិនយូរប៉ុន្មាន វាបានក្លាយជាជម្រកសម្រាប់តួអង្គដែលគ្មានច្បាប់ពីច្រាំងទន្លេទាំងពីរ។ កង្វះ​ខ្សែសង្វាក់​ច្បាស់លាស់​នៃ​សិទ្ធិអំណាច​បាន​បណ្តាល​ឲ្យ​មាន​ភាពចលាចល​ក្នុង​តំបន់​ទាំងមូល ហើយ​នៅក្នុង​អ្វី​ដែល​ភាគី​សៀម​ស្គាល់​ថា​ជា « ​ការបះបោរ​របស់​ព្រះ​វិសុទ្ធ ​»​។ 
[រូបភាពតូច| ព្រះ​ពុទ្ធ​ប៊ុត​សា​យ៉ា​ត ឬ ព្រះ​លូ​ព្រះ​ពុទ្ធ​រាជាណាចក្រ​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​ចំប៉ាសាក់ ប្រទេស​លាវ ។ ព្រះ​ប៊ុត​សា​យ៉ា​រាជ​ត្រូវ​បាន​នាំ​មក​ដល់​នគរ​ឡាន​សាំង​ដោយ​ព្រះបាទ [ជេដ្ឋាធិរាជ|​សត្ថាធិរាជ ​ពី​នគរ​លន់​ណា​ក្នុង​សតវត្ស​ទី​១៦ ដោយ​មាន​លក្ខន្តិកៈ​សំខាន់ៗ​មួយ​ចំនួន​ទៀត។ នៅ​សតវត្ស​ទី​១៩ រូប​នេះ​ត្រូវ​បាន​នគរ​សៀម​យក​ទៅ​បាងកក។ បច្ចុប្បន្ន​វា​គង់​នៅ​ក្នុង​សាល​ប្រជុំ​ព្រះ​ពុទ្ធ​រតន​សាថាន (ពុទ្ធ​រតន​ស្ថាន) នៅ​ព្រះបរមរាជវាំង​ក្នុង​ទីក្រុង​បាងកក។]]
អ៊ុង កែវ និង អ៊ុង កុម៉ាន់ដាម នៃ ​ប្រជាជន ​ខ្ពង់រាប​បល្ល័ង្ក អាឡាក់ បាន​ដឹកនាំ​ការ​តស៊ូ​ដំបូង​ប្រឆាំង​នឹង​ការ​គ្រប់​គ្រង​របស់​បារាំង ដែល​បាន​វិវត្ត​ទៅ​ជា ​ការ​បះបោរ​របស់​បុរស​បរិសុទ្ធ ។ ការបះបោររបស់ Holy Man របស់ធនាគារស្តាំរួមគ្នានៃឆ្នាំ 1901-1902 គឺជាបាតុភូតរយៈពេលខ្លីមួយ។  បន្ទាប់​ពី​មាន​ចំណាត់​ការ​ផ្លូវ​ច្បាប់​ប្រឆាំង​នឹង​មេ​ដឹក​នាំ​ក្នុង​តំបន់​ដែល​ត្រូវ​បាន​ចាប់​ខ្លួន​នៃ​ចលនា​នេះ រដ្ឋាភិបាល​ថៃ​បាន​ចាត់​ទុក​ករណី​នៃ​ការ​បះ​បោរ​នេះ​បិទ។  ការពឹងពាក់ខាងស្ដាំត្រូវបានស្រូបចូលទៅក្នុង សៀម  ឥសាន (  ) ហើយ សភាណាចំប៉ាសាក់ បានបន្តគ្រប់គ្រងដោយស្វ័យភាព។ នៅឆ្នាំ 1904 មុនពេលសន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម រាជធានីរបស់ព្រះរាជាណាចក្រត្រូវបានផ្ទេរទៅការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង ហើយត្រូវបានដាក់ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង។ ទោះបីជាមានការទាមទារជាប្រវត្តិសាស្ត្រដោយប្រទេសកម្ពុជាក៏ដោយ ក៏ចំប៉ាសាក់បានបាត់បង់យុត្តាធិការលើ ខេត្តស្ទឹងត្រែង ហើយជាថ្នូរនឹងបានយកទីក្រុងចំប៉ាសាក់មកវិញ។ លើសពីនេះ ខេត្ត កនទុំ និង Pleiku ត្រូវបានប្រគល់ឱ្យរដ្ឋបាលបារាំងនៅអាណ្ណាម។

នៅឆ្នាំ១៩៤៦ នៅពេលដែលចៅពញាណយ ឬចៅ រតសទានាយ ស្លាប់ កូនប្រុសច្បងរបស់ព្រះអង្គ ចៅប៊ូនអ៊ុំ ណា ចំប៉ាសាក់ ឡើងជាមេចម្ប៉ាសាក់។ ព្រះអង្គ​ក៏​ត្រូវ​បាន​តែងតាំង​ជា​អគ្គអធិការ​សម្រាប់​ជីវិត​ក្នុង​ប្រទេស​លាវ ជំនួស​ឲ្យ​ព្រះអង្គ​យល់ព្រម​មិន​ធ្វើ​ការទាមទារ​លើ​បល្ល័ង្ក​ឡាវ។  ប៊ុន អ៊ុំ ត្រូវ​បង្ខំ​ចិត្ត​ចាក​ចេញ​ពី​ប្រទេស​ឡាវ ហើយ​ទៅ​ជា​ជនភៀសខ្លួន​នយោបាយ​នៅ​ប្រទេស​បារាំង​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៧៥។ គាត់បានស្លាប់នៅប្រទេសបារាំងនៅថ្ងៃទី 17 ខែមីនាឆ្នាំ 1980 ។ គាត់មានកូនប្រាំបួន។

## ស្តេចចំប៉ាសាក់ (១៧១៣-១៩០៤) 
* ណុកាសាដ (សយ ស៊ីសាមុត ភូថងកួន) (១៧១៣–១៧៣៧ ចៅ​ប្រុស​របស់ ​ស៊ូរីណាវង្សសា )
* សាយាកុមាន (1737-1791 កូនប្រុសរបស់ ណុកសាដ)
* ហ្វៃណា (១៧៩១-១៨១១ ជាកូនប្រុសរបស់ព្រះវររាជ មិនមែនជាពូជពង្សរាជវង្ស ដែលចាត់តាំងដោយសៀម)
* នុមឿង (1811-1813 ជាកូនប្រុសរបស់ ហ្វៃយណា មិនមែនជាពូជស្តេច)
* ម៉ាណូយ (១៨១៣-១៨១៩ ជាក្មួយប្រុសរបស់ សាយា កុម៉ាន)
* ញ៉ូ (វង្សចៅយ៉ូវនៃវៀងចន្ទន៍) (១៨១៩-១៨២៧ ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះបាទអនុវង្ស ព្រះរាជាណាចក្រវៀងច័ន្ទ)
* *1829-1893 សៀមបញ្ចូលចម្ប៉ាសាក់* តាមក្រោយ ការបះបោររបស់ចៅអនុវង្ស ហើយបញ្ជាក់ស្តេចបន្តបន្ទាប់ទៀត។
* ហ៊ុយ (១៨២៨–១៨៤០ ចៅ​ទួត​របស់​លោក ណុកសាដ)
* ណាក់ (១៨៤១-១៨៥១ ប្អូនប្រុសរបស់ហ៊ុយ)
* Boua (1851-1853 regent, 1853 ស្តេច, កូនប្រុសរបស់ហ៊ុយ)
* *Interregnum (1853-1856)*
* ខាំ ណៃ (១៨៥៦-១៨៥៨ ជាកូនរបស់ហ៊ុយ)
* *ឆាវ ជូ (១៨៥៨-១៨៦៣)*
* ខាំ ស៊ុក (១៨៦៣-១៨៩៩) កូនប្រុសរបស់ហ៊ុយ បារាំងបំបែកនគរនៅឆ្នាំ ១៨៩៣។
* រាជាណាយ (ញយ) (១៩០០–១៩០៤) កូនប្រុសរបស់ ខាំសួក ព្រះរាជាណាចក្ររបស់ទ្រង់ត្រូវបានរំលាយ ប៉ុន្តែទ្រង់បានរក្សាព្រះរាជឋានៈរបស់ទ្រង់ក្នុងអំឡុងពេល អាណានិគមបារាំង ។ 1905-1934 បានផ្តល់ងារជា អភិបាលតំបន់ ។
** ចៅពញា ប៊ុនអ៊ុំ (1912-1980) កូនប្រុសរបស់ចៅពញា រតសាដានាយ ស្នងរាជម្ចាស់ចំប៉ាសាក់។