អរោគ្យសាលា

**អរោគ្យសាលា** ឬ អរោគសាលា គឺជា​សំណង់​ប្រាសាទ​ដែល​មាន​នៅ​ក្នុង ​ប្រទេស​កម្ពុជា និង​ភាគ​ឦសាន​នៃ ​ប្រទេស​ថៃ ដែល​មាន​ទំនាក់ទំនង​នឹង ​អាណាចក្រ​ខ្មែរ ។  អរោគ្យសាលា ទាំងនេះបម្រើជាកន្លែងព្យាបាល និងត្រូវបានសន្មតថាជា​រជ្ជកាលព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ ដែលរជ្ជកាលពីគ.ស.១១៨១ ដល់ គ.ស ១២១៨។ 

## និរុត្តិសាស្ត្រ 
**អរោគ្យសាលា** (आरोग्यशाला)  វាជាផ្សំពីពាក្យ សំស្រ្កឹត ដែលមានពាក្យ *អារោគ្យ* (आरोग्य) មានន័យថា សុខភាព និង *សាលា* (शाला) មានន័យថា ផ្ទះ ឬកន្លែងព័ទ្ធជុំវិញ។ 

## ស្ថាបត្យកម្ម និងសំណង់ 
មន្ទីរពេទ្យ ខ្មែរលេចឡើងពាសពេញផ្ទៃទឹកដីរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ហើយភាគច្រើននៅជិតកន្លែងតាំងទីលំនៅសំខាន់ៗ។  សំណល់បុរាណវត្ថុបង្ហាញថា **អរោគ្យសាលា** មានសមាសភាពរចនាសម្ព័ន្ធជាប់លាប់។ សិលាចារឹកពីសិលាចារឹក តាព្រហ្ម (គ.ស.១១៨៦) បញ្ជាក់ដល់ ១០២ **អរោគ្យសាលា** ពាសពេញទឹកដីរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ។  ភ័ស្តុតាងដែលរកឃើញនៅក្នុង ខេត្តសុរិន្ទ បានកំណត់ថា **អរោគ្យសាលា**និមួយៗមានទាំងបរិក្ខារពេទ្យ និង ព្រះសុត្តលយ(រចនាសម្ព័ន្ធថ្ម) ដែលតម្កល់ដោយព្រះ ភៃសជ្យ-គុរុ-វៃឌូយ៌-ប្រភា ដែលជាព្រះពុទ្ធឱសថ។  ទិដ្ឋភាព​សាសនា​នេះ​ក៏​ត្រូវ​បាន​បង្ហាញ​ជា​ទម្រង់​ស្ថាបត្យកម្ម​ស្តង់ដារ​ដែរ ដោយ​មាន​រូប​សំខាន់​បី​លេច​ឡើង​នៅ​លើ​ប្រាសាទ​មេ ( ប្រាសាទ ); ជាមួយ ភៃសជ្យ-គុរុ-វៃឌូយ៌-ប្រភា នៅកណ្តាល ហើយ សូរ្យ-វៃរោចន និង ចន្ទ្រ-វៃរោចន នៅសងខាង។  ពិធី​បូជា​នៅ​ក្នុង​ទិដ្ឋភាព​ប្រាសាទ​នឹង​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង​តាម​រយៈ ​ការ​បូជា ​និង ​យញ្ញបូជា ​ស្រប​តាម​ប្រពៃណី ​ព្រះពុទ្ធសាសនា ។  **អរោគ្យសាលា** នៅតែណែនាំផងដែរថាមន្ទីរពេទ្យមាន ស្រះ រាងចតុកោណដែលមានជំហានទៅភាគឦសានរបស់ពួកគេ។  ដោយ​យល់​ឃើញ​ពី​សារៈសំខាន់​នៃ​ទឹក​ចំពោះ​វប្បធម៌ ​សម័យ​អង្គរ ទឹក​ទាំង​នេះ​ទំនង​ជា​ពោរពេញ​ដោយ ​ទឹក ហើយ​អាច​ចូល​រួម​ក្នុង ​ពិធី​សាសនា ។  ប្រាសាទមន្ទីរពេទ្យក៏មានជើងទម្រដែលមានរន្ធចំនួនបី សន្មតថាជា ព្រះពុទ្ធរូប និងប្រហែលជា អវលោកេស្វរ និង ប្រាជ្ញាបារមិត្តា នៅសងខាង ដែលជានិមិត្តសញ្ញានៃ ក្តីមេត្តា ដែលជាតម្លៃកណ្តាលក្នុង សាសនាព្រះពុទ្ធ ។ 

ប្រាសាទទាំងនេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងពី ថ្មបាយក្រៀម ដែលជាថ្មដែលសំបូរទៅដោយជាតិដែកដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងតំបន់ត្រូពិចក្តៅ។  ថ្មបាយក្រៀម គឺជាសម្ភារៈសំណង់ទូទៅមួយនៅក្នុងចុងសតវត្សទី 12 និងសតវត្សទី 13 ជាពិសេសនៅក្នុងរបបកសាងដំបូងរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី 7 ។  **អរោគ្យសាលា** ត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណដោយការរចនាស្ថាបត្យកម្ម សមាសភាពសម្ភារៈ និងដោយ មូលដ្ឋានគ្រឹះ របស់ពួកគេ។  រហូតមកដល់ពេលនេះតិចជាងពាក់កណ្តាលនៃ 102 **អរោគ្យសាលា** ដើមត្រូវបានគេកំណត់អត្តសញ្ញាណជាវិជ្ជមាននៅក្នុងនៅសល់សព្វថ្ងៃនេះ។ 

ប្រាសាទ​អណ្ដូង​គុក​គឺ​ជា​ឧទាហរណ៍​ចុង​សតវត្ស​ទី​១២​នៃ​ប្រាសាទ​**អរោគ្យសាលា**​ដ៏​ល្បី​ល្បាញ​ទាំង​នេះ​ក្នុង​រាជធានី ​កោះកេរ ​របស់​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័នទី៧។  ប្រាសាទនេះបានផ្តល់ភស្តុតាងសម្រាប់ការបន្តកាន់កាប់កោះកេរលើសពីសតវត្សទី 10 ដែលជារបកគំហើញប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏សំខាន់មួយ។  ឧទាហរណ៍​មួយ​ទៀត​គឺ​ចេតិយប្រាង្គគូ​នៅ ​ខេត្ត​ជ័យភូមិ រចនាសម្ព័ននេះមានប្រាង្គសំខាន់មួយនៅចំកណ្តាលរបស់វា ដែលមានអង្កត់ផ្ចិតប្រហែលប្រាំម៉ែត្រ ជាមួយនឹងជ្រុងបិទបើក។  នេះ​ត្រូវ​បាន​ហ៊ុមព័ទ្ធ​ដោយ​ជញ្ជាំង​ថ្មបាយក្រៀម​នៅ​ខាង​ក្រៅ​ដែល​មាន​ស្រះ​ដូច​បាន​រៀប​រាប់​ខាង​លើ។ ច្រកចូលរបស់វារួមបញ្ចូលទាំង antechamber ខណៈពេលដែលទ្វារបញ្ឆោតចំនួនបីការពារផ្នែកម្ខាងទៀតនៃរចនាសម្ព័ន្ធ។ ទ្វារបញ្ឆោតគឺជាលក្ខណៈស្ថាបត្យកម្មធម្មតានៃអាណាចក្រខ្មែរ ជាមួយនឹងការអភិវឌ្ឍន៍របស់ពួកគេដែលអាចមើលឃើញនៅក្នុងប្រាសាទខ្ពង់រាប Dieng នៅដើមសតវត្សទី 7 ។  នៅពីលើទ្វារមិនពិតមួយនៅជ្រុងខាងជើងគឺជា ធ្នឹម ដែលមានរូបព្រះពុទ្ធទ្រង់គង់លើកាឡាក្នុងឥរិយាបថសមាធិបែបបុរាណ និងកាន់កម្រងផ្កានៅក្នុងដៃនីមួយៗ។ ការរចនា Lintel នៅក្នុងអាណាចក្រខ្មែរបានធ្វើតាមនិន្នាការ និងរចនាប័ទ្មដែលអាចសង្កេតបាន។ 

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
**អរោគ្យសាលា** បម្រើគោលបំណងពីរ ដោយផ្តល់ទាំងសេវាវេជ្ជសាស្រ្ត និងសាសនា។ ពួកគេឆ្លុះបញ្ចាំងពីទិដ្ឋភាពសំខាន់ និងពិសេសនៃរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧។ ផ្តោតលើការជួយ និងបម្រើប្រជាជនរបស់គាត់។ គោលបំណងទាំងនេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីគោលការណ៍ផ្អែកលើទស្សនវិជ្ជាព្រះពុទ្ធសាសនាដែលមានឥទ្ធិពលខ្លាំងក្នុងសម័យអង្គរ។  តាម​ពិត​ទៅ​ក្នុង​សម័យ​នេះ ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័ន​ទី​៧​បាន​កែប្រែ​ទស្សនៈ​ពិភព ​ហិណ្ឌូ ​ពី *​ទេវ​រាជ* ​ទៅ​ជា *​ព្រះពុទ្ធ​រាជា* ។  លទ្ធិ *ទេវរាជ* ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅដើមសតវត្សទី 9 ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី 2 ហើយបានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវឫសគល់នៃទំនៀមទម្លាប់ហិណ្ឌូដោយស្តេចបានកំណត់ថាជាការបង្ហាញនៃព្រះហិណ្ឌូគឺ សិវៈ ។  *ព្រះពុទ្ធ-រាជ* ជាសាសនាព្រះពុទ្ធ ដែលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ឧទ្ទិសប្រាសាទជាច្រើន។ 

វានឹងយកការវិនិយោគដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍មួយដើម្បីចងក្រងកម្លាំងពលកម្ម និងសម្ភារៈដែលត្រូវការសម្រាប់សាងសង់សំណង់ថ្មីៗជាច្រើននៅទូទាំងទឹកដីដ៏ធំរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងនេះទាក់ទងទៅនឹងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងកសាងទ្រង់ទ្រាយធំនៃរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ និងការពង្រីក និងទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ អាណាចក្រអង្គរ នៅពេលនោះ។  ការ​សាង​សង់​អរិយក្សត្រ​ហាក់​ដូច​ជា​ស្រប​នឹង​ការ​កំណត់​រចនាសម្ព័ន្ធ​ទឹកដី​ឡើង​វិញ​នៅ​ចុង​រជ្ជកាល​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័នទី៧។  ការរៀបចំឡើងវិញនេះរួមបញ្ចូលការផ្លាស់ប្តូរទៅលើសណ្ឋានដីនៃទេសភាពបុរាណ។  ជាឧទាហរណ៍ **អរោគ្យសាលា** មួយចំនួនត្រូវបានគេដាក់នៅជ្រុងជាក់លាក់នៃភូមិដែលមានស្រាប់ ដែលរួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយនឹងការផ្លាស់ប្តូរផ្សេងទៀត ពួកគេបានផ្លាស់ប្តូរផ្លូវដឹកជញ្ជូន។ 

## សិលាចារឹកប្រាសាទតាព្រហ្ម 
ភ័ស្តុតាងសំខាន់មួយសម្រាប់ការយល់ដឹងនាពេលបច្ចុប្បន្នអំពី**អរោគ្យសាលា** គឺសិលាចារឹក ប្រាសាទតាព្រហ្ម នៅ អង្គរ ប្រទេសកម្ពុជា ចុះដល់ឆ្នាំ ១១៨៦ នៃគ.ស។ វា​គឺ​ជា​សិលាចារឹក​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​សិលាចារឹក​ធំ​ជាង​នៅ​អង្គរ ហើយ​រៀបរាប់​លម្អិត​អំពី​រជ្ជកាល និង​ស្នាដៃ​របស់​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័នទី៧។  ក្នុងចំណោមកំណត់ត្រាទាំងនេះ មានព័ត៌មានលម្អិតអំពីការសាងសង់ និងប្រតិបត្តិការនៃមន្ទីរពេទ្យ **អរោគ្យសាលា** របស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧។ សិលាចារឹកបញ្ជាក់អំពីទំហំ និងការគាំទ្រជាសាធារណៈសម្រាប់បរិក្ខារទាំងនេះ ដោយពណ៌នាអំពីប្រាសាទនីមួយៗក្នុងចំណោមប្រាសាទទាំង 102 ថាមានការគាំទ្រទាំងស្រុងពីស្តេចទាំងពីរ និងជនស៊ីវិលរាប់ពាន់នាក់ដែលរស់នៅក្នុងភូមិជាច្រើននៅទូទាំងអាណាចក្រ។  សិលាចារឹកនេះក៏បង្ហាញពីមនោគមវិជ្ជាព្រះពុទ្ធសាសនារបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ចំពោះរជ្ជកាល និងមុខវិជ្ជារបស់ព្រះអង្គ៖ដោយ​មាន​ព្រះទ័យ​អាណិត​អាសូរ​យ៉ាង​ខ្លាំង​ចំពោះ​អំពើ​ល្អ​របស់​លោក​នេះ ព្រះរាជា​បាន​ស្បថ​យ៉ាង​នេះ​ថា​៖ «​សត្វ​លោក​ទាំង​ឡាយ​ដែល​ធ្លាក់​ក្នុង​មហាសមុទ្រ សូម​ឲ្យ​ខ្ញុំ​ដក​ខ្លួន​ចេញ​ដោយ​គុណធម៌​នេះ ហើយ​សូម​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ដែល ចូរ​មក​តាម​ខ្ញុំ​ដោយ​សេចក្ដី​ល្អ... ទទួល​បាន​ភរិយា ឥស្សរជន និង​មិត្ត​សម្លាញ់ ជា​ទី​ប្រោស​ឲ្យ​រួច ដែល​គ្មាន​ជំងឺ​ទៀត»។  

## អរោគ្យសាលាមួយចំនួន 
* ប្រាង្គបានប្រាង្គ (ហួយថាឡែង, ខេត្តនគររាជ )
* ប្រាសាទបានណយ
* ប្រាសាទបានប្រាសាទ (ណនសុនខេត្តនគររាជ)
* ប្រាសាទបឹងស្រែខាងលិច  
* ប្រាសាទបូក

* ចមប្រាសាទ (ខេត្តនគររាជ)
* ប្រាសាទចែម៉ែង (ខេត្តព្រះវិហារ)
* វត្តចៅចន្ទ (ខេត្តសុខោទ័យ)

* ប្រាសាទដូនចាន់ (បឹងមាលា)
* ប្រាសាទដូនទ្រុង
* ប្រាសាទដីខ្មៅ
* ប្រាសាទដំមេ (ស្រុកជីក្រែងខេត្តសៀមរាប)

* ប្រាសាទហិនបានសាម៉
* ប្រាសាទហិនស្រះផ្លេង (ខេត្តនគររាជ)

* គូកានថាណាំ
* កុដិឫស្សីបានគោកមឿង
* កុដិឫស្សីបានណងបួរ៉ៃ 
* ប្រាង្គគូបានណងហ្វែក
* ប្រាង្គគូជ័យភូមិ
* ប្រាង្គគូកែវ (ខនគែន)
* ប្រាង្គគូកែវ (ឧបុណ្យធានី)
* ប្រាង្គគូឬស្សី
* ប្រាសាទកន្ទប់ 
* ប្រាសាទក្ដីតាគម
* ប្រាសាទកូ (ស្រុកស្រយង់ )
* ប្រាសាទខ្នារមខុប
* ប្រាសាទគោកងាវ
* ប្រាសាទខនបុរី
* ប្រាសាទគោករកា (ខេត្តកំពង់ធំ)
* ប្រាសាទកុំពុំ
* ប្រាសាទក្រពុំឈូក
* ប្រាសាទគូបញ្ញា
* ប្រាសាទគូសន្តរ័ត្ន
* ប្រាសាទគុក (ស្វាយចេក)
* ប្រាសាទគុកប្រុស
* ប្រាសាទកុដិឫស្សីណយ