ភ្នំឧដុង្គ (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឬ ភ្នំអដ្ឋរស្ស)

## ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត 
ភ្នំឧដុង្គមានទីតាំងស្ថិតនៅក្បែររាជធានីឧដុង្គមានជ័យដែលជាអតីតរាជធានីខ្មែរនាសតវត្សរ៍ទី ១៧(ពីឆ្នាំ ១៦១៨ ដល់ឆ្នាំ ១៨៦៦)ហើយត្រូវបានបោះបង់ចោលដោយព្រះបាទនរោត្តមនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៦ ដោយធ្វើការផ្លាស់ប្តូររាជធានីទៅកាន់រាជធានីចតុមុខវិញរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ភ្នំឧដុង្គមានចម្ងាយប្រមាណ ៤០ គីឡូម៉ែត្រពីភាគពាយ័ព្យនៃរាជធានីភ្នំពេញ។ភ្នំឧដុង្គគឺជាខ្សែភ្នំមួយដែលលាតសន្ធឹងពីជើងទៅត្បូងប្រវែង ១៥០០ ម៉ែត្រនិងទទឹង ៧០០ ម៉ែត្រ។ទីកន្លែងនេះមានការទាក់ទាញជាថ្មីបន្ទាប់ពីការកសាងព្រះសក្យមុនីចេតិយដែលជាទីតម្កល់ព្រះសារីរិកធាតុរបស់ព្រះពុទ្ធដ៏ធំនិងព្រះពុទ្ធបដិមាតូចៗជាង ៣០០០ អង្គនៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គជ្រុងខាងជើងដែលមើលទៅឃើញធំខ្ពស់និងមានភាពស្រស់បំព្រង។ភ្នំនេះមានកំពូល ០៥ គឺ**កំពូលចេតិយទន្ទឹម កំពូលត្រៃត្រឹង្គ កំពូលភ្នំចេតិយកំពូលបួន ព្រះអង្គចូលបរិនិព្វាន្ត** និង **កំពូលភ្នំអរិយកាស្សប**។ភ្នំឧដុង្គសព្វថ្ងៃមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងភូមិជ័យឧត្តមនិងភូមិស្រះពោធិ៍ដែលភូមិទាំង ០២ នេះស្ថិតនៅក្នុងឃុំផ្សារដែកនិងភូមិពោធិ៍រ៉ាល់ ភូមិត្រពាំងស្លែង និង ភូមិស្រះពោធិ៍ដែលភូមិទាំង ០៣ នេះស្ថិតនៅក្នុងឃុំភ្នំបាត ស្រុកពញាឮ ខេត្តកណ្តាលនិងមានចម្ងាយផ្លូវប្រមាណជា ៥១ គីឡូម៉ែត្រពីទីរួមខេត្ត។ទេសភាពនៅលើកំពូលភ្នំនៅពេលយើងឡើងដល់កំពូលនៃភ្នំហាក់បីដូចជាខ្លួនយើងកំពុងជិះលើយន្តហោះព្រោះមើលទៅឃើញដើមត្នោត ផ្ទះសម្បែង ស្រែចម្ការរបស់អ្នកស្រុកព័ទ្ធជុំវិញហើយបើមើលទៅទិសខាងលិចឃើញភ្នំស្ទុងៗនៅឆ្ងាយសន្លឹមមើលទៅទិសខាងកើតឃើញដៃទនេ្លសាបនិងភូមិអ្នកស្រុកកំពង់ហ្លួងមើលទៅទិសខាងជើងឃើញភូមិវាំងចាស់និងផ្សារឧដុង្គនិងមើលទៅទិសខាងត្បូងឃើញផ្លូវជាតិលេខ ០៥ ទៅកាន់រាជធានីភ្នំពេញយ៉ាងវែងអន្លាយហាក់បីដូចខែ្សពួរមួយចង្វាយដែលគេរាយអញ្ចឹង។ភ្នំឧដុង្គមានទីកន្លែងសម្រាប់ជាទីសក្ការៈបូជារបស់ពុទ្ធសាសនិកកនែ្លងសម្រាប់អង្គុយលំហែមើលទេសភាពដ៏ស្រស់ត្រកាលពីលើកំពូលភ្នំមានលក់ភេសជ្ជៈម្អូបចំណីអាហារសម្បូរបែបជាច្រើនប្រភេទនិងមានលក់របស់វត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ជាច្រើនទៀតផងដែរជូនដល់ភ្ញៀវទេសចរណ៍ទាំងនៅក្នុងស្រុកនិងក្រៅស្រុកគ្រប់ៗរូបដែលបានទៅទស្សនាកម្សាន្ត។**ភ្នំឧដុង្គ**ឬ**ភ្នំព្រះរាជ្យទ្រព្យ**និងខ្លះទៀតហៅថា**ភ្នំអដ្ឋរស្ស**គឺជាអតីតរាជធានីរបស់ប្រទេសកម្ពុជាយើងនាសតវត្សរ៍ទី ១៧។ភ្នំនេះគឺជាទីកនែ្លងសម្រាប់បញ្ចុះព្រះអដ្ឋិធាតុនៃព្រះរាជវង្សានុវង្សនិងជាទីកនែ្លងដែលព្រះរាជាទ្រង់ព្រះរាជានុញ្ញាតឲ្យសាងសង់វត្តនិងព្រះវិហារ។ការដែលគេហៅ**ភ្នំព្រះរាជ្យទ្រព្យ**ដោយសារព្រះមហាក្សត្រជំនាន់នោះទ្រង់ឈ្វេងយល់ថាភ្នំនេះមិនខ្ពស់ពេកហើយស្ថិតនៅកែ្បរក្រុងឧដុង្គដែលជាព្រះបរមរាជវាំងស្រាប់ទៀតនោះទើបព្រះរាជាទ្រង់ចាត់ឲ្យកសាងព្រះចេតិយធំៗនិងមានចម្លាក់លម្អសម្រាប់បញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិធាតុនិងព្រះអដ្ឋិធាតុនៃព្រះរាជវង្សានុវង្សដោយចាប់សាងបូជនីយដ្ឋាននោះដោយកម្លាំងព្រះរាជទ្រព្យផ្ទាល់របស់ព្រះអង្គទើបសន្មតហៅថា**ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ**។បើគេធ្វើដំណើរឡើងលើភ្នំតាមជណ្តើរខាងជើងដែលទើបធ្វើថ្មីនោះមានចំនួន ៥០៩ កាំដំបូងនោះគេនឹងបានឃើញព្រះសក្យមុនីចេតិយដ៏ធំនិងស្រស់ស្អាតមានកម្ពស់ ៤០ ម៉ែត្រ។ព្រះសក្យមុនីចេតិយចាប់បញ្ចុះបឋមសិលានាថៃ្ង ០៩ រោច ខែទុតិយាសាធ ឆ្នាំជូត អដ្ឋស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៥៤០ ដែលត្រូវនឹងថៃ្ងព្រហស្បតិ៍ ទី ០៨ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៩៦។

## ប្រវត្តិក្រុងឧដុង្គ 
បើតាមឯកសារប្រជុំរឿងព្រេងខែ្មរភាគទី ០៥ របស់ក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខែ្មរបានបញ្ជាក់ថាទីក្រុងឧដុង្គចាប់ផ្ដើមកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២។នៅក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ នៃគ្រិស្តសករាជ ១៦២០ ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២ សេ្តចគង់នៅព្រះបរមរាជវាំងល្វាឯមទ្រង់បាននាំសេនាបតីនិងនាម៉ឺនសព្វមុខមន្រ្តីចុះព្រះរាជទីនាំងនាវាសេ្តចយាងទៅប្រពាតនៅ**តំបន់អូរក្រងលាយ**នៅក្នុងខេត្តសំរោងទងទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថៃ្ងរួចសេ្តចយាងទៅក្រសាលនៅតាដុងយាយជ័យទ្រង់ក៏ទតឃើញទីទួលមួយនៅ**តំបន់ស្រះកែវ**ជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់ជាមួយមន្រ្តីមានហោធិបតីជាដើមថា«យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាមេ្តច?»**ឧកញ៉ាហោរាធិបតីមុំ**គន់គូរពិនិត្យមើលទីដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្រ្តហើយក្រាបបង្គំទូលថា«ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស»ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយក៏ចាត់ឲ្យ**ឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវ**ជានាយកចាត់ការកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅ**តំបន់ស្រះកែវ**នេះនៅថៃ្ង ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ នៃគ្រិស្តសករាជ ១៦២០ សេ្តចបានតាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា**ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្តមរាជនិវេសនដ្ឋាន**ដែលហៅខ្លីៗថា**ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ**។

## ព្រះសក្យមុនីចេតិយ
ព្រះសក្យមុនីចេតិយនៅពីមុខស្ថានីយរាជាយស្ម័យយាននៅក្នុងរាជធានីភ្នំពេញគឺជាអតីតទីតម្កល់នូវព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុគឺព្រះអដ្ឋិធាតុនៃព្រះសារីបុត្តនិងព្រះមោគល្លានមុនពេលដែលព្រះបរមសារីរិកធាតុផ្លាស់ប្ដូរមកគង់ប្រថាប់នៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គ។ព្រះសក្យមុនីចេតិយដែលមានក្បូរក្បាច់រចនាល្អវិចិត្រនេះល្បីតគ្នាថាសាងសង់អស់ទឹកប្រាក់ ២០ ម៉ឺនរៀល។យោងតាមការស្រាវជ្រាវចងក្រងដោយលោកជា គាននិងអ៊ុង សូស្ដីពីប្រវត្តិព្រះសក្យមុនីចេតិយបានឲ្យដឹងថានៅថ្ងៃ ០២ រោច ខែអស្សុជ ឆ្នាំរោង ចត្វាស័ក ពុទ្ធសករាជ ២៤៩៥ ត្រូវនឹងថ្ងៃអាទិត្យ ទី ០៥ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៥២ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាបានទទួលព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុគឺព្រះអដ្ឋិធាតុនៃព្រះសារីបុត្តនិងព្រះមោគល្លានព្រមជាមួយកូនមហាពោធិព្រឹក្ស ០២ ដើមដែលនាំមកពីប្រទេសឥណ្ឌា។ពិធីទទួលព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុនៅព្រលានយន្តហោះពោធិ៍ចិនតុងត្រូវបានប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងមហោឡារិកក្រោមព្រះរាជាធិបតីភាពដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់ព្រះករុណាជាអម្ចាស់ជីវិតតម្កល់លើត្បូងសម្ដេចព្រះនរោត្តម សីហនុជាទីសក្ការៈ។ព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុត្រូវបានដង្ហែមកតម្កល់ទុកនៅក្នុងព្រះវិហារព្រះកែវមរកតនៅវេលាម៉ោង ១០ យប់។ថ្ងៃទី ០៦ ខែ តុលា ឆ្នាំ ១៩៥២ សម្ដេចព្រះសង្ឃនាយកទាំង ០២ គណៈនិមន្តព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុចេញពីព្រះវិហារព្រះកែវមរកតដង្ហែព័ទ្ធជុំវិញរាជធានីភ្នំពេញដល់មុខរាជាយស្ម័យយានក៏ដង្ហែព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុតម្កល់លើអាសនៈដ៏ប្រសើរមួយនាកណ្ដាលវេទិកាដ៏ល្អប្រណិតប្រារព្ធពិធីថ្លែងសុន្ទរកថាទៅវិញទៅមក។ក្រោយចប់ពិធីក៏ដង្ហែព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុទៅគង់នៅព្រះវិហារព្រះកែវមរកតវិញ។ចាប់ពីថ្ងៃទី ០៦ ដល់ថ្ងៃ ១០ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៥២ បានបើកឱកាសប្រគេនព្រះសង្ឃជូនមន្ត្រីរាជការពុទ្ធបរិស័ទទូទាំងប្រទេសធ្វើការគោរពបូជាតាមសទ្ធាជ្រះថ្លា។នៅថ្ងៃទី ១១ ខែ តុលា ឆ្នាំ ១៩៥២ មានប្រារព្ធពិធីជូនដំណើរដង្ហែព្រះបរមសារីរិកធាតុនិងព្រះអរហន្តធាតុត្រឡប់ទៅប្រទេសឥណ្ឌាវិញដោយមានក្បួនដង្ហែដ៏មហោឡារិកដូចពេលទទួលដែរ។បច្ច័យដែលកើតឡើងពីការបូជានៅក្នុងពិធីបុណ្យ ០៧ យប់ ០៧ ថ្ងៃនេះទទួលបានចំនួន ១ ៦៦៧ ៣០៩ រៀល។បច្ច័យទាំងនេះគណៈកម្មការរៀបចំពិធីបុណ្យបានបែងចែកជា ០២ ផ្នែកសំខាន់ៗគឺចំនួន ៩០ ម៉ឺនរៀលសម្រាប់យកទៅសាងសង់មន្ទីរពេទ្យសម្រាប់ព្រះសង្ឃដែលក្រោយមកមានឈ្មោះថាមន្ទីរពេទ្យព្រះកុសុមៈ។បច្ច័យចំនួន ២០ ម៉ឺនរឿលសម្រាប់យកទៅចាត់ការសាងសង់ព្រះមហាចេតិយនៅមុខស្ថានីយរាជាស្ម័យយានក្រុងភ្នំពេញសម្រាប់តម្កល់ព្រះបរមសារីរិកធាតុព្រោះហេតុនោះហើយបានជាព្រះមហាចេតិយនេះមានឈ្មោះថា**ព្រះសក្យមុនីចេតិយ**។គួរបញ្ជាក់ឲ្យដឹងផងដែរថាពិធីសម្ពោធនិងដង្ហែព្រះបរមសារីរិកធាតុពីព្រះសក្យមុនីចេតិយចាស់នៅក្នុងរាជធានីភ្នំពេញមកគង់ប្រថាប់នៅព្រះសក្យមុនីចេតិយថ្មីលើភ្នំឧដុង្គ ស្រុកពញាឮ ខេត្តកណ្ដាលគឺប្រព្រឹត្តទៅកាលពីថ្ងៃ ១៥ កើត ខែមិគសិរ ពុទ្ធសករាជ ឆ្នាំ ២៥៤៦ ត្រូវនឹងថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី ១៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០០២។

## ព្រះចេតិយត្រៃត្រិង្ស 
ស្ថិតនៅខាងឆេ្វងដៃកែ្បរព្រះសក្យមុនីចេតិយទើបធ្វើថ្មីនោះយើងឃើញមានចេតិយធំៗ ០២ នៅកែ្បរគ្នានៅក្នុងនោះចេតិយខាងជើងមានឆ្លាក់រូបដំរីលេចក្បាលធ្លោឡើងប៉ុនដំរីមែនទែនគេហៅថា**ចេតិយសាមពាន់**ត្រូវបានកសាងឡើងតាំងពីគ្រិស្តសករាជ ១៦២៣ ដោយព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២ ដើម្បីបញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិធាតុរបស់ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌ជាព្រះវររាជបិតាមានលម្អដោយក្បាច់និងចម្លាក់ក្បាលដំរីព័ទ្ធជុំវិញចំនួន ៣២ ហើយក៏មានចារឹកអក្សរ ០១ ផ្ទាំងនៅខាងមុខផងដែរថា**«ពុទ្ធសករាជ ២១៦៦ មហាសករាជ ១៥៤៥ ចុល្លសករាជ ៩៨៥ ឆ្នាំកុរ បញ្ចស័ក គ្រិស្តសករាជ ១៦២៣ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះជ័យជេដ្ឋាព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតីទ្រង់សាងព្រះចេតិយត្រ័យត្រឹង្សលើភ្នំព្រះរាជទ្រព្យខេត្តសំរោងទងធ្វើបុណ្យបញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិព្រះបាទសម្ដេចព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតីព្រះវររាជបិតាប្រសូត្រឆ្នាំវក សំរិទ្ធិស័ក គ្រិស្តសករាជ ១៥៤៩ សុវណ្ណគតនៅឆ្នាំមមែ ឯកស័ក»**អក្សរចារឹកនោះនៅមានបន្តទៀតប៉ុន្តែដោយសារតែរងនូវការខូចខាតរលុបបាត់ខ្លះៗទៅហើយនោះទើបមិនអាចមើលដឹងថាមានខ្លឹមសារបែបណានិងសរសេរបង្ហាញបន្តទៀតបានឡើយ។ផ្ទាំងអក្សរចារឹកខាងលើនេះត្រូវបានព្រះបាទព្រះសុីសុវត្ថិទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ឲ្យមន្ត្រីក្រមការធ្វើឡើងនៅក្នុងឆ្នាំម្សាញ់ នព្វស័ក គ្រិស្ដសករាជ ១៩១៧ ដើម្បីឲ្យប្រជានុរាស្ត្រខ្មែរបានដឹងគ្រប់ជំនាន់។ចេតិយខាងត្បូងជាប់គ្នានោះកសាងឡើងនៅក្នុងគ្រិស្តសករាជ ១៨៩១ ដោយព្រះបាទនរោត្តមដើម្បីបញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិធាតុរបស់ព្រះបាទអង្គឌួងជាព្រះវររាជបិតាមានលម្អដោយក្បាច់និងអក្សរចារឹក ០១ ផ្ទាំងនៅខាងមុខនោះផងដែរថា**«ពុទ្ធសករាជ ២៤៣៤ មហាសករាជ ១៨១៣ ចុល្លសករាជ ១២៥៣ ឆ្នាំថោះ ត្រីស័ក គ្រិស្តសករាជ ១៨៩១ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះនរោត្តមព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតីកសាងព្រះចេតិយនេះនៅលើកំពូលភ្នំព្រះរាជទ្រព្យដើម្បីបញ្ចុះព្រះបរមអដ្ឋិព្រះបាទសម្ដេចព្រះហរីរក្សរាមាព្រះបាទអង្គឌួងព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតីជាព្រះវររាជបិតាប្រសូតនៅឆ្នាំរោង អដ្ឋស័ក សោយរាជ្យបាន ១៤ ឆ្នាំនិងទ្រង់សុវណ្ណគតឆ្នាំវក ទោស័ក គ្រិស្តសករាជ ១៧៩៦ ព្រះជន្មាយុ ៦៥ ឆ្នាំនិងសម្ដេចព្រះរាជនីបរមបពិត្រប្រសូតនៅឆ្នាំកុរ សព្វស័ក សុវណ្ណគតឆ្នាំមមែ នព្វស័ក គ្រិស្តសករាជ ១៨៩៥ ក្នុងព្រះជន្មាយុ ៨១ ឆ្នាំនិងឆ្នាំម្សាញ់ នព្វស័ក ថ្ងៃពុធ ០២ រោជ ខែអស្សុជ គ្រិស្តសករាជ ១៩១៧ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះសុីសុវត្ថិចោមចក្រពង្សព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតីទ្រង់បានចាត់ព្រះរាជពិធីបញ្ចុះព្របរមអដ្ឋិសម្ដេចព្រះវររាជនីជាព្រះវររាជមាតាប្រសូត្រក្នុងឆ្នាំរោង ទោស័ក គ្រិស្ដសករាជ ១៨២០»**។រីឯព្រះចេតិយធំ ០១ ទៀតស្ថិតនៅជួរជាមួយគ្នានោះដែរតែនៅឃ្លាតឆ្ងាយបន្តិចពីព្រះចេតិយទាំង ០២ ខាងលើនោះគឺព្រះចេតិយបញ្ចុះព្រះអដ្ឋិធាតុរបស់ព្រះបាទសុីសុវត្ថិមានលម្អដោយក្បាច់ចម្លាក់និងមានរំលេចដោយចម្លាក់ព្រហ្មមុខ ០៤ នៅលើកំពូលតំណាងឲ្យព្រហ្មវិហារធម៌និងសេចក្ដីរីកចម្រើនរុងរឿងហើយក៏មានចារឹកជាអក្សរនៅខាងមុខព្រះចេតិយនោះផងដែរ។ចេតិយធំៗទាំង ០៣ ស្ថិតលើកំពូលភ្នំឧដុង្គជ្រុងខាងជើងត្រូវបានគេហៅថា**ព្រះចេតិយត្រៃត្រិង្ស**។

## ចេតិយទន្ទឹម 
បើយើងធ្វើដំណើរតាមជណ្ដើរជើងខាងលិចនោះយើងនឹងឃើញចេតិយចំនួន ០៤ នៅទន្ទឹមគ្នានឹងជើងភ្នំឧដុង្គនេះតែម្ដងដែលចេតិយទាំងនោះរួមមាន ៖
* **ចេតិយព្រះបាទសត្ថាទី ១** ដែលចេតិយនេះត្រូវបានព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ២ កសាងឡើងដើម្បីធ្វើបុណ្យបញ្ចុះអដ្ឋិធាតុរបស់ព្រះបាទសត្ថាទី ១ ដែលត្រូវជាព្រះបិតុលារបស់ព្រះអង្គ
* **ចេតិយព្រះអង្គយ្យៃនិងអង្គណ្យៈ** ដែលជាចេតិយរបស់បុត្រីទាំង ០២ អង្គរបស់ព្រះបាទនរោត្តមនិងឃុនចមមាតា ណុមហើយត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៦១៧ នៃគ្រិស្តសករាជដោយព្រះបាទសុីសុវត្ថិ
* **ចេតិយព្រះបាទអង្គអេង** ដែលចេតិយនេះត្រូវបានកសាងឡើងដោយព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់គឺព្រះបាទឧទ័យរាជាទី ៣
* **ចេតិយព្រះរាជវង្សានុវង្សនៃព្រះបាទសុីសុវត្ថិ** ដែលចេតិយនេះត្រូវបានព្រះបាទសុីសុវត្ថិកសាងឡើងដើម្បីដាក់តម្កល់អដ្ឋិធាតុរបស់ព្រះរាជវង្សានុវង្សរបស់ព្រះអង្គគឺព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គឌួងចង្កុលណី(ជាបុត្ររបស់ព្រះបាទអង្គឌួងនិងអ្នកម៉ែនាងប៉ែននិងជាព្រះរាជអគ្គមហេសីរបស់ព្រះបាទសុីសុវត្ថិ) ព្រះអង្គម្ចាស់ស៊ីសុវត្ថិវឌ្ឍនាវង្ស(ជាបុត្ររបស់ព្រះបាទសុីសុវត្ថិនិងអ្នកម្នាងពុយ)ព្រះអង្គម្ចាស់ស៊ីសុវត្ថិឥស្សរាពង្ស(ជាបុត្ររបស់ព្រះបាទសុីសុវត្ថិនិងអ្នកម្នាងសាម៉ររតនៈធីតាវរ៉ាមិត្ត)អ្នកអង្គម្ចាស់ខត្តិពង្ស(ជាបុត្ររបស់ព្រះអង្គម្ចាស់សុីសុវត្ថិឥស្សរាពង្សនិងអ្នកម្នាងនួន)អ្នកអង្គម្ចាស់ពង្សនរ៉េត(ជាបុត្ររបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ស៊ីសុវត្ថិឥស្សរាពង្សនិងអ្នកម្នាងភ្លក់)ព្រះអង្គម្ចាស់សុីសុវត្ថិឥស្សរាវង្ស(ជាបុត្ររបស់ព្រះបាទសុីសុវត្ថិនិងព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គឌួងចង្កុលណី)។
ចេតិយទាំង ០៤ ខាងលើនេះត្រូវបានគេឲ្យឈ្មោះថា**ចេតិយទន្ទឹម**។

## ចេតិយព្រះបាទច័ន្ទរាជា 
នៅលើកូនភ្នំមួយប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃភ្នំអដ្ឋរស្សដែលយើងអាចធ្វើដំណើរទៅដល់ដោយចូលតាមវត្តធម្មកេរ្តិ៍មានចេតិយមួយគឺជាចេតិយរបស់ព្រះបាទព្រះច័ន្ទរាជាដែលជាក្សត្រមួយអង្គដែលមានស្នាព្រះហស្ថជាច្រើរួមមានការកសាងទីក្រុងលង្វែកនិងបន្តការងារចម្លាក់នៅជ្រុងខាងត្បូងនៃប្រាសាទអង្គរវត្តដែលឆ្លាក់មិនទាន់រួចជាដើម។នៅជិតនោះមានដុំថ្មដែលជាចម្លាក់ព្រះបាទនិងវិហារមួយដែលធ្លាប់រងនូវការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅក្នុងសម័យសង្គ្រាមផងដែរ។ចេតិយព្រះបាទច័ន្ទរាជាស្ថិតនៅពីមុខព្រះពុទ្ធចូលនិព្វានកសាងឡើងតាំងពីគ្រិស្តសករាជ ១៥៦៧ ដោយព្រះបាទបរមិន្ទរាជាទ្រង់កសាងសម្រាប់បញ្ចុះព្រះអដ្ឋិធាតុនៃព្រះបាទច័ន្ទរាជាជាព្រះវររាជបិតា។ចេតិយនេះបែរមុខទៅទិសខាងជើងកសាងពីឥដ្ឋតាន់បូកបាយអ។

## ព្រះវិហារអដ្ឋរស្ស 
នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាទាំងមូលពុទ្ធសាសនិកជនជាតិខ្មែរតែងកសាងវត្តកសាងព្រះវិហារបែរមុខឆ្ពោះទៅទិសខាងកើតតាមទម្លាប់ដែលគេនិយមប្រកាន់ទុកតាំងពីបុរាណកាលប៉ុន្តែយើងឃើញមានព្រះវិហារមួយបែរមុខឆ្ពោះទៅទិសខាងជើងគឺព្រះវិហារអដ្ឋរស្សនៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គ ស្រុកពញាឮ ខេត្តកណ្ដាល។ការប្លែកនោះហើយដែលគួរឲ្យចង់ដឹងណាស់ដោយរឿងព្រះវិហារនោះមានសេចក្ដីដំណាលដូចតទៅនេះ ៖

កាលនៅគ្រិស្តសករាជនាសតវត្សរ៍ទី ១៣ គឺចុងសម័យអង្គរស្ដេចចិនបានចាត់បេសកជនជាច្រើនក្រុមឲ្យដើរមកមើលដើរស៊ើបសួរនៅក្នុងប្រទេសនានាដើម្បីដឹងថាតើប្រទេសណាមានអរិយធម៌ដូចម្ដេចខ្លះ?បើប្រទេសណាមានអរិយធម៌រុងរឿងត្រូវកត់ត្រាយកទៅផ្សាយនៅក្នុងប្រទេសចិនហើយប្រទេសចិននឹងយកប្រទេសនោះជាមិត្តបើប្រទេសណាមានអរិយធម៌ឱនអាប់ប្រទេសចិននឹងជួយទំនុកបម្រុងឬមួយនឹងយកធ្វើជាប្រទេសចំណុះ។កាលនោះក្រុមបេសកជនចិនចូលមកមើលមកស៊ើបសួរនៅក្នុងប្រទេសខ្មែរសព្វគ្រប់ហើយក៏ត្រឡប់ទៅទូលស្ដេចចិនវិញថា«ប្រទេសខ្មែរថ្កុំថ្កើងរុងរឿងតែឱនអាប់ជាងកាលមុនបន្តិចហើយអ្នកស្រុកនៅដើរជើងទទេបរិភោគអាហារផ្ទាល់នឹងដៃក្បាលទទេពុំសូវមានប្រើប្រាស់អ្វីឲ្យបានងាយស្រួលទេប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មានប្រទេសខ្មែរមុខជាជួបប្រទះនូវសេចក្ដីថ្កុំថ្កើងរុងរឿងអស្ចារ្យឡើងវិញលើសដើម»។ដោយបេសកជនទាំងនោះបានមកឃើញលើកទីមួយដែលតាមក្បួនចិនសែថា«ទីនោះនឹងឲ្យផលល្អផ្សេងៗដល់ប្រទេស»។ឯទីនោះគឺភ្នំឧដុង្គនៅក្នុងស្រុកពញាឮ ខេត្តកណ្ដាលសព្វថ្ងៃ។ពួកបេសកជនចិនបានមើលឃើញភ្នំនោះមានរាងដូចសត្វមករគឺខ្លួនមករនៅត្រង់ព្រះចេតិយត្រៃត្រិង្ស ក្បាលនិងពុកមាត់មករនៅត្រង់ព្រះចេតិយទន្ទឹម និង កន្ទុយមករនៅត្រង់ព្រះពុទ្ធរូបចូលនិព្វានមិនតែប៉ុណ្ណោះនៅលើកំពូលភ្នំនោះថែមទាំងមានរូងមួយជ្រៅស្រឡូងទៅក្រោមផងដែរ។ពួកចិនយល់ឃើញថា«មិនយូរប៉ុន្មានទេសត្វមករនឹងរុលចេញតាមរូងនេះ»ហើយក្បួនចិនសែថា«បើប្រទេសឯណាឬទីណាមានសត្វមករផុសឡើងប្រទេសនោះនឹងមានឬទ្ធិអំណាចថ្កុំថ្កើងរុងរឿងពុំមានប្រទេសឯណាអាចស៊ូបានទេ»។ដូច្នេះដើម្បីសេចក្ដីសុខដល់ប្រទេសចិនទៅថ្ងៃអនាគតមន្ត្រីចិនទាំងឡាយទូលសុំស្ដេចចិនថា«ត្រូវលើកទ័ពទៅវាយយកប្រទេសខ្មែរធ្វើជាស្រុកចំណុះឲ្យហើយ»។ស្ដេចចិនទ្រង់ព្រះតម្រិះថា«ធ្វើយ៉ាងនេះដូចជារំលោភទៅលើប្រទេសនេះជ្រុលពេកម្យ៉ាងទៀតប្រទេសខ្មែរនៅខ្លាំងពូកែថ្កុំថ្កើងនៅឡើយពុំអាចនឹងវាយបានដោយងាយទេទោះបីប្រទេសខ្មែរច្បាំងចាញ់ប្រទេសចិនៗក៏មុខជាលំបាកដោយអស់កងទ័ពច្រើននិងមានទុក្ខវេទនាដល់បណ្ដាជនមិនខានឡើយ»។ហេតុនេះដើម្បីនឹងទប់ទល់កុំឲ្យសត្វមករនេះនឹងងើបរួចនៅទីនោះបានពួកចិនចង់សន្ធប់រូងភ្នំនោះឲ្យជិតដោយប្រការណាមួយហើយគិតថា«បើយកដុំថ្មមកសន្ធប់រូងនោះទៅខ្លាចក្រែងថ្ងៃក្រោយខ្មែរយល់គំនិតនឹងគាស់ចេញវិញបានដូច្នេះគួរធ្វើអ្វីដែលជាទីគោរពរបស់ខ្មែរ»ទើបចិនយល់ឃើញថា«ប្រទេសខ្មែរកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាខ្ជាប់ខ្ជួនណាស់នៅទីណាមានព្រះពុទ្ធរូបមានព្រះវិហារខ្មែរពុំហ៊ានរំលាងរំលើងទីនោះទេ»។ដោយហេតុនេះបានជាស្ដេចចិនឲ្យមន្ត្រីមកសុំធ្វើព្រះវិហារនៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គ។កាលបានការអនុញ្ញាតហើយលើកដំបូងពួកចិនចាប់កសាងព្រះពុទ្ធរូបមុនគេតាមរចនាបថខ្មែររួចហើយទើបធ្វើព្រះវិហារគ្របព្រះពុទ្ធរូបនោះតាមទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរព្រមទាំងតាមក្បួនហោរាសាស្ត្រចិនផងព្រោះហេតុនេះបានព្រះវិហារនេះបែរមុខឆ្ពោះទៅទិសខាងជើងគឺឆ្ពោះទៅរកប្រទេសចិន។ឯឈ្មោះព្រះវិហារនោះពុំដឹងជាពួកចិនគេហៅថាម្ដេចទេតែជនជាតិខ្មែរដោយឃើញនៅក្នុងព្រះវិហារនោះមានព្រះពុទ្ធរូបមារវិជ័យ ០១ ព្រះអង្គអស្ចារ្យកម្ពស់ ១៨ ហត្ថក៏ហៅថា**ព្រះវិហារអដ្ឋរស្ស**ប្រែថា**ព្រះវិហារព្រះ ១៨ ហត្ថ**។តមកស្ដេចចិនបានឲ្យមន្ត្រីចិននាំប្រស្នា ០៣ ខ មកថ្វាយព្រះរាជាខ្មែរដោះស្រាយបើព្រះរាជាខ្មែរដោះស្រាយប្រស្នាទាំង ០៣ ខ នេះពុំបាននោះប្រទេសខ្មែរត្រូវជាចំណុះប្រទេសចិនត្រូវយកសួយសារអាករទៅថ្វាយស្ដេចចិនរាល់ឆ្នាំ។ឯប្រស្នាស្ដេចចិនទាំង ០៣ ខ នោះមានសេចក្ដីដូចតទៅនេះ ៖

* ប្រស្នាទី ០១ មន្ត្រីចិនចំកោងខ្នងលាដៃទាំង ០២ របៀបដូចជាឱបរបស់អ្វីយ៉ាងធំ
* ប្រស្នាទី ០២ មន្ត្រីចិនក្ដោបដៃលើកឡើងកម្ពស់មុខ
* ប្រស្នាទី ០៣ មន្ត្រីចិនបោះដៃទៅមុខលាម្រាមដៃទាំង ០៥ ក្រញ៉ាងឡើង។

ហើយថ្វាយកាលបរិច្ឆេទចំពោះ«ព្រះរាជាខ្មែរថា ០៧ ថ្ងៃនឹងត្រឡប់មកគាល់សូមព្រះរាជទានសេចក្ដីដោះស្រាយ»។ព្រះរាជាខ្មែរព្រួយព្រះរាជហឫទ័យក៏ទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ឲ្យអស់នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីខំត្រិះរិះរកប្រស្នាទាំងនេះ។នៅក្នុងចំណោមមន្ត្រីទ្រង់ទាំងប៉ុន្មានពុំមាននរណាម្នាក់អាចដោះស្រាយប្រស្នានោះបានឡើយទើបព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ឲ្យប៉ាវគងរកអ្នកមានប្រាជ្ញាដោះស្រាយ។នៅក្នុងសម័យនោះមានបុរសគង្វាលគោម្នាក់បានឃើញគេប្រឹក្សាគ្នាជុំៗក៏ចូលទៅឈរស្ដាប់ហើយឆ្លើយថាប្រស្នាទាំង ០៣ ខ នេះងាយដោះស្រាយសោះគឺ ៖

* ប្រស្នាទី ០១ ដែលធ្វើដៃទាំង ០២ វង់ចូលនោះប្រែថាអង្រុតត្រី
* ប្រស្នាទី ០២ ដែលក្ដោបដៃម្ខាងលើកទៅលើនោះប្រែថាស្នតែមួយ
* ប្រស្នាទី ០៣ ដែលលាម្រាមដៃបោះត្រង់ទៅមុខនោះប្រែថារកបានត្រី ០៥។

អ្នកដែលបានស្ដាប់ឮទាំងប៉ុន្មាននាំគ្នាពិចារណាហើយសួរបុរសនោះថា«និយាយលេងឬដូចម្ដេច?»។បុរសនោះឆ្លើយប្រាប់គេវិញថា«ប្រស្នាទាំង ០៣ ខ នេះប្រាកដជាប្រែដូច្នេះ»។អ្នកនោះនាំពាក្យទៅប្រាប់មន្ត្រីដែលប៉ាវគងមន្ត្រីក៏នាំបុរសគង្វាលគោនោះទៅថ្វាយព្រះមហាក្សត្រ។កាលព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការសួរបុរសនោះអំពីសេចក្ដីដោះស្រាយប្រស្នាទាំង ០៣ ខ បុរសនោះក៏ក្រាបបង្គំទូលដោយស្ងាត់ថា ៖

* ប្រស្នាទី ០១ ប្រែថាមានផែនដី ០១ គឺប្រទេសខ្មែរយើង
* ប្រស្នាទី ០២ ប្រែថាមានស្ដេចមួយអង្គសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅលើផែនដីនេះ
* ប្រស្នាទី ០៣ ប្រែថាមានសេនាបតី ០៥ នាក់ធ្វើការមើលសុខទុក្ខរាស្ត្ររងពីព្រះរាជាមក។

ដល់ថ្ងៃដែលបានកំណត់មន្ត្រីចិនចូលគាល់ព្រះរាជាខ្មែរទូលសុំសេចក្ដីដោះស្រាយ។ព្រះរាជាខ្មែរមានព្រះរាជឱង្ការមកដោះស្រាយប្រស្នា។នៅវេលានោះបុរសគង្វាលគោក្រាបបង្គំព្រះរាជារួចហើយក៏ដោះស្រាយប្រស្នាទាំង ០៣ ខ នោះចំពោះមុខមន្ត្រីខ្មែរនិងចិនថា ៖

* ប្រស្នាទី ០១ គឺចក្កវាឡ ០១ បានដល់ចក្កវាឡដែលយើងនៅសព្វថ្ងៃ
* ប្រស្នាទី ០២ គឺចក្កវាឡនេះមានភ្នំព្រះសុមេរុ ០១ ធំក្រៃលែង
* ប្រស្នាទី ០៣ គឺក្នុងចក្កវាឡនេះមានព្រះពុទ្ធត្រាស់ ០៥ អង្គ ។

មន្ត្រីចិនព្រមទទួលថា«សេចក្ដីដោះស្រាយប្រស្នាទាំង ០៣ ខ នេះត្រូវហើយ»រួចទើបក្រាបបង្គំលាព្រះរាជាខ្មែរទៅទូលស្ដេចខ្លួនវិញ។ស្ដេចចិនក៏សុំចងមិត្តមេត្រីនឹងប្រទេសកម្ពុជាតាំងពីសម័យដរាបមកពុំមានរករឿងហេតុអ្វីម្ដងណាសោះឡើយ។ឯបុរសគង្វាលគោព្រះរាជាខ្មែរទ្រង់ប្រោសប្រទានព្រះរាជទានសម្បត្តិទ្រព្យជាច្រើនហើយតាំងគោរមងារជា**ធនញ្ជ័យបណ្ឌិត**។តមកជាយូរអង្វែងព្រះវិហារអដ្ឋរស្សក៏បាក់បែកខ្ទេចខ្ទីអស់ទៅនៅសល់តែសីមានិងព្រះពុទ្ធរូប។លុះមកដល់សម័យលង្វែកទើបព្រះបាទច័ន្ទរាជាទ្រង់មានព្រះទ័យធម៌បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យកសាងព្រះវិហារនោះជាថ្មី។ចំណែកព្រះពុទ្ធរូបនៅដូចដើមពុំមានកែប្រែឡើយគ្រាន់តែជួសជុលបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។ប៉ុន្តែដោយព្រះវិហារនោះទ្រុឌទ្រោមទៅទៀតព្រះបាទនរោត្ដមទ្រង់បានចំណាយព្រះរាជទ្រព្យនិងប្រាក់ឃោសនាពីអ្នកនគរស្ថាបនាជាថ្មីម្ដងទៀតដោយមានសម្ដេចព្រះមហាសង្ឃរាជ ទៀងកាន់កាប់ការផ្ទាល់ព្រះអង្គ។ព្រះវិហារថ្មីនេះបានហើយស្រេចសព្វគ្រប់បានធ្វើបុណ្យបញ្ចុះសីមានៅក្នុងគ្រិស្តសករាជ ១៩១១ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ។

## ឯកសារយោង