ចក្រភព​រ៉ូម៉ាំង​ពិសិដ្ឋ

**ចក្រភព​រ៉ូម៉ាំង​ពិសិដ្ឋ** គឺ​ជា​រដ្ឋ​នៅ​អឺរ៉ុប​មួយ​ដែល​ចាប់​កំណើតនៅឆ្នាំ ៩៦២ (ការ​គ្រង​រាជ្យ​របស់ អូតុងទី១) ដល់​ឆ្នាំ ១៨០៦ (ការ​ដាក់​រាជ្យ​របស់ ហ្វ្រង់​ស្វ័រ​ទី​២)។ រដ្ឋ​នេះ​ជា​រដ្ឋ​មួយ​ដ៏​មាន​ឥទ្ធិពល​នៅ​ក្នុង​​មជ្ឈិម​សម័យ​នៃ​ទ្វីប​អឺរ៉ុប។ ការ​បញ្ចប់នូវ​រដ្ឋ​មួយ​នេះ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​លេច​ឡើង​នូវ​ចក្រភព​អូទ្រីស (ចក្រភព​អូទ្រីស-ហុងគ្រី ចាប់​ពី​ឆ្នាំ ១៨៦៧) និង​សហព័ន្ធ​រ៉ាំង។

ពាក្យ​ថា «​ពិសិដ្ឋ» ត្រូវ​បាន​បន្ថែម​នៅ​ឆ្នាំ ១១៥៧ ក្នុង​រាជ្យ​របស់ ហ្វ្រេដេរិក បាបារុស ដើម្បី​បង្ហាញ​ថា​អធិរាជ​នៃ​ចក្រភព​មួយ​នេះ​គ្រង​រាជ្យ​ដោយ​មាន​ការ​ទទួល​ស្គាល់​ពី​ព្រះ​ជា​ម្ចាស់​ផ្ទាល់។ ពាក្យ «រ៉ូម៉ាំង» ត្រូវ​បាន​ប្រើប្រាស់​ដំបូង​នៅ​ឆ្នាំ ១១៨៤។ ការបែងចែកក្នុងចំណោមបុត្រាៗរបស់អ្នកគ្រប់គ្រងបែបនេះ ត្រូវបានចែងនៅក្នុងច្បាប់ហ្វ្រង់ () ហើយមិនមែនមានន័យថាជាទីបញ្ចប់នៃឯកភាពរបស់ចក្រភពនោះទេ ដោយហេតុថា គោលនយោបាយរួម ក៏ដូចជាការបង្រួបបង្រួមនាពេលអនាគតរវាងបណ្តាផ្នែកផ្សេងៗដែលបានបែងចែក គឺនៅតែអាចធ្វើទៅបាន។

មាន​ការ​ចែង​ទុក​ជា​ពិសេស​ថា ប្រសិនបើ​កូន​ណា​ម្នាក់​ស្លាប់​ដោយ​គ្មាន​កូនចៅ ចំណែក​របស់​គាត់​ត្រូវ​វិល​ទៅ​រក​បងប្អូន​ប្រុស​ណា​ម្នាក់​របស់​គាត់។ ដូច្នេះ កេរមរតក​របស់​ព្រះចៅ​សាលឺម៉ាញ​បាន​ធ្លាក់​ទាំងមូល​ទៅ​លើ​ព្រះចៅ ល្វី ឡឺ ពីយឺ ()។

## ចក្រភពការ៉ូឡាំងហ្ស៊្វាងបន្ទាប់​ពី​សន្ធិសញ្ញា​វែរដាំង (៨៤៣-៩២១)
នៅពេលដែលព្រះចៅ សាល ឡឺ គ្រោស () អធិរាជនៃចក្រភពខាងលិច ចាប់ពីឆ្នាំ ៨៨១ ត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីរាជ្យនៅឆ្នាំ ៨៨៧ ដោយសភាជាន់ខ្ពស់នៃពួកឥស្សរជននៃនគរហ្វ្រង់សីខាងកើត (), មួយផ្នែកដោយសារតែអសមត្ថភាពរបស់ទ្រង់ក្នុងការវាយបណ្ដេញពួកន័រម៉ង់ ()។
ទន្ទឹមនឹងនេះ សង្គ្រាមដណ្ដើមអំណាចក្នុងរាជវង្សការ៉ូឡាំងផ្ទាល់ បានធ្វើឲ្យចក្រភពធ្លាក់ចូលទៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល។ ជាលទ្ធផល ចក្រភពបានបាត់បង់សមត្ថភាពក្នុងការការពារខ្លួនពីការឈ្លានពានពីខាងក្រៅ។
កង្វះឯកភាពក្នុងរាជវង្សនេះ។
ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ព្រះបាទហង់រីទី១ មានសិទ្ធិប្រើប្រាស់គោរមងារជា «ស្តេចនៃពួកហ្វ្រង់ខាងកើត» ()។
យូរៗទៅ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានរួមចំណែកធ្វើឱ្យហ្វ្រង់ស៊ីខាងកើតក្លាយទៅជារដ្ឋមួយឯករាជ្យ និងមានស្ថិរភាព។ ការណ៍នេះកើតឡើង ទោះបីជាចក្រភពហ្វ្រង់ទាំងមូលកំពុងបែកបាក់ក៏ដោយ។ ស្ថិរភាពរបស់ហ្វ្រង់ស៊ីខាងកើតក៏ត្រូវបានពង្រឹងដោយការបង្រួបបង្រួមនៃប្រជាជនជែរម៉ានិក () ដែលនិយាយគ្រាមភាសាទូដេស្ក () ខុសពីពួកហ្វ្រង់ខាងលិចដែលនិយាយគ្រាមភាសារ៉ូម៉ាំង ()។

## រជ្ជកាល​អូតុង​ទី១ (៩៣៦-៩៧៣)
 និង ហ្សង់ទី១២]]
ដើម្បីសម្រេចបាននូវឯកភាពនៃព្រះរាជាណាចក្រ តាមរយៈការបង្រួបបង្រួមសមាសភាគនយោបាយផ្សេងៗ, ព្រះបាទហង់រីទី១បានស្វែងរកការយល់ព្រមពីមហាអស្សរជនជ្រើសតាំងទាំងអស់ ឲ្យតែងតាំងព្រះរាជបុត្រាទ្រង់ព្រះនាម អូតុង ជាអ្នកស្នងរាជ្យ។

ការឡើងគ្រងរាជ្យរបស់ព្រះចៅអូតុងទី១ () គឺជាសក្ខីភាពបង្ហាញពីទំនុកចិត្តយ៉ាងមុតមាំរបស់រាជវង្សថ្មីរបស់ទ្រង់។ ព្រះអង្គត្រូវបានធ្វើពិធីរាជាភិសេកនៅថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ឆ្នាំ៩៣៦ នៅក្រុងអាខិន () ដោយគង់លើរាជបល្ល័ង្កដែលគេជឿថាជារបស់អតីតអធិរាជដ៏ល្បីល្បាញ គឺព្រះចៅសាឡឺម៉ាញ ()។ គោលបំណងនៃពិធីនេះ គឺដើម្បីពង្រឹងភាពស្របច្បាប់ និងអំណាចរបស់ទ្រង់។
ក្នុងពិធីរាជាភិសេកនោះ ព្រះមហាក្សត្រថ្មីក៏បានទទួលការចាក់ប្រេងអភិសេក ហើយបានប្តេជ្ញាចិត្តយ៉ាងឱឡារិកថានឹងការពារ និងគាំទ្រសាសនាចក្រ។
ទោះបីជាត្រូវប្រឈមមុខនឹងការតស៊ូពីសំណាក់ព្រះញាតិវង្សមួយចំនួន និងពីពួកឌុក () នៅតំបន់ឡូរ៉ែន () ក៏ដោយ ក៏ព្រះចៅអូតុងបានពង្រឹងអំណាចរបស់ទ្រង់ឲ្យកាន់តែរឹងមាំជាលំដាប់។ ចំណុចរបត់ដ៏សំខាន់គឺជ័យជម្នះដ៏ត្រចះត្រចង់របស់ទ្រង់លើជនជាតិហុងគ្រី នៅក្នុងសមរភូមិឡិចហ្វ៊ែល () ក្បែរក្រុងអ័កស្បួរ () នាឆ្នាំ៩៥៥។
បន្ទាប់ពីជ័យជម្នះនេះ នៅលើសមរភូមិផ្ទាល់ កងទ័ពរបស់ទ្រង់បានប្រកាសលើកតម្កើងទ្រង់ជា «អាំងពែរ៉ាទ័រ» () ដែលជាកាយវិការរំលឹកពីទំនៀមទម្លាប់របស់កងទ័ពរ៉ូម៉ាំងសម័យបុរាណ អាណាខេត្តឌុចតាមជាតិពន្ធុ ( ឬ ) ដូចជា របស់ពួកអាឡាម៉ង់ () ឬ បាវ៉ារី () ក៏ទទួលបានឯករាជ្យភាពកាន់តែខ្លាំងឡើង។ បន្ទាប់​មក​នៅក្រោមសម័យការ៉ូឡាំងស៊្សាង អាណាខេត្តឌុចតាមជាតិពន្ធុទាំងនេះត្រូវបានរំលាយចោល។ ជំនួសមកវិញ គឺអាណាខេត្តឌុចដែលទទួលបានអំណាចពីអធិរាជ ()។ ទោះយ៉ាងណា នៅពេលអំណាចការ៉ូឡាំងស៊្សាងចុះខ្សោយវិញនៅប្រហែលឆ្នាំ ៩០០ អាណាខេត្តឌុចតាមជាតិពន្ធុបានលេចឡើងវិញម្ដងទៀត។ អាណាខេត្តឌុចទាំងនោះរួមមាន អាណាខេត្តឌុកសាសូនី () អាណាខេត្តឌុកហ្វ្រង់កូនី () អាណាខេត្តឌុកបាវ៉ារៀ () អាណាខេត្តឌុកស្វាប៊ី () និង​អាណាខេត្តឌុកឡូតារីងហ្ស៊ី ()។ នៅឆ្នាំ ៩១១ អំណាចរបស់ពួកឌុចតាមជាតិពន្ធុមានភាពខ្លាំងក្លាណាស់ រហូតដល់ពួកគេបានជ្រើសរើសស្ដេចផ្ទាល់ខ្លួនមួយអង្គ (សម្រាប់នគរហ្វ្រង់ស៊ីខាងកើត) ដោយប្រឆាំងនឹងសិទ្ធិតាមខ្សែលោហិតរបស់រាជវង្សការ៉ូឡាំងស៊្សាងនៃនគរហ្វ្រង់ស៊ីខាងលិច។ នៅពេលរាជវង្សអូតូនីយ៉ាំង (តាមរយៈព្រះចៅហង់រីទី១) ឡើងកាន់អំណាចនៅឆ្នាំ ៩១៩ ពួកគេបានទទួលស្គាល់ពួកឌុចទាំងនេះ។ រហូតដល់សតវត្សទី១១ អាណាខេត្តឌុចទាំងនេះនៅតែមានឯករាជ្យភាពច្រើនឬតិចពីអំណាចកណ្ដាលរបស់ព្រះមហាក្សត្រ។ ប៉ុន្តែ អាណាខេត្តឌុចតាមជាតិពន្ធុពីបុរាណបានបាត់បង់សារៈសំខាន់របស់ខ្លួនបន្តិចម្តងៗ។ អាណាខេត្តឌុចហ្វ្រង់កូនី បានរលាយបាត់តាំងពីឆ្នាំ ៩៣៦។ អាណាខេត្តឌុចឡូរ៉ែន ត្រូវបានបែងចែកនៅឆ្នាំ ៩៥៩ ជា ឡូតារីងហ្ស៊ីក្រោម () និង ឡូតារីងហ្ស៊ីលើ ()។

ចក្រភពនេះបានចាប់កំណើតឡើងជាឧបករណ៍របស់មេដឹកនាំតាមតំបន់ ()។ អាស្រ័យហេតុនេះ ការស្នងរាជ្យបានផ្លាស់ប្តូរ៖ ចក្រភពលែងត្រូវបានបែងចែកក្នុងចំណោមបុត្រារបស់ព្រះមហាក្សត្រទៀតហើយ ដោយបានក្លាយជារបបរាជានិយមជ្រើសតាំងវិញ។ ការអនុវត្តថ្មីដែលមិនបែងចែកកេរ្តិ៍មរតករាជ្យនេះ គឺផ្ទុយនឹងច្បាប់ហ្វ្រង់បុរាណ។
ព្រះចៅហង់រីទី១ មានអំណាចមានកម្រិត ដោយទ្រង់គ្រាន់តែជាប្រមុខកំពូល () លើអាណាខេត្តតាមជនជាតិធំៗ () ប៉ុណ្ណោះ ដូចជា ស្វាប (), បាវ៉ារៀ (), សាក់សុននី () និងហ្វ្រង់កូនី ()។ ដូច្នេះ អ្វីដែលទ្រង់អាចផ្ទេរឲ្យបុត្រាបាន គឺមានត្រឹមតែតំបន់សាក់សុននី (ជាទឹកដីផ្ទាល់របស់ទ្រង់) ឬក៏តំណែងជាប្រមុខកំពូលនេះឯង។ ដោយឈរលើមូលដ្ឋាននេះ ព្រះចៅហង់រីទី១ បានចេញបទបញ្ញត្តិ កំណត់ថា មានតែបុត្រាមួយអង្គគត់ដែលត្រូវស្នងរាជ្យបន្តពីទ្រង់។
ចាប់តាំងពីពេលនោះមក គោលការណ៍សំខាន់ពីរបានលេចឡើង និងមានទំនាក់ទំនងគ្នានៅក្នុងចក្រភព៖ គោលការណ៍នៃការស្នងរាជ្យតាមខ្សែលោហិត (កេរ្តិ៍មរតក) និងគោលការណ៍នៃរបបរាជានិយមជ្រើសតាំង។ គោលការណ៍ទាំងពីរនេះបានបន្តជះឥទ្ធិពលលើចក្រភព រហូតដល់ចុងបញ្ចប់នៃរាជវង្សហ្វ្រង់កូនី។
ក្រោយមកទៀត ព្រះចៅអូតុងទី១ បានធ្វើ​យុទ្ធនាការយោធាជាច្រើនលើកនៅអ៊ីតាលី។ ទ្រង់បានដណ្ដើមយកភាគខាងជើង និងផ្នែកខ្លះនៃតំបន់កណ្ដាលនៃឧបទ្វីប ហើយបានបញ្ចូលព្រះរាជាណាចក្រឡុំបាត () ទៅក្នុងចក្រភព។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ការបញ្ចូលទឹកដីអ៊ីតាលីចំណុះចក្រភពទាំងមូល មិនបានសម្រេចពេញលេញទាំងស្រុងនោះទេ។

គឺនៅក្រោមរជ្ជកាលព្រះចៅអូតុងទី២ ហើយ ដែលចំណងចុងក្រោយបង្អស់ជាមួយនគរហ្វ្រង់ខាងលិចបានរលាយបាត់ទៅ។ នៅឆ្នាំ ៩៧៧ ព្រះចៅអូតុងទី២ បានតែងតាំងសាល () ដែលត្រូវជាបងប្អូនជីដូនមួយរបស់ទ្រង់ ជាឌុច នៃតំបន់ឡូតារីងហ្គីក្រោម។ ការណ៍នេះបានធ្វើឱ្យព្រះរៀមរបស់ឆាលស៍ គឺព្រះបាទឡូទែរ ស្តេចនៃនគរហ្វ្រង់ ចាប់ផ្តើមទាមទារយកទឹកដីនេះ។ ព្រះបាទឡូទែរ បានចូលឈ្លានពាននៅឆ្នាំ ៩៧៨ រហូតដល់ថ្នាក់ដណ្តើមបានទីក្រុងអាកស៍-ឡា-ឆាប៉ែល () ទៀតផង។ ដើម្បីឆ្លើយតប ព្រះចៅអូតុងបានលើកទ័ពចេញច្បាំងនឹងព្រះបាទឡូត៊ែរ ហើយបានទៅដល់ក្រុងប៉ារីស។ ស្ថានការណ៍បានធូរស្រាលឡើងវិញនៅឆ្នាំ ៩៨០។
ការ​បែកបាក់​ជា​ស្ថាពរ​រវាង​រដ្ឋ​បន្ត​វេន​ពី​ចក្រភព​ការ៉ូឡាំងហ្ស៊ាំង បាន​កើត​ឡើង។ ប៉ុន្តែ ផលវិបាក​ពិត​ប្រាកដ​នៃ​ការ​បែកបាក់​នេះ មិន​ទាន់​ឃើញ​ច្បាស់​ភ្លាមៗ​ទេ គឺ​ទាល់តែ​ពេល​ក្រោយៗ​មក​ទៀត​ទើប​គេ​មើល​ឃើញ។ ទោះ​យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ ដោយសារ​ស្មារតី​នៃ​អត្តសញ្ញាណ​បារាំង​បាន​លេច​រូបរាង​ឡើង នគរ​បារាំង​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ឯករាជ្យ​ពី​អំណាច​របស់​ព្រះចៅអធិរាជ។

=ចំណាំ=

=ឯកសារយោង=