ព្រះរាជាណាចក្រស្រីក្សេត្រ

**ស្រីក្សេត្រ** ( Śrī Kṣetra,    ; សំស្ក្រឹត : श्री क्षेत्र, ភ្លឺ, វាលនៃសំណាង  ឬ 'វាលនៃសិរីល្អ'  ) ដែលមានទីតាំងនៅតាម ដងទន្លេអ៊ីរ៉ាវ៉ាឌី នៅ Hmawza សព្វថ្ងៃគឺធ្លាប់ជា កន្លែងតាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិព្យុ ដ៏លេចធ្លោ។ ពួកព្យុបានកាន់កាប់ទីតាំងជាច្រើននៅទូទាំង ភូមាខាងលើ ដោយ ស្រីក្សេត្រ ត្រូវបានកត់ត្រាថាធំជាងគេ កំពែងទីក្រុងដែលរុំព័ទ្ធលើផ្ទៃដី 1,477 ហិកតា  ទោះបីជាការស្ទង់មតិថ្មីៗនេះបានរកឃើញថាវាបានព័ទ្ធជុំវិញ 1,857 ហិកតានៅក្នុងជញ្ជាំងឥដ្ឋដ៏មហិមារបស់វា ជាមួយនឹងផ្ទៃបន្ថែមនៃ ទំហំប្រហាក់ប្រហែលគ្នា ជាទីក្រុងធំជាងគេនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍មុនសម័យអង្គរ។  បញ្ហាជុំវិញការណាត់ជួបនៃគេហទំព័រនេះ មានន័យថា សម្ភារៈភាគច្រើនត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទនៅចន្លោះសតវត្សទីប្រាំពីរ និងទីប្រាំបួននៃគ.ស។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយការរកឃើញថ្មីៗបង្ហាញថាវប្បធម៌ ព្យុ នៅ **ស្រីក្សេត្រ** គឺសកម្មជាច្រើនសតវត្សមុននេះ។

**ស្រីក្សេត្រ** គឺជាកន្លែងសម្រាប់កេរ្តិ៍ដំណែលសិល្បៈ ព្យុ ជាច្រើន។ ការមកដល់នៃព្រះពុទ្ធសាសនាចូលទៅក្នុងទីក្រុង ព្យុ ឃើញថាមានការកើនឡើងនៃផលិតកម្មសិល្បៈ ដោយនៅមានជីវិតតិចតួចបំផុតពីសម័យដើមនៃការកាន់កាប់។ អារេដ៏ធំនៃសម្ភារៈដែលនៅរស់រានមានជីវិតបង្ហាញពីវប្បធម៌ដែលមើលឃើញដ៏សម្បូរបែបដែលត្រូវបានគាំទ្រដោយ ព្យុ នៅ **ស្រីក្សេត្រ**។ អ្នកធ្វើធម្មយាត្រាចិន Hsuan-tsang នៅឆ្នាំ 648 និង I-tsing នៅឆ្នាំ 675 បានលើកឡើងពីឈ្មោះ **ស្រីក្សេត្រ** ថា "Shh-li-cha" - t -o-lo ហើយថាវាជាប្រទេសកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា។ 

ជនជាតិ ព្យុ នៅ **ស្រីក្សេត្រ** បានធ្លាក់ចុះនៅក្នុងភាពលេចធ្លោនៅប្រហែលសតវត្សទី 9 នៃគ។ ការលើកឡើងចុងក្រោយអំពីភាសាព្យូត្រូវបានរកឃើញនៅ បាកាន ជាមួយនឹងថ្មសតវត្សទីដប់ពីរដែលមានសិលាចារឹកជាភាសាព្យុ, មន ,ភូមា និងបាលី។ 

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
រឿងព្រេងភូមាខុសគ្នាយ៉ាងខ្លាំងពីការស្ថាបនាឡើងវិញនៃប្រវត្តិសាស្ត្រ ព្យុ ដោយអ្នកប្រាជ្ញ។ ជំនឿដែលប្រកាន់យកយ៉ាងទូលំទូលាយ ដោយផ្អែកលើការបកស្រាយនៃភ័ស្តុតាងអន្តរកម្មទូលំទូលាយបង្ហាញថា **ស្រីក្សេត្រ** ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅចន្លោះសតវត្សទី 5 និងទី 7 ដោយប្រជាជន ព្យុ ។  ការបកស្រាយនេះត្រូវបានជំទាស់ដោយអ្នកប្រាជ្ញដែលបានប្រកែកថាវាត្រូវបានកាន់កាប់មុនកាលបរិច្ឆេទទាំងនេះ។  កាលបរិច្ឆេតត្រូវបានសាកល្បងលើធ្យូងដែលបានរកឃើញនៅ **ស្រីក្សេត្រ** ផលិតមានកាលបរិច្ឆេទរវាង 50 - 200 នៃគ.ស ដែលជាពេលវេលាដែលលឿនជាងការពិចារណាពីមុន។  កាលបរិច្ឆេទដើមដំបូងនេះនៅក្នុងសតវត្សដំបូងនៃសហសវត្សរ៍នៃគ.ស. នឹងដាក់ ព្យុ ជាប្រជាជនដែលមានទីក្រុងដំបូងបំផុតនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ក្នុងអំឡុងពេលនៃការជីកកកាយចំនួនពីរ គឺខែមករា ដល់ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ 2015 និងខែធ្នូ ឆ្នាំ 2015 ដល់ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ 2016 ដែលដឹកនាំដោយ Janice Stargardt នៅក្នុងពំនូក យ៉ាហាន់ដា នៅ **ស្រីក្សេត្រ** ការបោះត្រាដំបូងបង្អស់ដែលបោះត្រាដោយគំនូរពុទ្ធសាសនាត្រូវបានរកឃើញ ក្រោយមកចុះកាលបរិច្ឆេទ គ. ៣៤០ +/- ៣០ គ  .  កំពែងទីក្រុងនៅ **ស្រីក្សេត្រ** គឺធំជាងគេក្នុងចំណោមការតាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិ ព្យុ ។  ចេតិយ និងប្រាសាទដែលបាក់បែកជាច្រើនត្រូវបានគេរកឃើញទាំងខាងក្នុង និងខាងក្រៅកំពែងក្រុងនៅ **ស្រីក្សេត្រ** ។  ចេតិយសំខាន់ៗទាំងបីដែលជាលក្ខណៈនៃទេសភាពរបស់ជនជាតិព្យូនៅ Hmawza, Bawbaw gyi, Payama និង Paya gyi ក៏មានទីតាំងនៅខាងក្រៅជញ្ជាំងផងដែរ។

រួមជាមួយនឹងភស្តុតាងខាងបុរាណវត្ថុ មានកំណត់ត្រាជាលាយលក្ខណ៍អក្សរមួយចំនួនដែលនិយាយអំពី ព្យុ ដែលភាគច្រើនត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងគណនីប្រវត្តិសាស្ត្រចិន។ ការលើកឡើងដំបូងបំផុតគឺគណនីសតវត្សទី 4 នៃគ.ស. ដោយ Ch'ang Ch'u ជាមួយនឹងគណនីក្រោយមកដោយអ្នកធ្វើធម្មយាត្រាចិន Xuanzang និង Yijing នៅសតវត្សទី 7 នៃគ។  នៅក្នុងសតវត្សទីប្រាំបីនៃគ.ស. ប្រវត្តិសាស្ត្រថាងបានរៀបរាប់អំពីការមកដល់នៅតុលាការនៃស្ថានទូតពីរាជធានី ព្យុ ក្នុងឆ្នាំ 801  ខណៈពេលដែលកំណត់ត្រាជាលាយលក្ខណ៍អក្សរទាំងនេះជួយដល់ការណាត់ជួបរបស់ **ស្រីក្សេត្រ** និងបង្ហាញពីអន្តរកម្មវប្បធម៌ ពួកវាត្រូវបានបំបែក និងមិនអាចគាំទ្រដោយភស្តុតាងផ្សេងទៀតបានទេ។

**ស្រីក្សេត្រ** គឺជាច្រកដ៏សំខាន់រវាងចិន និងឥណ្ឌា។ វាស្ថិតនៅលើទន្លេ Irawaddy ជិតសមុទ្រ មុនពេលដែលដីសណ្ដ Irrawaddy ត្រូវបានបង្កើតឡើង។ កប៉ាល់​ពី​មហាសមុទ្រ​ឥណ្ឌា​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​ក្រុង​ Prome ដើម្បី​ធ្វើ​ពាណិជ្ជកម្ម​ជាមួយ​ជនជាតិ​ព្យូ និង​ចិន។  ពាណិជ្ជកម្មជាមួយប្រទេសឥណ្ឌាបាននាំមកនូវឥទ្ធិពលវប្បធម៌សំខាន់ៗដល់ **ស្រីក្សេត្រ** រួមទាំងការមកដល់នៃព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលត្រូវបានដាក់លើប្រព័ន្ធជំនឿដែលមានស្រាប់។ មានភស្តុតាងដ៏រឹងមាំនៃវប្បធម៌ព្រះពុទ្ធសាសនាដ៏សម្បូរបែបនៅ **ស្រីក្សេត្រ** រួមជាមួយនឹងអត្ថិភាពនៃសាសនាហិណ្ឌូ។

### ឈ្មោះរាជ 
សិលាចារឹកជាច្រើនដែលបានរកឃើញនៅ **ស្រីក្សេត្រ** មានព្រះនាមរាជវង្ស និងឋានៈរាជវង្ស។ ខាងក្រោមនេះគឺជាតារាងនៃសិលាចារឹកពិធីបុណ្យសពរបស់ជនជាតិ ព្យុ ដែលបានបកប្រែរកឃើញនៅលើកោដ្ឋថ្មចំនួនបួន ដែលជីកនៅខាងក្រៅកំពែងក្រុង **ស្រីក្សេត្រ** ពីអ្វីដែលត្រូវបានគេជឿថាជាកន្លែងបញ្ចុះសពរបស់ស្តេច។  បកប្រែជាលើកដំបូងដោយ O. Blagden ក្នុងឆ្នាំ 1917 សិលាចារឹកទាំងនេះផ្តល់ការយល់ដឹងអំពីការគ្រប់គ្រងរបស់ ព្យុ និងការណាត់ជួបរបស់ **ស្រីក្សេត្រ** ។  

ភស្តុតាង​សិលាចារឹក​បច្ចុប្បន្ន​បង្ហាញ​ពី​ឈ្មោះ​រាជវង្ស​ខុស​គ្នា​ពីរ គឺ  វិក្រម និង វរ្ម័ន។  រាជវង្សទីមួយ ហៅថា រាជវង្ស វិក្រម ត្រូវបានគេជឿថាដោយ GH Luce និង Than Tun ថាបានចាប់ផ្តើមប្រតិទិន ព្យុ ជាមួយនឹងកាលបរិច្ឆេទនៃ 22 ខែមីនា 638 ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាប្រតិទិនភូមានៅឆ្នាំ 640 នៃគ។   ដោយ​មាន​ភស្តុតាង​សម្រាប់​ការ​ណាត់​ជួប​របស់ **ស្រីក្សេត្រ**ដល់​ដើម​សតវត្ស​ទី​ប្រាំពីរ វា​ទំនង​ជា​មាន​ស្តេច​ព្យូ​មុន​នឹង​ឈ្មោះ​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​នៅ​លើ​កោដ្ឋ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រភពកាលប្បវត្តិភូមា បានបង្ហាញថា រាជវង្ស **ស្រីក្សេត្រ** ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ 444 មុនគ.ស ដោយស្តេច Duttabaung (Dွတ္တပေါင်) ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ មិនមានភស្តុតាងខាងបុរាណវត្ថុណាមានតាំងពីដើមដំបូងមកម្ល៉េះ។ 

## រឿងព្រេង 
យោងតាម *លោក Hmannan Yazawin* ដែលជារាជវាំងនៃ រាជវង្ស Konbaung ព្រះរាជាណាចក្រ **ស្រីក្សេត្រ** ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយបងប្អូនពីរនាក់ដែលមានឈ្មោះថា Maha Thanbawa និង Sula Thanbawa ក្នុងឆ្នាំ 484 មុនគ។ បងប្អូនទាំងនោះគឺជាអាណាចក្រនៃ នគរតាហ្កាង ដែលមានទីតាំងនៅភូមាខាងលើ ហើយទីបំផុតបានចុះពីស្តេច Abhiyaza និង Dazayaza ដែលទាំងពីរនាក់នោះជាកម្មសិទ្ធិរបស់ ត្រកូល Sakya របស់ ព្រះពុទ្ធ ។ បងប្អូនបានកើតមកខ្វាក់ ហើយត្រូវបានបញ្ជាឱ្យសម្លាប់ពីកំណើតដោយឪពុករបស់គេ ថាដូ មហាយ៉ាហ្សា ដោយសារពិការភ្នែករបស់ពួកគេ។ ម្តាយរបស់ពួកគេ ឈ្មោះ Keinnayi Dewi បានចិញ្ចឹមពួកគេដោយសម្ងាត់រហូតដល់ឆ្នាំ 482 មុនគ.ស នៅពេលដែលឪពុកបានរកឃើញអត្ថិភាពរបស់ពួកគេ ហើយបានបញ្ជាឱ្យសម្លាប់ពួកគេម្តងទៀត។ ម្តាយរបស់ពួកគេបានដាក់ព្រះអង្គម្ចាស់ខ្វាក់នៅលើក្បូនមួយដោយម្តាយរបស់ពួកគេចុះ ទន្លេអ៊ីរ៉ាវ៉ាឌី មុនពេលអ្នកសម្លាប់ស្តេចមកដល់។ អណ្តែតក្នុងទន្លេ បងប្អូនបានមើលឃើញដោយអព្ភូតហេតុ ដោយមានជំនួយពី សត្វអុក ។ 

ជាមួយនឹងការនិមិត្តដែលរកឃើញថ្មី បងប្អូនបានមកដល់តំបន់  (ជិត ព្យយ (ព្រំ) បច្ចុប្បន្ន) ដែលប្រជាជន ព្យុ បានធ្វើសង្រ្គាមជាមួយ ប្រជាជន Kanyan ។ ដោយ​ត្រូវ​បាត់​បង់​មេទ័ព​របស់​ខ្លួន​ទៅ​ក្នុង​សង្គ្រាម ពួក​ភីយូ​បាន​តែងតាំង​មហា​ថន​បាវ៉ា​ដែល​ទើប​មក​ថ្មី​ជា​មេ។ "នគរ" នៃ**ស្រីក្សេត្រ**ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ 484 នៃគ។ ( *Hmannan* មិនបានបង្ហាញពីវិសាលភាពនៃរាជាណាចក្រនោះទេ។) សរុបមក ស្តេចសរុបចំនួន 27 នៃរាជវង្សនេះត្រូវបានគេនិយាយថាបានសោយរាជ្យអស់រយៈពេល 578 ឆ្នាំ។  

*Hmannan* បន្ត​ថា​ការ​បញ្ចប់​នៃ​នគរ​បាន​មក​ដល់​នៅ​ឆ្នាំ 94 នៃ​គ.ស ដោយ​សារ​តែ​សង្គ្រាម​ស៊ីវិល​រវាង​ពួក ព្យុ និង Kanyan ដែល​ជា​ក្រុម​ជនជាតិ​ភាគ​តិច​ពីរ​ក្នុង​ចំណោម​ក្រុម​ទាំង​បី​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​នេះ​។ ( ជនជាតិ ​ភូមា) ជា​អ្នក​ទី​៣។ ) ជនជាតិព្យូដំបូងបានលេចចេញនូវជ័យជំនះលើជនជាតិកាយ៉ាន។ ប៉ុន្តែភ្លាមៗនោះ អ្នកឈ្នះបានបំបែកជាក្រុមគូប្រជែងចំនួនបី ហើយសង្រ្គាមជុំទីពីរបានកើតឡើង។ ឆ្លៀតយកប្រយោជន៍ពីភាពច្របូកច្របល់ ក្រុមទីបួន ពួកមននៃភូមាខាងក្រោមបានបណ្តេញក្រុមជនជាតិដើមភាគតិចទាំងអស់ចេញពី **ស្រីក្សេត្រ** ។ ក្រុមជនភៀសខ្លួនមួយក្នុងចំណោមក្រុមជនភៀសខ្លួនដែលដឹកនាំដោយ Thamoddarit ដែលជាក្មួយប្រុសរបស់ស្តេចចុងក្រោយនៃ **ស្រីក្សេត្រ** បានវង្វេងអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំ។ នៅ​ឆ្នាំ​១០៧ នៃ​គ.ស ព្រះ​ធម្មរាជា​បាន​បង្កើត​ក្រុង ​បាកាន និង ​រាជវង្សបាកាន ។ 

## បូជនីយដ្ឋាន និងកន្លែងបុរាណវិទ្យា 
### កំពែង 
រូបភាពតូច| **ស្រីក្សេត្រ**, បាគូ, មីយ៉ាន់ម៉ា។ ទ្វារយ៉ាហាន់ដា មើលឃើញពីខាងក្រៅទីក្រុង។
**ស្រីក្សេត្រ** គឺជា​ទីតាំង​ទីក្រុង​ដ៏​ធំ​មួយ​ដែល​មាន​សំណង់​បាក់បែក​ជាច្រើន វិមាន និង​ស្តូប។ លក្ខណៈ​ពិសេស​របស់​ទីក្រុង​គឺ​ប្លង់​រង្វង់​មូល​ដែល​សម្គាល់​ដោយ​កំពែង​ពាក់កណ្តាល​រង្វង់​នៅ​ផ្នែក​ខាងជើង ខាងត្បូង និង​ខាងលិច​។ នៅ​ខាង​ក្រៅ​កំពែង​មាន​ប្រឡាយ​មួយ​ដែល​សម្គាល់​ដោយ​រថក្រោះ​បន្តបន្ទាប់​គ្នា​នៅ​រដូវប្រាំង។ នៅចំណុចមួយចំនួនក្នុងកំពែង មានខ្លោងទ្វារធំៗ ហើយជុំវិញខ្លោងទ្វារទាំងនោះមានចេតិយ និងសំណល់សំខាន់ៗ។

### ស្តូបប៉ាយ៉ាម៉ា 
រូបភាពតូច| **ស្រីក្សេត្រ**, បាគូ, មីយ៉ាន់ម៉ា។ ស្ដូបប៉ាយ៉ាម៉ា ពីភាគខាងត្បូង។
ស្តូប ប៉ាយ៉ាម៉ា ស្ថិតនៅភាគខាងជើងនៃកំពែងនៃ **ស្រីក្សេត្រ** ក្បែរភូមិ Koneyoe (នៅ 18°50'3"N 95°18'7"E)។ វាត្រូវបានរាយការណ៍នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់មីយ៉ាន់ម៉ាថាត្រូវបានសាងសង់ឡើងដោយស្តេច Duttabaung ដើម្បីធ្វើជាព្រះសារីរិកធាតុរបស់ព្រះពុទ្ធ។ សំណង់​នេះ​សង់​ពី​ឥដ្ឋ​និង​បាយអ​កំបោរ​លើ​ផ្ទៃ​រាបស្មើ​បួន។ ដោយមានលក្ខណៈរាងសាជីនៃស្តូប៉ានៅក្នុងចម្លាក់សង្គ្រោះដំបូងពី **ស្រីក្សេត្រ** វាគឺជាស្តូបមួយក្នុងចំណោមស្តូប៉ាទីមួយនៃយុគសម័យកណ្តាល ព្យុ និងកាលបរិច្ឆេទនៅចន្លោះសតវត្សទី 4 និងទី 7 ។

### បាវ បាវ ជីពយ៉ា 
Baw Baw Gyi Paya គឺជាស្តូប៉ាព្រះពុទ្ធសាសនាដ៏សំខាន់មួយ ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងត្បូងនៃកំពែង **ស្រីក្សេត្រ** (នៅ 18°47'10"N 95°17'7"E)។ វា​ជា​សំណង់​ឥដ្ឋ​រាង​ជា​រង្វង់ លើក​លើ​រាបស្មើ​ដល់​កម្ពស់​ប្រហែល ៤៦ ម៉ែត្រ។ រូបរាងរបស់ស្តូប៉ាត្រូវបានប្រៀបធៀបទៅនឹង ស្តូប៉ា Dhamek នៅ Sarnath ក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាដែលវាទំនងជា coeval ។ ជាមួយនឹងការដួលរលំនៃ **ស្រីក្សេត្រ** នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទីប្រាំបួន ស្តេច Anawrahta បានបើកស្តូប៉ា ហើយបានយកវត្ថុបុរាណដែលត្រូវបានដំឡើងឡើងវិញនៅរាជធានីនៅក្នុង បាកាន នេះ។ នៅ​កន្លែង​នោះ លោក​បាន​បន្សល់​ទុក​នូវ​ផ្ទាំង​អក្សរ​ចារឹក​មួយ​ចំនួន។ 
រូបភាពតូច| **ស្រីក្សេត្រ**, បាគូ, មីយ៉ាន់ម៉ា។ Baw Baw Gyi ពីភាគពាយ័ព្យ។

### ស្មុគ្រស្មាញ Payahtaung 
អគារ Payahtuang ដែលមានលេខ HMA.31 យោងតាមនាយកដ្ឋានបុរាណវត្ថុវិទ្យា មានទីតាំងនៅកណ្តាល **ស្រីក្សេត្រ** ក្បែរសារមន្ទីរទីតាំង (នៅ 18°48'25"N 95°17'33"E)។ អគារនេះមានរចនាសម្ព័ន្ធជាច្រើន៖ (ក) ប្រាសាទ Payahtaung ត្រឹមត្រូវ អគាររាងការ៉េធ្វើពីឥដ្ឋស្រដៀងនឹងអគារមួយចំនួននៅបាកាន ហើយមានអាយុកាល *ប្រហែល* សតវត្សទីដប់ (ខ) ប្រាសាទទំនើបនៅខាងកើត (គ) *ស្តូប* ឥដ្ឋដែលបាក់បែក (ឃ) គ្រឹះនៃសំណង់បាក់បែកតូចមួយ និង (ង) អគារឥដ្ឋរាងប្រាំបីដែលមានកោដ្ឋថ្មដ៏ធំដែលមានចារឹកជាភាសា ព្យូ ផ្តល់​នូវ​អ្វី​ដែល​ទំនង​ជា​កំណត់​ត្រា​រំលឹក​ដល់​ស្តេច​ព្យុ។  ព្រះ​កោដ្ឋ​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​ក្នុង​ខែ​មីនា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ឥឡូវ​នេះ​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង ​សារមន្ទីរ​ជាតិ​នៃ​ប្រទេស​មីយ៉ាន់ម៉ា (យ៉ាងហ្កន) ។

### ឃិន បា 
រូបភាពតូច| **ស្រីក្សេត្រ**, បាគូ, មីយ៉ាន់ម៉ា។ ចម្លាក់លៀនស្តូបក្នុងថ្មភក់ ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងពំនូកឃិនបា។
ពំនូកឃិនបា ស្ថិតនៅខាងក្នុងកំពែង ខាងត្បូងក្រុង មិនឆ្ងាយពីខ្លោងទ្វារថារ៉ាវតី និងស្តូប Mathe Gyagone ។ មានទីតាំងនៅ 18°47'37"N 95°18'0"E, Khin Ba គឺជាទីតាំងនៃស្តូប៉ាបុរាណមួយ និងជាកន្លែងបុរាណវិទ្យាដំបូងបង្អស់ដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៅក្នុងប្រទេស **ស្រីក្សេត្រ**និងមីយ៉ាន់ម៉ា។ ជីកកកាយលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ 1926-27 វាបានផ្តល់នូវលទ្ធផលជាច្រើននៃការរកឃើញឥឡូវនេះដាក់តាំងបង្ហាញនៅក្នុងសារមន្ទីរ **ស្រីក្សេត្រ** និង សារមន្ទីរជាតិមីយ៉ាន់ម៉ា (យ៉ាងហ្កន) ។ បន្ថែមពីលើបន្ទះដីឥដ្ឋ និងចម្លាក់ថ្មបុរាណ 'កន្លែងបញ្ចុះសពប្រាក់ដ៏អស្ចារ្យ' ត្រូវបានរកឃើញនៅឃិនបា ។  ព្រះបរមសារីរិកធាតុ ដែលមានចារឹកជា ភាសាព្យុ និង បាលី ត្រូវបានអមដោយស្លឹកមាសជាច្រើនសន្លឹក ដែលផ្ទុកនូវអត្ថបទព្រះពុទ្ធសាសនានៃសតវត្សទី៦។ ជាទូទៅ​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​គំរូ​ដែល​នៅ​រស់រាន​មាន​ជីវិត​ចាស់​បំផុត​នៃ​ភាសា​បាលី។

## សិល្បៈ 
ចាប់តាំងពីដើមសតវត្សទី 20 ការជីកកកាយនៅទីតាំង ព្យ នេះបានរកឃើញចំនួនដ៏ច្រើននៃសិល្បៈ ព្យ ផ្ទុយទៅនឹងការរកឃើញតិចតួចបំផុតនៅ Beikthano និង Halin ។  វត្ថុដែលបានរកឃើញពី **ស្រីក្សេត្រ** អាចចុះកាលបរិច្ឆេទនៅចន្លោះសតវត្សទី 4 និងទី 9 នៃគ. ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ការលំបាកក្នុងការណាត់ជួបសិល្បៈ ព្យុ មានន័យថា សិល្បៈភាគច្រើនត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងរយៈពេលនេះ។ ការសិក្សាប្រវត្តិសាស្រ្តសិល្បៈនៃស្ទីលដែលបានរកឃើញនៅ **ស្រីក្សេត្រ** បង្ហាញពីកាលបរិច្ឆេទនៃសតវត្សរ៍ទី 1 នៃគ.ស ដែលនឹងធ្វើឱ្យវាក្លាយជាស្នាដៃសិល្បៈរបស់ជនជាតិ ព្យុ ដំបូងបំផុត ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វាត្រូវបានប្រកួតប្រជែងក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញ។  អាហារូបករណ៍បន្ថែមទៀតក៏បានបង្ហាញផងដែរថាសិល្បៈនៃជនជាតិ ព្យុ ទាញយកពីឥទ្ធិពលជាច្រើនពីវប្បធម៌ឥណ្ឌា និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។

សិល្បៈ​នៅ​តែ​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​នៅ **ស្រីក្សេត្រ** ជា​ចម្បង​ពុទ្ធសាសនា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អត្ថិភាពនៃចម្លាក់ និងបំណែកដែលបង្ហាញអំពីអាទិទេពហិណ្ឌូ ដែលភាគច្រើនជាព្រះវិស្ណុ បានបង្ហាញថា លទ្ធិ Vaishnavism ត្រូវបានប្រតិបត្តិជាមួយព្រះពុទ្ធសាសនា។  នៅសល់នៅ **ស្រីក្សេត្រ** ស្នើឱ្យឃើញវប្បធម៌ព្រះពុទ្ធសាសនាដ៏រីកចម្រើនដែលមាននៅក្នុងការតាំងទីលំនៅ ព្យុ នេះ។ សម្ភារៈពុទ្ធសាសនិកជាច្រើនប្រភេទ រួមមាន រូបចម្លាក់ ចម្លាក់ថ្ម សំរិទ្ធ និងរូបចម្លាក់លោហៈដ៏មានតម្លៃផ្សេងទៀត បំណែកស្ថាបត្យកម្ម និងវត្ថុបុរាណ ក៏ដូចជាវត្ថុបុរាណផ្សេងទៀត រួមមាន អង្កាំធ្វើដោយដៃ ធ្វើពីថ្ម កញ្ចក់ ដីឥដ្ឋ និងឆ្អឹង។ ចិញ្ចៀន; និងចានប្រាក់ និងចាន។ កាលប្បវត្តិនៃសិល្បៈ ព្យុ ដែលបង្ហាញពីការវិវត្តន៍ និងលក្ខណៈនៃរចនាប័ទ្ម 'ព្យុ' មិនទាន់ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឡើយទេ។ 

### ការណាត់ជួបសិល្បៈ ព្យុ 
រូបភាពតូច| *រូបសំណាកព្រះវិស្ណុ និងព្រះនាងឡាក់* ស្មី ថ្មភក់សម័យព្យូ ត្រូវបានរកឃើញនៅជិតស្ថានីយ៍ Hmaw Zar
ការណាត់ជួបសិល្បៈ ព្យុ នៅ **ស្រីក្សេត្រ** គឺពិបាកណាស់។ ការសិក្សាដែលធ្វើឡើងនៅ **ស្រីក្សេត្រ** បានប្រើវិធីសាស្រ្តជាច្រើន រួមទាំងការណាត់ជួបតាមវិទ្យុ ការវិភាគរចនាបថ និងការសិក្សា palaeographic ដើម្បីកំណត់កាលបរិច្ឆេទ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ភាគច្រើននៃការណាត់ជួបនៅតែជាការប្រកួតប្រជែងក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញ។  ការសិក្សាបុរាណវិទ្យានៃសាត្រាស្លឹករឹតមាសដែលមាន ភាសាបាលី រកឃើញពីពំនូកឃិនបា បង្ហាញថា អក្សរនេះអាចចុះកាលបរិច្ឆេទដល់សតវត្សទីប្រាំនៃគ.ស ដែលច្រើនមុនគ្រឹស្តសតវត្សទីប្រាំពីរនៃគ្រិស្តសករាជ ដែលវាត្រូវបានគេសន្មតថាដើម។  ការសិក្សានេះមានសារៈសំខាន់ក្នុងការពិចារណាឡើងវិញនូវកាលបរិច្ឆេទសម្រាប់ភ្នំ ឃិនបា; ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ការណាត់ជួបដែលស្នើឡើង មិនត្រូវបានទទួលយកដោយអ្នកប្រាជ្ញទាំងអស់។ អំណះអំណាងប្រឆាំងនឹងការណាត់ជួបសម្ភារៈ ព្យុ នៅ **ស្រីក្សេត្រ** នៅដើមសតវត្សទី 7 នៃគ.ស. ក៏ផ្អែកលើការប្រៀបធៀបរចនាប័ទ្មផងដែរ ដោយមានអ្នកប្រាជ្ញថាខណៈពេលដែលវត្ថុបុរាណមួយអាចមានគុណលក្ខណៈស្រដៀងគ្នាទៅនឹងវត្ថុបុរាណនៃសតវត្សទីប្រាំនៃគ.ស.ក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា វប្បធម៌សតវត្សទីប្រាំប្រហែលជាមាន។ សកម្មក្នុងសតវត្សទីប្រាំពីរនៃគ.ស ដែលមានន័យថាភាពស្រដៀងគ្នាអាចចង្អុលទៅកាលបរិច្ឆេទក្រោយនេះ។  ការស្រាវជ្រាវបន្តត្រូវធ្វើនៅ **ស្រីក្សេត្រ** ដើម្បីបញ្ជាក់ពីបញ្ហាជុំវិញការណាត់ជួបសិល្បៈ ព្យ ។

### ឥទ្ធិពល 
សិល្បៈ ព្យុ នៅ **ស្រីក្សេត្រ** បង្ហាញពីឥទ្ធិពលមួយចំនួន។ សិល្បៈនេះមានគុណសម្បត្តិស្រដៀងគ្នាទៅនឹងសិល្បៈនៃប្រទេសឥណ្ឌាភាគខាងត្បូង (រួមទាំងសម័យ គុប្ត និងក្រោយគុប្ត) អន្ធរប្រទេស និងស្រីលង្កា។ រូបចម្លាក់ព្រះពុទ្ធប្រាក់ដែលបានរកឃើញពីអង្គធាតុសារីរិកធាតុនៃពំនូកឃិនបា បង្ហាញលក្ខណៈរចនាបថក៏រកឃើញនៅក្នុងប្រទេសស្រីលង្កាផងដែរ រួមទាំងស្មាធំទូលាយ កខ្លី សក់រួញបុគ្គល និងអាវផាយថ្លា។  ខណៈពេលដែលឥទ្ធិពលវប្បធម៌លើជនជាតិ ព្យុ ត្រូវបានបង្ហាញឱ្យឃើញពីភាពស្រដៀងគ្នារបស់ឥណ្ឌា អាហារូបករណ៍ក៏បានបង្ហាញពីភាពស្រដៀងគ្នាជាមួយមននៃភូមា និង ទ្វារវតី របស់ប្រទេសថៃផងដែរ។  រូបចម្លាក់ព្រះពុទ្ធ និងចេតិយ ការប្រើប្រាស់ megaliths និងរូបភាពចែករំលែកត្រូវបានលើកឡើងថាបង្ហាញពីឥទ្ធិពលនៃវប្បធម៌អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែលនៅជិតខាងទាំងនេះ។  ការប្រៀបធៀបយ៉ាងទូលំទូលាយដែលបានធ្វើឡើងក្នុងការវិភាគសិល្បៈ ព្យុ បង្ហាញពីភាពស្មុគស្មាញនៃការសិក្សាសិល្បៈនៃវប្បធម៌នេះ។

## សូមមើលផងដែរ។ 
* ទីក្រុង-រដ្ឋ ព្យុ
* នគរតាហ្កុង
* អាណាចក្រ បាកាន ដើម
* ព្រះរាជាណាចក្រព្យុំ