ឥន្ទ្របុរៈ(ចម្ប៉ា)

**ឥន្ទ្របុរៈ ឬ ឦន្ទ្រពុរ** ជារាជធានីនៃ នគរចម្ប៉ា ពីឆ្នាំ ៨៧៥ នៃគ.ស ដល់ ៩៨២  ឬរហូតដល់សតវត្សទី ១២ នៃគ.ស  អស់ជាច្រើនទសវត្សរ៍   ក្រោមរជ្ជកាលព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ (៨៧៧-៨៩០) និង អ្នកបន្តរាជ្យរបស់គាត់មួយចំនួនដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់រាជវង្សទី ៦ នៅដុងឌឿង។  ពាក្យ ឥន្រ្ទបុរៈ មានន័យថា "**ទីក្រុងនៃព្រះឥន្ទ្**រ " ជា ភាសាសំស្ក្រឹត ព្រះឥន្ទ្រជាព្រះហិណ្ឌូនៃព្យុះ និងសង្រ្គាម និងជាស្តេចនៃទេវៈនៅក្នុង រីកវេតា ។

## ឈ្មោះ 
ឥន្ទ្របុរៈ (សព្វថ្ងៃ ដុងសឿង ) ត្រូវបានចម្លងជាភាសាចិន និងវៀតណាមថា ហ្វូសុី*/ផាត់ថា* (ចិន៖ 佛逝) ឬ *ហ្វូសឈីង* (ចិន៖ 佛逝城, ទីក្រុង ឥន្ទ្រៈ ឬ 'ទីក្រុងព្រះពុទ្ធ') .  អាហារូបករណ៍បារាំងជំនាន់មុនបានសន្មតថា ហ្វូស៊ី ទៅជា វិជ័យ (ចិន៖ 尸唎皮奈; pinyin: *Shīlì Pínài* ; វៀតណាម៖ *Thị Lợi Bi Nai* ; ឆ្លាស់គ្នា៖ *Chà Bàn* )។ 

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
ព្រះបាទ​វិក្រវាទ​វរ្ម័ន​ទី​៣ នៃ​ប្រទេស​ចម្ប៉ា​បាន​ដំឡើង​រដ្ឋាភិបាល​របស់​ទ្រង់​នៅ​ក្រុង​វីរៈ​បុរៈ ( ផាន់​រាំង ខេត្ត​និញ​ធួ​ន ​) ។ ដោយ​គ្មាន​អ្នក​ស្នង​មរតក​នោះ គាត់​ត្រូវ​ជ្រើសរើស​កូនប្រុស​ម្នាក់​ក្នុង​ចំណោម​រាជវង្ស​ពី​កុលសម្ព័ន្ធ​ខាង​ជើង​ដើម្បី​ឡើង​ស្នង​រាជ្យ។ ស្តេចថ្មី ( ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ) បានសម្រេចផ្លាស់រាជធានីទៅខាងជើង ដែលជាឥន្ទ្របុរៈ។

### ឥទ្ធិពលនៃព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន 
[ធ្វេង|រូបភាពតូច| ចម្លាក់​ព្រះសង្ឃ​ចាម, c. សតវត្សទី១០ រចនាបថដុងឌឿង។ [សារមន្ទីរចម្លាក់ចាម ដាណាង ។]]
សម័យ​នេះ​ក៏​បាន​កត់​សម្គាល់​ការ​រីក​ចម្រើន​នៃ​ព្រះពុទ្ធសាសនា​មហាយាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង​នគរ​ចំប៉ា​ពី​ជីវិត​សាសនា និង​សង្គម។ ព្រះពុទ្ធសាសនា គឺជាសាសនាផ្លូវការរបស់ប្រទេស ក៏ដូចជារាជវាំងផងដែរ។ ស្តេចចម្ប៉ាឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ក្នុងឆ្នាំ ៨៧៥ បានផ្តួចផ្តើមសាងសង់វត្តព្រះពុទ្ធដ៏ធំនៅឥន្ទ្របុរៈ ដែលត្រូវបានកត់ត្រាថាជាវត្តដ៏ធំបំផុតនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍នៅពេលនោះ។ ស្នងរាជ្យរបស់ព្រះអង្គ ជយា សីហៈវរ្ម័នទី ១ និងក្រោយមកទៀតបានបញ្ជាឱ្យគម្រោងព្រះពុទ្ធសាសនាបន្ថែមទៀតនៅឥន្ទ្របុរៈ និងទូទាំងនគរចាម ឧទាហរណ៍ប្រាសាទមួយឈ្មោះ vihara Pramuditalokeśvara នៅ Quang Nam ត្រូវបានសាងសង់ក្នុងឆ្នាំ 902 ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ Avalokiteśvara ហើយនៅឆ្នាំ 911 វត្តមហាយានដ៏ធំមួយទៀតត្រូវបានសាងសង់នៅ Quang Trị ។ ដោយ Rajadvara ដែលជាពួកអភិជនជនជាតិចាមដែលគេស្គាល់ថាជាអ្នកបម្រើស្តេចជាច្រើនអង្គ និងបានបំពេញបេសកកម្មការទូតចំនួនពីរទៅកាន់ កោះជ្វា ដែលគ្រប់គ្រងដោយ Mahayana Shailendras ផងដែរ។ ទីសក្ការៈបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាមួយត្រូវបានសាងសង់នៅ Kon Klor, Kon Tum, Central Highlands ក្នុងឆ្នាំ 914 ផងដែរ។

ប្រាសាទពុទ្ធសាសនាបានលាតសន្ធឹងទៅភាគខាងជើងឆ្ងាយដូចជា Quang Binh និងឆ្លងកាត់ភាគខាងជើងចំប៉ា។ នោះអាចជាហេតុផលដែលក្នុងកំឡុងសតវត្សទី 13 ស្តេចវៀតណាម Trần Nhân Tông ដែលជាអ្នកកាន់សាសនាព្រះពុទ្ធ បានចំណាយពេលប្រាំបួនខែសម្រាប់ការធ្វើដំណើររបស់គាត់នៅចំប៉ា ដោយមិនសង្ស័យសម្រាប់ការទស្សនាកន្លែងពុទ្ធសាសនានៅទីនោះ។ 

ពីឆ្នាំ ៨៧៥ ដល់ ៩៨២ ចម្ប៉ាក៏បានរក្សាទំនាក់ទំនងជាមួយ អាណាចក្រខ្មែរ និង ជ្វា ដែលមានឥទ្ធិពលខ្លះលើស្ថាបត្យកម្មចាម។

### ការបញ្ចប់និងការបំផ្លិចបំផ្លាញ 
ស្តាំ|រូបភាពតូច| Đồng Dương និងចេតិយរបស់វា។ រូបថតឆ្នាំ 1902 ។
ការកើនឡើងនៃប្រទេសជិតខាងទាំងពីរ Đại Cồ Việt នៅភាគខាងជើង និង អាណាចក្រខ្មែរ នៅលោកខាងលិច គឺជាការគំរាមកំហែងដល់សន្តិសុខជាតិ។ សង្គ្រាមរវាងចក្រភពចាម្ប៉ា និង អាណាចក្រខ្មែរ នៅឆ្នាំ ៩៤៥ និង ដាយក្វាវវៀត ក្រោម រាជវង្សដើមឆ្នាំ ៩៧៩ ដែលនាំឱ្យប្រទេសចុះខ្សោយ។ នៅឆ្នាំ ៩៨២ ស្តេចដាយវៀត ឡេហៀន បានដឹកនាំទ័ព និងវាយបំផ្លាញទីក្រុងមួយនៅចំប៉ាខាងជើង (ក្វាងប៊ិញ) ក្នុង សង្រ្គាមចាម-វៀតណាម (៩៨២) ហើយបានសម្លាប់ស្តេចចាមប៉ាមេសវរៈវរ្ម័ន។ អ្នកស្នងរាជ្យជនជាតិចាម (ប្រហែលជាស្តេចក្នុងស្រុកតូច) បានដកថយ 700 *លី* (300 គីឡូម៉ែត្រ/186 ម៉ាយ) ទៅទីក្រុងឥន្ទ្របុរៈ ( *Fóshì* ) ។ 

នៅឆ្នាំ 988 ស្តេច Foshi Yángtuópái (楊陀排 ឬ Ju-shi-li-he-shen-pai-ma-luo) បានបញ្ជូនបេសកជនមួយរូបទៅកាន់ រាជវង្សសុង ។ *ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃរាជវង្ស* សុង (សុងស៊ី) រាយការណ៍ប្រេសិតជនជាតិចាមនៅឆ្នាំ 1007 ដោយនិយាយថា "ប្រទេសរបស់ខ្ញុំពីមុនស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ជៀវចូវបន្ទាប់មកយើងបានភៀសខ្លួនទៅកាន់ហ្វូស៊ី 700 *លី* ភាគខាងត្បូងនៃអតីតទីតាំងរបស់យើង" ។ កាលប្បវត្តិរបស់វៀតណាម *Khâm định Việt sử Thông giám cương mục* រៀបរាប់ថា អតីត Huế គឺជាទឹកដី Foshi ឬធ្លាប់ជាកម្មសិទ្ធិរបស់អាណាចក្រឥន្ទ្របុរៈ។ គ្មានភ័ស្តុតាងណាមួយដែលថា yāï po ku vijaya śrī Harivarman (r. 989–997) ដែលត្រូវបានជ្រើសរើសដោយជនជាតិចាម ដើម្បីផ្តួលរំលំ លូ កែតុង ធ្លាប់បានផ្លាស់ប្តូររាជធានីភាគខាងត្បូងទៅប៊ិញ Ðịnh នោះទេ។  គណនីប្រវត្តិសាស្ត្រទាំងនេះអាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាភ័ស្តុតាងសម្រាប់ការវាយប្រហាររបស់វៀតណាមក្នុងឆ្នាំ 982 មិនមែនលើ Indrapura ទេ ប៉ុន្តែជាទីក្រុងដែលគ្រប់គ្រងដោយស្តេចតូចតាចពីរាជវង្សឥន្ទ្របុរៈដូចគ្នានៅ Quảng Bình សម័យទំនើប។ ការបកស្រាយខុសនៃការសិក្សាដំបូងបានបរាជ័យក្នុងការទទួលស្គាល់ការពិតដែលថា 'Foshi' នៅក្នុងប្រភពទាំងចិននិងវៀតណាមគឺពិតជា Indrapura មិនមែន Vijaya ដែលនាំឱ្យមានការភាន់ច្រលំដែលមានរយៈពេលយូរ។ 

មិនមានការសន្និដ្ឋានបន្ថែមទៀតទេដែលថាឥន្ទ្របុរៈត្រូវបានចាមបោះបង់ចោលទាំងស្រុងមុនឆ្នាំ ១៤៧១។ យ៉ាងហោចណាស់ឋានៈរបស់វាប្រហែលជាបានបន្ទាបពីភាពជាអ្នកដឹកនាំដ៏សំខាន់នៃចំប៉ាចំប៉ាក្នុងកំឡុងសតវត្សទីប្រាំបួនដល់ទីដប់ ទៅជាអនីតិជន។

ការស្ទង់មតិបង្ហាញថា ឥន្ទ្របុរៈអាចនឹងត្រូវបានលោះ និងខូចខាតបន្តិចបន្តួចក្នុងអំឡុងការឈ្លានពានសម័យអង្គរឆ្នាំ ១១៤៥-១២០៣។ ទីក្រុងនេះត្រូវបានយួនកាន់កាប់ដោយសង្ខេបនៅឆ្នាំ ១៤០២ ហើយចាម្ប៉ាដណ្តើមមកវិញនៅឆ្នាំ ១៤០៧។ វា​ប្រហែល​ជា​ត្រូវ​បាន​ពួក​ដាយវៀត​ប្លន់​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៤៧១ ដូច្នេះ​ហើយ​បាន​ទុក​ចោល​បន្ទាប់​មក។

ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមវៀតណាម នៅខែសីហា ឆ្នាំ 1969 ទីភ្នាក់ងារ USAF បានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកកំរាលព្រំដ៏ធំនៅលើ Indrapura/Dong Duong និងតំបន់ជុំវិញប្រឆាំងនឹងកន្លែងលាក់ខ្លួនរបស់ Vietcong ដោយកាត់បន្ថយទីក្រុងបុរាណ និងវត្តអារាមរបស់ខ្លួនឱ្យរុះរើសំណង់ទទេ។

## មើលផងដែរ 
{{Navbox|name=រាជធានីខ្មែរដែលបាត់បង់ទៅប្រទេសចម្ប៉ា(ចាម)|title=រាជធានីខ្មែរដែលបាត់បង់ទៅប្រទេសចម្ប៉ា(ចាម)|state={}|liststyle=text-align:left;|image=|group1=**រាជធានីធំ**|list1=ឥន្ទ្របុរៈ|group2=**រាជធានីតូច**|list2=អម្រាវតី វិជ័យ កៅធរៈ មណ្ឌរង្គ|belowstyle=background: #7BBA43; color: #000080;|below=រាជធានីចម្ប៉ា​មាន ​៥ រាជធានី
}}