ដែនសមុទ្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍

[រូបភាពតូច| តំបន់[ភូមិសាស្ត្រ|ជីវភូមិសាស្ត្រ នៃ ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី ត្រូវគ្នានឹងដែនសមុទ្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍]]
**ដែនសមុទ្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍** រួមមានប្រទេស ប្រ៊ុយណេ ឥណ្ឌូ នេស៊ី ម៉ាឡេស៊ី ហ្វីលីពីន សិង្ហបុរី និង ទីម័រខាងកើត ។ 

ពាក្យថា **កោះអាស៊ីអាគ្នេយ៍** ឬ **អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីកោះ** ពេលខ្លះត្រូវបានផ្តល់អត្ថន័យដូចគ្នាទៅនឹង ដែនសមុទ្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍។  និយមន័យផ្សេងទៀតដាក់កម្រិតកោះអាស៊ីអាគ្នេយ៍ឱ្យគ្រាន់តែជាកោះរវាងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក និងខ្ពង់រាបទ្វីបនៃប្រទេសអូស្ត្រាលី និងញូហ្គីណេ។ មានភាពខុសប្លែកគ្នាខ្លះថាតើ តៃវ៉ាន់ ត្រូវបានរួមបញ្ចូលនៅក្នុងរឿងនេះដែរឬទេ។ លោក ភីថឺរ ប៊ែលវូដ រួមបញ្ចូលតៃវ៉ាន់នៅក្នុងនិយមន័យរបស់គាត់   ក៏ដូចជា រ៉ូបឺត ប្លាស,  ខណៈពេលដែលមានឧទាហរណ៍ដែលមិនមាន។ 

ពាក្យនៅសតវត្សរ៍ទី១៦ " ឥណ្ឌូខាងកើត " និងពាក្យនៅសតវត្សទី១៩ ក្រោយមក " ប្រជុំកោះម៉ាឡេ " ក៏ត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសំដៅលើសមុទ្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍ផងដែរ។

នៅប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី ពាក្យជ្វាបុរាណ " ណូសានតារ៉ា " ក៏ត្រូវបានគេប្រើជាពាក្យមានន័យដូចសម្រាប់ ដែនសមុទ្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ផងដែរ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ពាក្យនេះគឺជាតិនិយម និងមានព្រំដែនផ្លាស់ប្តូរ។ ជាធម្មតាវាគ្របដណ្តប់តែ ឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី កោះសាន់ដា កោះម៉ាឡូគូ ហើយជារឿយៗ ញ៉ូហ្គីណេភាគខាងលិច និងមិនរាប់បញ្ចូល ហ្វីលីពីន ។ 

ដោយលាតសន្ធឹងជាច្រើនពាន់គីឡូម៉ែត្រ តំបន់នេះមានកោះជាច្រើន ហើយមានសមុទ្រ រុក្ខជាតិ និងជីវចម្រុះដែលមានជាងគេបំផុតនៅលើផែនដី។

ភាពខុសគ្នាខាងប្រជាសាស្រ្តសំខាន់ដែលកំណត់តំបន់សមុទ្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍ក្រៅពី អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ទំនើបគឺថាចំនួនប្រជាជនរបស់វាភាគច្រើនជាកម្មសិទ្ធិរបស់ក្រុមជនជាតិអូស្ត្រូនីស ។ តំបន់នេះមានតំបន់ដែលមានទីក្រុងខ្ពស់ជាងគេមួយចំនួនរបស់ពិភពលោក ដូចជា តំបន់មហាម៉ានីឡា, មហាចាកាតា, សិង្ហបុរី និង មហាគូឡាឡាំពួរ — ហើយកោះភាគច្រើននៅក្នុងតំបន់ដ៏ធំនេះនៅតែមិនមានមនុស្សរស់នៅ។

## ភូមិសាស្ត្រ 
ផ្ទៃដី​និង​សមុទ្រ​នៃ​តំបន់​សមុទ្រ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍​មាន​លើស​ពី ២លាន​គីឡូម៉ែត្រ ២ ។  ទាំងនេះគឺជាកោះជាង២៥,០០០ នៃតំបន់ដែលមានប្រជុំកោះតូចៗជាច្រើន។ 

ក្រុមសំខាន់ៗគឺ៖

* ឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី 
* សិង្ហបុរី ឥណ្ឌូនេស៊ី ទីម័រខាងកើត ម៉ាឡេស៊ីខាងកើត និង ប្រ៊ុយណេ
** កោះសាន់ដា
*** ប្រជុំកោះសាន់ដាធំ
*** កោះសាន់ដាតិច
** កោះម៉ាលូគូ
* ហ្វីលីពីន
** កោះវីសាយ៉ាន
** ប្រជុំកោះស៊ូលូ

កោះធំជាងគេទាំងប្រាំពីរគឺ បរនេអូ, ស៊ូម៉ាត្រា, ស៊ូឡាវីស៊ិ និង ជ្វា ក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី។ និង លូហ្ស៊ុន និង មីនដាណាវ ក្នុងប្រទេសហ្វីលីពីន។

នៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រធម្មជាតិ តំបន់នេះជួនកាលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា *ទ្វីបសមុទ្រ* ។ វាក៏ត្រូវគ្នាទៅនឹងតំបន់ជីវភូមិសាស្ត្រនៃម៉ាឡេស៊ី [Malesia] (មិនត្រូវច្រឡំជាមួយ "ម៉ាលេស៊ី"[Malaysia]) ដែលមាន រុក្ខជាតិ ត្រូពិចរួម និង សត្វ ។

តាមភូមិសាស្ត្រ ប្រជុំកោះគឺជាតំបន់ ភ្នំភ្លើង សកម្មបំផុតមួយក្នុងពិភពលោក ដែលបង្កើតជា ភ្នំភ្លើងជាច្រើន ជាពិសេសនៅ កោះជ្វា ស៊ូម៉ាត្រា និងតំបន់ប្រជុំកោះតិចសាន់ដា ដែលមានភ្នំភ្លើងច្រើនជាង  ។ មានទីតាំងនៅ។ ការលើកកំពស់តេតូនិច ក៏បានបង្កើតភ្នំធំៗ រួមទាំងភ្នំខ្ពស់បំផុតនៅ ភ្នំគីណាបាលូ ក្នុង រដ្ឋសាបា ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី ដែលមានកំពស់  និង កំពូលចាយ៉ា នៅលើប៉ាពួ ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីនៅ  ។ ភ្នំខ្ពស់ផ្សេងទៀតនៅក្នុងប្រជុំកោះរួមមាន កំពូលម៉ាន់ដាឡា ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីនៅ  និង កំពូលទ្រិកូរ៉ា ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី នៅតម្លៃ  ។

អាកាសធាតុនៅទូទាំងប្រជុំកោះគឺត្រូពិច ដោយសារទីតាំងរបស់វានៅលើ អេក្វាទ័រ ។

## ជីវវិទ្យា 
[រូបភាពតូច| កោះមួយក្នុងចំណោមកោះដែលគ្មានមនុស្សរស់នៅភាគច្រើននៃ [ហ្វីលីពីន|ប្រទេសហ្វីលីពីន ។ ដែនសមុទ្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយប្រជុំកោះធំជាងគេពីររបស់ពិភពលោកដែលស្ថិតនៅចន្លោះមហាសមុទ្រឥណ្ឌា សមុទ្រ ចិនខាងត្បូង និង ប៉ាស៊ីហ្វិក ខាងលិច។]]
កោះអាស៊ីអាគ្នេយ៍ត្រូវបានឆ្លងកាត់ដោយ ខ្សែវ៉លឡេស ។ ខ្សែបន្ទាត់នេះបែងចែករុក្ខជាតិ និងពពួកសត្វនៃអាស៊ីពីអូស្ត្រាលី និងញូហ្គីណេ ជាមួយនឹងទឹកដែលលាតសន្ធឹងដែលតែងតែធំទូលាយពេកសម្រាប់ប្រភេទរុក្ខជាតិ និងសត្វអាចឆ្លងកាត់បានយ៉ាងងាយស្រួល។ ចន្លោះប្រហោងនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមានទំហំធំល្មមដើម្បីធ្វើឱ្យការជិះក្បូនដោយចៃដន្យពីម្ខាងទៅម្ខាងជាព្រឹត្តិការណ៍ដែលមិនទំនង។ ក្រៅពីសត្វស្លាប ប្រភេទសត្វដែលបានគ្រប់គ្រងឆ្លងកាត់ខ្សែនេះ រួមមានសត្វដែលត្រូវបានផ្លាស់ទីដោយមនុស្ស។ មានតំបន់អន្តរកាលមួយនៅជាប់នឹងបន្ទាត់ វ៉លឡេស ដែលត្រូវបានគេហៅថា វ៉លឡេស។ នេះគឺជាតំបន់ដែលឧទាហរណ៍នៃប្រភេទសត្វ និងរុក្ខជាតិពីភាគីទាំងសងខាងអាចត្រូវបានរកឃើញ ប៉ុន្តែជាពិសេសនៅលើកោះតូចៗ ប្រហែលជាមានចំនួនប្រភេទសត្វលើដីធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំង។  &#x3A;&#x200A;១–១៥&#x200A;

ការបែងចែកជីវប្រវត្តិនៃតំបន់គឺមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ការយល់ដឹងពីការរីករាលដាលនៃមនុស្សសម័យទំនើប និងមនុស្សចាស់ចូលទៅក្នុងតំបន់។ ខ្សែបន្ទាត់វ៉លឡេស តំណាងឱ្យរបាំងសមុទ្រដែលនៅតែបន្តកើតមាន ទោះជានៅកម្រិតទឹកសមុទ្រទាបបំផុតនៃផ្ទាំងទឹកកកនៃ Pleistocene និង Holocene ក៏ដោយ។ ដូច្នេះហើយ យើងដឹងថានៅពេលដែលនាវាទឹកនៃការពិពណ៌នាមួយចំនួន (មិនស្គាល់) ត្រូវតែត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយមនុស្សដើម្បីឆ្លងកាត់សមុទ្រ។  &#x3A;&#x200A;១៥&#x200A;

## វប្បធម៌ និងប្រជាសាស្រ្ត 
គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៧ មានប្រជាជនជាង ៥៤០លាននាក់រស់នៅក្នុងតំបន់ ដោយកោះដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេគឺ កោះជ្វា ។ ប្រជាជន​រស់​នៅ​ទីនោះ​ភាគ​ច្រើន​មក​ពី​ក្រុម​រង ​អូទ្រីស ហើយ​និយាយ ​ភាសា​ម៉ាឡេយ៉ូ-ប៉ូលីនេស៊ី ​ភាគ​ខាង​លិច។ តំបន់នៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍នេះចែករំលែកទំនាក់ទំនងសង្គម និងវប្បធម៌ជាមួយប្រជាជននៃ អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក និងជាមួយប្រជាជនអូស្ត្រូណេស៊ីដទៃទៀតនៅ ប៉ាស៊ីហ្វិក ។ សាសនាឥស្លាម គឺជាសាសនាលេចធ្លោ ដោយ សាសនាគ្រឹស្ត ជាសាសនាលេចធ្លោនៅក្នុងប្រទេសហ្វីលីពីន និងទីម័រខាងកើត។ ព្រះពុទ្ធសាសនា ហិណ្ឌូ និង សាសនា បែបប្រពៃណីក៏ត្រូវបានអនុវត្តក្នុងចំណោមប្រជាជនដ៏ច្រើនផងដែរ។&#x5B; *ត្រូវការដកស្រង់* &#x5D;

តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ តំបន់នេះត្រូវបានគេសំដៅថាជាផ្នែកមួយនៃមហាឥណ្ឌា ដូចដែលបានឃើញនៅក្នុង *រដ្ឋ Indianized របស់ Coedes នៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍* ដែលសំដៅទៅលើវាថាជា "កោះអាស៊ីអាគ្នេយ៍" ។  និងក្នុង ប្រទេសអូស្ត្រូណេស៊ី ឬ អូសេអានី ដោយសារតែប្រភពដើមនៃភាសាជាតិ និងប្រវត្តិសាស្ត្ររួមគ្នានៃក្រុមចុងក្រោយ (ក្រុមមីក្រូណេស៊ី និងក្រុមប៉ូលីណេស៊ី) ដែលមកពីតំបន់នេះ។ 

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
[រូបភាពតូច| ផ្លូវដែលបានស្នើឡើងនៃការធ្វើចំណាកស្រុក [អំបូរភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី|Austroasiatic និង Austronesian ចូលទៅក្នុងសមុទ្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍។]]
ការតភ្ជាប់ផ្លូវសមុទ្រក្នុងតំបន់ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងវាក្លាយជាតំបន់វប្បធម៌ និងសេដ្ឋកិច្ចដាច់ដោយឡែកមួយ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងសង្គម 'ដីគោក' នៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែលនៅសល់។  តំបន់នេះលាតសន្ធឹងពី ដីសណ្ដ Yangtze ក្នុងប្រទេសចិនចុះទៅ ឧបទ្វីបម៉ាឡេ រួមទាំង សមុទ្រចិនខាងត្បូង ឈូងសមុទ្រថៃ និង សមុទ្រជ្វា ។ តំបន់នេះត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយវប្បធម៌ thalassocratic នៃ ប្រជាជន Austronesian ។   
 

## កំណត់ចំណាំ