ដែនជម្រកសត្វព្រៃឡង់

**ដែនជម្រកសត្វព្រៃព្រៃឡង់** (អង់គ្លេស៖ *Prey Lang Wildlife Sanctuary*; ខ្មែរ៖ ) គឺជា តំបន់ការពារធម្មជាតិមួយ នៅភាគជើង-កណ្ដាលកម្ពុជា ដែលលាតសន្ធឹងលើផ្នែកខ្លះៗនៃ ខេត្តក្រចេះ ខេត្តកំពង់ធំ ខេត្តស្ទឹងត្រែង និង ខេត្តព្រះវិហារ។ ដែនជម្រកនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ 2016 ដោយមានផ្ទៃដី 4,316.83&nbsp;km² ហើយព្រំដែនរបស់វាត្រូវបានកែចំណាត់ថ្នាក់ឡើងវិញនៅឆ្នាំ 2023 ទៅជា 4,896.63&nbsp;km²។  ទេសភាពព្រៃធំទូលាយនេះស្ថិតឆ្លងកាត់ព្រំដែនអាងទឹកដែលបង្ហូរទៅទាំងអាងបឹងទន្លេសាប និងប្រព័ន្ធទន្លេមេគង្គ ហើយជាញឹកញាប់ត្រូវបានពិពណ៌នាថាមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ជលសាស្ត្រតំបន់ និងភាពមានទឹកក្នុងរដូវប្រាំង។

ព្រៃឡង់ក៏ជាប់ពាក់ព័ន្ធយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយសហគមន៍ជនជាតិដើម និងសហគមន៍មូលដ្ឋាន (រួមមានជាច្រើននៃ ជនជាតិកួយ) ដែលជីវភាពរស់នៅ និងអនុវត្តវប្បធម៌របស់ពួកគេភ្ជាប់នឹងការទាញយកជ័រ និងផលិតផលព្រៃឈើមិនមែនឈើផ្សេងៗ ដែលត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងការស្រាវជ្រាវផ្នែក ethnobotany។ ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 មក ដែនជម្រកនេះបានក្លាយជាប្រធានបទស្រាវជ្រាវ និងជជែកវែកញែកសាធារណៈយ៉ាងបន្តបន្ទាប់ ពាក់ព័ន្ធនឹងការកាប់ឈើខុសច្បាប់ និងការបំលែងព្រៃ ការត្រួតពិនិត្យដោយសហគមន៍ និងគម្រោងហិរញ្ញវត្ថុកាបូនដែលកំណត់ស៊ុមជាកម្មវិធី REDD+។

## ភូមិសាស្ត្រ 
ធ្វេង|រូបភាពតូច|ជម្រកនៅជិតភ្នំជី (Phnom Chi) នៅក្នុងដែនជម្រកសត្វព្រៃព្រៃឡង់។

### ទីតាំង និងរូបរាងដី 
ដែនជម្រកសត្វព្រៃព្រៃឡង់ស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ព្រៃទំនាបកណ្ដាលរបស់កម្ពុជា ខាងលិចទន្លេមេគង្គ លើផ្ទៃដីទាបស្មើ ដែលជាញឹកញាប់ត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាម៉ូសៃនៃព្រៃបៃតងពេញឆ្នាំ ច្រកព្រៃតាមដងទឹក និងជម្រកដែលលិចទឹកតាមរដូវ។

## ភូគព្ភសាស្ត្រ និងដី 
ការពិពណ៌នាអំពីព្រៃបៃតងពេញឆ្នាំនៅទំនាបកណ្ដាលកម្ពុជា បានលើកឡើងពីសារៈសំខាន់នៃផ្លូវទឹក និងបរិបទដីល្បាប់ស្ទឹង/ទន្លេ ក្នុងការកំណត់រចនាសម្ព័ន្ធសហគមន៍ព្រៃ។ ក្នុងការស្ទង់មតិរុក្ខសាស្ត្រនៅស្មុគស្មាញព្រៃព្រៃឡង់ ព្រៃបៃតងពេញឆ្នាំតាមដងទឹកត្រូវបានពិពណ៌នាថាស្ថិតតាមជាយស្ទឹង និងសាខាទន្លេ ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងដីល្បាប់ប្រភេទ loam (alluvial loamy soils) ដែលនៅសើមក្នុងរដូវប្រាំង។

## អាកាសធាតុ 
ដែនជម្រកនេះស្ថិតនៅក្នុងតំបន់អាកាសធាតុមូសុងត្រូពិច (tropical monsoon climate) របស់កម្ពុជា ដែលមានរដូវវស្សា និងរដូវប្រាំងបែបច្បាស់លាស់។ របាយការណ៍កម្រិតអាងទឹកសម្រាប់ Stung Chinit បានពិពណ៌នារដូវវស្សាពីខែឧសភាដល់ខែតុលា ដែលផ្តល់លើស 90% នៃភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំ ហើយភ្លៀងកំពូលជាទូទៅស្ថិតនៅខែសីហា; ខែរដូវប្រាំងអាចមានភ្លៀងតិចខ្លាំង ឬគ្មានភ្លៀងសោះនៅតំបន់ខ្លះ។

## អេកូឡូស៊ី 
### ជម្រក និងរុក្ខជាតិ 
#### ទេសភាពចម្រុះ 
របាយការណ៍ជីវចម្រុះបច្ចេកទេសបានពិពណ៌នាទេសភាពព្រៃព្រៃឡង់ធំទូលាយថាជាទេសភាពចម្រុះ (mosaic) ដែលមានភាពខុសគ្នាច្រើន។ ខណៈព្រៃបៃតងពេញឆ្នាំមានសារៈសំខាន់ ព្រៃស្រាល (semi-evergreen forest) និងព្រៃឌីបតេរ៉ូកាបស្លឹកជ្រុះ (deciduous dipterocarp forest) ក៏ត្រូវបានពិពណ៌នាផងដែរ រួមជាមួយដីកន្ទុយព្រៃស្រល់–រុក្ខជាតិទូលាយ (mixed pine–broadleaf forest) និងវាលស្មៅបើកចំហ។

#### បក្សី 
របាយការណ៍ស្ទង់មតិបានភ្ជាប់ដីសើម និងរណ្តៅទឹកអចិន្ត្រៃយ៍ជាមួយការប្រើប្រាស់ដោយបក្សីទឹក រួមមានកំណត់ត្រានៃ painted stork និង oriental darter នៅទេសភាពព្រៃព្រៃឡង់ធំទូលាយ។

### ផលិតផលព្រៃឈើមិនមែនឈើ និង ethnobotany 
ការសិក្សា ethnobotany នៅតំបន់ព្រៃឡង់ បានកត់ត្រាចំណេះដឹងរុក្ខជាតិមូលដ្ឋានយ៉ាងទូលំទូលាយ និងការប្រើប្រាស់ធនធានព្រៃចម្រុះ។ ការសិក្សាមួយបានកត់ត្រា 374 “folk taxa” ដែលមានប្រយោជន៍ ស្ថិតក្នុងប្រភេទប្រើប្រាស់ជាច្រើន; ការប្រើប្រាស់ជាឱសថលេចធ្លោ ហើយការសិក្សាបានសង្កត់ធ្ងន់ពីតួនាទីធនធានព្រៃក្នុងការថែទាំសុខភាព និងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ។

## ការគ្រប់គ្រង និងអភិបាលកិច្ច 
### ក្របខណ្ឌច្បាប់ និងការបែងចែកតំបន់ (zoning) 
ដែនជម្រកសត្វព្រៃព្រៃឡង់ ត្រូវបានគ្រប់គ្រងក្រោមច្បាប់តំបន់ការពារធម្មជាតិ (Protected Areas Law) ដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រសួងបរិស្ថាន។ ច្បាប់នេះផ្ដល់សម្រាប់ការបែងចែកតំបន់គ្រប់គ្រង (តំបន់មូលដ្ឋាន, អភិរក្ស, ប្រើប្រាស់ប្រកបដោយចីរភាព និងតំបន់សហគមន៍) និងសម្រាប់ការបង្កើតតំបន់ការពារសហគមន៍ (community protected areas) នៅក្នុងផ្នែកដែលបានកំណត់ជាចំណែក នៃតំបន់ការពារ ស្ថិតក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយរដ្ឋបាលអភិរក្ស។

ឯកសារគម្រោងសម្រាប់គម្រោងហិរញ្ញវត្ថុកាបូន REDD+ នៅក្នុងដែនជម្រកនេះ បានអះអាងថា ដែនជម្រកសត្វព្រៃព្រៃឡង់មិនទាន់បានបែងចែកតំបន់ជាផ្លូវការនៅឡើយ ដោយសារកង្វះថវិកា ហើយបានពិពណ៌នាថា ហិរញ្ញវត្ថុកាបូនគឺជាវិធីសាស្ត្រដែលបានគ្រោងទុក ដើម្បីគាំទ្រការងារបែងចែកតំបន់ និងមុខងារគ្រប់គ្រងពាក់ព័ន្ធ ខណៈសកម្មភាពគម្រោងបន្តដំណើរការ។

## ហិរញ្ញវត្ថុកាបូន និង REDD+ 
### ការសិក្សាលទ្ធភាពដំបូង និងការកំណត់ស៊ុមគម្រោង 
ការសិក្សាលទ្ធភាពដែលដឹកនាំដោយ Conservation International បានវាយតម្លៃសក្ដានុពលសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍគម្រោង REDD+ នៅក្នុងទេសភាពព្រៃព្រៃឡង់ធំទូលាយ (តំបន់ Prey Long) ដោយកំណត់ស៊ុមតំបន់នេះថាជាឱកាសអាទិភាពខ្ពស់សម្រាប់ការជៀសវាងការកាប់បំផ្លាញព្រៃ និងកាត់បន្ថយការរិចរិលព្រៃ ដែលភ្ជាប់នឹងហិរញ្ញវត្ថុរយៈពេលវែងសម្រាប់អភិរក្ស និងអភិវឌ្ឍសហគមន៍។ ឯកសារកម្មវិធីពាក់ព័ន្ធដែលផលិតសម្រាប់ការសិក្សាលទ្ធភាពហិរញ្ញវត្ថុអាកាសធាតុជប៉ុន ក៏បានលើកឡើងពីសម្ពាធកាប់បំផ្លាញព្រៃខ្ពស់ជាងមធ្យម នៅតំបន់ Prey Long ធំទូលាយ និងវាយតម្លៃសក្ដានុពលសម្រាប់ការបន្សំកិច្ចព្រមព្រៀងអភិរក្សកម្រិតសហគមន៍ ជាមួយការគ្រប់គ្រងព្រៃរដ្ឋាភិបាល ក្នុងស៊ុម REDD+។

ការវិភាគបោះពុម្ពផ្សាយ (peer-reviewed) បានពិនិត្យ REDD+ និងគម្រោងកាត់បន្ថយឧស្ម័នកាបូនផ្អែកលើព្រៃផ្សេងៗនៅទេសភាពព្រៃព្រៃឡង់ធំទូលាយ ដោយលើកឡើងថា ការរចនាគម្រោង ការរៀបចំសិទ្ធិកាន់កាប់ (tenure) និងអនុវត្តអភិបាលកិច្ច បង្កើតឥទ្ធិពលទៅលើសហគមន៍ និងប្រភេទជម្លោះដែលកើតឡើងជុំវិញអន្តរាគមន៍នយោបាយអាកាសធាតុផ្អែកលើព្រៃ។

### គម្រោង JCM REDD+ នៅផ្នែកខេត្តស្ទឹងត្រែងនៃដែនជម្រក 
គម្រោងកាបូន REDD+ មួយដំណើរការនៅផ្នែកខេត្តស្ទឹងត្រែងនៃដែនជម្រកនេះ ក្រោម Joint Crediting Mechanism របស់ជប៉ុន ដែលត្រូវបានចុះបញ្ជីនៅលើបញ្ជី JCM ថា “Prey Lang Wildlife Sanctuary – Stung Treng REDD+ project” (Ref No. KH005)។ ទំព័រគម្រោង JCM បានកំណត់អ្នកចូលរួមគម្រោងខាងកម្ពុជាគឺក្រសួងបរិស្ថាន និងអ្នកចូលរួមខាងជប៉ុនគឺ Mitsui & Co., Ltd. រួមទាំងអង្គភាព third-party សម្រាប់ការផ្ទៀងផ្ទាត់/បញ្ជាក់។

ការពិភាក្សាវិទ្យាសាស្ត្រថ្មីៗអំពីទេសភាព REDD+ នៅកម្ពុជា បានកត់សម្គាល់ថាគម្រោង REDD+ ព្រៃឡង់ ត្រូវបានចុះបញ្ជីតាម Joint Crediting Mechanism ជំនួសឱ្យស្តង់ដារទីផ្សារស្ម័គ្រចិត្ត ដែលគម្រោងកម្ពុជាផ្សេងៗប្រើ ហើយដាក់គម្រោងនេះក្នុងបរិបទនៃការជជែកវែកញែកទូលំទូលាយអំពីអភិបាលកិច្ចព្រៃសហគមន៍ ការចែកចាយអត្ថប្រយោជន៍ និងការអនុវត្ត safeguards។

## ការគំរាមកំហែង និងវិវាទ 
រូបភាពតូច|ដើមឈើដែលត្រូវបានកាប់នៅទេសភាពព្រៃព្រៃឡង់ (2010)។

### ការកាប់ឈើខុសច្បាប់ និងការបំលែងព្រៃ 
ដែនជម្រកសត្វព្រៃព្រៃឡង់ បានប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាអភិរក្សជាបន្តបន្ទាប់ ដែលភ្ជាប់នឹងការកាប់ឈើខុសច្បាប់ និងការលុកលុយព្រៃ។ របាយការណ៍ជីវចម្រុះបច្ចេកទេសបានសង្កត់ធ្ងន់ថាការកាប់ឈើអាចផ្លាស់ប្ដូរសមាសភាព និងរចនាសម្ព័ន្ធព្រៃ និងបង្កើនសំណល់ល្បាប់ចូលក្នុងផ្លូវទឹក ដែលអាចប៉ះពាល់ដល់ជម្រកទឹក និងប្រព័ន្ធទឹកទន្លេសាបនៅខាងក្រោមអាង។

## ស្រាវជ្រាវ និងត្រួតពិនិត្យ 
### ការសង្កេតពីចម្ងាយ និងការផែនទីរំខាន 
វិធីសាស្ត្រសង្កេតពីចម្ងាយ ត្រូវបានប្រើដើម្បីបន្ថែមលើការល្បាតព្រៃក្នុងទីលាន និងរបាយការណ៍សហគមន៍ ដោយធ្វើផែនទីរំខានព្រៃ និងការលុកលុយដែលសង្ស័យ នៅក្នុង និងជុំវិញដែនជម្រក។

ការងារថ្មីជាងនេះបានស្វែងរកការធ្វើផែនទីជិតពេលពិត (near-real-time) ដោយប្រើស៊េរីពេលវេលា Sentinel-1 synthetic aperture radar និងវិធីសាស្ត្របែងចែកមាតិកាភូមិសាស្ត្រ (semantic segmentation) រួមមានការសាកល្បងអនុវត្តនៅដែនជម្រកសត្វព្រៃព្រៃឡង់ និង Beng Per។

### បញ្ជីជីវចម្រុះ និងការងារចែកចាត់ថ្នាក់ 
ការស្ទង់មតិជីវចម្រុះដោយអង្គការអភិរក្ស និងដៃគូរដ្ឋាភិបាល បានកត់ត្រាថាមានភាពចម្រុះខ្ពស់នៅទេសភាពព្រៃព្រៃឡង់ធំទូលាយ រួមមានប្រភេទសត្វដែលបានចុះបញ្ជីដោយ IUCN និងកំណត់ត្រាដែលត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាកំណត់ត្រាថ្មីសម្រាប់កម្ពុជា ក្នុងក្រុមជីវៈខ្លះៗ។

## សូមមើលផងដែរ 
* តំបន់ការពារធម្មជាតិនៅកម្ពុជា
* ដែនជម្រកសត្វព្រៃនៅកម្ពុជា

## ឯកសារយោង 
## តំណភ្ជាប់ក្រៅ 
* 
* 
* 
*