សទ្ទានុក្រមព្រះពុទ្ធសាសនា

អាយតនៈ

## **ក** 
### **កកុធានទី** 
(ន). ឈ្មោះទន្លេមួយ ដែលព្រះអានន្ទទូលអារាធនាព្រះមានព្រះភាគឱ្យទ្រង់សោយ និងជម្រះព្រះកាយ ក្នុងរវាងដំណើរផ្លូវទៅទីក្រុងកុសិនារា ក្នុងថ្ងៃបរិនិព្វាន។

### កកុសន្ធ 
(ន). ព្រះនាមព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធមួយព្រះអង្គ ដែលបានឧប្បត្តិកឡើងមុនគេបង្អស់ នៅខាងដើមភទ្រកប្បនេះ *ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធកកុសន្ធះ ឬ កកុសន្ធោ*។

### កង្ខា 
(ន). សេចក្តីសង្ស័យ, ដំណើរមិនអស់ចិត្ត, ធម្មជាតិជាគ្រឿងសង្ស័យ, Uncertainly, Doubt ។ (ម.ព. *វិចិកិច្ឆា* ផង)។ សេចក្តីសង្ស័យមាន៨​ប្រការគឺៈ

* *ពុទ្ធេ កង្ខតិ*    សេចក្តីសង្ស័យក្នុងព្រះពុទ្ធ។
* *ធម្មេ កង្ខតិ*    សេចក្តីសង្ស័យក្នុងព្រះធម៌។
* *សង្ឃេ កង្ខតិ*   សេចក្តីសង្ស័យក្នុងព្រះសង្ឃ។
* *សិក្ខាយ កង្ខតិ*    សេចក្តីសង្ស័យក្នុងការសិក្សា។
* *បុព្វន្តេ កង្ខតិ*    សេចក្តីសង្ស័យក្នុងខន្ធជាអតីត។
* *អបរន្តេ កង្ខតិ*    សេចក្តីសង្ស័យក្នុងខន្ធជាអនាគត។
* *បុព្វន្តាបរន្តេ កង្ខតិ*    សេចក្តីសង្ស័យក្នុងខន្ធជាអតីត និងអនាគត។
* *បដិច្ចសមុប្បាទេ កង្ខតិ*    សេចក្តីសង្ស័យក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទធម៌។

### កង្ខាឆេទន 
(ន). កិរិយាកាត់នូវសេចក្តីសង្ស័យ។

### កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ 
(ន). សេចក្តីបរិសុទ្ធិ ថ្នាក់ដែលធ្វើឲ្យកម្ចាត់សេចក្តីសង្ស័យបានគឺកំណត់ដឹងបច្ច័យនៃនាមរូបបានហើយ ទើបអស់សង្ស័យក្នុងកាលទាំងបី។

### កច្ច 
(គុ). ភ្លឺ, រុងរឿង, ល្អ។

### កច្ចាន 
(ន). ភិក្ខុជាពូជនៃកច្ចៈ (ភិក្ខុឈ្មោះកច្ចៈ)។ មនុស្សល្អជាឈ្មោះនៃបុព្វបុរស។

### កច្ចាយន ១ 
(ន). ព្រះអរហន្តមួយរូបឈ្មោះថា *កច្ចាយនៈ* ហើយបានទទួលសេចក្តីសរសើរពីព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធថាជា *ឯតទគ្គៈ* ក្នុងផ្លូវអធិប្បាយសេចក្តីសង្ខេបឲ្យពិស្តារបាន, កាលពីដើម លោកមានរូបរាងស្រស់បស់ស្អាតបាត, តែបណ្តាលមកពីបុរសម្នាក់បានឃើញរូបលោកស្អាត ហើយក៏គិត​ថាធ្វើម្តេចបានភរិយារូបស្អាតដូចលោកម្ចាស់អង្គនេះហ្អេះ! ភ្លាមន៎ុះ បុរសនោះក៏ក្លាយជាស្រី, ក្រោយមកទើបសូមខមាទោសលោក ហើយក៏ក្លាយជាបុរសវិញ, ព្រោះហេតុដូច្នេះហើយ ទើបព្រះមហាកច្ចាយនៈអធិដ្ឋានឲ្យមានរាងកាយធាតុទ្រលុកៗ ដូចដែលបានធ្លាប់ឃើញរូបសំណាក ដែលគេធ្វើជាតំណាងក្នុងសម័យបច្ចុប្បន្ននេះឯង, អ្នកខ្លះហៅលោកថា *ព្រះកំចាយៗ* ។

### កច្ចាយន ២ 
(ន), នាមព្រះមហាថេរមួយព្រះអង្គ ដែលជាអ្នកតែងក្បួនវេយ្យាករណ៍បាលីជាដើម។ វេយ្យាករណ៍បាលីនោះក៏ហៅថា *កច្ចាយនៈ* ដែរ (ច្រើន​ហៅថា *មូលកច្ចាយនៈ*)។

### កច្ចាយនូបត្ថម្ភក 
(ន). ឈ្មោះក្បួនវេយ្យាករណ៍ ជាជំនួយដល់មូលកច្ចាយនៈ ដែលសម្តេចព្រះសុមេធាធិបតី **ជួន ណាត** *ជោតញ្ញាណោ* ព្រះសង្ឃរាជថ្នាក់ទី១ គណៈមហានិកាយ បាន​រៀប​រៀង​ក្នុង​កាល​ដែល​សម្តេច​បាន​សមណ​សក្តិ​ជា​ព្រះ​គ្រូ​សង្ឃ​សត្ថា។

### កច្ចប 
(ន). អណ្តើក (Tortoise, Turtle)។

### កដត្តាកម្ម 
(ន). កម្មដែលកើតឡើងដោយមិនបានគិតទុកជាមុន ឬមានចេតនាមិនច្បាស់លាស់។ កម្ម​ដែល​ធ្លាប់​ធ្វើ​ទុក​ក្នុង​អតីតភព អង្គធម៌បានដល់​អកុសលកម្ម១២ មហាកុសលកម្ម៨ (ម.ព. *កម្ម* ផង)។

### កឋិន
(ន). ឈ្មោះបុណ្យមួយដែលពុទ្ធបរិស័ទវេរសំពត់​ថ្វាយ​ដល់ព្រះសង្ឃ ក្នុងរយៈពេល​២៩ថ្ងៃ​ ឬ​សំពត់​ពិសេស​ដែល​​ព្រះសាស្តា​ទ្រង់​អនុញ្ញាត​ដល់​ភិក្ខុសង្ឃ​ចំពេល​ទេស​កាល​កឋិន។ ពាក្យ​ថា​កឋិន​នេះ​នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​បរិវារៈ​លោក​សម្តែង​ថា : (ធម៌​ទាំង​ប៉ុន្មាន​​ដែល​តាំង​នៅ​ក្នុង​កំលុង​កឋិនត្ថារ​កិច្ច​​រាប់​តាំងពី​ភិក្ខុ​ដែល​បាន​ចូល​​បុរិមិកា​វស្សា​ជាដើម ដរាប​ដល់​ការ​ដែល​ភិក្ខុ​​ក្រាល​អនុមោទ​នា​ត្រឹមត្រូវ ប្រកប​ដោយ​ធម៌​ជាទីបំផុត, ជា​នាម​ធម៌​ខ្លះ ជា​រូប​ធម៌​ខ្លះ)។ ការ​រួបរួម​ដំណើរ​ដែល​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ស្មើគ្នា, ឈ្មោះ​អំពើ​ដែល​ឱ្យ​ឈ្មោះ, ពាក្យ​ដែល​ហៅ​តាម​ឈ្មោះ, សម្តី​និយាយ​ចេញ​ឈ្មោះ, រូបព្យញ្ជនៈ, ពាក្យ​ពោល​ចំពោះ​ធម៌​ទាំង​អស់​ហៅថា​កឋិន (សរសេរ*កថិន* ក៏បាន)។

### កឋិនកាល
(ន). រយៈពេលកឋិន គឺតាំងពីថ្ងៃ១រោច ខែអស្សុជ ដល់ថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែកត្តិក តាមវិនយប្បញ្ញត្តិ (ម.ព *កឋិន* ផង)។

### កឋិនទាន 
(ន). ការធ្វើកឋិន, ការឱ្យសំពត់កឋិនដល់ភិក្ខុសង្ឃ ដែលនៅចាំវស្សា​អស់ត្រីមាស​ក្នុងវត្តណាមួយ (ម.ព​. *កឋិន*​ ផង)។ កឋិនមានអានិសង្ឃ៥យ៉ាងដល់ភិក្ខុគឺៈ

* អនាមន្តចារោ ឱ្យរួចចាកអាបត្តិក្នុងចារិត្តសិក្ខាបទទី៦ នៅក្នុងអចេលកវគ្គ (សុទ្ធិកបាចិត្តិយៈ)។ ភិក្ខុ​ទៅ​ណាមិនបាច់លាភិក្ខុផងគ្នាបាន។
* អសមាទានចារោ ឱ្យរួចចាកអាបត្តិក្នុងទុតិយកឋិនសិក្ខាបទទី២ ក្នុងចីវរវគ្គ (និស្សគ្គីយបាចិត្តិយៈ)។ ភិក្ខុទៅណាមិនបាច់យកត្រៃចីវរគ្រប់ប្រដាប់បាន។
* គណភោជនំ ឱ្យរួចចាកអាបត្តិក្នុងគណៈភោជនទី២ក្នុងភោជនវគ្គ (សុទ្ធិកបាចិត្តិយ)។ ភិក្ខុ​អាច​ឆាន់​គណ​ភោជន​បាន។
* យាវតត្ថចីវរំ ឱ្យរួចចាកអាបត្តិក្នុងបឋមសិក្ខាបទទី១ ក្នុងចីវរវគ្គ (និស្សគ្គីយបាចិត្តិយ)។ ភិក្ខុ​អាច​ទុក​អតិរេក​ចីវរលើសពី១០ថ្ងៃទៅបាន។
* យោ ច តត្ថចីវរុប្បាទោ សោ នេសំ​ ភវិស្សតិ ឱ្យរួចចាកអាបត្តិ ឱ្យ​មាន​សិទ្ធិ​ទទួល​ចំណែក​ចីវរ​លាភ​ដែល​កើតក្នុង *អាវាស* នោះៗ។

### កណិការ 
(ន). ឈ្មោះឈើម្យ៉ាងដែលមានផ្កាស ប្រហែលនឹងផ្កាម្លិះ​ មានក្លិនក្រអូប។

### កណ្ឋៈ 
(គុ). ស្រណោះ, សង្រេងសង្រៃ។ (ន). ភាពស្រពោននៃចិត្តព្រោះបាត់របស់ជាទីស្រលាញ់។

### កណ្ឋកៈ 
(ន). ឈ្មោះសេះសម្បុរស១ ដែលព្រះសិទ្ធត្ថកុមារទ្រង់គង់នៅក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មី កាលដែលព្រះអង្គចេញសាងព្រះផ្នួស។

### កណ្ឌ 
(ន). ប្រភេទ, ក្រុម, ផ្នែក, ពួក, ផ្នែករបស់រឿង, ព្រួញ, គ្រាប់កាំភ្លើង, ទង់, ដើម, កំណត់, បរិច្ឆេទ, វគ្គ, ខ្សែ : *សាស្ត្រាមួយកណ្ឌ* ។

### កណ្ឌទេសន៍ 
(ន). របស់របរដែលសម្រាប់ប្រគេនព្រះសង្ឃក្នុងពិធីទេសនា (មហាជាតក)។

### កណ្ហាជិនា 
(ន). ឈ្មោះព្រះរាជធីតានៃព្រះវេស្សន្តរ មានក្នុងមហាវេស្សន្តជាតក (រឿងមហាជាតក)។

### កណ្ណ 
(កិ). ស្តាប់, ឮ។

### កតញ្ញាណ 
(ន). ប្រាជ្ញដែលកំណត់ដឹងបាន ធ្វើកិច្ចឱ្យសម្រេចហើយ គឺទុក្ខគួរកំណត់ដឹង បានដឹងហើយ។ សមុទយៈ គួរលះ បានលះហើយ។ និរោធ គួរធ្វើឱ្យច្បាស់ បានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ហើយ។ មគ្គគួរចម្រើន គឺបដិបត្តិ ឬធ្វើឱ្យកើតហើយ។ (ម.ព. *ញាណ* ផង)។

### កតញ្ញុតា 
(ន). សេចក្តីដឹងឧបការគុណដែលអ្នកដទៃបានធ្វើដល់ខ្លួន (Gratefulness)។

### កតញ្ញុតាធម៌ 
(ន). ធម៌គឺកតញ្ញុតា។

### កតញ្ញូ 
(ន). អ្នកដឹងឧបការគុណដែលអ្នកឯទៀត គេបានធ្វើហើយដល់ខ្លួន គឺអ្នកដែលមិនបានបំភ្លេច, មិនរមិលគុណគេ។ កតញ្ញូមានអានិសង្ឃ៤យ៉ាងគឺៈ

* *កុសលមូលតា*    ជាឬសគល់នៃកុសលធម៌ទាំងពួង។
* *បធានតា*    ជាប្រធាននៃបារមីទាំងពួង។
* *បុញ្ញាភិវឌ្ឍនោ*    ជាទីចម្រើនបុណ្យកុសល។
* *សម្បត្តិសម្បដិច្ឆន្នោ*    ជាទីសម្រេចនូវសម្បត្តិទាំង៣ស្ថាន គឺមនុស្ស, ទេវតា, និងព្រះ​និព្វាន។

## **ខ** 
### **ខជ្ជភាជកៈ** 
(ន). ភិក្ខុអ្នកបានទទួលការតែងតាំងអំពីសង្ឃ ឱ្យមាននាទីចែកចង្ហាន់ (របស់បរិភោគដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ)។

### ខត្តិយ 
(ន).

## **គ** 
## **ឃ** 
## **ង** 
## **ច** 
## **ឆ** 
## **ជ** 
## **ឈ** 
## **ញ** 
## **ដ** 
## **ឋ** 
## **ឌ** 
## **ឍ** 
## **ណ** 
## **ត** 
## **ថ** 
## **ធនធានមនុស្ស** 
## **ធ** 
## **ន** 
## **ប** 
## **ផ** 
## **ព** 
## **ភ** 
## **ម** 
## **យ** 
## **រ** 
## **ល** 
## **វ** 
## **ស** 
## **ហ** 
## **ឡ** 
អត្ថំ