open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
គជ

[រូបភាពតូច|263x263ភីកសែល| គជេន្ទ្រមោក្ស ដែលជារឿងព្រេងហិណ្ឌូដែល [ព្រះវិស្ណុ ជួយសង្គ្រោះដំរីពីក្រពើ]]
**ហ្គាចា** ( សំស្ក្រឹត:       गज ) ជាពាក្យ សំស្ក្រឹត សម្រាប់ ដំរី ។ វា​គឺ​ជា​សត្វ​ដ៏​សំខាន់​មួយ​ដែល​រក​ឃើញ​ឯកសារ​យោង​ក្នុង ​គម្ពីរ​ហិណ្ឌូ ព្រម​ទាំង​អត្ថបទ ​ពុទ្ធសាសនា និង ​ជេន ។ 

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
នៅក្នុងបរិបទនៃប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ ប្រទេសឥណ្ឌាបុរាណ ការពិពណ៌នាដំបូងបំផុតនៃ គជ ត្រូវបានរកឃើញនៅលើត្រាដែលបានរកឃើញនៅកន្លែងនានា (ដូចជា Harappa និង Mohenjo Daro ) នៃ អរិយធម៌ជ្រលង Indus (3000 មុនគ.ស - 1700 មុនគ.ស)។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះជឿថានៅពេលនោះដំរីត្រូវបានបង្កាត់ និងចិញ្ចឹម ហើយប្រើសម្រាប់សន្តិភាព និងអាចសម្រាប់គោលបំណងផ្សេងទៀត។ Rigveda 8-33-8 និយាយអំពីដំរីព្រៃ។  Megasthenes ឯកអគ្គរដ្ឋទូត ក្រិច ប្រចាំតុលាការ Chandragupta Maurya រាយការណ៍អំពីការប្រើប្រាស់ ដំរីស ក្នុងពេលធ្វើសង្គ្រាម។

ក្នុងរយៈពេលជាច្រើនសតវត្សមកហើយ ដំរីបានក្លាយជាផ្នែកសំខាន់មួយនៃជីវិត និងសង្គមរបស់ឥណ្ឌា ជាពិសេសគឺប្រពៃណីសាសនា រាជវង្ស និងផ្នែកអភិជននៃសង្គម។ ការចាប់យក ការបង្កាត់ និងការបង្ហាត់ដំរី បានអភិវឌ្ឍទៅជាជំនាញឯកទេស។ នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាបុរាណ សន្ធិសញ្ញាមួយចំនួនត្រូវបានសរសេរអំពីការថែទាំ និងការគ្រប់គ្រងសត្វដំរី ដែលរួមមានដូចខាងក្រោម៖

* *Hastyayurveda* របស់ ពលកប្យ ទាក់ទងនឹងការគ្រប់គ្រងសុខភាពដំរី។
* *Matangalila* ដោយ និលកន្ថ

រូបភាពតូច| រូបចម្លាក់ គនេស អាទិទេពក្បាលដំរី

## សាសនា 
### ព្រហ្មញ្ញសាសនា 
ព្រះ គនេស ជា​ព្រះ​ដែល​មាន​ក្បាល​ដំរី ជា​វត្ថុ​នៃ​ការគោរព និង​គោរព​បូជា​អស់​រយៈពេល​ជាង​ពីរ​ពាន់​ឆ្នាំ​មក​ហើយ។ ទ្រង់​ត្រូវ​បាន​ថ្វាយ​ព្រះ​ឥន្ទ្រាធិរាជ *គជានន* (មុខ​ដំរី)។

គជលក្ម្សី គឺជាទម្រង់មួយនៃ លក្ស្មី ដែលត្រូវបានអមដោយសត្វដំរីតំណាងឱ្យទ្រព្យសម្បត្តិនិងភាពរឹងមាំ។

អាទិទេព និងតួលេខទេវកថាជាច្រើនមានដំរីជាមធ្យោបាយដឹកជញ្ជូនរបស់ពួកគេ ( វហន ) រួមទាំង ពលរាម ស្កន្ទ និង អិយន៌។

នៅក្នុងរឿងព្រេងរបស់ គជេន្ទ្រមោក្ស ព្រះវិស្ណុ បានជួយសង្គ្រោះដំរីរបស់គាត់ពីក្រពើ។

ដំរីក៏ជាគុណលក្ខណៈមួយក្នុងចំនោមគុណលក្ខណៈជាច្រើនរបស់ ចក្រវាទីន ដែលគាត់ត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងជាម្ចាស់ដើម្បីប្រគល់ងារជាអ្នកគ្រប់គ្រងសកល។

ព្រេងនិទាន​មួយ​បាន​ចែង​ថា អិរវត  ជា​ដំរី​ដំបូង​បាន​កើត​ចេញ​ពី ​ការ​កូរ​សមុទ្រ ។ មាន​គណនី ​ទេវកថា ​មួយ​ទៀត​ដែល​ចែង​ថា ព្រាហ្មណ៍ ​បង្កើត​ដំរី។

អសុរ ហៅថា គជសុរ ត្រូវបានសម្លាប់ដោយ ព្រះសិវៈ ។

### ពុទ្ធសាសនា 
ប្រពៃណីព្រះពុទ្ធសាសនាចែងថា ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់យាងចូលព្រះមាតា ក្នុងរូបដំរីមានភ្លុក៦។

### សាសនាជេន 
យោងទៅតាមទំនៀមទម្លាប់របស់ជេនណា មាតានីមួយៗនៃ តិថ៌ន្ករស ចំនួនម្ភៃបួនរូបបានសុបិនឃើញវត្ថុស័ក្តិសិទ្ធិចំនួនដប់បួន ដែលរួមមានដំរីមួយ។

## សូមមើលផងដែរ 
* យាលិ
* មករ
* វនរ
រចនាបថបាភួន

## ប្រាសាទ 
ប្រាសាទបាភួន
ប្រាសាទព្រះវិហារ
ប្រាសាទមេបុណ្យខាងលិច
ប្រាសាទឯកភ្នំ
ប្រាសាទវត្តខ្នារ
ប្រាសាទតាក្របី
ប្រាសាទតាមាន់ធំ
ប្រាសាទភ្នំថ្មដុះ
ប្រាសាទភ្នំបាណន់
ប្រាសាទស្នឹងខាងលិច
ប្រាសាទ​ភ្នំកូន​ខ្លែង
ប្រាសាទស្វាយលើ
ប្រាសាទតាឡី
ប្រាសាទខ្នារសែនកែវ
ប្រាសាទយក្សមួយ
ប្រាសាទពោធ៍ដំណាក់
ប្រាសាទបាថាង
ប្រាសាទផ្ចិត
ប្រាសាទស្វាក្រេះ
ប្រាសាទស្នែងក្របី​ខាងជើង
ប្រាសាទបានយ៉ាង (បុរីរម្យ)
ប្រាង្គគូសួនតេង (បុរីរម្យ)
កុដិ​ឫស្សីបានមឿងគោក
ប្រាងខៅពូ (សុខោទ័យ)
ប្រាសាទបានប្រាសាទ (ប្រាជិនបុរី)
ប្រាង្គ​សុង​ភីណង (ពេជ្របូរណ៍)
ប្រាសាទស្រីទេព (ពេជ្របូរណ៍)
ប្រាង្គឬស្សី (ពេជ្របូរណ៍)
ប្រាង្គនាងភឹមហម (លពបុរី)
ប្រាសាទគូប៊ូម៉ាត់ (មហាសរគាម)
គូសន្តរ័ត្ន (មហាសារគាម)
គូដែង (ជ័យភូមិ)
ព្រះធាតុបូផាន់ខាន់ (រយអេត)
គូផនវិច (រយអេត)
គូព្រះកុរុណា (រយអេត)
ប្រាសាទបានប្រាសាទ(ស៊ីសាកេត)
ប្រាសាទស្រះកំពែងយ៉ៃ(ស៊ីសាកេត)
ប្រាសាទដំណាក់សៃ (ស៊ីសាកេត)
ប្រាសាទស្ដុកកក់ធំ (ស៊ីសាគេត)
គូបានមឿយ (ខនគែន)
ប្រាងប៉ាកូ (នគររាជ)
ប្រាសាទបឹងខាំ (នគររាជ)
ប្រាសាទថាណកហាក់ (នគររាជ)
ប្រាសាទស្រះហិន (នគររាជ)
ប្រាសាទណងតាស៊ី (បុរីរម្យ)
ប្រាសាទយ៉យប្រាសាទ (បុរីរម្យ)
ប្រាសាទគោកប្រាសាទ (បុរីរម្យ)
ប្រាសាទបាយបែក (បុរីរម្យ)
ថាតបានថាត (ចំប៉ាសាក់)

## ផ្ដែ 
រូបភាពតូច|ប្រាសាទកំពែងយ៉ៃ
រូបភាពតូច|វត្តបសេដ្ឋ
រូបភាពតូច|ប្រាសាទភិម៉ៃ
រូបភាពតូច|ប្រាសាទបានភ្លើង
រូបភាពតូច|ប្រាសាទមឿងតាំ
រូបភាពតូច|ប្រាសាទបាយបែក

## ចម្លាក់ 
រូបភាពតូច
រូបភាពតូច|ព្រះកេសព្រះពុទ្ធ
រូបភាពតូច
រូបភាពតូច
រូបភាពតូច
រូបភាពតូច
រូបភាពតូច
រូបភាពតូច
អញ្ជនា

**អញ្ជនា** ( अञ्जना )  ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា **អញជនិ** និង **អញ្ជលិ** គឺជាមាតារបស់ ហនុមាន ដែលជាតួឯកនៃរឿង ព្រហ្មញ្ញសាសនា *រាមាយណ* ។ នាងត្រូវបានគេនិយាយថាជាអ្នកស្រុក កិស្កន្ធ នៅក្នុងអត្ថបទ។
អង្គត់

**អង្គត់** ( សំស្រ្កឹត : अङ्गदः, IAST : អង្គទ) គឺជា ពានរ រឿងព្រេងនិទាននៅក្នុង សាសនាហិណ្ឌូ ។ គាត់ជួយ រាម ស្វែងរកប្រពន្ធរបស់គាត់ សិតា និងប្រយុទ្ធជាមួយ រាពណ៌ ដែលជាអ្នកចាប់ពង្រត់របស់គាត់នៅក្នុងវីរភាព រាមាយណ ។ ព្រះអង្គ​ជា​បុត្រ​របស់ ​ពាលី និង​ជា​ព្រះអង្គម្ចាស់​នៃ ​កិស្កិន្ធ ហើយ​ក្រោយ​មក​បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ​ជា​ស្តេច​នៃ​នគរ។ 

## រឿងព្រេង 
អង្គត់ គឺជាកូនប្រុសរបស់ស្តេច ពានរ ដ៏មានឥទ្ធិពល ពាលី និង តារា ដែលជាភរិយារបស់គាត់។ គាត់គឺជាក្មួយប្រុសរបស់ សុគ្រិព ។ បន្ទាប់ពី រាម និង សុគ្រិព សម្លាប់ឪពុករបស់គាត់ អង្គត់ បានចូលរួមជាមួយកងកម្លាំងរបស់ រាម ដើម្បីជួយសង្រ្គោះ សីតា ពីការជាប់ឃុំរបស់ រាពណ៌ ។

អង្គត់ និង រុម គឺជាឧបករណ៍មួយក្នុងការផ្សះផ្សា រាម និងប្អូនប្រុសរបស់គាត់ លក្ស្មណ៌ ជាមួយ សុគ្រិព បន្ទាប់ពីស្តេចមិនបានបំពេញតាមការសន្យារបស់គាត់ដើម្បីជួយ រាម ស្វែងរកនិងជួយសង្គ្រោះប្រពន្ធរបស់គាត់។ រួមគ្នា ពួកគេអាចបញ្ចុះបញ្ចូល សុគ្រិព ឱ្យគោរពការសន្យារបស់គាត់ចំពោះ រាម ជំនួសឱ្យការចំណាយពេលរបស់គាត់ដើម្បីញ៉ាំអាហារ និងផឹកស្រា។  បន្ទាប់មក សុគ្រិព រៀបចំ *ពានរ* ដើម្បីជួយ រាម និងរៀបចំកងទ័ពស្វាដែលនឹងប្រយុទ្ធជាមួយបិសាចរបស់ រាពណ៌ ។ អង្គត់ ដឹកនាំ​ក្រុម​ស្វែងរក​ពិសេស​ដែល​មាន ​ហនុមាន និង ជម្ពវន្ត ហើយ​អាច​ស្វែងរក ​នាង សីតា ដែល ជា​ភរិយា ​របស់ រាម ។ 

រឿងព្រេងនិទានថាគ្មាននរណាម្នាក់អាចរើជើងរបស់ អង្គត់ បានទេ។ នៅមុនសង្រ្គាម រាមបានបញ្ជូនអង្គត់ទៅតុលាការរបស់រ៉ាវណាជាអ្នកនាំសារសន្តិភាព ដើម្បីផ្តល់ឱកាសចុងក្រោយដល់គាត់ក្នុងការបញ្ជូនសីតាត្រឡប់ទៅគាត់វិញ ហើយបញ្ឈប់សង្រ្គាម។ អង្គត់ ធ្វើដំណើរទៅកាន់តុលាការរបស់ រាពណ៌ ហើយចេញការព្រមានចុងក្រោយដល់គាត់ ប៉ុន្តែ រាពណ៌ តបវិញដោយបញ្ជាក់ថាឪពុករបស់គាត់ ឈ្មោះ ពាលី គឺជាមិត្តរបស់គាត់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អង្គត់ ច្រានចោលគោលជំហររបស់ រាពណ៌ ហើយតបវិញដោយនិយាយថាគ្មានអ្វីទេវៈដូចជាការបម្រើ រាម ហើយបន្ទាប់មកបន្តចំអក រាពណ៌ ចំពោះភាពល្ងង់ខ្លៅនិងមោទនភាពរបស់គាត់នៅចំពោះមុខតុលាការទាំងមូល។ ទ្រង់​ប្ដឹង​អ្នក​រាជការ​បច្ចុប្បន្ន​ឲ្យ​រើ​ជើង ដោយ​សន្យា​ថា​នឹង​ដក​ថយ​ពី​កោះ ដោយ​បំភ្លេច​ចោល​ការ​សង្គ្រោះ​សីតា។ មន្ត្រីរាជការស្ទើរតែទាំងអស់ ប្តូរវេនគ្នាដើម្បីរំកិលជើងរបស់គាត់ ប៉ុន្តែមិនបានផ្តល់សូម្បីតែបន្តិច។ សូម្បីតែ ឥន្ទ្រជិន ដែលជាកូនប្រុសដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតរបស់ រាពណ៌ ក៏មិនអាចរើជើងបានដែរ។ ដោយឃើញ ឥន្ទ្រជិត ចាញ់ រាពណ៌ ខឹងយ៉ាងខ្លាំង ហើយបន្តទទួលយកការប្រឈម ពេលដែល អង្គត់ ផ្លាស់ទីជើងរបស់គាត់ចេញពីផ្លូវ ហើយមកុដរបស់ រាពណ៌ ក៏ធ្លាក់ចុះ។ នៅពេលដែលស្តេចលើកមកុដ អង្គដាមានវោហាសាស្ត្រឆ្ងល់ថា ហេតុអ្វីរ៉ាវាន់ចង់ប៉ះជើងរបស់គាត់ ហើយការប៉ះជើងរបស់រាមានឹងបានផលច្រើនជាងជំនួសវិញ។ គាត់​គប់​មកុដ​ដោយ​កម្លាំង​ដែល​គេ​សន្មត់​ថា​បាន​ចុះចត​នៅ​ជើង​របស់ រាម ។ ព្រះអង្គម្ចាស់ហោះទៅឆ្ងាយ មុនពេលដែលរាពណ៌អាចចាប់បាន។ រ៉ាម៉ាពេញចិត្តនឹងទង្វើរបស់ អង្គត់ នេះ។ 

នៅក្នុងសមរភូមិលង្កាដែលកើតឡើង អង្គដាបានសម្លាប់អ្នកចម្បាំងដ៏អស្ចារ្យជាច្រើននាក់មកពី លង្កា រួមទាំងកូនប្រុសរបស់ រាពណ៌ នរេតក និងមេទ័ពរបស់ រាពណ៌ គឺ មហាបស្វ៌ ។ 

អង្គត់ បានរៀបការជាមួយកូនស្រីច្បងរបស់ ពានរមៃន្ទ ហើយមានកូនប្រុសមួយ ធ្រុវ ។ 

នៅពេលដែលពូរបស់គាត់ សុគ្រិព សម្រេចចិត្តចូលនិវត្តន៍ពីផែនដី ហើយត្រឡប់ទៅជាឪពុករបស់គាត់ ឈ្មោះ សុរ្យ គាត់បានគ្រងរាជ្យ អង្គត់ ជាស្តេចបន្ទាប់នៃ កិស្កិន្ធ និង ពានរ ។
កេសរី (រាមាយណៈ)

**កេសរិ** គឺជាមនុស្ស *ពានរ* និងជារូបនៅក្នុង ទេវកថាហិណ្ឌូ ។  គាត់​ជា​ឪពុក​របស់ ​ហនុមាន និង​ជា​ប្តី​របស់ ​អញ្ជនា ។ 

## រឿងព្រេង 
កាលនាងកេសរីគង់នៅ ភ្នំព្រះសុមេរុ ព្រហ្ម នោះ បានជេរ អប្សរា មួយឈ្មោះថា មនគវ៌ ហើយប្រែនាងទៅជាពានរ។ នាងបានរៀបការជាមួយ កេសរិ ក្រោមឈ្មោះ អញ្ជរិ ។ អស់​រយៈ​ពេល​ជា​យូរ​មក​ ប្ដី​ប្រពន្ធ​គ្មាន​កូន។ អញ្ជរិ ធ្វើពិធីបូជា វាយុ សម្រាប់កូន។

នៅក្នុង ប្រពៃណីរបស់ Shaiva ព្រះសិវៈ ត្រូវបានស្នើសុំឱ្យបង្កើតកូនប្រុសមួយដើម្បីជួយព្រះវិស្ណុដែលហៀបនឹងចាប់កំណើតជា រាម ដើម្បីសំលាប់ រាពណ៌ ។ ព្រះសិវៈ និង ភវតី បានយកទម្រង់នៃ ពានរ ហើយភ្ជាប់ពាក្យ។ នៅពេលដែល វាយុ បង្ហាញខ្លួន គូស្នេហ៍នេះបានធ្វើឱ្យគេស្គាល់វត្តមាន ហើយ ភវតិ បានបង្ហាញកូននៅក្នុងខ្លួនរបស់នាង។ ភវតិ បានបដិសេធមិនយកទារកក្នុងទម្រង់ជា ពានរ ទៅ កៃលាស ។ ដូច​ព្រះ​សិវៈ​បាន​ទូន្មាន ព្រះ​ពោធិវតី​បាន​ថ្វាយ​ព្រះ​កុមារ​នេះ​ទៅ​ឲ្យ​ព្រះ​វាយុ ដែល​បាន​ផ្ទេរ​វា​ទៅ​ក្នុង​ផ្ទៃ​របស់​ព្រះអញ្ជ ដែល​សម្រាល​បាន ​ហនុមាន ។
មច្ឆានុប

រូបភាពតូច| មច្ឆានុ និងហនុមាន
**មច្ឆានុប** (សំស្ក្រឹត៖ मकरध्वज:), ; ( ថៃ : ; RTGS ៖ Matchanu ) គឺជាកូនប្រុសរបស់ ហនុមាន ដែលលេចចេញជា ភាសាខ្មែរ នៃរឿង និង រឿងរាមាយណៈ ផ្សេងៗទៀត។  [  [   

តាមរឿង រាមាយណៈ នេះ កំឡុងពេលប្រយុទ្ធជាមួយទ័ពរបស់ រាពណ៌ ហនុមានបានជួបគូប្រកួតដ៏មានអំណាចមួយរូប ដែលមើលទៅដូច ពានរ តាំងពីចង្កេះឡើងលើ ប៉ុន្តែមានកន្ទុយត្រី។ បន្ទាប់ពីការប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងស្វិតស្វាញ ហនុមានហៀបនឹងសម្លាប់ដោយអាវុធ តារាពណ៌មាសដែលរះលើមេឃខាងលើ បង្ហាញឱ្យឃើញដោយ អអស្កស្វនិ ថា ខ្មាំងដែលខ្លួននឹងវាយធ្វើបាបនោះ គឺជាកូនរបស់ហនុមានផ្ទាល់ ដែលកើតដោយសម្ព័ន្ធភាពជាមួយ សុវណ្ណមច្ឆា ជា​កូន ​មេម៌ៃទ ​របស់​នាង រាពណ៌។ ហនុមាន​កាន់​អាវុធ​នៅ​កណ្តាល​អាកាស​ភ្លាម ឯ​ឪពុក​កូន​ក៏​ស្គាល់​គ្នា ។  

សាច់រឿងមួយទៀតរៀបរាប់ថា ពេលដើរតាម មៃយរាប ដើម្បីស្វែងរក រាម និង លក្ម្សណ៌ ដែលត្រូវបានចាប់ពង្រត់ដោយ មៃយរាប ហើយត្រូវបាននាំយកទៅនគររបស់គាត់នៅ netherworld ហនុមានទៅដល់ស្រះមួយកន្លែងដែលគាត់បានជួប មច្ឆានុប ។ ការ​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​មិន​ចេះ​ចប់​មិន​ចេះ​ហើយ ហេតុ​នេះ​ហនុមាន​ភ្ញាក់​ផ្អើល ហើយ​សួរ​គូ​ប្រកួត​ថា តើ​គាត់​ជា​នរណា? មច្ឆានុប ណែនាំខ្លួនថាជាកូនប្រុសរបស់ហនុមាន និងសុវណ្ណមច្ឆា ដូច្នេះហើយទីបំផុតពួកគេបានស្គាល់និងឱបគ្នាទៅវិញទៅមក។ គាត់ប្រាប់ហនុមានថា មៃយារាប គឺជាឪពុកចិញ្ចឹមរបស់គាត់ ដែលបានយកគាត់មកដេកនៅលើច្រាំងសមុទ្រ កន្លែងដែលម្តាយរបស់គាត់បានចាកចេញពីគាត់។ ទោះ​បី​ជា​គាត់​មិន​ចង់​ក្បត់ មៃយារាប ប៉ុន្តែ​ប្រាប់​ហនុមាន​តាម​រយៈ​ការ​ប្រឌិត​ច្រក​ចូល​ទៅ netherworld ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ផ្កាឈូក​ក្នុង​ស្រះ​ដែល​គាត់​កំពុង​យាម​។   

## សូមមើលផងដែរ 
* មកធ៌្វជ - កូនប្រុសរបស់ហនុមាន, យោងទៅតាមកំណែឥណ្ឌានៃ រាពណ៌, ដែលជាកន្លែងដែលហនុមានគឺជា celibate ។
នល (រាមាយណៈ)

នៅក្នុង វីរភាពហិណ្ឌូ *រាមាយណ*, **នល** (សំស្រ្កឹត៖ नल, IAST : nala, lit. *lotus* ), គឺជា ពានរ (ស្វា) ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាវិស្វករនៃ រាមសេតុ ដែលជាស្ពានឆ្លងកាត់មហាសមុទ្ររវាង រាមេស្វរ ( តាមីលណាទុ) និង លង្កា ដែលកំណត់អត្តសញ្ញាណជាមួយ ស្រីលង្កា សម័យទំនើប ដូច្នេះកងកម្លាំងរបស់ព្រះ រាមា អាចឆ្លងកាត់ទៅលង្កា។   ស្ពាននេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា នល សេតុ ដែលជាស្ពាន នល។  រួមជាមួយនឹង នល ពានរ ម្នាក់ទៀតដែលត្រូវជាបងប្អូនភ្លោះរបស់គាត់ឈ្មោះ និល ក៏ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាអ្នកសាងសង់ស្ពានផងដែរ។ នល ត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាស្ថាបត្យកររបស់ ពានរ ។ គាត់ត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាកូនប្រុសរបស់ស្ថាបត្យករ - ព្រះ វិស្វ័កម៌ ។ នល ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​ពណ៌នា​ថា​បាន​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​ក្នុង​សមរភូមិ​រវាង​រាម និង ​រាម ​ជា​ស្តេច​លង្កា។

## អ្នកសាងសង់ស្ពាន 
## ការប្រយុទ្ធ 
## កំណែ ជេន
រុមា

**រុមា**  គឺជា ពានរ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជាតារានិងជាមហាក្សត្រីនៃ កិស្កិន្ធ ដែលបានរៀបរាប់នៅក្នុងវីរភាព *រាមាយណ* ។ នាងគឺជាមហេសីរបស់ស្តេច សុគ្រិព ដែលគ្រប់គ្រងលើនគរ ពានរ នៃ កិស្កិន្ធ ។
នីល (រាមាយណៈ)

**នីល** ( Sanskrit    नील ) សរសេរជា **នីឡា** ជាតួអង្គក្នុងរឿង រាមាយណៈ របស់ហិណ្ឌូ ។ ទ្រង់​ជា ​មេទ័ព ​របស់ ​ព្រះ​រាម ជា​ព្រះ ​អយុធ្យា និង ​អវតារ ​នៃ​ព្រះ ​វិស្ណុ ។  គាត់គឺជាអគ្គមេបញ្ជាការនៃកងទ័ពពានរក្រោមស្តេចពានរ សុគ្រិព ហើយត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាអ្នកដឹកនាំកងទ័ពនៅក្នុងការប្រយុទ្ធរបស់រាមប្រឆាំងនឹងស្តេច យក្ស រាពណ៌ នៃ លង្កា (កំណត់អត្តសញ្ញាណជាមួយ ស្រីលង្កា សម័យទំនើប) និងជាអ្នកសម្លាប់ យក្ស ជាច្រើន។
សុគ្រិវ

**សុគ្រិវ** ( Sanskrit      सुग्रीव,សុគ្រីវ ) គឺជាតួអង្គក្នុងរឿង រាមាយណៈ បុរាណហិណ្ឌូ។ គាត់គឺជាប្អូនប្រុសរបស់ ពាលី ដែលគាត់បានស្នងតំណែងជាអ្នកគ្រប់គ្រងនៃនគរ ពានរ នៃ កិស្កិន្ធ ។  គាត់គឺជាកូនប្រុសរបស់ សុរ្យ ដែលជាអាទិទេពហិណ្ឌូនៃព្រះអាទិត្យ។ គាត់​ជា​គូប្រជែង​របស់​យាយ​វត្ត​ចាង ក្រោយមក​គាត់​បាន​រៀបការ​ជាមួយ​ប្រពន្ធ​ពាលី ឈ្មោះ តារាហើយ​យក​កូន​ប្រុស ​ឈ្មោះ អង្គ័ទ ។ ក្នុងនាមជាស្តេចនៃ ពានរ សុគ្រិព បានជួយ រាម ក្នុងដំណើរស្វែងរករបស់គាត់ដើម្បីរំដោះប្រពន្ធរបស់គាត់ សីតា ពីការជាប់ឃុំឃាំងនៅក្នុងដៃរបស់ យក្ស ស្តេច រាពណ៌ ។

## នាមត្រកូល 
## រឿងព្រេង
សុសេន

ស្តាំ|រូបភាពតូច| គំនូរ រាជ រាវិ វម៌  ឈ្នះ វរុណ'
**សុសេន** ( IAST : Suṣhēn ;    ) គឺជា epithet របស់ ព្រះវិស្ណុ, ដកស្រង់នៅក្នុងវីរភាពនៃបទចំរៀង ហិណ្ឌូ Vishnu Sahasranama (ឈ្មោះពាន់នៃព្រះវិស្ណុ) ។ តួអក្សរជាច្រើនដែលបានពិពណ៌នានៅក្នុង អត្ថបទហិណ្ឌូ ក៏មានឈ្មោះ សុសេន ផងដែរ។ 

## អក្សរសិល្ប៍ 
Stanza 58 នៃព្រះវិស្ណុ សហស្រនាម មានឈ្មោះថា *សុសេនះ* :  
*mahāvarāho govindạh **suṣhēnah** kanakāngade*
*guhyo gabhēro gahanọ guptaśchakragadādharah*
ទស្សនវិទូ Advaita Adi Shankaracharya បានសរសេរអត្ថាធិប្បាយ សំស្ក្រឹត ច្បាស់លាស់មួយអំពីសហស្រនាមក្នុងសតវត្សទីប្រាំបីនៃគ.ស ដែលមានឥទ្ធិពលជាពិសេសសម្រាប់សាលាជាច្រើននៃសាសនាហិណ្ឌូ។  ការអត្ថាធិប្បាយរបស់គាត់នៅលើ Stanza 58 រួមមាន: " *សុសេនះ - អ្នកដែលមានកងទ័ពដ៏គួរឱ្យទាក់ទាញ។ កងទ័ពនៃព្រះវិស្ណុត្រូវបានគេហៅថាជា គនា របស់ទ្រង់។ ពួកគេភាគច្រើនត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយអ្នកប្រាជ្ញនិងអ្នកមើលឆុតហេតុដូច្នេះហើយការទាក់ទាញគួរឱ្យទាក់ទាញរបស់ពួកគេ។* "  

នៅសតវត្សរ៍ទី ១៣ នៃគ.ស លោក Parasara Bhattar បានសរសេរអត្ថាធិប្បាយជា ភាសាតាមីល អំពីព្រះវិស្ណុសាហាសរ៉ាណា ពីទស្សនៈ របស់ Vaishnavite ដោយផ្តល់យោបល់ថា ភគវន (ព្រះវិស្ណុ) មានរាងកាយដែលសុទ្ធសាធ *-សត្វវៈ* ហើយធាតុផ្សំនៃរូបកាយបរិសុទ្ធនេះប្រៀបដូចជាកងទ័ព។ ដែលអាចយកឈ្នះលើ ជិវ (និត្យ-មុក្ត និង baddha-muktas) ហើយធ្វើឱ្យពួកគេចូលរួមជាមួយគាត់។ នៅក្នុងការរីករាយគ្នាទៅវិញទៅមកនៃសុភមង្គល។  

## ការប្រើប្រាស់ផ្សេងទៀត
តំបន់ស្វយ័តទីបេ

**តំបន់ស្វយ័តទីបេ** ដែល **ជាតំបន់ស្វយ័តស៊ីហ្សាំង** ដែលត្រូវបានកាត់ជាញឹកញយទៅជា **ទីបេ** ឬ **ស៊ីហ្សាំង**  គឺជាតំបន់ស្វយ័តរបស់ប្រទេសចិន និងជាផ្នែកមួយនៃភាគនិរតីនៃប្រទេសចិន ។

វាត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ១៩៦៥ ដើម្បីជំនួស តំបន់ទីបេ ដែលជាអតីតផ្នែករដ្ឋបាល នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិននៃដែលបានបង្កើតឡើងបន្ទាប់ការបញ្ចូលទីបេ ។ ការបង្កើតនេះគឺប្រហែល ៥ ឆ្នាំបន្ទាប់ពីការបះបោររបស់ជនជាតិទីបេឆ្នាំ១៩៥៩ និងការបណ្តេញចេញពី កាសាង ហើយប្រហែល ១៣ ឆ្នាំបន្ទាប់ពីការបញ្ចូលដើម។

ព្រំដែនបច្ចុប្បន្ននៃតំបន់ស្វយ័តទីបេត្រូវបានបង្កើតឡើងជាទូទៅក្នុងសតវត្សទី១៨  ហើយរួមបញ្ចូលប្រហែលពាក់កណ្តាលនៃតំបន់ទីបេជាប្រវត្តិសាស្ត្រ។ តំបន់ស្វយ័តទីបេលាតសន្ធឹងជាង ១,២០០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៤៦០,០០០ម៉ាយ៍)  និងជា ការបែងចែកថ្នាក់ខេត្តធំជាងគេទីពីររបស់ប្រទេសចិន តាមតំបន់បន្ទាប់ពី ស៊ីនជៀង ។ ដោយ​សារ​តែ​ដី​ដ៏​លំបាក និង​រដុប វា​មាន​ចំនួន​ប្រជាជន​តិច​ជាង ៣.៦ លាន​នាក់​ដែល​មាន​ដង់ស៊ីតេ ៣ នាក់/គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៧.៨/ម៉ាយ៍) និងជាតំបន់ស្វយ័ត ឬខេត្តដែលមានប្រជាជនតិចបំផុតនៅក្នុងប្រទេសចិន។

## ឯកសារយោង 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន
តារា (រាមាយណៈ)

ក្នុង​រឿង *រាមាយណ* យាន​នៃ​ព្រហ្មញ្ញសាសនា, **តារា** ( तारा, *Tārā*,    )  គឺជាម្ចាស់ក្សត្រីនៃ កិស្កិន្ធ និងជាមហេសីរបស់ ពានរ  ពាលី ។ បន្ទាប់ពីក្លាយជាស្ត្រីមេម៉ាយ នាងបានក្លាយជាម្ចាស់ក្សត្រី សុគ្រិព ដែលជាប្អូនប្រុសរបស់ ពាលី។
ពាលី (រាមាយណៈ)

**ពាលី** ( , វាលី  មកពីឫស वालिन् **វាលីន** ) ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា ពា**លី** ( ,     ) គឺជា ពានរ (ស្វា) ដែលរៀបរាប់ក្នុង *រឿងរាមាយណៈ* ។ ស្តេច កិស្កិន្ធ (ក្នុង)ជា​បុត្រ​ ព្រះ​ឥន្ទ្រ ​ត្រូវបាន ​ព្រះ​រាម ​សម្លាប់។
[ធ្វេង|រូបភាពតូច| ការសោយទិវង្គតរបស់ ពាលី អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរពី សតវត្ស ទី១១  បង្ហាញនៅ [សារមន្ទីរសិល្បៈបូព៌ា ហ្គីមេត|សារមន្ទីរ Guimet ក្នុងទីក្រុងប៉ារីស។]]
ស៊ុន អ៊ូខុង

**ស៊ុនអ៊ូខុង** (ចិន :  孫悟空  ) ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា **ស្តេចស្វា** គឺជាតួអង្គអក្សរសាស្ត្រ និងសាសនាដែលគេស្គាល់ថាជាតួអង្គសំខាន់មួយនៅក្នុងប្រលោមលោកចិនសតវត្សទី ១៦ *ដំណើរទៅទិសខាងលិច* ។  នៅក្នុងប្រលោមលោក ស៊ុន អ៊ូខុង គឺជា ស្វា ដែលកើតចេញពីថ្ម ដែលទទួលបានអំណាចអរូបី តាមរយៈការអនុវត្ត របស់តាវ ។ ក្រោយ​ពី​បះបោរ​ប្រឆាំង​នឹង​ស្ថានសួគ៌ ​ក៏​ត្រូវ ​ព្រះ​ពុទ្ធ ​ដាក់​នៅ​ក្រោម​ភ្នំ។ ប្រាំរយឆ្នាំក្រោយមក គាត់បានអមដំណើរព្រះសង្ឃ ថាងចេង ជិះសេះ នាគស និងសិស្សពីរនាក់ទៀតគឺ ជូប៉ាជេ និង សាអ៊ូជីង ក្នុងដំណើរឆ្ពោះទៅកាន់ ពុទ្ធសូត្រ ដែលគេស្គាល់ថាជាឋានសួគ៌ ខាងលិច ឬ ឋានសួគ៌ខាងលិច ជាកន្លែងដែលព្រះពុទ្ធនិងអ្នកដើរតាមទ្រង់គង់ ។ 

ស៊ុនអ៊ូខុងមានសមត្ថភាពជាច្រើន។ គាត់​មាន​កម្លាំង​អរូបី ហើយ​អាច​ទ្រ​ទម្ងន់​នៃ​ភ្នំ​ធ្ងន់​ពីរ​នៅលើ​ស្មា​របស់គាត់ ពេល​កំពុង​រត់ "ជាមួយ​ល្បឿន​អាចម៍ផ្កាយ"។  គាត់លឿនណាស់ អាចធ្វើដំណើរបាន 108,000 li (54,000)គីឡូម៉ែត្រ 34,000mi) ក្នុងមួយក្បាច់។ គាត់​មាន​ជំនាញ​ទន្ទេញ​ច្រើន ហើយ​អាច​ចងចាំ​រាល់​ស្វា​ដែល​កើត​មក។ ក្នុង​នាម​ជា​ស្តេច​ស្វា វា​ជា​កាតព្វកិច្ច​របស់​ទ្រង់​ក្នុង​ការ​តាម​ដាន និង​ការពារ​សត្វ​ស្វា​គ្រប់​រូប។ អ៊ូខុង ទទួលបាន ៧២ យ៉ាង Transformations ដែលអនុញ្ញាតឱ្យគាត់ទទួលបានថាមពលពិសេសចំនួន ៧២ រួមទាំងសមត្ថភាពក្នុងការផ្លាស់ប្តូរទៅជាសត្វនិងវត្ថុ។ គាត់​ជា​អ្នក​ប្រយុទ្ធ​ដ៏​ប៉ិនប្រសប់​ដែល​មាន​សមត្ថភាព​អាច​កម្ចាត់​អ្នក​ចម្បាំង​ដ៏​ឆ្នើម​នៃ​ស្ថានសួគ៌។ សក់​របស់​គាត់​មាន​លក្ខណៈសម្បត្តិ​វេទមន្ត អាច​ចម្លង​ខ្លួន​គាត់ ឬ​បំប្លែង​ទៅជា​អាវុធ សត្វ និង​របស់​ផ្សេងៗ​ទៀត។ គាត់មានជំនាញគ្រប់គ្រងអាកាសធាតុដោយផ្នែក អាចបង្កកមនុស្សនៅនឹងកន្លែង និងអាចមើលមិនឃើញ។ 

សមត្ថភាពជំនឿអរូបីដែលបង្ហាញដោយ អ៊ូខុង និងតួអង្គមួយចំនួនផ្សេងទៀតត្រូវបានគិតយ៉ាងទូលំទូលាយថាជា "អំណាចវេទមន្ត" ដោយអ្នកអាននៅពេលសរសេរ *ដំណើរទៅទិសខាងលិច*  ដោយមិនមានភាពខុសប្លែកគ្នាច្រើនរវាងពួកគេ បើទោះបីជាទំនៀមទំលាប់សាសនាផ្សេងៗដែលបំផុសគំនិតពួកគេ និងមុខងារខុសគ្នា និងខុសគ្នារបស់ពួកគេ ហើយជារឿយៗត្រូវបានបកប្រែជាសៀវភៅដែលមិនមែនជាភាសាចិន។

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
[រូបភាពតូច|រូបសំណាកមាសនៃ សេះនាគស,  សាអ៊ូជីង, អ៊ូខុង, ថាងចេង និង ជូប៉ាជេ នៅទីសក្ការៈបូជាសសរទីក្រុង Rua Yai ក្នុង ខេត្តសុវណ៌បុរី [ថៃ|ប្រទេសថៃ]]
ក្នុងនាមជាអក្សរសិល្ប៍ចិនដែលស្ថិតស្ថេរបំផុត អ៊ូខុង មានប្រវត្តិផ្សេងៗគ្នា និងមានការជជែកវែកញែកយ៉ាងខ្លាំង និងប្រវត្តិសាស្រ្តវប្បធម៌ចម្រុះពណ៌។ ការបំផុសគំនិតរបស់គាត់ប្រហែលជាបានមកពីឥទ្ធិពលរួមបញ្ចូលគ្នា ជាទូទៅទាក់ទងនឹងគោលគំនិតសាសនា។

ប្រភព​មួយ​សម្រាប់​ការ​បំផុសគំនិត​បាន​មក​ពី​វិធី​ផ្សេងៗ​គ្នា​ដែល ​សត្វ​ស្វា ​ត្រូវ​បាន​គោរព​ក្នុង​អំឡុង​ពេល ​រាជាណាចក្រ ឈូ របស់​ចិន (៧០០-២២៣ មុនគ.ស  រឿងព្រេងនិទាន និងការអនុវត្តសាសនាទាំងនេះ រួមជាមួយនឹង គោលលទ្ធិ ពីអង្គការ តាវ ដែលបានពង្រឹងពួកគេ និងធាតុផ្សំនៃ សាសនាតាវប្រពៃណីទាំងប្រាំប្រភេទ បានបង្កើតនូវរឿងរ៉ាវ និងគំនូរសិល្បៈក្នុងកំឡុង រាជវង្សហាន ដែលនៅទីបំផុតបានរួមចំណែកដល់រូបសំណាកស៊ុនអ៊ូខុង។ 

## ឯកសារយោង 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Japanese-language text
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Korean-language text
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន
កាមទេវ

**កាម** (   កាមទេវ ) ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា **កាមទេវ** និង **មន្មថ** គឺជាព្រះ ហិណ្ឌូ នៃសេចក្តីស្រឡាញ់ erotic បំណងប្រាថ្នា ភាពរីករាយ និងភាពស្រស់ស្អាត។ គាត់​ត្រូវ​បាន​គេ​បង្ហាញ​ថា​ជា​បុរស​សង្ហា​ម្នាក់​ដែល​មាន​លម្អ​ដោយ​ផ្កា និង​ប្រដាប់​ដោយ​ធ្នូ​អំពៅ និង​ព្រួញ​បាញ់​ផ្កា។ ជារឿយៗ គាត់​បាន​សម្ដែង​ជា​មួយ​នឹង​មហេសី និង​សម​ភាគី​ស្រី​របស់​គាត់ ​ឈ្មោះ រតិ ។ 

Atharva Veda ចាត់ទុក កាមទេវ ថាជាអ្នកកាន់អំណាចច្នៃប្រឌិតនៃសាកលលោក ហើយក៏ពណ៌នាថាលោកបានកើតមកតាំងពីដំបូងមក ព្រះអង្គក៏មិនមែនជាព្រះ ឬបិតាមិនដែលស្មើដែរ។  ត្រូវបានគេលើកឡើងថាជា *មនសបុត្រ* (កូនប្រុសកើតក្នុងចិត្ត) នៃព្រះជាអ្នកបង្កើត ព្រហ្ម នៅ *បុរាណ*ទេវកថាដ៏ពេញនិយមបំផុតរបស់ កាមទេវ គឺការដុតរបស់គាត់ដោយភ្នែកទីបីរបស់ សិវៈ ខណៈពេលដែលអ្នកក្រោយកំពុងធ្វើសមាធិហើយក្រោយមកបានបញ្ចូលនៅលើផែនដីជាកូនប្រុសច្បងរបស់ គ្រិស្នា និង ប្រធានមហេសី រុក្មិណី, ប្រទ្យុម្ន ។ 

## និរុត្តិសាស្ត្រ និងឈ្មោះផ្សេងទៀត 
ឈ្មោះ *កាម-ទេវ*  អាចបកប្រែជា "ព្រះនៃសេចក្តីស្រឡាញ់" ។ *ទេវ* មានន័យថា ឋានសួគ៌ ឬទេវៈ ហើយសំដៅលើអាទិទេពក្នុង សាសនាហិណ្ឌូ ។ *កាម* ( IAST   ) មានន័យថា "សេចក្តីប៉ងប្រាថ្នា" ឬ "ការចង់បាន" ជាពិសេសដូចជានៅក្នុងអារម្មណ៍ ឬស្នេហាផ្លូវភេទ។ ឈ្មោះនេះត្រូវបានគេប្រើនៅក្នុង Rigveda ( RV 9, 113. 11) ។  កាមទេវ គឺជាឈ្មោះរបស់ ព្រះវិស្ណុ នៅក្នុង Vishnu Purana និង Bhagavata Purana (SB 5.18.15) ។ វាក៏ជាឈ្មោះរបស់អាទិទេព គ្រឹស្នា និង សិវ ផងដែរ។ *កាម* ក៏ជាឈ្មោះដែលប្រើសម្រាប់ អគ្នី ( Atharva Veda 6.36.3)។ 

ឈ្មោះផ្សេងទៀតដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងច្បាស់អំពី កាមទេវ គឺ:

## រូបតំណាង 
កាមទេវ ត្រូវ​បាន​តំណាង​ជា​បុរស​សង្ហា​វ័យ​ក្មេង​ម្នាក់​ដែល​កាន់ ​ធ្នូ និង​ព្រួញ។ ធ្នូ​របស់​គាត់​ធ្វើ​ពី ​ដើម​អំពៅ ហើយ​ព្រួញ​របស់​គាត់​ត្រូវ​បាន​តុបតែង​ដោយ​ផ្កា​ក្រអូប​ប្រាំ​ប្រភេទ។   ផ្កា​ទាំង​ប្រាំ​នោះ​មាន ផ្កាឈូក​ស ដើម​អសោក ផ្កា ​ដើម​ស្វាយ ផ្កា ​ម្លិះ និង​ផ្កាឈូក​ខៀវ ។ ឈ្មោះផ្កាទាំងនេះជាភាសាសំស្រ្កឹតតាមលំដាប់លំដោយគឺ Aravinda, Ashoka, Choota, Navamallika, និង Neelotpala ។ រូបចម្លាក់ ដីឥដ្ឋរបស់ កាមទេវ នៃវត្ថុបុរាណដ៏អស្ចារ្យត្រូវបានដាក់នៅក្នុងសារមន្ទីរ Mathura រដ្ឋ UP ប្រទេសឥណ្ឌា ។ 

គុណលក្ខណៈមួយចំនួនរបស់ កាមទេវ គឺ៖ ដៃគូរបស់គាត់គឺជាសត្វ ក្អែក សេក ឃ្មុំ ញី រដូវ និទាឃរដូវ និងខ្យល់បក់បោក។  ទាំងអស់នេះគឺជានិមិត្តសញ្ញានៃរដូវនិទាឃរដូវនៅពេលដែលពិធីបុណ្យរបស់គាត់ត្រូវបានប្រារព្ធជា Holi, Holika ឬ Vasanta ។&#x5B; *ត្រូវការដកស្រង់* &#x5D;

## ប្រភពអត្ថបទ 
រូបភាពនិងរឿងរ៉ាវអំពីព្រះហិណ្ឌូ កាមទេវ ត្រូវបានតាមដានទៅខគម្ពីរនៃ Rig Veda និង Atharva Veda ទោះបីជាគាត់ត្រូវបានគេស្គាល់ច្បាស់ជាងពីរឿងរបស់ Puranas ក៏ដោយ។ 

កាមទេវ ក៏ត្រូវបានលើកឡើងនៅក្នុងកំណាព្យ ជ្វា នៅសតវត្សទី 12 *Smaradahana* ដែលជាការបង្ហាញពីទេវកថានៃការដុត កាមទេវ ដោយ ព្រះសិវៈ ហើយធ្លាក់ពីលើមេឃមកផែនដី។ កាម និងមហេសី រតិ របស់គាត់ត្រូវបានគេសំដៅថាជា *កាមជ័យ* និង *កាមរតិ* នៅក្នុងកំណាព្យ Kakawin និងក្រោយមកទៀត Wayang narrative ។&#x5B; *ត្រូវការដកស្រង់* &#x5D;
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទេវៈនៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា
យមទូត

រូបភាពតូច|320x320ភីកសែល| Vishnudutas ជួយសង្គ្រោះព្រលឹង Ajamila ពី យមទូត (ស្តាំ) ។
**យ៉ាម៉ាឌូតា** ( សំស្ក្រឹត : यमदूत ) គឺជាអ្នកនាំសារនៃសេចក្តីស្លាប់ យោងទៅតាម សាសនាហិណ្ឌូ ភ្នាក់ងាររបស់ យមរាជ ដែលជាព្រះនៃពិភព netherworld ។ ពួកគេដឹកព្រលឹងមនុស្សលោកដែលមិនបានសំរេច មោក្ស ទៅកាន់ យម​លោក ដែលជាពិភពក្រោមដី។ 

## រឿងរ៉ាវរបស់ អជមិល 
យមទូត មានភាពលេចធ្លោនៅក្នុងរឿង អជមិល ។ អជមិល ត្រូវបានពិពណ៌នាថាជា ព្រាហ្មណ៍ ដែលធ្លាប់ចេញដំណើរទៅព្រៃដើម្បីប្រមូលស្មៅ *កុស* ។ អជមិល បានជួបនារី សុទ្រ ដ៏ស្រស់ស្អាតម្នាក់នៅតាមផ្លូវហើយព្រាហ្មណ៍បានធ្វើឱ្យនាងធ្វើជាភរិយា។ កូនដប់នាក់កើតមក។ នៅពេលដែលគាត់នៅលើគ្រែរបស់គាត់នៅពេលដែលអ្នកនាំសាររបស់យមកំពុងរង់ចាំគាត់ទៅនរកនោះគាត់បានហៅឈ្មោះកូនប្រុសសំណព្វរបស់គាត់ឈ្មោះនរាយណ៍ដែលជានិទានរបស់ព្រះវិស្ណុផងដែរ។ នៅពេលនោះ ព្រះវិស្ណុទូត ដែលជាអ្នកនាំសាររបស់ព្រះវិស្ណុ បានរារាំងមនុស្សរបស់យម មិនឱ្យយក អជមិល ទៅនរក។ ជម្លោះនោះ យមទូតបាននាំព្រាហ្មណ៍មកគាល់ជាមួយយម លុះឮរឿងនោះ អាទិទេពនៃមរណៈ បញ្ជាក់ថា ព្រះវិស្ណុទូតនៅខាងស្តាំ ជាអ្នកនាំសារនៃមរណៈ លើកតម្កើងសិរីរុងរឿងរបស់ព្រះវិស្ណុ។  រឿងព្រេងនេះគឺជាប្រភពដើមនៃជំនឿដែលថាយមទូតបានកាត់ចេញពីវៃស្នាឬយ៉ាងហោចណាស់នាំពួកគេទៅកាន់វៃកុន្ថជាជាងយមលោក។
ព្រះចន្ទ្រ

**ចន្ទ្រ** (សំស្ក្រឹតចន្ទ្រា; បាលី: ចន្ទ ) ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ផង​ដែរ​ថា​ជា **សោម** គឺជា ព្រះហិណ្ឌូ នៃព្រះច័ន្ទ ហើយត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងពេលយប់ រុក្ខជាតិ និងបន្លែ។ គាត់គឺជាម្នាក់ក្នុងចំណោម នព្វគ្រោះ (ភពប្រាំបួននៃសាសនាហិណ្ឌូ) និង ទិក្បាល (អាណាព្យាបាលនៃទិសដៅ) ។ 

## និរុត្តិសាស្ត្រ និងឈ្មោះផ្សេងទៀត។ 
ធ្វេង|រូបភាពតូច|បទគម្ពីរប្រៀបធៀបព្រះច័ន្ទទៅនឹងសត្វពពែពណ៌សនៅក្នុងបឹងពណ៌ខៀវនៃមេឃ។
ពាក្យ «ចន្ទ្រា» មាន​ន័យ​ត្រង់​ថា « ចាំង ឬ​ភ្លឺ» ហើយ​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​សម្រាប់ « ព្រះច័ន្ទ » ជា ​ភាសា​សំស្ក្រឹត និង ​ភាសា​ឥណ្ឌូ-អារីយ៉ាន ​ដទៃ​ទៀត។   វាក៏ជាឈ្មោះនៃឥស្សរជនផ្សេងៗនៅក្នុងទេវកថាហិណ្ឌូ រួមទាំង អសុរង និងស្តេច សុរ្យវង្ស ផងដែរ។  វាក៏ជាឈ្មោះទូទៅ និងនាមត្រកូលរបស់ឥណ្ឌាផងដែរ។ ភាព​ខុស​គ្នា​ទាំង​ឈ្មោះ​ប្រុស និង​ស្រី​មាន​ជា​ភាសា​អាស៊ី​ខាង​ត្បូង​ជា​ច្រើន​ដែល​មាន​ប្រភព​មក​ពី​សំស្ក្រឹត។

សទិសន័យមួយចំនួនរបស់ ចន្ទ្រ រួមមាន *សោម* (distill), *ឥន្ទុ* (ការធ្លាក់ចុះភ្លឺ), *អត្រិសុត* (កូនប្រុសរបស់ Atri), *សសិន* ឬ *សចិន* (សម្គាល់ដោយ hare), *តារាធិប* (ម្ចាស់នៃតារា) និង *និសករ* (អ្នកបង្កើតពេលយប់), *នក្សត្របតិ* ( ម្ចាស់ នក្សត្រ ), *ឱសថធិបតី* (ម្ចាស់ឱសថ), *ឧទុរាជ ឬ ឧទុបតិ* (ម្ចាស់ទឹក), *កុមុទនថ* (ម្ចាស់ផ្កាឈូក) និង *ឧទុប* (ទូក) ។  

### សោម 
សោម ជា​ឈ្មោះ​ដ៏​សាមញ្ញ​បំផុត​មួយ​ដែល​ប្រើ​សម្រាប់​អាទិទេព។ ប៉ុន្តែការប្រើពាក្យដំបូងបំផុតដើម្បីសំដៅលើព្រះច័ន្ទគឺជាប្រធានបទនៃការជជែកវែកញែករបស់អ្នកប្រាជ្ញ។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបញ្ជាក់ថា ពាក្យសោម ម្តងម្កាលត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់ព្រះច័ន្ទក្នុងគម្ពីរវិដាស ខណៈដែលអ្នកប្រាជ្ញផ្សេងទៀតបានណែនាំថាការប្រើប្រាស់បែបនេះបានលេចឡើងតែនៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ក្រោយវេទប៉ុណ្ណោះ។ 

នៅក្នុង វេទ ពាក្យ សោម ត្រូវបានប្រើជាចម្បងសម្រាប់ ភេសជ្ជៈរុក្ខជាតិដែលស្រវឹង និងផ្តល់ថាមពល/ព្យាបាល ហើយអាទិទេពតំណាងឱ្យវា។   នៅក្នុង ទេវកថាហិណ្ឌូ ក្រោយវេទ សោមត្រូវបានប្រើសម្រាប់ចន្ទ្រាដែលត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងព្រះច័ន្ទនិងរុក្ខជាតិ។    អត្ថបទហិណ្ឌូចែងថា ព្រះច័ន្ទត្រូវបានបំភ្លឺ និងចិញ្ចឹមដោយព្រះអាទិត្យ ហើយវាគឺជាព្រះច័ន្ទដែលទឹកដមដ៏ទេវភាពនៃអមតៈស្នាក់នៅ។  នៅក្នុង Puranas ពេលខ្លះ សោម ក៏ត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសំដៅទៅលើ ព្រះវិស្ណុ, ព្រះសិវៈ (ជា *សោមានាថ* ), យម និង កុពេរ ។  នៅក្នុងអត្ថបទឥណ្ឌាខ្លះ សោម គឺជាឈ្មោះរបស់ អប្សរា មួយ; ម្យ៉ាងវិញទៀត វា​ជា​ឈ្មោះ​នៃ​គ្រឿង​ផ្សំ​ថ្នាំ ឬ​បាយ-ទឹក ឬ​ឋានសួគ៌ និង​មេឃ ព្រមទាំង​ឈ្មោះ​ទីកន្លែង​សក្ការៈ​មួយចំនួន​។​ ]]

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទេវៈនៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា
ព្រះវាយុ

**វាយុ**  ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា **Vata** និង **Pavana**,  គឺជា ព្រះហិណ្ឌូ នៃខ្យល់ក៏ដូចជាអ្នកនាំសារដ៏ទេវភាពនៃព្រះ។ នៅក្នុង *គម្ពីរវេទ* វាយុជាអាទិទេពដ៏សំខាន់ ហើយមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយ ព្រះឥន្ទ្រ ដែលជាស្តេចនៃព្រះ។ លោក​ត្រូវ​បាន​គេ​លើក​ឡើង​ថា​កើត​ចេញ​ពី​ខ្យល់​ដង្ហើម​នៃ​ឧត្តម​ជា ​វិស្ណុ​បុរៈ ហើយ​ក៏​ជា​អ្នក​ផឹក ​សោម ​មុន​គេ​ដែរ។  *Upanishads* សរសើរគាត់ថាជា *Prana* ឬ "ដង្ហើមនៃពិភពលោក" ។ ក្នុង​គម្ពីរ​ហិណ្ឌូ​ក្រោយ​មក លោក​ត្រូវ​បាន​ពណ៌នា​ថា​ជា ​ទិក្បាល (អ្នក​យាម​ទិស​ម្នាក់) ដែល​មើល​ទៅ​ទិស​ពាយ័ព្យ។   វីរភាព​ហិណ្ឌូ ​ពិពណ៌នា​ថា​គាត់​ជា​បិតា​របស់​ព្រះ ហនុមាន និង ​ភិម ។ 

អ្នកដើរតាមពួកបរិសុទ្ធនៅសតវត្សទី 13 Madhva ជឿថាគ្រូរបស់ពួកគេជា អ្នកចាប់កំណើត របស់ វាយុ ។    ពួកគេគោរពបូជាអាទិទេពខ្យល់ជា **មុខ្យប្រាន** ហើយចាត់ទុកគាត់ជាកូនប្រុសរបស់ ព្រះវិស្ណុ ។

## អត្ថន័យ 
ពាក្យ​សម្រាប់ ​ខ្យល់ ( *​វាយុ* ​) ឬ​ខ្យល់ (pavana ​) គឺជា ​ធាតុ​បុរាណ​មួយ​ក្នុង​សាសនា​ហិណ្ឌូ ​។ ពាក្យ សំស្រ្កឹត *វាយុ* មានន័យត្រង់ '  '; *វាយុ*, '  ' និង *Prana*, '  ' (viz. the breath of life, cf. the * *an* - in  )។ អាស្រ័យហេតុនេះ សេចក្តីយោងចម្បងនៃពាក្យគឺ 'អាទិទេពនៃជីវិត' ដែលពេលខ្លះសម្រាប់ភាពច្បាស់លាស់ហៅថា មុខ្យ-វាយុ (វាយុ) ឬ មុខ្យប្រាន (មេនៃកម្លាំងជីវិត ឬកម្លាំងសំខាន់) ។ 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទេវៈនៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Japanese-language text
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន
ជគតិ (ប្រាសាទ)

ស្តាំ|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| ស្ថាបត្យកម្មនៃប្រាសាទ Khajuraho ជាមួយ ប្រាសាទ Kandariya Mahadeva សាងសង់នៅលើ ជគតិ
រូបភាពតូច| ការ​កសាង​ឡើង​វិញ​តាម​ការ​សន្និដ្ឋាន​នៃ​ប្រាសាទ​ឈើ 40 ដែល​ត្រូវ​បាន​ដុត​បំផ្លាញ​នៅ​សតវត្ស​ទី 2 មុន​គ.ស. នៅ Sanchi ។
ស្តាំ|រូបភាពតូច| ស្ថាបត្យកម្មស៊ីមេទ្រីនៅលើ ជគតិ នៅ Somanathapura
នៅក្នុង ស្ថាបត្យកម្មប្រាសាទហិណ្ឌូ **ជគតិ** គឺជាផ្ទៃខាងលើនៃវេទិកា ឬរាបស្មើរដែលប្រាសាទ ហិណ្ឌូ ជេន និង ពុទ្ធសាសនា ត្រូវបានសាងសង់។ 

លក្ខណៈពិសេសនេះគឺជាលក្ខណៈពិសេសមួយក្នុងចំណោមលក្ខណៈពិសេសទាំងប្រាំដែលអាចមើលឃើញនៅក្នុងប្រាសាទនៃ ហោយ្សាលា ។

លក្ខណៈពិសេសនេះត្រូវបានគេឃើញនៅក្នុងប្រាសាទដូចជាប្រាសាទ Khajuraho ។  ជារឿយៗវាមិនត្រូវបានគេឃើញនៅក្នុងប្រាសាទដែលរុំព័ទ្ធដោយជញ្ជាំងទេ។

ជគតិ ស្ថិតនៅលើវេទិកាឬមូលដ្ឋានហៅថា ***adhiṣṭhāna*** (អធិស្ឋាន) ដែលបន្ថែមដល់កម្ពស់របស់វា។  ជ្រុង​នៃ​អធិស្ឋាន ច្រើន​តែ​ត្រូវ​បាន​លម្អ​ដោយ​រូប​ចម្លាក់ ​ធូរ​ស្រាល ឬ ​មាន​ចម្លាក់ ​កាត់​ជ្រៅ។ នៅក្នុងភាសាអង់គ្លេស នេះអាចត្រូវបានហៅតាមពាក្យពី ស្ថាបត្យកម្មបុរាណ ក្រិក-រ៉ូម៉ាំងខាងលិច រួមទាំងមូលដ្ឋាន បន្ទះក្តារ និង ផ្នែក ។ មិនមែន អធិស្ឋាន ទាំងអស់នាំទៅរកវេទិកា ជគតិ; អ្នក​ខ្លះ​គ្រាន់តែ​ដើរ​តាម​ជញ្ជាំង​ប្រាសាទ លើកលែងតែ​កន្លែង​ដែល​មាន​ជំហាន​ឡើង​ដល់​ជាន់​នៃ​ប្រាសាទ។

ជគតិ ក៏អនុញ្ញាតឱ្យធ្វើ ពិធីសូត្រមន្ត ផងដែរ ពោលគឺការដើរដង្ហែរបស់អ្នកគោរពបូជាជុំវិញទីសក្ការៈ ដែលមានសារៈសំខាន់ទាំងក្នុងសាសនាហិណ្ឌូ ព្រះពុទ្ធសាសនា និងសាសនាជេន។ នៅក្នុងប្រាសាទធំៗមួយចំនួន ការកាត់រង្វង់នេះក៏អាចធ្វើទៅបាននៅខាងក្នុងប្រាសាទផងដែរ តាមបណ្តោយជញ្ជាំងជុំវិញទីសក្ការៈបូជាដែលមានឈ្មោះថា *ប្រទក្សិណ* ។
ពលរាម

រូបភាពតូច
 

**ពលរាម**  គឺជា ព្រះហិណ្ឌូ និងជាបងប្រុសរបស់ គ្រិស្នា ។   គាត់មានសារៈសំខាន់ជាពិសេសនៅក្នុងប្រពៃណី Jagannath ដែលជាអាទិទេពមួយអង្គ។  គាត់ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា **Haladhara**, **Halayudha**, **Baladeva**, **Balabhadra** និង **Sankarshana** ។

ទេពអប្សរពីរដំបូងភ្ជាប់គាត់ជាមួយ *ហល* ( *លង្គល* "ភ្ជួររាស់")  ពីសមាគមដ៏រឹងមាំរបស់គាត់ជាមួយកសិកម្មនិងកសិករដែលជាអាទិទេពដែលបានប្រើឧបករណ៍កសិកម្មជាអាវុធនៅពេលចាំបាច់ហើយពីរបន្ទាប់ទៀតសំដៅទៅលើកម្លាំងរបស់គាត់។  

ដើមឡើយជាអាទិទេពកសិ-វប្បធម៌ ពលរាមភាគច្រើនត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាអវតាររបស់ Adi Shesha ដែលជាសត្វពស់ដែលទាក់ទងនឹងអាទិទេពព្រះវិស្ណុ   ខណៈពេលដែលទំនៀមទម្លាប់ Vaishnava ខ្លះចាត់ទុកគាត់ថាជាអវតារទីប្រាំបីនៃព្រះវិស្ណុ  នៅក្នុងសាសនាជិន គាត់ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ពលរាម និងជាអាទិទេពដែលទាក់ទងនឹងកសិករដ៏សំខាន់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ។  

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
ពលរាម គឺជា​អាទិទេព​បុរាណ ដែល​ជា​អាទិទេព​ដ៏​លេចធ្លោ​មួយ​នៅ​សម័យ​វីរភាព​នៃ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ឥណ្ឌា​ដែល​បង្ហាញ​ដោយ​ភស្តុតាង​បុរាណវិទ្យា និង​លេខ​។ រូបតំណាងរបស់គាត់លេចឡើងជាមួយ នាគ (ពស់ក្បាលច្រើន) នង្គ័ល និងវត្ថុបុរាណក្នុងកសិដ្ឋានផ្សេងទៀតដូចជា ផើងស្រោចទឹក ដែលអាចបង្ហាញពីប្រភពដើមរបស់គាត់នៅក្នុងវប្បធម៌កសិកម្ម។ 

### អត្ថបទ 
និទានរឿង បាឡារ៉ាម៉ា ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុង *មហាភារត* *ហរិវង្ស* *ភគវតាបុរាន* និង បុរាណ ផ្សេងទៀត។ គាត់ត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណជាមួយ vyuha avatar នៃ Sankarshana រួមជាមួយនឹងអាទិទេពរបស់ Shesha និង Lakshmana ។  រឿងព្រេងរបស់ ពលរាម ជាអវតាររបស់ សេស ដែលជា demigod-serpent ព្រះវិស្ណុនៅលើនោះឆ្លុះបញ្ចាំងពីតួនាទីនិងទំនាក់ទំនងរបស់គាត់ជាមួយព្រះវិស្ណុ។  ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយទេវកថារបស់ ពលរាម និងការផ្សារភ្ជាប់គ្នារបស់គាត់ជាមួយអវតារទាំងដប់នៃព្រះវិស្ណុគឺមានភាពក្មេងជាងនិងក្រោយ Vedic ព្រោះវាមិនមាននៅក្នុងអត្ថបទ Vedic ។ 

ពលរាម រកឃើញការលើកឡើងនៅក្នុង Arthashastra របស់ Kautilya (សតវត្សទី 4 ដល់ទី 2 មុនគ។ 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទេវៈនៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា
អន្តរាល់

ស្តាំ|រូបភាពតូច|500x500ភីកសែល| ស្ថាបត្យកម្មនៃប្រាសាទ Khajuraho ជាមួយ *antarala* រវាង *shikhara* និង *mandapas*
***អន្តរាល់*** ( សំស្រ្កឹត ៖ अन्तराल;    ) គឺជា ចន្លោះ ឬ foyer តូចមួយរវាង *គភ៌គ្រឹះ* (ទីសក្ការៈបូជា) និង *មណ្ឌប* ដែលជាតួយ៉ាងនៃប្រាសាទភាគខាងជើងនៃប្រទេសឥណ្ឌា។

*អន្តរាល់* ត្រូវបានគេឃើញជាទូទៅនៅក្នុងរចនាបថប្រាសាទចលុក្យ  ដែលក្នុងនោះ *វិមាន* និង *មណ្ឌប* ត្រូវបានភ្ជាប់គ្នាតាមរយៈ *អន្តរាល់* ។
អមឡាក

**អមឡាក**  គឺជាថាសថ្មដែលបែងចែកជាផ្នែក ឬមានស្នាមរន្ធ ជាធម្មតាមានរនាំងនៅលើគែម ដែលស្ថិតនៅលើកំពូលនៃ ប្រាសាទហិណ្ឌូ សិខរ ឬប៉មធំ។ តាម​ការ​បកស្រាយ​មួយ អមឡាក​តំណាង​ឲ្យ​ផ្កាឈូក ហើយ​ដូច្នេះ​អាសនៈ​តំណាង​ឲ្យ​អាទិទេព​ខាងក្រោម។ ការបកស្រាយមួយទៀតគឺថា វាតំណាងឱ្យព្រះអាទិត្យ ហើយដូច្នេះគឺជាច្រកទៅកាន់ពិភពស្ថានសួគ៌។ 

ឈ្មោះ និង​តាម​ប្រភព​ខ្លះ​នៃ​រូបរាង អមឡាក​បាន​មក​ពី​ផ្លែ  (ឬ *Mirobalanus embilica* )  ដើម​ល្វា ​ឥណ្ឌា ឬ​ដើម​ល្វា myrobolan។ នេះត្រូវបានគេហៅថា *āmalaki(អាមលកិ)* ជា ភាសាសំស្ក្រឹត ហើយផ្លែឈើមានរូបរាងជាផ្នែកៗបន្តិច ទោះបីជាវាមិនសូវជាសម្គាល់រាងស្ថាបត្យកម្មក៏ដោយ។ 

អាម៉ាឡាកាខ្លួនឯងត្រូវបានបំពាក់ដោយ កលសាម ឬចុង  ដែលបដាប្រាសាទត្រូវបានព្យួរជាញឹកញាប់។

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
## និមិត្តសញ្ញា 
ដូចផ្នែកផ្សេងទៀតនៃ ស្ថាបត្យកម្មប្រាសាទហិណ្ឌូ ដែរ វាមានតួដ៏ធំនៃការបកស្រាយជានិមិត្តរូប និងអាថ៌កំបាំងជុំវិញអមឡាក។ វាត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាចិញ្ចៀនមួយក្តាប់ និងឱបក្រសោបតាមសសរស្តម្ភដែលផុសចេញពី រូបសាសនា សំខាន់នៃអាទិទេពខាងក្រោមវានៅក្នុងទីសក្ការៈ ហើយឡើងដល់ឋានសួគ៌តាមរយៈកំពូលប្រាសាទ។ 
ឯកសារ:A_sculptured_stone_in_Durga_Temple_Complex.jpg|alt=Detached amalaka stone of the Durga Temple, Aihole, 7th century| ថ្មអមឡាក់បានផ្ដាច់នៃ ប្រាសាទ Durga, Aihole, សតវត្សទី 7
ឯកសារ:054_Cave_17,_Pillars_and_Inscription_(33811675492).jpg|alt="Boxed" amalakas in the capitals outside Cave 17, Pandavleni Caves, 2nd-3rd century CE| អមឡាក "ប្រអប់" នៅក្នុងរាជធានីនៅខាងក្រៅល្អាងទី 17 គុហា Pandavleni សតវត្សទី 2-3 នៃគ។
ឯកសារ:014_Columns_and_Capitals_(32849694414).jpg|alt="Boxed" amalakas in the capitals, Bedse Caves| "ប្រអប់" អមឡាកនៅក្នុងរាជធានី, គុហា Bedse
ឯកសារ:Laxman_Temple1_(cropped).JPG|alt=Corner amalakas at the 7th-century Lakshamana temple in brick at Sirpur| ជ្រុងអមឡាក់នៅប្រាសាទឡាក់សាម៉ានាសតវត្សទី 7 ឥដ្ឋនៅ Sirpur
ឯកសារ:Image_ank.JPG|alt=7-12th century temples at Jageshwar, Uttarakhand. In some of them the amalakas are boxed to hold a roof.| ប្រាសាទសតវត្សទី 7-12 នៅ Jageshwar រដ្ឋ Uttarakhand ។ ក្នុង​ចំណោម​ពួក​គេ​ខ្លះ អមឡាក់​ត្រូវ​បាន​ប្រអប់​សម្រាប់​កាន់​ដំបូល។
ឯកសារ:8th_century_Galaganatha_temple,_Pattadakal_monuments_Karnataka_5_(cropped).jpg|alt=Early, rounded, amalaka, with squared amalakas at the corners below, 8th century. Galaganatha Temple, Pattadakal, Karnataka| ដើម​រាង​មូល រាង​មូល អាម៉ាឡាកា មាន​អមឡាក​រាង​ជ្រុង​ខាង​ក្រោម សតវត្ស​ទី ៨។ ប្រាសាទ Galaganatha, Pattadakal, Karnataka
ហោជាង (ស្ថាបត្យកម្ម)

រូបភាពតូច|ប្រាសាទតាព្រហ្ម
[រូបភាពតូច| ជើងទម្ររាងត្រីកោណ ដែលដាក់នៅពីលើច្រកចូល Église de la Madeleine ក្នុង [ប៉ារីស|ទីក្រុងប៉ារីស ។]]
រូបភាពតូច|ប្រាសាទបន្ទាយស្រី
រូបភាពតូច|វត្តភ្នំ

ហោជាងជាបន្ទះក្តារផ្គុំជាប់គ្នាធ្វើជារូបឆាកមានសណ្ឋានស្រដៀងនិងត្រចៀកដំរី របាំងដាក់ខាងក្រោមចុងដំបូលព្រះវិហារ ឬសាលាជាដើមមានសណ្ឋានបីជ្រុងស្មើគ្នា ឬស្រួចខាងលើបន្តិច ធ្វើជាឋានលាតក៏មានឆ្លាក់ជាក្បាច់រចនាក៏មាន។ ហោជាងគឺជារបាំងដែលស្ថិតនៅត្រង់ខាងចុងដំបូលប្រាសាទ និងព្រះវិហារ ដែលមានរាងជាត្រីកោណ ឬ ៣ ជ្រុង។
រូបភាពតូច|ប្រាសាទតាព្រហ្ម
រូបភាពតូច|ប្រាសាទបន្ទាយស្រី
រូបភាពតូច|វត្តព្រះកែវមរកត
រូបភាពតូច|វត្តបទុម
កណ្តាល|រូបភាពតូច|429x429ភីកសែល| ដ្យាក្រាមនៃហោជាង។
គណ

រូបភាពតូច| រាំគណ Deogarh
ពាក្យ **គណ** ( गण (អាន់ថាកាន់) gaṇa  គណ) ជា ភាសាសំស្រ្កឹត និង ភាសាបាលី មានន័យថា "ហ្វូង, ទ័ព, ហ្វូង, ចំនួន, កុលសម្ព័ន្ធ, ប្រភេទ, ស៊េរី, ឬថ្នាក់"។ វា​ក៏​អាច​ប្រើ​ដើម្បី​សំដៅ​ទៅ​លើ "តួ​នៃ​អ្នក​ចូលរួម" និង​អាច​សំដៅ​ទៅ "ក្រុម ការ​ជួប​ប្រជុំ​ណាមួយ​ឬ​សមាគម​នៃ​បុរស​ដែល​បាន​បង្កើត​ឡើង​សម្រាប់​ការ​សម្រេច​បាន​នូវ​គោល​បំណង​ដូច​គ្នា" ។ ពាក្យ "គណ" ក៏អាចសំដៅទៅលើក្រុមប្រឹក្សា ឬសន្និបាតដែលប្រជុំដើម្បីពិភាក្សាអំពីបញ្ហា សាសនា ឬប្រធានបទផ្សេងទៀត។

នៅក្នុង សាសនាហិណ្ឌូ គណ គឺជាអ្នកបម្រើរបស់ ព្រះសិវៈ ហើយរស់នៅលើ ភ្នំ កៃលាស ។ គណេស ត្រូវបានជ្រើសរើសជាអ្នកដឹកនាំរបស់ពួកគេដោយ សិវ; ចំណងជើងរបស់អាទិទេពគឺ គណេស ឬ គណបតិ មានន័យថា "ព្រះអម្ចាស់ឬមេដឹកនាំនៃ គណ " ។ 

## អក្សរសាស្ត្រ 
### វេទ 
ពាក្យ គណ ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅក្នុង *Rigveda* ដោយយោងទៅលើ Maruts : 

### មហាភារត 
ជំពូកទី 108 នៃ *Shanti Parva* នៃ *មហាភារត* ពិពណ៌នាអំពីការពិភាក្សារវាង Yudhishthira និង Bhishma ទាក់ទងនឹងកម្លាំងនៃ គណ ពីរបៀបដែលពួកគេការពារខ្លួនពីការមិនចុះសម្រុងគ្នា ការបង្ក្រាបសត្រូវរបស់ពួកគេ និងការបង្កើតមិត្តភាព។ ចម្លើយរបស់ Bhishma ចំពោះសំណួរទាំងនេះត្រូវបានកត់ត្រាជាទម្រង់នៃ shlokas (ខ) ពី 16 - 32 នៃជំពូក។  

### ព្រះសិវៈបុរៈ 
នៅក្នុង *Shiva Purana* បន្ទាប់ពីជីវិតរបស់ គណេស ត្រូវបានស្តារឡើងវិញដោយព្រះសិវៈគាត់ត្រូវបានគ្រងរាជ្យជាមេដឹកនាំនៃ គណ ដោយព្រះ។ 

### ចិលប្បតិករាម 
*Cilappatikaram* នៃ Ilango Adigal ដែលជារឿងមួយក្នុងចំណោម មហាវីរភាពទាំងប្រាំ នៅក្នុង ភាសាតាមីល ពិពណ៌នាអំពីការផ្តល់ជូនតាមវេជ្ជបញ្ជាសម្រាប់ដប់ប្រាំបីប្រភេទនៃ គណ ។ 

### ពុទ្ធឃោស 
ពុទ្ធឃោស ទ្រង់ត្រាស់ថា ព្រះរាជវាំងនៃគណទេវបុត្ត ("គនទេវបុត្តាន អញ ច វិមានានិ") ក្នុងចំណោមអ្នកទាំងឡាយដែលឃើញដោយព្រះបាទ នេមិ កាលដែល មាតលី បានដឹកនាំទ្រង់ឆ្លងកាត់ពិភពនៃ ទេវៈ ។ ពាក្យនេះហាក់ដូចជាអវត្តមាននៅក្នុង ជាតក ដែលត្រូវគ្នា។  វាអាចទៅរួចដែលថាអាទិទេពទាំងនេះត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹង គណ នៃសាសនាហិណ្ឌូ។
គជលក្ម្សី

រូបភាពតូច|គជលក្ស្មី
**គជលក្ស្មី** ( Gajalakshmi) ដែលសរសេរថា **Gajalaxmi** គឺជាតំណាងដ៏លេចធ្លោរបស់ព្រះ លក្ស្មី ដែលជាអាទិទេពហិណ្ឌូនៃទ្រព្យសម្បត្តិ ភាពរុងរឿង និងការមានកូន ដែលបង្ហាញដោយដំរីពីរនៅសងខាង។ តំណាងនេះមិនត្រឹមតែតំណាងឱ្យពរជ័យដ៏ទេវភាពនៃទ្រព្យសម្បត្តិ និងភាពរុងរឿងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងបង្កប់នូវប្រធានបទនៃការមានកូន និងសិទ្ធិអំណាចរបស់ស្តេចផងដែរ។ 

ទម្រង់នេះត្រូវបានដាក់បញ្ចូលជាផ្នែកមួយនៃ *អសតលក្ម្សី* ដែលជាទិដ្ឋភាពប្រាំបីនៃ លក្ស្មី តំណាងឱ្យទិដ្ឋភាពផ្សេងគ្នានៃទ្រព្យសម្បត្តិ។ 

## រូបតំណាងនិងនិមិត្តសញ្ញា 
នៅក្នុង ទេវកថាហិណ្ឌូ គជលក្ម្សី ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាបានស្ដារទ្រព្យសម្បត្តិ និងអំណាចដែលបាត់បង់ដោយ ព្រះឥន្ទ្រ នៅពេលដែលនាងក្រោកឡើងពី សមុទ្រមន្ថន ដែលជាការកូរសមុទ្រ។ នាង​ត្រូវ​បាន​គេ​បង្ហាញ​ដោយ​ដៃ​បួន​ដែល​តាក់តែង​ដោយ​សម្លៀក​បំពាក់​ពណ៌​ក្រហម កាន់​ផ្កាឈូក​ក្នុង​ដៃ​ពីរ ចំណែក​ដៃ​ម្ខាង​ទៀត​បង្ហាញ​រូប អភ័យមុទ្រ និង វរទមុទ្រ ។ នាងត្រូវបានអមដោយដំរីពីរ។  នៅក្នុងតំណាងធម្មតារបស់ Gaja Lakshmi ដំរីត្រូវបានបង្ហាញថាកំពុងងូតទឹកនាគរាជដោយទឹកពីគល់របស់វា ឬពីផើង។ សកម្មភាព​ចាក់​ទឹក​នេះ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​ភ្លៀង​ធ្លាក់​ដែល​មាន​សារៈ​សំខាន់​សម្រាប់​ការ​រីក​ចម្រើន​ផ្នែក​កសិកម្ម និង​ការ​ចិញ្ចឹម​ជីវិត។ សត្វដំរីនៅក្នុងរូបភាពនេះមានអត្ថន័យជានិមិត្តរូបដ៏សំខាន់។ 

សត្វដំរីច្រើនតែត្រូវបានបកស្រាយថាជានិមិត្តសញ្ញានៃភ្លៀងដែលមានជីជាតិ ដោយទាញចេញពីជំនឿហិណ្ឌូបុរាណដែលភ្ជាប់ពួកវាជាមួយពពក។ ការនិទានរឿងទេវកថា បានលើកឡើងថា ដំរីដើមមានស្លាប ហើយដើរកាត់ផ្ទៃមេឃ ផ្តល់ទឹកភ្លៀងមកលើផែនដី។ ត្រូវដាក់បណ្តាសាឱ្យនៅជាប់នឹងផែនដី បន្ទាប់ពីរំខានដល់ការធ្វើសមាធិរបស់ឥន្រ្ទទេវី ពួកគេបានរក្សាទំនាក់ទំនងទៅនឹងពពក ដែលជានិមិត្តរូបនៃថាមពលនៃទឹកភ្លៀងដែលចាំបាច់សម្រាប់ការលូតលាស់នៃដំណាំ។ ដូច្នេះហើយ វត្តមានរបស់សត្វដំរី រួមជាមួយនឹងនាង លក្ស្មី ពង្រឹងតួនាទីរបស់នាង ជាអ្នកផ្តល់ការមានកូន និងបរិបូរណ៍។ 

## ការពណ៌នា 
នៅក្នុងរូបចម្លាក់សតវត្សទីប្រាំមួយមុនគ.ស. ទេពធីតាត្រូវបានពណ៌នាកាន់ផ្កាឈូកនៅក្នុងដៃឆ្វេងរបស់នាង និងផ្កាឈូកនៅដៃស្តាំរបស់នាង។ មានតោពីរនៅជើងរបស់នាង ដំរីពីរក្បាលកំពុងងូតទឹកឱ្យនាងដោយផ្តល់ទឹកដល់ជីវិត និងអ្នកបម្រើស្រីពីរនាក់នៅខាងឆ្វេង និងខាងស្តាំរបស់នាងកាន់ flywhisks ។ 

រូបភាពមួយត្រូវបានគេរកឃើញនៅសតវត្សទី 2 នៃគ.ស. ដែលប្រហែលជានៅក្នុងបរិបទព្រះពុទ្ធសាសនា  ហើយលេចឡើងនៅលើផ្លូវដែកពីកន្លែងពុទ្ធសាសនានៃ Bharhut ពី 125-100 មុនគ។ វាលេចឡើងនៅលើកាក់ Azilises សតវត្សរ៍ទី 1 មុនគ.ស និងកាក់សតវត្សទី 3 នៃគ.ស. ពី Kausambi ។

រូបភាពរបស់ Gajalakshmi អង្គុយលើផ្កាឈូកត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងគុហា 14 នៅ Ellora ។ 

ប្រាសាទនៅក្នុង Odisha នៅក្នុងរចនាប័ទ្ម ស្ថាបត្យកម្ម Kalinga បុរាណក្នុងស្រុកជាញឹកញាប់មានរូបរបស់ Gajalakshmi នៅក្នុង lalitasana ជា *lalatabimba* ឬរូបភាពការពារកណ្តាលរបស់ពួកគេនៅលើទ្វារទៅកាន់ប្រាសាទឬទីជម្រក។ ទេពធីតា មួយអង្គនៅ ប្រាសាទបន្ទាយស្រី ក្នុង ខេត្តសៀមរាប ប្រទេសកម្ពុជា មានរូបចម្លាក់ដ៏ស្រស់ស្អាតរបស់ព្រះនាង Gajalakshmi ក្នុង ថ្មភក់ ពណ៌ផ្កាឈូក។ ថ្វីត្បិតតែមានអាយុកាលជាងមួយពាន់ឆ្នាំក៏ដោយ ក៏ខ្យល់ព្យុះនេះស្ថិតក្នុងស្ថានភាពស្ទើរតែល្អដូចដែលវាត្រូវតែមាននៅពេលបង្កើត។

យោងទៅតាម Timothy Taylor ប្រហែលជាមានទំនាក់ទំនងរវាងអាទិទេពស្រីជាមួយសត្វដំរីដែលបង្ហាញនៅលើ ចង្ក្រាន Gundstrup និង Gajalakshmi ។ 

## វិចិត្រសាល
ទីន័ង

**ទីន័ង** (ភាសាថៃ:  ធីណ័ង) “ទី​អង្គុយ ឬ​ទី​សម្រាប់​ក្សត្រិយ៍​ទ្រង់​ប្រថាប់”) យាន​ជំនិះ​ឬ​ប្រាសាទ ដំណាក់​សម្រាប់​ក្សត្រិយ៍ : ព្រះ​ទីន័ង​អស្សតរ (សេះ​ជំនិះ​ក្សត្រិយ៍); ព្រះ​ទីន័ង​គជេន្ទ្រ (ដំរី​ជំនិះ​ក្សត្រិយ៍); ព្រះ​ទីន័ង​នាវា (ទូក​ឬ​កប៉ាល់​សម្រាប់​ក្សត្រិយ៍​ទ្រង់​គង់) ។ល។
រូបភាពតូច|បេសកជនហូឡង់ជួបព្រះរាជខ្មែរនៅឆ្នាំ១៧៨៦ ។ ព្រះរាជាទ្រង់គង់ព្រះទីន័ងគជេន្ទ្រ
ដំណាក់​សម្រាប់​ក្សត្រិយ៍
រូបភាពតូច|គំនូរវតុតព្រះកែវ
រូបភាពតូច
រូបភាពតូច

ព្រះ​ទីន័ង​អស្សតរ
រូបភាពតូច|ចម្លាក់ព្រះបាទនរោត្ដម
រូបភាពតូច|ទីន័ងរាជរថអស្សត , គំនូរវត្តព្រះកែវ

ព្រះ​ទីន័ង​គជេន្ទ្រ
រូបភាពតូច|គំនូរសតវត្សទី១៩

ព្រះ​ទីន័ង​នាវា
រូបភាពតូច|ព្រះទីន័ងគជេន្ទ្រ
រូបភាពតូច
រូបភាពតូច|ព្រះរាជាគង់ព្រះទីន័ង
រូបភាពតូច|ព្រះទីន័ងនាវា
រូបភាពតូច
រូបភាពតូច|ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២គងលើព្រះទីន័ងគជេន្ទ្រ
ជាលី

រូបភាពតូច| *ជាលី* នៅ ប្រាសាទ Ajitnath Jain រដ្ឋ Gujarat សតវត្សទី 11
រូបភាពតូច| *ជាលី* ជាធម្មតាត្រូវបានបើក ប៉ុន្តែឧទាហរណ៍នេះនៃ *jali* សតវត្សទី 17 ពីសម័យ Mughal ចុងក្រោយត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយពាណិជ្ជករដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិហើយប្រហែលជាត្រូវបានដាក់ជាមួយនឹងច្រកខាងក្រៅ។ ជាទូទៅ ការចាប់អារម្មណ៍គឺមានភាពរួសរាយរាក់ទាក់ និងទាក់ទាញដូចជាខាងក្នុងនៃវាំង ប៉ុន្តែមានសុវត្ថិភាពចំពោះពិភពលោកខាងក្រៅ។ លំនាំ iris នៅផ្នែកខាងលើគឺជាការចាកចេញពីធរណីមាត្រមុន ហើយបង្ហាញពីឥទ្ធិពលរបស់ Persian ។
រូបភាពតូច| បន្ទះ *ជាលី* នៅក្នុង រចនាប័ទ្ម Rajput, Hawa Mahal, Jaipur
[រូបភាពតូច| *ជាលី* បញ្ចាំងនៅ ផ្នូរនៃ Akbar the Great នៅជិត Agra [ឥណ្ឌា|ប្រទេសឥណ្ឌា]]
***ជាលិ*** ឬ ***ជាលី*** ( *jālī* មានន័យថា "សំណាញ់") គឺជាពាក្យសម្រាប់ផ្ទាំងថ្ម ឬ បន្ទះ ឈើ ដែលជាធម្មតាមានលំនាំលម្អដែលត្រូវបានសាងសង់ឡើងតាមរយៈការប្រើប្រាស់ អក្សរផ្ចង់ ធរណីមាត្រ ឬលំនាំធម្មជាតិ។ ទម្រង់នៃការតុបតែងស្ថាបត្យកម្មនេះគឺជារឿងធម្មតានៅក្នុង ស្ថាបត្យកម្មឥណ្ឌូ-ឥស្លាម ហើយជាទូទៅនៅក្នុង ស្ថាបត្យកម្មឥណ្ឌា ។  វាទាក់ទងយ៉ាងជិតស្និទ្ធទៅនឹង *mashrabiya* នៅក្នុងស្ថាបត្យកម្មអ៊ីស្លាម។ 

យោងតាមលោក Yatin Pandya ជា*លី* អនុញ្ញាតឱ្យពន្លឺ និងខ្យល់ចូល ខណៈពេលដែលកាត់បន្ថយព្រះអាទិត្យ និងភ្លៀង ក៏ដូចជាផ្តល់ភាពត្រជាក់តាមរយៈ ខ្យល់អកម្ម ។  រន្ធគឺស្ទើរតែទទឹងដូចគ្នាឬតូចជាងកម្រាស់នៃថ្មដូច្នេះផ្តល់នូវភាពរឹងមាំនៃរចនាសម្ព័ន្ធ។ វាត្រូវបានគេសង្កេតឃើញថាតំបន់សើមដូចជា Kerala និង Konkan មានរន្ធធំជាងជាមួយនឹងភាពស្រអាប់សរុបទាបជាងបើប្រៀបធៀបជាមួយនឹងតំបន់អាកាសធាតុស្ងួតនៃ រដ្ឋ Gujarat និង Rajasthan ។
តោរណ

តោរណ ច្រើនប្រភេទ ***តោរណ*** ( សំស្ក្រឹត:  तोरण; ខ្មែរ: អក្ស័ជាដងធ្នូរ,ក្បាច់ដងធ្នូ) គឺជាច្រកទ្វារលម្អ ឬក្លោងទ្វារដែលឈរដោយសេរី សម្រាប់គោលបំណងធ្វើពិធីនៅក្នុងស្ថាបត្យកម្ម ហិណ្ឌូ ពុទ្ធសាសនា និង ជិន នៃ ឧបទ្វីបឥណ្ឌា ។  តោរណ ក៏អាចត្រូវបានគេមើលឃើញយ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុង អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងផ្នែកខ្លះនៃ អាស៊ីបូព៌ា ។  ច្រកទ្វារ Shanmen របស់ចិន ច្រកទ្វារ *torii* របស់ជប៉ុន    ច្រកទ្វារ Iljumun របស់កូរ៉េ និង Hongsalmun ច្រកទ្វារវៀតណាម Tam quan និង Thai Sao Ching Cha  បានមកពី *តោរណ* ឥណ្ឌា។ ពួកគេ​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា​ជា *vanandanamalikas* ។
សុរិយា

រូបភាពតូច
**សុរិយា** ( សំស្ក្រឹត:  सूर्य , សូរ្យ   ) គឺជាព្រះអាទិត្យ  ក៏ដូចជា អាទិទេពព្រះអាទិត្យ នៅក្នុង សាសនាហិណ្ឌូ ។  ឈ្មោះផ្សេងទៀតនៃសុរិយានៅក្នុង អក្សរសិល្ប៍ឥណ្ឌា បុរាណរួមមាន **អទិត្យ**, **អក៌**, **ភនុ**, **សវិត្រ**, **បុសន**, **រវិ**, **Martanda**, **Mitra**, **Bhaskara**, **Prabhakara**, **Kathiravan** និង **Vivasvan** ។   

រូបសំណាក​របស់​សុរិយា​ត្រូវ​បាន​បង្ហាញ​ជា​ញឹក​ញាប់​ថា​ជិះ​រទេះ​សេះ​ដែល​ជា​ញឹកញាប់​មាន​លេខ​ប្រាំពីរ​ជា​លេខ  ដែល​តំណាង​ឱ្យ​ប្រាំពីរ​ពណ៌​នៃ​ពន្លឺ​ដែល​មើល​ឃើញ និង​ប្រាំពីរ​ថ្ងៃ​នៃ​សប្តាហ៍។   ក្នុងយុគមជ្ឈិមសម័យ ព្រះសុរិយាត្រូវបានថ្វាយបង្គំអមជាមួយនឹង ព្រាហ្មណ៍ នៅពេលថ្ងៃ ព្រះសិវៈ នៅពេលថ្ងៃត្រង់ និង ព្រះវិស្ណុ នៅពេលល្ងាច។  នៅក្នុងអត្ថបទ និងសិល្បៈបុរាណមួយចំនួន ព្រះសុរិយាត្រូវបានបង្ហាញដោយសមកាលកម្មជាមួយ ព្រះឥន្ទ្រ, គណេស និងផ្សេងៗទៀត។  

ព្រះសូរ្យ​ត្រូវ​បាន​បង្ហាញ​ដោយ *​ចក្រ* ក៏​ត្រូវ​បាន​បក​ប្រែ​ថា *ព្រះ​ធម្មចក្រ* ​ដែរ។ សូរិយាគឺជាម្ចាស់នៃសិង្ហ (តោ) ដែលជាតារាមួយក្នុងចំណោម តារានិករ ទាំងដប់ពីរនៅក្នុងប្រព័ន្ធ រាសីចក្រ នៃ ហោរាសាស្រ្តហិណ្ឌូ ។ សូរិយា ឬ រាវិ គឺជាមូលដ្ឋាននៃ *រាវិវរ* ឬ ថ្ងៃអាទិត្យ នៅក្នុងប្រតិទិនហិណ្ឌូ។  ពិធីបុណ្យ និងធម្មយាត្រាសំខាន់ៗក្នុងការគោរពចំពោះព្រះសុរិយា រួមមាន មាឃ សង្ក្រាន្ត បុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ Samba Dashami រដ្ឋា Saptami Chath puja និង កុម្ភមេល ។   

## អត្ថបទនិងប្រវត្តិ 
### វេទ 
ទំនុកតម្កើង វេទ ចាស់ជាងគេដូចជាទំនុកតម្កើង 1.115 នៃ Rigveda និយាយអំពី *សូរ្យ* ដោយការគោរពជាពិសេសចំពោះ "ព្រះអាទិត្យរះ" និងនិមិត្តសញ្ញារបស់វាជាអ្នកបណ្តេញភាពងងឹត អ្នកដែលផ្តល់អំណាចដល់ចំណេះដឹង សេចក្តីល្អ និងជីវិតទាំងអស់។   ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ការប្រើប្រាស់មានបរិបទជាក់លាក់។ នៅក្នុងទំនុកតម្កើងខ្លះ ពាក្យសុរិយាគ្រាន់តែមានន័យថា ព្រះអាទិត្យជាវត្ថុគ្មានជីវិត ថ្ម ឬត្បូងនៅលើមេឃ (Rigvedic hymns 5.47, 6.51 និង 7.63); ខណៈពេលដែលនៅក្នុងផ្សេងទៀតវាសំដៅទៅលើអាទិទេព បុគ្គល ។  

ដើមកំណើតរបស់ សូរ្យ មានភាពខុសគ្នាយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុង Rigveda ដោយគាត់ត្រូវបានគេបញ្ជាក់ថាបានកើត រស់ឡើងវិញ ឬបង្កើតឡើងដោយអាទិទេពមួយចំនួនរួមមាន អាទិត្យ, អទិតិ, Dyaush, មិត្រ - វរុណ, អគ្នី, ឥន្ទ្រ, សោម, ឥន្ទ្រ-សោម, ឥន្ទ្រ -វរុណ, ឥន្ទ្រ- វិស្ណុ, Purusha, Dhatri, Angirases និង ព្រះ ជាទូទៅ។   ព្រះ​អដ្ឋកថា​ក៏​បាន​លើក​ឡើង​ថា សូរ្យ​មាន​ដើម​កំណើត​ពី ​វ​រិត្រ ។ 
រូបភាពតូច|ភ្នំបាថេ, វៀតណាម
រូបភាពតូច|ភ្នំបាថេ,វៀតណាម
រូបភាពតូច|ស្រីទេព,ថៃ
រូបភាពតូច|រចនាបថព្រៃក្មេង, ប្រាសាទអណ្ដែត
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទេវៈនៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា
បុស្បុក

រូបភាពតូច
រូបភាពតូច|ព្រះបរមរាជវាំង
រូបភាពតូច|ព្រះបរមរាជវាំង

***បុស្បុក (puṣpaka)*** បុស-ស្បុក សំ.; បា. ( ន. ) (បុស្បក; បុប្ផក “ផ្កា, កន្សោម​ផ្កា”) ទី​អាសានៈ ឬ វេទិកា​មាន​សណ្ឋាន​ជា​បល្ល័ង្ក​ខ្ពស់​ទ្រ​រង​ដោយ​ជើង​កោស​ច្រើន​ថ្នាក់, មាន​សសរ​បួន, រាង ៤ ជ្រុង​ស្រដៀង​នឹង​បារាំ​កំពូល, ដំបូល​មាន​កំពូល​រាង​ច្រឡោ សណ្ឋាន​ដូច​កំពូល​ប្រាសាទ​ក៏​មាន, រាង​មូល​ជា​កន្សោម​តាឱ ឬ​កន្សោម​ផ្កា​ក៏​មាន, វិចិត្រ​រចនា​ដោយ​ផ្កា​រំយោល​ផ្សេង​ៗ តាម​គួរ​ដល់​ការ​ប្រកប, ប្រើ​ជា​ទី​សម្រាប់​គង់​នៃ​ព្រះ​មហា​ក្សត្រ ក្នុង​ព្រះ​រាជ​ពិធី​រាជា​ពិសេក​នៅ​វេលា​ថ្វាយ​ព្រះ​សិទ្ធរស (ស្រោច​ទឹក) និង​សម្រាប់​ប្រើ​ក្នុង​ពិធី​ស្រោច​ទឹក​ចម្រើន​ព្រះ​ជន្ម​នៃ​សម្ដេច​ព្រះ​សង្ឃ​នាយក​ជាដើម ។
យោគិនី

រូបភាពតូច|យោគិនីប្រាសាទអង្គរ
រូបភាពតូច|ប្រាសាទបាយ័ន 

**យោគីនី** ( សំស្ក្រឹត : योगिनी, IAST : yoginī ) គឺជាស្ត្រីមេការនៃ តន្ត្រ និង យោគ ក៏ដូចជាពាក្យផ្លូវការនៃការគោរពចំពោះស្ត្រីហិណ្ឌូឬគ្រូបង្រៀនខាងវិញ្ញាណព្រះពុទ្ធសាសនានៅក្នុង ឧបទ្វីបឥណ្ឌា អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និង ទីបេ ។ ពាក្យ​នេះ​ជា​ពាក្យ​សំស្រ្កឹត​របស់​មនុស្ស​ស្រី *​យោគ* ​បុរស ចំណែក​ពាក្យ​ថា យោគិនត្រូវបានប្រើក្នុងន័យអព្យាក្រឹត បុរស ឬស្ត្រី។ 

យោគីនី ក្នុងបរិបទខ្លះ គឺជាកម្លាំងស្ត្រីដ៏ពិសិដ្ឋដែលបានកើតមកជាទិដ្ឋភាពមួយរបស់ មហាទេវី ហើយត្រូវបានគេគោរពនៅក្នុង ប្រាសាទ យោគិនី នៃប្រទេសឥណ្ឌា។ ទាំងនេះច្រើនតែគោរពក្រុមនៃ 64 យោគិនី ហើយត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះបែបនេះ ប៉ុន្តែក៏អាចមាន 42 ឬ 81 យោគិនី ផងដែរ។ ឈ្មោះនៃ 64 យោគិនី ខុសគ្នានៅក្នុងចំណាត់ថ្នាក់ផ្សេងគ្នា។

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
ការគោរពបូជារបស់ យោគិនី បានចាប់ផ្តើមនៅខាងក្រៅ សាសនា វេទ ដោយចាប់ផ្តើមយោងទៅតាម Vidya Dehejia ជាមួយនឹងការគោរពនៃអ្នកភូមិក្នុងស្រុកគឺ *គ្រាមទេវតា* ។ ម្នាក់ៗ​ការពារ​ភូមិ​ឃុំ​របស់​ខ្លួន ជួន​កាល​ផ្តល់​ផល​ប្រយោជន៍​ជាក់​លាក់​ដូច​ជា​សុវត្ថិភាព​ពី​ការ​ខាំ​របស់ ​ខ្យាដំរី ។ បន្តិចម្ដងៗ តាមរយៈ តន្ត្រ ទេពធីតាទាំងនេះត្រូវបានដាក់ជាក្រុមជាក្រុមដែលជឿថាមានអំណាច ភាគច្រើនបំផុតគឺ 64 ហើយពួកគេបានក្លាយជាផ្នែកត្រឹមត្រូវនៃសាសនាហិណ្ឌូ។  ភ័ស្តុតាងប្រវត្តិសាស្ត្រនៅលើ *Yogini Kaulas* បង្ហាញថាការអនុវត្តត្រូវបានបង្កើតឡើងយ៉ាងល្អនៅសតវត្សទី 10 ទាំងប្រពៃណីសាសនាហិណ្ឌូ និងព្រះពុទ្ធសាសនា។  ធម្មជាតិនៃ យោគិនី ខុសគ្នារវាងប្រពៃណី; នៅក្នុង តន្ត្រ ពួកគេមានភាពកាចសាហាវ និងគួរឱ្យខ្លាច ខណៈពេលដែលនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា sanyassins ស្ត្រី celibate អាចពិពណ៌នាថាខ្លួនគេជា យោគិនី ។ 

### ទេវី 
នៅក្នុងអត្ថបទបុរាណ និងមជ្ឈិមសម័យ ក្នុង សាសនាហិណ្ឌូ យោគីនីមួយត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹង ឬដោយផ្ទាល់នូវទិដ្ឋភាពនៃ ទេវី ដែលជាទេពធីតា។  នៅក្នុងសតវត្សន៍ទី 11 ការប្រមូលទេវកថា *Kathāsaritsāgara*, *យោគិនី* គឺជាក្រុមមួយនៃស្ត្រីដែលមានអំណាចវេទមន្ត, អាបធ្មប់ពេលខ្លះត្រូវបានរាប់ជា 8, 60, 64 ឬ 65  *Hatha Yoga Pradipika* និយាយអំពី យោគិនី ។  ទេវី ជួនកាលត្រូវបានសម្តែងជាមួយនឹង យោគិនី ចក្រ ដែលជាកង់របស់ យោគិនី 64 ដោយដាក់ពួកវាជាទិដ្ឋភាពនៃទេវី។ 

### នាថយោគ 
ពាក្យ *យោគិនី* ត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងយុគសម័យមជ្ឈិមសម័យសម្រាប់ស្ត្រីដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ប្រពៃណី នាថយោក ដែលបានបង្កើតឡើងនៅប្រហែលសតវត្សទី 11 ។  ជាធម្មតាពួកវាជាកម្មសិទ្ធិរបស់ប្រពៃណី សៃវៈ ប៉ុន្តែ នាថ ខ្លះជារបស់ប្រពៃណី Vaishnava ។  តាមវិធីណាក៏ដោយ លោក David Lorenzen បាននិយាយថា ពួកគេអនុវត្ត យោគ ហើយព្រះសំខាន់របស់ពួកគេមានទំនោរទៅជា *Nirguna* ពោលគឺដោយគ្មានទម្រង់ និង semi- monistic  ដែលមានឥទ្ធិពលនៅក្នុងយុគសម័យមជ្ឈិមសម័យដោយ Advaita Vedanta Hinduism, Madhyamaka Buddhism និង តន្ត្រ ។   យោគិនី របស់មនុស្សគឺជាផ្នែកមួយដ៏ធំនៃទំនៀមទម្លាប់នេះ ហើយផ្ទាំងគំនូរនៅសហវត្សទី 2 ជាច្រើនពណ៌នាពួកគេ និងការអនុវត្ត យោគ របស់ពួកគេ។ Lorenzen បាននិយាយថា នាថ យោគ មានប្រជាប្រិយភាពជាមួយប្រជាជនជនបទនៅអាស៊ីខាងត្បូង ជាមួយនឹងរឿងនិទាន និងរឿងរ៉ាវអំពី នាថយោគ បន្តត្រូវបានចងចាំក្នុងសម័យបច្ចុប្បន្ន នៅក្នុងរដ្ឋ Deccan ភាគខាងលិច និងភាគខាងជើងនៃប្រទេសឥណ្ឌា និងនៅប្រទេសនេប៉ាល់។ 

### តន្ត្រ 
ស្ត្រីនៅក្នុងប្រពៃណី តន្ត្រ មិនថាហិណ្ឌូ ឬពុទ្ធសាសនា ត្រូវបានគេហៅស្រដៀងគ្នាថា យោគិនី ។   នៅក្នុង ព្រះពុទ្ធសាសនា Tantric, Miranda Shaw បាននិយាយថាស្ត្រីជាច្រើនដូចជា Dombiyogini, Sahajayogicinta, Lakshminkara, Mekhala, Kankhala Gangadhara, Siddharajni និងផ្សេងទៀតត្រូវបានគេគោរព យោគិនី និងអ្នកស្វែងរកជឿនលឿនលើផ្លូវទៅកាន់ ការត្រាស់ដឹង ។
ស្វាន

រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| រូបសំណាក ភៃរវ ដែលពណ៌នាអំពី ពាហនៈ របស់គាត់ ស្វាន (ឆ្កែ)
**ស្វាន** ( សំស្ក្រឹត:     श्वान; Śvāna  ) ជាពាក្យ សំស្រ្កឹត មានន័យថា ឆ្កែ រកឃើញសេចក្តីយោងម្តងហើយម្តងទៀតនៅក្នុង ទេវកថា វេទ និងក្រោយមកទៀត ហើយឯកសារយោងទាំងនោះរួមមានដូចខាងក្រោម៖

* ឆ្កែញីរបស់ ព្រះឥន្ទ្រ ដែលជាឆ្កែ វេទ មានឈ្មោះថា សារម ហើយវាត្រូវបានរៀបរាប់នៅក្នុង Rigveda ។ កូនចៅរបស់វាបានក្លាយជាអ្នកឃ្លាំមើលរបស់ យម, សវ៌រ និង ស្យម ។
* យុធិស្ថិរ ដែលជា បន្ទវាស ម្នាក់បានទទូចថាគាត់ត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យចូលទៅក្នុង ស្វគ៌ ( ស្ថានសួគ៌ ) ជាមួយសត្វឆ្កែដែលបានដើរតាមគាត់ពីការមកដល់របស់ពួកគេទៅ ស្វគ៌ ។ ឆ្កែបានប្រែខ្លួនទៅជាអត្តសញ្ញាណពិតនៃ ព្រះធម៌ ។
* អាទិទេពដូចជា រុទ្រ, និរ៌ិតិ, និង វិរភទ្រ ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងសត្វឆ្កែ។
* ព្រះ​សិវៈ ​ក្នុង​លក្ខណៈ​របស់​ទ្រង់​ជា ​ពាហនៈ មាន​ឆ្កែ​ជា ​យាន (មាន​ចែង​ក្នុង ​មហាភារតៈ )។
* ខន្ទោប ដែលជាអាទិទេពមួយក្បាលត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងសត្វឆ្កែដែលគាត់ជិះ។
* ទត្តត្រេយ ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងសត្វឆ្កែបួនក្បាលដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជានិមិត្តរូបនៃ វេទ ទាំងបួន។
ដំរីពិភពលោក

រូបភាពតូច|260x260ភីកសែល| រូបគំនូរជនជាតិអាមេរិកឆ្នាំ ១៨៧៧ របស់ពិភពលោកបានគាំទ្រលើខ្នងដំរីបួនក្បាល ដោយខ្លួនពួកគេសម្រាកនៅលើខ្នងអណ្តើក។
**អស្តទិគ្គជ** ( សំស្ក្រឹត:         अष्टदिग्गज , Aṣṭadiggajas) គឺជាក្រុមដំរីរឿងព្រេងនិទានចំនួនប្រាំបីដែលលេចឡើងក្នុង លោហធាតុហិណ្ឌូ បម្រើជាអ្នកការពារនៃតំបន់ទាំងប្រាំបីនៃសកលលោក។  ក៏មានដំរីញីប្រាំបីក្បាលដែលឈរក្បែរ អស្តទិគ្គជ ដែលហៅថា អស្តទិក្ខរិណិ, **Ashtadikkarinis** ។

## បញ្ជី 
មាន **អស្តទិគ្គជ** និង អស្តទិក្ខរិណិ សរុបចំនួនប្រាំបីដែលឈរការពារតំបន់ទាំងប្រាំបី:   
 

## អក្សរសិល្ប៍ 
ក្រៅ​ពី**អស្តទិគ្គជ**មាន​ដំរី​បួន​ក្បាល​ដែល​ទ្រទ្រង់​ផែនដី​ពី​ទិស​ទាំង​បួន​ពី ​ពិភព​លោក ​ដែល​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​ក្នុង *​រាមាយណៈ* វិរូបាស (ខាងកើត) មហាបទ្មសម (ខាងត្បូង) សៅមនស (ខាងលិច) និង​ភទ្រ (ខាងជើង)។    

*Matanga Lila* ភ្ជាប់ **អស្តទិគ្គជ** ជាយាន ( *ពាហនៈ* ) នៃ អស្តទិក្បល ដែលជាអ្នកថែរក្សាដ៏ទេវភាពប្រាំបីនៃទិសដៅ។ វាចែងថា ឧន្បោន៌ (អ្នកបង្កើត) បានយកសំបកពាក់កណ្តាលនៃ ស៊ុតលោហធាតុ នៅក្នុងដៃរបស់គាត់; អស្តទិគ្គជ - សត្វដំរីចំនួនប្រាំបីដែលដឹកនាំដោយ អិរវតា បានផុសចេញពីសែលនៅក្នុងដៃស្តាំខណៈដែលឥស្សរជនបានច្រៀងចំរៀង *សមន* ; ចំណែក​គោ​-​ដំរី​ប្រាំបី​ក្បាល​បាន​មក​ពី​សម្បក​ខាង​ឆ្វេង​ជា​មហេសី។ **អស្តទិគ្គជ** បន្តពូជជាមួយមហេសីរបស់ពួកគេ រស់នៅព្រៃឈើ ភ្នំជាមួយដំរី។ ពួក​គេ​បាន​ជួយ​ព្រះ​ក្នុង​ការ​កម្ចាត់ ​បិសាច ​ក្នុង​សមរភូមិ។  

## នៅក្នុងវប្បធម៌ប្រជាប្រិយ 
ការបកស្រាយដ៏ពេញនិយមនៃ អណ្តើកពិភពលោក ដែលគាំទ្រសត្វដំរីពិភពលោកមួយឬច្រើនត្រូវបានកត់ត្រានៅឆ្នាំ 1599 នៅក្នុងសំបុត្រមួយដោយ Emanual de Veiga ។  លោក Wilhelm von Humboldt បានអះអាងថាគំនិតនៃដំរីពិភពលោកអាចមកពីការភាន់ច្រលំដែលបណ្តាលមកពីនាមសំស្ក្រឹត នាគ មានអត្ថន័យពីរនៃ "ពស់" និង "ដំរី" (ដាក់ឈ្មោះតាមប្រម៉ោយរបស់វាដូចពស់) ដូច្នេះតំណាងឱ្យ គណនីខូចរបស់សត្វពស់ពិភពលោក។   
 
វចនានុក្រមនៃឃ្លា និងរឿងប្រឌិតរបស់ស្រាបៀរ រាយ បញ្ជី *Maha-pudma និង Chukwa* គឺជាឈ្មោះពី "ការបកប្រែដ៏ពេញនិយមនៃ ទេវកថាហិណ្ឌូ ដែលសត្វអណ្តើក Chukwa គាំទ្រដំរី Maha-pudma ដែលក្រោយមកគាំទ្រពិភពលោក" ។  អក្ខរាវិរុទ្ធ *Mahapudma* មានប្រភពមកពីការបោះពុម្ពខុសនៃ *Mahapadma* នៅក្នុងឆ្នាំ 1921 របស់ Sri Aurobindo ដែលនិយាយអំពីរឿងរបស់ មហាភារត ។

នៅក្នុងប្រលោមលោក Discworld របស់ Terry Pratchett ឌីសអង្គុយនៅលើស្មារបស់ដំរីបួនក្បាលដែលឈរនៅលើកំពូលនៃអណ្តើកយក្ស។ មាន​ដំរី​ទី​ប្រាំ​ដែល​មាន​រឿងព្រេង​និទាន​មួយ​បាន​ធ្លាក់​ចូល​ដី ហើយ​បន្សល់​ទុក​នូវ​មរតក​នៃ​វត្ថុ​ធាតុ​រ៉ែ​ដ៏​មាន​តម្លៃ។
នរសិង្ហ

រូបភាពតូច|រចនាបថឃ្លាំង
**នរសិង្ហ** ( សំស្ក្រឹត:      नरसिंह , Narasiṃha ,  នរសិំហ)នរ(មនុស្ស) សិំហ (តោ) គឺជា អវតារ ទីបួននៃ ព្រះវិស្ណុ របស់ហិណ្ឌូ ។  ព្រះអង្គ​បាន​កើត​ជា​សិង្ហ​មួយ​ចំណែក​ជា​ចំណែក​បុរស ហើយ​បាន​សម្លាប់ ​ហិរន្យកសិបុ​ បញ្ចប់​ការ​បៀតបៀន​សាសនា និង​មហន្តរាយ​នៅ​លើ ​ផែនដី ហើយ​បាន​ស្តារ​នូវ ​ធម៌ ​ឡើង​វិញ ។   នរសិង្ហ មានភ្នែកបីហើយស្ថិតនៅក្នុងព្រះនៃសេចក្តីវិនាសនៅ Vaishnavism ។ ព្រះអង្គ​ដែល​បំផ្លាញ​ចក្រវាឡ​ទាំង​មូល​ដោយ​ការ​វិនាស​អន្តរាយ ( បលយ ) ។ ដូច្នេះគាត់ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា កាល (ពេលវេលា) ឬ មហាកាល (ពេលវេលាដ៏អស្ចារ្យ) ឬ បរកាល (ហួសសម័យ) នៅក្នុងឈ្មោះរបស់គាត់។ មាន មថ (វត្ត) ឧទ្ទិសដល់គាត់ដោយឈ្មោះ បរកាលមថ នៅ Mysuru ក្នុងប្រពៃណី Sri Vaishnava ។  នរសិង្ហ គឺជាព្រះនៃ យោគ ដូចជា យោគ-នរសិង្ហ ។  

នរសិង្ហ មានដងខ្លួនមនុស្ស និងរាងកាយខាងក្រោម មានមុខតោ និងក្រញ៉ាំជើង ដោយ អសុរ ហិរន្យកសិបុ ត្រូវបានរំសាយ និងសម្លាប់ដោយគាត់នៅលើភ្លៅរបស់គាត់។ អសុរ គឺជាបងប្រុសដ៏មានឥទ្ធិពលរបស់ ហិរន្យក្ស អាក្រក់ដែលត្រូវបានសម្លាប់ដោយព្រះវិស្ណុកាលពីមុនជា ពាហនៈ ហើយដូច្នេះស្អប់អ្នកក្រោយ។  ហិរន្យកសិបុ ទទួល​បាន​លាភ​ពី ​ព្រាហ្មណ៍ ព្រោះ​មិន​អាច​សម្លាប់​ក្នុង​ពេល​ថ្ងៃ ឬ​យប់ ក្នុង​ឬ​ក្រៅ​ផ្ទះ។ មិន​ថា​នៅ​លើ​មេឃ ឬ​នៅ​លើ​គោក ឬ​នៅ​ក្រុង ​ស្វគ៌ ឬ​នៅ ​បាតាល ដោយ​អាវុធ ឬ​ដៃ ឬ​ដោយ​មនុស្ស អាទិទេព អារក្ស ឬ​សត្វ​ឡើយ។  ដោយ​ទទួល​បាន​នូវ​លាភសក្ការៈ​នេះ ព្រះអង្គ​ក៏​ចាប់​ផ្ដើម​បង្ក​ចលាចល និង​មហន្តរាយ ដោយ​បៀតបៀន​អ្នក​កាន់​សាសនា​ព្រះ​វិស្ណុ​ទាំង​អស់ រួម​ទាំង​បុត្រា​របស់​ព្រះអង្គ Prahlada ។   ព្រះវិស្ណុដែលដឹងអំពីគុណប្រយោជន៍របស់អសុរ បានសន្មតថាជាទម្រង់ចម្រុះដែលមិនមែនជាមនុស្ស ឬសត្វជាសត្វតោ ក្នុងនាម នរសិង្ហ ហើយ នរសិង្ហ បានដកខ្លួនចេញ ហើយសម្លាប់ ហិរន្យកាសិបុ ហើយនៅពេលល្ងាច ដែលមិនទាំងថ្ងៃ និងយប់ នៅមាត់ទ្វាររបស់ទ្រង់។ វាំង​ដែល​មិន​នៅ​ក្នុង​និង​ខាង​ក្រៅ​នៅ​លើ​ភ្លៅ​របស់​គាត់​ដែល​មិន​មែន​ជា​មេឃ​ឬ​ដី និងដោយក្រញ៉ាំជើងរបស់គាត់ ដែលមិនមែនជាអាវុធ ឬដៃ។ 
[រូបភាពតូច| [ព្រះវិស្ណុ និង អវតារ របស់ព្រះអង្គ ( *Vaikuntha Chaturmurti* ) : ព្រះវិស្ណុ មានវត្តមានជា គ្រឹស្នា ជាមនុស្ស, នរសិង្ហ ជាតោ, វរាហ ជាជ្រូក និង រាម ជាមនុស្ស។ សិល្បៈនៃ Mathura ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 5 នៃគ។ សារមន្ទីរបូស្តុន ។ ]]