សម័យកាលលង្វែក

**សម័យកាលលង្វែក** (អង់គ្លេស: Longvek period) គឺជាសម័យកាលក្រោយការដួលរំលំអាណាចក្រចតុមុខ ដោយជម្លោះដណ្ដើមរាជរវាងវណ្ណៈក្សត្រ និង វណ្ណៈរាស្ត្រ ដែលត្រូវបានចាប់ផ្ដើមឡើងក្នុងស.វទី១៦ ឆ្នាំ ១៥២៩ នៃគ.សករាជ និង បានឆ្លងកាត់រជ្ជកាលស្ដេច ចំនួន៤ និងត្រូវបានដួលរំលំទៅវិញ ដោយកងទ័ពសៀមឈ្លានពាន ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៣ នៃគ.សករាជ ។

## ភូមិសាស្ត្រ សម័យលង្វែក 
**Geography of Longvek period**

ភូមិសាស្ត្រសម័យលង្វែក ចែកចេញជា ៥តំបន់ធំ តំបន់ខាងជើង តំបន់ខាងលិច តំបន់កណ្ដាល តំបន់ខាងកើត និង តំបន់ខាងត្បូង តំបន់ទាំង៥ មានខេត្តសរុបចំនួន ៧០ ។

**ខេត្តទាំង៧០ រួមមាន៖** 

* ១.អាសន្ទុក/កំពង់ធំ 
* ២.មហានគរ/សៀមរាប 
* ៣.ឈ្លូង/ក្រចេះ
* ៤.សម្ភពបុរៈ/ស្ទឹងត្រែង
* ៥.អាចម៍ក្រពើ/Attapeu
* ៦.ចម្ប៉ាសាក់
* ៧.ប៉ាក់សេ 
* ៨.ម្លូរព្រៃ
* ៩.ទន្លេរពៅ
* ១០.សៀមប៉ោយ
* ១១.ព្រះវិហ៊ារ
* ១២.អូរបុណ្យរាជធានី
* ១៣.ចន្ទបុរី
* ១៤.ព្រះប្រដែង/សមុទ្របាកាន
* ១៥.ធន់បុរី
* ១៦.បស្ចឹមបុរី
* ១៧.នាងរង
* ១៨.ត្រាច
* ១៩.រយ៉ង
* ២០.ស្ទឹងជ្រៅ
* ២១.ជល់បុរី
* ២២.បុរីរម្យ
* ២៣.នគរាជសីម៉ា
* ២៤.ស្រីស្លាកែត/សុីសាកេត
* ២៥.គោកខ័ណ្ឌ
* ២៦.សុរិន្ទ 
* ២៧.សិង្គារ
* ២៨.មង្គលបុរី
* ២៩.សិរីសោភ័ណ្ឌ
* ៣០.បាត់ដំបង
* ៣១.ក្រគរ/ពោធិ៍សាត់
* ៣២.កំពង់ប្រាក់ 
* ៣៣.ឬស្សីសាញ់
* ៣៤.ជីក្រែង
* ៣៥.ទទឹងថ្ងៃ
* ៣៦.គោកសេះ
* ៣៧.អន្លង់រាជ
* ៣៨.សំរោងទង
* ៣៩.អមរិន្ទគិរីបូរណ៍
* ៤០.រលាប្អៀរ
* ៤១.ស្រីសន្ធរ
* ៤២.កំពង់សៀម
* ៤៣.ចតុមុខ
* ៤៤.កំពង់ស្វាយ
* ៤៥.បាទី
* ៤៦.អង្គរបុរី
* ៤៧.បាភ្នំ
* ៤៨.កំពត
* ៤៩.កំពង់សោម
* ៥០.ពាម
* ៥១.មាត់ជ្រូក
* ៥២.ផ្សារដែក
* ៥៣.កំពង់ក្របី
* ៥៤.ព្រៃនគរ
* ៥៥.រោងដំរី
* ៥៦.ទួលតាមោក
* ៥៧.កំពង់ស្រការត្រី
* ៥៨.ត្រពាំងចង្វារ
* ៥៩.អូរកាប់
* ៦០.កោះគង
* ៦១.មេស
* ៦២.កំពង់ឬស្សី
* ៦៣.លង់ហោរ
* ៦៤.ព្រះត្រពាំង
* ៦៥.ឃ្លាំង
* ៦៦.ព្រែកឬស្សី
* ៦៧.បារាជ
* ៦៨.ក្រមួនស
* ៦៩.ពលលាវ
* ៧០.ទឹកខ្មៅ

## សង្គមវណ្ណៈសម័យលង្វែក 
**Longvek caste society**

សង្គមវណ្ណៈសម័យលង្វែកបែងចែកជា ៧វណ្ណៈ៖

* វណ្ណៈរាជវង្ស (ក្រុមសាច់ញាតិស្ដេច) មាននាម ជាអ្នកអង្គម្ចាស់ ព្រះរាជបុត្រ ព្រះមហេសី ព្រះស្នំឯក អ្នកម្នាង ។
* វណ្ណៈនាហ្មឺន (ក្រុមមន្ត្រី) មាននាម ចៅពញ្ញា ចៅហ៊្វា ចៅចម ។
* វណ្ណៈគហបតី "អានថា គៈហៈបៈដី" (ក្រុមអ្នកមាន) អ្នកឧកញ៉ា, លោកដង្ខៅ, លោកសេដ្ឋី ។
* វណ្ណៈរាស្ត្រ (ក្រុមមនុស្សទូទៅ) អ្នកមិនមានឋានៈក្នុងសង្គមរដ្ឋបាល ។
* វណ្ណៈអ្នកងារ (ក្រុមអ្នកធ្វើការឱ្យគេ) អ្នកមានទោសជាប់ខ្លួន អ្នកមានរឿងក្ដីជាប់ខ្លួន
* វណ្ណៈបាវព្រាវ (អ្នកគ្មានទីពឹង) សុំគេដើម្បីបានស្នាក់អាស្រ័យ និង ធ្វើជាអ្នកបម្រើគេ
* វណ្ណៈទាសករ (ក្រុមអ្នកលក់ខ្លួនបម្រើគេ) ក្លាយជាកញ្ជះគេអស់មួយជីវិត និង ត-មកដល់ត្រឹម ៣ជំនាន់ ជំនាន់ទី៤ ទើបមានសិទ្ធលួសខ្លួនចេញពីវណ្ណៈទាសករ នេះ ។

## ការកសាងរាជធានីលង្វែក 
**Construction of Longvek Capital**

ក្រោយពេល ព្រះចន្ទរាជា បានទទួលជ័យជំនះទៅលើ ព្រះជ័យជេស្ឋា ស្ដេចកនៅក្នុងឆ្នាំ ១៥២៥ នៃគ.សករាជ ២ឆ្នាំក្រោយមក ទ្រង់បានបង្គាប់ឱ្យសព្វមុខមន្ត្រី សាងសង់រាជធានីលង្វែក ដើម្បីជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ព្រះរាជវង្ស ដែលរាជធានីលង្វែក ត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្រោយព្រះបរមរាជវាំងមួយឆ្នាំ ដែលត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៥២៧ ហើយត្រូវបានបញ្ចប់ក្នុងឆ្នាំ ១៥២៩ ។ ក្រុងលង្វែក មានរបងព្រៃឬស្សីដែលជាកំពែងក្រុងខ្ពស់កម្ពស់ ៣០ហត្ថ ដោយស្មើនិងកម្ពស់ ១៥ម៉ែត្រ និង មានកម្រាសព្រៃឬស្សីប្រមាណជា ២០សិន ដោយស្មើនិង កម្រាស ៨០០ម៉ែត្រ ដែលលាតសណ្ធឹងលើរយៈបណ្ដោយ ២ គីឡូម៉ែត្រ នៅផ្នែកភាគជើងក្រុងដើម្បីរារាំងពីការឈ្លានពានដោយ
បច្ចារមិត្ត នៅខាងក្នុងក្រុងលង្វែកមានផ្ទះប្រជាជនតូចធំប្រមាណជា ៥មុឺនខ្នង ក្រុងលង្វែកមានប្រជាជនរស់នៅ ចន្លោះពី ៣៥០,០០០ (៣៥មុឺននាក់) ទៅ ៤០០,០០០ (៤០មុឺននាក់) ប្រជាជនមានការប្រើប្រាសនូវរូបិយវត្ថុជាប្រាក់សុទ្ធ ដែលឯកត្តាតម្លៃត្រូវបានហៅសម្គាល់ថា បាត, ជី តម្លឹង និង ហាប ។ ប្រជាជនក្រុងលង្វែក មានការបែងចែកវណ្ណៈច្រើន និង មានការបែងចែកសូម្បីតែពាក្យពេចន៍ក្នុងការនិយាយស្ដី ភាសាប្រើប្រាសទូទៅដូចជា៖ ហៅនរណាម្នាក់ ដោយប្រើពាក្យថា (អ្នក) អ្នកអើយទៅណា , ហៅនរណាដែលមានអាយុបងថា អ្នកបង (ស្រី) , លោកបង (ប្រុស) , ហៅនរណាម្នាក់ដែលមានយុប្អូនថា លោកប្អូន អូនឯង អូនតូច, មនុស្សស្រី ហៅមនុស្សប្រុសដែលមិនស្គាល់គ្នាថា (នាយ) នាយមកពីណា ។ ការឆ្លើយ: នរណាម្នាក់ដែលបានសួរមក បើប្រុសឆ្លើយថា បាទ, ស្រីឆ្លើយថា ចា, បើចំពោះរាជសព្ទ បើប្រុសឆ្លើយថា ព្រះបាទ, បើស្រីឆ្លើយថា ព្រះមែ (បញ្ចេញសម្លេងសត្វពពែ មែ), បើទទួលអ្វីមួយពីក្រុមរាជវង្ស ត្រូវឆ្លើយថា ព្រះពរម្ចាស់ ។
បើចំពោះ វណ្ណៈនាហ្មឺន ឬ មន្ត្រី ពេលម្ចាស់ប្រើឱ្យធ្វីអ្វីមួយ បើប្រុសឆ្លើយថា បាទទាន, បើស្រីត្រូវឆ្លើយថា ចាសទាន ។ ពាក្យប្រើក្នុងកិរិយាទទួលទាន អ្នកមាន អាយុបង ហៅចំពោះអ្នកមានអាយុប្អូន អា..មកឆីបាយ នាង..មកឆីបាយ, ពាក្យនេះប្រើក្នុងក្រុមមន្ត្រី និង វណ្ណៈគហបតី ដូចគ្នាចំពោះពួកបាវបម្រើ ។ ក្រុមវណ្ណៈទាប ហៅពាក្យ ហូប មកលើ ក្រុមមន្ត្រី និង វណ្ណៈគហបតី វិញ បើទោះជាពួកគេមានអាយុប្អូន ឬ តិចជាងក៏ដោយ អញ្ជើញអ្នកប្រុសឱ្យមកហូបបាយ ។ ក្រុមវណ្ណៈទាប ដែលស្ថិតក្នុងក្រោមដំបូលផ្ទះតែមួយ ត្រូវហៅ ក្រុមមន្ត្រី និង វណ្ណៈគហបតីនោះថា អ្នកប្រុស អ្នកស្រី លោកជំទាវ ជំទាវម៉ែ ជំទាវយាយ, លោកពញ្ញា, លោកឧកញ៉ា (ប្រុស) , អ្នកឧកញ៉ា (ស្រី) , លោកដង្ខៅ ។ ចង់ប្រាប់អ្វីមួយទៅ នរណាម្នាក់ ដែលមានអាយុបង ត្រូវនិយាយថា ជំរាបលោកបង ជំរាបអ្នកបង បើចំពោះ ក្រុមមន្ត្រី និង វណ្ណៈគហបតី ត្រូវនិយាយថា ជំរាបលោកម្ចាស់ ជំរាបលោកស្រី ជំរាបលោកជំទាវ ជំរាបជំទាវម៉ែ ជំរាបជំទាវយាយ ជំរាបអ្នកនាង ជំរាបអ្នកប្រុស បើចំពោះពាក្យ រាជសព្ទ ត្រូវនិយាយថា ក្រាបទូលអ្នកអង្គម្ចាស់ ក្រាបទូលព្រះនាងម្ចាស់ ក្រាបទូលព្រះនាងតូច ។ ពាក្យឆ្លើយដោះសារចំពោះនរណាម្នាក់ នាងខ្ញុំ, ខ្ញុំបាទ, ចំពោះ ក្រុមមន្ត្រី និង វណ្ណៈគហបតី ត្រូវនិយាយថា ខ្ញុំម្ចាស់ បើចំពោះពាក្យ រាជសព្ទ ត្រូវនិយាយថា ទូលបង្គំ ។ ពាក្យប្រើក្នុងកិរិយាសំរាក ក្រុមមន្ត្រី និង វណ្ណៈគហបតី និយាយទៅកាន់ពួកបាវបម្រើ នាង..ឬ អា.. ឆាប់ហៅ កូន..ឱ្យមកគេង, (ពាក្យ ដេក មិនមានប្រើ) ក្រុមមន្ត្រី និង វណ្ណៈគហបតី មិនប្រើពាក្យគ្រោគគ្រាតណាមួយក្នុងក្រុមគ្រួសារខ្លួន ចំពោះមុខបាវបម្រើនោះទេ ។ នាង..ឬ អា.. ឆាប់ហៅ..មកសំរាន្ត ប្រើចំពោះមនុស្សវ័យចាស់ , បើចំពោះ ពាក្យរាជសព្ទ មកផ្ទុំ ។ ក្រុមមន្ត្រី និង វណ្ណៈគហបតី ហៅចំពោះខ្លួនឯងថា យើង ឬ អញ (មិនប្រើពាក្យ ខ្ញុំ) ។ វណ្ណៈទាប ហៅចំពោះខ្លួនឯងថា ខ្ញុំម្ចាស់ នាងខ្ញុំ ខ្ញុំបាទ ។

## ព្រះមហាក្សត្រ និង ទំនាក់ទំនងដៃគូ 
**King and partner relationship**

នៅក្នុងសង្គមកម្ពុជា នាសម័យកាលលង្វែក ព្រះមហាក្សត្រ មានព្រះជាយាច្រើន (ប្រពន្ធច្រើន) តំណែងថ្នាក់ទី១ ព្រះមហេសី គ្រប់គ្រងលើ ព្រះស្នំ និង អ្នកម្នាង តំណែងថ្នាក់ទី២ ហៅថា "ស្នំឯក" តំណែងថ្នាក់ទី៣ gyfgy yft ស្នំឯករង មាន ៧អង្គ បន្ទាប់មកគឺ តំណែងថ្នាក់ទី៤ អ្នកម្នាង មានចំនួន ២៧អង្គ តាមច្បាប់នគរ ក្រុមស្ត្រីដែលជាព្រះជាយា របស់អង្គព្រះមហាក្សត្រ មិនអាចលូកដៃចូលកិច្ចការនយោបាយជាតិឡើយ លុះតាតែស្ត្រីនោះត្រូវបានតែងតាំងជាព្រះមហាក្សត្រី ឬ ហៅថាស្ដេចស្រី ។ ចំពោះតំណែង នៃការតែងតាំងមានការប្រែប្រួលអាស្រ័យទៅលើការសព្វព្រះទ័យរបស់ព្រះរាជា ។ ចំពោះឋានៈ ព្រះអង្គម្ចាស់ ឬ អ្នកអង្គម្ចាស់ មិនមានសិទ្ធហៅព្រះជាយា (ប្រពន្ធ) របស់ខ្លួនស្មើព្រះរាជាឡើយ  មិនអាចហៅតាមថា ព្រះមហេសី និង ព្រះស្នំ អាចហៅសម្គាល់ព្រះជាយារបស់ខ្លួនថា អ្នកម្នាង ។

## របាក្សត្រ សម័យលង្វែក 
**Longvek Chronicle**

## ឯកសារយោង