សេះនៅកម្ពុជា

**សេះនៅកម្ពុជា**  ត្រូវបានតំណាងដោយ ពូជក្នុងស្រុក ដែលសម្របខ្លួនទៅនឹង អាកាសធាតុត្រូពិច របស់វា ប្រទេសកម្ពុជា ។ ដើមកំណើតរបស់វាមិនត្រូវបានគេដឹងទេ ការបង្កាត់ពូជសេះដែលមានប្រវត្តិមានសារៈសំខាន់ខាងសេដ្ឋកិច្ចតិចតួចនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ប្រទេស រហូតដល់ សម័យអាណានិគមបារាំង ។ ខណៈពេលដែលចំនួនសេះមានត្រឹមតែជាង 3 000  ក្នុងឆ្នាំ 1961, ខ្មែរក្រហម បានហាមឃាត់ការជិះសេះក្នុងកំឡុង ឆ្នាំ 1970 ។

ការអនុវត្តនៃ ការអូសទាញ និង ដឹកតាមសេះ នៅតែបន្ត ខណៈពេលដែល ការជិះកម្សាន្ត និង ទេសចរណ៍ជិះសេះ កំពុងអភិវឌ្ឍ។ ចំនួនសេះបានកើនឡើងដោយមានប្រហែល 28 000  ក្នុងឆ្នាំ 2017 ។ 

សិល្បៈ​ខ្មែរ ​រួម​បញ្ចូល​ទាំង​តំណាង​សេះ​ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា​រឿងព្រេង​និទាន ​ពលាហ ​នៅ​ប្រាសាទ ​នាគព័ន្ធ ។

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
សេះ​ហាក់​មាន​សារៈសំខាន់​តិច​តួច​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​កម្ពុជា។ មានឯកសារតិចតួចអំពីដើមកំណើតរបស់វាក្នុងចំណោម ប្រជាជនកម្ពុជា (ដោយសារចំនួន កំណាយបុរាណវត្ថុ មានកំណត់) ដូច្នេះភស្តុតាងដែលគេស្គាល់ចំណាស់ជាងគេគឺអត្ថិភាពនៃតំណាងសេះនៅលើ បូជនីយដ្ឋាន ដែលមានកាលបរិច្ឆេទចាប់ពីសតវត្សទី 7 ។   

នៅតំបន់វាលទំនាប តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ ក្របី និង ដំរី សម្របខ្លួនបានល្អប្រសើរទៅនឹងអាកាសធាតុ ធ្វើកិច្ចការដូចគ្នានឹងសេះ។ ; ដូច្នេះវាហាក់ដូចជាកម្រជាពិសេសនៅតំបន់ វាលស្រែ សើម  ។ 

កំហុស ក្នុងការបកប្រែ ត្រូវបានកត់សម្គាល់នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តនៃប្រទេសកម្ពុជា  (ចុង សតវត្សទី16  - ដើម  សតវត្សទី18) រវាងពាក្យ " ដំរី » និងពាក្យថា សេះ » ៖ ស្តេចយួនប្រហែលជាធ្វើឱ្យគេដឹងថា ទ្រង់ត្រូវការទិញដំរីនៅកម្ពុជា មិនមែនសេះ  ទេ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ លោក Tomé Pires ពិពណ៌នាអំពីប្រទេសកម្ពុជាថាជាប្រទេសដែលមាន « សេះ និងដំរីជាច្រើន។ » ក្នុងអំឡុងពេលធ្វើដំណើររបស់គាត់ក្នុងកំឡុង ឆ្នាំ ១៥១០  ។ លោកបន្ថែមថា « ចាម«ទាំងអស់មានសេះ »  ។

សេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​ជា ​អំណោយ​ខាង​ការទូត ជា​ពិសេស​សម្រាប់​អគ្គទេសាភិបាល​អេស្បាញ ដែល​ផ្តល់​សត្វ​ដែល​មាន​លក្ខណៈ​សម្បូរ​បែប  ។ « សត្វដ៏អស្ចារ្យ » ដូច្នេះ​ហើយ​ត្រូវ​បាន​គេ​បញ្ជូន​ទៅ​ថ្វាយ​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​នៅ​ឆ្នាំ ១៥៩៣ ជា​ថ្នូរ​នឹង​អំណោយ​ដំរី​របស់​ព្រះអង្គ  ។

### ក្នុងសម័យអាណានិគម 
[ធ្វេង|រូបភាពតូច| រូបសំណាក ព្រះបាទ [នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តមសីហនុ (1922 - 2012) នៅ រាជធានីភ្នំពេញ ។]]
ក្នុងសម័យអាណានិគមនៃ ឥណ្ឌូចិនបារាំង ការបង្កាត់ពូជសេះគឺជាកម្មវត្ថុនៃការយកចិត្តទុកដាក់ជានិរន្តរភាព សូម្បីតែជាងការបង្កាត់ពូជដំរី និងគោ  ។ នៅចុងបញ្ចប់នៃ សតវត្សទី 19  ប្រទេសកម្ពុជាផ្គត់ផ្គង់ កូសាំងស៊ីន និង សាយហ្គន ដោយសត្វពាហនៈ ពីព្រោះសត្វក្នុងស្រុកគឺជាសត្វតែមួយគត់ដែលមានសមត្ថភាពទ្រទ្រង់អាកាសធាតុ  ។ វត្តមាននៃវាលស្មៅ ដង់ស៊ីតេប្រជាជន ទាប និងអាកាសធាតុស្ងួត ធ្វើឱ្យប្រទេសកម្ពុជាក្លាយជាកន្លែងចិញ្ចឹមដ៏សមរម្យជាងប្រទេសជិតខាង  ។ ក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៣០ អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដីគោកមានសេះពី 750 000 ទៅ ១មីលានសេះ  ហ្វូង​សត្វ​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​ប៉ាន់​ស្មាន​ថា​មាន​ចំនួន 50 000 ក្បាល​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៣៧  ។ ប្រភព​បញ្ជាក់​ថា ជនជាតិ ​ចាម ​មូស្លីម​បាន​ចិញ្ចឹម​សេះ​ក្នុង​អំឡុង ​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ ១៩៤០  ។

នៅដើមសតវត្សទី 20  ការបង្កាត់ពូជសេះត្រូវបានអនុវត្តនៅក្នុងវាលទំនាបនៃប្រទេសកម្ពុជា ទោះបីជាមានការលំបាកជាច្រើន  ។ ការជិះសេះ ត្រូវបានហាមឃាត់ក្នុងកំឡុង ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1970 ដោយ ខ្មែរក្រហម ដែលនាំទៅដល់ការបាត់ខ្លួនយូរនៃការអនុវត្ត និងការបង្រៀន  ។

## ការអនុវត្ត និងការប្រើប្រាស់ 
[ធ្វេង|រូបភាពតូច| ទេសចរណ៍ជិះសេះ នៅឆ្នេរ [ក្រុងព្រះសីហនុ(ខេត្តព្រះសីហនុ)|ខេត្តព្រះសីហនុ ។]]

### បង្កាត់ពូជ 
រូបភាពតូច| សេះក្នុងស្រុកខ្មែរ។

## នៅក្នុងវប្បធម៌ 
[រូបភាពតូច| រូបសំណាកសេះ នៅ [វត្ត ព្រះព្រហ្មរ័ត្ន ខេត្តសៀមរាប ។]]
សិល្បៈ​តំណាង​សេះ​ចំណាស់​ជាងគេ​ក្នុង ​សិល្បៈ​ខ្មែរ ​មាន​តាំងពី ​សតវត្សទី​៧ នៅ សំបូរព្រៃគុក  ។ ការតំណាងទាំងនេះគឺកាន់តែញឹកញាប់នៅក្នុង សតវត្សទី 12    ។ តំណាង ទ័ពសេះ មានច្រើនក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២  ។ ព្រះបរមរាជវាំងនៃ អង្គរធំ មានចម្លាក់សេះដ៏ធំសម្បើមដែលមានក្បាល ៥ និង ៧ ក្បាល  ។   ។

តំណាង​ពីរ​របស់​សេះ​ហាក់​មាន​សារៈសំខាន់​ជាពិសេស​ចំពោះ​ខ្មែរ : ការចាកចេញដ៏អស្ចារ្យរបស់ សិទ្ធត៍ និងសេះរបស់គាត់ កន្ធក និង ពលាហ  ។

### គន្ធកា 
សេះគន្ធកៈ មានវត្តមានក្នុងរឿង ដំណើររបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ គោត្ដម ដើម្បីដឹកនាំជីវិតបព្វជិត  ។ សេះមិនអាចទ្រាំទ្រនឹងការបែកគ្នានេះហើយសុខចិត្តស្លាប់  ។ ឈុត​នេះ​បង្ហាញ​ពី​ស្នាដៃ​សិល្បៈ​ខ្មែរ​មួយ​ចំនួន​ធំ ជា​ពិសេស​ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះបាទ ​ជ័យវរ្ម័នទី៧  វាលេចឡើងនៅលើ ប្រាសាទតាព្រហ្ម វត្តនគរ តានី និង នាគព័ន្ធ  ។ ព្រះពោធិសត្វ​តែង​តែ​លេច​មក​នៅ​លើ​ខ្នង​សេះ​របស់​ទ្រង់ ព័ទ្ធ​ជុំវិញ​ដោយ​ទេវតា ​លោក​បាល  ។ អាទិទេព​ទាំង​នេះ​រារាំង​សំឡេង​ជើង​សេះ​ពី​ការ​ដាស់​អ្នក​ណា​ម្នាក់​ក្នុង​វាំង  ។ សេះ​ពណ៌​ស​ក្នុង​សិល្បៈ​ខ្មែរ  ទិដ្ឋភាព​នៃ​ការ​ចាកចេញ​ដ៏​ធំ​នេះ​នៅ​តែ​មាន​សារៈសំខាន់​ក្នុង​ពុទ្ធសាសនា​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​បច្ចុប្បន្ន  ។

### ពលាហ 
[ធ្វេង|រូបភាពតូច| រូបសំណាកពលាហ នៅ [ប្រាសាទនាគព័ន្ធ ។]]
ពលាហ ជាសេះដែលមានមន្តស្នេហ៍ មាននៅក្នុងគម្ពីរ និងសិល្បៈនៃ ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន  ដែលត្រូវបានដកស្រង់យ៉ាងច្បាស់លាស់នៅក្នុងគម្ពីរ ជាតក រឿងរបស់ ព្រះពុទ្ធ កាលពីមុន  ។ នៅក្រោមព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ រូបភាពរបស់វាបានលេចឡើង  ។ ដូច្នេះ​គាត់​ត្រូវ​បាន​តំណាង​ឲ្យ​ពីរ​ដង​នៅ ​នាគព័ន្ធ និង​ម្ដង​នៅ ​ប្រាសាទ ​បាយ័ន  ។

ប្រភពនៃរឿងព្រេងរបស់វាគឺឥណ្ឌានិងចិន  ។ ព្រះ​ពោធិសត្វ ​កើត​ក្នុង​ទម្រង់​ជា​សេះ​ស​ដ៏​អស្ចារ្យ  មាន​សមត្ថភាព​ហោះ  បានចាកចេញពីផ្ទះរបស់ទ្រង់នៅ ភ្នំហិម៉ាឡៃ ដើម្បីជួយសង្គ្រោះឈ្មួញដែលចាប់បានដោយ សត្វញីដែលស៊ីសាច់សត្វ  ។ អត្ថបទចិនរបស់ សេង ហ៊ួយ មានកំណែជិតពីរ  ។

នៅប្រាសាទនាគព័ន្ធ សេះពលាហ តំណាងនៅទិសខាងកើតប្រាសាទ ក្នុងទម្រង់ជា រូបសំណាក ថ្មភក់ ដ៏ធំ ដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយរូបចម្លាក់១៨រូប ព្យាយាមតោងជាប់នឹងព្រះអង្គ  រូបសំណាក​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​ស្នាដៃ​មួយ​នៃ ​សិល្បៈ​ខ្មែរ  រចនាបថបាយ័ន ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងរជ្ជកាលតែមួយ គឺជាគំនូសថ្ម ដែលមានជើងទម្រពាក់កណ្តាលពីរ ដែលនីមួយៗតំណាងឱ្យភាគមួយពីរឿងព្រេងរបស់ពលាហ  ។

### ហោរាសាស្រ្តចិន 
ដូចបណ្តាប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតដែរ ប្រទេសកម្ពុជាបានប្រកាន់យកប្រព័ន្ធ ហោរាសាស្រ្តចិន ដែលផ្តល់ឱ្យ សេះ ក្នុងមួយឆ្នាំរៀងរាល់ដប់ពីរឆ្នាំ  ។ សត្វពាហនៈ ក្នុងឆ្នាំកំណើត មានសារៈសំខាន់ខ្លាំងនៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ដោយសត្វពាហនៈរបស់បុគ្គលត្រូវបានគេហៅក្នុងឱកាសជាច្រើន ឧទាហរណ៍ ប្រឆាំងនឹង ជំងឺ ការពារពីសំណាងអាក្រក់ ឬចូលផ្ទះថ្មី  ។ ជាឧទាហរណ៍ សេះត្រូវបានហៅក្នុងពិធីព្យាបាលខ្មែរ។ : « បើឈឺ ចូរធ្វើ បាវ ៣ រូត [មាន] ៩ កន្ទោង គំរូ១ រូបសេះពាក់រទេះ ៧ ប្រាយ ហើយទុកនៅទិសខាងលិច។ ជាសះស្បើយក្នុងរយៈពេល 3 ថ្ងៃ។ »  ។