ល្ខោនខោល

**ល្ខោនខោល** (អង់គ្លេស: **Lakhon Khol**)  គឺជាល្ខោនពាក់របាំងមុខរបស់កម្ពុជា ដែលមានវ័យចំណាស់ និងមានដើមកំណើតនៃការសម្តែងក្នុងអំឡុងស.វទី១០ ក្នុងរាជ្យព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៥ (គ.ស ៩៦៨-១០០១) ។ ល្ខោនខោល ជាទម្រង់សិល្បៈល្ខោនរាំមួយបែប ដែលមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីទម្រង់ល្ខោនដទៃ ដោយសារតែល្ខោននេះតម្រូវឱ្យតួអង្គទាំងអស់សុទ្ធតែជាបុរសសម្ដែងពាក់មុខខ្មុក និងសម្ដែងតែរឿងរាមកេរ្តិ៍តែមួយគត់ ។ ល្ខោនប្រភេទនេះត្រូវបានកំដរដោយភ្លេទពិណពាទ្យ ព្រមជាមួយនិងអ្នកពោលរៀបរាប់ដំណើរនៃរឿង គ្រប់តួសម្ដែងទាំងអស់ត្រូវតែធ្វើកាយវិការតាមសម្ដីអ្នកពោលនោះ ។ ល្ខោនខោលមានកាយវិការនិងក្បាច់មួយចំនួនមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងរបាំព្រះរាជទ្រព្យដែរ ដោយមានតួអង្គសំខាន់ក្នុងល្ខោនខោលមានចំនួនបួនគឺ តួនាយរោង (តួប្រុស) តួនាងឯក (តួស្រី) តួយក្ស និង តួស្វា ។ 

## និរុត្តិសាស្ត្រ 
[រូបភាពតូច|រូបចម្លាក់អង្គុយយាមពាក់របាំងមុខនៅ[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី ]]
ពាក្យ "**ខោល** ឬ ល្ខោនខោល បើតាមវចនានុក្រមខ្មែររបស់សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត ដោយបានបោះពុម្ពផ្សាយដោយពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យកម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៧ ត្រង់ទំព័រ១០២ បានពន្យល់ថា ខោលជាល្ខោនពួកប្រុសៗរឿងរាមកេរ្តិ៍ ។ ចំណែកលោក ហ្សក សឺដែស្ត បានឱ្យនិយមន័យថា ល្ខោនខោលជាល្ខោននៃរបាំស្វាំ ។ រីឯអ្នកឧកញ៉ា ទេពវិទូរ ឈឹម ក្រសេមគន្ធាបណ្ឌិត ចុះក្នុងទស្សនាវដ្ដីកម្ពុជសុរិយាលេខ៣ នៅឆ្នាំ១៩៤៨ លោកបានពោលថាចំណែកឯល្ខោនខោលនោះគេចូលចិត្តរឿងដែលទាក់ទងនឹងរឿងព្រះអង្គ គឺ **ព្រះឥសូរ** **ព្រះនារាយណ៍** ដែលនៅក្នុង**សេយ្យសាស្ត្រ** គឺជាលេងរឿងអវតាវរបស់ព្រះជាម្ចាស់ដូចជា រឿងរាមកេរ្តិ៍ សឹងជាប្រវត្តិរបស់ព្រះអម្ចាស់ ។ នោះដើម្បីប្រកាសកិត្តិគុណសេចក្តីខ្លាំងពូកែ និងសេចក្ដីក្លាហានរបស់ព្រះជាម្ចាស់ ដែលបែងភាគមកកើតជាព្រះរាមជាដើម ។ តាមក្បួនការសម្ដែងរបាំនេះជាហេតុនាំមកនូវមង្គលសិរី ដល់អ្នកលេង និងជាទីប្រោសប្រាណរបស់ព្រះជាម្ចាស់ ទើបគេនិយមលេងមកដល់ឥឡូវនេះ ។ ឯពាក្យ **ខោល** ក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ឬ ក៏នៅជីវភាពប្រជាជនខ្មែរវិញគេនិយមប្រើពាក្យនេះសម្រាប់សម្គាល់ សត្វគោ ក្របី ដែលមានស្នែងខ្លីហើយចុះមកក្រោម សម្គាល់សត្វស្វាកន្ទុយខ្លី បើមិនដូច្នោះទេ ពាក្យខោលនេះ គឺជាបញ្ញត្តិសម្គាល់ទៅអាការៈ ដែលមិនបានព្រៀងទុកឬគិតទុកជាមុនពោលគឺគិតឃើញភ្លាមធ្វើភ្លាមតែម្ដង ។ សំដីរបស់អ្នកប្រាជ្ញបណ្ឌិត និងការនិយាយរបស់ប្រជាជនខ្មែរ ការដាក់បញ្ញត្តិលើពាក្យខោលនេះមានលក្ខណៈសមហេតុផលម្យ៉ាង ព្រោះបើយើងពិនិត្យទម្រង់ល្ខោនខោល ដែលសេសសល់ដល់សព្វថ្ងៃនេះយើងឃើញថាជាល្ខោនពាក់មុខរាំធ្វើកាយវិការឥតព្រៀងទុកជាមុនដើម្បីត្រាប់តាមពាក្យសម្ដីរបស់អ្នកពោល ដែលជាអ្នករៀបរាប់អំពីដំណើររឿង ។ យោងតាមរយៈសិលាចរឹក តំបន់ស្ទឹងស្រែង ខេត្តសៀមរាប ​K.566 គ.សករាជ ៩៧៩ បានពណ៌នាថា៖ ​អង្គម្ចាស់​ម្នាក់​​នាម "វ្រៈកម្រៈតេងឥសានសិវៈ" លោកគឺ ជា​ប្រធាន​ក្រុម​នាដ​ខោល ដែលត្រូវនាំយកមនុស្សមួយក្រុមពី "ខេត្រវ្យាធៈបុរៈ" ឱ្យទៅបម្រើនារាជវាំង "ជ័យឥន្ទ្រនាគគិរី" នាផ្ទះនាដខោល ។ បើយោង​តាមសៀវភៅ​ល្ខោនខោល របស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ​ផ្នែក​វប្បធម៌ខ្មែរ និង​​តែងនិពន្ធ លោក "ពេជ្យ ទុំក្រវ៉ិល" បាន​សរសេរ​ថា នៅ​លើ​សិលាចារឹក K.99 ប្រាសាទសំបូរព្រៃគុក នា​សតវត្សរ៍ទី១០ គេឃើញ​មានទម្រង់​ល្ខោន​មួយ​ឈ្មោះ «ភាណី» រ្មាំ ឬរមាំភាណី គឺជាអ្នក​រាំភាណី សុទ្ធតែ​ជាប្រុស ហើយ​ត្មឹន​ភាណី គឺ​តន្រ្តីករ​សម្រាប់​ល្ខោន​នេះ ក៏​សុទ្ធ​តែជា​ប្រុស​ផងដែរ យ៉ាងណាវិញអ្នកប្រវត្តិវិទូផ្នែកវប្បធម៌ប្រវត្តិសាស្ត្រផ្សេងៗទៀត មិនទាន់ទទួលស្គាល់ថាល្ខោនខោល ដាច់ខាតត្រូវតែសម្ដែងតែបុរសនោះទេ ព្រោះមិនទាន់មានប្រភពជាក់លាក់ណាមួយអំពីការលើកឡើងនេះឡើយ ។ ល្ខោនខោល ត្រូវបានគេជឿថា ជាល្ខោនដែលបំលែងចេញពី ល្ខោនស្បែកធំ ពាក្យខោលដែលជាពាក្យនាមសព្ទ នៅក្នុងវចនានុក្រមរបស់សម្ដេចសង្ឃរាជ ជួន ណាត មានន័យថា ទម្រង់ខ្លី យើងអាចទាញន័យសេចក្ដីបានថា ល្ខោនខោល ជាល្ខោនទម្រង់មួយបែប ដែលលេងជាកំណាត់រឿងខ្លីៗ ពាក្យ **ខោល** ត្រូវបានជួបប្រទះក្នុងសិលាចារឹកមួយចំនួនទៀតដូចជាៈ សិលាចរឹកនៅវត្តប្រម៉ា ខេត្តសៀមរាប K.1229C ចារឹកនៅ ស.វទី៩ គ.សករាជ ៩៧៩ និយាយពី ពីព្រាហ្មណ៍បុរាហិតម្នាក់ នៅវ្យាធៈបុរៈ បានបញ្ជូនមនុស្សឱ្យទៅបម្រើក្នុងរាជវាំង ក្នុងនោះតម្រូវឱ្យ «វាប» (អានថា៖ វាប៉ៈ) មានន័យថា សាក ឬ មកសម មនុស្ស៦នាក់ត្រូវទៅផ្ទះនាដខោល (ផ្ទះអ្នករាំរបាំខោល) ។​ 

## លក្ខណៈ​នៃល្ខោនខោល 
**Characteristics of Lakhon Khol**

ល្ខោនខោល មានលក្ខណៈ​ជាល្ខោនពាក់របាំងមុខ ក្នុងការរាំសម្ដែងប្រកបដោយភាពបុិនប្រសព្វ ក្នុងខ្សែរឿង​ទេវៈថា របស់សាសនាហិណ្ឌូ ឬ ព្រាហ្មណ៍​សាសនា ដែលតម្រូវឱ្យតួអង្គទាំងអស់ត្រូវពាក់របាំងមុខ ទៅតាមចរិតលក្ខណៈរបស់តួអង្គនីមួយៗ លើកលែងតែតួអង្គនាងមួយចំនួនប៉ុនណោះ មិនតម្រូវឱ្យពាក់របាំងមុខខ្មុកឡើយ តែតម្រូវឱ្យតួអង្គនាងលាបម្សៅមុខសក្បុស តំណាងឱ្យភាពជាតួអង្គក្នុងប្រភេទរឿងទេវៈ ដូចជា មហាភារតៈ កូរមហាសមុទ្រទឹកដោះ រាមកេរ្តិ៍​ (អង់គ្លេស: Mahabharata, Churning of the Ocean of Milk, Reamker) ជាដើម  ដែលជាប្រភេទរឿងថ្នាក់ខ្ពស់មិនដូចទៅនិង ខ្សែររឿងនៃមុនស្សទូទៅសម្ដែងឡើយ ដោយគេចាត់ទុកល្ខោនខោលនេះជាល្ខោនហ្លួង ឬ ល្ខោនស្ដេច ដែលមានភាពស្រដៀងទៅនិង របាំព្រះរាជទ្រព្យ តែផ្ទុយត្រង់មួយជាប្រភេទជារបាំ មួយទៀតជាប្រភេទល្ខោនពាក់មុខ ដែលសម្ដែងតែក្នុងពិធីបុណ្យធំៗប៉ុនណោះ និងខុសគ្នាច្រើនចំនុចទៀតទៅលើផ្នែកសំភារៈ ពីព្រោះល្ខោនខោលត្រូវប្រើសំភារៈច្រើន និងគ្រងពណ៌សម្លៀកបំពាក់ទៅតាមប្រភេទនៃចរិតលក្ខណៈរបស់តួអង្គ ។

## កំណត់ត្រាល្ខោនខោល 
**Lakhon Khol Record**

ល្ខោនខោល ត្រូវបានកត់ត្រាដោយលោក ហេនរី មូហត - (Henri Mouhot) ក្នុងពិធីពិសារភោជនីយអាហារ ជាមួយនិងទស្សនីយភាព ល្ខោនខោល ក្នុងរាជដំណាក់ព្រះបរមរាជវាំង នាក្រុងឧដុង្គ ជាមួយព្រះបាទ អង្គដួង ក្នុងឆ្នាំ 1858 ដែលរៀបរាប់ពីកំណត់ហេតុរបស់លោក ជាមួយនិងទស្សនីយភាព របាំក្បាច់បុរាណរបស់កម្ពុជា ដែលបានបែងចែកជារបាំពីរដែលមានទម្រង់ប្រហាក់ហែលគ្នា មួយជារបាំក្បាច់បុរាណ ដែលសម្ដែងដោយមនុស្សស្រីសុទ្ធ មួយជារបាំពាក់របាំងមុខ ដែលកើតមានក្នុងរាជព្រះបាទអង្គដួង ។​   ក្រោយពេលព្រះបាទ អង្គដួងបានសោយព្រះទីវង្គត ប្រទេសថៃមានឥទ្ធិពលកងទ័ពយ៉ាងខ្លាំងមកលើកម្ពុជា បានចូលមកកាត់យក បាត់ដំបង សៀមរាប សុីសុផុន ពីកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ 1867 ហើយបានប្រមូលយកឯកសារ របាំ និងទម្រង់សិល្បៈល្ខោនខោលជាច្រើនពីប្រទេសកម្ពុជា ក្រោយមានកិច្ចការពារ ពីអណាព្យាបាលបារាំងមកលើប្រទេសកម្ពុជា បានកើតមានសង្គ្រាមបារាំង-សៀមកើតឡើង (អង់គ្លេស: Franco-Siamese War) ក្នុងឆ្នាំ 1893 ​ដែលមានរយៈពេលដល់ ៦ខែ ទើបខាងបារាំងឈ្នះសង្គ្រាមនេះបង្ខំឱ្យសៀមប្រគល់ខេត្ត បាត់ដំបង សៀមរាប សុីសុផុន មកឱ្យកម្ពុជាវិញឆ្នាំ (1904-1907) នៃគ.សករាជ ។ ល្ខោនខោលបានលិចឡើងម្ដងទៀត នាដើមស.វទី២០ ក្នុងរាជព្រះ​បាទ​ ស៊ីសុវត្ថិ នៃកម្ពុជា សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង (អង់គ្លេស: French protectorate of Cambodia) ល្ខោនខោល តែងត្រូវបានយកមកសម្ដែងជាញឹកញាប់ក្នុងព្រះបរមរាជវាំង ក្នុងបរិវេណ ព្រះវិហារ​ព្រះកែវមរកត ដើម្បីឲ្យក្រុមការទូត ឬ ក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានទស្សនា ដើម្បីជាកិច្ចគួរសមក្នុងទំនាក់ទំនងការទូត មិត្តភាព កម្ពុជា-បារាំង ក្នុងនោះមាន ប្រវត្តិវិទូបារាំងម្នាក់ លោក ហ្សក ហ្គ្រូលីយេរ (អង់គ្លេស: George Groslier) ដោយការស្រលាញ់ របាំក្បាច់បុរាណរបស់កម្ពុជា លោកបានចងក្រងជាសៀវភៅកំណត់ត្រា អំពីរបាំក្បាច់បុរាណរបស់កម្ពុជាមានចំណងជើងថា "Danseuses cambodgiennes, anciennes & modernes" ឆ្នាំ ១៩១៣ ។  

### ការដុនដាបនៃល្ខោនខោល 
**Deterioration of theatrical performances**

ល្ខោន​ខោល បានមកដល់​របត់មួយនៃការចុះខ្សោយ​ទស្សនីយ៍ភាពរបស់ខ្លួន ក្នុងអំឡុងកម្ពុជាជួបវិបត្តិ​សង្គ្រាមលោកលើកទី២
(អង់គ្លេស: World War 2) ឆ្នាំ (1939-1945) ក្រុមអ្នកសម្ដែងល្ខោនខោល ជាច្រើនបានបែកខ្ញែកគ្នាទៅតាមបណ្ដាលខេត្តផ្សេងៗ បានធ្វើឱ្យល្ខោនខោល ក្លាយជា​ល្ខោនសម្ដែងទៅតាមតំបន់នីមួយៗទៅវិញ ពេលនោះមានប្រវត្តិ​វិទូរ​មួយរូបគឺលោក ហ្សក ហ្សឺដេស (អង់គ្លេស: George Cœdès) បានចងក្រងក្នុងសៀវភៅមានចំណងជើងថា (La danse du Cambodge) ក្នុងឆ្នាំ 1944 លោកបានមានប្រសាសន៍ថា "Le mot Khol serait celui queles Cambodgiens emploient pour désigner une variété des grands singes" ប្រែសម្រួលជាខេមរៈភាសា​៖ "ពាក្យខោល គឺប្រជាជនកម្ពុជាប្រើដើម្បីកំណត់ការរចនាសត្វស្វាដ៏អស្ចារ្យ និងជាច្រើនប្រភេទ" ។​  ល្ខោនខោល បានបន្តក្នុងរាជព្រះបាទ នរោត្ដម សីហនុ ក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ បន្ទាប់ពីរៀបចំការហាត់សមល្ខោនខោលឡើងវិញ បន្ទាប់មកទ្រង់បានទៅទស្សនា ល្ខោនខោល របស់វត្តស្វាយអណ្ដែត ខេត្តកណ្ដាល ជាមួយនិងការសំដែងដើម្បីសុំទឹកភ្លៀងនៅក្នុងសហគមន៍ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ការយាងទៅទស្សនារបស់ទ្រង់បានចុះផ្សាយក្នុងទស្សនាវដ្ដី (កម្ពុជាសូរីយ៉ា) លើកដំបូង របស់លោក ទេពពិទូរ ឈឹម ក្រសេម ឬ ឧកញ៉ា ក្រសេមគន្ធៈបណ្ឌិត ចុះកាលបរិច្ឆេទ ចុះផ្សាយ ថ្ងៃទី៣ ខែមីនា ក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៨ ដែលមានចំណងជើងថា "ល្ខោនខោល វត្តស្វាយអណ្ដែត" ដែលលោកបានបញ្ចាក់ក្នុងអត្ថបទចុះផ្សាយនោះថា ជាទម្រង់ល្ខោន ដែលសម្ដែងបានតែចំពោះរឿងទេវៈកៈថាប៉ុនណោះ ដូចជារឿង រាមកេរ្តិ៍ និង រឿងមួយចំនួនទៀត ។

### ភាពខ្វះខាត​នៃល្ខោនខោល 
**Shortage of lakhon Khol**

ល្ខោនខោល បានឆ្លងកាត់​សម័យកាល នៃសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង ទស្សវតន៍ ឆ្នាំ១៩៧០ ជាសម័យកាលដ៏ខ្មៅងងឹតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសកម្ពុជា គឺសម័យកាលខ្មែរក្រហម ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ សិល្បៈ​ករ សិល្បៈ​ការនី នៃល្ខោនខោល ត្រូវបានយកទៅសម្លាប់ប្រមាណជា 97% ទំនៀមទម្លាប់ សិល្បៈ​របាំទាំងអស់នៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ត្រូវបានហាមឃាត់និង មិនមានការសម្ដែង សមាជិកគ្រួសារ របស់អ្នករបាំទាំងអស់នៅកម្ពុជា ត្រូវបានបំបែក ដោយការគំរាមកំហែងផ្នែកធ្វើទារុណកម្មលើរាង្គកាយ និង សតិអារម្មណ៍ អ្នករបាំរស់នៅដោយភាពឈឺចាប់ ជាមួយនិងការកុហក់ដើម្បីរស់ជីវិត ៖ ខ្ញុំជាអ្នកធ្វើស្រែ ខ្ញុំមិនមែនជាអ្នករបាំនោះទេ ។ 3% នៃអ្នករបាំខ្មែរ ក្នុងទម្រង់ល្ខោនខោល បានក្រោកឈរដោយខ្លួនឯង ក្នុងឆ្នាំ 1992 ទោះបីជាពួកគេត្រូវប្រឈមមុខនិង បញ្ហាសេដ្ឋកិច្ចក្នុងជីវភាពរស់នៅយ៉ាងណា គឺពួកគេយល់ជាក់ច្បាស់ត្រូវរក្សាតម្លៃនៃមរតកដូនតា ឱ្យបានគង់វង្សយូរអង្វែង នេះហើយជាភាពខ្វះខាត ក្នុងសិល្បៈ​ ល្ខោនខោល ។  

### ឥទ្ធិពលនៃល្ខោនខោលខ្មែរ 
[រូបភាពតូច|ក្រុមរបាំព្រះរាជទ្រព្យខ្មែរនាទសវត្សទី២០ ក្នុងរាជ្យព្រះបាទ [ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ ថតនៅមុខប្រាសាទអង្គរវត្ត ។]]
រូបភាពតូច|ដំណើរជីវិតរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនាសតវត្សទី១៨ ផ្នែកខាងក្រោមបង្ហាញពីតួអង្គយក្សឈររេរាំងផ្លូវ ផ្នែកខាងកណ្ដាលបង្ហាញពីតន្ត្រីភ្លេងខ្មែរ(ពិណពាទ្យ) ផ្នែកខាងលើបង្ហាញពីពួកអ្នករាំរបាំព្រះរាជទ្រព្យ (ស្ត្រីពាក់ស្បៃធំ) ។
ភាពរីកចម្រើនរុងរឿងនាសម័យអង្គរ បានជំរុញឲ្យសិល្បៈនានាមានការរីកចម្រើនផងដែរ តួយ៉ាងដូចជាល្ខោនខោល ដែលជាល្ខោនពាក់របាំងមុខរបស់កម្ពុជា ដែលមានដើមកំណើតនៃការ សម្តែងក្នុងអំឡុងស.វទី១០ ក្នុងរាជព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥ (គ.ស ៩៦៨-១០០១)។ ដោយផ្អែកលើតាមជញ្ជាំងប្រាសាទអង្គរជាសក្ខីភាពនៃភាពរុងរឿងនៃល្ខោនខោលខ្មែរ ដែលត្រូវបានរីករាលដាលដល់អាណាចក្រល្វោ ហើយបានបន្តទៅសាយភាយឥទ្ធិពលរបស់ខ្មែរទៅពួកសៀម និង ឡាវ ដែលពួកនេះទទួលនិងត្រូវបានកែលម្អវាឱ្យស្របតាមទៅតាមចរិតលក្ខណៈរបស់ជាតិសាសន៍ពួកគេនីមួយៗផង។ តួយ៉ាងដូចជា តួអង្គក្រុងរាពណ៍ ដែលមានមុខដប់របស់ថៃមាន១០មុខ ដែលជាឥទ្ធិពលពីកម្ពុជា ហើយតួអង្គផ្សេងៗដូចជា រាម ហនុមាន និងតួអង្គផ្សេងៗ នេះបើយោងតាមភស្ដុតាងដែលរកឃើញនៅក្នុងជញ្ជាំងប្រាសាទបុរាណខ្មែរនានា។ ល្ខោនខោលខ្មែរ និងល្ខោនខោនថៃ មានលក្ខណៈចម្រូងចម្រាស់នឹងគ្នារវាងទំនាក់ទំនង និងប្រវត្តិសាស្ត្រពីសំណាក់អ្នកប្រាជ្ញខ្មែរ សៀម និងបរទេស មនុស្សមួយចំនួនតែងតែភ្ជាប់របាំខ្មែរទៅនឹងរបាំអង្គរ ឯមនុស្សមួយចំនួនទៀតតែងតែនិយាយថា របាំខ្មែរត្រូវបានចូលរួមយ៉ាងសំខាន់ពីក្បាច់រាំសៀមមួយចំនួន បន្ទាប់ពីជោគជ័យរបស់សៀមលើក្រុងអង្គរមក ឯកសារខ្មែរជាច្រើននិយាយពីការឆក់ប្លន់ និង រឹតអូសយកទ្រព្យសម្បត្តិខ្មែរជាច្រើនសន្ធឹកសន្ថាប់ ព្រមទាំងធនធានមនុស្សថែមទៀមផង ពួកអ្នករបាំ និងតន្ត្រីករខ្មែរភាគច្រើនត្រូវបង្ខំទៅសៀម ដែលជាកន្លែងបកប្រែរឿងខ្មែរ។ ក្រោយពីបែកក្រុងអង្គរទម្រង់ល្ខោនក្បាច់បុរាណនេះក៏មានការវិវឌ្ឍរីកចម្រើន ឬ ស្រុតចុះ នៅក្រោយរាជ្យព្រះបាទពញាយ៉ាត បើយើងយោងតាមឯកសារមហាបុរសខ្មែរយើងអាចដឹងពីបានថា ទម្រង់សិល្បៈរបាំ ឬ ល្ខោនព្រះរាជ្យទ្រព្យនេះត្រូវបានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទអង្គចន្ទទី១ ឬ ព្រះបាទអង្គចន្ទរាជា (គ.ស១៥១៦-១៥៦៦) ព្រះមហាក្សត្រដែលកសាងបន្ទាយលង្វែកដ៏រឹងមាំ និងព្រះមហាក្សត្រខ្លាំងពូកែក្រោយសម័យអង្គរ ទ្រង់បានខិតខំស្ដារប្រទេសឱ្យមានការរីកចម្រើនលើគ្រប់វិស័យ ទាំងវិស័យវប្បធម៌ សាសនា សេដ្ឋកិច្ចឱ្យមានសភាពខ្លាំងក្លាណាស់ដែរ ។ ឯកសារមួយចំនួនបានរៀបរាប់ថា ព្រះអង្គទ្រង់យកព្រះទ័យទុកដាក់សម្អិតសម្អាងសិល្បៈមហោស្រព របាំតន្ត្រី ទម្រង់ល្ខោនប្រុសល្ខោនស្រី ដើម្បីទុកជាតុរង្វាន់សម្ដែងក្នុងពិធីការ ជូនជាកត្តិយសចំពោះមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ទាំងឡាយ ដែលទទួលបានជោគជ័យក្នុងការបម្រើជាតិមាតុភូមិរបស់ខ្លួន ។ ក្រោយពីស្ដេចអង្គចន្ទ និងបរមរាជាមក ស្ដេចដែលសោយរាជ្យបន្តមកអសមត្ថភាពរបស់ខ្លួន ជម្លោះផ្ទៃក្នុង និងការឈ្លានពានពីសំណាក់ពួកសៀមទៀតផងនោះធ្វើឱ្យបន្ទាយលង្វែកត្រូវបានបែកនៅឆ្នាំ១៥៩៣ ឯកសារកម្ពុជាបាននិយាយពីការឆ្លក់ប្លន់ទ្រព្យសម្បត្តិ កេតនភណ្ឌ របស់មានតម្លៃខ្មែរមួយចំនួន ជាពិសេសពួករបាំខ្មែរមួយភាគធំ និងប្រជាជនខ្មែរ ដែលជាធនធានដ៏មានតម្លៃត្រូវបានពួកសៀមកៀរយកស្រុកសៀមសឹងតែទាំងអស់ មុនពេលបែកបន្ទាយលង្វែកអរិយធម៌ខ្មែរមានលក្ខណៈខ្ពស់ត្រដែតជាងសៀមឆ្ងាយណាស់ តែក្រោយបន្ទាយលង្វែកមកអរិយធម៌ខ្មែរមានការថយចុះ ទោះជាយ៉ាងក៏ដោយក្រោយសម័យលង្វែកនាសតវត្សទី១៧ សិល្បៈព្រះរាជ្យទ្រព្យនេះនៅតែបន្តមានវត្តមានជានិច្ចក្នុងព្រះបរមរាជវាំង នៅពេលដែលព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២ ព្រះអង្គបានបោះបង់ទំនៀមទម្លាប់របស់សៀមដែលបានបង្ខិតបង្ខំឱ្យខ្មែរប្រើប្រាស់តាំងពីរាជ្យរបស់ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌មកម្ល៉េះ ដោយមកជំនួសនូវវប្បធម៌ខ្មែរឡើងវិញរហូតដល់រជ្ជកាលព្រះបាទរាជសម្ភារ ឬ ចៅពញាតូ ដែលជាមហាក្សត្រនិងជាកវីដ៏ឆ្នើមមួយរូប(គ.ស១៦២៩-១៦៣៤) គង់នៅឧត្ដុង្គមានវិបត្តិស្នេហាជាមួយព្រះបិតុលា គឺជា ព្រះឧទ័យ ទ្រង់បានផ្លាស់មកគង់នៅរាជវាំងកោះឃ្លោក ដោយប្រហែលនាំមកនូវក្រុមសិល្បៈព្រះរាជ្យទ្រព្យមួយក្រុមមកផងដែរ ព្រោះក្រោយពីការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីទម្រង់ល្ខោនខ្មែរ យើងឃើញថាទំនងជាមានគ្រូដែលសេសសល់ពីកោះឃ្លោក បានទៅបង្រៀនល្ខោនខ្មែរនៅម្ដុំកៀនស្វាយកោះស្លាកែត ស្ថិតខាងត្បូងឈៀងខាងកើតរាជធានីភ្នំពេញ។ យើងអាចសង្កេតបានពីរបាំបុរាណសៀមដែលមានលំនាំស្ទើរតែប្រហាក់ប្រហែលគ្នាជាមួយនឹងរបាំខ្មែរ ដែលមានប្រភពជាសិល្បៈទេវៈនៅគ្រប់ប្រាសាទទេវស្ថានខ្មែរ ហើយភាគច្រើននៃគឺពាក្យខ្មែរ ឬឈ្មោះសៀមដែលបកប្រែពីឈ្មោះដើមរបស់ខ្មែរទៅ ដូចជាបទភ្លេង របាំ ល្ខោនជាដើម។ ល្ខោនខោលខ្មែរ អាចជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើល្ខោនខោនថៃ នាសម័យអយុធ្យា ចំណែកឯភ្លេងមួយចំនួនដូចជា ភ្លេទពិណពាទ្យ ភ្លេទមហោរី ដែលសៀមមានសព្វថ្ងៃគឺជារបស់កម្ពុជាដែលសៀមបានចម្លងរក្សាទុក ក្នុងសំណេររបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ដាំរ៉ង់សៀមទទួលស្គាល់ថាភ្លេងទាំងនោះមានប្រភពមកពីកម្ពុជា(សូមមើលផងនឹង មហោរី) សូម្បីតែមូលដ្ឋានក្បច់រាំរបស់សៀមសព្វថ្ងៃក៏មានមូលដ្ឋានចេញពីក្បាច់រាំរបស់កម្ពុជា ដែលយើងអាចមើលឃើញតាមរយៈប្រាសាទនានារបស់កម្ពុជា រីឯសម្លៀកបំពាក់វិញក៏មានលក្ខណៈប្រហាក់ប្រហែលនឹងកម្ពុជាយើងអាចមើលឃើញពី គ្រឿងលង្កា កងដៃ កងជើង ម្កុដ ស្រង់ក អាក់ប៉ាក់ របាំងមុខ សុទ្ធតែចេញពីប្រភពដើមកម្ពុជា។ នៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី១៩ ក្នុងរាជ្យព្រះបាទ អង្គឌួង វប្បធម៌ខ្មែរចាប់ផ្ដើមធ្វើអន្តរកម្មជាមួយនឹងប្រទេសជិតខាង និងស្ថិតនៅក្រោមអំណាចឥទ្ធិពលសៀម និងយួន ការធ្វើអន្តរកម្មនេះធ្វើឱ្យវប្បធម៌បរទេសជ្រៀតចូលយ៉ាងខ្លាំងលើវប្បធម៌ខ្មែរ នៅពេលដែលព្រះអង្គឌួង ឡើងសោយរាជ្យសៀមបានគាំទ្រព្រះអង្គ រីឯបុត្រទាំងពីរទៀតគឺ ព្រះបាទ នរោត្តម (១៨៦០-១៩០៤) និង ព្រះបាទ ស៊ីសុវត្ថិ (១៩០៤-១៩២៧)បុត្រទាំងពីររបស់ព្រះអង្គត្រូវបានចិញ្ចឹមបីបាច់ពីរាជវាំងក្រុងបាងកក ។ ក្នុងរាជ្យ ព្រះបាទ នរោត្តម នៅក្នុងវាំងមានក្រុមល្ខោនសៀមដែលបានចាត់ចែងឡើង ហើយឧបត្ថម្ភពេញបន្ទុប ដោយឱ្យប្រាក់រង្វាន់ពួកកូនរាំ និងរើសគ្រូមកពីស្រុកសៀម គ្រូទាំងនោះអាចក្លាយជា ឃុន ឬម៉ម ផង ដែលសម្ដែងរឿងជា ភាសាខ្មែរ និងសៀម ទំនងចាប់តាំងពីពេលនោះមករឿងសៀមអាចមានឥទ្ធិពលមកលើខ្មែរដូចជារឿង ក្រៃថោងក្រពើឆារ៉ាវ៉ាន់ អ៊ីណាវ (រឿងថៃបកប្រែពីរឿងប៉ាន់ជីជ្វា ឬ ម៉ាឡេ) រឿងទាំងនេះប្រហែលមិនមែនជារឿងដែលមាននៅសម័យអង្គរឡើយ។ នៅក្នុងរាជ្យ ព្រះបាទ ស៊ីសុវត្ថិ ពួកសៀមទាំងនោះត្រូវបានដកចេញពីកម្ពុជា ដើម្បីកាត់បន្ថយឥទ្ធិពលសៀម។ នៅទសវត្សទី៣០ លោករដ្ឋមន្ត្រីនៃក្រសួងព្រះបរមរាជវាំងជួន លោកបានសរសេរសៀវភៅរបស់គាត់បានពិពណ៌នាអំពីរបាំអង្គរ ។ ចំណែកឯប្រទេសលាវវិញ ឯកសារមួយចំនួនបានរៀបរាប់ពីទំនាក់ទំនងផង និងសាច់សារលោកហិតផង សំណល់វប្បធម៍ប្រទេសទាំងពីរ លាវ និង កម្ពុជា មានទំនាក់ទំនងតាំងពីសម័យអង្គរ ដែលព្រះចៅហ្វាង៉ុម ព្រះរាជាដំបូងនៃអាណាចក្រលានជាង និងជាកូនប្រសាររបស់ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជានាសម័យអង្គរ បានរៀបអភិសេកជាជាមួយនិងព្រះនាងកែវឡតហ្វា ។ ព្រះអង្គបាននាំទំនៀមទម្លាប់ និងសាសនាផងទៅប្រទេសលាវ យើងអាចពិនិត្យមើលរបាំបុរាណរបស់លាវមានទម្រង់ប្រហាក់ប្រហែលនឹងរបាំខ្មែរបុរាណ រួមទាំងតន្ត្រីផងដែរ ដូចជា**របាំណាងកែវ** ឬ **នាងកែវ** ដែលឃើញមានសព្វថ្ងៃនេះ។ ឈ្មោះកែវនេះ អាចជាភស្ដុតាងពីឥទ្ធិពលនិងទំនាក់ទំនងរវាងទម្រង់សិល្បៈរបាំ ឬ ល្ខោនក្បាច់បុរាណលាវទៅនឹងសិល្បៈរបស់ខ្មែរដែរ ។

## ប្រវត្តិ​វិទូរនៃការចងចាំ 
**Historians of memory**

File:L'exposition "Angkor - la naissance d'un mythe" (musée Guimet) (10743937553).jpg|Henri Mouhot His Diary with a dance performance of ancient Cambodia 1858.

File:Groslier 1913 Femina.jpg|George Groslier His Noted Book: Danseuses cambodgiennes, anciennes & modernes 1913.

File:ទេពពិទូរ ឈឹមក្រសេម- Pitur Kra sem.jpg|Tep Pitur Chim-Krasem His Magazine Kambuja_Suriya Lakhon khol 1948.

File:George Coedès.jpg|George Cœdès Wrote in his book La danse du Cambodge in 1944.

## មុខខ្មុក 
**Lacquer face (Mask)**
កណ្តាល|រូបភាពតូច|280x280ភីកសែល|ការរំលឹកគុណគុណលោកតាឥសីដែលជាគ្រូធំក្នុងល្ខោនខោល
ប្រពៃណីធ្វើមុខខ្មុកនេះ ពីមុនមានការពេញនិយមខ្លាំងក្លាណាស់ ជាពិសេសនៅសតវត្សទី២០ គេបានយកមកបង្រៀននៅសាលារចនា ដោយចាត់ទុកជាមុខវិជ្ជាមួយដ៏សំខាន់ផងដែរ ។ ចំណែកវិធីធ្វើវិញ គឺមុនដំបូងគេត្រូវរៀបព្រះវិស្ណុការរំលឹកដល់គុណលោកតាឥសីដែលជាគ្រូធំ បន្ទាប់មកគេយកដីឥដ្ឋមកសូនជារូបដែលគេត្រូវការ រូបដែលសូនចេញជារូបរាង គេហៅថា **ពុម្ពឈ្មោល** ពេលពុម្ពឈ្មោលធ្វើរួចហើយ គេក៏យកស៊ីម៉ង់ត៏ទៅប៉ាតជុំវិញឱ្យសព្វគេហៅថា **ពុម្ពញី** បន្ទាប់គេយកក្រដាសស្មាច់ ជាមួយនិងបាយមកបិតជុំវិញរូបនោះមួយចំហៀងម្ដង រួចទើបគេយកទៅហាលថ្ងៃ តែមិនត្រូវហាលឱ្យស្ងួតពេកឡ់ើយគឺស្រពាប់បន្តិចបានហើយ ។ គេអាចបិទក្រដាសស្មាច់នោះកម្រាស់តាមដែលគេចង់បាន ។ ពេលគេហាលថ្ងៃគ្រប់តាមកាលកំណត់ ហើយគេយកពុម្ពចេញរួចកាត់តម្រឹមគ្រែមខាងក្រោមឱ្យចង្កា ធ្វើយ៉ាងណាកុំឱ្យចង្អៀត ។ បន្ទាប់មកគេយកមុខតួអង្គផ្សេងៗគ្នា ធ្វើដោយស្មាច់ក្រដាស ឬ ក្រណាត់ លាបខ្មុកម្រក្សណ៍ ពាក់សំរាប់រាំល្ខោនរបាំងមុខ ខ្មុកជាពុម្ពមុខដែលធ្វើពី ម្រក្សណ៍លាយនិងកម្លោចស្លឹកចេក ឬអ្វីផ្សេងៗដែលប្រើសម្រាប់ចាក់ជាក្បាច់ ឬ លាបលនលើវត្ថុឲ្យរឹងមាំជាប់ជាពុម្ពបានល្អ មិនឲ្យវាជ្រាបទឹកផង និងងាយស្រួលក្នុងការបិទក្បាច់ គូរនិងផាត់ពណ៌ផង។ ពាក្យខ្មុក នេះផងដែរត្រូវបានប្រទះនៅតាមសិលាចារឹកជាច្រើន ជាពិសេសសិលាចារឹក K.568-a (គ.ស ៩៧៤)។  

#### ការតុបតែងតួអង្គ 
ការតុបតែងខ្លួនតួអង្គ ត្រូវធ្វើយ៉ាងណាឱ្យមានភាពលេចធ្លោអស្ចារ្យ លើសពីមនុស្សធម្មតាទាំងការស្លៀកពាក់ទាំងគ្រឿងអលង្កា ។ ចំពោះការស្លៀកពាក់មានការពិបាកបន្តិចទាល់តែមានអ្នកជួយស្លៀក ជួយដេរផ្ជិតអាវ និងតែងលម្អតួអង្គឱ្យក្លាយទៅជាទេព ។ សម្រាប់តួអង្គសម្ដែងគេមិនសូវរើសយកតែតួស្អាតៗពេកទេ ព្រោះតួទាំងនោះសុទ្ធតែត្រូវពាក់របាំងមុខទាំងអស់គ្នា លើកលែងតួនាងដែលមិនពាក់របាំងមុខ តែត្រូវជំនួសដោយការលាបម្សៅឱ្យសក្រាស់លើមុខ ។ លក្ខណៈសម្បត្តិតួអង្គដែលសក្ដិសមក្នុងសម្ដែងគឺ៖

- តួយក្សត្រូវរកអ្នកដែលមានមាឌធំដំបងស្វា

- តួហនុមានត្រូវយកអ្នករហ័សសង្ហាស្វាហាប់

- តួពលស្វាត្រូវយកក្មេងៗមាឌល្អិតៗរប៉ិលរប៉ូច

- តួអង្គនាយរោងត្រូវរើសយកអ្នកដែលមានរាងខ្ពស់ ។

## ក្រុមល្ខោនខោលក្នុងតំបន់ 
**Local of Lakhon Khol Theatre**

* ក្រុមល្ខោនខោល​ ភ្នំពេញ
* ក្រុមល្ខោនខោល​ ខេត្តបាត់ដំបង
* ក្រុមល្ខោនខោល​ ខេត្តពោធិសាត់
* ក្រុមល្ខោនខោល​ ខេត្តកំពង់ធំ
* ក្រុមល្ខោនខោល​ វត្តស្វាយអណ្តែត ខេត្តកណ្តាល
* ក្រុមល្ខោនខោល​ ភូមិទឹកឃ្លាំង ខេត្តកណ្តាល
* ក្រុមល្ខោនខោល​ នៅកោះរះ ខេត្តកណ្តាល 
* ក្រុមល្ខោនខោល​ នៅកោះឧកញ៉ាតី ខេត្តកណ្តាល 
* ក្រុមល្ខោនខោល​ នៅប៉ារ៉ុង ខេត្តកណ្តាល
* ក្រុមល្ខោនខោល​ នៅវត្តកៀនស្វាយ ខេត្តកណ្តាល

## សេចក្ដីប្រតិកម្ម 
មានក្មេងៗវប្បធម៌ មួយចំនួនបាននិយាយថា ល្ខោនខោល ជាល្ខោនវត្ត ហើយបានបន្តតាមគ្នាថាល្ខោនខោល សម្ដែងបានតែមនុស្សប្រុសនោះទេ ជាការលើកឡើងដែលមិនសមហេតុផល លោក ទេពពិទូរ ឈឹម ក្រសេម មិនដែលសង្កត់ធ្ងន់ថាល្ខោនខោលត្រូវតែសម្ដែងដោយបុរសសុទ្ធនោះទេ គ្មានឯកសារពាក់ព័ន្ធណាមួយ សរសេរថាល្ខោនខោលជាល្ខោនដែលរាំដោយបុរសសុទ្ធនោះទេ ។តាមរយៈលោក (George Cœdès) បានចងក្រងក្នុងសៀវភៅមានចំណងជើងថា (La danse du Cambodge) ក្នុងឆ្នាំ 1944 លោកបានមានប្រសាសន៍ថា "Le mot Khol serait celui queles Cambodgiens emploient pour désigner une variété des grands singes" ប្រែសម្រួលជាខេមរៈភាសា​៖ "ពាក្យខោល គឺប្រជាជនកម្ពុជាប្រើដើម្បីកំណត់ការរចនាសត្វស្វាដ៏អស្ចារ្យ និងជាច្រើនប្រភេទ" លោកមិនបានបញ្ចាក់ថាល្ខោនខោលជាល្ខោនស្វានោះទេ ។ ពាក្យ Le khôl ដែលដូចគ្នានិងពាក្យ របស់ជនជាតិ អេហ្សុីប បុរាណដែលមានន័យថា ម៉្សៅតុបតែងមុខ ដូចនេះ ល្ខោនខោល គួរមានន័យគ្រប់គ្រាន់ហៅថា ល្ខោនតែងមុខ ។ 
ក្មេងៗវប្បធម៌មួយចំនួនដែលយល់ថា ល្ខោនខោល ជាល្ខោនថ្នាក់ទាប ក៏មិនត្រឹមត្រូវនោះដែរ ព្រោះមានតឹកតាង ល្ខោនខោល មុខខ្មុក របស់ហនុមាន មានស្រោបទៅដោយប្រាក់សុទ្ធ តម្កល់នៅសារមន្ទីរ នាប្រទេសបារាំង ដូចនេះបុរាណចារណ្យ យល់ឃើញថា មុខខ្មុក ដែលយកមកសម្ដែងល្ខោនខោល ពីមុនៗ មានទៅដោយការស្រោបគ្រឿងមាសប្រាក់ យ៉ាងប្រណិត ដែលខុសពីការលើកឡើងរបស់ អ្នកមួយចំនួនទាំងស្រុង សូមបញ្ឈប់នៅការគិតអគតិ ចំពោះល្ខោនខោល របស់កម្ពុជាសូមអរគុណ ។

### ហេតុអ្វីយើងខ្ញុំស្នើសុំផ្លាសប្ដូរ ថ្នាក់ដឹកនាំជាន់ខ្ពស់នៃក្រសួងវប្បធម៌ ? 
* មុននិងសម្រេចចិត្ត ឱ្យក្មេងៗវប្បធម៌មួយចំនួនឡើងសម្ដែងល្ខោនខោល តាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ ឬ សម្ដែងតាមកម្មវិធីផ្សេងៗ មន្ត្រីក្រសួងវប្បធម៌ ត្រូវមានតួនាទី ត្រួតពិនិត្យ រាល់មុខខ្មុកទាំងអស់របស់តួអង្គ រហូតដល់គ្រឿងសម្លៀកបំពាក់ ដើម្បីហាមឃាត់ការសាបព្រួស នៅផ្នត់គំនិតអវិជ្ជមាន និងការទម្លាក់កិត្តយសជាតិផងដែរ ចង់មុខខ្មុកដែលយកទៅសម្ដែងអាក្រក់មិចក៏អនុញាតដែលនោះ វាជាទង្វើរល្ងីល្ងើរ និងមិនអាចទទួលយកបាន យូរៗទៅឱ្យក្មេងៗយកទៅសម្ដែងប៉ាតណាប៉ាតណី ចាត់ទុកវប្បធម៌ខ្មែរ ដូចបៃឡុកបៃឡក្មេងធ្វើលេង បុរាណចារ្យ លោកចាត់ទុក ជាពួកគ្មានខ្លឹមសារសម្រាប់ជាតិ មិនមែនជាការជួយថែរក្សា និងលើកកិត្តិយសនោះទេ គឺជាការជាន់ឈ្លីវប្បធម៌ខ្មែរឱ្យកប់ភក់ទៅវិញទេ ។

### ហេតុអ្វីយើងខ្ញុំស្នើសុំផ្លាសប្ដូរ ថ្នាក់ដឹកនាំជាន់ខ្ពស់នៃក្រសួងវប្បធម៌ ? 
* ក្រសួងវប្បធម៌ ត្រូវមានតួនាទី ត្រួតពិនិត្យ រាល់រូបចម្លាក់ដែលសាងសង់ ដែលដាក់នូវតាមសួនច្បារ និង វត្តអារាមទាំងអស់ នូវទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា តើរូបចម្លាក់ទាំងនោះ សមប្រកបតាមស្តង់ដារ ទម្រង់ រង្វស់ខ្នាត ហើយឬនៅ ? ទើបអាចចេញលិខិត ឱ្យសាងសង់ដម្កល់បាន ប៉ុន្តែបច្ចុប្បន្នគ្មានសោះឡើយក្នុងការត្រួតពិនិត្យ ចង់វត្តណាមួយសាងសង់ រូបចម្លាក់ព្រះ ប៉ាតណាប៉ាតណី យកមកដម្កល់បានស្រេចតែនិងចិត្ត យូរៗទៅ ទៅជាចម្លាក់វប្បធម៌ នៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរមួយទាំងមូល ដូចបៃឡុកបៃឡក្មេងធ្វើលេង បណ្ដុះបានតែការមើលងាយជាតិសាសន៍ខ្មែរគ្មានថ្ងៃស្រាក់ស្រាន្តគិតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។

## ឯកសារយោង 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ល្ខោនខ្មែរ