ខេត្តនៃកម្ពុជា

**ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា** ត្រូវបានបែងចែកទៅជា ២៥ ខេត្ត-រាជធានី(ខេត្ត ២៤ និង រាជធានី ០១)ដែលជាបំណែងចែករដ្ឋបាលថ្នាក់ទី ០១។រាជធានីភ្នំពេញមិនមែនជាខេត្តនោះទេប៉ុន្តែគឺជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេសហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាខេត្តដោយហេតុថាវាត្រូវបានគ្រប់គ្រងនៅក្នុងកម្រិតដូចគ្នាទៅនឹងខេត្តទាំង ២៤ ទៀតដែរ។ឈ្មោះនៃខេត្តដូចគ្នាទៅនឹងក្រុង(ទីរួមខេត្ត)លើកលែងតែខេត្តកណ្តាល ខេត្តកំពង់ធំ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ ខេត្តកោះកុង ខេត្តតាកែវ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ ខេត្តមណ្ឌលគិរី ខេត្តរតនគិរី និង ខេត្តឧត្តរមានជ័យចេញ។

រាជធានីភ្នំពេញមានសន្ទភាពនិងប្រជាជនខ្ពស់បំផុត។ខេត្តដែលមានទំហំផ្ទៃដីធំជាងគេនៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាគឺខេត្តមណ្ឌលគីរីហើយខេត្តដែលមានទំហំផ្ទៃដីតូចជាងគេនៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាគឺខេត្តកែប។ខេត្តកែបមានអត្រាប្រជាជនទាបបំផុតស្របពេលដែលខេត្តមណ្ឌលគីរីមានសន្ទភាពប្រជាជនទាបបំផុតដូចគ្នាដែរ(ស្ដែងតាមរយៈជំរឿនឆ្នាំ ២០០០)។

ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាត្រូវបានបែងចែកជាបន្តបន្ទាប់ទៀតទៅជាស្រុកដែលជាបំណែងចែករដ្ឋបាលថ្នាក់ទី ០២ ចំណែកឯខណ្ឌមានតែនៅក្នុងរាជធានីភ្នំពេញប៉ុណ្ណោះ។ចំនួនស្រុក-ខណ្ឌនៅក្នុងខេត្ត-រាជធានីនីមួយៗមានចំនួនខុសៗគ្នារាប់ចាប់តាំងពីខេត្តតូចៗរហូតដល់ខេត្តធំៗ។ខេត្តនីមួយៗត្រូវមានតំបន់រដ្ឋបាលពិសេសមួយផងដែរហៅថាក្រុង(ទីរួមខេត្ត)លើកលែងតែខេត្តកណ្តាល ខេត្តកំពង់ស្ពឺ ខេត្តកំពត ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ ខេត្តព្រះសីហនុ ខេត្តស្វាយរៀង និង ខេត្តសៀមរាបដែលមានក្រុងច្រើន(ចាប់ពី ០២ ឡើងទៅ)។ឃុំ-សង្កាត់គឺជាបំណែងចែករដ្ឋបាលថ្នាក់ទី ០៣ និងចុងក្រោយបង្អស់គឺភូមិដែលជាបំណែងចែករដ្ឋបាលថ្នាក់ទី ០៤ ហើយត្រូវបែងចែកជាក្រុមប៉ុន្តែមិនផ្លូវការទេ។

## បញ្ជីរាជធានី-ខេត្ត
## ប្រវត្តិ
### **សម័យនគរវ្នំ ឬ ហ្វូណន**
អធិរាជអាណាចក្រវ្នំនិយមធ្វើនយោបាយពង្រីកទឹកដីតួយ៉ាងដូចជាព្រះបាទហ្វាន់ឆេម៉ាន់បានលើកទ័ពជើងទឹកទៅវាយរដ្ឋជាច្រើនមកដាក់ជាចំណុះនៅក្នុងចំណោមរដ្ឋទាំងនោះមានខ្លះជាខ្មែរខ្លះទៀតជាចាម មន ឬ ម៉ាឡេយូ។នៅក្នុងសង្គ្រាមវាតទីទឹកដីនោះគេតែងតែចាប់យកឈ្លើយសឹកសង្គ្រាមមកធ្វើជាទាសាទាសី។ដោយអាស្រ័យហេតុនេះបានជាយើងនិយាយថាអាណាចក្រវ្នំគឺជាអធិរាជាណាចក្រហើយព្រះរាជាមានឋានៈជា**មហារាជ**ឬជា**សាវ៌កៅ**(ស្ដេចចក្រវាឡ)។រដ្ឋដែល​ស្ថិតនៅក្រោមអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់អាណាចក្រវ្នំសុទ្ធតែមានស្ដេចសោយរាជ្យប៉ុន្តែស្ដេចទាំងនោះគឺជា**សាមន្តរាជ**របស់អធិរាជអាណាចក្រវ្នំហើយត្រូវនាំសួយសារអាករមកថ្វាយព្រះអង្គរៀងរាល់ឆ្នាំ។រដ្ឋខ្លះទៀតមានស្ដេចសោយរាជ្យតែស្ដេចទាំងនោះគឺជាព្រះរាជបុត្រឬព្រះញាតិវង្សរបស់អធិរាជអាណាចក្រវ្នំ។ព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យទី ១ បានប្រទានរដ្ឋបែបនេះថ្វាយឲ្យព្រះរាជបុត្រប៉ុន្តែព្រះបាទហ៊ុន ប៉ានហួងបានរំលាយរដ្ឋបែបនេះចោលវិញ។រដ្ឋបែបទី ០២ នេះហៅថា**វិស័យរដ្ឋ**ដែលជាព្រះរាជសម្បត្តិផ្ទាល់របស់អធិរាជអាណាចក្រវ្នំ។គួរកត់សម្គាល់ផងដែរថារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយដូចបានពោលមកហើយនេះឃើញថាមានគ្រោះថ្នាក់ច្រើនដែរគឺព្រោះតែកាលណាអំណាចកណ្ដាលធ្លាក់ចុះខ្សោយពួក**សាមន្តរាជ្យ**តែងតែបះបោរឡើងទាមទារឯករាជ្យរៀងៗខ្លួនដូចជាករណីរបស់រដ្ឋ​ចេនឡានៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ០៦។

### **សម័យនគរកម្វុជ ឬ ចេនឡា**
ចាប់តាំងពីរជ្ជកាលព្រះបាទឦសានវរ្ម័នទី ១ ទៅរាជធានីតាំងនៅឦសានបុរៈហើយមានគ្រួសារ ២០០០ នាក់រស់នៅ។នៅកណ្ដាលក្រុងមានសាលធំមួយជាទីដែលព្រះរាជាទ្រង់ព្រះប្រទានសវនាការនិងជួបជុំពួកមន្ត្រីសេនាបតី។ក្រៅពីរាជធានីនៅមានក្រុងចំនួន ៣០ ទៀតហើយក្រុងនីមួយៗច្រើនពាន់គ្រួសារហើយត្រួតត្រាដោយអភិបាលម្នាក់។នៅក្នុង ០៣ ថ្ងៃម្ដងព្រះរាជាតែងយាងទៅកាន់សាលប្រជុំ។មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់មាន ០៥ នាក់ទី ០១ មានងារហៅតាមចិនថា **Kou-lo-yeou** ទី ០២ **Siang-kao-ping** ទី ០៣ **Po-hoto-ling** ទី ០៤ **Cho-mo-ling** និង ទី ០៥ **Jan-jo-leou**។រហូតមកដល់ពេលនេះគេមិនទាន់រកឃើញថាគោរមងារដែលហៅតាមចិននេះត្រូវនឹងពាក្យខ្មែរជំនាន់នោះថាយ៉ាងមិចនៅឡើយទេ។ឯពួកមន្ត្រីតូចតាចវិញមានចំនួនច្រើនណាស់។

នៅចំពោះព្រះភ័ក្រ្តព្រះរាជាពួកមន្ត្រីត្រូវធ្វើគារវកិច្ចដោយឱនក្បាលដល់ដី ០៣ ដង។បើព្រះអង្គទ្រង់មានព្រះបន្ទូលហៅឬប្រើពួកមន្ត្រីត្រូវលត់ជង្គង់រត់ទៅអង្គុយដំកង់ជុំវិញព្រះរាជាដើម្បីពិភាក្សាកិច្ចការប្រទេសជាតិ។ចប់កិច្ចហើយគេត្រូវលុតជង្គង់សំពះសាជាថ្មីមុននឹងត្រឡប់ទៅវិញ។គេឃើញមានទាហានរាប់ពាន់នាក់ពាក់អាវក្រោះកាន់លំពែងឈរឈាមគ្រប់ទីកន្លែងតាំងពីជុំវិញបល្ល័ង្គរហូតដល់ទ្វារទាំងឡាយ។ 

### **សម័យអង្គរ(ចក្រភពខ្មែរ)**
#### រដ្ឋបាលកណ្ដាល
ការគ្រប់គ្រងរដ្ឋត្រូវស្ថិតនៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃរបស់អភិជនមួយក្រុមតូច។តំណែងធំៗត្រូវបានទៅលើរាជវង្សានុវង្សឯចំណែកជាបុរោហិតអ្នកប្រារព្ធពិធីនៃទេវរាជព្រះរាជគ្រូត្រូវបានទៅសមាជិលត្រកូលព្រាហ្មណ៍ខ្លះដែលនិយមការបន្តតំណែងដោយរាប់ញាតិតាមខ្សែស្រី។

វណ្ណៈក្សត្រិយ៍និងវណ្ណៈព្រាហ្មណ៍គឺជាវណ្ណៈខ្ពស់ស្ថិតដាច់ពីវណ្ណៈរាស្ត្រទូទៅគឺជាវណ្ណៈបញ្ញាវ័ន្ដនិងជាតំណាងអរិយធម៌ឥណ្ឌា។វណ្ណៈកំពូលទាំង ០២ នេះច្រើនចងសម្ព័ន្ធមេត្រីជាមួយគ្នា។

ព្រះរាជាទ្រង់ប្រទានសវនាការ ០២ ដងនៅក្នុងមួយថ្ងៃសម្រាប់ដោះស្រាយកិច្ចការរដ្ឋ។ពួកនាម៉ឺនឬពួកប្រជារាស្ត្រដែលមានការចូលថ្វាយបង្គំគាល់ត្រូវរង់ចាំព្រះអង្គដោយអង្គុយផ្ទាល់ដី។ពេលដែលព្រះអង្គយាងមកដល់ទាំងមន្ត្រីទាំងប្រជារាស្ត្រត្រូវលើកដៃប្រណម្យហើយឱនក្បាលដល់ដី។

នៅក្នុងរដ្ឋបាលកណ្ដាលគេឃើញមានមន្ត្រីច្រើនមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ខ្លះមានមុខងារជាទីប្រឹក្សាខ្លះទៀតទទួលបន្ទុកធំៗនៅក្នុងវាំងឬកាន់ទ័ពនិងឈរត្រួតនៅតាមខេត្តខណ្ឌឯមន្ត្រីជាន់ទាបត្រូវបានជ្រើសរើសដោយមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ហើយមាននាទីនៅបម្រើពួកនេះ។សញ្ញាស័ក្តិគេសម្គាល់ដោយប្រភេទគ្រែស្នែង(មាសឬប្រាក់)និងចំនួនក្លស់(ដងមាសឬដងប្រាក់)។

#### រដ្ឋបាលភូមិភាគ
នៅក្នុងរដ្ឋបាលភូមិភាគគេឃើញមានមន្ត្រីច្រើនជាន់ច្រើនថ្នាក់ទៀតគឺមានតាំងពីអធិការ(អាជ្ញាហ្លួង?)ចៅហ្វាយខេត្ត មេស្រុក មេភូមិ មេឃ្លាំង មេខ្នង(?) មេត្រួត(មេការ?)។ល។ស្ត្រីក៏មានមុខងារសំខាន់ណាស់ដែរខ្លះធ្វើជាហោរាខ្លះទៀតធ្វើជាចៅក្រមនៅក្នុងវាំង។

ចំពោះការធ្វើសច្ចាប្រណិធានរបស់មន្ត្រីថាស្មោះត្រង់ចំពោះព្រះមហាក្សត្រនោះគេមិនដឹងថានេះជាវិធានការទូទៅឬគ្រាន់តែជាមធ្យោបាយសម្រាប់ចងភ្ជាប់មន្ត្រីទៅនឹងព្រះរាជាកាលណាឡើងសោយរាជ្យមិនស្របច្បាប់?

### សម័យចតុមុខ និង សម័យលង្វែក
### សម័យឧដុង្គ
នៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទអង្គឌួងមានខេត្ដដូចជាខេត្តបាទី ខេត្តភ្នំស្រួច ខេត្តគងពិសី ខេត្តកណ្ដាលស្ទឹង ខេត្តភ្នំពេញ ខេត្តល្វាឯម ខេត្តកៀនស្វាយ ខេត្តខ្សាច់កណ្តាល ខេត្តកំពង់ស្វាយ ខេត្តកំពង់លែង ខេត្តព្រែកក្ដី ខេត្តស្រីសឈរ ខេត្តស្រីសឈរកណ្តាល ខេត្តស្រីសឈរឆ្វេង ខេត្តពារាំង ខេត្តព្រៃកប្បាស ខេត្តកេាះធំ ខេត្តអាសន្នទុក្ខ(ខេត្តអាសន្ទុក) ខេត្តបារាយណ៍ ខេត្តជើងព្រៃ ខេត្តកំពង់សៀម ខេត្តស្ទឹងត្រង់ ខេត្តទ្រាំង ខេត្តកំពត ខេត្តបន្ទាយមាស ខេត្តក្រាំងសម្រែ ខេត្តពាម ខេត្តត្បូងឃ្មុំ ខេត្តក្រចេះ ខេត្តឆ្លូង ខេត្តកញ្ជរ ខេត្តសម្បុកសម្បូណ៌ ខេត្តទទឹងថ្ងៃ ខេត្តបាភ្នំ ខេត្តពាមជរ ខេត្តព្រៃវែង ខេត្តរំដួល ខេត្តស្វាយទាប ខេត្តលើកដែក ខេត្តពញាឮ ខេត្តពោធិ៍សាត់ ខេត្តបរិបូណ៌ ខេត្តរលាប្អៀរ ខេត្តក្រគរ ខេត្តខ្លុងក្រង ខេត្តកំពង់សោម ខេត្តថ្ពង ខេត្តសំរោងទង ខេត្តលង្វែក ខេត្តស្អាង ខេត្តអន្លង់រាជ ខេត្តមុខកំពូល។

### សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង និង សម័យអាណានិគមនិយមជប៉ុន
នៅថ្ងៃទី ០៩ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩២២ ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិបានចេញព្រះរាជប្បញ្ញត្ដិលេខ ៤៩ ត្រាស់បង្គាប់ឲ្យបង្កើតខេត្ដស្វាយរៀងឡើង។តាមរយៈព្រះរាជប្បញ្ញត្តិនេះខេត្ដស្វាយរៀងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយការរួមបញ្ចូលគ្នានូវខេត្ដចំនួន ០៣ គឺខេត្ដរំដួល ខេត្ដរមាសហែក និង ខេត្ដស្វាយទាបដោយខេត្ដរំដួលប្ដូរទៅជាខណ្ឌរំដួល ខេត្ដរមាសហែកប្ដូរទៅជាខណ្ឌរមាសហែក និង ខេត្ដស្វាយទាបប្ដូរទៅជាខណ្ឌស្វាយទាបចំណុះឲ្យខេត្ដស្វាយរៀងវិញ។

### សម័យសង្គមរាស្ត្រនិយម ឬ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី ០១
នៅថ្ងៃទី ១៣ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៥៨ ខេត្តកេាះកុងត្រូវបានបង្កើតឡើងកាត់ចេញពីខេត្តកំពតដោយព្រះរាជក្រមលេខ ២៤៦ ន.ស. ក្រោមរជ្ជកាលព្រះបាទនរោត្តម សុរាម្រិតដោយមានស្រុកចំនួន ០២ គឺស្រុកកំពង់សោមនិងស្រុកកេាះកុង។

នៅថ្ងៃទី ១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩៥៩ ព្រះបាទនរោត្តម សុរាម្រិតបានឡាយព្រះហស្ថលេខាស្ដីពីការបង្កើតខេត្តរតនគិរីកាត់ចេញពីខេត្តស្ទឹងត្រែងដោយមានស្រុកចំនួន ០៣ គឺស្រុកវើនសៃ ស្រុកអណ្ដូងពេជ្រ និង ស្រុកលំផាត់ហើយមានតំបន់រដ្ឋបាលនៅស្រុកអណ្ដូងពេជ្រនិងស្រុកលំបាត់។

នៅថ្ងៃទី ៣០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៦១ ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុបានឡាយព្រះហស្ថលេខាលើព្រះរាជក្រមលេខ ៦៤ ប.រ. ស្ដីពីការបង្កើតខេត្តមណ្ឌលគីរីដោយមានស្រុកចំនួន ០៣ គឺស្រុកកេាះញែក ស្រុកច្បារ និង ស្រុកអូររាំង។

នៅថ្ងៃទី ២២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៩៦៤ ខេត្តព្រះវិហារត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រមលេខ ១៩៤ ប.រ. គឺក្រោយពេលព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាឈ្នះក្តីប្រាសាទព្រះវិហារលើប្រទេសសៀមតាមសាលក្រមចុះថ្ងៃទី ១៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៦២ នៅតុលាការយុតិ្តធម៌អន្តរជាតិ(ICJ)នៅឯទីក្រុងឡាអេ ខេត្តហូឡង់ខាងត្បូង ប្រទេសហូឡង់ដោយមានស្រុកចំនួន ០៤ គឺស្រុករវៀង ស្រុកឆែប និង ស្រុកជាំក្សាន្តដែលកាត់ចេញពីខេត្តកំពង់ធំនិងឃុំចំនួន ០៣ គឺឃុំអន្លង់វែង ឃុំថ្កូវ និង ឃុំកោះកែរដែលកាត់ចេញពីស្រុកអង្គរធំ ខេត្តសៀមរាបហើយមានទីរួមខេត្តនៅកំពង់ប្រណាកមានឈ្មោះថា**ភ្នំត្បែងមានជ័យ**។

នៅថ្ងៃទី ២២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៩៦៤ តាមព្រះរាជក្រមលេខ ១៩៤ ប.រ. ខេត្តឧត្តរមានជ័យត្រូវបានបង្កើតឡើង។នៅថ្ងៃទី ០១ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៩៦៦ ខេត្តឧត្តរមានជ័យត្រូវបានបង្កើតឡើងជាលើកទី ០២ ដោយព្រះរាជក្រមលេខ ២៨៤ ប.រ. ក្រោមព្រះរាជកិច្ចដឹកនាំរបស់ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុប៉ុន្តែក្រោយឆ្នាំ ១៩៧០ សង្គ្រាមបានឆាបឆេះឡើងហើយរាល់រចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលត្រូវបានលើកទីតាំងទៅដាក់នៅខេត្តសៀមរាប។

### សម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ឬ លន់ នល់ 
### សម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ឬ ប៉ុល ពត
### សម័យសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា សម័យរដ្ឋកម្ពុជា និង សម័យអ៊ុនតាក់
នៅថ្ងៃទី ០៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៨៧ ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជាបានចុះហត្ថលេខាលើអនុក្រឹត្យលេខ ១០ អនក្រ ស្ដីពីការបង្កើតខេត្តបន្ទាយមានជ័យដោយកាត់យកស្រុកចំនួន ០៥ ពីខេត្តបាត់ដំបងគឺស្រុកថ្មពួក ស្រុកមង្គលបូរី ស្រុកសិរីសោភ័ណ ស្រុកភ្នំស្រុក និង ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ និងស្រុកចំនួន ០១ ពីខេត្តសៀមរាប-ឧត្ដរមានជ័យគឺស្រុកបន្ទាយអំពិល។ចំណែកឯទីរួមខេត្តរបស់ខេត្តបន្ទាយមានជ័យតាំងនៅស្រុកសិរីសោភ័ណ។

នៅថ្ងៃទី ២៨ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៩៥ ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុបានឡាយព្រះហត្ថលេខាលើព្រះរាជក្រឹត្យលេខ នស/រកត/០១៩៥/០៧ ស្ដីពីការបង្កើតខេត្តឧត្តរមានជ័យសារជាថ្មីផ្ដាច់ចេញពីខេត្តសៀមរាបដោយកាត់យកស្រុកចំនួន ០៣ ពីខេត្តសៀមរាបគឺស្រុកសំរោង ស្រុកចុងកាល់ និង ស្រុកអន្លង់វែង និងស្រុកចំនួន ០១ ពីខេត្តបន្ទាយមានជ័យគឺស្រុកបន្ទាយអំពិល។ចំណែកឯទីរួមខេត្តរបស់ខេត្តឧត្តរមានជ័យតាំងនៅស្រុកសំរោង។

### សម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី ០២
នៅថ្ងៃទី ២២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០០៨ ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនីបានឡាយព្រះហត្ថលេខាលើព្រះរាជក្រឹត្យលេខ នស/រកត/១២០៨/១៣៨៣ ដោយផ្លាស់ប្តូរក្រុងកែបមកជាខេត្តកែប ក្រុងប៉ៃលិនមកជាខេត្តប៉ៃលិន និង ក្រុងព្រះសីហនុមកជាខេត្តព្រះសីហនុវិញ។ 

នៅថ្ងៃទី ៣១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០១៣ ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនីបានឡាយព្រះហត្ថលេខាលើព្រះរាជក្រឹត្យលេខ នស/រកត/១២១៣/១៤៤៥ ស្ដីពីការបង្កើតខេត្តត្បូងឃ្មុំដោយកាត់យកក្រុងចំនួន ០១ និងស្រុកចំនួន ០៦ ពីខេត្តកំពង់ចាមរួមមានក្រុងសួង ស្រុកត្បូងឃ្មុំ ស្រុកអូររាំងឪ ស្រុកក្រូចឆ្មារ ស្រុកតំបែរ ស្រុកពញាក្រែក និង ស្រុកមេមត់។

## ឯកសារយោង