តោង៑ងូក្សេត្រ

**តោង៑ងូក្សេត្រទីមួយ**  រឺ **តោង៑ងូក្សេត្រ** (អានថា:[តោង'ងូក្សេត រឺ​ ក្សេតត្រៈ], ,  អានថា: [តោនងូឃិ]; ក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា **រាជវង្សតោង៑ងូទីមួយ** **ចក្រភពភូមាទីពីរ** រឺ ជាធម្មតាហៅថា **តោង៑ងូក្សេត្រ** ) គឺជាមហាអំណាចនៅពីលើគេនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកក្នុងពាក់កណ្ដាលទីពីរនៃសតវត្សទី១៦។ នៅពេលចក្រភពនេះឡើងដល់កំពូល តោង៑ងូ "បានលាតសន្ធឹងអំណាចអធិរាជភាពរបស់ខ្លួនចាប់ពីមណិបុរទៅទល់នឹងព្រំប្រទល់ដែនកម្ពុជាធិបតី ហើយឥទ្ធិពលនេះបានលាតសន្ធឹងចាប់ពីព្រំសីមានៃរក្ខៈដល់អ្យិនណាន" និង "ក៏ប្រហែលជាចក្រភពដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍ផងដែរនៅក្នុងពេលនោះ។" "តោង៑ងូក្សេត្រទីមួយ"  និង/រឺ "ចក្រភពភូមាទីពីរ"។ ក្នុងប្រវត្តិលេខន៍ភូមាបុរាណ យ៉ាងណាមិញ សម័យនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "សម័យតោង៑ងូ-ហង្សាវតីក្សេត្រ" ()  រឺ ជាធម្មតាថា "សម័យតោង៑ងូក្សេត្រ" ()។

លើសពីនោះទៀត ក្នុងការប្រើប្រាស់ជាលក្ខណៈអន្តរជាតិ បច្ចេកសព្ទ រាជវង្ស/ចក្រភពតោង៑ងូ គ្របលើទាំង "រាជវង្ស/ចក្រភពតោង៑ងូទីមួយ" និង "រាជវង្ស/ចក្រភពតោង៑ងូស្ដារ"។ ប្រវត្តិលេខន៍ភូមាបុរាណរំគាយសេចក្ដីថា សម័យរាជវង្ស/ចក្រភពតោង៑ងូស្ដារជាសម័យដោយឡែកពីគ្នាដែលគេហៅថា សម័យញោង៑រម៑ះមង៑ះក្សេត្រ ()។

## ប្រវត្តិ
### ក្សត្របុរៈតោង៑ងូ
'***

កំណត់ត្រារដ្ឋបាលក្នុងតំបន់នេះដែលគេស្គាល់ដំបូងបង្អស់ចុះកាលកំណត់នៅចុងសម័យបុកាំ។ នៅឆ្នាំ១១៩១ ព្រះបាទចញ៑សូទី២ (រជ.១១៧៤-១២១១) បានតែងតាំងអនន្តសូរិយៈ ជាចៅហ្វាយស្រុកខែត្រកម៑ះបាះម្រង៑។ នៅឆ្នាំ១២៧៩ ចៅទួតនៃអនន្តសូរិយៈ សវន៑ក្រៃ និង សវន៑ងយ៑ បានបង្កើតកជាភូមិលំនៅថ្មីដែលមានមនុស្ស ៣៧០ គ្រួ ដែលស្ថិតនៅចំងាយប្រហែល ៤០ គម. ហួសទៅខាងត្បូង។ វាត្រូវបានដាក់ឈ្មោះថាតោង៑ងូ ( "ខ្នែងភ្នំ") ពីព្រោះតែទីតាំងរបស់វានៅក្បែរជួរភ្នំក្នុងជ្រលងទន្លេចច៑តោង៑ះដ៏ចង្អៀតនៅចន្លោះជួរភ្នំពគោ និងជួរភ្នំឝានខាងត្បូង។

ជ្រលងចង្អៀតនេះស្ថិតនៅមាត់ច្រកខាងត្បូងនៃភូមិភាគស្ងួតហែងដែលមិនងាយចូលមកដល់បើគេចូលតាមពីភូមាកណ្ដាល រឺ ភូមាលើ ច្រកចូលល្អបំផុតមកកាន់តំបន់នេះគឺចូលពីខាងត្បូង កាត់តាមទន្លេចច៑តោង៑ះ។ ទីតាំងពិបាកចូលមកដល់របស់តំបន់នេះ ក៏បានរំលេចឡើងនូវប្រវត្តិសាស្ត្រដើមដំបូងជាច្រើនរបស់តំបន់នេះផងដែរ។ ក្នុងសតវត្សទី១៤ តំណាំងលំនៅក្នុងតំបន់នេះបានធ្វើឱ្យវាក្លាយជាទីក្រុងក្សត្របុរីនៅតាមជាយដែនមួយ ដែលនៅតែជាទីកន្លែងគ្មានច្បាប់ទំលាប់។ ការបះបោរក្នុងឆ្នាំ១៣១៧-១៨ ជាលើកទីមួយរបស់តោង៑ងូ ត្រូវបានគេបង្ក្រាបបាន ក៏ប៉ុន្តែស្ដេចធំមានតែនាមរបស់វា នៅឯបង៑ះយមិនសូវមានអំណាចលើតំបន់នេះឡើយ។ ពួកដណ្ដើមអំណាចគ្នា បានដណ្ដើមអំណាចគ្នាម្ដងហើយម្ដងទៀតដោយការធ្វើឃាតចៅហ្វាយខែត្រ នៅឆ្នាំ១៣២៥ ១៣៤៤ និង ១៣៤៧ តែគ្មានការអើពើណាមួយពីបង៑ះយទាល់តែសោះ។  ក្នុងឆ្នាំ១៣៥៨ តោង៑ងូទាំងមូលក៏បានបះបោរទៀត។ នគរបន្តពីបង៑ះយ គឺ អង៑ះវបានយកតោង៑ងូបញ្ចូលមកជាទឹកដីខ្លួនវិញនៅឆ្នាំ១៣៦៧ ប៉ុន្តែការធ្វើឃាតចៅហ្វាយខែត្រនៅតែមានបន្ត: ១៣៧៥ ១៣៧៦ និង ១៣៨៣ ដែលពេលនោះក៏មានការបើកដៃពីអង៑ះវផងដែរ។ មានតែក្នុងឆ្នាំ១៣៩៩ ប៉ុណ្ណោះទេ ដែលអាចឱ្យអង៑ះវមានការត្រួតត្រាក្ដោបក្ដាប់កាន់តែណែននៅទីនោះ។

នៅពេលក្រោយមក តោង៑ងូ រួមជាមួយនិង ប្រន៑ បានទទួលរងនូវរលកនៃពួកទេសន្តរប្រវេសន៍និយាយភាសាភូមា ដែលត្រូវបានរុញច្រានចេញពីភូមាលើដោយការវាយលុករបស់ជនជាតិឝានឥតស្រាកស្រាន្តក្នុងពាក់កណ្ដាលទីពីរនៃសតវត្សទី១៤ ហើយសាមន្តរដ្ឋខាងត្បូងទាំងពីរ ក៏បានបំផុសឱ្យមានជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃសកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ចថ្មីៗជាច្រើន ក៏ដូចជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ភូមា (ពមា) ផងដែរ។ ការលូតលាស់របស់តោង៑ងូបានបន្តរៀងរហូតមក ជាពិសេសក្រោយពីសង្គ្រាមសែសិបឆ្នាំ (១៣៨៥-១៤២៤) ដែលវាបានធ្វើឱ្យអង៑ះវកាន់តែចុះទន់ខ្សោយជាដំណំ។  ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៤២៥ មក អង៑ះវជាញឹកញយប្រឈមនឹងការបះបោរជាច្រើន នៅពេលណាដែលមានស្ដេចថ្មីបានឡើងសោយរាជ្យ អញ្ជឹងហើយទ្រង់ក៏ដករាជបញ្ជាមកវិញ រាល់ដងដោយសារតែមានសង្គ្រាម។ “ពួកមេដឹកនាំប្រកបដោយមហិច្ឆិតាមិនចេះស្កប់ស្កល់” នៃតោង៑ងូ បានសាកល្បងអំណាចឆន្ទៈរបស់អង៑ះវដដែលជាដដែល តាមរយៈការបង្កជាអំពើឃាតកម្ម (ក្នុងឆ្នាំ១៤៤០ ១៤៥១ និង ១៤៥៩)  និងការបះបោរជាច្រើនលើកច្រើនសា (នៅឆ្នាំ១៤២៦-៤០ ១៤៥១-៥៩ និង ១៤៦៨-៧០) ដែលក្នុងពេលនោះក៏មានជំនួយជួយពីខាងពគោទៀតផង។

### ការចាប់ផ្ដើមរាជវង្សតោង៑ងូ
***'
ក្នុងឆ្នាំ១៤៧០ ព្រះបាទសីហសូរនៃអង៑ះវ (រជ.១៤៦៨-៨០) បានតែងតាំងចញ៑សូក្យៅថង៑ ជាមេទ័ពបង្ក្រាបការបះបោរតោង៑ងូចុងក្រោយបង្អស់ ហើយក៏ជាមេទ័ពអនុរាជនៃខែត្រដ៏របឹងរឹងរូសមួយនេះដែរ។ ជាព្រះវង្សនៃរាជវង្សអង៑ះវមួយអង្គផងនោះ ចញ៑សូក្យៅថង៑នៅតែមានភាពស្មោះស្ម័គ្រចំពោះក្សត្រស្នងរាជ្យបន្តពីព្រះបាទសីហសូរ គឺព្រះបាទមង៑ះខោង៑ទី២ (រជ.១៤៨០-១៥០១) ដែលទ្រង់ត្រូវបានស្វាគមដោយរលកនៃការបះបោររបស់ព្រះចៅនៃរមញ៑ះសង៑ះ (១៤៨០), ព្រះចៅនៃចលេង៑ះ (១៤៨១) និង ព្រះចៅនៃប្រន៑ (១៤៨២) ។ ចញ៑សូក្យៅថង៑ បានសុគតក្នុងការប្រយុទ្ធគ្នានៅឯរមញ៑ះសង៑ះក្នុងឆ្នាំ១៤៨១ និង ត្រូវបានស្នងតំណែងបន្តដោយបុត្ររបស់ទ្រង់គឺ ព្រះមង៑ះចញ៑សូ។

ក្នុងឆ្នាំ១៤៨៥ មង៑ះចញ៑សូបានក្លាយជាអ្នកគ្រប់គ្រងទីដប់មួយនៃតោង៑ងូ ហើយត្រូវបានគេលបលួចធ្វើគតក្នុងពេលកំពុងកាន់តំណែង។ ឃាតករគ្មានអ្នកណាឆ្ងាយក្រៅពីព្រះភាគិនេយ្យោរបស់ទ្រង់ឡើយ គឺ ព្រះមង៑ះក្រៃញិុ (រជ.១៥១០-៣០)។ វាមុខជានឹងមានការបះបោរផ្សេងមួយទៀតមិនខានទេ វាលែងតែព្រះអង្គញ៉ិបានចុះចូលនឹងព្រះបាទមង៑ះខោង៑ដោយការផ្ដល់នូវការទំនុកបម្រុងរបស់ទ្រង់យ៉ាងពេញព្រះហស្ថដល់ស្ដេចដែលត្រៀមនឹងចេញច្បាំងមួយអង្គនេះ។  ព្រះអង្គញ៉ិបានបង្ហាញឱ្យយើងឃើញថាព្រះអង្គពិតជាមេដឹកនាំដ៏មានសមត្ថភាពមួយអង្គមែន។ ព្រះអង្គបាននាំយកមកនូវច្បាប់បញ្ញត្តិ និងរបៀបរបបរៀបរយមកកាន់តំបន់នេះ អ្វីដែលបានពោលនេះបានទាក់ទាញជនភៀសសឹកជាច្រើនមកពីប៉ែកផ្សេងៗនៃភូមាកណ្ដាល និង ភូមាលើ។ ដោយប្រើប្រាស់កំលាំងពលកម្មមនុស្សហូរចូលមកស្រាប់នេះហើយ ព្រះអង្គក៏បានផ្គត់ផ្គង់កំលាំងពលកម្មមនុស្សអស់ទាំងនោះដល់គំរោងផែនការកាប់ឆ្ការរានដី និង ប្រព័ន្ធបញ្ចេញបញ្ចូលទឹកជាច្រើនបន្តបន្ទាប់ដើម្បីសម្រួលដល់វិស័យកសិកម្មឱ្យបានសមរម្យសម្រាប់ជ្រលងទន្លេចច៑តោង៑ះមួយនេះ។ តមកទ្រង់ ដោយគ្មានការអនុញ្ញាតពីនគរអង៑ះវ ទ្រង់ក៏បានធ្វើការវាយឆ្មក់ចូលទៅកាន់ទឹកដីហង្សាវតី ស្របពេលដែលនគរភាគខាងត្បូងមួយនេះមានវិបត្តិរាជបល្លង្ក។ វាគឺជាគ្រោះមហន្តរាយទៅវិញទេ: តោង៑ងូស្ទើរតែរលាយបាត់បង់ទៅហើយដោយសារតែមានការវាយបកមកវិញនៅឆ្នាំ១៤៩៥-៩៦ ដោយព្រះបាទពញារាមទី២ (រជ.១៤៩២-១៥២៦)។ នៅឯអង៑ះវ វិញ ព្រះបាទមង៑ះខោង៑មិនខ្វល់ពីការប្រព្រឹត្តល្មើសហួសទីរបស់ព្រះអង្គញ៉ិឡើយ ចំពោះព្រះអង្គត្រូវការតែជំនួយឧបត្ថម្ភរបស់ព្រះអង្គញ៉ិប្រឆាំងទល់នឹងរមញ៑ះសង៑ះតែប៉ុណ្ណោះ។

### ការបែកចេញពីអង៑ះវ
ការបែកបាក់ដែលចៀសមិនផុតរបស់តោង៑ងូជាមួយអង៑ះវបានមកដល់យ៉ាងឆាប់រហ័ស បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតនៃព្រះបាទមង៑ះខោង៑ទី២ក្នុងឆ្នាំ១៥០១។ ព្រះមហាក្សត្រថ្មី នរបតិទី២ (រជ.១៥០១-២៧) ត្រូវបានទទួលស្វាគមន៍ដោយការបះបោរជាច្រើនជុំទិសមួយរំពេចភ្លាមៗ។ មកទល់ឆ្នាំ១៥០២ ព្រះមង៑ះក្រៃញ៉ិបានសម្រេចព្រះទ័យបំបែកខ្លួនចេញពីព្រះរាជា បើទោះជាមានកិច្ចប្រឹងប្រែងព្យាយាមដោយក្ដីអស់សង្ឃឹមរបស់ព្រះបាទនរបតិដើម្បីទទួលបានភក្ដីភាពពីព្រះមង៑ះក្រៃញ៉ិមកវិញ ដោយការប្រទានជង្រុកស្បៀងសំខាន់ៗទាំងអស់នៅក្យោក៑ឆញ៑ទៅឱ្យទ្រង់ក៏ដោយ ក៏នៅតែមិនអាចជួយស្ដារអ្វីបានឡើយ។ ក្នុងឆ្នាំ១៥០៣ កងទ័ពរបស់ព្រះអង្គញ៉ិបានចាប់ផ្ដើមជួយជាសម្ងាត់ដល់ការបះបោរជាច្រើនដែលកំពុងកើតឡើងនៅឯភាគខាងត្បូង។ ក្នុងឆ្នាំ១៥០៤ ព្រះអង្គក៏បានចូលខ្លួនក្លាយជាសម្ព័ន្ធមិត្តដោយបើកចំហជាមួយប្រន៑ក្នុងចេតនាក្ដោបក្ដាប់ត្រួតត្រាភូមាភាគកណ្ដាលទាំងមូល។ ក៏ប៉ុន្តែអង៑ះវគឺជាកងទ័ពដែលមិនទាន់អស់ថាមពលនៅឡើយទេ។ អង៑ះវបានវាយបង្ក្រាបការវាយឆ្មក់របស់សម្ព័ន្ធមិត្តយ៉ាងដំណំក្នុងឆ្នាំ១៥០៤-០៥ និង នៅឆ្នាំ១៥០៧-០៨។

ការវាយបកជាច្រើនដងនេះបានបង្ខំមង៑ះក្រៃញ៉ិបន្ថយមហិច្ឆិតារបស់ទ្រង់។ ព្រះអង្គបានប្រកាសឯករាជ្យជាផ្លូវការបែកចេញពីអង៑ះវក្នុងឆ្នាំ១៥១០ ថែមទាំងបានដកខ្លួនចេញពីការប្រឡូកប្រឡាក់ក្នុងសង្គ្រាមបង្ហូរឈាមគ្នានេះទៀតផង។ អង៑ះវមិនអាចធ្វើ និងបញ្ចេញសកម្មភាពអ្វីឡើយ។ នគរនេះកំពុងប្រឈមមុខនឹងការគំរាមកំហែងជាប់ក្នុងសង្គ្រាមដែលកំពុងតែឆាបឆេះឡើងជាមួយសមូហសហព័ន្ធរដ្ឋឝាន ហើយនិងនៅទីបំផុតបានដួលរលំក្នុងឆ្នាំ១៥២៧។ ក្នុងខណៈនោះ ព្រះអង្គញ៉ិបានផ្ដោតព្រះទ័យទុកដាក់លើការពង្រឹងសេដ្ឋកិច្ច និង ស្ថេរភាពនៃនគររបស់ទ្រង់ទៅវិញ។ គោលនយោបាយមិនជ្រៀតជ្រែកផ្ទៃក្នុងរបស់ទ្រង់បានទាក់ទាញពួកជនភៀសខ្លួនចូលមកតំបន់នេះ ដែលជាតំបន់តែមួយគត់មានសុខសន្តិភាពក្នុងភូមាភាគខាងលើ។ មកទល់នឹងពេលសោយទិវង្គតរបស់ព្រះអង្គក្នុងឆ្នាំ១៥៣០ ព្រះចៅមង៑ះក្រៃញ៉ិបានប្រែមុខមាត់តោង៑ងូដែលជាប្រទេសតូចមួយឱ្យទៅជាមហាអំណាចតំបន់ដ៏ខ្លាំងក្លា។ ប្រវត្តិសាស្ត្របានបង្ហាញថាអតីតសាមន្តរដ្ឋមួយនេះពិតជាបាន "ធ្វើឱ្យមាតុបុរៈខ្លបខ្លាចរអាអានុភាពរបស់ខ្លួនពិតមែន"។

### ការងើបឡើង
* តបង៑រ្វេថីះ]]

រយៈកាលចន្លោះឆ្នាំ១៥២៦ និង ១៥៣៣ យើងបានមើលឃើញថាអំណាចបានផ្លាស់ប្ដូរដៃគ្នាក្នុងបណ្ដារដ្ឋធំៗទាំងឡាយនៅភូមា។ រដ្ឋទាំងបីនោះគឺត្រូវបានស្នងរាជ្យដោយអ្នកដឹកនាំទន់ខ្សោយ: តការ្វត៑បិ (រជ. ១៥២៦-៣៩) នៅហង្សាវតី,  ភុរង៑ថ្វេះ (រជ.១៥២៦-៣២) និង នរបតិ (រជ.១៥៣២-៣៩) នៅប្រន៑ ហើយនិង សិុហរ៑ហ្វា (រជ. ១៥៣៣-៤២) នៅអង៑ះវ (សមូហសហព័ន្ធរដ្ឋ)។ រដ្ឋពីរក្នុងចំណោមនោះត្រូវបានស្នងរាជ្យដោយមេដឹកនាំដែលប្រកបដោយមហិច្ឆិតា និង មានសមត្ថភាព: តបង៑រ្វេថីះ (រជ. ១៥៣០-៥០) នៅតោង៑ងូ និង មង៑ះបង៑ (រជ.១៥៣១-៥៤) នៅម្រោក៑ឩះ (រក្ខ)។ ទោះបីយ៉ាងណា រក្ខៈបានក្លាយជាមហាអំណាចមួយតាមលក្ខណៈផ្ទាល់របស់ខ្លួន ព្រោះតែវានៅដាច់ឆ្ងាយពីគេខាងភូមិសាស្ត្រ ដែលធ្វើអោយរក្ខៈអាចនៅត្រឹមតែជាតួអង្គបន្ទាប់បន្សំក្នុងព្រឹត្តិការណ៍នានានៅដីគោកតែប៉ុណ្ណោះ។ ស្ថានភាពបែបនេះបានបន្សល់ទុកតែតោង៑ងូដ៏តូចមួយប៉ុណ្ណោះ ដែលជាអ្នកនាំមកនូវភ្លើងសង្គ្រាមមកដល់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកជាច្រើនលើករហូតដល់ចុងបញ្ចប់នៃសតវត្សនេះ។ តបង៑រ្វេថីះ និងអ្នកដង្ហែតាមទ្រង់បានសម្រេចឆក់យកឱកាសពេលស្ងប់ស្ងាត់នេះ ពួកទ្រង់ក៏បានបង្កសង្គ្រាមចេញពីអាណាចក្រដ៏តូចចង្អៀតរបស់ខ្លួនឱ្យកាន់តែធំឡើងតាមរយៈការវាយប្រហារលើហង្សាវតី ដែលជានគរធំជាង និង រុងរឿងជាង ក៏ប៉ុន្តែវាក៏ជានគរគ្មានឯកភាពគ្នាមួយនៅភាគខាងត្បូងផងដែរ។ ក្នុងឆ្នាំ១៥៣៤ កងទ័ពតោង៑ងូ បានចាប់ផ្ដើមវាយឆ្មក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំចូលទៅកាន់ទឹកដីហង្សាវតី។ នៅទីបំផុតកងទ័ពរបស់ពួកទ្រង់បានទម្លុះបំបែកចូលទៅបានក្នុងឆ្នាំ១៥៣៨ ហើយចាប់បានពគោ (ពគោ) និងតំបន់ដីសណ្ដឥរាវតី។ ក្នុងឆ្នាំ១៥៣៩ តបង៑រ្វេថីះបានរើរាជធានីទៅពគោដែលក្រុងនេះបានក្លាយជារាជធានីដរាបដល់ចុងនៃសតវត្សនោះ។ ដោយមានការរួមផ្សំគ្នាពីពួកទាហានស៊ីឈ្នួល កាំភ្លើងជាច្រើនដើម និង យុទ្ធវិធីយោធារបស់ពួកព័រទុយហ្កាល់ ក៏ដូចជាពួកអតីតមេបញ្ជាការកងទ័ពហង្សាវតីដែលធ្លាប់ប្រឡូកក្នុងសង្គ្រាមជាច្រើនលើកក្នុងកងទ័ពរបស់តោង៑ងូផងនោះ នគរដែលទើបតែកើតថ្មីនេះបានក្ដោបក្ដាប់រហូតដល់បុកាំចាប់ពីសមូហសហព័ន្ធរដ្ឋឝានរៀងមក ត្រូវនឹងឆ្នាំ១៥៤៥។ យុទ្ធនាការជាច្រើនតទល់នឹងរក្ខៈ (១៥៤៥-៤៧) និង ស្យាម (១៥៤៧-៤៩) យ៉ាងណាមិញមិនបានសម្រេចដូចការចង់បានឡើយ។ ក្នុងយុទ្ធនាការទាំងពីរនេះ កងទ័ពតោង៑ងូបានជោគជ័យក្នុងសមរភូមិ ធំៗ សំខាន់ៗ ទាំងអស់ ប៉ុន្តែមិនអាចយកឈ្នះការការពារដ៏រឹងមាំ និង ស្វិតស្វាញនៃម្រោក៑ឩះ និងអយុធ្យាបានឡើយ។

ទោះបីយ៉ាងណា អ្វីដែលបានមកវិញ តបង៑រ្វេថីះបានបង្កើតអង្គនយោបាយដ៏មានឫទ្ធានុភាពបំផុតនៅភូមា ក្រោយពីការដួលរលំនៃចក្រភពបុកាំតាំងពីឆ្នាំ១២៨៧មកនោះ។ ស្ដេចអង្គនេះបានខិតខំបង្រួបបង្រួម "សំយោគមន-ភូមា" តាមរយៈការទាក់ទាញឱ្យមានការគាំទ្រពីពួកជនជាតិមនយ៉ាងខ្លាំងនៅភូមាក្រោម ដោយហេតុនោះ ពួកមនទាំងនោះត្រូវបានតែងតាំងឱ្យកាន់តំណែងកំពូលៗក្នុងជួររាជការ និងកងទ័ពរបស់ទ្រង់។

### ការវាតទី
នៅរន៑កុន៑]]
ដោយឡែកចក្រភពដែលទើបតែនឹងកើតថ្មីមួយនេះបានបែកបាក់គ្នាបន្ទាប់ពីតបង៑រ្វេថីះត្រូវបានគេធ្វើគតក្នុងឆ្នាំ១៥៥០។ សាមន្តរាជជាច្រើនក៏បានប្រកាសឯករាជ្យភ្លាមៗ បង្ខំឱ្យអ្នកស្នងរាជ្យដែលបានតែងតាំងហើយដោយព្រះបាទតបង៑រ្វេថីះ  ព្រះចៅភុរង៑នោង៑ (រជ.១៥៥០-៨១) ត្រូវតែបង្រួបបង្រួមនគរនេះឡើងវិញក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំតែប៉ុណ្ណោះ។ ភុរង៑្មនោង៑ក្រោយមកបានរុលឡើងទៅលើដល់ដងទន្លេឥរាវតីក្នុងព្រះរាជបំណងដើម្បីភ្ជាប់ភូមាលើ និង ភូមាក្រោមជាលើកដំបូង បើរាប់ចាប់ពីចក្រភពបុកាំបានដួលរលំរួចមក។ ជ័យជំនះនៅភាគខាងជើង "បានធានាពង្រឹងដល់ការគ្រប់គ្រងចាត់ចែងមាសប្រាក់កែវកងក្នុងផ្ទៃប្រទេស ហើយវាបានផ្ដល់ឱ្យមានកំលាំងមនុស្សបន្ថែមដល់ការកេណ្ឌកងទ័ព។" ក្នុងឆ្នាំ១៥៥៥ ភូមាភាគខាងលើបានធ្លាក់ក្នុងកណ្ដាប់ដៃរបស់កងទ័ពភាគខាងត្បូង។ មួយទសវត្សជាងតមកទៀត “យុទ្ធនាការដ៏ខ្លាំងក្លាជាបន្តបន្ទាប់” បានបញ្ចុះឋានៈមណិបុរ និង ពិភពទៃ-ឝានទាំងមូលមកត្រឹមជាឋានៈរដ្ឋសួយទាំងអស់: នៅឯម្ខាងទន្លេសំល្វង៑ វិញមាន ពួកមឿងឝាន (១៥៥៧), លាននា (១៥៥៨), ជៀងតុង (១៥៦២), ពួកមឿងឝានចិន (១៥៦៣), ស្យាម (១៥៦៤) និង លានជាង (១៥៦៥)។ ដោយប្រើប្រាស់កំលាំងមនុស្សដ៏ច្រើននៃតំបន់ដីគោកខាងលិច និង ភាគកណ្ដាល ព្រះអង្គក៏អាចបញ្ជាកងទ័ពបង្ក្រាបការបះបោររបស់សៀមបានយ៉ាងលំបាកលំបិនក្នុងឆ្នាំ១៥៦៩។ នៅឡើយតែ ការបង្ក្រាបចលនាតស៊ូទ័ពព្រៃនៅបណ្ដារដ្ឋភ្នំដាច់ស្រយាលម៉ិះញុង៑ះ និង មង៑ះកោង៑ះឯចុងខាងជើងបំផុត ដែលបានបះបោរក្នុងឆ្នាំ១៥៧១ វាកាន់តែលំបាកខ្លាំងជាងនេះទៅទៀត។ កងទ័ពតោង៑ងូរងទុក្ខដោយការស្លាប់និងរបួសជាច្រើនដោយសារជំងឺ និង ការដាច់ស្បៀង ក្នុងយុទ្ធនាការជារៀងរាល់ឆ្នាំដែលគ្មានបានលទ្ធផលអ្វីទាល់តែសោះ ដើម្បីរុករកក្រុមបះបោរដែលជាក្រុមពូកែខាងបង្វែងដាន។ ពគោអាចចាក់គ្រឹះឡើងវិញនូវរបៀបរបបគ្រប់គ្រងមួយចំនួន មកលើលានជាងវិញមានតែក្នុងឆ្នាំ១៥៧៥ ហើយម៉ិះញុង៑ះ និង មង៑ះកោង៑បានតែក្នុងឆ្នាំ១៥៧៦ ប៉ុណ្ណោះ។

យូរណាស់ទំរាំតែពិភពទៃ-ឝានបានប្រែមកស្ងប់សុខវិញ ក្សត្រអង្គនេះក៏បានផ្ដោតព្រះទ័យងាកមកមើលគោបកៈរបស់ព័រទុយហ្កាល់ ហើយទ្រង់ក៏បានរុលចូលទៅកាន់សម្រាជ្យមុគលដែលនៅភាគខាងលិច។ ឆ្លើយតបនឹងសំណើប្រជែងគ្នា របស់នគរសីហឡៈ កោដ្ដេ និង មហនុវរ សុំឱ្យមានជំនួយកងទ័ពពីព្រះអង្គ នៅទីបំផុតទ្រង់ក៏បានបញ្ជូនកងទ័ពឆ្នើមក្នុងឆ្នាំ១៥៧៦នោះ ឱ្យទៅរាជធានិយកោដ្ដេ ដែលព្រះអង្គចាត់ទុកថាជាដែនអាណាព្យាបាលមួយរបស់ព្រះអង្គ ហើយទ្រង់បានអះអាងថាការធ្វើដូចនេះគឺដើម្បីការពារព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទនៅប្រទេសដែនកោះនោះពីការគំរាមកំហែងរបស់ព័រទុយហ្កាល់។ គោបកៈបានចាត់ទុកកោះនឹងតាមបច្ចេកទេសថាស្ថិតក្នុងសង្គ្រាមជាមួយពគោ បើទោះបីថាគ្មានសង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើងម្ដងណាក្ដី។ ហើយក៏ជាចក្រភពមួយដែលពួកព័រទុយហ្កាល់ចាត់ទុកថាជាចក្រភព "រាជាធិបតេយ្យដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៅអាស៊ីបើគេរាប់ផាត់អធិរាជាណាចក្រចិនចេញ"។ ស្ដេចអង្គនេះបានធ្វើបមាណីយកម្មក្បួនច្បាប់ ប្រតិទិន  រង្វាស់រង្វាល់ និងការបដិបត្តិខាងព្រះពុទ្ធសាសនាទូទាំងប្រទេស។ ដោយឡែកព្រះអង្គក៏បានដាក់បញ្ចូលនូវកំណែទំរង់រដ្ឋបាលផងដែរ ប៉ុន្តែអ្វីទាំងនេះអនុវត្តទៅនៅមានកំរិត។ ចក្រភព "ដែលមានវិសាលភាពធំធេងហួសមាឌមួយនេះ" បានវេញរមួលចូលគ្នាដោយចំណងមេត្រីភាពជាលក្ខណៈបុគ្គលជាមួយពួកសាមន្តរាជ ជាច្រើនអង្គដែលមានភក្ដីភាពទៅនឹងព្រះអង្គ មិនមែនស្មោះត្រង់ទៅនឹងប្រទេសភូមារបស់រាជវង្សតោង៑ងូនោះឡើយ។

### ឱនភាព និង ការដួលរលំ
តាមប្រពៃណីនៃទំរង់រាជការអាស៊ីអាគ្នេយ៍ជាទូទៅ រាល់ស្ដេចធំដែលទើបឡើងសោយរាជ្យថ្មីៗត្រូវតែចាក់គ្រឹះអំណាចរបស់ព្រះអង្គលើបណ្ដាសាមន្តរដ្ឋទាំងអស់នោះម្ដងទៀត។ នេះគឺជាកិច្ចការដ៏លំបាកស្រាប់ទៅហើយ ចំពោះបណ្ដាសាមន្តរដ្ឋដែលស្ថិតនៅតំបន់ភូមិសាស្ត្រដូចគ្នា តែវាកាន់តែពិបាកទៅទៀតជាមួយនឹងទឹកដីដែលនៅឆ្ងាយៗ វាមានភាពលំបាកដោយសារការធ្វើសង្គ្រាមខ្នាតធំចូលទៅកាន់ដែនដីអស់ទាំងនោះ។ ព្រះអង្គបានព្រួយព្រះទ័យថា បើទទួលស្គាល់ឯករាជ្យរបស់អយុធ្យានឹងនាំឱ្យមានការបះបោរទៃជាច្រើនទៀត ដែលការបះបោរអស់ទាំងនោះក៏ប្រហែលជានៅកៀកកិតជិតនឹងមាតុប្រទេសរបស់ព្រះអង្គដែរ។ ព្រះអង្គនន្ទបានផ្ដើមយុទ្ធនាការព្រមានប្រាំលើកធំៗប្រឆាំងនឹងស្យាមរវាងឆ្នាំ១៥៨៤ និង ១៥៩៣ យុទ្ធនាការអស់ទាំងនោះត្រូវរងការបរាជ័យយ៉ាងដំណំ។ ដោយសារតែស្យាមមានជ័យជំនះរាល់លើក សាមន្តរដ្ឋដទៃទៀតក៏បានងាករេបោះបង់ស្វាមីភក្ដិចោល និង កាន់តែមានការស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការបរិច្ចាគកងទ័ពរបស់ខ្លួនទៅឱ្យព្រះអង្គ។ ជិតដល់ចុងទសវត្សឆ្នាំ១៥៨០ និង ដើមទសវត្សឆ្នាំ១៥៩០ ពគោតែងតែពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើប្រជាជននៅភូមាក្រោមដែលមានចំនួនតិចស្រាប់សម្រាប់ការតស៊ូក្នុងសង្គ្រាមដែលមិនមានកំលាំងអាចយកឈ្នះគេបាន។ ពួកមនុស្សប្រុសដែលមានកំលាំងមាំមួនទាំងអស់នៅភូមាក្រោមបានរត់គេចពីការចូលបម្រើកងទ័ព ហើយធ្វើជាព្រះសង្ឃ ទាសករជាប់បុល កូនឈ្នួលឯកជន រឺ ជនភៀសខ្លួននៅឯនគរក្បែរខាង។ ខណៈនោះដែរ ពួកអ្នកស្រែចំការជាច្រើនទៀតក៏បានរត់ភៀសខ្លួនផងដែរ ឯតំលៃស្រូវអង្ករនៅភូមាក្រោមក៏បានឡើងដល់កំរិតមួយដែលហៅលេងលឺ។

ការលិចលង់យ៉ាងឆាប់រហ័សរបស់ចក្រភពនេះក៏បានកើតមានឡើងមែន។ ស្យាមបានដណ្ដើមបានឆ្នេរតនាវឝ្រីទាំងមូលក្នុងឆ្នាំ១៥៩៥ ហើយសាមន្តរដ្ឋផ្សេងៗដែលនៅសេសសល់ក៏បានបែកខ្ញែកចេញពីគ្នាជាផ្លូវការនៅកៀកនឹងឆ្នាំ១៥៩៧។ រដ្ឋដែលបែកចេញពីតោង៑ងូ និង នគររក្ខៈនៅខាងលិចបានលុកលុយភូមាក្រោមរួមគ្នាក្នុងឆ្នាំ១៥៩៨ និងចាប់បានពគោក្នុងឆ្នាំ១៥៩៩។ ពួកសម្ព័ន្ធមិត្តបានលួចប្លន់ និង បានដុតបំផ្លាញខ្ទេចខ្ទីនូវអធិរាជធានីដែលជា “អច្ឆរិយវត្ថុមួយក្នុងចំណោមអច្ឆរិយវត្ថុនៅអាស៊ី” ក្នុងឆ្នាំ១៦០០។

### ផលវិបាក
មុនការដួលរលំពគោបន្តិច បណ្ដារដ្ឋដែលបានបែកខ្ញែកចេញពីចក្រភពនេះរួចទៅហើយនោះបានជាប់ដៃក្នុង “សង្គ្រាមបន្តបន្ទាប់គ្នាគ្រប់ភាគីយ៉ាងវក់វី” ចាប់តាំងពីពាក់កណ្ដាលទសវត្សឆ្នាំ១៥៩០ រៀងមក។

:ប្រន៑បានវាយប្រហារតោង៑ងូ ក្នុងឆ្នាំ១៥៩៥។ ប្រន៑ និងអង៑ះវបានប្រយុទ្ធគ្នាដណ្ដើមយកភូមាកណ្ដាលក្នុងឆ្នាំ១៥៩៦-៩៧។ ប្រន៑ និង តោង៑ងូក្រោយមកបានត្រូវរូវគ្នាវាយប្រហារអង៑ះវវិញក្នុងឆ្នាំ១៥៩៧ ប៉ុន្តែតោង៑ងូបានបែកចេញពីសម្ព័ន្ធភាព រួចហើយក៏បានវាយប្រហារទៅលើប្រន៑ក្នុងឆ្នាំ១៥៩៧ ក្នុងឆ្នាំដដែល។ ក្នុងដែនដីគោកភាគកណ្ដាល លានជាង និង លាននា បានធ្លាក់ចូលក្នុងភ្លើងសង្គ្រាមចាប់ពីឆ្នាំ១៥៩៥-៩៦ ហើយម្ដងទៀតក្នុងឆ្នាំ១៥៩៨-១៦០៣។ ស្យាមបានជួយគាំទ្រដល់ការបះបោរនៅជៀងរាយប្រឆាំងនឹងលាននា (ជៀងថ្មី) ក្នុងឆ្នាំ១៥៩៩។ ជិតដល់ឆ្នាំ១៦០១ លាននាត្រូវបំបែកទៅជាបីមណ្ឌល: ជៀងថ្មី ជៀងរាយមានស្យាមនៅពីក្រោយ នានមានលានជាងនៅពីក្រោយ។ ជៀងថ្មីបានបង្ក្រាបការបះបោរដែលមានស្យាមនៅពីក្រោយខ្នងនៅជៀងរាយក្នុងឆ្នាំ១៦០២   តែក៏បានចុះចូលនឹងអយុធ្យា (ស្យាម) នៅឆ្នាំបន្ទាប់ជាដដែល។ ជៀងថ្មីបានដណ្ដើមយកនានពីលានជាងមកវិញក្នុងឆ្នាំ១៦០៣។ យោធភូមិភាគព័រទុយហ្កាល់នៅឯសេង៑បានបង្វែរសេចក្ដីស្មោះស្ម័គ្ររបស់ខ្លួនងាករេចេញពីរក្ខៈទៅស្មោះស្មគ្រនឹងគោបកៈវិញក្នុងឆ្នាំ១៦០៣។ សាមន្តរដ្ឋរបស់ស្យាម ម៉ិហ៑តំ ក្រោយមកបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយនឹងដែនដីសេង៑របស់ព័រទុយហ្កាល់។ អង៑ះវបានសញ្ជ័យយកបានប្រន៑ (១៦០៨), តោង៑ងូ (១៦១០), សេង៑របស់ព័រទុយហ្កាល់ (១៦១៣), ម៉ិហ៑តំ និង ថ្វាយរបស់ស្យាម (១៦១៣) ហើយនិង លាននា (១៦១៤)។

តែយ៉ាងណាក៏ដោយ បញ្ច្រាសមកវិញរយៈពេល ២៥០ ឆ្នាំនៃការបែកបាក់ខាងនយោបាយដែលបានបន្តក្រោយពីការលិចលង់នៃចក្រភពបុកាំរៀងមក អន្តរកាលនេះបានបង្ហាញថាមានរយៈពេលដ៏ខ្លី។ ក្នុងខណៈពេលដ៏ខើចជាចក្រភពតោង៑ងូដ៏មានវិសាលភាពធំធេង កងទ័ពដែលជាទំរទល់ឱ្យចក្រភពនេះងើបឡើងវិញលែងមានទៀតហើយ។ ជិតដល់ឆ្នាំ១៦២២ ខ្សែលោហិតនៃរាជវង្សដែលបានដួលរលំរួចទៅហើយនោះ (ដែលគេស្គាល់កាលពីអតីតថាជា រាជវង្សតោង៑ងូស្ដារ រឺ រាជវង្សញោង៑រម៑ះ) បានស្នងវង្សបន្តដោយការស្ដារនូវទឹកដីមួយភាគធំនៃចក្រភពតោង៑ងូចាស់មកវិញ តែទឹកដីអស់ទាំងនោះមិនបានរាប់បញ្ចូលទឹកដី ស្យាម លានជាង និង មណិបុរ ឡើយ។ រាជវង្សថ្មីនេះមិនបានពង្រីកខ្លួនឱ្យហួសវិសាលភាពខ្លួនដោយព្យាយាមយកស្យាម រឺ លានជាងត្រឡប់មកវិញទេ។ រាជវង្សនេះគឺជានយោបាយាង្គ ប្រាកដនិយម និង មានលក្ខណៈជាអង្គការចាត់តាំងដែលនឹងមានអត្ថិភាពដរាបដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី១៨។  រាជវង្សថ្មីនេះបានបន្តកសាងរបបនយោបាយ និងប្រព័ន្ធច្បាប់ ដែលលក្ខណៈគោលៗនៃរបៀបរបបទាំងនេះអាចនឹងនៅតែមានប្រើក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវង្សកុន៑ះភោង៑ (១៧៥២-១៨៨៥) បានយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនរហូតដល់សតវត្សទី១៩។ ប្រព័ន្ធនេះដំណើរការមិនបានល្អសោះឡើយ បើទោះបីជារាជាណាចក្រអស់ទាំងនោះមានទំហំធំមធ្យមដូចជា អង៑ះវ និង ស្យាមក៏ដោយ។ នៅពេលនោះ ដោយសារតែទំហំដ៏ធំល្វឹងល្វើយនៃចក្រភព ប្រព័ន្ធបែបនេះរឹតតែធ្វើឱ្យអំណាចកណ្ដាលចុះខ្សោយ និង នាំអោយអំណាចកណ្ដាលកាន់តែរួមរឹតតូចនៅនឹងថ្កល់តែមួយកន្លែងមិនអាចរីកសាយភាយទៅណាបានទេ។ យ៉ាងណាក្ដី វាក៏ជាប្រព័ន្ធតែមួយគត់ ដែលស្ដេចតោង៑ងូបានស្គាល់បានដឹង ហើយពួកទ្រង់ "គ្មានជំរើសអ្វីផ្សេង ក្រៅពីយកវាមកប្រើប្រាស់សិននោះទេ។"

### បំណែងចែករដ្ឋបាល
#### តំបន់ស្នូល
ស្រុកកំណើតដើមនៃរាជវង្សនេះគឺនៅតំបន់តោង៑ងូ ដែលមានរាជធានីតាំងនៅតោង៑ងូ។ ប៉ុន្តែចាប់ពីឆ្នាំ១៥៣៩ មក ស្ដេចកំពូលបានអោយគេទូលហៅទ្រង់ថា “ស្ដេចនៃស្ដេច” បានរើរាជធានីទៅពគោ និងបានអភិបាលត្រង់អ្វីៗដែលធ្លាប់ជានគរហង្សាវតីកាលពីមុន។  នេះគឺជាលើកដំបូងហើយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រភូមា ដែលរាជធានីមួយ មានអំណាចទៅលើអាងទន្លេឥរាវតីទាំងមូល និងស្ថិតនៅក្បែរឆ្នេរសមុទ្រនៃប្រទេស។

ខែត្រអស់ទាំងនេះ និង បំណែងចែកជាភាគៗរបស់ខែត្រត្រូវគ្រប់គ្រងដោយពួកសាមន្តរាជ ដែលពួកគេអាចរស់រានទៅបានអាស្រ័យទៅលើហិរញ្ញវត្ថុបានមកពីដីស្រែព្រះរាជទាន និង ការហូតពន្ធដារក្នុងតំបន់របស់ខ្លួន។ ក្រុមមន្ត្រីរាជការក្នុងតំបន់ស្នូលគឺជាក្រុមមនុស្សចេញពីរាជវាំងហង្សាវតីចាស់។ ចៅហ្វាយស្រុកភាគច្រើន ក៏ដូចជា ពួកខ្ញុំរាជការ និង ពួកសេនាបតីនៅក្នុងរាជវាំងពគោ ឧ. ដូចជា ចៅលក្វន៑ះឥន្ទ ឝុឞ្មន៑បរូ ពញាទឡ្ហៈ ពញាលោ ទោពញា ពញាក្យន៑ថោ ភាគច្រើនប្រហែលជាជនជាតិមន។ ពាក្យដែលត្រូវបានប្រើដោយពួកទស្សនកិច្ចអឺរ៉ុបនិយាយអំពីអ្នករាជការក្នុងវាំង តែងហៅថា សេមីនី (semini) ហើយបំណកប្រែជាភាសាអ៊ីតាលីនៃ ពាក្យ សុស្ម័ន *ឝុឞ្មន៑* របស់មន ត្រូវនឹងពាក្យ លោកម្ចាស់ (lord)។

#### នគរ (រាជាណាចក្រ)
នៅជុំវិញតំបន់ស្នូលគឺជាពួកនគរសួយ។ ពួកសាមន្តរាជទាំងអម្បាលម៉ានគឺនៅតែត្រូវគេទូលហៅថា ស្ដេច និងក៏ត្រូវអនុញ្ញាតឱ្យទទួលយកនូវលក្ខណៈសម្បត្តិជាក្សត្រទ្រង់រាជ្យពេញមុខពេញមាត់ទៀតផង។ ពួកសាមន្តរាជទាំងនោះតម្រូវឱ្យបញ្ជូនសួយសារទៅឱ្យក្សត្រធំ ប៉ុន្តែជាទូទៅពួកទ្រង់ក៏មានអំណាចធ្វើអីតាមព្រះទ័យក្នុងរាជការដែនដីរបស់ពួកទ្រង់ផងដែរ។ ពគោជាទូទៅមិនបានពាក់ព័ន្ធនឹងរឿងរាជការដែនដីឡើយ ការទទួលខុសត្រូវរបស់ពគោស្ថិតក្នុងលំដាប់ថ្នាក់ជាតិ។ ហ្លួងបានចេញនូវបមាណីយកម្មជំរុញឱ្យធ្វើឯកភាពច្បាប់ ទំងន់ និង រង្វាស់រង្វាល់ ប្រតិទិន និង កំណែទំរង់ពុទ្ធសាសនាទូទាំងចក្រភព។ ប៉ុន្តែជំលោះចាស់ជាច្រើនសតវត្សមិនដែលសាបរលាបទាល់តែសោះ។ បណ្ដាសាមន្តរដ្ឋទាំងនោះបានងើបក្រោកឡើងភ្លាមៗ នៅពេលណាដែលអំណាចរបស់ពគោបានធ្លាក់ស្រុតចុះ ហើយបង្កជាសង្គ្រាមពហុភាគីចុះឡើងៗក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៥៩០ និង ទសវត្សឆ្នាំ១៦០០។

ហ្លួងនៅពគោមិនមានការិយាធិបតេយ្យដំណើរការពីមជ្ឈមណ្ឌលកណ្ដាល ដូចរាជវង្សតោង៑ងូស្ដារ និង កុន៑ះភោង៑ឡើយ ដែលរាជវង្សអស់ទាំងនេះបានខិតខំខ្នះខ្នែងត្រួតត្រាទៅលើបណ្ដាសាមន្តរដ្ឋរបស់ខ្លួនខ្លាំងណាស់។ មិនដូចសម័យកាលក្រោយៗទេ ទោះបីពគោកាលណោះឡើងដល់ចំណុចកំពូលជាចក្រភពក៏ពិតមែន តែមិនបានទុកកងទ័ពប្រចាំការ រឺ អ្នកតំណាងជាអចិន្ត្រៃយ៍នៅតាមបណ្ដាសាមន្តរដ្ឋដើម្បីឃ្លាំមើលពួកសាមន្តរាជក្នុងតំបន់នៅពេលដែលបង្ក្រាបសង្គ្រាមរួចរាល់អស់ហើយនោះទេ។ ដោយហេតុនឹងហើយ ស្ដេចធំត្រូវរំពឹងយ៉ាងមុតមាំទៅលើពួកសាមន្តរាជទាំងភក្ដីភាព និង សមត្ថភាព។ ពួកសាមន្តរាជដែលគ្មានឫទ្ធិអំណាច ពួកទ្រង់ពុំអាចធ្វើឱ្យស្ដេចបរិវារថ្នាក់ក្រោមគោរពកោតខ្លាចពួកទ្រង់បានឡើយ ដូចជាពួកសាមន្តរាជនៅលានជាង និង នៅភូមាលើ បន្ទាប់ពីឆ្នាំ១៥៨៤ មក មានតែនាំមកនូវបញ្ហាមិនចេះចប់មិនចេះហើយទៅដល់ហ្លួងធំតែប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ពួកស្ដេចដែលមានសមត្ថភាពដូចជា មហាធម៌រាជាធិរាជ (រជ.១៥៦៩-៩០) នៃប្រទេសស្យាម និង សត្វិវមង៑ះចៅនៃអង៑ះវ (រជ.១៥៥៥-៨៤) បានថែរក្សាព្រះនគររបស់ពួកទ្រង់ឱ្យស្ថិតក្នុងសន្តិភាពទុកសម្រាប់តែស្ដេចកំពូលដែលពួកទ្រង់ស្មោះត្រង់ចំពោះតែប៉ុណ្ណោះគឺ: ព្រះបាទភុរង៑នោង៑។ ផ្ទុយទៅនឹងអ្វីខាងលើ គឺថាពួកមេដឹកនាំដែលមានសមត្ថភាពក៏ទំនងប្រហែលជាបះបោរនៅពេលដែលស្ដេចធំមិនមែនជាព្រះបាទភុរង៑នោង៑ ហើយពួកទ្រង់ពិតជាបានធ្វើការបះបោរមែន។

#### រដ្ឋអង្គម្ចាស់
រដ្ឋសក្ដិភូមិស្ថិតនៅថ្នាក់ក្រោមនគរសាមន្តរាជ គឺជារដ្ឋបែបព្រះអង្គម្ចាស់ ដែលគ្រប់គ្រងដោយ *ចៅហ្វា*។ លើកលែងតែមណិបុរមួយចេញ បណ្ដារដ្ឋទាំងនោះគឺជាមឿងរបស់ឝានទាំងអស់ ដែលព័ទ្ធជារង្វង់ជុំវិញជ្រលងទន្លេឥរាវតីភាគខាងលើ (ឧ.អង៑ះវក្សេត្រ) ចាប់ពីរដ្ឋកលេះនៅភាគពាយព្យដល់មឿងផៃនៅភាគអាគ្នេយ៍។ មណិបុរមិនមែនជារដ្ឋឝានទេ និងអ្នកគ្រង់គ្រងរបស់រដ្ឋនេះបានតាំងខ្លួនឯងថាជា *រាជា* ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏ពគោបានចាត់ *រាជា* ចូលជា"*ចៅហ្វា*" មួយដែរ ហើយបានរាប់មណិបុរ ថាជារដ្ឋអង្គម្ចាស់មួយផ្សេងទៀត បើទោះបីថាវាជារដ្ឋដ៏ធំមួយយ៉ាងណាក្ដី។ រដ្ឋធំពីរផ្សេងទៀតគឺជៀងតុង និង មង៑ះកោង៑ះ ដែលអ្នកដឹកនាំរបស់រដ្ឋទាំងនោះបានទទួលឋានៈជាខត្តិយវង្សពេញមុខពេញមាត់។

ចំពោះការសម្រេចខាងរដ្ឋបាល ខាងរាជការបានចងរដ្ឋទាំងនោះជាក្រុមទៅជាខែត្រ (តិុង៑ះ (တိုင်း))។ កំឡុងរជ្ជកាល ភុរង៑នោង៑ អង៑ះវត្រូវប្រើជាអន្តររដ្ឋរវាងពគោ និង បណ្ដារដ្ឋតាមតំបន់ភ្នំ។ ប៉ុន្តែក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនន្ទ រាជការបានព្រួយបារម្ភចំពោះចំណងមេត្រីភាពយ៉ាងស្អិតល្មួតហួសហេតុរវាងសត្វិវមង៑ះចៅ និង *ពួកចៅហ្វា* អស់ទាំងនោះយ៉ាងខ្លាំង។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៥៨៤ មក លើកលែងតែឆ្នាំ១៥៨៧-៩៣ ព្រះបាទនន្ទបានបន្តគោលនយោបាយបន្ទេរអំណាចទៅភាគខាងលើប្រទេសក្នុងនោះដែរ តួនាទីរបស់អង៑ះវក៏ត្រូវបានបិទបញ្ចប់ជាសារវន្ត។ ការគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់គ្មានប្រសិទ្ធិភាពទាល់តែសោះ ដូចបានឃើញស្រាប់តាមរយៈអវត្តមានស្ទើរតែទាំងស្រុងនៃការចូលរួមចំណែកពីបណ្ដារដ្ឋឝាន និងមណិបុរចំពោះការតស៊ូសង្គ្រាមរបស់ពគោនៅប្រទេសស្យាម។

ភុរង៑នោង៑បានចាត់ទុកថាការគ្រប់គ្រងបណ្ដារដ្ឋឝានជាភាពចាំបាច់ខាងយុទ្ធសាស្ត្រខ្លាំងជាងគេបំផុតសម្រាប់ការក្ដោបក្ដាប់ប៉ែកខាងលើនៃផ្ទៃប្រទេស។ ការវាយឆ្មក់ដោយពួកមឿងឝាននៅតាមតំបន់ភ្នំក្បែរៗខាងគឺជាកង្វល់គំរាមកំហែងដល់របបគ្រប់គ្រងដែលស្ថិតនៅដីទំនាបជាបន្តបន្ទាប់ ចាប់តាំងពីសតវត្សទី១៤ មក។ រដ្ឋគួរឱ្យភ័យខ្លាចបំផុតគឺម៉ិះញុង៑ះ និង មឿងកោង៑ះ រដ្ឋឝានទាំងពីរនេះហើយ ដែលបានដឹកនាំការវាយឆ្មក់ច្រើនជាងគេបំផុត។ ភុរង៑នោង៑បានដាក់បញ្ចូលកំណែទំរង់រដ្ឋបាលជាគន្លឹះមួយ ដែលវាបានក្លាយជាកេរ្តិ៍ដំណែលដ៏មានសារៈសំខាន់បំផុតរបស់ទ្រង់ ហើយវាក៏បន្តមានវត្តមានយូរជាងគេបំផុតផងដែរ។  ស្ដេចអង្គនេះក៏បានអនុញ្ញាតឱ្យ *ពួកចៅហ្វា* ទទួលបានសិទ្ធិអំណាចសក្ដិភូមិទៅលើអាណាប្រជារាស្ត្ររបស់ខ្លួនផងដែរ។ តំណែង *ចៅហ្វា*  នេះ នៅតែជាតំណែងសួពូជ។ ប៉ុន្តែ *ចៅហ្វា* កំពុងកាន់តំណែងស្រាប់ទៅហើយនោះ អាចនឹងត្រូវដកហូតតំណែងចេញដោយស្ដេចអង្គនេះភ្លាមបើសិនជាមានការប្រព្រឹត្តិខុសឆ្គងហួសហេតុពេក ទោះបីយ៉ាងណាការជ្រើសរើសអ្នកស្នងបន្តគឺព្រះអង្គរើសតែក្នុងរង្វង់សមាជិកគ្រួសាររបស់ *ពួកចៅហ្វា* តែប៉ុណ្ណោះទេ។ នវានុវត្តន៍ដ៏សំខាន់គឺថា ព្រះអង្គតម្រូវឱ្យរាជបុត្រនៃពួកសាមន្តរាជទាំងប៉ុន្មានឱ្យគង់នៅរាជវាំងជារាជបំរើ ដែលទុកសម្រាប់គោលបំណងពីរយ៉ាង: យកពួកទ្រង់ធ្វើជាចំណាប់ខ្មាំងសម្រាប់ឱ្យព្រះបិតារបស់ពួកទ្រង់កុំឱ្យប្រព្រឹត្តិខុសវៀចវេរ ហើយពួកទ្រង់ក៏ទទួលបានមកវិញនូវការហ្វឹកហាត់សំខាន់ៗនៅពេលកំពុងគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងរបស់ភូមាផងដែរ។ គោលនយោបាយឝានរបស់ទ្រង់ត្រូវបានដង្ហែតាមដោយព្រះមហាក្សត្រភូមាទាំងអស់ចាប់ពីពេលនោះរៀងដរាបដល់ការធ្លាក់ព្រះរាជាណាចក្រនេះជាចុងក្រោយទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃរបស់ពួកប៊្រីថេនក្នុងឆ្នាំ១៨៨៥។
* ផ្ទៃក្រឡាសរុបនៃរដ្ឋស្នូល (មីយ៉ាន់ម៉ា ថៃ លាវ និង មណិបុរ) ប្រើប្រាស់ព្រំដែនសម័យថ្មី និង មិនបានរាប់ដែនដីចំណុះរបស់សៀម នៅកម្ពុជា រឺ ដែនដីចំណុះរបស់លានជាងនៅវៀតណាម និង កម្ពុជា គឺមានផ្ទៃ ១,៤៥ លាន គម២។ ដោយដកផ្ទៃពាក់កណ្ដាលនៃផ្ទៃដីរបស់រក្ខៈចេញទៅនៅសល់ត្រឹម ១,៤៣ លាន គម២។
* ដោយបន្ថែមខាងអាណាខេត្តនៃអ្យូណានខាងទន្លេមេគង្គខាងត្បូង (អ្នីជៀង ប៉ោឝាន តឺហុង លីនត្សាង ភូអឺរ និងសិបសងបាននា) កើនផ្ទៃដីដល់ ១,៥៦ លាន គម២។ យ៉ាងណាមិញ ពួកអ្នកប្រាជ្ញកំណត់ត្រឹមប្រហែលពាក់កណ្ដាលនៃតំបន់ម្ខាងទន្លេមេគង្គរហូតដល់តោង៑ងូភូមាតែប៉ុណ្ណោះ ដែលមានទំហំសរុបប្រហែល ១,៥ លាន គម២។
* ដោយបញ្ចូលទឹកដីចំណុះរបស់សៀមដែលជាទឹកដីកម្ពុជាទំនើបនៅភាគខាងលិច និង ដែនដីទាំងប៉ុន្មាននៃមណិបុរ ក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាភាគឦសាននាសម័យទំនើបនេះ បានធ្វើឱ្យផ្ទៃក្រឡាសរុបឡើងដល់ ១,៦ លាន គម២។

### បមាណីយកម្មច្បាប់ និង ពាណិជ្ជកម្ម
ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ភុរង៑នោង៑ ស្ដេចអង្គនេះបានដាក់បញ្ចូលវិធានការនៃការធ្វើឯកភាពច្បាប់ដោយការកោះហៅព្រះសង្ឃ និងមន្ត្រីចេះដឹងពីទូទាំងវិជិតរាជ្យទាំងអស់ចាត់ចែងសមូហកម្មក្បួនគម្ពីរច្បាប់ជាផ្លូវការ។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញបានចងក្រង *ធម្មសាស្ត្រក្យៅ* និង *កូសោងចូក* ពឹងផ្អែកទៅលើគម្ពីរធម្មសាស្ត្ររបស់ព្រះបាទហ្វារ័វ។ សេចក្ដីសម្រេចវិនិច្ឆ័យត្រូវទុកឱ្យខាងព្រះបរមរាជវាំងដែលគេប្រមែប្រមូលចងក្រងទុកក្នុង *ហង្សាវតីហ្ស៊ីនផ្យាត-ទន*។ ភុរង៑នោង៑បានលើកតម្កើងច្បាប់ថ្មីឱ្យមានប្រើទូទាំងចក្រភពរហូតដល់វាអាចសម្របជាមួយនឹងទំនៀមទំលាប់ និង ការប្រណិប័តក្នុងសង្គមសហគមន៍នៅតាមភូមិស្រុក។ ព្រះអង្គក៏បានធ្វើបមាណីយកម្មទំងន់ និងរង្វាស់រង្វាល់ ដូចជាហត្ថ បាត្រ ជាល ទូទាំងព្រះរាជាណាចក្ររបស់ទ្រង់។ ពួក *អមូថម៑ះ* គឺជាវណ្ណៈពួកមនុស្សមួយក្រុម ដែលបានរួចផុតពីការបង់ពន្ធខ្លួន ភាគច្រើនដោយសារតែការដោះដូរមកវិញតាមរយៈការបម្រើទៀងទាត់ រឺ ការបម្រើកងទ័ពថ្វាយហ្លួង។ បរិមាណភាគនៅកំណត់ថេរដដែលរហូតដល់សតវត្សទី១៧ ដែលកាលណោះ ស្ដេចតោង៑ងូស្ដារបានដាក់បញ្ចូលបរិមាណភាគឱ្យមានការប្រែប្រួលទៅតាមស្ថានភាពនៃដំណើរប្រែប្រួលនៃចំនួនប្រជាសាស្ត្រវិញ។

កំណត់ត្រាដែលនៅស្ថិតស្ថេរមុនគេបង្អស់នៃអង្គការចាត់តាំងកងយោធពលភូមិន្ទភូមាចុះកាលកំណត់ឃើញមានតែក្នុងឆ្នាំ១៦០៥ តែប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែរចនាសម្ព័ន្ធនៃអង្គការចាត់តាំងក្នុងសម័យដើមដំបូងគេនៃចក្រភពតោង៑ងូក្សេត្រទីមួយនោះ មើលទៅក៏ប្រហាក់ប្រហែលគ្នា ហាក់បីដូចជាគ្មានអ្វីគួរឱ្យកត់សម្គាល់ប្លែកគ្នាទាល់តែសោះឡើយ។ រាជបញ្ជារបស់ស្ដេចក្នុងឆ្នាំ១៦០៥ បានត្រាស់ថាកងវរសេនាធំនីមួយៗគប្បីមាន ទាហានថ្មើរជើង ១០០០ នាក់ ស្ថិតនៅក្រោមមេក្រុម ១០០ នាក់ដែលគេហៅថា *អក្រប៑* () មេកងវរសេនាតូច ១០ នាក់ ហៅថា *អឆៅ* () និងមេបញ្ជាការ ១ នាក់ហៅថា *អក៏* () និងរេហ៍ពលទាំងអស់ត្រូវបំពាក់ដោយអាវុធរួមមានកាំភ្លើងដៃ និង កាំភ្លើងធំ។ កងវរសេនាធំនាសតវត្សទី១៧មួយកង ជាធម្មតា ត្រូវប្រដាប់ដោយកាំភ្លើងធំ ១០ ដើម, កាំភ្លើងហត្ថ ១០០ ដើម និង ធ្នូ ៣០០ ដើម។

លទ្ធភាពកេណ្ឌកងទ័ពគឺផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើអំណាចរបស់ស្ដេចកំពូលលើបណ្ដាពួកសាមន្តរាជរបស់ទ្រង់។ ភុរង៑នោង៑តម្រូវឱ្យរដ្ឋដែលសញ្ជ័យបានថ្មីៗទាំងប៉ុន្មានផ្ដល់នូវបរិមាណភាគនៃកំលាំងមនុស្សទុកសម្រាប់យុទ្ធនាការក្រោយៗមកទៀត។ តាមរយៈពួកអ្នកប្រាជ្ញ នៅពេលចក្រភពឡើងដល់ចំណុចកំពូល កងទ័ពរបស់ចក្រភពនេះប្រហែលអាចកើនឡើងដល់ចំនួន ១០០០០០ ប្លាយនាក់ និង កងទ័ពនាំមុខសម្រាប់យុទ្ធនាការយោធាមួយគឺមានចំនួនច្រើនបំផុតប្រហែលជា ៧០០០០ នាក់។ ភាពចុះខ្សោយគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៃប្រព័ន្ធមួយនេះគឺថាភាគច្រើននៃកំណែនកងទ័ពប្រកបដោយសក្ដានុពលដ៏សន្ធឹកសន្ធាប់ទាំងនោះបានមកតែពីតំបន់ខាងក្រៅរាជធានីតែប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងឆ្នាំ១៥៨១ ២១% ចំណោមអ្នកតាំងទីលំនៅអចិន្ត្រៃយ៍  ក្នុងរង្វង់បរិវេណ ២០០ គ.ម. ជុំវិញ ពគោ គឺជា "ពួកអមូថម៑ះ" (ចំណែកនៅឆ្នាំ១៦៥០ ក្នុងសម័យតោង៑ងូស្ដារ "ពួកអមូថម៑ះ" មានចំនួនលើសពី ៤០ %  ស្ថិតនៅក្នុងរង្វង់ ២០០ គ.ម. ជុំវិញបរិវេណ រាជធានីអង៑ះវ)។  វាបានសឱ្យឃើញថាស្ដេចធំក្នុងសម័យតោង៑ងូទីមួយត្រូវតែពឹងផ្អែកកំណែនពីពួកសាមន្តរាជរបស់ទ្រង់ដើម្បីបង្កើនចំនួនកងទ័ពរបស់ព្រះអង្គថែមទៀត។ ភាពថមថយនៃចំនួនកងទ័ពត្រូវបានគេឃើញលេចឡើងយ៉ាងជាក់ច្បាស់នៅពេលស្ដេចធំមិនមែនជាព្រះបាទភុរង៑នោង៑។ កងទ័ពរបស់ព្រះបាទនន្ទសរុបទៅទាំងអស់ប្រហែលមិនដែលលើសចំនួន ២៥០០០ នាក់ម្ដងណាឡើយ។ កងឯកភាពកាំភ្លើងរំសេវ និងកាំភ្លើងធំពិសេសដំបូងគេត្រូវបានប្រមូលផ្ដុំភាគច្រើនដោយពួកទាហានស៊ីឈ្នួលជាជាតិព័រទុយហ្កាល់ និងពួកមកពីមហាសមុទ្រឥណ្ឌា (ភាគច្រើនពួកឥស្លាម) ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅចុងទសវត្ស១៥៣០។ មានតែ កងកាំភ្លើងធំទេដែលត្រូវបានបន្តកាន់ការដោយពួកទាហានស៊ីឈ្នួលបរទេសពេញមួយសតវត្សទី១៦។ កងកាំភ្លើងធំតោង៑ងូមិនដែលយកកាំភ្លើងដៃអឺរ៉ុបច្រើនដើមយកទៅធ្វើការឡោមព័ទ្ធក្រុងឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ ពួកគេ "បានប្រើកាំភ្លើងធំរបស់ពួកព័រទុយហ្កាល់ប្រកបដោយប្រសិទ្ធិភាពជាងមុនដោយលើកវាដាក់តាំងលើដីលើក រឺ ប៉មសើនខ្ពស់ៗ ហើយបាញ់តម្រង់ចុះចូលទៅកាន់ទីក្រុងដែលពួកគេបានឡោមព័ទ្ធ"។ តោង៑ងូគឺជាសមិទ្ធផលនៃសង្គ្រាមឥតឈប់ឈរកាលពីប៉ុន្មានសតវត្សមុននៃតំបន់ភូមាភាគខាងលើ។ ក្នុងយុគសម័យនៃការបះបោររបស់ពួកចៅហ្វាយខែត្រដ៏រំជើបរំជួល គ្រប់មេបះបោរទាំងប៉ុន្មានយល់ថាដើម្បីដឹកនាំនគរបានត្រូវតែចេះកាន់ការបញ្ជាកងទ័ព។ ព្រះអង្គម្ចាស់ដែលមានបណ្ដាសក្ដិខ្ពស់ៗនៃរាជវង្សតោង៑ងូទទួលបានការហ្វឹកហ្វឺនផ្នែកកងទ័ពតាំងពីកុមារភាព ហើយដោយរំពឹងថានឹងបានចូលប្រឡូកក្នុងសមរភូមិដោយផ្ទាល់។ ពួកមេដឹកនាំតោង៑ងូនៅសម័យនោះ រួមមាន តបង៑រ្វេថីះ ភុរង៑នោង៑ នន្ទ មង៑ះរ៏សីហសូរ និង នត៑ស្យង៑នោង៑ ដំបូងបានចូលប្រឡូកក្នុងសមរភូមិក្នុងព្រះជន្មទសវ័យដូចគ្នា។ ប្រពៃណីហាត់ក្បួនពិជ័យសង្គ្រាមបែបនេះជាធម្មតាមិនដែលមាននៅក្នុង "បណ្ដានគរធំៗ ដែលប្រកបដោយសុខសន្តិភាពជាងតោង៑ងូនោះទេ" ដូចជាប្រទេសស្យាមជាដើម។ ប្រជារាស្ត្រនៃចក្រភពនេះបានបង្ហាញថាមានច្រើនលើសពី ៦ លាននាក់។ ក្នុងឆ្នាំ១៦០០ តំបន់មានមនុស្សរស់នៅច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងចក្រភពកាលពីអតីតនោះមាន ស្យាម (២,៥ លាននាក់)  តមកភូមាលើ (១,៥ លាននាក់)  ដែនដីភ្នំឝាន (១ លាននាក់) និងភូមាក្រោម (០,៥ លាននាក់) —សរុបទាំងអស់យ៉ាងហោចណាស់ក៏បាន ៥,៥ លាននាក់ដែរ។ ការប៉ាន់ស្មានបរិមាណប្រជារាស្ត្រនៅ លាននា លានជាង និង មណិបុរមិនត្រូវបានគេដឹងថាប៉ុន្មាននោះទេ។ បរិមាណនៃប្រជារាស្ត្រនៃចក្រភពមុនពេលសង្គ្រាមបំផ្លិចបំផ្លាញក្នុងឆ្នាំ១៥៨៤-៩៩ ប្រហែលលើសពី ៦ លាននាក់ទៅទៀត។ ប្រជារាស្ត្រនៅតំបន់រាជធានីពគោ តាមរយៈជំរឿនឆ្នាំ១៥៨១ គឺមានត្រឹមតែប្រហែល ២០០០០០ នាក់តែប៉ុណ្ណោះ។ ភាពស្រដៀងគ្នានេះ ក៏បានកើតមានក្នុងដែនដីគោកភាគកណ្ដាលផងដែរ អត្តសញ្ញាណនយោបាយជាតិពន្ធុនិយមចាប់ផ្ដើមពី ពួកទៃយួននៅលាននា (លានស្រែ) ពួកលាវនៅលានជាង (លានដំរី) និង ពួកស្យាមនៅស្យាមដែលបានរីកផុសផុលឡើង។

ព្រមគ្នានឹងក្រុមនយោបាយជាតិពន្ធុធំៗ ក៏មានក្រុមជនជាតិភាគតិចនៃជាតិពន្ធុតូចតាចជាច្រើនផ្សេងៗគ្នាទៀតដែរ។ នៅភូមាក្រោម ដែលមានគេនិយាយភាសាមនច្រើនលើសលប់ទៅហើយនោះ ក៏មានពួកភូមា ករង៑ និង ឝាន ចំនួនច្រើនគួរសម (ដូចគ្នាទៅនឹងពួកអឺរ៉ុប ពួកជ្វីប ពួកអាមេន ពួកពែរ្ស ។ល។ ជាច្រើន នៅកំពង់ផែសំខាន់ៗ) មករស់នៅក្នុងសម័យកាលនេះផងដែរ។ អ្នកត្រូវគេកៀរភាគច្រើនមកពីតំបន់រដ្ឋដែលត្រូវគេសញ្ជ័យបានយកពីទីឆ្ងាយៗមានដូចជាលានជាង ត្រូវនាំឱ្យមករស់នៅឯភូមាក្រោម។ នៅភូមាលើ ពួកឝាន ពួកកទូះ ករង៑ ខ្យង៑ះ និងពួកជនជាតិភាគតិចដទៃទៀតនៅតែកាន់កាប់នៅត្រង់ជាយដែនភូមិភាគរាំងស្ងួតដដែល។ មឿងឝានទាំងប៉ុន្មាននោះរួមមានពួកខ្យង៑ះ ពួកកខ្យង៑ ពួកវ ពួកបលោង៑ ពួកករង៑ក្រហម។ល។ ក្រឡេកមើលទៅដីគោកភាគកណ្ដាលវិញ ក្រុមទៃដែលមានភាសាប្លែកៗគ្នាជាច្រើនក្រុមមានវត្តមានរួមគ្នាជាមួយពួកខ្មែរ ពួកមនដែលមានចំនួនច្រើនគួរសមដែរ ហើយនិងពួកជនជាតិភាគតិចជាច្រើនទៀតនៅតាមតំបន់ដងភ្នំ។ អន្តរៈកំពង់ផែនៅអយុធ្យាបានទទួលរាក់ទាក់ស្វាគមន៍ដល់សហគមន៍ជាច្រើននៃពួកពង្គល អារ៉ាប់ និង ពែរ្ស។

តាមពិតទៅ ការកំណត់ជាតិពន្ធុជាចំណាត់ការនៅមិនទាន់តឹងរឹងនៅឡើយនោះទេ។ អត្តសញ្ញាណជាតិពន្ធុបែបនយោបាយហួសហេតុនៅតែស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលដំបូងៗនៃការចេញពន្លកតែប៉ុណ្ណោះ។ នៅឯដីគោកភាគខាងលិចឯណេះវិញ ទោះបីជាគេគិតថាក្រុមជាតិពន្ធុមានដូចជាពួកភូមា ពួកមន ពួកឝានជាក្រុមជាតិពន្ធុធំៗនោះក៏ពិតមែន ក៏ប៉ុន្តែពួកជាតិសាសន៍នីមួយៗនោះក៏ត្រូវបែងចែកខ្លួនឯងទៅជាមជ្ឈមណ្ឌលអរិភាពនឹងគ្នាជាច្រើនទៀតដោយសារតែប្រពៃណីតាមតំបន់មានភាពដោយឡែកគ្នា ហើយករណីភាគច្រើនមកពីមានភាសាប្រាក្រឹត រឺ គ្រាមភាសាខុសគ្នា។ ភាពដូចគ្នានេះក៏ប្រាកដជាមានចំពោះពួកក្រុមជនជាតិភាគតិចតូចៗដែរ ជាការពិតទៅ បច្ចេកសព្ទដូចជា ពួកកខ្យង៑ ពួកករង៑ និង ពួកខ្យង៑ៈ គឺជាពហិនាមត្រូវបានប្រសិទ្ធនាមឱ្យដោយពួកភូមាដែលសរុបចាត់ក្រុមពួកគេជាច្រើនក្រុមដោយឡែកៗពីគ្នា។ នៅក្នុងដីគោកភាគកណ្ដាល ពួកក្រុមជាតិពន្ធុស្យាម លាវ និង ទៃយួន (អ្នកមឿង) ដែលជាពួកក្រុមសំខាន់ៗ គំនិតបែបនេះស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលចាប់ផ្ដើម ហើយវាស្ថិតក្នុងទស្សនទានបែបឥស្សរភាពភាគច្រើនជាងទៅវិញ។

#### ឥទ្ធិពលនៃជាតិពន្ធុនិយមមិនទាន់មានលំនឹង
ជាតិពន្ធុនិយមមិនទាន់មានសភាពរឹងមាំ រឺក៏ ទើបតែចាប់កំណើតប៉ុណ្ណោះ តែវាក៏ធ្លាប់បណ្ដាលឱ្យមានការប៉ះទង្គិចគ្នាខាងភូមិសាស្ត្រនយោបាយយ៉ាងខ្លាំងក្លាផងដែរ។ ហេតុផលសំខាន់មួយនោះគឺសម្ព័ន្ធភាពរដ្ឋចៅហ្វាយនិងកូនចៅ ជារឿយៗមកមុនជាតិពន្ធុនិយម ដែលវាបានជំរុញឱ្យមានការចងសម្ព័ន្ធគ្នាខាងផ្នែកនយោបាយជារៀងរាល់ដងដែលទៅហួសផុតពីដំណាក់ជាតិសាសន៍។ បាតុភូតដូចគ្នានេះក៏នៅតែមានជាទូទៅនៅតាមបណ្ដារដ្ឋនានាដូចជា វៀតណាម រុស្ស៊ី និងបារាំងកំឡុងសម័យនោះផងដែរ។ គ្មានអ្វីជាការគួរភ្ញាក់ផ្អើលឡើយ នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីទាំងឡាយក្នុងសម័យនោះក៏មានមកពីជាតិសាសន៍ជាតិពន្ធុភាគតិចដទៃជាច្រើនទៀតដែរ។ ការចុះចូលឆ្លងជាតិពន្ធុជារឿយៗ "មិនបានកើតចេញពីអំពើក្បត់ជាតិសាសន៍ណាមួយឡើយ។" បណ្ដារដ្ឋ ទាំងធំទាំងតូចបានផ្លាស់ប្រែចងសម្ព័ន្ធភាពនឹងគ្នា ដោយមិនប្រកាន់អំពីជាតិពន្ធុនោះឡើយ។

ត្រង់នេះមិនមានន័យថាការណ៍សង្គ្រាម រឺ ចលនាបំលាស់ទីនៃអាណាប្រជានុរាស្ត្រគ្មានឥទ្ធិពលអ្វីសោះ ក៏ទេ។ នៅតាមបណ្ដោយដងទន្លេឥរាវតី គឺជាឧទាហរណ៍មួយ ដែលទេសន្តរប្រវេសន៍ពីភាគជើងចុះមកខាងត្បូង "បានធ្វើឱ្យពួកអ្នកចំណូលថ្មីប៉ះទង្គិចនឹងពួកអ្នកម្ចាស់ស្រុកដែលមានស្រាប់ និងបានជំរុញឱ្យមានផ្នត់គំនិតពីរកើតឡើង តាមរយៈរំញោចប៉ះទង្គិចខាងផ្លូវចិត្តចំពោះវត្តមានពួកជនបរទេសក្រៅស្រុកអស់ទាំងនោះ ហើយនិងការរៀបចំប្រមូលកងទ័ពទុកធ្វើសង្គ្រាម (ដោយប្រយោលគ្មានចេតនា)។ ការវាយឆ្មក់របស់ពួកឝាននៅឯភូមាលើ វាបានបង្កឱ្យមានការវាយបកតបតទៅកាន់ពួកឝានវិញយ៉ាងគំហុក ដែលវាបានផ្ដល់នូវមេរៀនមួយយ៉ាងជូរចត់បំផុតចំពោះពួកឝាន។" តែការផ្សារភ្ជាប់គ្នារវាងពូជសាសន៍ និង សេចក្ដីស្មោះត្រង់ខាងផ្នែកនយោបាយមិនអាចវេញធ្លុងចូលគ្នាបានឡើយ ក្នុងន័យនេះទំនាក់ទំនងមេត្រីភាពចៅហ្វាយនិងកូនចៅ នៅតែជាកត្តាសំខាន់បំផុតតែមួយគត់ក្នុងការកសាងរដ្ឋ។ តួអង្គនយោបាយដែលទាញប្រយោជន៍បានច្រើនបំផុតពីទំនាក់ទំនងបែបនេះហើយប្រកបដោយភាពជោគជ័យ នោះគឺព្រះបាទភុរង៑នោង៑។ ព្រះចៅចក្រពត្តិអង្គនេះបានបង្កើតទំនាក់ទំនងចៅហ្វាយនិងកូនចៅផ្អែកទៅលើទស្សនៈវប្បធម៌បែបពុទ្ធសាសនាលោកធាតុ រួមផ្សំជាមួយការគំរាមកំហែងច្បាំងដណ្ដើមយកដោយកំលាំងកងទ័ពយ៉ាងសន្ធឹកសន្ធាប់ ដើម្បីក្ដោបក្ដាប់គ្រប់គ្រងចក្រភពនេះ។ ព្រះអង្គបានតាំងខ្លួនព្រះអង្គជា "ចក្រវត្តិ" ដែលប្រកបដោយគុណធម៌  ហើយនិងបានបង្កើតចំណងមេត្រីភាពផ្ទាល់ព្រះអង្គដោយផ្អែកលើផ្នត់គំនិត "thissa" (ភក្ដីភាព) និង "kyezu" (ការយកអាសាគ្នា)។  ទំនៀមនៃការចងស្ពានមេត្រីចៅហ្វាយនាយ-កូនចៅឆ្លងពូជសាសន៍បែបនេះ ត្រូវបានបន្តឥតដាច់ ថ្វីត្បិតតែមិនមានច្រើន តែវានៅមានក្នុងសង្គមអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកដរាបដល់សតវត្សទី១៩។

#### វណ្ណៈសង្គម
សង្គមតោង៑ងូក្សេត្រទីមួយដែលស្ថិតនៅតាមដងទន្លេឥរាវតីបានយកលំនាំតាមចក្រភពបុកាំ និង នគរអង៑ះវ។ បណ្ដារាស្ត្រភាគច្រើនអាចស្ថិតនៅក្នុងក្រុមធំមួយក្នុងចំណោមក្រុមធំទាំងបួននៃវណ្ណៈរាស្ត្រសាមញ្ញ (*ហ្ស៊ីនយ៉េថា* ន័យ. “អ្នកក្រ”)។

របបស្រដៀងគ្នានេះ ក៏ត្រូវបានដាក់ឱ្យប្រើក្នុងប្រទេសស្យាមដែរ។

វណ្ណៈទាំងពីរធំៗក្នុងចក្រភព ធ្វើឱ្យសង្គមរបស់ចក្រភពនេះត្រូវបានបែងចែកជាច្រើនស្រទាប់វណ្ណៈចាក់ស្រែះគ្នាយ៉ាងជ្រៅ: ការប្រកាន់វណ្ណៈរវាងពួកអភិជន និង បណ្ដារាស្ត្រសាមញ្ញពិតជាមានការប្រកាន់យ៉ាងមុតមាំពិតប្រាកដមែន។ នៅតាមដងទន្លេឥរាវតី ពួក "មង៑ះ រឺ មឹង" ប្រុសៗ តាមតុល្យការ ភាគច្រើនទំនងបានសិក្សារៀនសូត្រក្នុងវត្តអារាមរយៈពេលយូរ ហើយមានចំណេះជំនាញខាងភាសាបាលី បូករួមទាំងភាសាសំស្ក្រឹតផង ពួកគេអស់ទាំងនោះនិយមស្លៀកពាក់សំពត់ព្រែបែបឥណ្ឌានិងចិន ស្និទ្ធថ្នឹកនឹងទំនៀមទំលាប់បែបបរទេសជាង ពួក "ហ្ស៊ីនយ៉េថា រឺ hsin-ye-tha" ដែលជាពួករាស្ត្រសាមញ្ញ។  ពីព្រោះតែពួកអ្នកមានទេពកោសល្យចារអក្សរនៅមានតិចខ្សត់ខ្សោយ តំលៃនៃការចម្លងព្រះត្រៃបិដកនៅចុងឆ្នាំ១៥០៩ ក៏ប្រហែលជាមិនទាបជាងនៅសតវត្សទី១៣ប៉ុន្មាននោះដែរ។

អត្រាចេះអក្សរថ្វីត្បិតនៅមានកំរិតទាបក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែសម័យនោះយើងក៏បានមើលឃើញនូវការលូតលាស់ជាបន្តបន្ទាប់នៃអក្សរសិល្ប៍ភូមាទាំងផ្នែកបរិមាណ និង ភាពសម្បូរបែបដែលជាចំណុចរបត់/និន្នាមួយដែលកើតមានឡើងក្នុងសម័យកាលអង៑ះវ (១៣៦៤-១៥៥៥)។ តាមរយៈការខ្នះខ្នែងយ៉ាងខ្លាំងនៃព្រះសង្ឃ និងពួកអភិជន ជំនាន់ថ្មីនៃពង្សាវតារ ក្បួនច្បាប់ និង បទកវីនិពន្ធន៍ ត្រូវបានសរសេរជាគ្រាមភាសាភូមា រឺ ថែមទាំងមានជាភាសាបាលីទៀតផង។ ពង្សាវតារមួយចំនួនដូចជា *រាជាធិរាជអរេះតៅបុំ* និង *ហង្សាវតីឆង៑ផ្រូរង៑អរេះតៅបុំ* បានសេសសល់គង់វង្សនៅមកទល់នឹងសព្វថ្ងៃនេះ។ ទំរង់នៃបទកំណាព្យថ្មីមួយ ដែលគេហៅថា *រតុ* ត្រូវបានបង្កើតឡើងដំបូងក្នុងសម័យកាលអង៑ះវ វាបានរីកចម្រើនរុងរឿងយ៉ាងខ្លាំង។ ជាក់ស្ដែង អ្នកប្រាជ្ញកវី *រតុ* ដ៏ល្បីរន្ទឺមួយចំនួនមានដូចជា ហ្រង៑ថ្វេះហ្ល រាជាថារា នវេទះ ឆង៑ផ្រូហ្រង៑មយ៑តៅ និង នត៑ហ្ស្យង៑នោង៑ ក៏កើតចេញពីសម័យកាលនេះដែរ។

នៅតាមដងជ្រលងទន្លេចៅព្រះញា (ចៅពញា), អក្ខរភាពភាសាសៀម បើកុំនិយាយពីភាសាបាលី ភាសាសៀមមានប្រើតែក្នុងចំណោមពួកអ្នកមុខអ្នកការក្នុងរាជការតែប៉ុណ្ណោះ។ ការរៀនសូត្រនៅតាមវត្តអារាមសម្រាប់ *ពួកព្រៃ* នៅតែ *មានភាពល្អប្រសើរជាង*។ ភាសាសៀម (ទៃយកណ្ដាល) គឺជាល្បាយនៃប្រាក្រឹតទៃនៅឯនាយភាគខាងជើងផ្សំ និងភាសាទៃដែលរងឥទ្ធិពលពីភាសាខ្មែរនៅតំបន់បរិវេណអយុធ្យារួមបញ្ចូលគ្នា។ តួអក្សរសៀមក៏ដូចគ្នាដែរ មានការវិវត្តជាច្រើនគ្រា មុននឹងយកទំរង់ចុងក្រោយនេះមកប្រើនៅកៀកឆ្នាំ១៦០០ តរៀងមក។

ស្ថានភាពនៃការកាន់គោរពសាសនានៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកភាគខាងលិច និង ភាគកណ្ដាលនៅមុនពេលនៃការរះឡើងនៃចក្រភពនេះ វាមានសភាពបែកខ្ញែកគ្នាយ៉ាងខ្លាំង។ ជាទូទៅ នៅតំបន់ទំនាបទាំងប៉ុន្មានមានអ្នកកាន់ពុទ្ធសាសនាថេរវាទភាគច្រើនមានតែនាម ហើយនៅតំបន់វាលខ្ពង់មួយចំនួន (តំបន់ជួរភ្នំក្រំថ្ម) វាមានលាយឡំគ្នារវាងអ្នកកាន់ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ និងអ្នកកាន់ព្រលឹងនិយម ចំពោះអ្នកកាន់ព្រលឹងនិយមអស់ទាំងនោះជាអ្នកដែលប្រកាន់គោរពអារុក្ខអារក្សអ្នកតាព្រលឹងវិញ្ញាណយ៉ាងមុតមាំ។ បើទោះថា នៅភូមាលើតាមតំបន់ទំនាបមានគេកាន់ពុទ្ធសាសនាច្រើនលើសលប់យ៉ាងណាក្ដី ក៏ប៉ុន្តែមកទល់នឹងសតវត្សទី១៦ ការបូជាយញ្ញសត្វធាតុនៅតែប្រណិប័តជានិច្ច ហើយស្រាបិតក៏នៅតែមានគេប្រើក្នុងពិធីការណ៍ដោយមានការទទួលយល់ព្រមពីក្រុមពុទ្ធសាសនិកទៀតផង (ជារឿយៗពិធីអស់ទាំងនោះក៏មានវត្តមានចៅអធិការ និងពួកខត្តិយវង្សផងដែរ)។ លើសពីនោះ ថ្វីបើភូមាក្រោម ជាទីកាន់គោរពពុទ្ធសាសនាថេរវាទប្រកាន់ធម៌ចាស់ស្រាប់តាំងពីទសវត្សឆ្នាំ១៤៨០មកហើយក៏ពិតមែន ក៏ប៉ុន្តែ "ការបដិបត្តិក្នុងវត្តអារាមនៅតែមិនទាន់មានភាពត្រឹមត្រូវនៅឡើយ ដែលវាជារបៀបរបបនៅសម័យក្រោយផងនិងការចង់សម្របខ្លួនទៅនឹងលទ្ធិព្រលឹងនិយមផង អញ្ជឹងហើយវាក៏បានបង្កឱ្យមានជាវិបត្តិដ៏ធំមួយក្នុងតំបន់។"

កំណែទំរង់របស់ភុរង្ម៑នោង៑ជាច្រើនត្រូវបានបន្តវេនដោយក្សត្រស្នងរាជ្យតពីព្រះអង្គក្នុងសន្តតិវង្សតោង៑ងូស្ដារ។ និកាយសាសនារបស់អ្នករស់នៅព្រៃភ្នំ ជាក់ស្ដែងបានបាត់បង់សាបរលាបអស់ទៅហើយ។ គ្រាកន្លងមកទៀត ការកាន់បែបថេរវាទកាន់តែក្លាយជាទំរង់លក្ខណៈសំគាល់តែមួយនៅក្នុងតំបន់ រីឯតំបន់ព្រៃភ្នំក្រំថ្មខ្លះក៏កាន់តែមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងស្អិតល្មួតជាមួយតំបន់អាងទន្លេក្នុងសតវត្សទី១៧ និង ១៨ នោះផងដែរ។

#### ការកាន់សាសនាដទៃ
ការកាន់គោរពព្រលឹងនិយមផ្សេងៗនៅតែមានគេកាន់និងគោរពយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន វាមិនត្រឹមតែមាននៅតាមតំបន់ភ្នំប៉ុណ្ណោះទេ តែក៏ឃើញមាននៅតំបន់វាលទំនាបផងដែរ។ ការខិតខំរបស់ព្រះបាទភុរង្ម៑នោង៑ក្នុងការលុបបំបាត់ការគោរពបូជា *នត៑'' បែបព្រលឹងនិយមចេញពីពុទ្ធសាសនាត្រូវបានបរាជ័យ។ កូនចៅនៃពួកទាហានស៊ីឈ្នួលឥស្លាម និងកាតូលិកទាំងនោះបានបន្តចាក់បំពេញក្នុងជួរកងកាំភ្លើងធំដ៏ឆ្នើមរបស់ប្រទេសនេះរហូត។

## សេដ្ឋកិច្ច
កសិកម្ម និង ពាណិជ្ជកម្មតាមផ្លូវសមុទ្របានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចរបស់ចក្រភពនេះលេចត្រដែតឡើង។ ពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រមានជាធម្មតាភាគច្រើនបំផុតនៅភូមាក្រោម និង ស្យាមភាគខាងត្បូង។ កសិកម្មមានច្រើនលើសលប់នៅភូមាលើ ហើយហ៊ុំព័ទ្ធដោយវាលខ្ពង់។ តំបន់អយុធ្យាក៏មានសេដ្ឋកិច្ចពឹងផ្អែកខ្លាំងលើវិស័យកសិកម្មផងដែរ។

### កសិកម្ម
នៅឯដីគោកភាគខាងលិច តំបន់សំបូរទឹកសំខាន់ៗទាំងបីស្ថិតនៅភូមាលើទាំងអស់មាន: ដងទន្លេក្យោក៑ឆញ៑  មង៑ះភូះ និង មូះ តាមការពិតវាមានតាំងពីសតវត្សទី១៣ មកម៉្លេះ។ កសិកម្មនៅភូមាក្រោមមិនសូវមានភាពរីកចម្រើនខ្លាំងទេ ផ្ទៃដីដាំដុះតូចជាង ១០% នៃផ្ទៃដី ០,៤ ហិកតា ក្នុងពាក់កណ្ដាលទសវត្សឆ្នាំ១៩៣០ កំឡុងសម័យអាណានិគមប៊្រីថេនទៅទៀត ដែលផ្ទៃដីដ៏តូចនេះហើយត្រូវបានគេយកមកធ្វើកសិកម្មនៅក្នុងសតវត្សទី១៦។ ភូមាលើមានផ្ទៃដីប្រហែល ៧៣០០០០ ហិកតា ដែលត្រូវបានដាំដុះ កាលពី រ.ឆ្នាំ១៦០០ ហើយបែងចែកជាដំណាំស្រូវ និងដំណាំរដូវប្រាំង។ ក្រៅពីស្រូវទៅ សណ្ដែកដី ថ្នាំជក់ និង ពោតដែលជាដំណាំមកពីពិភពលោកថ្មី ក៏ត្រូវបានគេដាំដុះផងដែរ។ កប្បាសបានក្លាយជាដំណាំចម្បងនៅតំបន់ភូមិភាគរាំងស្ងួត ដែលវាមិនអំណោយផលដល់ដំណាំស្រូវឡើយ បរិវេណទាំងនោះរួមមានដូចជានៅស្រុកមិថិលា  រមញ៑ះសង៑ះ និង ម្រង៑ះខ្រំ។ កប្បាសគឺជាទំនិញនាំចេញចម្បងរបស់ភូមាទៅចិន និងបានជំរុញដល់ឧស្សាហកម្មសិប្បកម្មក្នុងស្រុក។ ត្រឡប់វិញ ពគោក៏បាននាំចូលសិប្បផល និង គ្រឿងទេសចិន មកពីមលក្កា និង សមុទ្រៈ ហើយសំពត់ព្រែឥណ្ឌានាំចូលមកពីបណ្ដារដ្ឋនានារបស់ឥណ្ឌា  ក្រៅពីនឹង ចក្រភពនេះបានខិតខំស្វះស្វែងរកមែនទែននូវកាំភ្លើងទំនើបៗចុងក្រោយពីពួកព័រទុយហ្កាល់។

ហ្លួងបានទតមើលដោយយកព្រះទ័យទុកដាក់លើពាណិជ្ជកម្ម និងបានប្រមូលពន្ធគយលើការជួញដូរណា ដែលពាក់ព័ន្ធតាមឆ្នេរសមុទ្រភូមាក្រោម និង ឆ្នេរប្រទេសស្យាម។ នៅពគោ ពាណិជ្ជកម្មឆ្លងសមុទ្រស្ថិតក្នុងកណ្ដាប់ដៃនៃពួកឈ្មួញកណ្ដាលប្រាំបីរូបដែលត្រូវបានតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ។ ការបង់ពន្ធអាកររបស់ពួកគេគឺពីរភាគរយ។ ហ្លួងបានតែងតាំងពួកមន្ត្រីខ្ញុំរាជការជាច្រើនអោយនៅម្រិត៑ អតីតដែនចំណុះរបស់សៀម ដើម្បីឱ្យពួកគេគ្រប់គ្រងលើពាណិជ្ជកម្មរវាងស្យាម និង ឥណ្ឌាដែលទទួលបានផលចំណូលខ្ពស់។  រាជការរបស់ព្រះករុណាជាប់ពាក់ព័ន្ធខាងធុរកិច្ចនាំចេញនាំចូលយ៉ាងមមាញឹក។ ហ្លួងបាននាំចេញផលិតផលប្រណីតៗ (ឈ្មុសទេស មាស ត្បូង) ដែលទទួលបានពីសួយរៃនៃបណ្ដារដ្ឋភាគខាងក្នុងនៃផ្ទៃចក្រភព។  ភុរង្ម៑នោង៑បានកសាងកងសំពៅចេញទៅមហាសមុទ្រមួយកងក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៥៧០ ដើម្បីធ្វើដំណើរតាមសមុទ្រតំណាងឱ្យព្រះមហាក្សត្រ។

### រូបិយវត្ថុ
តោង៑ងូក្សេត្រមិនមានការបោះប្រាក់កាក់ជាផ្លូវការឡើយ។ តាមរយៈកំណត់ត្រាក្រុមហ៊ុនអឺរ៉ុប ការជួញដូរមិនមែនគេយកទំនិញដោះដូរគ្នាឡើយ តែការជួញដូរប្រព្រឹត្តិទៅជាសំខាន់ដោយប្រើដុំលោហៈធ្វើពីទង់ដែងលាយសំណជារូបិយវត្ថុ ដែលគេហៅថា "គង៑ជា" (, ) ក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៥៦០។ ប៉ុន្តែប្រាក់ដែលមកពីពិភពថ្មីបានចូលមកឆ្លងកាត់តាមរយៈប្រទេសភ្វីលីពីនក្រោមការគ្រប់គ្ររបស់អេស្ប៉ាញ និងប្រទេសឥណ្ឌារយៈពេលប៉ុន្មានសតវត្សចុងក្រោយ រាប់ចាប់តាំងពីសតវត្សទី១៦មកម្ល៉េះ ហើយប្រាក់ក៏បានប្រែខ្លួន បន្តិចម្ដងៗទៅជា "គង៑ជា" និងបានក្លាយជាមធ្យោបាយជួញដូរជាទូទៅនៅដើមសតវត្សទី១៧។ ការប្រើប្រាស់ប្រាក់យ៉ាងទូលំទូលាយបានជួយដល់ការពង្រីកវិស័យពាណិជ្ជកម្មកាន់តែខ្លាំង ទូទាំងចក្រភព។

### ស្ថានការណ៍
ភោគទ្រព្យដែលបានពីពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្របានគាំទ្រដល់កំលាំងយោធារបស់ពគោ ដែលអាចឱ្យពគោចាយវាយលើកាំភ្លើង និង ពួកទាហានស៊ីឈ្នួលព័រទុយហ្កាល់បាន។ មកដល់ពាក់កណ្ដាលទសវត្សឆ្នាំ១៥៩០ ការធ្វើសង្គ្រាមឥតឈប់ឥតឈរបានធ្វើឱ្យភូមាក្រោមចុះថមថយចំនួនមនុស្សយ៉ាងច្រើន និងតំលៃស្រូវអង្ករស្ថិតនៅក្នុងតំលៃមួយដែលមិនធ្លាប់លឺ រឺ ជួបប្រទះកាលពីមុនមកទេ។

កេរដំណែលដ៏សំខាន់មួយទៀតគឺកំណែទំរង់រដ្ឋបាលសតវត្សទី១៧ ដែលបានដោះស្រាយបញ្ហាមួយចំនួនរបស់អធិរាជាណាចក្រមួយនេះ។ ទាំងភូមានៃអាណាចក្រតោង៑ងូស្ដារ និង ស្យាម ព្រះមហាក្សត្រ ពួកទ្រង់បានយកព្រះទ័យទុកដាក់ក្នុងការកាត់បន្ថយអំណាចបណ្ដាព្រះចៅអនុរាជ និង ពួកចៅហ្វាយខែត្រនានា។ ភាពស្រដៀងគ្នារវាងកំណែទំរង់ភូមា និង សៀម “ឆ្លុះបញ្ចាំងគ្នា ដោយអន្លើៗ  ការឆ្លើយតបមកវិញដោយមិនស្ទាក់ស្ទើររាល់ចំណុចណាដែលប្រកួតប្រសងប្រហាក់ប្រហែលគ្នា” ប៉ុន្តែចំណុចទាំងប៉ុន្មាននោះបានផ្ដល់អោយនូវ “រង្វាស់មួយជាភ្នែកជាច្រមុះដើម្បីលបលួចមើលគ្នាទៅវិញទៅមកផងដែរ។" ក្នុងប្រទេសទាំងពីរ ព្រះមហាក្សត្របានកាត់បន្ថយ រឺ បញ្ឈប់ឱ្យមានការតែងតាំងព្រះអង្គម្ចាស់ធំៗ ទៅគង់តាមទីរួមខែត្រ និងតម្រូវឱ្យពួកទ្រង់គង់នៅក្នុងរាជធានីក្នុងរាជដំណាក់វិសេស ជាទីដែលពួកទ្រង់អាចងាយឱ្យគេឃ្លាំមើលបានស្រួល។ អ្នកសម្រេចរាជការតាមខែត្រមួយចំនួនជាក់ស្ដែងបានប្រគល់ឱ្យខ្ញុំរាជការមានដើមកំណើតពីរាស្ត្រសាមញ្ញ ដែលគ្មានសិទ្ធិក្នុងការទាមទារសោយរាជ្យសម្បត្តិឡើយ។

អនុស្សាវរីយ៍នៃតោង៑ងូក្សេត្រទីមួយនៅតែត្រូវបានគេលើកសរសើរយ៉ាងខ្លាំង មិនមែនតែនៅប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាប៉ុណ្ណោះទេ តែក៏ត្រូវបានលើកឡើងមកនិយាយនៅប្រទេសថៃ និងលាវផងដែរ។ នៅមីយ៉ាន់ម៉ា ស្នាព្រះហស្ថរបស់ព្រះបាទតបង៑រ្វេថីះ និង ភុរង្ម៑នោង៑ ត្រូវបានរ៉ាយរ៉ាប់យ៉ាងច្រើនក្នុងសៀវភៅពុម្ពសិក្សារបស់រដ្ឋ។ តាមរយៈលោកសរ៑ម្រង៑ឩះ ព្រះបាទភុរង្ម៑នោង៑គឺជាស្ដេចជាទីស្រលាញ់និងពេញចិត្ត របស់បណ្ដាពួកមេទ័ពឧត្តមសេនីយ៍ភូមានាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ រាល់ដងពួកគេតែងមើលឃើញខ្លួនថា កំពុងតែប្រយុទ្ធនឹងសត្រូវ និងក្នុងទីកន្លែងដូចនឹងទ្រង់... ហើយមើលឃើញទាហានរបស់ខ្លួនកំពុងតែរុលបើកផ្លូវទៅមុខឆ្លងកាត់ព្រៃដ៏ក្រាស់ក៏ដូចទ្រង់ ដោយត្រៀមខ្លួនជាស្រេចដើម្បីដុតបំផ្លាញទីប្រជុំជន រឺក៏ ចាប់បង្ខិតបង្ខំអ្នកស្រុកអោយធ្វើជាពលទាហាន។ អតីតកាលកាន់តែខិតមកនៅជិត ក៏ប្រៀបបាននឹង មធ្យោបាយមួយដើម្បីសម្របសម្រួលនូវស្ថានភាពនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។ ព្រះរូបរបស់ព្រះអង្គមានជាច្រើននៅក្នុងប្រទេស ព្រោះតែចង់ឱ្យមានការផ្សះផ្សាជាតិឱ្យវេញជាធ្លុងតែមួយតាមរយៈកម្លាំងកងទ័ព វាមិនមែនគ្រាន់តែជាការរំលឹកដល់ប្រវត្តិសាស្ត្រតែប៉ុណ្ណឹងនោះទេ។" នៅខាងគូសត្រូវ និមិត្តរូបស្រដៀងគ្នានេះ មានតួយ៉ាងដូចជា ក្សត្រសឹកចម្បាំងនរេសូរ (នរេឝ្វរ) នៃអយុធ្យា និង ជ័យជេឞ្ឋាធិរាជនៃលានជាងនៅតែជាស្ដេចដ៏ល្បាញល្បីរន្ទឺដាច់គេក្នុងប្រទេសថៃ និង លាវ រៀងៗព្រះអង្គ ព្រះនរេឝ្វរបាននាំមកនូវឯករាជ្យដល់ប្រទេសស្យាម និងជ័យជេឞ្ឋាធិរាជល្បីរន្ទឺ ក៏ព្រោះតែការតស៊ូរបស់ព្រះអង្គប្រឆាំងនឹងការរុករានទន្ទ្រាននៃមហាចក្រភពមួយនេះ។

## សូមមើលផងដែរ
* រាជវង្សតោង៑ងូ
* សម័យញោង៑រម៑ះមង៑ះ
* សង្គ្រាមភូមា–សៀម
* ប្រវត្តិយោធាមីយ៉ាន់ម៉ា

## កំណត់
## ឯកសារយោង
## គន្ថនិទ្ទេសន៍
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*