អភិធម្មត្ថសង្គហៈ

### បរិច្ឆេទទី១ ចិត្តសង្គហវិភាគ 
#### **គាថាផ្តើមបករណ៍**
*សម្មាសម្ពុទ្ធមតុលំ​     សសទ្ធម្មគណុត្តមំ* *អភិវាទិយ ភាសិស្សំ    អភិធម្មត្ថសង្គហំ។*

ខ្ញុំឈ្មោះអនុរុទ្ធាចារ្យ សូមនមស្សការ ថ្វាយបង្គំនូវព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់រកបុគ្គលដទៃស្មើគ្មាន មួយអន្លើដោយព្រះសទ្ធម្ម និងប្រជំុនៃព្រះអរិយសង្ឃទាំង ៨ ពួក ដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់ដោយគោរព ហើយនឹងពោលនូវគម្ពីរអភិធម្មត្ថសង្គហៈ គឺការបំព្រួញនូវសេចក្តីនៃព្រះអភិធម្ម។

គាថាផ្តើមបករណ៍ មាន ៦ បទ គឺ ***សម្មាសម្ពុទ្ធ***  ប្រែថា  ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ***អតុលំ***  ប្រែថា  ទ្រង់មិនមានបុគ្គលប្រៀបប្រដូចបាន ***សសទ្ធម្មគណុត្តមំ*** ប្រែថា  ព្រមទាំងព្រះសទ្ធម្ម និងពួកនៃព្រះអរិយសង្ឃដ៏ឧត្តមហើយ ***អភិវាទិយ*** ប្រែថា  សូមអភិវាទ ក្រាបថ្វាយបង្គំ ***ភាសិស្សំ*** ប្រែថា  នឹងពោល ***អភិធម្មត្ថសង្គហំ***    ប្រែថា  បករណ៍ឈ្មោះអភិធម្មត្ថសង្គហៈ។ គាថានេះសម្តែងដល់បណាម គឺ ការនមស្ការព្រះរតនត្រ័យ និងប្តេជ្ញាតាំងចិត្តពោលទទួលដោយវាចាថា នឹងតែងបករណ៍ឲ្យសម្រេច ដើម្បីមិនឲ្យមានឧបសគ្គ អន្តរាយណាៗ ដែលធ្វើឲ្យអក្ខរខូចខាត ព្រោះអក្សរនីមួយៗមានតម្លៃថ្លៃណាស់, ដូចជាប្រទីបភ្លឺចិញ្ចាច ញ៉ាំងបញ្ញាឲ្យកើតឡើង ទើបព្រះបូរាណាចារ្យប្រព័ន្ធគាថាទុកដូច្នេះថា ៖ **អក្ខរំ ឯកមេកញ្ច     ពុទ្ធរូបសមំ​ សិយា** **តស្មា ហិ បិណ្ឌិតោ បោសោ   លិខេយ្យ បិដកត្តយំ។** អក្សរនីមួយៗ ស្មើនឹងព្រះពុទ្ធរូបមួយអង្គ ព្រោះហេតុនោះឯង បុគ្គលដែលជាបណ្ឌិត យល់យ៉ាងនេះហើយ គប្បីរចនាព្រះត្រៃបិដក។ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងគាថា បទថា **សម្មាសម្ពុទ្ធំ** ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ព្រះនាមថា **សម្មាសម្ពុទ្ធៈ**​ ព្រោះអត្ថថា ត្រាស់ដឹងក្រៃលែងហើយនូវធម៌ទាំងពួងដោយប្រពៃ និងដោយព្រះអង្គឯង។

ពិតមែន​ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ដឹងហើយ គឺ​ ទ្រង់ដឹងទូទៅនូវធម្មជាតិដែលជាសង្ខតៈ​ និងអសង្ខតៈទាំងអស់ដោយប្រពៃ ដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈ ព្រមទាំងកិច្ចតាមសេចក្តីពិត ដោយសយម្ភូញាណដែលកើតល្អហើយពីបារមីដែលព្រះអង្គសន្សំកសាងមកដោយព្រះអង្គឯង។ ដូចព្រះតម្រាស់ដែលទ្រង់ត្រាស់ថា ៖ **សព្វាភិភូ សព្វវិទូហមស្មិ**   **សព្វេសុ​ ធម្មេសុ អនូបលិត្តោ** **សព្វញ្ជហោ តណ្ហាក្ខយេ វិមុត្តោ**  **សយំអភិញ្ញាយ កមុទ្ទិសេយ្យំ។** **ន មេ អាចរិយោ អត្ថិ**  **សទិសោ មេ ន វិជ្ជតិ** **សទេវកស្មឹ លោកស្មឹ**  **នត្ថិ មេ បដិបុគ្គលោ។** **អហញ្ហិ អរហោ លោកេ**  **អហំ សត្ថា អនុត្តរោ** **ឯកោម្ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ** **សីតិភូតោស្មិ និព្វុតោ។**

តថាគតជាអ្នកគ្របសង្កត់នូវតេភូមិកធម៌ ត្រាស់ដឹងនូវចតុព្ភូមិកធម៌ មិនប្រឡាក់ដោយកិលេស ក្នុងតេភូមិកធម៌ទាំងអស់ បានលះចោលនូវតេភូមិកធម៌ទាំងអស់ហើយ មានចិត្តផុតស្រឡះ ព្រោះអស់ទៅនៃតណ្ហាហើយ ដឹងច្បាស់ចតុព្ភូមិកធម៌ដោយខ្លួនឯង ចាំបាច់ឧទ្ទិសខ្លួនចំពោះគ្រូណា តថាគតមិនមានអាចារ្យទេ មិនមានបុគ្គលស្មើនឹងតថាគតទេ  ក្នុងលោកនេះ ព្រមទាំងទេវលោក មិនមានបុគ្គលណាប្រៀបផ្ទឹមនឹងតថាគតបានឡើយ ព្រោះតថាគតជាអរហន្តក្នុងលោក ជាសាស្តាខ្ពស់បំផុត ជាអ្នកត្រាស់ដឹង ដោយប្រពៃចំពោះព្រះអង្គឯង តថាគតមានសេចក្តីត្រជាក់ មានកិលេសរលត់ហើយ ។

បទថា **អតុលំ** សូម្បីកាលប្រកបដោយស័ព្ទសម្មាសម្ពុទ្ធ និងដោយអត្ថនៃពាក្យតាមដែលពោលហើយ ទើបសរសើរព្រះមានព្រះភាគឲ្យវិសេស ដោយពាក្យថា **អតុលំ** ព្រោះស័ព្ទថា **សម្មាសម្ពុទ្ធ** ជាព្រះនាមព្រះមានព្រះភាគ ។ ពិតមែន ព្រះមានព្រះភាគ មិនមានបុគ្គលណាមួយប្រៀបផ្ទឹមបានឡើយ ព្រោះដូច្នេះ ទើបទ្រង់ព្រះនាមថា **អតុល** គឺ មិនមានបុគ្គលណាៗដូចដោយគុណទាំងឡាយ មានសីលជាដើម ព្រោះព្រះអង្គជាបុគ្គលក្នុងលោក ព្រមទាំងទេវលោក មិនមានអ្នកណាផ្ទឹម មិនមានអ្នកណាស្មើ សេចក្តីនេះសមដូចដែលត្រាស់ទុកថា​ **"យាវតា ភិក្ខវេ សត្តា អបទា វា ទ្វិបទា វា ចតុប្បទា វា ពហុប្បទា វា រូបិនោ វា អរូបិនោ វា សញ្ញិនោ វា អសញ្ញិនោ វា នេវសញ្ញីនាសញ្ញិនោ វា តថាគតោ តេសំ​ អគ្គមក្ខាយតិ" :** ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពួកសត្វទាំងប៉ុន្មាន ទោះជាសត្វឥតជើងក្តី មានជើងពីរក្តី មានជើងបួនក្តី មានជើងច្រើនក្តី មានរូបក្តី ឥតរូបក្តី មានសញ្ញាក្តី ឥតសញ្ញាក្តី មានសញ្ញាក៏មិនមែនមិនមានសញ្ញាក៏មិនមែនក្តី ព្រះតថាគតជាអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ ប្រាកដជាប្រសើរជាងពួកសត្វទាំងនោះ" ដូច្នេះ ។

ដោយបទថា **អតុលំ** តាមដែលពោលមកនេះ ជាពាក្យដែលព្រះអនុរុទ្ធាចារ្យធ្វើការពោលសរសើរគុណព្រះមានព្រះភាគដោយសម្បទា ៣ យ៉ាង គឺ ហេតុសម្បទា ១ ផលសម្បទា ១ សត្តូបការសម្បទា ១ ។ ទ្រង់ប្រកបដោយព្រះមហាករុណា និងទ្រង់អប់រំបំពេញពោធិសម្ភារ ឈ្មោះថា **ហេតុសម្បទា** ។ ចំណែក **ផលសម្បទា** មាន ៤ យ៉ាង គឺ ញាណសម្បទា ១ បហានសម្បទា ១ អានុភាវសម្បទា ១ និងរូបកាយសម្បទា ១ ។

អធិប្បាយផលសម្បទា ៤​ យ៉ាង៖  ១. មគ្គញ្ញាណដែលជាទីតាំងនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ និងទសពលញ្ញាណជាដើម ឈ្មោះថា **ញាណសម្បទា** ។ ២. សង្កិលេសទាំងអស់ ព្រមទាំងវាសនា ដែលព្រះអង្គលះបានហើយ មិនកើតឡើងទៀត ឈ្មោះថា **បហានសម្បទា** ។ ៣. អានុភាព គឺ ភាពជាធំក្រៃលែង ក្នុងការធ្វើឲ្យសម្រេចបានតាមសេចក្តីប្រាថ្នា ឈ្មោះថា **អានុភាវសម្បទា** ។ ៤. អត្តភាវសម្បត្តិ គឺ ព្រះរូបសម្បត្តិដែលប្រកបដោយមហាបុរិសលក្ខណៈ និងអនុព្យញ្ជនៈ គួរជាទីរីករាយរបស់មនុស្សសត្វទាំងពួងដែលបានឃើញហើយ ឈ្មោះថា **រូបកាយសម្បទា** ។

**សត្តូបការសម្បទា** មាន​ ២ យ៉ាង គឺ **អាសយៈ**​ បានដល់ព្រះអធ្យាស្រ័យ និង**បយោគ** បានដល់ ព្រះឧស្សាហ៍ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់មានអធ្យាស្រ័យអនុគ្រោះជានិច្ច សូម្បីក្នុងពួកសត្វដែលមានកំហុស ដូចភិក្ខុទេវទត្តជាដើម និងទ្រង់រងចាំវេលាចាស់ក្លានៃឥន្ត្រិយរបស់សត្វដែលមិនទាន់ចាស់ក្លា ឈ្មោះថា **អាសយៈ** ។ ព្រះអង្គសម្តែងធម៌ ដើម្បីនាំសត្វឲ្យចេញចាកទុក្ខ មិនមានព្រះទ័យប្រាថ្នាលាភ សក្ការៈជាដើម ឈ្មោះថា **បយោគៈ** ។ ទ្រង់ប្រកបដោយសម្បទា ដូចដែលពោលមកនេះ ទើបឈ្មោះថា **អតុលំ** គឺ មិនមានអ្នកណាប្រៀប ។ បទថា **សសទ្ធម្មគណុត្តមំ** "ព្រមដោយព្រះសទ្ធម្ម" ព្រះសទ្ធម្មក្នុងទីនេះបានដល់ សទ្ធម្ម ៣ យ៉ាង គឺ ១. បរិយត្តិសទ្ធម្ម គឺ ព្រះពុទ្ធវចនៈ ឬព្រះត្រៃបិដក; ២. បដិបត្តិសទ្ធម្ម គឺ ការរក្សាសីល កាន់ធុតង្គ ចម្រើនកម្មដ្ឋាន; ៣. បដិវេធសទ្ធម្ម គឺ មគ្គ ផល និព្វាន ឈាន អភិញ្ញា ។ ដែលឈ្មោះថា សទ្ធម្ម ព្រោះជាធម៌របស់អ្នកស្ងប់ គឺ សប្បុរសទាំងឡាយ, ព្រះអរិយបុគ្គល ឈ្មោះថា ខ្ពង់ខ្ពស់ ព្រោះប្រកបដោយគុណវិសេស មានការបដិបត្តិល្អហើយដោយប្រពៃជាដើម ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា ខ្ពង់ខ្ពស់ ព្រោះខ្ពស់ជាងមនុស្ស និងទេវតាទាំងឡាយ។

## ឯកសារយោង 
ព្រះត្រៃបិដក > អភិធម្មបិដក

អភិធម្មត្ថសង្គហបាលិ (១៩៩៦) ដោយ​វិជ្ជាស្ថាន​ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ

พระอภิธรรมปิฎก

Abhidhammattha-sangaha

ABHIDHAMMATTHA - SANGAHA​ of Anuruddhācariya

A Comprehensive Manual of Abhidhamma (2003) edited by Bhikkhu Bodhi