មីសឺន

**មីសឺន** (  **Mỹ Sơn**  ) គឺជាចង្កោមនៃ ប្រាសាទ សៃវ  ដែលបោះបង់ចោល និងមួយផ្នែកដែលបាក់បែកនៅភាគកណ្តាល ប្រទេសវៀតណាម ដែលសាងសង់នៅចន្លោះសតវត្សទី ៤ និងទី ១៣ ដោយស្តេច ចាម្ប៉ា ដែលជាអាណាចក្ររបស់ ជនជាតិចាម ។   ប្រាសាទនានាត្រូវបានឧទ្ទិសដល់ការថ្វាយបង្គំព្រះស្របតាម ព្រះសិវ ដែលព្រះជាម្ចាស់ដាក់ឈ្មោះថា សិវ ។ ក្នុង​បរិវេណ​ដ៏​ពិសេស​នេះ ​ត្រូវ​បាន​គេ​គោរព​ក្រោម​ឈ្មោះ​ក្នុងស្រុក​ផ្សេងៗ ដែល​សំខាន់បំផុត​គឺ **ភទ្រេស្វរៈ** ។

**មីសឺន** មានទីតាំងនៅជិតឃុំ Duy Phu នៃស្រុករដ្ឋបាល Duy Xuyên ខេត្ត ក្វាងណាម ភាគកណ្តាលវៀតណាម, ៦៩&nbsp;គីឡូម៉ែត្រភាគនិរតីនៃ ទីក្រុង ដាណាង, ៣៦&nbsp;គីឡូម៉ែត្រខាងត្បូង ទីក្រុង ហួយអាន និងប្រហែល ១០&nbsp;គីឡូម៉ែត្រ​ពី​រាជធានី​ចំប៉ា​ប្រវត្តិសាស្ត្រ ​ត្រាកៀវ ។ ប្រាសាទ​ទាំង​នោះ​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ជ្រលង​ភ្នំ​ដែល​មាន​ទទឹង​ប្រហែល​ពីរ​គីឡូម៉ែត្រ ដែល​ព័ទ្ធ​ជុំវិញ​ដោយ​ជួរ​ភ្នំ​ពីរ។

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
ប្រាសាទ និងទួលជាង ៧០ នៅ **មីសឺន** ត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទនៅចន្លោះសតវត្សទី ៤ និងសតវត្សទី ១៣ នៃគ.ស។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សិលាចារឹក និងភស្តុតាងផ្សេងទៀតបង្ហាញថា សំណង់ដែលបាត់បង់ពីមុនមកប្រហែលជាមានវត្តមានតាំងពីសតវត្សទី ៤ ។  ស្មុគ្រស្មាញនេះប្រហែលជាមជ្ឈមណ្ឌលសាសនា និងវប្បធម៌នៃ ចំប៉ា ប្រវត្តិសាស្ត្រ ខណៈដែលរដ្ឋាភិបាលមានទីតាំងនៅក្បែរ សិង្ហបុរ ឬ ដុងឌឿង ។

### ភទ្រវរ្ម័ន និង ភទ្រេស្វរៈ 
[ធ្វេង|រូបភាពតូច|ថ្ម [ព្រះសិវលិង្គ|លិង្គ នៅជិតរចនាសម្ព័ន្ធ B4 ចុះកាលបរិច្ឆេទដល់សតវត្សទី ១០]]
ព្រឹត្ដិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងបំផុតដែលចងក្រងទុកដោយភស្តុតាងដែលបានរកឃើញនៅ **មីសឺន** ទាក់ទងនឹងសម័យព្រះបាទ ភទ្រវរ្ម័នទី១  ដែលបានគ្រប់គ្រងពីឆ្នាំ ៣៨០ ដល់ឆ្នាំ ៤១៣ ហើយដែលបានចំណាយពេលនៅផ្នែកចុងក្រោយនៃរជ្ជកាលរបស់គាត់ធ្វើសង្រ្គាមប្រឆាំងនឹងប្រជាជនវៀតណាមភាគខាងជើងដែលកាន់កាប់ដោយចិន។  នៅឯ**មីសឺន** ភទ្រវរ្ម័ន បានសាងសង់សាលមួយដែលមាន សិវៈ សម្រាប់ថ្វាយបង្គំ ព្រះសិវៈ ក្រោមឈ្មោះសំស្រ្កឹត *ថា ភទ្រេស្វរ*  ដែលជាសមាសធាតុបង្កើតឡើងពីព្រះនាមរបស់ស្តេចផ្ទាល់ និងពាក្យ *ឦឝ្វរ* "ព្រះអង្គម្ចាស់" ដែលប្រើជាទូទៅសំដៅដល់ព្រះសិវៈ។ 

ទ្រង់ ទ្រង់​បាន​ឲ្យ​គេ​សង់ ​ថ្ម ​មួយ​នៅ​ម្តុំ​**មីសឺន** ជា​សិលាចារឹក​ដែល​កត់ត្រា​គ្រឹះ​របស់​ព្រះអង្គ។  បង្ហាញថាស្តេចបានឧទ្ទិសជ្រលងភ្នំទាំងមូលនៃ **មីសឺន** ដល់ ភទ្រេស្វរៈ ។ អត្ថបទនេះបញ្ចប់ដោយការអង្វរទៅកាន់អ្នកស្នងរាជ្យរបស់ទ្រង់ថា "ដោយសេចក្តីមេត្តាចំពោះខ្ញុំកុំបំផ្លាញអ្វីដែលខ្ញុំបានផ្តល់ឱ្យ" ។  ដោយយោងលើគោលលទ្ធិនៃ សំសារ និង កម្ម ព្រះអង្គបានបន្ថែមថា "បើអ្នកបំផ្លាញ [គ្រឹះរបស់ខ្ញុំ] អំពើល្អទាំងអស់របស់អ្នកនៅក្នុងកំណើតផ្សេងគ្នារបស់អ្នក នឹងក្លាយជារបស់ខ្ញុំ ហើយអំពើអាក្រក់ទាំងអស់ដែលខ្ញុំបានធ្វើ នឹងក្លាយជារបស់អ្នក បើផ្ទុយទៅវិញ អ្នករក្សាបានត្រឹមត្រូវ នោះបុណ្យនឹងជារបស់អ្នកតែម្នាក់ឯង" ។  អ្នកស្នងរាជ្យរបស់ព្រះបាទភទ្រវរ្ម័ម បានឮការអង្វររបស់ទ្រង់ វាហាក់បីដូចជា **មីសឺន** បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលសាសនានៃចម្ប៉ាជាច្រើនជំនាន់។

### សម្ភុវរ្ម័ន 
ប្រាសាទ​ដើម​របស់ ភទ្រវរ្ម័ន ត្រូវ​បាន​គេ​ផ្សំ​ឡើង​ជា​ចម្បង​ពី​សម្ភារ​ឈើ​ដូច​ជា​ឈើ​ធ្នង់​។ ជាអកុសល ប្រាសាទព្រះវិហារត្រូវបានភ្លើងឆាបឆេះយ៉ាងសន្ធោសន្ធៅក្នុងឆ្នាំ ៥៣៥ ឬ ៥៣៦ នៃគ.ស ក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទរុទ្រវរ្ម័នទី១ (៥២៧-៥៧២)។ នៅសតវត្សទី៧ ព្រះបាទ សម្ភុវរ្ម័ន (ភោមផាន់ជី ជាភាសាវៀតណាម ហ្វានឆេ ចម្លងពីចិន) ដែលសោយរាជ្យពីឆ្នាំ ៥៧២ ដល់ឆ្នាំ ៦២៩ ហើយជាព្រះរាជបុត្ររបស់រុទ្រវរ្ម័ន បានសាងសង់ប្រាសាទឡើងវិញ ដំឡើងព្រះឡើងវិញក្រោមព្រះនាម សម្ភុ-ភទ្រេស្វរៈ ហើយបានសាងសង់សិលាចារឹក ដើម្បីកត់ត្រាព្រឹត្តិការណ៍នេះ។  សិលាចារឹកបញ្ជាក់ថា សម្ភុ-ភទ្រេស្វរៈ គឺជាអ្នកបង្កើតពិភពលោក និងជាអ្នកបំផ្លាញអំពើបាប ហើយបានសម្តែងនូវក្តីប្រាថ្នាថា ព្រះអង្គ "ធ្វើឱ្យមានសេចក្តីសុខក្នុងនគរចម្ប៉ា"។ សិលាចារឹកក៏បានសាទរចំពោះស្តេចខ្លួនឯង ដោយអះអាងថា ទ្រង់ជា "ដូចជាព្រះអាទិត្យនៅលើផែនដីបំភ្លឺពេលយប់" ហើយសិរីរុងរឿងរបស់ទ្រង់បានកើនឡើង "ដូចជាព្រះច័ន្ទនៅពេលល្ងាចរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ" ។ 

អ្នកប្រាជ្ញបារាំងដែលស៊ើបអង្កេត **មីសឺន** នៅដើមសតវត្សទី ២០ បានកំណត់អត្តសញ្ញាណសំណង់ដែលនៅមានស្រាប់ ដែលត្រូវបានសម្គាល់សម្រាប់ "សមាមាត្រដ៏អស្ចារ្យ វត្ថុបុរាណនៃរចនាបថរបស់វា និងភាពសម្បូរបែបនៃការតុបតែងរបស់វា" ដូចជាប្រាសាទរបស់ទេព ដែលសាងសង់ដោយទ្រង់។  អគារដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាអ្នកប្រាជ្ញថា "A1" ត្រូវបានបំផ្លាញដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែកពីលើអាកាសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម ហើយឥឡូវនេះគឺតិចជាងគំនរឥដ្ឋដែលគ្មានទម្រង់។

### ប្រកសធម៌ 
ស្តាំ|រូបភាពតូច|ជើងទម្ររាងជារង្វង់នៅ E1 ដែលមានសិលាចារឹកថា "កូសានេះត្រូវបានថ្វាយដល់ព្រះបាទវិក្រាន្តវរ្ម័ន ដែលជាស្តេចដ៏មានអំណាចបំផុត"
ព្រះបាទ ប្រកសធម៌ (   ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ ទ្រង់បានពង្រីកព្រំប្រទល់នៃចាម្ប៉ាឆ្ពោះទៅភាគខាងត្បូង ហើយបានបញ្ជូនឯកអគ្គរាជទូត និងសួយសារអាករ (រួមទាំងដំរីដែលចេះដឹង) ទៅកាន់ប្រទេសចិន។ សិលាចារឹកបានភ្ជាប់គាត់មិនត្រឹមតែទៅនឹង **មីសឺន** ប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងការតាំងទីលំនៅក្នុងទីក្រុងក្បែរនោះ ដូចជា ត្រាកៀវ និង ដុងដួង ផងដែរ។ គាត់បានចាប់ផ្តើមអនុវត្តសាសនានៃការបរិច្ចាគ "កុសល" ឬដៃអាវលោហធាតុតុបតែងដើម្បីដាក់នៅលើ លិង្គ ។ មិនធម្មតាសម្រាប់ស្តេចចម្ប៉ា គាត់ត្រូវបានគេលះបង់មិនត្រឹមតែចំពោះ ព្រះសិវៈ ប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងចំពោះ ព្រះវិស្ណុ ទៀតផង។ 

ចម្លាក់ដ៏សំខាន់បំផុតមួយដែលត្រូវបានគេរកឃើញនៅ **មីសឺន** គឺត្រូវបានសាងសង់ឡើងទ្រង់ ក្នុងឆ្នាំ ៦៥៧ នៃគ.ស។ គោល​បំណង​នៃ​ការ​បូជា​គឺ​ដើម្បី​រំលឹក​ដល់​ការ​បង្កើត​ព្រះ​របស់​ស្តេច​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​កំណត់​ថា​ជា​អ្នក​គ្រប់​គ្រង​ពិភព​លោក​គឺ ​ព្រះ​សិវៈ ក្នុង​គោល​បំណង​ដើម្បី​យក​ឈ្នះ​លើ​គ្រាប់ពូជ ​កម្មផល ​ដែល​នាំ​ទៅ​រក​ការ​កើត​ឡើង​វិញ។ ដែកគោលមានសារៈសំខាន់ណាស់ ព្រោះវាបង្កើតវង្សត្រកូលរបស់ស្តេច និងជាជំនួយដ៏អស្ចារ្យក្នុងការកសាងឡើងវិញនូវលំដាប់នៃអ្នកគ្រប់គ្រងរបស់ចាម្ប៉ា។ ជា​ពិសេស​ក្នុង​ចំណោម​បុព្វបុរស​របស់​ព្រះអង្គ ​ស្ដេច​ខ្មែរ​មួយ​អង្គ​ព្រះនាម ​ឥសានវរ្ម័នទី១ ។ ហើយ​ដូច​ស្តេច​ខ្មែរ​ដែរ ព្រះអង្គ​បាន​តាម​ដាន​ពូជពង្ស​របស់​ព្រះអង្គ​ទៅ​កាន់​ព្រះ​អង្គ​ម្ចាស់​ក្សត្រិយ៍ កម្មក្សត្រិយ៍ ដែល​មក​ពី​នគរ កកតិយ និង​ព្រះនាង នាគ - សោមា ។ 

### ការអភិវឌ្ឍន៍នៅពេលក្រោយ 
ស្តាំ|រូបភាពតូច|វិចិត្រករជនជាតិចាមម្នាក់នៅប្រហែលសតវត្សទី ១០ បានពិពណ៌នាអំពីប៉មប្រាសាទចាមនៅក្នុងបំណែកនេះដែលមានទីតាំងនៅសារមន្ទីរ **មីសឺន** ។
ស្តេចជាបន្តបន្ទាប់បានជួសជុលប្រាសាទចាស់ៗ ហើយបានសាងសង់បន្ថែម។ អស់រយៈពេលជាច្រើនសតវត្សមកហើយ ការកសាងប្រាសាទ និងទីសក្ការបូជាដែលមានទំហំខុសៗគ្នាបានបន្ត ហើយ **មីសឺន** បានបម្រើការជាមជ្ឈមណ្ឌលសាសនា និងវប្បធម៌នៃអរិយធម៌ ចាម នៅភាគកណ្តាលវៀតណាម ក៏ដូចជាកន្លែងបញ្ចុះសពរបស់ស្តេច និងអ្នកដឹកនាំសាសនាផងដែរ។  

ភាគច្រើននៃប្រាសាទដែលនៅសេសសល់នៅ ដូចជា ឥសានភទ្រស្វរ ត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅចុងសតវត្សទី ១០ និងសតវត្សទី ១១ នៃគ.ស ដោយព្រះបាទ ហរិវរ្ម័នទី ២ (រ. ៩៨៩-៩៩៧) និងក្រោយមកព្រះបាទ ហរិវរ្ម័នទី ៤ (រ. ១០៧៤-១០៨០) ។  បញ្ហាដែលមិនទាន់ត្រូវបានដោះស្រាយទាំងស្រុង រួមមានបញ្ហាអំពីការបាញ់ឥដ្ឋ បាយអរវាងឥដ្ឋ និងចម្លាក់តុបតែងដែលរកឃើញនៅលើឥដ្ឋ។

* តើ​ឥដ្ឋ​រឹង​ដោយ​ភ្លើង​នៅ​ចំណុច​ណា​ខ្លះ​ក្នុង​ដំណើរការ​សាងសង់? តើឥដ្ឋរឹងជាមុនសិន ហើយបន្ទាប់មករៀបចំដើម្បីសាងសង់រចនាសម្ព័ន្ធ ឬរចនាសម្ព័ន្ធត្រូវបានសាងសង់ឡើងពីឥដ្ឋរឹងមួយផ្នែក បន្ទាប់ពីនោះរចនាសម្ព័ន្ធទាំងមូលត្រូវបានកំដៅដោយភ្លើងដើម្បីបញ្ចប់ការឡើងរឹងនៃឥដ្ឋ? សម្មតិកម្មដែលថារចនាសម្ព័ន្ធទាំងមូលត្រូវបានកំដៅឡើងវិញបន្ទាប់ពីការជួបប្រជុំគ្នាត្រូវបានគាំទ្រដោយភស្តុតាងដែលថាបាយអរវាងឥដ្ឋគឺនៅចំណុចខ្លះទទួលរងនូវសីតុណ្ហភាពខ្ពស់។ សម្មតិកម្មផ្ទុយត្រូវបានគាំទ្រដោយការសង្កេតថារចនាសម្ព័ន្ធមិនមានសញ្ញានៃស្លាកស្នាមពីការឆេះខ្លាំងដូចជាត្រូវការដើម្បីកំដៅពួកវាទាំងមូលឡើងវិញ។ 
* តើឥដ្ឋជាប់គ្នាដោយរបៀបណា? សម្មតិកម្មមួយគឺថាអ្នកសាងសង់នៅ **មីសឺន** បានបង្កើតវិធីមួយដើម្បីកាវបិទឥដ្ឋជាមួយគ្នាដោយប្រើជ័រឈើដែលមានដើមកំណើតនៅភាគកណ្តាលវៀតណាម។ សម្មតិកម្មមួយទៀតគឺថាអ្នកសាងសង់បានប្រើបាយអស្អិតដែលធ្វើពីដីឥដ្ឋដូចគ្នានឹងឥដ្ឋខ្លួនឯង។ សម្មតិកម្មចុងក្រោយត្រូវបានគាំទ្រដោយការធ្វើតេស្តគីមីដែលមិនបានរកឃើញដាននៃសារធាតុសរីរាង្គណាមួយរវាងឥដ្ឋនោះទេប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញបានរកឃើញសារធាតុរ៉ែស្រដៀងនឹងសារធាតុដែលមាននៅក្នុងស្នូលឥដ្ឋ។ សព្វថ្ងៃនេះ បាយអដែលធ្លាប់ទប់ឥដ្ឋជាមួយគ្នាបានរលត់អស់ទាំងស្រុង ហើយសូម្បីតែខ្យល់ខ្លាំងក៏អាចធ្វើឲ្យឥដ្ឋរលុងចេញពីសំណង់បានដែរ។ 
* តើ​ការ​ឆ្លាក់​តុបតែង​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង​នៅ​ចំណុច​ណា​ខ្លះ​ក្នុង​ដំណើរការ? តើ​ជញ្ជាំង​ត្រូវ​បាន​គេ​សាងសង់​រួច​ឆ្លាក់​ឬ​ក៏​ត្រូវ​បាន​ឆ្លាក់​ឥដ្ឋ​មុន​រួច​មក​ផ្គុំ​គ្នា​ដើម្បី​បង្កើត​ជញ្ជាំង? ការ​ពិនិត្យ​លើ​ចម្លាក់​បង្ហាញ​ថា​មិន​មាន​ខ្សែ​ខូច​ដូច​ការ​រំពឹង​ទុក​នោះ​ទេ ប្រសិន​បើ​ឥដ្ឋ​ត្រូវ​បាន​ឆ្លាក់​ជា​មុន​សិន ហើយ​បន្ទាប់​មក​ផ្គុំ។ ហើយជាលទ្ធផល អ្នកប្រាជ្ញបានសន្និដ្ឋានថា សិប្បករជនជាតិចាមបានឆ្លាក់ដោយផ្ទាល់ទៅលើជញ្ជាំងឥដ្ឋដែលបានបញ្ចប់។ 

### សិលាចារឹក 
 
ប្រជាជន ចំប៉ា បានរក្សាកំណត់ត្រាជាលាយលក្ខណ៍អក្សរទាំង ភាសាសំស្ក្រឹត និង ចាម ចាស់។ ពួកគេបានសរសេរនៅលើសម្ភារៈដែលអាចបំផ្លាញបាន ដូចជាស្លឹកធំ ហើយថែមទាំងបង្កើតសិលាចារឹកនៅក្នុងថ្មផងដែរ។ ពួកគេបានប្រើស្គ្រីបដែលខ្ចីពី ប្រទេសឥណ្ឌា ។ គ្មាន​សំណេរ​ណា​មួយ​លើ​សម្ភារៈ​ដែល​អាច​បំផ្លាញ​បាន​នៅ​រស់​ឡើយ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ សិលាចារឹកថ្មជាច្រើនត្រូវបានរក្សាទុក ចម្លង និងបកប្រែទៅជាភាសាទំនើប។ 

សិលាចារឹកសំខាន់ៗជាច្រើនរបស់ចម្ប៉ាគឺស្ថិតនៅលើ ថ្ម មានន័យថានៅលើផ្ទាំងថ្ម ឬសសរថ្មត្រូវបានសាងសង់យ៉ាងជាក់លាក់ក្នុងគោលបំណងរៀបចំសិលាចារឹក។ អ្នកប្រាជ្ញ​បាន​រក​ឃើញ​ប្រមាណ ៣២ នៅ **មីសឺន**ដែល​មាន​កាលបរិច្ឆេទ​ចន្លោះ​សតវត្សរ៍​ទី ៥ និង​ទី ១២ នៃ​គ.ស។ 

ប្រធានបទនៃសិលាចារឹកចាមភាគច្រើនគឺនយោបាយ និងសាសនា។ ពួកគេត្រូវបានសរសេរតាមទស្សនៈរបស់ស្តេច ឬអ្នកមានអំណាចខ្ពស់ដែលស្វែងរកការបញ្ជាក់ពីភាពស្របច្បាប់របស់ពួកគេ និងទំនាក់ទំនងរបស់ពួកគេចំពោះព្រះ។ សិលាចារឹកជាច្រើនសរសេរអំពីអំណោយដល់ព្រះ ដូចជាអំណោយដី មនុស្ស ឬកំណប់ទ្រព្យ ឬគ្រឹះសម្រាប់ឧទ្ទិសដល់ព្រះ ដូចជាគ្រឹះព្រះវិហារ អាសនៈ ឬថ្មើរជើង។ សិលាចារឹកនេះក៏ផ្តល់ឱ្យយើងនូវព័ត៌មានសំខាន់ៗផងដែរ ដូចជាឈ្មោះប្រទេស (ជាទូទៅ *ចាម្បាទេស* នៅក្នុងសិលាចារឹកសំស្ក្រឹត *នគរចាម្បា* ក្នុងសិលាចារឹកចាម) និងឈ្មោះទីក្រុងសំខាន់ៗមួយចំនួនរបស់វា៖ *សិង្ហបុរ* ("ទីក្រុងតោ") *វិរបុរៈ* ("ទីក្រុងអណ្តែត") រាជ*បុរៈ* ("ទីក្រុងស្តេច") *វិជយ* ("ជ័យជំនៈ")។ ជាចុងក្រោយ សិលាចារឹកមួយចំនួនសំដៅលើ ឬពិពណ៌នាអំពីព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ ដូចជាសង្រ្គាមដែលកំពុងបន្តរវាង ចម្ប៉ា និង កម្ពុជា ក្នុងសតវត្សទី ១២ ជាដើម។ 

## ឯកសារយោង 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations