គំនូរខ្មែរ

**គំនូរកម្ពុជា** ឬ **គំនូរខ្មែរ** គឺជាគំនូរសិល្បៈខ្មែរដែលច្រើនគូរពិពណនាជារូបសត្វ, មនុស្ស, ទេព, ទីកន្លែង,ជីវភាពរស់ប្រជាជនខ្មែរ ឬវត្ថុនៅលើ ក្រាំងដែលជាក្បួនទាយ ឬគម្ពីរនិយាយពីរឿងរ៉ាវទាក់ទងទៅនឹងសាសនា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សិល្បៈគំនូរបុរាណខ្មែរច្រើនតែងគូររៀបរាប់អំពីសាសនាច្រើនជាងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃរបស់របស់ប្រជាជននៅតាមសម័យកាលនីមួយៗ ក្រោយសម័យអង្គរភាគច្រើននៃគំនូរទាំងអស់នោះអាចមានអាយុកាលមិនលើសពី ១០០ឆ្នាំ-១៥០ឆ្នាំឡើយ ពីព្រោះផ្ទាំងគំនូរបុរាណខ្មែរដែលសេសសល់ភាគច្រើនមានចាប់ពីពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី១៩ ទៅសតវត្សទី២០ ដែលយើងអាចសង្កេតឃើញតាមទីវត្តអារាមនានានៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបាន ។

នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា គំនូរបុរាណខ្មែរដែលនៅសេសសល់ដល់បច្ចុប្បន្ននេះប្រឈមទៅនឹងការបាត់បង់ទៅតាមពេលវេលា អាកាសធាតុ និងសង្គ្រាម នៅតាមវត្តអារាមខ្មែរ ជាពិសេសវត្តព្រះកែវមរកត តាមថែវវត្តមានបណ្តោយពី១៥០​ម៉ែតទៅ១៧០ម៉ែតនឹងគំនូរផាត់ពណ៌ដែលគូរដោយក្រុមវិចិត្រករ ឧកញ៉ា ទេព និម្មិត ម៉ក់ គូរពីឆ្នាំ១៩០៣-១៩០៤ ដែលសេសសល់ជាគំនូរបុរាណខ្មែរដែលនិយាយពីរឿង រាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ កំពុងតែប្រឈមទៅការបាត់បង់ទៅតាមពេលវេលា ការរលុបពណ៌ដោយសារប្រតិកម្មគីមីទៅលើផ្ទាំងគំនូរ ឬការលុបឆ្នូតពីសំណាក់ខ្មែរក្រហមនៅសម័យកម្ពុជាប្រជាធិតេយ្យ ក៏ប៉ុន្តែគំនូរដែលនៅក្នុងវិហារព្រះកែវមរកតសព្វថ្ងៃត្រូវបានបាត់បង់ទាំងស្រុង នេះដោយសារកសាងព្រះវិហារថ្មីនាទសវត្សទី៦០ ដែលធ្វើឱ្យគំនូរនៅក្នុងព្រះវិហារនេះបានបាត់វត្តមាន នាពេលថ្មីៗនេះផ្ទាំងគំនូរទាំងនេះត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញតាមរយៈរូបថតចម្លងហ្វីលកញ្ចក់របស់ប្រទេសអង់គ្លេស និងការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់ជនជាតិបារាំង។ ក្រៅពីនេះទៀតគេក៏សង្កេតឃើញគំនូរបុរាណផ្សេងៗទៀតនៅវត្តកំពង់ត្រឡាចលើ និងវត្តរាជបូណ៌ ដែលបានគូរឡើងនៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី ១៩  ដែលជាសញ្ញាណថ្មីមួយនៃការរស់រានឡើងវិញនៃសិល្បៈគំនូរបុរាណខ្មែរ។ 
កណ្តាល|រូបភាពតូច|321x321ភីកសែល|គំនូរបុរាណខ្មែររៀបរាប់ពីដំណើរជីវិតរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនាសតវត្សទី១៨ នៅសារៈមន្ទីរ **Toulon Asian Art Museum** ,បារាំង ។
គំនូរជញ្ជាំងបុរាណបំផុតមួយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលត្រូវបានសន្មតថាត្រូវបានគូរឡើងនៅសតវត្សទី១០-១១ គឺគំនូរនៃប្រាសាទនាងខ្មៅ ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងត្បូងនៃប្រាសាទកោះកេរ ដែលពណ៌នាអំពីឈុតឆាកដែលនៃរឿងព្រាហ្មណ៍សាសនា   ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វានៅសល់តិចតួចណាស់នាពេលបច្ចុប្បន្ន ។ នៅសតវត្សទី ១៧-១៨ គំនូរភាគច្រើនអាចត្រូវបានគូរឡើងនៅលើផ្ទាំងក្រណាត់ដែលងាយប្រឈមនឹងការបាត់បង់ខ្លាំងណាស់ វាស្ទើរតែគ្មានទៅហើយនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ។ 
រូបភាពតូច|គំនូរមហាសង្ត្រាន្តគូរដោយ គីម សុផន់
ប្រពៃណី​នៃ​ការ​គូរ​គំនូរ គំនូរបុរាណ និង​គំនូរ​ទំនើប របស់​​កម្ពុជា ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ​ចុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ ១៩៤០ ដោយសាលាភូមិន្ទសិល្បៈ  (ក្រោយ​មក​ហៅ​ថា សាកលវិទ្យាល័យ​វិចិត្រសិល្បៈ) ជា​កន្លែង​ដែល​វា​បាន​គ្របដណ្ដប់​លើ​កម្មវិធី​សិក្សា​ភាគច្រើន​របស់​សាលា​មួយ​ទសវត្សរ៍​ក្រោយ​មក។ ការ​អភិវឌ្ឍ​ទាំងនេះ​ត្រូវ​បាន​គាំទ្រ​ដោយ​រដ្ឋាភិបាល ដែល​បាន​លើកទឹកចិត្ត​ដល់​វិស័យ​ឯកទេស​ថ្មីៗ (ឧ. ការ​រចនា និង​គំនូរ​ទំនើប) នៅ​សាលា និង​បាន​ទិញ​សិល្បៈ​ទំនើប​សម្រាប់​លំនៅឋាន​របស់​នាយករដ្ឋមន្ត្រី និង​សម្រាប់​អគារ​រដ្ឋាភិបាល។ វិចិត្រសាលនានាបានបើកនៅទីក្រុងភ្នំពេញក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៦០ ហើយមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌បានរៀបចំការតាំងពិព័រណ៍គំនូរសម័យទំនើប និងផ្តល់បណ្ណាល័យសិល្បៈ។ វិចិត្រករដ៏សំខាន់ម្នាក់នៃទសវត្សរ៍ឆ្នាំ៦០ គឺលោក ញឹក ឌឹម ។ លោកបានក្លាយជាវិចិត្រករយោងសម្រាប់វិចិត្រករសម័យទំនើប។  ក្នុងអំឡុងសម័យខ្មែរក្រហមជាបន្តបន្ទាប់ វិចិត្រករជាច្រើនត្រូវបានសម្លាប់ ហើយការផលិតសិល្បៈស្ទើរតែបញ្ឈប់។ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃរបបខ្មែរក្រហម វិចិត្រករ និងសាស្ត្រាចារ្យបានប្រគល់សាកលវិទ្យាល័យវិចិត្រសិល្បៈមកវិញ ដើម្បីកសាងការបណ្តុះបណ្តាលសិល្បៈឡើងវិញ។ រដ្ឋាភិបាលប្លុកសង្គមនិយមបានឧបត្ថម្ភការអប់រំនិស្សិតសិល្បៈវ័យក្មេងនៅប្រទេសប៉ូឡូញ ប៊ុលហ្គារី អតីតសហភាពសូវៀត និងហុងគ្រី ក្នុងអំឡុងចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ៨០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងស្រុកផ្សេងទៀតមានគោលបំណងបង្កើតសិក្ខាសាលាឡើងវិញ ប្រមូលឯកសារ និងថែរក្សា ចំណេះដឹងប្រពៃណី ។ 

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
### គំនូរចម្លាក់ថ្ម 
សិល្បៈគំនូរបុរាណខ្មែរ គឺជាឯកសារមួយដែលពិបាកស្វែងរក និងជារបស់កម្រដែលអាចរក្សាទុករហូតមកដល់បច្ចុប្បន្នណាស់ ។ យើងអាចសង្កេតឃើញគំនូរសម័យបុរាណនៅតាមប្រាសាទនានានៃប្រទេសកម្ពុជា អានិយាយបានថាវិស័យនេះមានការលូតលាស់ល្អប្រសើរដែរ ជាឧទាហរណ៍នៅក្នុងសតវត្សទី១០ ប្រាសាទនាងខ្មៅ យើងអាចសង្កេតឃើញស្លាកស្នាមគំនូរដែលមានជាភស្តុតាងស្រាប់ដែលមានចំនួន ៣ផ្ទាំងដែលកំពុងការរលុបខ្លាំងទៅតាមកាលពេលវេលា ដែលនិយាយពីការបង្ហាញអំពី ការរាំរបស់ទេវៈ និងការគោរពឧទ្ទិសដល់ព្រះនារាយណ៍ ។ នៅប្រាសាទអង្គរវត្ត មានគំនូរមួយចំនួនដែលគូរនៅតាមបណ្តោយ​ជញ្ជាំង​នៃ​ថែវ នៃ​ខ្លោងទ្វារ​ចូល​ខាងលិច​ថែវ​ទី​២ និង​ផ្នែក​ខ្លះ​នៃ​ថែវ​ទី​១​  គំំនូរទាំងនេះត្រូវបានគូរជាសត្វពាហនៈ​ដោយមាន​សត្វស្រុក​ខ្លះ និង​សត្វព្រៃ​ខ្លះ ដែល​រួមមាន​សត្វ​សេះ ដំរី លា​។ ក្រៅពីនេះ​ក៏មាន​គំនូរ​សំណង់​អគារ និង​គំនូរ​រូប​ទូក​។ គំនូរ​ទូក​ក៏មាន​ច្រើន​ប្រភេទ​ដែរ មានដូចជា​ទូក​អុំ ចែវ ទូក​នាគ ហង្ស និង​រហូតដល់​សំពៅ​ទៀត ដោយមាន​ទាំង​សំពៅ​ក្នុងស្រុក និង​សំពៅ​អឺរ៉ុប​ផង​។ គំនូរទាំងនេះត្រូវបានគេជឿថា គូរឡើងនៅអំឡុងសតវត្សទី១៦ រហូតដល់សតវត្សទី២០ ព្រោះថាតាម​ការសិក្សា​បឋមរ​បស់​ក្រុម​អ្នកស្រាវជ្រាវ គំនូរ​ទាំងនោះ​មាន​អាយុ​ចំណាស់​ជាងគេ​ប្រមាណ ៤០០​ឆ្នាំ ខ្លះ​២០០​ឆ្នាំ ខ្លះ​១០០​ឆ្នាំ និង​ខ្លះទៀត​ពី​៥០ ទៅ​៦០​ឆ្នាំ​ផង​។ ភាគច្រើននៃគំនូរចម្លាក់ថ្មភាគច្រើនវាជារបស់កម្រស្ទើរតែបាត់បង់ទៅហើយ នេះដោយតែសង្គ្រាម អាកាសធាតុ និងពេលវេលា។
កណ្តាល|រូបភាពតូច|221x221ភីកសែល|ប្រាសាទនាងខ្មៅទីតាំងនៃគំនូរបុរាណខ្មែរនាសតវត្សទី១០

### គំនូរបុរាណ 
ក្រោយពីផ្លាស់ប្ដូរសាសនាពីព្រាហ្មណ៍សាសនាមកព្រះពុទ្ធសាសនាវិញតាំងពីសតវត្សទី១៣ មក ការសាងសង់ប្រាសាទលែងមានតទៅទៀតហើយ ម្យ៉ាងវិញទៀតការដាប់ឆ្លាក់ថ្មលើប្រាសាទក៏លែងមានទៀតដែរ ជំនួយមកវិញនូវសំណង់វិហារឈើនៃវត្តពុទ្ធសាសនា គំនូរភាគច្រើនតែងតែរៀបរាប់អំពីដំណើរជីវិតរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ និងរឿងទសជាតក ដែលច្រើនតែងគូរនៅលើផ្ទាំងឈើលើបាយអ ស្លឹករឹត កំណាត់ ក្រដាស ឬក្រាំង ដែលងាយប្រឈមនឺងការបាត់បង់ គំនូរទាំងនេះសឹងតែស្ទើរបាត់បង់ទៅហើយ ។ គំនូរភាគច្រើនដែលអាចរកបាននៅសតវត្សទី ១៨-១៩ មកដែលភាគច្រើនតែងតែគូរនៅលើផ្ទាំងកំណាត់ ចំណែកឯគំនូរជញ្ជាំងដែលមានសេសសល់នៅតាមវត្តអារាមក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគឺមាននៅវត្តកំពង់ត្រឡាច ដែលមានគំនូរគូរឡើយ​ឆ្នាំ​១៨៥០  មាន​ជាងគំនូរ​២​នាក់​ ម្នាក់​ឈ្មោះ​ប៉ាល់ និង​ ម្នាក់ទៀតឈ្មោះ ​ជា បាន​គូររូប​គំនូរ​នៅលើ​ជញ្ជាំង​ព្រះវិហារ ដែលរៀបរាប់ពីពុទ្ធប្រវត្តិ និងរឿងទសជាតក ហើយ​បាន​បន្សល់​នូវ​ស្នាដៃ​ផាត់​ពណ៌​ដ៏​ល្អ​វិចិត្រ​នេះ​រហូតមកដល់​សព្វថ្ងៃ​ ម្យ៉ាងទៀតការ​ខូចខាត​នេះ​ដោយសារ​តែ​ដំបូល​ព្រះ​វិហារ​លិច​ទឹក​ហូរ​ស្រក់​លើ​ផ្ទាំងគំនូរ​​ កត្តាមួយផ្សេង​ទៀត គឺ​ដោយសារ​សម័យ ប៉ុ​ល ពត គេបានយកព្រះវិហារបុរាណនេះ ធ្វើជាកន្លែងគុកឃុំឃាំងមនុស្ស ជាឃ្លាំងស្តុកអំបិល និងជាកន្លែងបិតស្រាទៀតផង ដែលអាចធ្វើឲ្យមានផលប៉ះពាល់ដល់ផ្ទាំងគំនូរលើជញ្ជាំងព្រះវិហារ។ នៅវត្តរាជបូណ៌ ជា​មត៌ក​ដែលអ្នកស្រាវជ្រាវចាត់ទុក​ថា​ ជា​ព្រះវិហារ​បុរាណ​ដែល​មានគំនូររឿង​រាមកេរ្តិ៍​​ច្រើន​ឈុត​ដ៏កម្រ និង​តែមួយគត់​​នៅ​កម្ពុជា​។ វត្តព្រះកែវមរតក មានទាំងក្នុងវិហារ និងថែវជញ្ជាំងវត្ត ដែលរៀបរាប់ពីឈុតឆាករាមកេរ្តិ័ខ្មែរ ពុទ្ធប្រវត្តិ និងរឿងទសជាតក ។ 
កណ្តាល|រូបភាពតូច|252x252ភីកសែល|គំនូរអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរនាសតវត្សទី១៩ នៃរឿង​ភ្នំ​វរវង្សសូរវង្សនៅរវាងដើមស.វ.ទី២០ ឬក្រោយពីនោះមកទៀតផង តាមវត្តអារាម ឬអាគារសំខាន់ផ្សេងៗខ្លះទៀត គេនិយមប្រើជាទូទៅនៅឡើយនូវគំនូរម៉្យាងហៅថា ***“គំនូរបុក”*** ដែលភាគច្រើនគេនិយមតែងគូរនៅលើសសរ ឬ ពិតាន លក្ខណៈពិសេសរបស់វាគឺត្រង់គេរំលីងផ្ទៃដែលនឹងត្រូវគូរនោះឲ្យស្មើល្អ រួចហើយទើបយកម្រាក់មកលាបលនឲ្យបានជាស្ថាន ឬផ្ទៃទូទៅមួយខ្មៅរលោងស្រិល ទុកឲ្យស្ងួត ។ គេគូររូបរាងក្បាច់ ឬតួអង្គអ្វីមួយដែលចង់បាននោះលើក្រដាសសិន រួចហើយទើបគេកាត់ចោះទម្លុះតាមរាងរៅដែលចង់បានធ្វើជាពុម្ព។ បន្ទាប់មកទើបគេយកពុម្ពនោះទៅបិទភ្ជាប់ឲ្យជិតលើទីដែលត្រូវមានរូប។ គេយកជ័រធម្មជាតិ មានជ័រល្វាជាដើម ទៅលាបតាមរន្ធពុម្ពនោះដើម្បីបានជាស្រទាប់ស្អិតស្តើងមួយតាមរាងក្បាច់។ បានដូច្នោះហើយទើបគេបកពុម្ពក្រដាសចេញ។ មកដល់ពេលនេះមានន័យថា គំនូរដែលចង់បានគឺរូបរាងនៃជ័រនោះឯងហើយ។ បន្ទាប់មកទៀតទើបគេយកសន្លឹកមាសស្តើងៗ ដែលគេតែងប្រើសម្រាប់ ទឹបលើព្រះបដិមាជាដើម ទៅទឹបលើផ្ទៃជ័រនោះ។ ផ្នែកដែលគ្មានជ័រគឺសន្លឹកមាសមិនអាចទៅជាប់ទេ គ្រាន់តែយកដៃទៅញីរំលីងទៅក៏ជ្រុះមកឯង ឃើញថាមានតែផ្ទៃជ័រសុទ្ធសាធដែលមាសជាប់ទាំងស្រុង ពោលគឺក្បាច់ដែលគេចង់បាន។
រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|ទេពប្រណម្យនៅសសរវត្តមហាលាភ នាដើមសតវត្សទី ២០

### គំនូរទំនើប 
មុនអាណានិគមនិយមបារាំងចូលមក ភាគច្រើននៃគំនូរខ្មែរត្រូវបានបណ្ដុះបណ្ដាលឡើងតាមរយៈ ទីវត្តអារាម ព្រះបរមរាជាវាំង ឬគ្រួសារជាងគំនូរ តែប៉ុណ្ណោះ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩១៧ ដោយមើលឃើញពីភាពបាត់បង់នៃសិល្បៈបុរាណខ្មែរលោក ហ្សក ហ្គ្រូសលីយេ បានស្នើសុំបង្កើតសាលារចនាឡើយ ដើម្បីប្រមែប្រមូលសិល្បៈខ្មែរឱ្យរស់ឡើងវិញ ។ ដោយមានការយល់ព្រមពីរដ្ឋបាលអាណាព្យាបាលបារាំង លោកបានប្រមូលយកជាងខ្លះនៃព្រះបរមរាជវាំង និងប្រមែប្រមូលជាងឆ្លាក់ ជាងគូរនៅតាមភូមិស្រុក ដើម្បីយកទៅបង្រៀននៅក្នុងសាលារចនា ពីមុនមានសាលានេះ គេច្រើនអភិរក្សនិងសិក្សានៅក្នុងសារមន្ទីរជាតិ នៅឡើយ ។ រូបលោកបានសហការជាមួយមេជាងគំនូរខ្មែរម្នាក់គឺ ឧកញ៉ា ទេព និម្មិតម៉ក់ ដែលបានចងក្រងជាច្បាប់ដោយមានគូរទុកជាគំរូនៅលើផ្ទាំងក្រដាសឬកំណាត់ ។ គំនូរបុរាណដែលអនុវត្តនៅក្នុងរោងជាងគំនូរបុរាណសុទ្ធ ស្ថិតនៅក្នុងសាលារចនារហូតដល់លោក ហ្សក ហ្គ្រូសលីយេ ស្លាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ការសិក្សាគំនូរតាមរយៈមុខវិជ្ជានេះ គឺគ្រាន់តែរៀនគូរតាមក្បួនខ្នាតក្បាច់ និងគំនូរបុរាណតែប៉ុណ្ណោះ គ្មានអ្វីក្រៅពីនេះទេ។[រូបភាពតូច|គំនូរ [ហ្សក ហ្រ្គូសលីយេ|ហ្សក ហ្គ្រូសលីយេ បង្ហាញពីក្បាច់របាំខ្មែរបុរាណក្នុងរបាំព្រះរាជទ្រព្យខ្មែរ នាសតវត្សទី២០

]]ក្នុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ មានវិចិត្រករជប៉ុនម្នាក់ឈ្មោះ ស៊ុយស៊ុយគី បានចូលមកបង្រៀននៅក្នុងសាលារចនា ដោយគាត់បានចាប់ផ្តើមបង្រៀនមុខវិជ្ជាមួយដែលពុំធ្លាប់មាននៅក្នុងសាលារចនាពេលនោះ គឺ**គំនូរមើលឃើញ** ។ ដោយគាត់ចង់បណ្ដុះបណ្ដាលដោយផ្ដោតសំខាន់ទៅលើអារម្មណ៍គូរទៅលើទេសភាពធម្មជាតិ ឬសកម្មភាពកាយវិការមនុស្ស ។ ទស្សនៈលោកនោះគឺ *ការគូររូបជាការសង្កេតធម្មជាតិ និងដកស្រង់ខ្លឹមសារធម្មជាតិដើម្បីយកមកបញ្ចេញក្នុងគំនូរ។* សិស្សមួយចំនួនដែលបានទទួលការបណ្តុះបណ្តាលពីគាត់មានដូចជាលោក ញឹក ឌឹម,សំ យឺន,ប៉ាន់ ត្រា ជាដើម ។ នៅចុងទសវត្សទី៥០ នៅពេលមានការកែទម្រង់បែបបទកម្មវិធីសិក្សានូវមុខវិជ្ជាដែលគេហៅថា **គំនូរមើលឃើញ** ។ នៅក្នុងសៀវភៅអប់រំបោះពុម្ពសម្រាប់បឋមសិក្សាក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ គេបានពន្យល់ថាគំនូរមើលឃើញជាកត្តាសំខាន់ដើម្បីបង្រៀនឱ្យក្មេងពូកែមើល និងសង្កេត ។ ម្ល៉ោះហើយទស្សនៈនៃគំនូរមើលឃើញដែលមានលក្ខណៈទំនើបនោះ បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើសង្គមដែលពេលនោះកំពុងតែឈានទៅរកអ្វីមួយដែលគេយល់ថាជា **សង្គមទំនើប** ឬ **ថ្មី** ។ នៅដើមទសវត្សឆ្នាំ៥០ សង្គមមិនទាន់ទទួលស្គាល់គំនូរបែបទំនើបនេះ គឺមិនទាន់ជ្រាបចូលក្នុងមជ្ឈដ្ឋាននៃប្រជាជនទូទៅទេ រីឯកន្លែងសម្រាប់តាំងរូបបង្ហាញឱ្យគេមើលក៏មិនសូវមានដែរ ។ រហូតដល់ពាក់កណ្តាលទសវត្សទី៥០ ទើបឃើញមានការផុសផុលឡើង វិចិត្រកម្មទំនើបចេញមុខខ្លាំងឡើង ។ លោក សំ យឺន ជាកូនសិស្សលោក ស៊ុយស៊ុយគី និងទទួលបានការអប់រំនៅឯបារាំង លោកបានប្រមែប្រមូលអ្នកមានជំនាញលើគំនូរ ដើម្បីបង្កើត **សមាគមសិល្បៈវិចិត្រករខ្មែរ** នាពាក់កណ្ដាលទសវត្សទី៥០ ។ ក្នុងទសវត្សទី៦០ មានការិយាល័យព័ត៌មានរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកហៅថា **អ៊ុយស៊ីស** (USIS) បានបើកពិព័រណ៌មួយឆ្នាំម្ដង មានចំណងជើងថា **វិចិត្រករខ្មែរ** ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ ពេលដែលមានការបង្កើតសាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បៈ មហាវិទ្យាល័យសិល្បៈសូនរូបក៏បានកើតឡើងដែរក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក វណ្ណ មូលីវណ្ណ ដែលជាសាកលវិទ្យាធិការ ។ 

## អត្ថន័យ 
## វិចិត្រសាល 

ឯកសារ:Mural art at Silver pagoda.jpg|ផ្ទាំងគំនូរនៅក្នុងវិហារព្រះកែវមរតកនាទសវត្សទី ៦០ (?)
ឯកសារ:Cambodian - Phra Malai in Tavatisma Heaven - Walters 20101223.jpg|ផ្ទាំងរូបគំនូរខ្មែរនាសតវត្សទី១៩ អំពីព្រះមាល័យ
ឯកសារ:Prince Temiya lifts up his royal coach.jpg|គំនូរព្រះតេមិយលើរាជរថនៅចំពោះនាយសារថី 
ឯកសារ:2016 Phnom Penh, Pałac Królewski, Malowidła przedstawiające sceny z Reamker (01).jpg|គំនូរនៅវត្តព្រះកែវមរតកថតនៅឆ្នាំ២០១៦
ឯកសារ:2016 Phnom Penh, Pałac Królewski, Malowidła przedstawiające sceny z Reamker (15).jpg|គំនូរនៅវត្តព្រះកែវមរតកថតនៅឆ្នាំ២០១៦
ឯកសារ:Cambodia Loy Bratib.jpg|គំនូរខ្មែររៀបរាប់អំពីការលយប្រទីប
ឯកសារ:2016 Phnom Penh, Pałac Królewski, Malowidła przedstawiające sceny z Reamker (34).jpg|គំនូរនៅវត្តព្រះកែវមរតកថតនៅឆ្នាំ២០១៦
ឯកសារ:2016 Phnom Penh, Pałac Królewski, Malowidła przedstawiające sceny z Reamker (09).jpg|គំនូរនៅវត្តព្រះកែវមរតកថតនៅឆ្នាំ២០១៦ 
ឯកសារ:Wat Ek 02.jpg|គំនូរព្រះពុទ្ធនៅវត្តឯកភ្នំ
ឯកសារ:Wat Kratie Buddhist Temple Painting.JPG|គំនូររបស់ព្រះពុទ្ធនៅវត្តសិរីសុន្ធរវង្ស (វត្តក្រចេះ)

## សូមមើលផងដែរ 
## ឯកសារយោង