ចៃត្យ

រូបភាពតូច| ចៃត្យដំបូងនៅ គុហា Bhaja ; ស្ថាបត្យកម្មឈើធ្វើត្រាប់តាមថ្ម ជាមួយនឹងដំបូលតុបតែងធ្វើពីឈើ។ សតវត្សទី 2 មុនគ.ស។
រូបភាពតូច| នៅខាងក្រៅ ចៃត្យ នៅ Cave 19, Ajanta Caves ក៏មានតំបន់ចំនួន 4 ដោយប្រើ គំនូរ "chaitya arch" ដដែលៗ។
រូបភាពតូច| ការអភិវឌ្ឍន៍នៃក្លោងទ្វារ ចៃត្យ ពី គុហា Lomas Rishi ពីសៀវភៅដោយ Percy Brown ។
រូបភាពតូច|ចៃត្យខ្មែរនៅ Ashmolean Museum
ចៃត្យ, សាលចៃត្យ, **ចៃត្យ-គ្រឹះ**, (សំស្រ្កឹត: *ចៃត្យ* ; បាលី: *ចេតិយ* ) សំដៅលើទីសក្ការៈបូជា ទីសក្ការៈ ព្រះវិហារ ឬសាលបូជាក្នុង សាសនាឥណ្ឌា ។   ពាក្យ​នេះ​មាន​ច្រើន​បំផុត​ក្នុង ​ពុទ្ធសាសនា ដែល​វា​សំដៅ​លើ​លំហ​ដែល ​មាន​ចេតិយ និង ​រូប​រាង ​មូល​នៅ​ខាង​ចុង​ទល់​មុខ​ច្រក​ចូល និង​ដំបូល​ខ្ពស់​មាន​ទម្រង់​មូល។  និយាយយ៉ាងតឹងរឹង ចៃត្យ គឺជា ចេតិយ ខ្លួនឯង  ហើយអគារឥណ្ឌាគឺជាសាលចៃត្យ ប៉ុន្តែភាពខុសគ្នានេះមិនត្រូវបានគេសង្កេតឃើញជាញឹកញាប់ទេ។ នៅខាងក្រៅប្រទេសឥណ្ឌា ពាក្យនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយពុទ្ធសាសនិកសម្រាប់រចនាបថក្នុងស្រុកនៃស្តូបតូចដូចចេតិយនៅ ប្រទេសនេប៉ាល់ ,កម្ពុជា ឥណ្ឌូនេស៊ី និងកន្លែងផ្សេងទៀត។ នៅ​ប្រទេស​ថៃ ចេតិយ​ដែល​មិន​មែន​ជា​ចៃត្យ​នោះ​ទេ គឺ​គេ​ហៅ​ថា ចេដី ដែល​ជា​ពាក្យ​ថៃ​ក្នុង​ស្រុក​មក​ពី​បាលី​ចេតិយ។  នៅក្នុងអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ សាសនាជេន និង សាសនាហិណ្ឌូ រួមទាំងអ្នកដែលទាក់ទងនឹងស្ថាបត្យកម្ម *ចៃត្យ* សំដៅលើប្រាសាទ ទីជម្រក ឬវិមានដ៏ពិសិដ្ឋណាមួយ។   

ចៃត្យ លេចឡើងនៅកន្លែងដូចគ្នាដូចជា វិហារ ដែលជាប្រភេទអគារដែលផ្ទុយគ្នាខ្លាំងជាមួយនឹងសាលចតុកោណកែងទាប ដែលមានក្រឡាតូចៗបើកបិទវាជារឿយៗនៅគ្រប់ជ្រុងទាំងអស់។ ទាំងនេះច្រើនតែមានចេតិយមួយនៅចំកណ្តាលជញ្ជាំងខាងក្រោយ ដែលមានចេតិយក្នុងឧទាហរណ៍ដំបូង ឬព្រះពុទ្ធបដិមានៅពេលក្រោយ។ ព្រះ​វិហារ​ជា​សំណង់​ដ៏​សំខាន់​ក្នុង​បរិវេណ​វត្ត​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា ធ្លាប់​រស់នៅ សិក្សា និង​បន់ស្រន់។ កន្លែងធំធម្មតាមានវិហារជាច្រើនសម្រាប់រាល់ ចៃត្យ ។ 

## និរុត្តិសាស្ត្រ 
"ចៃត្យ" មកពីឫស *ចិត* ឬ *ចិ* មានន័យថា "ប្រមូលផ្ដុំ" គឺជាពាក្យ សំស្ក្រឹត សម្រាប់ពំនូកឬជើងទម្រឬ "គំនរពិធីបុណ្យសព" ។   វាគឺជាសំណង់ដ៏ពិសិដ្ឋនៃប្រភេទមួយចំនួន ហើយបានទទួលនូវអត្ថន័យជាក់លាក់បន្ថែមទៀតនៅក្នុងតំបន់ផ្សេងៗគ្នា រួមទាំង "ចៃត្យវ្ឫក្ឝ" សម្រាប់ដើមឈើពិសិដ្ឋ។ 

តាម​លោក KL Chanchreek ក្នុង​អក្សរសិល្ប៍ ​ជេន ​សម័យ​ដើម *ចៃត្យ* មាន​ន័យ​ថា *អ្យតន* ឬ​ប្រាសាទ​ដែល​ព្រះសង្ឃ​គង់​នៅ។ វាក៏មានន័យថាកន្លែងដែលរូបព្រះ ជេន ត្រូវបានគេដាក់នៅក្នុងប្រាសាទមួយ ប៉ុន្តែជាទូទៅវាគឺជានិមិត្តសញ្ញាសម្រាប់ប្រាសាទណាមួយ។   ទីតាំងបុរាណវត្ថុបុរាណ Jaina សំខាន់ៗដូចជា Kankali Tila នៅជិត Mathura បង្ហាញដើមឈើ Caitya, Caitya-stupa, Caitya arches ជាមួយ Mahendra-dvajas និងការធ្វើសមាធិ Tirthankaras ។ 

ពាក្យ *ចៃត្យ* លេចឡើងនៅក្នុង អក្សរសិល្ប៍វេទ នៃ សាសនាហិណ្ឌូ ។ នៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ពុទ្ធសាសនា និងហិណ្ឌូសម័យដើម *ចៃត្យ* គឺជា 'គំនរវិមាន' ឬ 'ដើមឈើពិសិដ្ឋ' នៅក្រោមកន្លែងដែលត្រូវជួប ឬធ្វើសមាធិ។    Jan Gonda និងអ្នកប្រាជ្ញផ្សេងទៀតបានបញ្ជាក់ពីអត្ថន័យនៃ *ចៃត្យ* នៅក្នុងអត្ថបទហិណ្ឌូប្រែប្រួលទៅតាមបរិបទ ហើយមានអត្ថន័យទូទៅនៃ "ទីសក្ការៈ ទីសក្ការៈ" ដែលជា "អនុស្សាវរីយ៍" ឬជាសញ្ញានៃ "ទីសក្ការៈ" សម្រាប់មនុស្សជាតិ ជាពិសេសនៅក្នុង *Grhya Sutras* ។   យោងតាម លោក Robert E. Buswell និង Donald S. Lopez ដែលជាសាស្ត្រាចារ្យនៃការសិក្សាពុទ្ធសាសនា ពាក្យថា *ចៃត្យ* ជាភាសាសំស្រ្កឹត មានន័យថា "ទីសក្ការៈ ឬទីសក្ការៈ" ទាំងនៅក្នុងបរិបទព្រះពុទ្ធសាសនា និងមិនមែនពុទ្ធសាសនា។ 

## ប៉ារ៉ាឡែល 
; ខ្ទម Toda

ធ្វេង|រូបភាពតូច| ប្រាសាទ Toda ឬខ្ទមស្តុកទឹកដោះគោនៅ Nilgiri Hills ។  មានតែបូជាចារ្យទេដែលអាចចូលតាមទ្វារតូច។
ភាពស្រដៀងគ្នាយ៉ាងទូលំទូលាយរវាង *ចៃត្យ* និងខ្ទមប្រពៃណីដែលនៅតែធ្វើឡើងដោយ ប្រជាជន Toda នៃ Nilgiri Hills ត្រូវបានកត់សម្គាល់ជាញឹកញាប់។  ទាំងនេះគឺជាខ្ទមឆៅដែលសាងសង់ឡើងដោយពត់ wicker ដើម្បីផលិតដំបូលរាងជារង្វង់ ប៉ុន្តែម៉ូដែលសម្រាប់ *ចៃត្យ* ត្រូវបានគេសន្មត់ថាមានទំហំធំជាង និងរចនាសម្ព័ន្ធស្មុគ្រស្មាញច្រើន។ 

ភាពស្រដៀងគ្នានៃសតវត្សទី 4 មុនគ.ស. ផ្នូរ Lycian -vaulted barrel of Asia Minor ដូចជា ផ្នូររបស់ Payava ជាមួយនឹងការរចនាស្ថាបត្យកម្មឥណ្ឌានៃ *ចៃត្យ* (ចាប់ផ្តើមយ៉ាងហោចណាស់មួយសតវត្សក្រោយមកពីប្រហែល 250 មុនគ.ស ជាមួយនឹងរូងភ្នំ Lomas Rishi នៅក្នុង ក្រុមរូងភ្នំ Barabar ) ណែនាំថាការរចនានៃផ្នូរដែលកាត់ថ្ម Lycian បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ប្រទេសឥណ្ឌា  ឬថាទំនៀមទំលាប់ទាំងពីរនេះបានមកពីប្រភពដូនតាទូទៅ។ 

នៅដើមដំបូង លោក James Fergusson នៅក្នុង *"សៀវភៅដៃគំនូរស្ថាបត្យកម្ម"* របស់គាត់ ខណៈពេលដែលពិពណ៌នាអំពីការវិវត្តន៍រីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងពីស្ថាបត្យកម្មឈើទៅជាស្ថាបត្យកម្មថ្មនៅក្នុងអរិយធម៌បុរាណផ្សេងៗបានអត្ថាធិប្បាយថា "នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ទម្រង់និងការសាងសង់ប្រាសាទពុទ្ធសាសនាចាស់ៗស្រដៀងទៅនឹង ឯកវចនៈឧទាហរណ៍ទាំងនេះនៅក្នុង Lycia" ។  Ananda Coomaraswamy និងអ្នកផ្សេងទៀតក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរថា "Lycian បានជីកកកាយនិងផ្នូរ monolithic នៅ Pinara និង Xanthos នៅលើឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងត្បូងនៃ Asia Minor បង្ហាញពីភាពស្រដៀងគ្នាមួយចំនួនជាមួយនឹងផ្ទាំងថ្ម Caitya- Halls របស់ឥណ្ឌាសម័យដើម" ដែលជាធាតុផ្សំទូទៅជាច្រើនរវាងដើមឥណ្ឌា និង អាស៊ីខាងលិច។ សិល្បៈ។   

ផ្នូរ Lycian ដែលចុះកាលបរិច្ឆេទនៅសតវត្សរ៍ទី 4 មុនគ.ស. គឺជារូបសំណាកដែលឈរដោយសេរី ឬកាត់ធុងដោយថ្ម ត្រូវបានដាក់នៅលើមូលដ្ឋានខ្ពស់ ជាមួយនឹងលក្ខណៈស្ថាបត្យកម្មឆ្លាក់ក្នុងថ្ម ដើម្បីយកតម្រាប់តាមសំណង់ឈើ។ មានការ កាត់ថ្មជាច្រើនដែលស្មើនឹង រចនាសម្ព័ន្ធឈរដោយសេរី។ ផ្នូរ​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​ផ្នូរ​ដែល​ឈរ​ដោយ​សេរី គឺ ​ផ្នូរ​របស់ Payava ដែល​ជា​អភិជន Lykian មក​ពី Xanthos និង​ចុះ​កាលបរិច្ឆេទ​ដល់​ឆ្នាំ 375-360 មុនគ.ស ត្រូវ​បាន​គេ​មើល​ឃើញ​នៅ ​សារមន្ទីរ​អង់គ្លេស ។ ទាំងឥទ្ធិពលក្រិក និងពែរ្សអាចត្រូវបានគេមើលឃើញនៅក្នុងចម្លាក់លៀននៅលើ sarcophagus ។  ភាពស្រដៀងគ្នានៃរចនាសម្ព័ន្ធជាមួយ *ចៃត្យ* របស់ឥណ្ឌា ទៅតាមព័ត៌មានលម្អិតស្ថាបត្យកម្មជាច្រើនដូចជា "ទម្រង់ដំបូលដែលមានចង្អុរដូចគ្នាជាមួយនឹងជួរភ្នំ" ត្រូវបានអភិវឌ្ឍបន្ថែមទៀតនៅក្នុង *ប្រាសាទល្អាងនៃប្រទេសឥណ្ឌា* ។  លោក Fergusson បានបន្តស្នើឱ្យមាន "ការតភ្ជាប់ឥណ្ឌា" និងទម្រង់នៃការផ្ទេរវប្បធម៌មួយចំនួននៅទូទាំងចក្រភព Achaemenid ។  សរុបមក ការផ្ទេររចនាម៉ូដ Lycian បុរាណសម្រាប់បូជនីយដ្ឋានកាត់ថ្មទៅកាន់ប្រទេសឥណ្ឌាត្រូវបានចាត់ទុកថាជា "ប្រហែលជា"។ 

លោក David Napier អ្នកជំនាញខាងផ្នែកនរវិទ្យា ក៏បានស្នើឱ្យមានទំនាក់ទំនងបញ្ច្រាសដោយអះអាងថាផ្នូរ Payava គឺជាកូនចៅនៃរចនាប័ទ្មអាស៊ីខាងត្បូងបុរាណ ហើយថាបុរសឈ្មោះ "Payava" ប្រហែលជាជនជាតិ Graeco-Indian ដែលមានឈ្មោះថា "បល្លវ" ។ 

## នេប៉ាល់ 
រូបភាពតូច| ទម្រង់ *ចៃត្យ* នេប៉ាល់
នៅ ប្រទេសនេប៉ាល់ អត្ថន័យនៃពាក្យ "*ចៃត្យ*" គឺខុសគ្នា។ *ចៃត្យ* ជនជាតិនេប៉ាល់ មិនមែនជាសំណង់ទេ ប៉ុន្តែជាវិមានសក្ការៈបូជា ដែលមានរាងដូចចេតិយនៅលើកំពូលនៃចេតិយ ដែលជារឿយៗត្រូវបានតុបតែងយ៉ាងប្រណីត។ ជាធម្មតាពួកវាត្រូវបានដាក់នៅក្នុងទីវាល ជាញឹកញាប់នៅក្នុងបរិវេណសាសនា ជាមធ្យមប្រហែល 4 ទៅ 8 ហ្វីតក្នុងកម្ពស់។ ពួកគេត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងការចងចាំរបស់មនុស្សដែលបានស្លាប់ដោយគ្រួសាររបស់គាត់ដោយ Sherpas, Magars, Gurungs, Tamangs និង Newars ក្នុងចំណោមប្រជាជនផ្សេងទៀតនៃប្រទេសនេប៉ាល់។ ប្រជាជន Newar នៃ ជ្រលង Kathmandu បានចាប់ផ្តើមបន្ថែមរូបភាពនៃ Tathagatas ទាំងបួននៅលើទិសដៅទាំងបួនរបស់ *ចៃត្យ* ភាគច្រើនបន្ទាប់ពីសតវត្សទីដប់ពីរ។ ពួកគេត្រូវបានសាងសង់ដោយថ្មឆ្លាក់យ៉ាងស្រស់ស្អាត និងបាយអភក់។ គេ​និយាយ​ថា​មាន ​ព្រះ​មហា​ពុទ្ធ ​គឺ ផែនដី ខ្យល់ ភ្លើង ទឹក និង​លំហ។ 

## កម្ពុជា 
នៅក្នុង សិល្បៈបុរាណខ្មែរ *ចៃត្យ* គឺជាសញ្ញាកំណត់ព្រំដែនសម្រាប់ទីតាំងពិសិដ្ឋ ដែលជាទូទៅធ្វើឡើងជាឈុតបួន ដែលដាក់នៅលើព្រំប្រទល់ទីតាំងនៅទិសទាំងបួន។ ជាទូទៅ គេ​យក​ទម្រង់​ដូច​សសរ ដែល​ច្រើន​តែ​ដាក់​លើ​ចេតិយ ហើយ​ឆ្លាក់​លើ​ដងខ្លួន។ 

## វិចិត្រសាល 

ឯកសារ:Cambogia,_monumento_buddista_da_kbal_sre_yeay_yin,_stile_dei_khleang,_975-1010_ca._02.JPG|alt=Cambodian sanctuary marker chaitya, Khleang style, c. 975–1010| ទីសក្ការៈបូជាកម្ពុជា *ចៃត្យ* រចនាប័ទ្ម ឃ្លាំង គ.ស ៩៧៥–១០១០

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនា