open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
មនោគមវិជ្ជា

ទទេ|400x400ភីកសែល
មនោគមវិជ្ជា គឺជាបណ្ដុំនៃ ជំនឿនិងគំនិត ដែលគិតអំពីសង្គមរបស់មនុស្សគួរដំណើរការបែបម្ដេច វាភាគច្រើនត្រូវបានគេប្រើនិង វិស័យនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច ដើម្បីនាំផ្លូវមនុស្សអោយគិតនិងជ្រើសរើងក្នុងការដឹកនាំ មនោគមវិជ្ជាបានជួយមនុស្សដូចជា៖

* តើធ្វើដូចម្ដេចបានត្រូវឬបានខុស?
* តើអំណាចគួរបែងចែកដូចម្ដេច?
* តើសង្គមមនុស្សគួររៀបចំបែបម្ដេច?
ទីប៊ីលីស៊ី

## ប្រវត្តិសាស្រ្ត 
ទីក្រុងត្រូវបានគេប៉ានប្រមាណថា មានអ្នកតាំងទីនៅតាំងពី១៥០០ឆ្នាំមុន តាមជំនឿព្រេងនិទានហ្សុកហ្សី បាននិយាយថា មានស្ដេចឈ្មោះ វាខ្ថង់ ហ្គ័រកាសាលី បានឃើញទីក្រុងនៅឆ្នាំ៥០០គ.ស ក្រោយពីបរបាញ់នៅតំបន់នេះ លោកបានឃើញទឹកហូរក្ដៅៗ ហៅក៏បានដាក់ឈ្មោះថា ទីប៊ីលីសុី មានន័យថាកន្លែងដ៏កក់ក្ដៅ

ក្នុងយុគសម័យកណ្ដាល ទីក្រុងនេះត្រូវបានកាន់កាប់ដោយអាណាចក្រផ្សេងគ្នាដូចជា ពួកពែរ្ស ពួកអារ៉ាប់ ពួកទួក ពួកម៉ុងគោល ជាក្រុងដ៏សំខាន់ក្នុងការជួញដូរទំនិញ ព្រោះវានៅចំកណ្ដាលនៃផ្លូវសូត្រ ទីក្រុងនេះបានរស់ជាមួយគ្នាដូចជាជនជាតិអាមេនី ហ្សុកហ្សី ពែរ្ស ជ្វីស អារ៉ាប់

ក្នុងឆ្នាំ១៨០១ដល់១៩៩១ ទីក្រុងនេះបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់ទាំងស្រុងពីរុស្សីនិងសូវៀត ក្រោយពីបានឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៩១ ហ្សុកហ្សីបានយកទីក្រុងនេះរដ្ឋធានីជាផ្លូវការ
ស៊ិបសងចូតៃ

**ស៊ិបសងចូតៃ**  ("តំបន់តៃទាំងដប់ពីរ"; ថៃ :  ; ឡាវ :  ; តៃដាំ :  "សហព័ន្ធតៃ"  ) គឺជាសហព័ន្ធនៃតៃដាំ ("តៃខ្មៅ") តៃដន់ ("តៃស") និង តៃដែង ("តៃក្រហម") នៅតំបន់ភ្នំភាគពាយ័ព្យនៃវៀតណាម បច្ចុប្បន្ន ដែលមានអាយុកាលយ៉ាងហោចនៅសតវត្សទី ១៧ ។ 

វាបានក្លាយជាផ្នែកស្វយ័តនៃអាណាព្យាបាលបារាំងនៃតុងកឹង ហើយដោយហេតុនេះឥណ្ឌូចិនបារាំង នៅឆ្នាំ ១៨៨៩ ។ នៅឆ្នាំ ១៩៤៨ កំឡុងសម័យសង្រ្គាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ វាត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទៅជា **សហព័ន្ធតៃ** ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ទទួល​ស្គាល់​ថា​ជា​សមាសភាគ​ស្វយ័ត​នៃ ​សហភាព​បារាំង ។ 

នៅឆ្នាំ 1950 វាត្រូវបានបង្កើតជា ដែនគ្រងរាជ្យ របស់អធិរាជវៀតណាម Bảo Đại ដោយមិនត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុង រដ្ឋវៀតណាម ។   វាត្រូវបានរំលាយបន្ទាប់ពី កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ 1954 ។

## ឯកសារយោង
យេរេវ៉ាន

## ប្រវត្តិសាស្រ្ត 
យេរេវ៉ានជាទីក្រុងចំណាស់មួយនៅលើពិភពលោកដែលនៅមានវត្តមានដល់សព្វថ្ងៃ ទីក្រុងនេះត្រូវបានគេរកឃើញនៅឆ្នាំ ៧៨២មុន គ.ស ដែលចាស់ជាងចក្រភពរ៉ូមាំទៅទៀត ទីក្រុងត្រូវបានចាប់កំណើតឡើងជាបន្ទាយហៅថា រេបូនី សងសាងឡើងដោយស្ដេច អាហ្គីសទុីទី១ នៃរាជាណាចក្រអ៊ូរ៉ាទូ(ជារាជាណាចក្របុរាណនៃប្រទេសអាមេនី) បន្ទាយនេះកសាងឡើងនៅជន្លងភ្នំ អារីនបឺត ជាងប៉ុន្មានសតវត្សក្រោយមកទីក្រុងនេះតែងតែត្រូវបានប្រទេសផ្សេងៗឈ្លានពានដូច ពែរ្ស រ៉ូម អារ៉ាប ក្នុងអំឡុងពេលនោះទីក្រុងនេះមិនបានក្លាយជារាជធានីទៀតទេ តែយ៉ាងណាមិញវានៅតែជាទីក្រុងសំខាន់ដោយសារជានៅជិត ផ្លូវសូត្រ

ចាប់ពីសតវត្សទី១១ដល់១៥ ទីក្រុងនេះរងការបំផ្លិតបំផ្លាញពីពួក ទួកនិងពួកម៉ុងហ្គោល ទីក្រុងនេះតែងតែរងការបំផ្លិតបំផ្លាញតែប្រជាជនអាមេនីតែងតែសាងសាងវាឡើងវិញជានិច្ច ដល់សតវត្សទី១៦ដល់១៨ ទីក្រុងនេះស្ថិតនៅក្រុងអាណាចក្រពែរ្ស ហើយគេហៅវាថា ខាណាតយេរ៉ែវ៉ាន ពួកអាមេនី និង ពួកម៉ូសីមបានរស់នៅទីនោះជុំគ្នា សារបានកាន់កាប់ដោយស្ដេចត្រាញដែលនៅក្រោមស្ដេចពែរ្សហៅថា **ខាន ជានិច្ចជាកាល ការច្បាំងគ្នារវាងរុស្សីនឹងពែរ្សតែងតែប៉ះគ្នានៅជិតទីក្រុងនេះ**

នៅឆ្នាំ១៨២៨ ចក្រភពរុស្សីបានកាន់កាប់ទីក្រុងនេះ ក្រោយសង្គ្រាមពែរ្ស-រុស្សីឆ្នាំ១៨២៦ដល់១៨២៨ ក្រោយសន្ធិសញ្ញាទួកមែនឆាយ ព្រឹត្តការណ៍នេះជាព្រឹត្តការណ៍ធំព្រោះ មានជនជាតិពែរ្សកាន់សាសនាឥស្លាមជាច្រើនបានចាកចេញពីទីក្រុង ហើយជនជាតិអាមេនីបានវិលត្រឡប់មករស់នៅទីក្រុងបុរាណពួកគេវិញ

ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើទី១បានបញ្ចប់និងចក្រភពរុស្សីបានបែកបាក់ អាមេនីបានក្លាយជាប្រទេសឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩១៨ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ១៩២០ សូវៀតបានចូលឈ្លានពានអាមេនីម្ដងទៀតនិងបានកាន់កាប់រដ្ធធានីនេះវិញ

ក្រោយឆ្នាំ១៩៩១ ជាឆ្នាំដែលសហភាពសូវៀតបែកបាក់ អាមេនីបានប្រកាសខ្លួនជាប្រទេសឯករាជ្យសារជាថ្មី និងយកទីក្រុងនេះធ្វើជារដ្ធធានី
Antz

***Antz*** គឺជាភាពយន្តគំនូរជីវចលអាមេរិកឆ្នាំ ១៩៩៨, ផលិតដោយ DreamWorks Animation និងដឹកនាំដោយ អេរិក ដាណែល និងធីម ចនសុន, និងសម្តែងជា Woody Allen, Sharon Stone, ជេននីហ្វឺរ ឡូប៉េស, Sylvester Stallone, Christopher Walken, Dan Aykroyd, Anne Bancroft, Danny Glover និង Gene Hackman ។

## តារាសម្តែង 
* Woody Allen សម្តែងជា ហ្សី (Z)
* Sharon Stone សម្តែងជា Princess Bala
* Gene Hackman សម្តែងជា General Mandible
* Sylvester Stallone សម្តែងជា Corporal Weaver
* Christopher Walken សម្តែងជា Colonel Cutter
* Anne Bancroft សម្តែងជា Queen Ant
* ជេននីហ្វឺរ ឡូប៉េស សម្តែងជា អាស្តេកា (Azteca)
* Grant Shaud សម្តែងជា Foreman
* Dan Aykroyd សម្តែងជា ជីប៉ (Chip)
* Jane Curtin សម្តែងជា Muffin "Muffy"
* Danny Glover សម្តែងជា Staff Sergeant Barbatus
* John Mahoney សម្តែងជា Grebs
* Jerry Sroka សម្តែងជា Bartender

## ការឆ្លើយតប 
នៅលើ Rotten Tomatoes ខ្សែភាពយន្តនេះមានអត្រាការយល់ព្រម ៩២% ដោយផ្អែកលើការវាយតម្លៃចំនួន ៩១ ដោយមានការវាយតម្លៃជាមធ្យម ៧.៦០/១០។ នៅលើ Metacritic ខ្សែភាពយន្តនេះមានការវាយតម្លៃជាមធ្យម ៧៣/១០០ ដោយអ្នកប្រើប្រាស់ ២៦ នាក់។

## ឯកសារយោង 
## តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តអាមេរិក
ភូមិពូធឿង

ដោយសារមានពូម្នាកឈ្មោះ ប៊ុនធឿន មកពីសៀមរាបស្នាក់នៅក្នុងភូមិនេះ
ហូវហាន្នេស កាយ៉ាស្នូនី

លោក **ហូវហាន្នេស កាយ៉ាស្នូនី** ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជានាយករដ្ធមន្រ្តីទី១នៃសធារណៈរដ្ធអាមេនីទី១

## ជីវប្រវត្តិ 
លោកកើតនៅទីក្រុងអាខាល់កាឡាគី(សព្វថ្ងៃជាទីក្រុងរបស់ហ្សុកហ្សី)គាត់បានកើតក្នុងគ្រួសារជនជាតិអាមេនីក្នុងអំឡុងសម័យដែលជនជាតិអាមេនីរស់នៅអូតូម៉ង់ផងនិងរុស្សីផង លោកបានចូលរៀននៅវិទ្យាស្ថានសាំងពេទឺប៊ឺគនៃវិស្វកម្មសំណង់ស៊ីវិល ជាមហាវិទ្យាល័យដ៏ល្បីនៅជំនាន់នោះ លោកបានក្លាយជាវិស្វករសំណង់ដ៏ជំនាញ 

## វិស័យនយោបាយ 
លោកមិនត្រឹមតែចាប់អារម្មណ៍លើរឿងរៀនសូត្រទេ ថែមទាំងអំពើសេរីភាពប្រជាជនលោកផងដែល អំឡុងពេលរៀនសូត្រនិងធ្វើការ លោកក៏បានចូលរួមក្នុងចលនាសហព័ន្ធបដិវត្តប្រជាជនអាមេនីផងដែល លោកក៏បានក្លាយជាប្រធានចលនា និងក៏ជាអ្នកចាត់ចែងជួយប្រជាជនអាមេនី និងណែនាំប្រជាជនអាមេនីអោយស្គាល់ចលនានេះផងដែល ក្រោយចក្រភពរុស្សីដួលរលំ ជាបានបណ្ដាលអោយមានភាពវឹកវរជាខ្លាំងក្នុងតំបន់កូកាស៊ីស ប៉ុន្តែជាក៏ជាឱកាសរបស់លោកនិងបក្សពួកក្នុងការប្រកាសឯករាជ្យអោយប្រទេសអាមេនី នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩១៨ អាមេនីបានក្លាយជាប្រទេសឯករាជ្យជាផ្លូវការ វាជាលើកដំបូងក្នុងរយៈពេល៥០០ឆ្នាំដែលប្រជាជនអាមេនីមានប្រទេសផ្ទាល់ខ្លួន

លោកត្រូវបានបក្សពួកលោកចាត់តាំងអោយក្លាយនាយករដ្ធមន្រ្តីនៅពេលនោះ ការងាររបស់លោកពេលនោះពិតជាពិបាកណាស់ដោយសារ ប្រទេសលោកទើបងើបពីប្រទេសរុស្សី ហើយក៏មានធនធានតិចតួចផងដែល ជនភៀសអាមេនីរាប់ពាន់នាក់បានធ្វើដំណើរមកប្រទេសអាមេនី មានសង្គ្រាមជាពួកទួក ព្រមទាំងជំងឺកាចសាហាវនិងភាពអត់ឃ្លាន ប៉ុន្តែលោកនៅតែអាចគ្រប់គ្រង់បាន ដោយសុំជំនួយពីបរទេស បង្កើតច្បាប់ បង្កើតរដ្ឋាភិបាល លោកបានលាលែងពីដំណែងនៅឆ្នាំ១៩១៩ ប៉ុន្តែលោកនៅតែធ្វើជាតំណាងអោយប្រទេសអាមេនីនៅពេលមានកិច្ចប្រជុំអំពី សន្ធិសញ្ញាស៊ែរ ក្រោយពេលសូវៀតបានឈ្លានពាននិងកាន់កាប់អាមេនីនៅឆ្នាំ១៩២០ លោកបានចាកចេញពីអាមេនីទៅរ៉ូម៉ានី នៅឆ្នាំ១៩២៣ លោកបានសរសេរស្ដីបន្ទោសបក្សពួកលោកដែលថា ចលនាពួកគេឥឡូវនេះវាគ្មានន័យទៀតទេ លោកថែមទាំងថាអាមេនីគួរតែអភិវឌ្ឍប្រទេសខ្លួនក្រោមសូវៀត នៅឆ្នាំ១៩២៥លោកបានវិលត្រឡប់មកប្រទេសអាមេនីវិញហើយរស់ធម្មតាហើយនិងធ្វើជាគ្រូបង្រៀនព្រមទាំងវិស្វករ ប៉ុន្តែក្រោយមកនៅពេលមាន ចលនាបោសសំអាតរបស់ស្ដាលីននៅឆ្នាំ១៩៣៧ លោកក៏ត្រូវពួកប៉ូលីសសម្ងាត់សូវៀតចាប់ខ្លួនលោកដាក់មន្ទីឃុំឃាំង គេជឿថាលោកត្រូវបានស្លាប់ក្រោយការធ្វើទារុណកម្មនិងបាញ់សម្លាប់ចោល លោកត្រូវបានគេចាត់ទុកជាបិតា បិតាស្ថាបនិកសធារណៈរដ្ឋអាមេនីទី១
វ៉ាង យី

**វ៉ាង យី** (កើតថ្ងៃទី ១៩ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៥៣) គឺជាអ្នកការទូត និងអ្នកនយោបាយចិន ដែលបានបម្រើការជាប្រធានការិយាល័យគណៈកម្មាធិការកិច្ចការបរទេសមជ្ឈិមបក្សកុម្មុយនិស្តចិន (CCP) តាំងពីខែមករា ឆ្នាំ ២០២៣ និងជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសចិនចាប់ពីខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៣ (ពីមុនពីឆ្នាំ ២០១៣ ដល់ឆ្នាំ ២០២២)។ 
រូបភាពតូច|លោកវ៉ាងនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣
លោក គឺជាសមាជិកនៃការិយាល័យនយោបាយ CCP ទី២០ ។ លោកធ្លាប់ធ្វើជាទីប្រឹក្សារដ្ឋនៃប្រទេសចិនពីឆ្នាំ ២០១៨ ដល់ឆ្នាំ ២០២៣ ជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសចិនពីឆ្នាំ ២០១៣ ដល់ឆ្នាំ ២០២២ ជានាយកនៃក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃការិយាល័យកិច្ចការតៃវ៉ាន់ ពីឆ្នាំ ២០០៨ ដល់ឆ្នាំ ២០១៣ និងជាឯកអគ្គរដ្ឋទូតចិនប្រចាំប្រទេសជប៉ុន ពីឆ្នាំ ២០០៤ ដល់ឆ្នាំ ២០០៧។

## ជីវិតដំបូងនិងផ្ទាល់ខ្លួន 
វ៉ាង កើតនៅ ទីក្រុងប៉េកាំង ។ បន្ទាប់​ពី​រៀន​ចប់​វិទ្យាល័យ​នៅ​ខែ​កញ្ញា ឆ្នាំ​១៩៦៩ គាត់​ត្រូវ​បាន​គេ​បញ្ជូន​ទៅ ភាគ​ឦសាន​​ចិន ។ ក្រោយមកគាត់បានបម្រើការនៅក្នុងកងទាហានសំណង់ភាគឦសានក្នុង ខេត្តហេយឡុងជៀង អស់រយៈពេលប្រាំបីឆ្នាំ។ 

នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៧៧ លោកបានត្រឡប់ទៅទីក្រុងប៉េកាំងវិញ ហើយក្នុងឆ្នាំដដែលនោះ ត្រូវបានចុះឈ្មោះចូលរៀននៅនាយកដ្ឋានភាសាអាស៊ី និងអាហ្រ្វិកនៃសាកលវិទ្យាល័យសិក្សាអន្តរជាតិប៉េកាំង ។ លោក​បាន​សិក្សា ​ភាសា​ជប៉ុន ​នៅ​ស្ថាប័ន​នេះ ដោយ​បាន​បញ្ចប់​ការ​សិក្សា​នៅ​ខែ​កុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩៨២ ជាមួយ​នឹង​បរិញ្ញាបត្រ។ គាត់ត្រូវបានគេស្គាល់ថាចេះ ភាសាអង់គ្លេស និងជប៉ុនយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ។ 

វ៉ាង បានរៀបការហើយមានកូនស្រីម្នាក់។  ភរិយារបស់គាត់ឈ្មោះ ជៀន វ៉ៃ (Qian Wei) គឺជាកូនស្រីរបស់លោក ជៀន ជាទុង (Qian Jiadong) អតីតលេខាការទូតរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី ជូ អេនឡាយ ។ 

## ឯកសារយោង 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់
ហាម៉ូ អូហាន់ចានយ៉ាន

## ជីវប្រវត្តិ 
លោកហាម៉ូអូហាន់ចានយ៉ានកើតនៅកូនភូមិតូចមួយ ឈ្មោះថា**អាខាល់ស៊ីខេ**(សព្វថ្ងៃនៅហ្សកហ្ស៊ី)ក្នុងចក្រភពរុស្សី ក្នុងវ័យកុមារលោកគឺជាក្មេងពូកែម្នាក់និងចូលចិត្តអាន គាត់បានចូលរៀននៅទីក្រុងទីភ្លីស(សព្វថ្ងៃនៅប្រទេសហ្សកហ្សុី)គឺជាក្រុងមួយសម្បូរទៅដោយជនជាតិអាមេនី ក្រោយមកលោកបានសិក្សារផ្នែកវិជ្ជបណ្ឌិតនៅអាល្លឺម៉ង់និងស្វីសឡង់ ជាកន្លែងដែលលោកបានចាប់អារម្មណ៍និងវិស័យនយោបាយ

## ក្នុងវិស័យនយោបាយ 
ក្នុងអំឡុងពេលលោកបានសិក្សាអំពីមុខវិជ្ជាពេទ្យលោកក៏បានចូលរួមជាមួយ សហព័ន្ធបដិវត្តប្រជាជនអាមេនីផងដែល ជាក្រុមដែលទាមទារសេរីភាព និងឯករាជ្យភាពដល់ជនជាតិអាមេនី ជាពិសេសក្នុងការរំដោះប្រជាជនអាមេនីដែលរងគ្រោះដោយសារពួកអូតូម៉ង់ក្រោយបញ្ជប់ការសិក្សារ

431x431ភីកសែល|Ohanjanyan_Hamo

លោកបានត្រឡប់មកកាន់ភូមិរបស់លោកវិញហើយក្លាយជាវិជ្ជបណ្ឌិត ហើយលោកការបានជួយជនក្រីក្រនិងក៏ជួយចលនាបដិវត្តសហព័ន្ធប្រជាជនអាមេនីផងដែលនិងប្រមូលផ្ដុំប្រជាជនអាមេនីទាំងអស់អោយក្រាកឈរទាមទារសេរីភាពរបស់ពួកគេ នៅឆ្នាំ១៩០៧មន្រ្តីប៉ូលីសរុស្សីបានចាប់ខ្លួនលោកដោយការបះបោរបស់លោក

400x400ភីកសែល|Жандармская_карточка_на_Амазаспа_Оганджаняна_(1)

ហើយក៏បានបញ្ជូនលោកទៅកាន់តំបន់សុីប៊ីរីផងដែល ប៉ុន្តែក្រោយមកលោកក៏បានរត់គេចខ្លួនបានសម្រេចនិងបន្តការងាររបស់លោកក្នុងការជួយចលនាទាមទារសេរីភាពនេះ

អំឡុងសង្គ្រាមលោកលើទី១ អំឡុងពេលដែលប្រព្រឹត្តការណ៍អំពើប្រល័យពូជសាសន៍អាមេនីកើតឡើង លោកក៏បានដឹកនាំចលនាបដិវត្តរបស់លោកក្នុងការ ការពារនិងជួយគាំទ្រជនភៀសសឹកអាមេនី ជាពិសេសជនជាតិអាមេនីដែលរត់ចេញពីប្រទេសទួកគី លោកក៏បានចូលរួមជាមួយកងទ័ពរុស្សីនិងអ្នកស្ម័គ្រចិត្តអាមេនីដទៃទៀតក្នុងការ ការពារនិងច្បាំងការពារដែនដីអាមេនីពីពួកទួក

ក្រោយពីរអាមេនីទទួលបានឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩១៨ ប្រទេសអាមេនីជួបបញ្ហារជាច្រើនជាដូច បញ្ហារសេដ្ឋកិច្ច ការឈ្លានពានពីប្រទេសជិតខាង បញ្ហារជនភៀសសឹក នៅឆ្នាំ១៩២០ ខែឧសភា ក្រោយបដិវត្តរុស្សី បរាជ័យនៅអាមេនី លោកហាម៉ូអូហាន់ចានយ៉ានបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃប្រទេសអាមេនី ក្នុងអាណត្តិលោកប្រទេសអាមេនីពិតជាជួបប្រទះបញ្ហាច្រើន លោកក៏បានធ្វើការជាក្រសួងការបរទេសផងដែលពេលនោះ ពេលនោះលោកបានព្យាយាមពង្រឹងកងទ័ពអាមេនីនិងទប់ស្កាត់ពួកបះបោរ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ១៩២០ ខែវិច្ចិការ កងទ័ពក្រហមសូវៀតបានឈ្លានពានអាមេនីនិងកាន់កាប់អាមេនីទៅហើយ លោកក៏បានចាកចេញពីអាមេនី

## ជីវិតចុងក្រោយ 
លោកបានធ្វើដំណើរទៅបារាំង អ៊ីរ៉ង់ អេហ្សីប ហើយនៅតែគាំទ្រចលនាបដិវត្តលោកជានិច្ចក្នុងការប្រឆាំងនិងសូវៀត លោកក៏បានជួយជនភៀសសឹកអាមេនីជុំវិញពិភពលោកផងដែល ហើយបានកត់ត្រាអំពីប្រវត្តិសាស្រ្តនិងនយោបាយ លោកបានស្លាប់នៅក្រុង កៃរូ ប្រទេសអេហ្សីប
ទូ យ័ន

**Tou Yuan** ឬ **Tuó Huán**  ឬ **Zhēn Tuó Huán** () ឬ **Nòu Tuó Huán** () ឬ **Rù Tuó Huán** ()  

វាជាការតាំងទីលំនៅរបស់ មន  មានព្រំប្រទល់ជាប់ ទ្វារវតី នៅភាគអាគ្នេយ៍។  ) និង កាន បាន ។  ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ កាន បាន ក្រោយមកបានក្លាយជាសេនាធិការរបស់ចេនឡា។  

## ទីតាំង 
យោងតាមសេចក្ដីលម្អិតដែលបានផ្ដល់ឱ្យនៅក្នុង សៀវភៅ Leishu របស់ចិន Cefu Yuangui ចងក្រងក្នុងកំឡុង រាជវង្សសុង (៩៦០-១២៧៩ គ.ស.) *ទូយ័ន* ស្ថិតនៅភាគនិរតីនៃ លីនយី នៅកណ្តាលសមុទ្រ និងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង *ទូហូលូ* (; ទ្វារវតី ),   Geoffrey Goble ប៉ាន់ស្មានថា វាអាចស្ថិតនៅលើ ឧបទ្វីបម៉ាឡេ ចំណែក Lawrence P. Briggs មានទីតាំងនៅភាគខាងកើតនៃប្រទេសថៃ ក្បែរខេត្ត ចន្ទបុរី បច្ចុប្បន្ន។  

អ្នក​ខ្លះ​ទៀត​ផ្ដល់​យោបល់​ថា ទឹកដី​ទូយយាន​ស្ថិត​នៅ​ភាគ​អាគ្នេយ៍​នៃ ​ប្រទេស​មីយ៉ាន់ម៉ា ​បច្ចុប្បន្ន​ក្នុង​តំបន់ ដាវី ។ អ្នក​ខ្លះ​និយាយ​ថា​វា​សំដៅ​ទៅ ​ទីក្រុង​យ៉ាំងហ្គោន ហើយ​អ្នក​ខ្លះ​ជឿ​ថា​វា​សំដៅ​ទៅ ​ក្រុង​ព្យាយ ។

## សង្គម 
*ទូ យ័ន* បាន​ឡើង​គ្រង​រាជ្យ​នៅ ​ទ្វារវតី ​ក្នុង​ឆ្នាំ ៦៤៧។  វាបានបញ្ជូនបេសកជនទៅចិនជាច្រើនដងនៅចន្លោះឆ្នាំ ៦៤៤ ដល់ ៦៤៧។ នៅឆ្នាំ ៦៤៧ ទូយ័ន បង្ហាញសេកស និងប្រេងក្រអូបបារ៉ូជាសួយសារអាករដល់ប្រទេសចិន ប៉ុន្តែពួកគេបានសុំសេះ និងកណ្តឹងស្ពាន់ ហើយមានដីកាបង្គាប់ឱ្យពួកគេទាំងពីរ។ នាមត្រកូលរបស់ស្តេចគឺ *ឆាស៊ីលី 察失利*ហើយឈ្មោះរបស់គាត់គឺ *Pomopona 婆末婆那*។  

ដី​នេះ​គ្មាន​ដង្កូវ​នាង និង​មៀន។ ពួក​គេ​ធ្វើ​សម្លៀក​បំពាក់​ពី​ក្រណាត់​ពណ៌​ស​ភ្លឺ​ចែងចាំង។  ពួកគេមានវាលស្រែ ស្រូវសាលី ពោត និងសណ្តែក។ ពួកគេចិញ្ចឹមដំរីស គោ ចៀម និងជ្រូក។  ទំនៀមទម្លាប់របស់ពួកគេគឺថាមនុស្សគ្រប់រូបរស់នៅក្នុងអគារខ្ពស់ (樓) ហៅថា 'ពន្លាស្ងួត' (ganlan 干欄) ។  

ពេល​សាច់​ញាតិ​របស់​ពួក​គេ​ស្លាប់ គេ​មិន​បរិភោគ​ក្នុង​បន្ទប់​ទេ។ ក្រោយ​ពេល​បូជា​សព​រួច គេ​យក​សព​ទៅ​លាង​ក្នុង​អាង​ទឹក ។ បន្ទាប់មកពួកគេនឹងញ៉ាំ។  

## ឯកសារយោង 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន
ព្រះរាជាណាចក្រជូជៀន

**ព្រះរាជាណាចក្រ ជូជៀន** ( ចិន:  朱江国 ;    ) គឺជានគរបុរាណមួយនៅភាគកណ្តាលនៃប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្នដែលបានរៀបរាប់នៅក្នុងភាសាចិន leishu, Cefu Yuangui,   និងនគរមួយទៀត កានបាន បានចងសម្ព័ន្ធមិត្តតាមរយៈ ការរៀបការ ជាមួយ ចេនឡា ។ បន្ទាប់មកពួកគេបានធ្វើសង្គ្រាមជាច្រើនលើកទល់នឹង ទូយ័ន នៅភាគពាយ័ព្យ   លើស​ពី​នេះ ចេនឡា​ក៏​បាន​ធ្វើ​សង្គ្រាម​ប្រឆាំង​នឹង ​លីនយី ​នៅ​ភាគ​ឦសាន​នៅ​ពេល​ដែល​បាន​លើក​ឡើង។ 

## ទីតាំង 
នៅក្នុង សៀវភៅ សួយ លេខ 82 និយាយថា *ជូជៀន* ស្ថិតនៅភាគនិរតីនៃ លីនយី ខាងលិច ចេនឡា ដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង ព្រះរាជាណាចក្រ Chequ នៅភាគខាងត្បូង។ 
ចេនឡា មានទីតាំងនៅភាគនិរតីនៃ លីនយី ហើយដើមឡើយជារដ្ឋអាណាចក្រនៃព្រះរាជាណាចក្រ ហ្វូណន។ វាមានរយៈពេល ៦០ ថ្ងៃជិះទូកឆ្ងាយពី នគររីណា។ វាមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង នគរឆេហ្វុ នៅភាគខាងត្បូង និង **នគរជូជៀន** នៅខាងលិច...

ប្រវត្តិវិទូចិន Chen Jiarong () ស្នើថា *ជូជៀន* មានន័យថា ទន្លេក្រហម សំដៅទៅ ទន្លេចៅពញា ក្នុង ប្រទេសថៃ ហើយ ជូជៀន គឺជាឈ្មោះមួយផ្សេងទៀតសម្រាប់ *Duò Luó Bō Dǐ* (; ទ្វារវតី ) នៅបាតអាងរបស់វា។  ក្នុងករណីនេះ ស្តេច *ជូជៀន* បានរៀបការជាមួយ ចេនឡា ហើយបានបញ្ចូល ទូយ័ន ទៅភាគពាយព្យ ដែលអាចដឹកនាំ *សៀវភៅចាស់ ថាង* ភាគ 197 ដើម្បីអះអាងថា ព្រះរាជាណាចក្រ ព្យុ មានព្រំប្រទល់ ចេនឡា ទៅខាងកើត។  ឬ ជ្រលងភ្នំ ។   

## កំណត់ចំណាំ 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន
ទឹកអន្តរជាតិ

[រូបភាពតូច|ទឹកអន្តរជាតិគឺជាតំបន់ដែលបង្ហាញជាពណ៌ខៀវងងឹតនៅក្នុងផែនទីនេះ ពោលគឺនៅខាងក្រៅ [តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ ដែលមានពណ៌ខៀវស្រាល។]]
ពាក្យថា **ទឹកអន្តរជាតិ** ឬ **ទឹកឆ្លងកាត់ព្រំដែន** អនុវត្តនៅពេលដែលប្រភេទទឹកខាងក្រោមណាមួយអនុវត្តនៅពេលដែលប្រភេទទឹកខាងក្រោមណាមួយ (ឬ អាងបង្ហូរទឹក របស់វា) ឆ្លងកាត់ព្រំដែនអន្តរជាតិ៖ មហាសមុទ្រ ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីសមុទ្រដ៏ធំ ក្នុងតំបន់ដែលបិទជិត ឬពាក់កណ្តាលបិទជិត និង មាត់ទន្លេ ទន្លេ បឹង ប្រព័ន្ធ ទឹកក្រោមដី ( អាងទឹក ) និង តំបន់ដីសើម ។ 

"ទឹកអន្តរជាតិ" មិនមែនជាពាក្យកំណត់ក្នុងច្បាប់អន្តរជាតិទេ។ វា​ជា​ពាក្យ​ក្រៅផ្លូវការ ដែល​ជួនកាល​សំដៅ​លើ​ដែនទឹក​ហួស​ពី «​សមុទ្រ​ដែនដី​» នៃ​ប្រទេស​ណាមួយ​។  នៅក្នុងពាក្យផ្សេងទៀត "ទឹកអន្តរជាតិ" ជួនកាលត្រូវបានគេប្រើជាសទិសន័យក្រៅផ្លូវការសម្រាប់ពាក្យផ្លូវការបន្ថែមទៀត "សមុទ្រខ្ពស់" ដែលស្ថិតនៅក្រោមគោលលទ្ធិនៃ *សេរីងងឹត* ( ឡាតាំង សម្រាប់ "សេរីភាពនៃសមុទ្រ") មិនមែនជាកម្មសិទ្ធិរបស់យុត្តាធិការរបស់រដ្ឋណាមួយឡើយ។ អាស្រ័យហេតុនេះ រដ្ឋមានសិទ្ធិក្នុងការនេសាទ ការធ្វើនាវាចរណ៍ ការហោះហើរលើយន្តហោះ ការដាក់ខ្សែកាប និងបំពង់បង្ហូរប្រេង ព្រមទាំងការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រផងដែរ។

អនុសញ្ញាស្តីពីសមុទ្រខ្ពស់ ដែលបានចុះហត្ថលេខានៅឆ្នាំ ១៩៥៨ ដែលមានប្រទេសហត្ថលេខីចំនួន ៦៣ បានកំណត់ថា "សមុទ្រខ្ពស់" មានន័យថា "ផ្នែកទាំងអស់នៃសមុទ្រដែលមិនត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុង សមុទ្រដែនដី ឬនៅក្នុង ដែនទឹកផ្ទៃក្នុង របស់រដ្ឋ" និងជាកន្លែងដែល "គ្មានរដ្ឋណាមួយអាចអះអាងដោយត្រឹមត្រូវក្នុងការដាក់ផ្នែកណាមួយនៃពួកគេទៅអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួន" ។  អនុសញ្ញាស្តីពីសមុទ្រខ្ពស់ត្រូវបានគេប្រើជាមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ អនុសញ្ញាអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីច្បាប់សមុទ្រ (UNCLOS) ដែលបានចុះហត្ថលេខាក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ដែលបានទទួលស្គាល់ តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ ដែលលាតសន្ធឹង  . 

សមុទ្រខ្ពស់បង្កើតបាន ៥០% នៃផ្ទៃដីនៃភពផែនដី ហើយគ្របដណ្តប់លើ ២/៣ នៃមហាសមុទ្រ។ 

កប៉ាល់ដែលជិះលើសមុទ្រខ្ពស់ជាទូទៅស្ថិតនៅក្រោមយុត្តាធិការនៃ រដ្ឋទង់ជាតិ (ប្រសិនបើមានមួយ);  ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅពេលដែលកប៉ាល់មានជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងអំពើឧក្រិដ្ឋកម្មមួយចំនួន ដូចជា ការលួចចម្លង  ជាតិសាសន៍ណាមួយអាចអនុវត្តយុត្តាធិការក្រោមគោលលទ្ធិនៃ យុត្តាធិការសកល ។ ទឹកអន្តរជាតិអាចមានភាពផ្ទុយគ្នាជាមួយនឹង ទឹកខាងក្នុង ដែនទឹក និង តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ។

UNCLOS ក៏មាននៅក្នុងផ្នែកទី XII របស់ខ្លួនផងដែរ បទប្បញ្ញត្តិពិសេសសម្រាប់ការការពារបរិស្ថានសមុទ្រ ដែលក្នុងករណីខ្លះ អនុញ្ញាតឱ្យ រដ្ឋកំពង់ផែ អនុវត្តដែនសមត្ថកិច្ចលើនាវាបរទេសនៅលើសមុទ្រខ្ពស់ ប្រសិនបើពួកគេបំពានច្បាប់បរិស្ថានអន្តរជាតិ (អនុម័តដោយ IMO ) ដូចជាអនុសញ្ញា MARPOL ជាដើម។ 

## ឯកសារយោង
នគរកានបាន

**នគរបានកាន**  ជា​អាណាចក្រ​បុរាណ​មួយ​ដែល​បាន​រៀបរាប់​ក្នុង​ភាសា​ចិន Leishu ឈ្មោះ Cefu Yuangui ដែល​បាន​ចងក្រង​ក្នុង ​រជ្ជកាល​សុង (៩៦០-១២៧៩ គ.ស.)។ វាមានទីតាំងនៅជាងមួយពាន់ លី (៥០០ គីឡូម៉ែត្រ) ភាគនិរតីនៃ ចេនឡា ។  ( សម្ភុបុរ )។  ទីក្រុងបែរមុខទៅសមុទ្រ ហើយដីសើម។ នៅភាគនិរតី វាមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង ព្រះរាជាណាចក្រ បៃទូ ()  កាន បាន បាន​បញ្ជូន​សួយសារអាករ​ទៅ​តុលាការ​ចិន​ម្តង​ក្នុង​ឆ្នាំ ៦៦៩ គ.ស.។  

បន្ទាប់ពី ចេនឡា បញ្ចូល ហ្វូណន នៅឆ្នាំ ៦២៧ នគរបានកាន និងនគរមួយទៀតគឺ ចូវ ជាំង ដែលត្រូវបានកំណត់ថាជា ទ្វាវតី  បាន រៀបអភិសេក ជាមួយចេនឡា។ បន្ទាប់មកពួកគេបានធ្វើសង្គ្រាមជាច្រើនលើកទល់នឹង ទូយ័ន នៅភាគពាយ័ព្យ  ហើយបានតាំងវាឡើងដោយជោគជ័យជាសេនាធិការនៃ ទ្វារវតី នៅឆ្នាំ ៦៤៧។   នៅ​ក្នុង​សម័យ​នោះ ចេនឡា​ក៏​ធ្វើ​សង្គ្រាម​ជាមួយ ​លីនយី ​នៅ​ភាគ​ឦសាន។  ប៉ុន្តែ​នេះ​ហាក់​ដូច​ជា​ស្និទ្ធ​នឹង​ចេនឡា​ពេក ព្រោះ​ប្រភព​ចិន​បញ្ជាក់​ថា វា​មាន​ចម្ងាយ​ជាង​មួយ​ពាន់​លី (ប្រហែល ៥០០​គីឡូម៉ែត្រ)។ អ្នក​ខ្លះ​និយាយ​ថា វា​ស្ថិត​ក្នុង ​ខេត្ត ប្រាជិនបុរី ទំនើប​នៃ​ប្រទេស​ថៃ។

## ឯកសារយោង 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ
វ៉ាង វ៉ិនពីន

**វ៉ាង វ៉ិនពីន** (កើតខែ មេសា ឆ្នាំ ១៩៧១) ជា​អ្នក​នយោបាយ និង​ជា​អ្នក​ការទូត​ចិន ដែល​បច្ចុប្បន្ន​មាន​តួនាទី​ជា​ឯកអគ្គរដ្ឋទូត​ចិន​ប្រចាំ​នៅកម្ពុជា ។  លោកធ្លាប់ជាអ្នកនាំពាក្យក្រសួងការបរទេស (MFA) អនុប្រធាននាយកដ្ឋានព័ត៌មាននៃក្រសួងការបរទេស និងបច្ចុប្បន្នជាសមាជិកនៃបក្សកុម្មុយនិស្តចិន (CCP)។ លោកគឺជាអ្នកនាំពាក្យទី៣២ ចាប់តាំងពីតំណែងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងក្រសួងកាលពីឆ្នាំ ១៩៨៣ ។ លោកបានបម្រើការជាឯកអគ្គរដ្ឋទូតចិនប្រចាំប្រទេសទុយនេស៊ី ពីឆ្នាំ ២០១៨ ដល់ឆ្នាំ ២០២០ ហើយបានធ្វើការនៅស្ថានទូតចិននៅក្នុងប្រទេសម៉ូរីស និង សេណេហ្គាល់ ។ 

វ៉ាង ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា ​អ្នក​ការ​ទូត​ចម្បាំង​ចចក ​សម្រាប់​ការពារ​រដ្ឋាភិបាល​ចិន និង​ប្រឆាំង​នឹង​ការ​រិះគន់​ចំពោះ​វា។  ក្នុងនាមជាអ្នកនាំពាក្យរបស់ក្រសួងការបរទេសចិន លោកបានច្រានចោលការអះអាងរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលថាច្រកសមុទ្រតៃវ៉ាន់ ជាដែនទឹកអន្តរជាតិ  ហើយត្រូវបានគេស្គាល់ថាសម្រាប់សេចក្តីថ្លែងការណ៍ដ៏ចម្រូងចម្រាសរបស់លោកស្តីពី ជម្លោះសមុទ្រចិនខាងត្បូង ។   

## ជីវប្រវត្តិ 
វ៉ាង កើតនៅ អានហួយ ប្រទេសចិន ក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៧១ ។ គាត់បានចូលរៀននៅ វិទ្យាល័យណានជីង ជីនលីង ។  នៅឆ្នាំ ១៩៨៩ គាត់បានចូលសកលវិទ្យាល័យកិច្ចការបរទេសចិន ជាកន្លែងដែលគាត់រៀនភាសាបារាំង។ ក្រោយ​ពី​បញ្ចប់​ការ​សិក្សា លោក​ត្រូវ​បាន​ចាត់​ឲ្យ​ទៅ​ក្រសួង​ការ​បរទេស។ លោកបានបម្រើការក្នុងមុខតំណែងការទូតជាច្រើន រួមមាននាយករង និងជាប្រធានការិយាល័យស្រាវជ្រាវគោលនយោបាយ ទីប្រឹក្សានយោបាយនៃស្ថានទូតចិនប្រចាំសាធារណរដ្ឋម៉ូរីស ទីប្រឹក្សានាយកដ្ឋានផែនការគោលនយោបាយ និងជាអនុប្រធាននាយកដ្ឋានផែនការគោលនយោបាយ។ លោកត្រូវបានតែងតាំងដោយ គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍លើកទី១៣ នៃសភាប្រជាជនជាតិ ក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ ២០១៨ ដើម្បីជំនួសលោក បៀន យ៉ានហួ (Bian Yanhua) ជាឯកអគ្គរដ្ឋទូតប្រចាំប្រទេសទុយនេស៊ី ។ នៅថ្ងៃទី ១៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២០ លោកត្រូវបានតែងតាំងជាអ្នកនាំពាក្យក្រសួងការបរទេស ជំនួសលោក ហ្គេង សូង (Geng Shuang)។ 

នៅថ្ងៃទី ២៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៤ នៅក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មានរបស់គាត់នៅក្រសួងការបរទេសគាត់បានបញ្ចប់សម័យប្រជុំដោយ "លា" ទៅកាន់មុខតំណែង។  នៅថ្ងៃទី ៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០២៤ លោក  ត្រូវបានតែងតាំងជាឯកអគ្គរដ្ឋទូតចិនប្រចាំកម្ពុជា ដូចដែលបានបញ្ជាក់ដោយ ទីភ្នាក់ងារសហប្រតិបត្តិការអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិចិន ។  គាត់ត្រូវបានតែងតាំងជាឯកអគ្គរដ្ឋទូតនៅថ្ងៃទី ៥ ខែកក្កដា។ 

## ជីវិតផ្ទាល់ខ្លួន 
វ៉ាង បាន​រៀបការ​ហើយ​មាន​កូន​ស្រី​ម្នាក់។ 

ដោយសារបុគ្គលិកលក្ខណៈរបស់គាត់ជាអ្នកការទូត គាត់បានទទួលការតាមដានយ៉ាងច្រើននៅលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមចិន និងវេទិកាជាច្រើនបានហៅគាត់ថា "ពូវ៉ាង" ។ 

## ឯកសារយោង 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន
ជូ អេនឡាយ

**ជូ អេនឡាយ** (កើតថ្ងៃទី៥ មីនា ១៨៩៨ – ៨ មករា ១៩៧៦) ជារដ្ឋបុរស អ្នកការទូត និងបដិវត្តន៍ចិន ដែលបានបម្រើការជានាយករដ្ឋមន្ត្រីទីមួយនៃសាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ចាប់ពីខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៥៤ រហូតដល់គាត់បានទទួលមរណភាព ក្នុងខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៦ ។ លោក បានបម្រើការក្រោមប្រធាន ម៉ៅ សេទុង និងបានជួយ បក្សកុម្មុយនិស្ត ក្នុងការឡើងកាន់អំណាច ក្រោយមកបានជួយបង្កើត គោលនយោបាយការបរទេស និងពង្រឹងសេដ្ឋកិច្ច របស់ខ្លួន។

ក្នុងនាមជាអ្នកការទូត លោក បានបម្រើការជា រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស ចិនពីឆ្នាំ ១៩៤៩ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៨ ។ តស៊ូមតិក្នុង ការរួមរស់ដោយសន្តិភាព ជាមួយលោកខាងលិច បន្ទាប់ពី សង្គ្រាមកូរ៉េ គាត់បានចូលរួមក្នុង សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ និង សន្និសិទបានឌុង ឆ្នាំ១៩៥៥ និងបានជួយរៀបចំ ដំណើរទស្សនកិច្ចឆ្នាំ១៩៧៣ របស់លោក រីឆាត និចសុន ទៅកាន់ប្រទេសចិន។ គាត់​បាន​ជួយ​បង្កើត​គោលនយោបាយ​ទាក់ទង​នឹង​ជម្លោះ​ជាមួយ​សហរដ្ឋ​អាមេរិក តៃវ៉ាន់ សហភាព​សូវៀត ( ក្រោយ​ឆ្នាំ ១៩៦០ ) ឥណ្ឌា កូរ៉េ និង​វៀតណាម។

លោក បាន​រួច​ផុត​ពី​ការ​បោស​សម្អាត​មន្ត្រី​កំពូល​ដទៃ​ទៀត​ក្នុង​អំឡុង​ពេល ​បដិវត្តន៍​វប្បធម៌ ។ ខណៈពេលដែលលោកម៉ៅបានលះបង់ភាគច្រើននៃឆ្នាំក្រោយរបស់គាត់ចំពោះការតស៊ូនយោបាយ និងការងារមនោគមវិជ្ជា លោកគឺជាកម្លាំងជំរុញដ៏សំខាន់មួយនៅពីក្រោយកិច្ចការរដ្ឋក្នុងអំឡុងពេលបដិវត្តវប្បធម៌ភាគច្រើន។ ការប៉ុនប៉ងរបស់គាត់ក្នុងការកាត់បន្ថយការខូចខាតរបស់ ឆ្មាំក្រហម និងការខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់គាត់ដើម្បីការពារអ្នកដទៃពីកំហឹងរបស់ពួកគេបានធ្វើឱ្យគាត់មានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងដំណាក់កាលក្រោយនៃបដិវត្តន៍វប្បធម៌។

សុខភាព​របស់​ម៉ៅ​ចាប់​ផ្ដើម​ធ្លាក់​ចុះ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៧១ ហើយ Lin Biao បាន​ធ្លាក់​ក្នុង​ភាព​អាម៉ាស់ ហើយ​ក្រោយ​មក ​បាន​ស្លាប់​ក្នុង​ការ​ធ្លាក់​យន្តហោះ។ ចំពេលព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះ លោក ត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យធ្វើជា អនុប្រធានទីមួយនៃបក្សកុម្មុយនិស្ត ដែលនៅទំនេរដោយ គណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមទី១០ ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយដោយហេតុនេះត្រូវបានគេកំណត់ថាជាអ្នកស្នងតំណែងរបស់ម៉ៅ (មនុស្សទីបីដែលត្រូវបានគេចាត់តាំងដូច្នេះបន្ទាប់ពី Liu Shaoqi និង Lin Biao) ប៉ុន្តែនៅតែតស៊ូផ្ទៃក្នុងប្រឆាំងនឹងក្រុមទាំងបួន លើការដឹកនាំរបស់ប្រទេសចិន។ ការបង្ហាញខ្លួនជាសាធារណៈដ៏សំខាន់ចុងក្រោយរបស់គាត់គឺនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំលើកដំបូងនៃសភាប្រជាជនជាតិលើកទី ៤ នៅថ្ងៃទី ១៣ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥ ដែលគាត់បានបង្ហាញពីរបាយការណ៍ការងាររបស់រដ្ឋាភិបាល។ បន្ទាប់​មក លោកបាន​ធ្លាក់​ចេញ​ពី​ក្រសែភ្នែក​សាធារណៈ​ដើម្បី​ព្យាបាល​ជំងឺ ហើយ​បាន​ស្លាប់​មួយ​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មក។ ការ​បង្ហូរ​ឈាម​ជា​សាធារណៈ​ដ៏​ធំ​នៃ​ទុក្ខ​សោក​ដែល​ការ​ស្លាប់របស់​គាត់​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ទីក្រុង​ប៉េកាំង​ប្រែ​ទៅ​ជា​កំហឹង​ចំពោះ​ក្រុមទាំងបួន ដែល​នាំ​ឱ្យ​មាន ​ឧប្បត្តិហេតុធៀនអានមេនឆ្នាំ១៩៧៦ ។ ទោះបីជាលោក ត្រូវបានស្នងតំណែងដោយ Hua Guofeng ជាអនុប្រធានទីមួយ និងជាអ្នកស្នងតំណែងក៏ដោយ ប៉ុន្តែសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ Zhou គឺ Deng Xiaoping អាចយកឈ្នះក្រុម Gang of Four តាមរបៀបនយោបាយ ហើយបានយកតំណែងរបស់ Hua ជា មេដឹកនាំកំពូល នៅឆ្នាំ 1978 ។

## ឯកសារយោង 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន
ម៉ូវសេស ស៊ីលីក្យាន

## ជីវៈប្រវត្តិ 
លោកកើតនៅក្រុងវ៉ាតាសុីនក្នុងគ្រួសារជនជាតិអាមេនី(សព្វថ្ងៃនៅប្រទេសអាស៊ែបៃហ្សង់)នៅខែវិច្ចការឆ្នាំ១៨៦២អំឡុងសម័យចក្រភពរុស្សីកាន់កាប់តតំបន់កូកាសុីស លោកទទួលបានការអប់រំច្រើនគួរសមនិងបានបន្តការសិក្សានៅសាលាយោធានៅប្រទេសរុស្សី

## បម្រើការក្នុងយោធា 
លោកបានបម្រើការក្នុងជួរកងទ័ពទាហានរុស្សីនិងបានចូលរួមចម្បាំងជាច្រើនផងដែលដូចជា ជាមួយពួកតួក សង្គ្រាមលោកលើទី១ លោកត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាមេបញ្ជាការមានភាពស្មោះត្រង់ មានវិស័យ ក្លាហាន ព្រោះតែការជោគជ័យបន្តបន្ទាប់ៗរបស់លោកលោកក៏បានក្លាយ ឧត្តមសេនីយ៍ឯក ក្រោយចក្រភពរុស្សីបានដួលរលំនិងចុះខ្សោយ ហើយអាមេនីក៏ប្រកាសឯករាជ្យផងនោះ លោកក៏បានចូលរួមជាមួយទាហានអាមេនីផ្សេងៗទៀត ក្នុងការបង្ការពីឈ្លានពានពីពួកអូតូម៉ង់និងការពារប្រទេសពីសត្រូវ ក្នុងសមរភូមិ សារដារ៉ាបាដជាសមរភូមិសំខាន់បំផុតក្នុងជីវិតរបស់លោក គឺថាបើលោកចាញ់សមរភូមិនេះ ប្រជាជនអាមេនីទាំងអស់និងស្លាប់ក្រោមដៃអូតូម៉ង់ តែយ៉ាងមិញបើទោះទាហានអាមេនីពេលនោះមានគ្រឿងប្រដាប់អន់យ៉ាងណា និងចំនួនតិចក៏ដោយក៏លោកនៅតែដឹកនាំប្រយុទ្ធយកឈ្នះលើពួកអូតូម៉ង់និងជួយប្រទេសអាមេនីនិងប្រជាជនលោកផងដែល នេះមូលហេតុដែលលោកត្រូវបានអាមេនីទទួលលោកថាជាវីរបុរសជាតិអាមេនី

## ជីវិតចុងក្រោយ 
ក្រោយសូវៀតកាន់កាប់អាមេនីវិញនៅឆ្នាំ១៩២០ ជាដំបូងលោកត្រូវបានសហភាពសូវៀតអោយលោករស់នៅធម្មតាដូចប្រជាជនដទៃប៉ុន្តែជាអគសលក្រោយការដឹកនាំរបស់លោកស្ដាលីន និង យុទ្ធនាការបោះសំអាតរបស់លោកស្ដាលីន ប៉ូលីសសម្ងាត់សូវៀតបានចាប់ខ្លួនលោកនិងបាញ់សម្លាប់ចោលនៅឆ្នាំ១៩៣៧ ដោយចោទលោកថាជាចារកម្មនិងជនក្បត់ជាតិ
ឯក​ទស (ស្ដេចអយុធ្យា)

**ឯកទស** ឬ **បរមរាជាទី៣** ឬ **សម្ដេចព្រះទីនាំងសុរិយាសន៍អម្រិន្ទ្រ៍** គឺជាក្សត្រទី៦ នៃ រាជវង្សបានព្លូហ្លួង ដែលជាស្តេចទី៣៣ និងជាស្តេចចុងក្រោយនៃអាណាចក្រអយុធ្យា ដែលសោយរាជ្យពីឆ្នាំ ១៧៥៨ ដល់ថ្ងៃទី ៧ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៧៦៧ មុនពេលការដួលរលំនៃអយុធ្យា ។ ម្យ៉ាងទៀត លោក​ត្រូវ​បាន​ប្រជាជន​ក្នុង​សម័យ​គាត់ហៅ​ថា​ជា **«ខុន​ហ្លួងខីរឿន»** ដែលមានន័យថា "ស្តេចដែលមានជំងឺស្បែក" ដោយសារតែ ជំងឺស្នាមអុជ របស់គាត់។  

## ឯកសារយោង
ព្រះរាជាណាចក្របៃទូ

**នគរបាអ៊ីទូ** ( ចិន:  白头国 ;    ) គឺជានគរបុរាណមួយដែលត្រូវបានលើកឡើងនៅក្នុង លីស៊ូ ចិន សេហ្វ យាំងហ្គី ដែលចងក្រងក្នុង រាជវង្សសុង (គ.ស.៩៦០-១២៧៩)។ វាមានទីតាំងនៅខាងលិចនៃ ហ្វូណន ។ មានព្រំប្រទល់នៅភាគនិរតីនៃ ព្រះរាជាណាចក្រកានបាន ដែលមានចម្ងាយជាងមួយពាន់ លី (៥០០ គីឡូម៉ែត្រ) ភាគនិរតីនៃ ចេនឡា ហើយត្រូវបានគេនិយាយថាមានទីតាំងនៅលើដីសើម ហើយទីក្រុងធំបែរមុខទៅសមុទ្រ។  

ជនជាតិ *បៃទូ* ដែលកាន់កាប់តំបន់ភាគនិរតីនៃ ហ្វូណន ត្រូវបានយោងនៅក្នុង *សៀវភៅថ្មីថាង* ។ ប្រទេស​របស់​គេ​មាន​ព្រំប្រទល់​ជាប់​នឹង ​កានបាន ។  មានជនជាតិ *បៃទូ* ពីរនាក់នៅក្នុងបញ្ជីទាសករដែល ហ្វូណន បានប្រគល់ឱ្យប្រទេសចិនក្នុងសតវត្សទី ៧ ។  

មិនមានព័ត៌មានបន្ថែមណាមួយត្រូវបានផ្តល់ជូនអំពីព្រះរាជាណាចក្រ បៃទូ ទេ ហើយអត្តសញ្ញាណរបស់វាបច្ចុប្បន្នមិនច្បាស់លាស់។  

## ឯកសារយោង 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ
ភូមិពូធឿន

កាលពីព្រេងនាយមានពូម្នាក់ឈ្មោះ ប៊ុនធឿន មកពីសៀមរាបធ្វើដំណើររាប់រយយោចមកដល់ភូមិនេះដើម្បីធ្វើការBYD
អាមេនីខាងលិច

យោងតាមសន្ធិសញ្ញាស៊ែរ ឆ្នាំ១៩២០]]
ពណ៌ទឹកក្រូច៖ជាតំបន់ដែលមានប្រជាជនអាមេនីច្រើនលើសលប់ពណ៌លឿង៖ជាតំបន់ដែនដីប្រវត្តិសាស្ត្រអាមេនី ]]

**អាមេនីខាងលិច** គឺជាពាក្យសំដៅទៅលើផ្នែកខាងលិចនៃ តំបន់ខ្ពង់រាបអាមេនី ដែលមានទីតាំងនៅក្នុង ប្រទេសទួរគី (អតីត ចក្រភពអូតូម៉ង់ ) ដែលរួមមានទឹកដីកំណើតប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ ជនជាតិអាមេនី ។ 

## ប្រវត្តិសាស្រ្ត 
អាមេនីខាងលិចក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ថា ប៊ីហ្សីនទីនអាមេនី ដែលបានកើតឡើងនៅឆ្នាំ៣៨៧គ.ស ពេលមហាអាណាចក្រអាមេនីត្រូវបានបាក់បែកជាពីរ ប៊ីហ្សីនទីនបានយកភាគខាងលិចនៃមហាអាណាចក្រអាមេនី និង ពែរ្សយកខាងភាគកើត ហើយនៅសតវត្សទី១៥អូតូម៉ង់បានច្បាំងឈ្នះចក្រភពប៊ីហ្សីនទីនហើយកាន់កាប់ដែនដីអាមេនីខាងលិចនេះប៉ុន្តែមិនទាន់កាន់កាប់ពេញលេញទេរហូតដល់សតវត្សទី១៦ អូតូម៉ង់បានច្បាំងយកដែនដីនេះពីអាណាចក្រពែរ្សបន្ថែម ក្រោយមកនៅសតវត្សទី១៩ ចក្រភពរុស្សីបានច្បាំងយកដែនដីអាមេនីខាងកើតពីពែរ្ស និង ដែនដីអាមេនីខាងលិចខ្លះពីអូតូម៉ង់ ប្រជាជនអាមេនីដែលរស់នៅទីនោះត្រូវបានអូតូម៉ង់សម្លាប់រង្គាល់នៅឆ្នាំ១៨៩០ជាងនិងលើកទី២នៅឆ្នាំ១៩១៥ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា អំពើប្រល័យពូជសាសន៍អាមេនី អំពើប្រល័យពូជសាសន៍មួយនេះបានធ្វើអោយវប្បធម៍អាមេនីដែលមានតាំងពី៤០០០ឆ្នាំមុន ត្រូវបានបំផ្លាញទាំងស្រុង
រដ្ឋទង់ជាតិ

រូបភាពតូច|កប៉ាល់កុងតឺន័រ *Nord Independence* បង្ហាញទង់ជាតិរបស់កប៉ាល់ (ប៉ាណាម៉ា)
**រដ្ឋទង់ជាតិ** នៃនាវាពាណិជ្ជករ គឺជា យុត្តាធិការ ក្រោមច្បាប់ដែលនាវានេះត្រូវ បានចុះបញ្ជី ឬមានអាជ្ញាប័ណ្ណ ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសញ្ជាតិរបស់នាវា។ នាវាពាណិជ្ជករត្រូវតែចុះបញ្ជី ហើយអាចចុះឈ្មោះបានតែនៅក្នុងយុត្តាធិការមួយប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែអាចផ្លាស់ប្តូរយុត្តាធិការដែលវាត្រូវបានចុះបញ្ជី។ រដ្ឋទង់ជាតិមានសិទ្ធិអំណាច និងទំនួលខុសត្រូវក្នុងការអនុវត្តបទប្បញ្ញត្តិលើនាវា ដែលបានចុះបញ្ជីនៅក្រោមទង់ជាតិរបស់ខ្លួន រួមទាំងការត្រួតពិនិត្យ វិញ្ញាបនប័ត្រ និងការចេញឯកសារ សុវត្ថិភាព និងការបង្ការ ការបំពុល ។ ដោយសារកប៉ាល់ដំណើរការនៅក្រោមច្បាប់នៃរដ្ឋទង់ជាតិរបស់ខ្លួន ច្បាប់ទាំងនេះអាចអនុវត្តបាន ប្រសិនបើកប៉ាល់មានជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងករណីការកោតសរសើរ ។

ពាក្យ " ទង់នៃភាពងាយស្រួល " ពិពណ៌នាអំពីការអនុវត្តអាជីវកម្មនៃការចុះបញ្ជី កប៉ាល់ពាណិជ្ជករ នៅក្នុងរដ្ឋផ្សេងក្រៅពីម្ចាស់កប៉ាល់ និងការហោះហើរ សញ្ញាស៊ីវិល របស់រដ្ឋនោះនៅលើកប៉ាល់។ នាវាអាចត្រូវបានចុះបញ្ជីនៅក្រោមទង់នៃភាពងាយស្រួលដើម្បីកាត់បន្ថយការចំណាយប្រតិបត្តិការ ឬផ្សេងទៀតដើម្បីជៀសវាងបទប្បញ្ញត្តិនៃ ឬការត្រួតពិនិត្យ និងការត្រួតពិនិត្យដោយប្រទេសនៃម្ចាស់ដើម។ ជាធម្មតា សញ្ជាតិ (មានន័យថា ទង់ជាតិ) នៃកប៉ាល់កំណត់យុត្តាធិការនៃការយកពន្ធ។

ចាប់តាំងពី ការប្រកាសសិទ្ធិទង់ជាតិ ឆ្នាំ 1921 វាត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថារដ្ឋទាំងអស់ រួមទាំង ប្រទេសជាប់ដី ផងដែរ មានសិទ្ធិរក្សាការចុះបញ្ជីកប៉ាល់ និងធ្វើជារដ្ឋទង់របស់កប៉ាល់។ ដោយសារតែការបរាជ័យនៃរដ្ឋទង់ជាតិមួយចំនួនក្នុងការអនុលោមតាមទំនួលខុសត្រូវក្នុងការស្ទង់មតិ និងវិញ្ញាបនប័ត្ររបស់ពួកគេ ជាពិសេសរដ្ឋដែលមានទង់ជាតិនៃភាពងាយស្រួលដែលបានផ្ទេរភារកិច្ចរបស់ពួកគេទៅឱ្យ សង្គមចាត់ថ្នាក់ រដ្ឋមួយចំនួនចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1982 បានបង្កើត ការគ្រប់គ្រងរដ្ឋកំពង់ផែ នៃនាវាដែលបានចុះបញ្ជីបរទេសដែលចូលក្នុងដែនសមត្ថកិច្ចរបស់ពួកគេ។

គិតត្រឹមខែមករា ឆ្នាំ 2010 ប៉ាណាម៉ា គឺជារដ្ឋដែលមានទង់ជាតិធំជាងគេបំផុតរបស់ពិភពលោក ដោយស្ទើរតែមួយភាគបួននៃបរិមាណដឹកជញ្ជូនតាមមហាសមុទ្ររបស់ពិភពលោកបានចុះឈ្មោះនៅទីនោះ។  សហរដ្ឋអាមេរិក និងចក្រភពអង់គ្លេសមានត្រឹមតែ 1% ប៉ុណ្ណោះ។ 

## ឯកសារយោង
សន្ធិសញ្ញាស៊េវ៉ា

## កិច្ចព្រមព្រៀង 
សន្ធិសញ្ញានេះគឺកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពដែលបានចុះនៅថ្ងៃទី១០ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩២០ ក្រោយសង្គ្រាមលោកទី១ វាត្រូវបានចុះកិច្ចព្រមព្រៀងដោយមហាអំណាច បារាំង អង់គ្លេស អ៊ីតាលី និង អូតូម៉ង់ គោលបំណងនៃកិច្ចព្រមព្រៀងនេះគឺជាការបែងចែកដែនដីអូតូម៉ង់ មានដូចជា

* ប្រគល់ឯករាជ្យដល់ប្រទេសឃឺដ 
* ប្រគល់ដែនដីអាមេនីខាងលិចដល់ប្រទេសអាមេនីវិញ 
* កាត់បន្ថយទំហំទ័ពអូតូម៉ង់
* ប្រគល់ច្រកទឹកបូស្បូរុសនិងដាដាណែលដល់ប្រទេសក្រិកព្រមទាំងទីក្រុងខនស្ទែនទីណូបែល
* ប្រគល់ដែនដីនៅមជ្ឈិមបូព៌ាដូច ស៊ីរី អ៊ីរ៉ាក់ លីបង់ មកអោយពួកសម្ព័ន្ធមិត្ត
* ដែនដីអូតូម៉ង់ខ្លះត្រូវស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រារពីពួកសម្ព័ន្ធមិត្ត
វ៉ាង វិនធៀន

**វ៉ាង វ៉ិនធៀន** (កើតខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៣) គឺជាអ្នកការទូតចិន ដែលបានបម្រើការជាឯកអគ្គរដ្ឋទូតចិនប្រចាំកម្ពុជា ពីខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០១៨ ដល់ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៤។ 

## ជីវប្រវត្តិ 
កើត​នៅ​ខែ​សីហា ឆ្នាំ១៩៦៣ លោកបាន​ចូល​បម្រើ​ការ​បរទេស​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៩១ ហើយ​បាន​បម្រើ​ជា​ចម្បង​នៅ ​នាយកដ្ឋាន​កិច្ចការ​អាស៊ី និង ​អាស៊ី​ខាង​ត្បូង ។ លោកធ្លាប់ជាទីប្រឹក្សានៅប្រទេសប្រ៊ុយណេពីឆ្នាំ ២០០៨ ដល់ឆ្នាំ ២០១០ ទីប្រឹក្សានៅប្រទេសស្វីសពីឆ្នាំ ២០១០ ដល់ឆ្នាំ ២០១៣ និងជាទីប្រឹក្សានៅប្រទេសកាណាដាពីឆ្នាំ ២០១៤ ដល់ឆ្នាំ ២០១៧។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០១៧ លោកត្រូវបានតែងតាំងជាឯកអគ្គរដ្ឋទូតចិនប្រចាំប្រទេសឡាវ ដោយចូលកាន់តំណែងពីលោក ហ្គួន ហួប៊ីង ។  លោកត្រូវបានតែងតាំងដោយ គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃសភាប្រជាជនជាតិ ក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០១៨ ដើម្បីជំនួសលោក សៀង ប៊ូ ជា ឯកអគ្គរដ្ឋទូតចិនប្រចាំកម្ពុជា ។ នៅថ្ងៃទី 5 ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៤ គាត់ត្រូវបានស្នងតំណែងដោយ វ៉ាង វ៉ិនពីន ។ 

## ជីវិតផ្ទាល់ខ្លួន 
លោក បានរៀបការជាមួយ Gu Xiaojun ប្តីប្រពន្ធនេះមានកូនប្រុសម្នាក់ និងកូនស្រីម្នាក់។ 

## ឯកសារយោង 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន
សន្ធិសញ្ញាបាទូម

ក្រោយចក្រភពរុស្សីដួលរលំព្រោះតែបដិវត្តរុស្សី រុស្សីបានចាកចេញពីតំបន់កូកាសុីសក្នុងតំបន់នោះរួមមាន អាមេនី ហ្សកហ្សុី អាស៊ែបៃហ្សង់ ដែលបានបង្កអោយមានភាពវឹកវរនៅប្រទេសទាំង៣នោះ ចក្រភពអូតូម៉ង់ចង់គ្រប់គ្រង់តំបន់និងពង្រីកអំណាចខ្លួននៅតំបន់នេះម្ដងទៀតការបានបង្កើតសន្ធិសញ្ញានេះឡើង

## សន្ធិសញ្ញា 
វាបានចុះកិច្ចព្រមព្រៀងនៅថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩១៨ រវាងអាណាចក្រអូតូម៉ង់ និងប្រទេសទាំងបីនៅតំបន់កូកាសុីស សន្ធិសញ្ញានេះបានកាត់យកដែនដីយ៉ាងច្រើនពីប្រទេសទាំង៣នោះ ហើយអូតូម៉ង់និងទទួលស្គាល់ប្រទេសទាំង៣ជាប្រទេសឯករាជ្យក៏ប៉ុន្តែនៅតែស្ថិតក្រោមអូតូម៉ង់ដដែល ក៏ប៉ុន្តែសន្ធិសញ្ញានេះត្រូវបានគេទុកចោលដោយប្រទេសអាមេនីមិនពេញសន្ធិសញ្ញានេះទេដោយសារប្រទេសអាមេនីបាត់បង់ដែនដីអាមេនីខាងលិចទៅអូតូម៉ង់ ទើបក្រោយមកមានសន្ធិសញ្ញាសេវ៉ា
សាធារណរដ្ឋស្វយ័តណាក់ឈីវ៉ាន់

ណាក់ឈីវ៉ាន់គឺជាតំបន់មួយនៃប្រទេសអាស៊ែបៃហ្សង់ដែលជារដ្ធស្វយ័តប៉ុន្តែដាច់ចេញជាប្រទេសអាស៊ែបៃហ្សង់ដោយមានប្រទេសអាមេនីនៅកណ្ដាល

## ប្រវត្តិសាស្រ្ត 
បុរាណវិទូបានរកឃើញតំបន់នេះមានមនុស្សរស់នៅរាប់ពាន់មកហើយតាំងពី៤០០០ឆ្នាំមុនគ.ស ដោយតាមទេវកថាអាមេនីបាននិយាយថាឈ្មោះ ណាក់ឈីវ៉ាន់មានន័យថា កន្លែងនៃការបង្កបង្កើត ដោយយកតាមរឿងព្រេងណូអេ ដែលមានដើមកំណើតមកជារឿង ណូអេក្នុងសាសនាគ្រិស្ត តំបន់នេះធ្លាប់ជាដែនដីមួយចំណែកនៃអាណាចក្រអ៊ូរ៉ាទូ ចក្រភពមេដៀន ពែរ្ស

នៅយុគសម័យកណ្ដាលតំបន់នេះស្ថិតក្រោមអាណាចក្រពែរ្សចាប់ពីសតវត្សទី៤ដល់ទី៧ រហូតដល់សតវត្សទី៩ដល់១២វាត្រូវបានស្ថិតក្រោមអាណាចក្រអាមេនី ក្រោយមកទៀតស្ថិតក្រោនអារ៉ាប់ ហើយពួកទួក ដល់សតវត្សទី១៣ ម៉ុងហ្គោលបានកាន់កាប់តំបន់នេះ ហើយសតវត្សទី១៦ ពែរ្សបានកាន់កាប់តំបន់វិញ ក្រោយមកទៀតនៅសតវត្សទី១៨ រុស្សីបានកាន់កាប់តំបន់នេះវិញ ក្រោយចក្រភពរុស្សីដួលរលំនៅសតវត្សទី២០ នៅឆ្នាំ១៩១៧អាមេនីនិងអាស៊ែបៃហ្សង់បានទាមទារយកតំបន់នេះរាងៗខ្លួន ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ១៩២១ សូវៀតបានដាក់តំបន់នេះក្រោមប្រទេសអាស៊ែបៃហ្សង់ក្នុងនាមជារដ្ធស្វយ័ត នៅពេលបច្ចុប្បន្នក្រោយសូវៀតដួលរលំនៅឆ្នាំ១៩៩១ ណាក់ឈីវ៉ាន់បានក្លាយជាតំបន់របស់អាស៊ែបៃហ្សង់ជាផ្លូវការក្នុងនាមជាសធារណៈរដ្ធស្វយ័តណាក់ឈីវ៉ាន់
ភោឯវេ

**ភោឯវេ** (ថៃ : โฟร์อีฟ ; អង់គ្លេស : 4Eve) គឺជា ក្រុមចម្រៀងនារី ថៃ និងជាក្រុមសិល្បៈដំបូងគេនៅក្រោម ក្រុមហ៊ុន XOXO Entertainment។ វាមានសមាជិក 7 នាក់មកពីកម្មវិធី Four Eve Girl Group Star: Mind, Jorin, Tao-om, Hannah, Fai, Punch និង Aheye។
អាមេនីខាងកើត

រូបភាពតូច|400x400ភីកសែល|ដែនដីអាមេនីខាងកើត
**អាមេនីខាងកើត** (Արևելյան Հայաստան, *Arevelyan Hayastan*) គឺជាផ្នែកខាងកើតនៃ តំបន់ខ្ពង់រាបអាមេនី ដែលធ្លាប់បានរស់នៅដោយប្រជាជនអាមេនីរាប់រយឆ្នាំមុនម្ល៉េះ

## ប្រវត្តិសាស្រ្ត 
អាមេនីខាងកើតត្រូវបានកើតឡើងក្រោយមហាអាណាចក្រអាមេនីត្រូវបានបែកបាក់ជា២ ដោយអាមេនីខាងលិចត្រូវបានកាន់កាប់ដោយអាណាចក្រប៊ីហ្សីនទីន និងអាមេនីខាងកើតត្រូវបានកាន់កាប់ដោយអាណាចក្រពែរ្ស អាមេនីខាងកើតត្រូវបានកាន់កាប់អោយស្ដេចក្រាញអាមេនី ប៉ុន្តែនោះក្រោមអាណាចក្រពែរ្ស ក្រោយមកត្រូវបានកាន់កាប់ដោយអភិបាលពែរ្សវិញ នៅឆ្នាំ៦៤០ជាង ពួកអារ៉ាបបានឈ្លានពានពែរ្សហើយបានកាន់កាប់អាមេនីខាងកើតប៉ុន្តែប្រជាជនអាមេនីនៅតែរក្សាវិហាគ្រិស្គរបស់ខ្លួនដោយប្ដូជាមួយលុយកាក ក្រោយមកនៅឆ្នាំ៨៨៥ ពួកអារ៉ាបបានទទួលស្គាល់ រាជរង្សបាក្រាទីដជាស្ដេចនៃប្រទេសអាមេនី ប៉ុន្តែយ៉ាងមិញការគ្រប់គ្រង់នៅមានកម្រិតមានតំបន់ច្រើននៃអាមេនីខាងកើតនៅតែស្ថិតក្រោមពួកអារ៉ាប រាជរង្សនេះបានដួលរលំក្រោយអាណាចក្រប៊ីហ្សីនទីនបានវាយចូលដល់រាជធានីអានី មកដល់សតវត្សទី១១ដល់ទី១៣ ពួកទួកបានច្បាំងឈ្នះអាណាចក្រប៊ីហ្សីនទីនហើយបានកាន់កាប់ដែនដីនេះ ក្រោយមកអាមេនីខាងកើតត្រូវបានឈ្លានពានដោយអាណាចក្រផ្សេងៗទៀតដូចជា ហ្សកហ្សី អាតាបេក ខ្វារ៉ាស់មៀន ហើយនៅឆ្នាំ១២៣០ជាង ចក្រភពម៉ុងហ្គោលបានកាន់កាប់ដែនដីនេះ ប្រជាជនអាមេនីបានយកប្រាក់កាកថ្វាយអធិរាជម៉ុងហ្គោលក្នុងការដោះដូរជាមួយការរក្សាសាសនារបស់ពួកគេ ក្រោយមកចក្រភពម៉ុងហ្គោលបានចុះខ្សោយដោយពួកតួកមេ បានកាន់កាន់តំបន់នេះម្ដង នៅដើមឆ្នាំ១៥០០ជាង ពែរ្សបានកាន់កាប់តំបន់ឡើងវិញ ក្រោយមកទៀតពែរ្សបានច្បាំងជាមួយអូតូម៉ង់ជាច្រើនលើកច្រើនសារក្នុងការទាមទារដែនដីនេះ ក្រោយមកប្រទេសបានបង្កើតសន្ធិសញ្ញាសូហាបនៅឆ្នាំ១៦៣៩ ក្នុងការកំណត់ព្រំដែនរវាងប្រទេសទាំងពីនិងដែនដីអាមេនី ចុងក្រោយអាមេនីខាងកើតស្ថិតក្រោមពែរ្ស អាមេនីខាងលិចស្ថិតក្រោយអូតូម៉ង់ បន្ទាប់មកនៅឆ្នាំ១៨០០ជាង រុស្សីបានច្បាំងជាមួយពែរ្ស ដោយរុស្សីបានយកឈ្នះលើកពែរ្សក្នុងបានបង្កើតដោយមានសន្ធិសញ្ញាទួគមិនឆាយ និងបានកាន់កាប់ដែនដីខាងកើតនេះ ក្រោយទទួលបានឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩១៨អាមេនីខាងកើតត្រូវបានកាន់កាប់អោយសធារណៈរដ្ធអាមេនីទី១ ប៉ុន្តែ២ឆ្នាំក្រោយមកសូវៀតបានឈ្លានពាននិងកាន់កាប់តំបន់នេះម្ដងទៀត រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩១ទើបអាមេនីបានកាន់កាប់ដែនដីខាងកើតនេះពេញលេញដោយហៅថា អាមេនីជំនួសអោយអាមេនីខាងកើត ក៏ប៉ុន្តែជម្លោះរវាងអាមេនីនឹងអាស៊ែបៃហ្សង់បានកើតឡើងដោយសារដែនដីនេះរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន
អាឡិចសាន់ឌឺខាទីសៀន

## ជីវប្រវត្តិ 
លោកឌឺខាទីសៀនកើតនៅទីក្រុងទីភ្លីសក្នុងអំឡុងសម័យចក្រភពរុស្សីលោកកើតក្នុងគ្រួសារអភិជនអាមេនី លោកបានសិក្សាក្នុងសាលារដ្ឋនៅទីក្រុងទីភ្លីសក្រោយមកបានសិក្សាជំនាញពេទ្យនៅមហាវិទ្យាល័យរុស្សីនិងអាល្លឺម៉ង់

## ក្នុងវិស័យនយោបាយ 
នៅឆ្នាំ១៩១០ដល់១៩១៧ លោកបានបម្រើការជាអភិបាលក្រុងទីភ្លីសនិងបានជួយជនភៀសសឹកអាមេនីក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើទី១ នៅឆ្នាំ១៩១៤ លោកបានចូលរួមជាមួយក្រុមសហព័ន្ធបដិវត្តប្រជាជនអាមេនីនៅឆ្នាំ១៩១៧ អំឡុងពេលអាមេនីទទួលបានឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩១៨ លោកបានក្លាយជាសមាជិកក្រុមប្រឹក្សាជាតិអាមេនី ក្រោយមកលោកបានបម្រើការជាមន្រ្តីកិច្ចការបរទេស និងក្រោយមកទៀតជាក្រសួងមហាផ្ទៃ និងបន្តក្លាយជានាយករដ្ឋមន្រ្តី លោកបានលាលែងពីដំណែងក្រោយមានការបះបោរបដិវត្តក្រហមនៅខែឧសភា ហើយក្រោយមកទៀតលោកក៏បានព្យាយាមរកជំនួយពីពួកអ៊ឺរ៉ុបផងដែល

## ជីវិតចុងក្រោយ 
ក្រោយសូវៀតកាន់កាប់អាមេនីលោកបានភៀសខ្លួនទៅទីក្រុងប៉ារីស លោកក៏ធ្លាប់បានគេចាប់ខ្លួននៅទីក្រុងប៉ារីសដែលក្រោយពីសង្គ្រាមលោកលើទី២បញ្ចប់ដោយសង្ស័យលោកបានចូលរួមជាអាល្លឺម៉ង់ ប៉ុន្តែគេបានដោះលែងលោកវិញ។ លោកបានស្លាប់នៅទីក្រុងប៉ារីស នៅថ្ងៃទី១០ខែមិនាឆ្នាំ១៩៤៥នៅអាយុ៧៥ឆ្នាំ
សាធារណរដ្ឋអាមេនីទីមួយ

## ប្រវត្តិសាស្រ្ត 
មុនឆ្នាំ១៩១៨ ប្រទេសអាមេនីត្រូវបានស្ថិតក្រោមចក្រភពរុស្សី អំឡុងសង្គ្រាមលោកលើទី១ ចក្រភពរុស្សីបានដួលរលំក្រោយមានបដិវត្តនៅឆ្នាំ១៩១៧ ស្របពេលជាមួយនិងអាមេនីចង់ក្លាយជាប្រទេសឯករាជ្យ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩១៨ ក្រុមប្រឹក្សាជាតិអាមេនីបានប្រកាសឯករាជ្យជាផ្លូវការនៃសធារណរដ្ធអាមេនី ហើយស្របទៅនិងពេលអូតូម៉ង់កំពុងចុះខ្សោយក្រោយចាញ់សង្គ្រាមផងនោះ ពេលនោះដែនដីអាមេនីពិតជាតូចណាស់បើធៀបទៅនិងដែនដីពីប្រវត្តិសាស្រ្តអាមេនី

alt=ផែនដីផ្ទៃដីអាមេនីក្រោយពេលប្រកាសឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩១៨|350x350ភីកសែល|caption=ផែនដីផ្ទៃដីអាមេនីក្រោយពេលប្រកាសឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩១៨

ហើយរដ្ឋាភិបាលពេលនោះក៏ជួបប្រទះបញ្ហាជាច្រើនដែល ដូចជាជម្លោះជាមួយប្រទេស ទួរគី និងអាស៊ែបៃហ្សង់រឿងព្រំដែន និងបញ្ហាទទួលជនភៀសសឹករាប់ពាន់នាក់អ្នកដែលទើបភៀសមកពីទួរគីក្រោយមានអំពើប្រល័យពូជសាសន៍កើតឡើង និងសេដ្ឋកិច្ចនៅខ្សោយ និងបានច្បាំងគ្នាជាមួយអាស៊ែបៃហ្សង់ទៀតផងនោះក្រោយមកនៅឆ្នាំ១៩២០ អាមេនីបានទទួលបានទឹកដីខាងលិច និងខាងកើតពេញលេញមកវិញក្រោយមានកិច្ចព្រមព្រៀងនៅប្រទេសបារាំតក៏ប៉ុន្តែមិនយូប៉ុន្នាន សូវៀតបានវាយឈ្លានពានកាន់កាប់អាមេនីវិញ និងប្រែប្រទេសអាមេនីអោយក្លាយជាសមាជិកសភាពសូវៀត
ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃប្រទេសអាមេនី

អាមេនីស្ថិតនៅតំបន់ចន្លោះរវាងអានាតូលៀខាងកើតនិងដីខ្ពង់ររាបអាមេនីជុំវិញភ្នំអាការ៉ាតដ៏ល្បីល្បាញក្នុងសៀវភៅព្រះគម្ពីសាសនាគ្រិស្ត ជនជាតិអាមេនីហៅខ្លួនគេថា ហេ(Հայք)ដែលមានន័យថាអាមេនីក្រោយមកគេហៅហាយាស្ថាន( Հայաստան)ឈ្មោះទាំងនោះបានយកពីឈ្មោះហេកគឺជាដូនតាអាមេនីក្នុងទេវកថាអាមេនី ឈ្មោះថាអាមេនីគឺជាឈ្មោះហៅក្រៅដោយស្ដេចពែរ្សដែលប៉ុណ្ណោះ ប្រវត្តិវិទូអាមេនីខ្លះបាននិយាយថាពាក្យអាមេនីមានដើមកំណើតចេញពីពាក្យ អារ៉ាម៉ានាក់ ដែលជាកូនបងគេបង្អស់នៃកូនរបស់ហេក(hayk)

## បុរេប្រវត្តិ 
សម្ភារៈធ្វើអំពីថ្មបានរកឃើញនៅអាមេនី ដែលមានអាយុកាល៣២៥,០០០ឆ្នាំ វាបានបង្ហាញ់ថាមានមនុស្សរស់នៅប្រទេសអាមេនីជាយូរលង់ណាស់មកហើយ នៅឆ្នាំ១៩៦០ជាង បុរាណវិទូបានរុករករូងភ្នំយេរេវ៉ានហើយបានរកឃើញសញ្ញាដែលបញ្ចាក់ថាមានជីវិតមនុស្សធ្លាប់រស់នៅទីនេះដូចជា

* កន្លែងដុតភ្លើងមានអាយុកាលជាង៤៨,០០០ឆ្នាំមុន
* បំណែកលលាក្បាលមនុស្ស
* ធ្មេញមនុស្សក្នុងសម័យនោះតំបន់ខ្ពង់រាបអាមេនីមានសញ្ញាជាច្រើនដែលបញ្ជាក់ថាមានមនុស្សធ្លាប់រស់នៅទីនោះ នៅឆ្នាំ២០១០ បុរាណវិទូបានរកឃើញ ស្បែកជើងដែលមានវ័យចំណាស់ជាងគេ និងសំពត់ធ្វើពីស្លឹកមានវ័យចំណាស់ជាងគេព្រមទាំងកន្លែងផលិតស្រាទំពាងបាយជូរចាស់ជាងគេ
771x771ភីកសែល|Chalcolithic_leather_shoe_from_Areni-1_cave 

## យុគសម័យសំរិទ្ធ 
នៅដើមយុគសម័យសំរិទ្ធវប្បធម៍នៅអាមេនីបានចាប់កំណើតឡើងគឺនៅឆ្នាំ(៤០០០-២២០០មុនគ.ស) ភត្តុតាំងដំបូងគេគឺជាវាលស្រែនៅភ្នំអាការ៉ាត ហើយនៅឆ្នាំ៣០០០មុនគ.ស វាបានរីករាលដាលដល់ហ្សកហ្សុីនិងទៅភាគខាងលិច ចាប់ពីឆ្នាំ២២០០ដល់១៦០០មុនគ.ស វប្បធម៍មួយទៀតបានកើតឡើងនោះគឺ ត្រីអាឡេទី–វាណាដ្ស័រដែលបានរីកលូតលាស់នៅអាមេនី ហ្សកហ្សុីខាងត្បូង ខាងជើងបំផុតទួរគី មានបុរាណវិទូខ្លះជឿថាជា វប្បធម៍ ឥណ្ឌូ-អ៊ឺរ៉ុប

## យុគសម័យដែក 
ការកកើតអាណាចក្រដំបូងគឺ អ៊ូរ៉ាតូ ឬរាជណាចក្រវ៉ាន បានកើតឡើងនៅឆ្នាំ៩០០មុនគ.សដល់ឆ្នាំ៥៨៥មុនគ.ស នៅតំបន់ខ្ពង់រាបអាមេនី អ្នកដែលបានបង្កើតអាណាចក្រនេះឡើងគឺស្ដេចអារ៉ាមី គាត់បានរួបរួមភ្នំតូចៗនៅអាមេនីហើយហៅខ្លួនលោក ស្ដេចនៃស្ដេច(អភិរាជ)អាណាចក្រនេះរីកធំរហូតដល់ជាប់ព្រំដែនជាមួយអាស៊ីរីដែលជាសត្រូវធំបំផុតរបស់អាណាចក្រនេះ

400x400ភីកសែល|Urartu_743-en
ហាម៉ាសាសប សឺវ៉ាន់ដ្សទីយាន

## ជីវប្រវត្តិ 
លោកបានកើតនៅក្រុងវ៉ាន ប្រទេសទួរគីសព្វថ្ងៃ នៅតំបន់អាមេនីខាងលិច លោកជាក្មួយប្រុសរបស់លោកហ្គារីហ្គិន សឺវ៉ាន់ដ្សទីយាន ដំបូងឡើយលោកគ្រាន់តែអ្នករៀនជាងធ្វើគ្រឿងអលង្ការនិងជាងនាឡិកាតែប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែក្រោយមកលោកបានចូលរួមជាមួយ ចលនារំដោះជាតិអាមេនី និងក្រោយមកលោកបានរួបរួមជាមួយ គណបក្សសហព័ន្ធបដិវត្តប្រជាជនអាមេនី

## ចូលរួមបម្រើការវិស័យយោធា 
អំឡុងការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងអាមេនីនឹងតាតា នៅឆ្នាំ១៩០៥ដល់ឆ្នាំ១៩០៧ លោកត្រូវបានគេស្គាល់ថា ជាអ្នកដែលបានច្បាំងឈ្នះ កងទ័ពទួរគីដែលមានគ្នាដល់២០០នាក់ ហើយមានតែ៦នាក់ប៉ុណ្ណោះបានរួចខ្លួន នៅឆ្នាំ១៩០៨ លោកត្រូវបានចាប់ខ្លួនដោយប៉ូលីសរុស្សី ដោយគេដាក់ទោសដោយការប្រហាជីវិតក៏ប៉ុន្តែ លោកត្រូវបានគេប្ដូអោយជាប់ទោស១៥ឆ្នាំវិញ ដោយនាំលោកទៅទ្វីបសុីប៊ីរី នៅឆ្នាំ១៩១៣ លោកបានរត់គេចខ្លួនទៅទ្វីបអុឺរ៉ុប ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើទី១បានចាប់ផ្ដើមលោកក៏បានក្លាយជាមេបញ្ជាការនៃកងវរសេនាតូចលេខ៣ អំឡុងប្រតិបត្តិការសឹកនៅកូកាសុីស លោកក៏បានជួយជនភៀសសឹកអាមេនីផងដែល ក្រោយបដិវត្តខែកុម្ភៈឆ្នាំ១៩១៧ លោកត្រូវបានគេជ្រើសរើសជាមេប៉ូលីស នៅអាឡាសស្កឺ រហូតដល់ពេលរុស្សីដកទ័ពទៅវិញ ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើទី១បានបញ្ចប់និងបានយកឈ្នះទួរគីនៅឆ្នាំ១៩១៨ លោកត្រូវបានគេតែងតាំងជាមេបញ្ជាការយោធា
ព្រះយម

**ព្រះយម** ( សំស្ក្រឹត   यम  , យម     ) ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា **កាល** និង **ធម៌រាជ** គឺជាព្រះហិណ្ឌូនៃការស្លាប់និងយុត្តិធម៌ដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការកាន់កាប់នៃ ច្បាប់ និងការដាក់ទោសមនុស្សមានបាបនៅក្នុងលំនៅដ្ឋានរបស់ទ្រង់គឺ នរក ។   ទ្រង់ត្រូវបានសម្គាល់ជាញឹកញាប់ជាមួយ ធម៌ទេវ ដែលជាបុគ្គលិកលក្ខណៈនៃ *ព្រះធម៌* ទោះបីជាអាទិទេពទាំងពីរមានប្រភពដើមនិងទេវកថាខុសគ្នា។ 

នៅក្នុងប្រពៃណី វេទ, ព្រះយម ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាជីវិតរមែងស្លាប់ដំបូងគេដែលបានស្លាប់និង វិញ្ញាណ ផ្លូវទៅកាន់លំនៅឋានបរលោក;  ជាលទ្ធផល គាត់បានក្លាយជាអ្នកគ្រប់គ្រងនៃការចាកចេញ។  តួនាទី លក្ខណៈ និងលំនៅរបស់ទ្រង់ត្រូវបានពន្យល់នៅក្នុងអត្ថបទដូចជា *ឧបនិសទ* *រាមាយណៈ* *មហាភារត* និង *បុរណា* ។

យម​ត្រូវ​បាន​គេ​ពណ៌នា​ថា​ជា​កូន​ភ្លោះ​របស់​ទេពធីតា យមី និង​ជា​កូន​របស់​ព្រះ សូរ្យ (ព្រះអាទិត្យ) (ក្នុង​ប្រពៃណី​មុន​ វិវស្វត ) និង សញ្ជន ។ ទ្រង់​វិនិច្ឆ័យ​ព្រលឹង​មនុស្ស​ស្លាប់ ហើយ​អាស្រ័យ​លើ​កម្ម​របស់​ខ្លួន ចាត់​គេ​ទៅ​កាន់​ឋាន​នៃ ​បិត្រិស (បុព្វការីជន) នរក  ឬ​ទៅ​កើត​នៅ​ផែនដី។

យមគឺជាម្នាក់ក្នុងចំណោម លោកបាល (អាណាព្យាបាលនៃអាណាចក្រ) ដែលត្រូវបានតែងតាំងជាអ្នកការពារទិសខាងត្បូង។ ជារឿយៗគាត់ត្រូវបានគេពិពណ៌នាថាជាបុរសសម្បុរខ្មៅស្រអែម ជិះក្របី និងកាន់កន្ទេល ឬកន្ត្រៃដើម្បីចាប់យកព្រលឹង។ 

យមត្រូវ បានទទួលយកជាបន្តបន្ទាប់ ដោយ ពុទ្ធសាសនា ចិន ទីបេ កូរ៉េ និង ជប៉ុនទេវកថា ជាស្តេចនៃនរក។ នៅក្នុងវប្បធម៌សម័យទំនើប យមត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុងយុទ្ធនាការសុវត្ថិភាពផ្សេងៗនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា។

## រូបភាព 
រូបភាពតូច|ក្នុងទេពនពគ្រោះ , រចនាបថឃ្លាំង

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទេវៈនៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា
ខេត្ត គីរីស៊ូន

**ខេត្តហ្គីរីស៊ូន** គឺជាខេត្តនៃប្រទេសទួរគីនៅលើឆ្នេរសមុទ្រខ្មៅ
សេប៊ីនការ៉ាហ៊ីសារ

**សេប៊ីនការ៉ាហ៊ីសារ** គឺជាទីក្រុងមួយនៅក្នុង ខេត្ត Giresun ក្នុងតំបន់ សមុទ្រខ្មៅ នៃភាគឦសាននៃ ប្រទេសទួរគី ។
អភិបាលខណ្ឌដង្កោ

**អភិបាលខណ្ឌដង្កោ** គឺជាប្រមុខថ្នាក់ដឹកនាំរដ្ឋាភិបាលមូលដ្ឋានសម្រាប់រាជធានីភ្នំពេញ។

## បញ្ជីរាយនាម អភិបាលខណ្ឌដង្កោ
អាន់ដ្រានិក

## ជីវប្រវត្តិ 
លោកអាន់ដ្រានិក កើតនៅថ្ងៃទី២៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៦៥ នៅក្រុង  សេប៊ីនការ៉ាហ៊ីសារ ប្រទេសតួកគី គ្រួសារបស់លោកជាជនជាតិអាមេនីឈ្មោះ(**អាន់ដ្រានិក**)មានន័យថាកូនដំបូង គ្រួសារឪពុកមានដើមកំណើតនៅភូមិក្បែគ្នាមានឈ្មោះថាអូហ្សាន ដោយនៅឆ្នាំ១៧០០ជាង ពួកគេបានផ្លាស់មកក្រុងនេះក៏ព្រោះតែតួកបានបៀតបៀនពួកគេដើម្បីជាការដឹងគុណគ្រួសាលោកបានយកត្រកូលឈ្មោះអូហ្សាន គ្រួសារលោកជាអ្នកជួយដូរតិចទួច និងអ្នកធ្វើស្រែចំការ ពេលនោះប្រទេសអាមេនីបានបែងចែកជា២ផ្នែក ខាងលិចកាន់កាប់ដោយអូតូម៉ង់ និងខាងកើតកាន់កាប់ដោយរុស្សី ជនជាតិអាមេនីដែលរស់នៅខាងលិច តែងតែទទួលការធ្វើបាប មើលងាយ ដោយពួកតួកនៅក្នុងតំបន់នោះ នៅវ័យកុមារភាព លោកបានប្រទះនិងភាពអយុត្តធម៍ជាច្រើន ពេលលោកកើតបាន១ឆ្នាំម្ដាយរបស់លោកបានស្លាប់ហើយបងស្រីរបស់លោកជាអ្នកមើលថែលោក ហើយប្រពន្ធរបស់លោកបានស្លាប់ក្រោយរៀបការបានប៉ុន្មានឆ្នាំ នៅឆ្នាំ១៨៨២ លោកត្រូវបានគេចាប់ខ្លួនក្រោយលោកបានវាយទៅកាន់មន្ត្រីកងអាវុជហត្ថអូតូម៉ង់ដែលបានធ្វើបាបជនជាតិអាមេនី ក្រោយមកមិត្តភក្តិលោកបានជួយលោកអោយចេញពីមន្ទីឃុំឃាំងវិញ នៅឆ្នាំ១៨៨៤លោកបានផ្លាស់មកនៅនៅក្រុង ខនស្ទែនទីណូបែល និងធ្វើការជាជាងឈើ ក្រោយមកលោកក៏បានចូលរួមជាមួយកងកម្លាំងសហព័ន្ធបដិវត្តអាមេនី

## បម្រើការយោធា 
នៅឆ្នាំ១៨៩០ជាង ប្រជាជនអាមេនីនៅប្រទេសអូតូម៉ង់បានជួបប្រទះក្នុងការប្រល័យពូជសាសន៍ ដែលបានបញ្ជាដោយស្ដេចអូតូម៉ង់ពេលនោះ មានជនជាតិអាមេនីរាប់ពាន់នាក់បានស្លាប់ ពេលនោះលោកអាន់ដ្រានិកបានក្លាយជាមេបញ្ជាដ៏សកម្មបំផុតក្នុងការ ការពារភូមិរបស់ជនជាតិអាមេនី លោកបានល្បីល្បាញចំពោះយុត្តសាស្រ្តប្រយុទ្ធរបស់លោកនិងរីករាលដាលទូទាំងភូមិរបស់ប្រជាជនអាមេនី រាជការអូតូម៉ង់បានដាក់តម្លៃលើក្បាលរបស់គាត់ បើមានអ្នកអាចកាត់ក្បាលលោក
រូបភាពតូច|503x503ភីកសែល
បាន នៅឆ្នាំ១៩០៥ដល់១៩០៧ នៅអាមេនីខាងកើតដែលបានកាន់កាប់ដោយរុស្សី មានជម្លោះរវាងជនជាតិអាមេនី និងជនជាតិអាស៊ែបៃហ្សង់ដែលបានបង្កអោយជម្លោះបង្ហូឈាមគ្នារវាងអាមេនីនឹងអាស៊ែបៃហ្សង់ លោកអាន់ដ្រានិកបានឆ្លងចូលប្រទេសរុស្សីនិងបានចូលរួមប្រយុទ្ធការពារប្រជាជនលោក នៅឆ្នាំ១៩១២ដល់ឆ្នាំ១៩១៣ មានជម្លោះរវាងប្រទេសនៅបាល់កង់បានកើតឡើងរវាងអូតូម៉ង់ នឹងប្រទេសក្រិក ប៊ុលហ្គារីនិងសុីប៊ី ពេលនោះលោកបានចូលរួមជាមួយកងទ័ពប៊ុលហ្គារី និងបានដឹកនាំកងទ័ពអាមេនីស្ម័គ្រចិត្ត ក្នុងការច្បាំងជាមួយពួកអូតូម៉ង់ ហើយអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើទី១ លោកបានចូលរួមជាមួយប្រទេសរុស្សីដើម្បីច្បាំងប្រឆាំងនិងអូតូម៉ង់ លោកក៏បានដឹកនាំកងទ័ពស្ម័គ្រចិត្តអាមេនី ក្នុងចម្បាំងលោកបានក៏បានដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅប្រតិបត្តិការកូកាសសុី និងបានយកឈ្នះសមរភូមិនៅទីក្រុងវ៉ានផង ឆ្នាំដដែលនោះក៏មានអំពើប្រល័យពូជសាសន៍អាមេនីកើតឡើង លោកក៏បានជួយសង្គ្រោះជនភៀសខ្លួនអាមេនីជាច្រើនផងដែល ក្រោយមានបដិវត្តរុស្សីនៅឆ្នាំ១៩១៧ កងទ័ពរុស្សីបានដកទ័ពទៅវិញ លោកបានក្លាយជាមេបញ្ជាការដឹកនាំការពារដែនដីអាមេនីប្រឆាំងនិងពួកតួកនិងពួកអាស៊ែបៃហ្សង់ តែយ៉ាងមិញលោកមិនពេញចិត្តនិងនយោបាយរដ្ឋាភិបាលអាមេនីថ្មី ដោយលោកបានចាកចេញពីអាមេនីនៅឆ្នាំ១៩១៩

## ជីវិតចុងក្រោយ 
លោកបានចាកចេញពីអាមេនីទៅអ៊ឺរ៉ុង បារាំង ចុងក្រោយគឺសហរដ្ឋអាមេរិច លោកនៅតែប្រកាសអំពីសិទ្ធសេរីភាពជនជាតិអាមេនីនិងឯករាជ្យ ប៉ុន្តែលោកមិនដែលវិលត្រឡប់ទៅវិញទេ លោកបានស្លាប់នៅឆ្នាំ១៩២៧ ខែសីហា ថ្ងៃទី៣១ សពរបស់លោកត្រូវបានគេបញ្ចុះនៅទីក្រុងយេរេវ៉ាន

400x400ភីកសែល|Andranik_Ozanian_memorial_in_Yerablur
ការផ្លាស់ប្តូរសោ Diffie-Hellman

ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការស្រាវជ្រាវដែលបានចេញផ្សាយក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ 2015 បានបង្ហាញថា ប៉ារ៉ាម៉ែត្រដែលប្រើប្រាស់សម្រាប់កម្មវិធីអ៊ីនធឺណិត DH ជាច្រើននៅពេលនោះមិនរឹងមាំគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការទប់ស្កាត់ការសម្របសម្រួលដោយអ្នកវាយប្រហារដែលមានមូលនិធិល្អ ដូចជាសេវាកម្មសន្តិសុខនៃប្រទេសមួយចំនួន។ 

គ្រោងការណ៍នេះត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយដោយ Whitfield Diffie និង Martin Hellman ក្នុងឆ្នាំ 1976  ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ 1997 វាត្រូវបានគេបង្ហាញថា James H. Ellis,  Clifford Cocks និង Malcolm J. Williamson នៃ GCHQ ដែលជាទីភ្នាក់ងារចារកម្មសញ្ញារបស់ចក្រភពអង់គ្លេស បានបង្ហាញពីមុនក្នុងឆ្នាំ 1969  អាចសម្រេចបាននូវលេខសម្ងាត់សាធារណៈ។ 

ទោះបីជាការដោះដូរសោ Diffie–Hellman ខ្លួនវាគឺជា ពិធីការកិច្ចព្រមព្រៀងគន្លឹះ ដែលមិនត្រូវបានផ្ទៀងផ្ទាត់ក៏ដោយ វាផ្តល់នូវមូលដ្ឋានសម្រាប់ពិធីការដែលបានផ្ទៀងផ្ទាត់ច្រើនប្រភេទ ហើយត្រូវបានប្រើដើម្បីផ្តល់នូវ ការសម្ងាត់ទៅមុខ នៅក្នុងទម្រង់ មិនច្បាស់លាស់ របស់ Transport Layer Security (ហៅថា EDH ឬ DHE អាស្រ័យលើ ឈុតកូដសម្ងាត់ )។

Khmer language
ការបែងចែកអំណាច

ការបែងចែកអំណាច គឺដើម្បីការពារ មិនឲ្យមនុស្សម្នាក់ឬក្រុមមនុស្សមួយ មានអំណាចច្រើនពេកនៅក្នុងប្រទេស។ ដើម្បីធ្វើបាន វាបែងចែកជាបីក្រុម ដែលត្រួតពិនិត្យគ្នាទៅវិញទៅមក។

- ក្រុមទីមួយ គឺសភា ដែលប្រជាជនជ្រើសរើស។ ពួកគេបង្កើតច្បាប់ និងច្បាប់ត្រូវបានគេគោរព។

- ក្រុមទីពីរ គឺរដ្ឋាភិបាល និងប៉ូលីស។ ពួកគេចូលរួមអនុវត្តច្បាប់ ប៉ុន្តែមិនអាចប្តូរច្បាប់បាន។

- ក្រុមទីបី គឺតុលាការ។ ពួកគេចូលរួមពិនិត្យមើលថាច្បាប់ត្រូវបានអនុវត្តត្រឹមត្រូវឬអត់។

មនុស្សម្នាក់ មិនអាចជាសមាជិកក្នុងច្រើនក្រុមបានទេ។
ក្រុងអរិយក្សត្រ

**អរិយក្សត្រ ( អង់គ្លេស** **:**  **Arey ksat**) ជា ក្រុង និង ទីប្រជុំជន ក្នុង ខេត្ត កណ្តាល ប្រទេស កម្ពុជា ។ វាត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ សង្កាត់ ចំនួន 11 ។ 

## រដ្ឋបាល 
អរិយក្សត្រ ចែកចេញជាសង្កាត់ដូចខាងក្រោម៖
មេកែរ្ទិច ព័រទុកាលៀន

## ជីវប្រវត្តិ 
លោកបានកើតនៅថ្ងៃទី២១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨៤៨ នៅក្រុងខនស្ទែនទីណូបែល លោកជាកូនរបស់ម្ចាស់ធនាគា នៅវ័យកុមារភាព លោកតែងតែចង់ជួយប្រជាជនអាមេនីរបស់លោកតាមរយៈការសិក្សានិងគំនិតនយោបាយ លោកបានក្លាយជាគ្រូបង្រៀននៅឆ្នាំ១៨៧៣ និងបង្រៀននៅទីក្រុងតូកាត ប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលអូតូម៉ង់បានចាប់ខ្លួនលោក និងបិទសាលាបង្រៀនរបស់លោក ហើយក្រោយមកគេក៏ប្រលែងលោកមកវិញ ក្រោយចាកចេញពីក្រុងតូកាត លោកបានក្លាយជាអ្នកយកព័ត៌មាននៅទីក្រុងខនស្ទែនទីណូបែល លោកក៏បានចុះផ្សាយអំពីបញ្ហាផ្សេងៗរបស់ប្រជាជនអាមេនី ដែលកាសែតនោះហៅថា អាសុី

## ជីវតលោកក្នុងវិន័យនយោបាយ 
ក្រោយមានចម្បាំងរវាងអូតូម៉ង់និងរុស្សីលោកបានធ្វើដំណើទៅប្រទេសរុស្សី ទៅតំបន់ អាមេនីខាងកើតនិងអាមេនីខាងលិចដោយលោកបានលើកទឹកចិត្តប្រជាជនអាមេនីតតាំងជាពួកអូតូម៉ង់និងត្រៀមខ្លួនក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងជាមួយពួកទាំងនោះ ក្រោយចម្បាំងរវាងរុស្សីនិងអូតូម៉ង់បានបញ្ចប់លោកបានលួចបង្កើតគណបក្សបដិវត្តនៅទីក្រុងវ៉ាន លោកក៏បានបើកសាលានៅទីក្រុងវ៉ានផងដែល តែត្រូវបរាជ័យដោយសារជម្លោះផ្ទៃក្នុង នៅឆ្នាំ១៨៨១លោកក៏បានបើកម្ដងទៀត នៅឆ្នាំ១៨៨៥លោកបានបង្កើតគណបក្សអាមេណាកាន ដោយគោលដៅគណបក្សនេះគឺរំដោះដែនដីអាមេនី ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំដដែលអូតូម៉ង់បានបិទសាលាលោក និងនិរទេះលោកចេញ ក្រោយត្រូវបានគេនិរទេះវិញលោកបានធ្វើដំណើទៅប្រទេសបារាំង និងស្លាប់នៅទីនោះ
សាលាលេខប្រាំ

**សាលាលេខប្រាំ** គឺជា ឃុំ ៕ សាលាលេខប្រាំ ស្ថិននៅ ស្រុកកំពង់ត្រាច ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ។

=រដ្ឋបាល=
នារទ

**នារទ** ឬ **នារទ មុនី** គឺជាឥស្សរិយយស-ទេវៈ ដែលល្បីល្បាញក្នុងទំនៀមទម្លាប់ ហិណ្ឌូ ជាតន្ត្រីករធ្វើដំណើរ និងជាអ្នកនិទានរឿង ដែលនាំព័ត៌មាន និងបំភ្លឺប្រាជ្ញា។ គាត់គឺជា កូនបង្កើតគំនិត មួយរបស់ ព្រហ្ម ដែលជាព្រះជាអ្នកបង្កើត។   គាត់បានលេចឡើងនៅក្នុងអត្ថបទហិណ្ឌូមួយចំនួន ជាពិសេស មហាភារត ដែលប្រាប់ យុធិស្ថិរ រឿង ប្រហលទ ហើយគាត់ក៏លេចឡើងនៅក្នុង រាមាយាណៈ និង បុរណ ផងដែរ។   ហើយ​គាត់​ប្រើ​វា​ដើម្បី​រួម​ជាមួយ​នឹង​ការ​ច្រៀង ​ទំនុក ​តម្កើង ការ​អធិស្ឋាន និង មន្ត្រ ។ ក្នុង​ទំនៀម​វៃស្នា ទ្រង់​ត្រូវ​បាន​សំដែង​ជា​ឥសី​ដោយ ​ការ​លះបង់ ​ចំពោះ​ព្រះ ​វិស្ណុ ​ដែល​រក្សា​ទុក។ នារទ ត្រូវ​បាន​ពិពណ៌នា​ថា​មាន​ទាំង​ប្រាជ្ញា និង​មនុស្ស​អាក្រក់​ក្នុង​រឿង​កំប្លែង​មួយ​ចំនួន។ គាត់មានភាពល្បីល្បាញដោយសារការជ្រៀតជ្រែក បង្កជម្លោះរវាងព្រះ និងអារក្ស ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ប្រាជ្ញា ក៏ដូចជាការកម្សាន្តផ្ទាល់ខ្លួន។  ព្រះវេស្សន្តរ​ពណ៌នា​ព្រះអង្គ​ថា​ជា​ព្រលឹង​ដ៏​បរិសុទ្ធ ដែល​លើកតម្កើង​ព្រះវិស្ណុ​តាមរយៈ​បទ​ឧទ្ទេស​ធម៌​របស់​ព្រះអង្គ ដោយ​ច្រៀង​ព្រះនាម *ហរិ* និង *​នរាយណ៍* ហើយ​ក្នុង​នោះ​ក៏​សំដែង ​អំពី​ភក្ដិយោគ ។ នារទភក្តិសូត្រ ត្រូវបានសន្មតថាជាគាត់។ ជាធម្មតាគាត់នឹងធ្វើឱ្យគេស្គាល់វត្តមានរបស់គាត់តាមរយៈការច្រៀងចម្រៀង " *នរាយណ៍, នរាយណ៍* " មុនពេលបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងឈុតមួយ។

### មហាភារត 
នៅក្នុង មហាភរត គាត់ត្រូវបានបង្ហាញថាជាអ្នកប្រាស្រ័យទាក់ទងជាមួយ វេទ និង ឧបនិសទ និងជាអ្នកស្គាល់ប្រវត្តិសាស្រ្តនិង បុរណ ។ ព្រះអង្គ​មាន​ជំនាញ​ខាង​អង្គ​ទាំង​ប្រាំមួយ (អវយវៈ​នៃ​ចំណេះ​ដឹង)៖ ការបញ្ចេញសំឡេង វេយ្យាករណ៍ ពាក្យសុភាសិត ពាក្យ ពិធីសាសនា និងតារាសាស្ត្រ។ ទេវលោកទាំងអស់ ថ្វាយបង្គំព្រះអង្គ ដើម្បីដឹងច្បាស់ - ទ្រង់ត្រាស់ដឹងច្បាស់នូវអ្វីៗទាំងអស់ ដែលកើតឡើងក្នុងកល្បបុរាណ (វដ្ដពេលវេលា) ហើយគេហៅថា ប្រាស្រ័យទាក់ទងជាមួយន្យយ (យុត្តិធម៍) និងសច្ចៈនៃវិជ្ជា។ គាត់គឺជាមេដ៏ល្អឥតខ្ចោះនៅក្នុងអត្ថបទផ្សះផ្សា ហើយល្អក្នុងការបែងចែកភាពខុសគ្នាក្នុងការអនុវត្តគោលការណ៍ទូទៅចំពោះករណីជាក់លាក់។ គាត់​អាច​បក​ស្រាយ​ភាព​ផ្ទុយ​គ្នា​យ៉ាង​រហ័ស​ដោយ​យោង​ទៅ​លើ​ភាព​ខុស​គ្នា​ក្នុង​ស្ថានភាព។ គាត់មានភាពវៃឆ្លាត តាំងចិត្ត ឆ្លាតវៃ និងជាម្ចាស់នៃការចងចាំដ៏មានឥទ្ធិពល។ ទ្រង់​ជ្រាប​នូវ​វិជ្ជា​នៃ​សីល, នយោបាយ; គាត់​មាន​ជំនាញ​ក្នុង​ការ​ទាញ​យក​ការ​សន្និដ្ឋាន​ពី​ភ័ស្តុតាង និង​ស្ទាត់​ជំនាញ​ក្នុង​ការ​បែងចែក​វត្ថុ​អន់​ជាង​ពី​ថ្នាក់​លើ។ គាត់មានសមត្ថកិច្ចក្នុងការវិនិច្ឆ័យភាពត្រឹមត្រូវ និងមិនត្រឹមត្រូវនៃសេចក្តីថ្លែងការណ៍ស្មុគស្មាញដែលមាន ៥ អ្នកគាំទ្រ។ គាត់មានសមត្ថភាពមកដល់ការសន្និដ្ឋានច្បាស់លាស់អំពីសាសនា ទ្រព្យសម្បត្តិ សេចក្តីរីករាយ និងសេចក្តីសង្រ្គោះ។ គាត់មានចំណេះដឹងអំពីសកលលោកទាំងមូល និងអ្វីៗជុំវិញវា គាត់មានសមត្ថភាពឆ្លើយតបដោយជោគជ័យ ព្រហស្បតិ ខ្លួនឯងពេលកំពុងជជែក។ គាត់គឺជាមេនៃទស្សនវិជ្ជា សន្ខ្យ និង យោគ ជាអ្នកប្រាស្រ័យទាក់ទងជាមួយវិទ្យាសាស្រ្តនៃសង្គ្រាម និងសន្ធិសញ្ញា ហើយស្ទាត់ជំនាញក្នុងការទាញសេចក្តីសន្និដ្ឋានដោយការវិនិច្ឆ័យ មិនមែននៅក្នុងចំណេះដឹងផ្ទាល់នោះទេ។ គាត់ដឹងអំពីវិទ្យាសាស្ត្រទាំងប្រាំមួយនៃសន្ធិសញ្ញា សង្គ្រាម យុទ្ធនាការយោធា ការថែរក្សាមុខតំណែងប្រឆាំងនឹងសត្រូវ និងយុទ្ធសាស្រ្តនៃការវាយឆ្មក់ និងបំរុង។ គាត់​ជា​អ្នក​ជំនាញ​គ្រប់​ផ្នែក​នៃ​ការ​សិក្សា។ គាត់ចូលចិត្តសង្គ្រាម និងតន្ត្រី ហើយមិនអាចត្រូវបានគេច្រានចោលដោយវិទ្យាសាស្ត្រ ឬសកម្មភាពណាមួយឡើយ។ 

## សាសនាជេន 
នៅ​ក្នុង​សាសនា​ជេន មាន​នារទសរុប​ចំនួន ៩ នៅ​គ្រប់​វដ្ដ​នៃ ​លោកិយ​វិទ្យា​ជេន ។  នារទនៃវដ្ដបច្ចុប្បន្នគឺ ភិមៈ មហាភិមៈ រុទ្រៈ មហារុទ្រ កាល មហាកាល ទុម៌ុខ នារកមុខ និងអធោមុខ។

## ឯកសារយោង 
### ការដកស្រង់
គណបក្សពលករប្រជាធិបតេយ្យសង្គមនិយមរុស្ស៊ី

## ប្រវត្តិនៃការបង្កើត 
នៅចុងសតវត្សទី១៩ រុស្សីជាប្រទេសប្រកាន់យករបបស្ដេចផ្ដាច់ការ គ្មានរដ្ឋសភា គ្មានសេរីភាពក្នុងការបញ្ចេញមតិ បដិវត្តឧស្សាហកម្មបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងប្រទេសរុស្សី កសិកររាប់លាននាក់មានជីវភាពក្រីក្រ អ្នកធ្វើការរោងចក្របានធ្វើការជាច្រើនម៉ោង ក្នុងកន្លែងដែលគ្មានសុវត្ថិភាព ហើយប្រាក់ខែក៏តិច អំឡុងពេលនោះ មានគំនិតម៉ាក្សនិយមបានលេចឡើង ដែលបានរីករាលពេញទ្វីបអុឺរ៉ុប ព្រមទាំងរុស្សី គំនិតទាំងនោះបានជំរុញអោយពួកកម្មករត្រូវតែផ្ដួលរលំពួកមូលធននិយម និងបង្កើតសង្គមនិយម ខណៈពេលនោះ យុវជនបដិវត្តរុស្សីបានសម្រេចថាពួកគេត្រូវការកែទម្រង់កម្មករទាំងនោះ ផ្នែកតាមម៉ាក្សនិយមនៅឆ្នាំ១៨៩៨ សភាដំបូងបានបង្កើតឡើង នៅទីក្រុងមីនសុី ប៉ុន្តែសភានោះមានសមាជិកតិចណាស់ មានប្រតិភូត៩នាក់ប៉ុណ្ណោះបានមកតំណាង ប៉ុន្តែក្រោយមកប្រតិភូតភាគច្រើនត្រូវបានរបបស្ដេចរុស្សីចាប់ខ្លួន ហើយគណបក្សនេះក៏ត្រូវបានដួលរលំ ប៉ុន្តែមានសមាជិកដែលបានភៀសខ្លួនខ្លះជាលោក លេនីន និង ជូយូស ដែលបានបង្កើតកាសែត អេសក្រានៅឆ្នាំ១៩០០ ដែលកាសែតនោះបានបង្ហាញការរិះគន់ទៅលើរបបស្ដេចរុស្សី ក្រោយមកបក្សនេះក៏ត្រូវបានបែកជាពី ដូចជា ប៊ុលសេវិក និង ម៊េនសេវិក ការបែកបាក់នេះមិនមែនដោយសារ អង្គភាពនោះទេ គឺដោយសារគោលនយោបាយ ដោយមានគំនិតខុសគ្នា ដោយប៊ុលសេវិក ចង់អោយរុស្សីផ្លាស់ប្ដូទៅសង្គមនិយមភ្លាមៗ ហើយម៊េនសេវិក ចង់អោយមានការបោះឆ្នោតសិន និងមានលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ ដូចពួកលោកខាងលិច មុននិងក្លាយជាសង្គមនិយម