ប្រវត្តិសាស្ត្រឦសានថៃ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ ឦសាន (  อีสาน  ) ត្រូវ​បាន​កំណត់​ដោយ​ភូមិសាស្ត្រ​របស់​វា ដែល​ស្ថិត​នៅ​លើ ​ខ្ពង់រាប​គោរាជ រវាង ​ប្រទេស​កម្ពុជា ឡាវ និង ​ថៃ ។

រដ្ឋាភិបាលជាតិបានអះអាងថា ឈ្មោះ "ឦសាន" បានមកពីសំស្ក្រឹត *ឦឝាន* ដែលជាឈ្មោះរបស់ ព្រះសិវៈ ដែលពួកគេបានអះអាងថាសំដៅទៅលើការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះអង្គនៅទិសឦសាន (សំស្ក្រឹត *ឦឝាន* ) ។  ការបកស្រាយនេះមានគោលបំណងពង្រឹងអត្តសញ្ញាណរបស់ឥសានថាជាភូមិភាគឦសាននៃប្រទេសថៃ ជាជាងជាផ្នែកមួយនៃព្រះរាជាណាចក្រលាវ ដោយសារការភ័យខ្លាចរបស់ប្រជាជនឡាវបំបែកខ្លួន។

ស្តេចថៃ វជិរវុធ បានហៅឈ្មោះបុរាណឡើងវិញ ដោយកំណត់ផ្នែកឦសាននៃ នគររតនៈកូស៊ីនថា "ឦសាន"។ កាល​ពី​មុន​ក្នុង​រជ្ជកាល ​ចូឡាឡុងកន ​នៅ​ដើម​សតវត្ស​ទី​២០ វិស័យ​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ជា​ទូទៅ​ថា *ហួមឿងឡាវ* (  ) សម្រាប់តំបន់ភាគខាងជើងនៃ នគររាជសីមា (កូរ៉ាត់) និង *ខាមេនប៉ាដុង* ( *វាលរហោស្ថានខ្មែរ*  ) សម្រាប់សង្កាត់នៅភាគខាងកើត។ ក្រោយ​មក ពាក្យ *​ឦសាន* ​បាន​ចូល​មក​យ៉ាង​ទូលំ​ទូលាយ បើ​ក្រៅ​ផ្លូវ​ការ​ប្រើ​ជា​ពាក្យ​ភូមិភាគ​ឦសាន និង *ខន អ៊ីសាន* ( *Isan people*,  ) ជាពាក្យទូទៅសម្រាប់ជនជាតិឦសាន។

ឦសានត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយប្រទេសជិតខាងនីមួយៗរបស់ខ្លួនជាវេន ទោះបីជាភាពគ្មានកូនដែលទាក់ទងគ្នារបស់វាមានន័យថាវាជាសមរភូមិញឹកញាប់ជាងរង្វាន់ក៏ដោយ។ ជាជាងត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងអាណាចក្ររៀងៗខ្លួននៃអំណាចនីមួយៗ តំបន់នេះត្រូវបានបែងចែកទៅជា *មឿង* (" ទីក្រុង-រដ្ឋ ",  ) រាល់ ការសងសឹក ចំពោះអំណាចមួយ ឬច្រើននៅក្រោម ប្រព័ន្ធមណ្ឌល ។

ពេញមួយសតវត្សទី ២០ រដ្ឋាភិបាលថៃបានចាត់វិធានការដើម្បីពង្រឹងឋានៈរបស់ ឦសាន ជាផ្នែកមួយរបស់ប្រទេសថៃ និងដើម្បីលុបបំបាត់ប្រភពដើមនៃជនជាតិ ឡាវ ខ្មែរ និង កួយ ដែលជាដំណើរការដែលគេស្គាល់ថាជា Thaification ។
[ស្តាំ|រូបភាពតូច| ប្រាសាទភ្នំរុង នៅ [បុរីរម្យ ។]]
ប្រជាជន​ភាគ​ច្រើន​នៅ​ភូមិ​ឦសាន​បច្ចុប្បន្ន​និយាយ​ភាសា​ឡាវ​ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា ​ភាសា​ឦសាន ។ អ្នក​និយាយ​ខ្មែរ​ជា​ច្រើន​រស់​នៅ​ពាក់​កណ្តាល​ភាគ​ខាង​ត្បូង ហើយ ​អ្នក​និយាយ​កាទូ ​ជា​ច្រើន​ភាគ​តិច (ពោល​គឺ គួយ ប្រុ និង​សូ) ក៏​មាន​ដែរ។ ជន​ជាតិ​ឦសាន្ត​ភាគ​ច្រើន​មាន​ទាំង​អ្នក​ប្រាស្រ័យ​ទាក់​ទង និង​ចេះ​អក្សរ​មួយ​កម្រិត​នៅ​ក្នុង ​ភាសា​ថៃ​កណ្តាល ។ មុនពេលរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលណែនាំ អក្ខរក្រម និងភាសាថៃ នៅក្នុងសាលាតាមតំបន់ ប្រជាជនឦសានបានសរសេរជា អក្សរឡាវ ដែលជាអក្សរស្រដៀងគ្នាដែលថៃបានទទួលយក។ មនុស្សភាគច្រើននៅតែនិយាយ ភាសាឦសាន ដែលជាគ្រាមភាសានៃ ភាសាឡាវ ជាភាសាដំបូងរបស់ពួកគេ។ ជនជាតិសំខាន់នៅភាគខាងត្បូងក៏និយាយ ខ្មែរខាងជើង ដែរ។

ជនជាតិកួយ ជាជនជាតិអូស្ដ្រូអាស៊ី ដែលប្រមូលផ្តុំជុំវិញស្នូលនៃអ្វីដែលធ្លាប់ជា អាណាចក្រចេនឡា និងត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា *ខ្មែរបូរាណ* “ខ្មែរបុរាណ” គឺជាតំណភ្ជាប់ទៅកាន់ប្រវត្តិសាស្ត្រមុនសម័យតៃក្នុងតំបន់។

## បុរេប្រវត្តិ 
បំណែកលលាដ៍ក្បាល ហ្វូស៊ីល *Homo erectus* ចំនួន ៤ ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងរូងភ្នំ Hat Pudui ភាគខាងជើងប្រទេសថៃ ( ស្រុក Ko Kha ខេត្ត ឡាំប៉ាង) ដោយ ក្រុមបុរាណវិទូ ថៃ Somsak Pramankij និង Vadhana Subhavanin ស្ថិតក្នុងស្រទាប់បញ្ញើមានអាយុកាលតាំងពីពាក់កណ្តា លយុគសម័យ Pleistocene ដែលនៅមុនពេលដែល ខ្ពង់រាប គោរាជ ត្រូវបានលើកពីតំបន់ខ្ពង់រាប។  សាស្ត្រាចារ្យ Phillip V. Tobias នៃ សាកលវិទ្យាល័យ Johannesburg នៃ Witwatersrand បានពិនិត្យបំណែកទាំងនោះ ហើយបាននិយាយថា "វាហាក់ដូចជាជៀសមិនរួច ប៉ុន្តែដើម្បីសន្និដ្ឋានថា ប្រទេសថៃត្រូវតែជាផ្លូវហាយវេ ឬផ្លូវបំបែកនៅក្នុងចលនារបស់ មនុស្ស Hominids &#x2014; ជាសមាជិកនៃគ្រួសារមនុស្ស"។ 

ផ្ទាំងគំនូរ Pha Taem តាមដង ទន្លេមេគង្គ ក្នុង ខេត្ត ឧត្តរធានីមានអាយុកាលប្រហែល ១៥០០ មុនគ.ស។ ពួកវានៅក្មេងជាង ប៉ុន្តែស្រដៀងទៅនឹង ផ្ទាំងគំនូរថ្មនៃភ្នំ Hua នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន ដែលត្រូវបានសន្មតថាជាជនជាតិ Luoyue ដែលសព្វថ្ងៃនេះជាវាលទំនាបនៃភាគខាងជើងប្រទេសវៀតណាម ជាពិសេសតំបន់វាលភក់ ដែលសម្បូរទៅដោយកសិកម្មនៃដីសណ្ដទន្លេក្រហម ហើយជាពិសេសត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹង វប្បធម៌ ដុងសឺន នៃ យុគសម័យសំរិទ្ធ នៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក។
ស្តាំ|រូបភាពតូច| គ្រឿងស្មូន បានឆៀង នៅក្នុង *សារមន្ទីរ für Indische Kunst*, Berlin-Dahlem
តំបន់បុរាណវិទ្យា បានឆៀង ដែលមានអាយុកាលប្រហែលពីឆ្នាំ ៣០០០ មុនគ.ស ដល់ ៣០០នៃគ.ស បានទាក់ទាញការចាប់អារម្មណ៍នៅឆ្នាំ ១៩៦៦ ដែលហាក់ដូចជាកន្លែងចាស់ជាងគេរបស់ពិភពលោកដែលបង្ហាញពីដាននៃវប្បធម៌សម័យសំរិទ្ធ ដោយសារកំហុសនៃះអាយុកាល។ នៅក្នុង វិចិត្រសិល្បៈ កន្លែងនេះគឺគួរឱ្យកត់សម្គាល់សម្រាប់គ្រឿងស្មូនរបស់វា។ ការស៊ើបអង្កេតបន្ថែមទៀតលើគ្រោងឆ្អឹងបុរាណបានចោទជាសំណួរយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរអំពីការផ្លាស់ប្តូរទៅជា sedentism និង កសិកម្ម កាន់តែខ្លាំង។  សំណួរដែលសួរថា ហេតុអ្វីបានជាទីតាំងនេះត្រូវបានបោះបង់ចោលរហូតដល់មានការតាំងទីលំនៅថ្មីដោយជនអន្តោប្រវេសន៍ឡាវនៅសតវត្សទី ១៩ នៅតែត្រូវដោះស្រាយ។ ទីតាំងយុគសំរិទ្ធនៃ វត្ត Ban Non Wat នៅភាគអាគ្នេយ៍នៃខ្ពង់រាបក៏ស្ថិតនៅក្រោមការស៊ើបអង្កេតផងដែរ (២០០២-បច្ចុប្បន្ន)។

## ប្រវត្តិសាស្ត្រដើម 
អរិយធម៌​ដ៏​សំខាន់​ដំបូង​គេ​ដែល​បាន​កាន់កាប់​តំបន់​ឦសាន​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​តាម​រយៈ​ការ​សិក្សា​វត្ថុ​បុរាណ​ថា​ជា ​ទ្វារវតី តែវាមិនមែនជាការពិតទេ អរិយធម៌ដែលបង្ហាញដំបូងនៅឦសានគឺជាខ្មែរ គេបានរកឃើញសិលាចារឹកព្រះបាទមហេន្ទ្រវរ្ម័នទី១ ចំនួន១២កន្លែងនៅឦសាន។ សំណល់​នៃ​ទីក្រុង​ដែល​មាន​កំផែង​និង​រមូរ​បាន​ខ្ចាត់ខ្ចាយ​តាម​តំបន់​នៅ​តាម​ជ្រលង​នៃ​ទន្លេ ជិ និង ​ទន្លេមូន នេះច្រើនតែបង្ហាញពីឥទ្ធិពលពុទ្ធសាសនា និងហិណ្ឌូ ប្រហែលជាពង្រីកពីភាគខាងលិច ឬឆ្នេរសមុទ្រ និងអាងទន្លេ ចៅប្រាយ៉ា ។

## ការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរ 
ខ្មែរគ្រប់គ្រងតំបន់ឦសានតាំងពី សម័យមុនអង្គរ ​មកម្លេះដែលមានផស្ដុតាងនៃសិលាចារឹក,ប្រាសាទនិងចម្លាក់ដូចជា ​វត្តព្រះធាតុភ្នំ ជាប្រាសាទខ្មែរមួយក្នុង ​រចនាបថកំពង់ព្រះ ​និងប្រាសាទ ​មុនអង្គរ ​ផ្សេងទៀត។ មជ្ឈមណ្ឌលសំខាន់ៗជាច្រើនបានក្លាយជា រដ្ឋដៃទន្លេ របស់អង្គរ។ អាស្រ័យហេតុនេះ ប្រាសាទមួយចំនួនសិល្បៈខ្មែរបុរាណ ត្រូវបានគេរកឃើញនៅឦសាន ជាពិសេសនៅភាគខាងត្បូង គឺនៅ ភ្នំរុង និង ភីម៉ៃ ដែលស្ថិតនៅលើគេហៅថា ផ្លូវខ្មែរបុរាណ ដែលជាផ្លូវតភ្ជាប់ទៅអង្គរ។ សិលាចារឹក​ដែល​បាន​រក​ឃើញ​ក៏​បាន​ប្រាប់​ពី​ទំនាក់​ទំនង​រវាង​ក្រុង ​វិស័យ និង​នៃខ្មែរ។

## សុខោទ័យ 
រាជាណាចក្រសុខោទ័យ បានរំដោះចេញពីអាណាចក្រអង្គរប្រហែលសតវត្សទី១៣។ ថ្វីត្បិតតែឦសានមិនត្រូវបានគេគិតថាជាផ្នែកមួយនៃនគរសុខោទ័យដោយសារតែខ្វះភស្តុតាងច្បាស់លាស់ក៏ដោយ ក៏អាណាចក្រខ្មែរកាន់តែទន់ខ្សោយ ហើយបានដកថយមកទឹកដីខ្មែរវិញ ដោយបន្សល់ទុកឦសានឱ្យស្ថិតក្នុងកណ្តាប់ដៃនៃ *ក្រុង* ដែលបែកបាក់  ) *ទីក្រុង-រដ្ឋ* ឬរដ្ឋ។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រជាជន និយាយភាសាខ្មែរ ជាច្រើននៅតែមាន និងនៅតែជាក្រុមលេចធ្លោមួយនៅតំបន់ភាគខាងត្បូង ដែលភាគច្រើននៅក្នុងភូមិភាគខាងត្បូងនាពេលបច្ចុប្បន្ន ដូចជានៅ ខេត្តសុរិន្ទ បច្ចុប្បន្ន ខេត្តបុរីរម្យ និងមួយចំនួនទៀតនៅក្នុង ខេត្តស៊ីសាកេត ។

## ឡានឆាង 
រូបភាពតូច| ឦសាន និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ក្នុងសតវត្សទី១៨
រាជាណាចក្រឡាវ ឡានឆាង ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ ហ្លួងព្រះបាង ក្នុងសតវត្សទី ១៤ ដោយ ស្ដេចហ្វាង៉ុម ។ ឈ្មោះ​នគរ​នេះ​មាន​ន័យ​ថា *​លាន​ដំរី* ដោយ​បន្លឺ​ឈ្មោះ​នគរ​ខាង​ជើង​ជិត​ខាង ​គឺ​លាន​ណា​ "លាន​ស្រូវ"។ ខណៈដែលអាណាចក្រខ្មែរបានបន្តដកថយក្រោមសម្ពាធពីនគរតៃជិតខាងនៃ នគរអយុធ្យា និងឡានឆាង។ អយុធ្យាបានបង្កើតវត្តមាននៅ នគររាជសីមា និង ភីម៉ៃ ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ភាគច្រើននៃ ខ្ពង់រាប គោរាជ បានធ្លាក់ចូលទៅក្នុង មណ្ឌល នៃ ឡានឆាង ។

អ្នកតាំងលំនៅរបស់ឡាវបានចាប់ផ្តើមផ្លាស់ប្តូរបន្តិចម្តង ៗ ឆ្លងកាត់ទន្លេមេគង្គចូលទៅក្នុងឦសាននៅចន្លោះសតវត្សទី ១៤ និង ១៦ ។ ទីក្រុងធំៗត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ លើយ, Viang Khuk, នងខ្វាយ, នងបួឡាំភូ (តាមប្រពៃណីរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់), សកលនគរ, នគរភ្នំ, រយអេត, សុវណ្ណភូមិ, និង ចំប៉ាសក្តិ ។ ការតាំងទីលំនៅបន្ថែមមានទីតាំងនៅ Nong Han Noi, Mahukhanakhon និងការតាំងទីលំនៅមួយចំនួននៅទូទាំងទន្លេមេគង្គពីទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ រួមមាន ស្រីឆៀងម៉ៃ, ផនផៅ, ថាបូ, ស្វាយហ្វុង និង ផនផិសៃ។  ការតាំងទីលំនៅដំបូងទាំងនេះជាច្រើនត្រូវបានបំផ្លាញ ឬបោះបង់ចោលក្រោយ ការបះបោររបស់ឡាវ (១៨២៦-១៨២៨)។ ឡានសាង ត្រូវបានបែងចែកដោយជម្លោះបន្តបន្ទាប់គ្នាបន្ទាប់ពីការសោយទីវង្គត់របស់ស្តេច Sourigna Vongsa ក្នុងឆ្នាំ ១៧០០ ចូលទៅក្នុង ព្រះរាជាណាចក្រដែលប្រកួតប្រជែងគឺ វៀងចន្ទន៍ ព្រះរាជាណាចក្រហ្លួងព្រះបាង និង ព្រះរាជាណាចក្រចំប៉ាសាក់ ។ ភាគ​ច្រើន​ដែល​នឹង​ក្លាយ​ទៅ​ជា​ឦសាន​ត្រូវ​បាន​បំបែក​រវាង​វៀងចន្ទន៍​និង​ចំប៉ាសាក់។

## សៀម 
ជាមួយនឹងការឡើងគ្រងរាជ្យរបស់ព្រះបាទ តាក់ស៊ីន នគរធនបុរីរបស់ទ្រង់បានចាប់ផ្តើមពង្រីកការគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់លើតំបន់។ កម្លាំងធនបុរីបានចូលលុកលុយ និងដណ្តើមកាន់កាប់ នគរហ្លួងព្រះបាង ហើយ ព្រះរាជាណាចក្រវៀងចន្ទន៍ និងឦសានបានចូលដល់គន្លងផ្ទាល់របស់ខ្លួន។

នៅឆ្នាំ ១៧១៨ អ្នកតាំងលំនៅរបស់ឡាវនៅក្នុងរបស់មន្ត្រីម្នាក់ក្នុងការបម្រើស្តេច នកាសាដ នៃ ព្រះរាជាណាចក្រចំប៉ាសាក់ បានបង្កើត  ។ 

នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៨ រាជាណាចក្រឡាវ ហ្លួងព្រះបាង និងចម្ប៉ាសាក់ មានជម្លោះកាន់តែខ្លាំងជាមួយវៀងចន្ទន៍។ នៅពេលដែលទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ព្យាយាមរក្សាការគ្រប់គ្រងលើឦសាន អ្នកប្រឆាំងមួយចំនួនបានចាប់ផ្តើមធ្វើចំណាកស្រុកពីទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ ហើយទៅជ្រកកោននៅឦសាន។ ពួកគេភាគច្រើនបានទទួលស្គាល់សៀម។ នៅក្រោមប្រព័ន្ធនេះ មេដឹកនាំក្រុងត្រូវបានផ្តល់អ្វីមួយដែលស្មើនឹង ភាពស័ក្តិសិទ្ធិ និង ឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់ ជាអភិបាលដែលមានសិទ្ធិពេញលេញក្នុងការគ្រប់គ្រងលើក្រុងរបស់ពួកគេ។ ដូច្នេះ​ហើយ​នៅ​ទី​បំផុត ពួក​គេ​បាន​ក្លាយ​ជា​កម្មាភិបាល​នៃ​រាជវាំង​នៅ​បាងកក។ ទីក្រុង​ថ្មី​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​បែប​នេះ ហើយ ​ខេត្ត​ជ័យ​ភូមិ ​រួម​ជាមួយ​ទីក្រុង​តូចៗ​ជា​ច្រើន​ដូច​ជា ហាន ឆៃចាមណា ។

នៅឆ្នាំ១៨២៧ ព្រះបាទ អង្គនូវង្ស នៃក្រុងវៀងចន្ទន៍បានបះបោរប្រឆាំងនឹងសៀម។ ក្រោយ​ពី​ការ​វាយ​ប្រហារ​ដោយ​ជោគជ័យ​លើ ​បន្ទាយ ​នៃ ​ក្រុង​កូរ៉ាត់ ទ្រង់​ត្រូវ​បាន​ចាញ់ ហើយ​នៅ ​ក្រុង​យសោធរ ​បាន​លើក​ឡើង​នូវ​ការ​រំលឹក​ដល់​ការ​បរាជ័យ​។ ការបរាជ័យនៃការបះបោររបស់ អនុ ត្រូវបានបន្តដោយ ការចំណាកស្រុកដោយបង្ខំ ពីរាជាណាចក្រលាវដែលចាញ់ទៅឦសាន ដែលបង្កើនការត្រួតត្រានៃវប្បធម៌ឡាវនៅក្នុងតំបន់ ប៉ុន្តែធ្វើឱ្យតំបន់មឿងរបស់ឡាវចុះខ្សោយ។ អភិបាលនៃទីក្រុងថ្មីទាំងនេះគឺពាក់កណ្តាលស្វយ័ត។ ពួកគេ​មាន​សិទ្ធិ​គ្រប់​គ្រង យក​ពន្ធ​លើ​កម្មវត្ថុ​របស់​ខ្លួន ដែល​ផ្នែក​ខ្លះ​អាច​ត្រូវ​ផ្ទេរ​ទៅ​បាងកក​តាម​កាលកំណត់។ បើ​ពេល​មាន​សង្គ្រាម មេ​ស្រុក​ទាំង​នេះ​មាន​ភារកិច្ច​បញ្ជូន​ទ័ព​ទៅ​ការពារ​សៀម។

បន្ទាប់ពីការបរាជ័យក្នុង ជម្លោះបារាំង-សៀម សៀមបានប្រគល់ហ្លួងព្រះបាង និងចំប៉ាសាក់ទៅឱ្យ បារាំង នៅឆ្នាំ ១៨៩៣ និង ១៩០៤ ។ ឦសានបានក្លាយជាព្រំដែនភាគឦសានរបស់រាជាណាចក្រ ជាតំបន់ការពាររវាង ឥណ្ឌូចិនបារាំង និងសៀម ដោយសៀមក្លាយជា 'តំបន់ទ្រនាប់' រវាង ចក្រភពអង់គ្លេស និងបារាំងជាមួយ *Entente Cordiale* ។ ដូច្នេះ​ហើយ​បាន​ចាប់​ផ្ដើម​ដំណើរ​ការ​នៃ​ការ​បញ្ចូល​តំបន់​ឦសាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ប្រទេស​សៀម​បច្ចុប្បន្ន។

ព្រះអង្គម្ចាស់ Damrong Rajanubhab ជា រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ ថ្មី (១៨៩២) បានណែនាំប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល ប្រចាំខែ ដែលគេស្គាល់ថា *តេសាភិបាល* (  -  ការគ្រប់គ្រងលើទឹកដី) - ត្រូវបានអនុម័តជាផ្លូវការដោយច្បាប់រដ្ឋបាលមូលដ្ឋានឆ្នាំ ១៨៩៧ ដែលបានផ្ទេរអំណាចជាច្រើនពីអភិបាលខេត្តប្រពៃណីដែលដកចេញពី អភិជន ក្នុងតំបន់ទៅស្នងការ *ប្រចាំខែ* ដែលបានបង្កើតឡើងថ្មី និងមន្ត្រីរាជការ (អនុក្រឹត្យ - ការគាំទ្រតុលាការ) ដែលតែងតាំងដោយ ទីក្រុងបាងកក ។ នៅឆ្នាំ ១៩០២ ការបះបោរក្នុងស្រុកបានផ្ទុះឡើងនៅឦសាន ដែលជារឿយៗដឹកនាំដោយអ្នកដឹកនាំសាសនាដែលមានមន្តស្នេហ៍ហៅថា  (  ) ឬ   ( *មនុស្សបរិសុទ្ធ* ) ។ ការបះបោរដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតមួយក្នុងចំណោមការបះបោរទាំងនេះ (   ) បានរំលឹកឡើងវិញនូវ ការតស៊ូប្រឆាំងនឹងអាជ្ញាធរថុនបុរី ដោយព្រះសង្ឃចៅហ្វាហ្វាង ឆ្នាំ ១៧៦៨-៧០។ អតីតព្រះសង្ឃមួយអង្គ និង *Phu Mi Bun* នៅតំបន់ ឧប្បល បានដឹកនាំ និកាយសហសវត្សរ៍ ដែលត្រូវបានបំផុសគំនិតដោយការទស្សន៍ទាយរបស់គាត់អំពីចក្ខុវិស័យ 'apocalyptic' ។ ទំនាយ​អាប៉ូកាលីប​របស់គាត់​បាន​បង្កើត​ភាព​ភ័យ​ស្លន់ស្លោ​ក្នុងចំណោម​ប្រជាជន​ឦសាន​ស្ទើរតែ​ទាំងអស់ រហូតដល់​រដ្ឋាភិបាល​ក្រុង​បាងកក​បាន​កម្ទេច​វា​ជាយថាហេតុ។ 

ចាប់ពី​សតវត្ស​ទី​២០​តទៅ សៀម​បាន​បង្រួបបង្រួម​ការគ្រប់គ្រង​របស់​ខ្លួន​លើ​ឦ​សាន​ជា​បណ្តើរៗ​តាមរយៈ​កម្មវិធី ​ថា​ហ្វឹ​ប ​។ ការដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធសាលាជាតិក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩២០ បានជំនួសការបង្រៀនដោយ ព្រះសង្ឃ ក្នុងភាសាឡាវ ឦសាន ដោយបង្រៀនជាភាសាថៃតែប៉ុណ្ណោះ។ វិទ្យុ​និង​ទូរទស្សន៍​ពេល​ចាប់​ផ្ដើម​ក៏​ផ្សាយ​ជា​ភាសា​ថៃ​ដែរ។ ពួកគេបានរួមបញ្ចូល (ហើយនៅតែធ្វើ) ការផ្សាយប្រចាំថ្ងៃពីរដងនៃ ភ្លេងជាតិថៃ ។

សូម្បីតែបន្ទាប់ពីបដិវត្តន៍នៅឆ្នាំ ១៩៣២ នៅពេលដែលការគ្រប់គ្រងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យបានចាប់ផ្តើមក៏ដោយ ឦសាន មិនត្រូវបានអើពើដោយរដ្ឋាភិបាលថៃថ្មី។ តំបន់ភាគច្រើនត្រូវបានអភិវឌ្ឍតិចតួច។ ជាក់ស្តែង ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធថ្មី ឬចាំបាច់មិនត្រូវបានសាងសង់ឡើង។ ថ្វីត្បិតតែជាផ្នែកធំបំផុតនៃប្រទេសថៃក៏ដោយ រហូតមកដល់ពេលនេះ នៅតែមានផ្លូវដែកតែពីរប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងតំបន់ ហើយផ្លូវក្រាលកៅស៊ូទំនើបភាគច្រើនត្រូវបានសាងសង់ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៦០ និង ១៩៧០ ។

## កុម្មុយនិស្ត 
## មូលដ្ឋានអាមេរិក 
## ការអភិវឌ្ឍន៍ 
## ប្រវត្តិថ្មីៗ 
## សូមមើលផងដែរ 
* ការដួលរលំនៃអង្គរ និងការកើតឡើងនៃព្រះរាជាណាចក្រថេរវាទ (វគ្គ)
* ខ្ពង់រាប គោរាជ (ផ្នែកភូមិសាស្ត្រ ភូមិសាស្ត្រ និងបុរាណវិទ្យា)
* Nang Ai, Phadaeng, និង Phangkhi (វគ្គ)
* ប្រជាជនឡាវ

## ឯកសារយោង