សង្ខារ

## សង្ខារ៖ ចេតនាតាក់តែងចិត្ត (Volitional Formations) 
**អវិជ្ជា** (សេចក្តីមិនដឹង) គឺជាបុព្វហេតុនាំឱ្យកើត **សង្ខារ**។ ក្នុងន័យធម៌ សង្ខារប្រែថា បច្ច័យតាក់តែង (Volitional action), ការតាក់តែងភព (Formation), ចរន្តចិត្ត (Impulse) ឬបុព្វហេតុជំរុញ (Motivation)។ ដោយសារយើងមិនយល់ដឹងនូវសច្ចធម៌ ទើបយើងមានចរន្តចិត្តដែលនាំទៅរកការធ្វើកម្ម ដែលបន្តឱ្យយើងវិលវល់ក្នុងសង្សារវដ្ត និងជាថ្នាលបណ្តុះគ្រាប់ពូជនៃកម្ម (Karma)។

ព្រះបន្ទូលចុងក្រោយរបស់ព្រះពុទ្ធដែលមានកត់ត្រាក្នុង **មហាបរិនិព្វានសូត្រ** នៃព្រះត្រៃបិដកបាលី (ទីឃនិកាយ ១៦) គឺ៖ *“Handa dāni, bhikkhave, āmantayāmi vo, vayadhammā saṅkhārā appamādena sampādethā”*។ ប្រែថា៖ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះគឺជាដំបូន្មានចុងក្រោយរបស់តថាគតចំពោះអ្នកទាំងឡាយ។ **សង្ខារ** (ធម៌ដែលត្រូវបានតាក់តែង) ទាំងឡាយក្នុងលោក មានការសាបសូន្យទៅជាធម្មតា។ ចូរអ្នកទាំងឡាយញ៉ាំងសេចក្ដីប្រាថ្នារបស់ខ្លួនឱ្យសម្រេចដោយសេចក្ដីមិនប្រមាទចុះ។»

នៅក្នុងគំនូរ **ភពចក្រា** (Bhavachakra - Wheel of Life) សង្ខារត្រូវបានតំណាងដោយរូប **«ស្មូនឆ្នាំង»** ដែលកំពុងផលិតឆ្នាំង។ រូបនេះចង់បង្ហាញថា សង្ខារគឺជាអ្នកបន្តបង្កើតនូវអត្ថិភាពថ្មីៗ និងជាអ្នកកំណត់រូបរាងនៃជីវិតបន្ទាប់។
----

### អត្ថន័យដ៏ទូលំទូលាយនៃពាក្យ «សង្ខារ» 
ពាក្យថា **សង្ខារ** (Saṅkhāra - ភាសាបាលី) គឺជាពាក្យគន្លឹះដ៏សំខាន់បំផុតក្នុងការសិក្សាព្រះពុទ្ធសាសនា។ ពុទ្ធសាសនិកបានកំណត់អត្ថន័យនៃពាក្យនេះក្នុងទម្រង់ជាច្រើនដូចជា៖

* **សង្ខតធម៌៖** ធម៌ដែលកើតឡើងដោយមានបច្ច័យតាក់តែង (Conditioned phenomena)។
* **ចេតនាតាក់តែង៖** ការចងចិត្ត ឬកម្លាំងសកម្មភាពនៃចិត្ត (Mental dispositions/formations)។
* **ចរន្តចិត្ត៖** កម្លាំងក្រឹតក្រមនៃចិត្តដែលជំរុញឱ្យមានការសោយអារម្មណ៍។

សង្ខារមានតួនាទីពីរយ៉ាងសំខាន់៖

# **ជាខន្ធទី៤** ក្នុងចំណោមបញ្ចខន្ធ (The Five Aggregates)។
# **ជាអង្គទី២** ក្នុងចំណោមអង្គ១២ នៃបដិច្ចសមុប្បាទ (Dependent Origination)។

យោងតាមសម្តីរបស់ **ភិក្ខុ ពោធិ** (Bhikkhu Bodhi) គ្មានពាក្យអង់គ្លេសណាមួយអាចប្រែអត្ថន័យសង្ខារបានគ្រប់ជ្រុងជ្រោយឡើយ។ តាមបរមត្ថធម៌ ពាក្យនេះមកពីបុព្វបទ **«សំ»** (Sam - រួមគ្នា) និង **«ការៈ»** (Kara - ការធ្វើ)។ ដូច្នេះ សង្ខារមានន័យថា «ការធ្វើរួមគ្នា» ឬសភាវធម៌ដែលកើតឡើងដោយការផ្សំធាតុចូលគ្នា។

នៅក្នុងសៀវភៅ *«អ្វីដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធបានទូន្មានប្រៀនប្រដៅ»* (What the Buddha Taught), លោក **វ៉ាល់ផល រ៉ាហុល** (Walpola Rahula) បានពន្យល់ថា សង្ខារសំដៅដល់បច្ច័យទាំងឡាយដែលអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក ទាំងផ្លូវកាយ និងផ្លូវចិត្ត។
----

### សង្ខារក្នុងន័យជាខន្ធទី៤ 
ក្នុងចំណោម **បញ្ចខន្ធ** (Aggregates) ដែលបង្កើតបានជាបុគ្គលម្នាក់ៗ រួមមាន៖ រូប, វេទនា, សញ្ញា, **សង្ខារ**, និងវិញ្ញាណ។ មុខងារផ្លូវចិត្តត្រូវបានបែងចែកដូចខាងក្រោម៖

* **សញ្ញា (ខន្ធទី៣):** ការសម្គាល់ដឹង និងបញ្ញា។
* **វិញ្ញាណ (ខន្ធទី៦):** ការដឹងច្បាស់ ឬមនសិការសុទ្ធសាធ (Pure awareness)។
* **សង្ខារ (ខន្ធទី៤):** សំដៅលើចំណូលចិត្ត ភាពលំអៀង ចរិតលក្ខណៈ និងចិត្តសាស្ត្រដែលបង្កើតជា «បុគ្គលិកលក្ខណៈ»។

**ឧទាហរណ៍៖** នៅពេលអ្នកឃើញផ្លែប៉ោមមួយ៖

# ការមើលឃើញរូបរាង គឺជាមុខងារនៃ **វេទនា** និង **រូប**។
# ការសម្គាល់ដឹងថាវាជា «ផ្លែប៉ោម» គឺជាមុខងារនៃ **សញ្ញា**។
# ការកើតមតិថា «ចូលចិត្ត» ឬ «មិនចូលចិត្ត» គឺជាមុខងារនៃ **សង្ខារ**។
# ការដឹងនូវដំណើរការទាំងអស់នេះ គឺជា **វិញ្ញាណ**។

----

### សង្ខារ និងអង្គនៃបដិច្ចសមុប្បាទទាំង ១២ 
ក្នុងទ្រឹស្តីបដិច្ចសមុប្បាទ ដែលបង្រៀនពីការអាស្រ័យគ្នានៃបាតុភូតទាំងឡាយ អង្គទី១ គឺ **អវិជ្ជា** (ការមិនដឹងពិត) នាំឱ្យកើត **សង្ខារ** (ការតាក់តែងគំនិត)។ នៅពេលយើងជាប់ជំពាក់នឹងគំនិតដែលតាក់តែងឡើង វានឹងបង្កើតជាកម្លាំងកម្មដែលជំរុញឱ្យកើត **វិញ្ញាណ** បន្តទៅរក **នាមរូប** (អត្តសញ្ញាណថា «ខ្ញុំ») និងឈានទៅរកទុក្ខក្នុងភពបន្តបន្ទាប់។

នៅក្នុងទស្សនវិជ្ជាមហាយាននៃនិកាយ **យោគាចារ** (Yogacara) សង្ខារគឺជាចំណាប់អារម្មណ៍ដែលប្រមូលផ្តុំក្នុង **អាលយវិញ្ញាណ** (Storehouse consciousness) ដែលជាកន្លែងផ្ទុកគ្រាប់ពូជ (Bijas) នៃកម្ម។
----

### សង្ខារក្នុងន័យជា «សង្ខតធម៌» (អ្វីៗដែលត្រូវរលាយ) 
ក្រៅពីមុខងារក្នុងចិត្ត សង្ខារក៏សំដៅលើអ្វីៗដែលកើតពីការផ្សំ និងមានលក្ខណៈមិនទៀង។ ក្នុង **មហាបរិនិព្វានសូត្រ** ព្រះពុទ្ធបានសម្តែងនាទីចុងក្រោយថា៖

*"Vayadhammā saṅkhārā appamādena sampādethā"* (សង្ខារទាំងឡាយមានការសាបសូន្យទៅជាធម្មតា ចូរអ្នកទាំងឡាយញ៉ាំងសេចក្តីមិនប្រមាទឱ្យដល់ព្រមចុះ)។

**សេចក្តីសន្និដ្ឋាន៖** ដូចដែលភិក្ខុ ពោធិ បានលើកឡើង ការយល់ដឹងពីសង្ខារ គឺជាការបើកទ្វារទៅរកការយល់ដឹងពីចក្ខុវិស័យពិតនៃតថភាពដែលព្រះពុទ្ធបានរកឃើញ។

## ឯកសារយោង