នរាយណ៍រាជាទី២

**នរាយណ៍រាជាទី២** ឬ **អង្គចន្ទទី២** (អង់គ្លេស: Noreay Reachea II) or (Ang Chan II) (ប្រ.ស|គ.ស ១៧៧៨-១៨៣៤) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៨០២-១៨៣៤) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២៣៤៦ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៨០២ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៧២៥ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា **ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះនរាយណ៍រាជាធិរាជ រាមាធិបតី** ព្រះអង្គជាបុត្ររបស់ ព្រះរាមាធិបតីអង្គអេង ក្នុងរជ្ជកាលគ្រងរាជរបស់ព្រះអង្គ ទ្រង់បានផ្លាសប្ដូរគោលនយោបាយ ប្រឆាំងរដ្ឋអំណាចសៀម ដល់ទីបញ្ចប់នៃរាជ ។

## សៀមឈ្លានពានកម្ពុជា គ.សករាជ ១៨១១ 
**Siam invaded Cambodia, 1811 AD**

ក្រោយពេលព្រះអង្គចន្ទ ឡើងសោយរាជនៅកម្ពុជា ទ្រង់មិនដាក់ប្រទេសកម្ពុជា ចំណុះឱ្យនគរសៀមនោះទេ ដូចនេះស្ដេចសៀម រាមាទី២ (Rama II) បានបញ្ចូនទ័ពសៀមចំនួន ១០០,០០០ (១សែននាក់) បើកការឈ្លានពានមកលើកម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ ១៨១១ នៃគ.សករាជ ព្រះនរាយណ៍រាជាអង្គចន្ទ ប្រមូលទ័ពបានចំនួន ៧០,០០០ (៧មុឺននាក់) ត្រៀមទប់ទល់និងកងទ័ពសៀម ចម្បាំងបានផ្ទុះឡើង សៀមវាយសម្រុករាជធានីឧដុង្គអស់រយៈពេលពេញមួយខែ ក្រុមមន្ត្រីដោយព្រួយបារម្មណ៍សុវត្ថិភាពរបស់ព្រះរាជា ក៏ស្នើឱ្យព្រះអង្គចន្ទ ភៀសខ្លួនទៅទីក្រុងសាយហ្គន នគរអណ្ណាម ។ ក្នុងគំនិតរបស់ព្រះរាជាសៀម បើរាជវង្សខ្មែរ ត្រូវកំចាត់អស់ សៀមនិងលេបយកប្រទេសកម្ពុជាទាំងមូល បើសៀមកំចាត់រាជវង្សខ្មែរមិនអស់ទេ សៀមនិងគាំទ្ររាជរាជវង្សខ្មែរណាមួយ ដើម្បីជាប្រយោជន៍របស់ខ្លួនបន្តទៀត ទោះជាយ៉ាងណា កងទ័ពសៀមមិនអាចប៉ុនប៉ងយករាជធានីឧដុង្គបានទេ ព្រោះតំបន់នេះពោពេញទៅដោយព្រៃក្រាស ងាយស្រួលក្នុងការបង្កប់កម្លាំងទ័ព អំឡុងពេលកងទ័ពសៀមកំពុងវាយសំរុកប៉ុនប៉ង យករាជធានីឧដុង្គ ពេលនោះពួកភូមា (Burma) បានលើកទ័ពមកឈ្លានពានប្រទេសសៀមផងដែរ ដូចនេះហើយសៀមក៏សម្រេចដកទ័ពរបស់ខ្លួនត្រឡប់ទៅវិញ ហើយព្រះនរាយណ៍រាជាអង្គចន្ទ បានយាងត្រឡប់ពីអណ្ណាម មកកម្ពុជាវិញ ក្នុងឆ្នាំ ១៨១៣ នៃគ.សករាជ ។

## សង្គ្រាមកម្ពុជា-សៀម ១៨១៣ 
**Cambodian-Siamese War 1813**

គ.សករាជ ១៨១៣ សៀមបានបញ្ជូនទ័ពចំនួន ៧០,០០០ (៧មុឺននាក់) វាយចូលរាជធានីឧដុង្គម្ដងទៀត ព្រះនរាយណ៍រាជា អង្គចន្ទ ភ្លាមៗប្រមូលកងទ័ពបានចំនួន តែ ៣៣,០០០ (ជាង៣មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ចម្បាំងបានផ្ទុះឡើង ក្រុមមន្ត្រីមានការភិតភ័យជាខ្លាំងបានសុំយាងព្រះអង្គចន្ទភៀសព្រះកាយ ដូចនេះព្រះអង្គចន្ទបានភៀសព្រះកាយទៅ ខេត្តលង់ហោរ (Vinhlong) ដែលជាអតីតដែនដីរបស់កម្ពុជា ។ កងទ័ពសៀមដែលកំពុងវាយចូលរាជធានីឧដុង្គមិនមែនជារឿងងាយស្រួលទេ ក្រុមមន្ត្រីទ័ពខ្មែរបានរាយអន្ទាក់ បង្កប់កម្លាំងទ័ពគ្រប់ច្រកល្ហក សង្គ្រាមបានអូសបន្លាយអស់ពេល ៣ខែ ការចរចារសម្ព័នមិត្តរវាងកម្ពុជា-អណ្ណាម បានធ្វើឡើង ស្ដេចអណ្ណាម ព្រះនាម យ៉ាឡុង (Gia-Long) បានបញ្ជូនទ័ពជំនួយអណ្ណាមចំនួន ១៣,០០០ (ជាង១មុឺននាក់) ចូលមកជួយកម្ពុជា កងទ័ពសៀមស្លាប់របួសកាន់តែច្រើននៅតែមិនអាចវាយបំបែក កងទ័ពកម្ពុជា-អណ្ណាមបាន សៀមក៏សម្រេចដកទ័ពត្រឡប់ទៅវិញ ។

## សៀមចូលកាន់កាប់ ទន្លេរពៅ និង ម្លូព្រៃ ១៨២៣ 
**Siam occupies Tonle Rorpov and Mulu Prey 1823**
* Tonle Rorpov province, Halft of North part Preah Vihear to Champasak of Cambodia. (Champasak lose to Laos 1867)
* Mulu Prey Province now Preah Vihear province.

គ.សករាជ ១៨២៣ កងទ័ពសៀមចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយពញ្ញាបែន លើកទ័ពពី ខេត្តសៀមរាប ចូលឈ្លានពានកម្ពុជាយកបាន ខេត្តម្លូព្រៃ (បច្ចុប្បន្ន: ខេត្តព្រះវិហារ) ដែលភាគីកម្ពុជាមានកងទ័ពឈរជើងនៅខេត្តម្លូព្រៃ ចំនួនតែ ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ក្រោយសៀមដណ្ដើមបានខេត្តម្លូព្រៃ កងទ័ពសៀមចូលកាន់កាប់ ខេត្តកម្ពុជាជាបន្តទៀត នោះគឺ ខេត្តទន្លេរពៅ ដែលជា ខេត្តព្រះវិហារមួយកំណាត់ផ្នែកខាងលើ ទៅភ្ជាប់និង ខេត្តចំប៉ាសាក់ (ខេត្តចំប៉ាសាក់ របស់កម្ពុជាត្រូវបារាំងកាត់ឱ្យឡាវជាផ្លូវការណ៍ ក្នុងសន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀមឆ្នាំ ១៨៦៤) ។ ព្រះអង្គចន្ទ ដែលគង់នៅ ខេត្តលង់ហោ ទ្រង់ខ្ញាល់យ៉ាងខ្លាំង បានសុំជំនួយកងទ័ពពីអណ្ណាម បូករួមទាំងកងទ័ពកម្ពុជា ចូលដណ្ដើមយក ខេត្តស្ទឹងត្រែង ត្រឡប់មកវិញ ក្នុងឆ្នាំ ១៨២៣ នៃគ.សករាជ ។

## ការចូលទិវង្គត នៃ ព្រះនរាយណ៍រាជាទី២ 
**Death of Noreay Reachea II**

ក្រោយពេលស្ថានភាពនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាធូរស្រាលពីសង្គ្រាមឈ្លានពានរបស់សៀម ក៏មានព្រឹត្តិការណ៍មួយកើតឡើងគឺពួកឡាវបានបះបោរដណ្ដើមយក ក្រុងវៀងច័ន្ទ ពីសៀមត្រឡប់មកវិញក្នុងឆ្នាំ ១៨២៨ នៃគ.សករាជ ។ ព្រះនរាយណ៍រាជាអង្គចន្ទ ទ្រង់បានយាងត្រឡប់ពី ខេត្តលង់ហោ មកកម្ពុជាវិញក្នុងឆ្នាំ ១៨៣១ នៃគ.សករាជ ក្រោយមកព្រះអង្គបានធ្លាក់ខ្លួនប្រឈួនជាទម្ងន់ទ្រង់ក៏យាងចូលព្រះទីវង្គត់ក្នុងឆ្នាំ ១៨៣៤ នៃគ.សករាជ ព្រះអង្គគ្មានរាជបុត្រស្នងរាជនោះទេ មានតែរាជបុត្រី ដូចនេះក្រុមមន្ត្រីសម្រេចលើក បុត្រីអង្គមុី ឱ្យឡើងសោយរាជជាព្រះមហាក្សត្រី ដែលយកព្រះនាមសម្រាប់រាជថា "ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ មហារាជនី" ។

## កំណត់ចំណាំ 
*** ក្រុមបុរាណាចារ្យ៖ បញ្ចាក់**

ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា ចាប់ពីស្ដេចជ័យជេស្ឋាទី២ មកដល់រាជ ក្សត្រីអង្គមុី ត្រូវបានអ្នកប្រវត្តិវិទូមួយចំនួនសរសេរលាបពណ៌មួលបង្កាច់បង្ខូចខ្សែរស្ដេច ចាប់ពីសម័យលន់នល់ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ អ្នកប្រវត្តិទូនិយមសៀម សរសេរ ជ័យជេស្ឋា ទៅជា ជ័យជេដ្ឋា ទាំងក្បាលពួកគេមិនស្គាល់ពាក្យរាជសព្ទផង ។ មិនមានកំណត់ត្រា ឬ ភស្តុតាងណាមួយ របស់ប្រវត្តិវិទូអន្តរជាតិ ថាកម្ពុជាក្រោមអណានិគមយួនក្នុងរាជអង្គចន្ទទី២ និង អង្គមុី នោះទេ កម្ពុជា និង យួន ពេលនោះគ្រាន់តែចងសម្ព័នមិត្តនិងគ្នាប៉ុនណោះ អ្នកដែលថាយួនបង្ខំខែ្មរ ចាប់ផ្សឹកព្រះសង្ឃ ស្លៀវពាក់អាវផាយ ប្រទេសកម្ពុជាត្រូវយួនគ្រប់គ្រងជាដើម វាគឺជាចេតនាមួយដែលសរសេរឡើងដើម្បីបង្កើនជាតិនិយម ក្នុងសម័យសង្គ្រាមត្រជាក់ប៉ុនណោះ ។ គួរបញ្ចាក់ថា ប្រវត្តិសាសពិត ប្រទេសកម្ពុជាក្រោមអណានិគមបារាំងតែមួយគត់ ។ ចំពោះកំណត់ត្រាដែលថាយួនគ្រប់គ្រងកម្ពុជា ប្ដូរឈ្មោះខេត្តក្រុងកម្ពុជា ភ្នំពេញ ទៅជាណាំវ៉ាង, កំពង់ស្ពឺ ទៅជាឡុងទង វាជារឿងរបស់យួនដែលកត់ត្រាចំណេញនយោបាយ ដូចពួកសៀមបច្ចុប្បន្នដែលកត់ត្រាថា កម្ពុជាក្រោមអាណានិគមសៀម 432 ឆ្នាំ ក្រោយការដួលរលំក្រុងលង្វែក វាជារឿងរបស់ពួកសៀម សំខាន់ប្រវត្តិវិទូអន្តរជាតិ និង ខ្លួនយើងដែលជាខ្មែរផ្ទាល់តើយល់ព្រមតាមប្រវត្តិសាស្ត្រដែលជាតិសាសន៍នេះបំផ្លៃដែល ឬ ទេ ? រឿងដែលគួរឱ្យអស់សំណើច ពួកក្មេងប្រវត្តិសាស្ត្រផុសពេញបណ្ដាញសង្គម មន្ត្រីយួនអុងខាំម៉ា លើកពលសេនា ១ពាន់នាក់ដាក់អណានិគមលើកម្ពុជា និពន្ធបន្ថែមខ្លួនឯង ហើយយកទៅផ្សារភ្ជាប់ ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ? យួនចង់ដាក់អណានិគមលើខ្មែរ ត្រូវឆ្លងកាត់ កងទ័ពជាតិកម្ពុជា ឆ្លងកាត់ ក្រសួងការពារជាតិ ក្រសួងមាហាផ្ទៃ ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង កម្ពុជាមានក្រុមចារកម្ម ក្រុមចារកិច្ចដូចគ្នា ដូចនេះ ប្រវត្តិសាស្ត្រពិតមានភាពស្មុគស្មាញ មិនមែនសរសេរមកបែបលក្ខណៈព្រេងនិទាន បៃឡុកបៃឡក្មេងលេងដូចពួកឯងគិតទេ ។
ក្រុមបុរាណាចារ្យ សង្ឃឹមថា ក្រុមក្មេងជំនាន់ក្រោយ និង ក្រុមបណ្ឌិតជំនាន់ក្រោយ មុននិងចែកចាយ ប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិកម្ពុជាសូមសិក្សាឱ្យបានគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ សូមអរគុណ ។

## តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ 
## ឯកសារយោង