ផេតសារាជ រតនាវង្សា

**ព្រះអង្គម្ចាស់ផេតសារាជរតនាវង្សា ឬ សម្តេចចៅមហាឧបរាជភេតសារាជរតនាវង្សា** ( *Somdej Chao Maha Uparaja Petsaraj Ratanavongsa* ) (    ) (១៩ មករា ១៨៩០ &#x2013; ១៤ តុលា ១៩៥៩) គឺជា នាយករដ្ឋមន្ត្រីទី 1 នៃហ្លួងព្រះបាង នៅ អាណាព្យាបាលបារាំងនៅប្រទេសឡាវ ពីថ្ងៃទី ២១ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៤១ ដល់ថ្ងៃទី ១០ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៤៥  និង ជាប្រមុខរដ្ឋនៃប្រទេសឡាវចន្លោះថ្ងៃទី ១២ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៤៥ ដល់ថ្ងៃទី ៤ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៤៦ ។

## ជីវប្រវត្តិ 
### ជីវិតដំបូង 
ព្រះអង្គម្ចាស់ភេតសារ៉ាត់រតនាវង្សា ប្រសូតនៅថ្ងៃទី 19 ខែមករា ឆ្នាំ 1890 នៅ ព្រះរាជាណាចក្រហ្លួងព្រះបាង ដែលជាកូនប្រុសទីពីររបស់ ឧប៉ៈហាត ប៊ុនខុង និងភរិយាទី 2 គឺព្រះនាងថងស៊ី។ ប្អូនប្រុសរបស់គាត់ម្នាក់គឺ សុវណ្ណភូមា ។ ភរិយាទី ១១ របស់ប៊ុនគង់ គឺជាម្តាយរបស់ សុភានុវង្ស។ ហ្លួងព្រះបាងបានក្លាយជា អាណាព្យាបាលរបស់បារាំង នៅឆ្នាំ 1893 ។ គាត់បានទៅសិក្សានៅអាណានិគម វិទ្យាល័យ ឆាសសេឡុប ឡាបាត់ នៅ ទីក្រុងសៃហ្គន(ព្រៃនគរ) ហើយបានបន្តនៅឆ្នាំ 1905 នៅ វិទ្យាល័យ ម៉នធីញ និងទៅ អាណានិគមអេកូល។ ក្នុងទីក្រុងប៉ារីស។ ព្រះអង្គ​បាន​ត្រឡប់​ទៅ​ប្រទេស​លាវ​វិញ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩១២ ហើយ​បាន​រៀប​អភិសេក​ជាមួយ​ព្រះនាង​ញិន​ខាំ​វេណេ ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩១៣ ហើយ​ចាប់​ផ្តើម​ធ្វើ​ការ​ជា​អ្នក​បក​ប្រែ​ឱ្យ​បិតា​របស់​ទ្រង់។

### បម្រើការរដ្ឋាភិបាល៖ ១៩១៤-១៩៤១ 
នៅឆ្នាំ 1914 គាត់បានក្លាយជាស្មៀននៅការិយាល័យអភិបាលបារាំងនៅ ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ ។ ពីរ​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មក គាត់​ត្រូវ​បាន​ដំឡើង​ឋានៈ​ជា​ជំនួយការ​លេខា​អភិបាល​បារាំង។ នៅឆ្នាំ 1919 ព្រះអង្គបានទទួលគោរម្យងារជា សម្ដេចចៅ រតនៈភគិណយ ដែលជាឋានន្តរស័ក្តិរបស់បិតាព្រះអង្គ និងជាឋានៈខ្ពស់បំផុតមួយក្នុងប្រទេស។ នៅ​ឆ្នាំ​ដដែល​នោះ លោក​ត្រូវ​បាន​តែងតាំង​ជា​នាយក​កិច្ចការ​ជនជាតិ​ដើម​ភាគតិច​នៃ​ប្រទេស​ឡាវ ដែល​ប្រតិបត្តិការ​ក្រោម ​អភិបាល​បារាំង​នៅ​ប្រទេស​ឡាវ ។

ក្នុងនាមជា ឧបរាជ ចុងក្រោយរបស់ប្រទេស គាត់បានក្លាយជាឥស្សរជនឈានមុខគេនៃប្រទេសឡាវសម័យទំនើប។ ទ្រង់បានបង្កើតប្រព័ន្ធឋានន្តរស័ក្តិ និងឋានន្តរស័ក្តិនៃមុខងារស៊ីវិល ផែនការដំឡើងឋានៈ និងប្រាក់សោធននិវត្តន៍ ហើយបានបង្កើតសភាប្រឹក្សាឡាវ រៀបចំក្រុមប្រឹក្សាប្រឹក្សារបស់ព្រះមហាក្សត្រឡើងវិញ។ គាត់បាន​រៀបចំ​ប្រព័ន្ធ​រដ្ឋបាល​របស់​បព្វជិត​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ឡើងវិញ ហើយ​បាន​បង្កើត​ប្រព័ន្ធ​សាលា​សម្រាប់​អប់រំ​ព្រះសង្ឃ​ជា ​ភាសាបាលី ។ ព្រះអង្គបានបង្កើតវិទ្យាស្ថានច្បាប់ និងរដ្ឋបាល ដើម្បីបណ្ដុះបណ្ដាលមន្ត្រីកម្រិតបឋមសិក្សា (សាមៀន) ដែលនឹងឡើងជណ្ដើរដូចជា ភឿង វៃ ចៅមឿង និងចៅខឿងជាបន្តបន្ទាប់។ គាត់បានបង្កើតច្បាប់ដើម្បីផ្តល់រង្វាន់ ចាត់តាំងឡើងវិញ និងលើកកម្ពស់មន្ត្រីរាជការដែលសក្តិសម ហើយបានបង្កើតប្រព័ន្ធតុលាការ រួមមានក្រមរដ្ឋប្បវេណី និងក្រមព្រហ្មទណ្ឌ។

### ការកាន់កាប់របស់ជប៉ុន និងឡាវឥស្សរៈ: 1941-1957 
រូបភាពតូច| មន្តស្នេហ៍របស់ព្រះអង្គម្ចាស់ ភេតសារ៉ាត់ ដែលជនជាតិឡាវជាច្រើនជឿថាមានអំណាចវេទមន្ត ត្រូវបានលក់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅប្រទេសឡាវសព្វថ្ងៃនេះ
គាត់ បានដើរតួយ៉ាងលេចធ្លោក្នុងនយោបាយឡាវ មុន និងក្រោយការកាន់កាប់របស់ជប៉ុន។ គាត់គឺជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃហ្លួងប្រាបាង ដែលចាប់ផ្តើមនៅខែសីហា ឆ្នាំ 1941  ឡើងយ៉ាងលេចធ្លោក្រោមការសន្យាសម្រាប់អំណាចពីប្រទេសជប៉ុន។ ពីឆ្នាំ 1941 ដល់ 1945 គាត់បានព្យាយាមដាក់ជំនួសមន្ត្រីនៅប្រទេសឡាវ និងវៀតណាម ប៉ុន្តែនៅក្នុងតំបន់នៃប្រទេសវៀតណាម ការតស៊ូពី បុព្វបុរស ក្នុងស្រុកគឺខ្លាំងពេក។ 

នៅខែមីនា ឆ្នាំ ១៩៤៥ ជប៉ុនបានផ្តួលរំលំការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង នៅ ឥណ្ឌូចិន ទាំងអស់ រួមទាំងឡាវផងដែរ។ នៅថ្ងៃទី 8 ខែមេសា ឆ្នាំ 1945 ព្រះបាទ ស្រីស្វាងវង្ស បានប្រកាស - ក្រោមសម្ពាធរបស់ជប៉ុន និងតាមការជំរុញរបស់ គាត់ - ថានគររបស់គាត់មិនមែនជាអាណាព្យាបាលរបស់បារាំងទៀតទេ។ មិនយូរប៉ុន្មានក្រោយមក នៅថ្ងៃទី 28 ខែសីហា ឆ្នាំ 1945 ជប៉ុនបានចុះចាញ់ ។

នៅ​ក្នុង​អំណាច​បន្តបន្ទាប់​ទៀត ភេតសារ៉ាត់​បាន​ផ្លាស់​ទៅ​បង្រួបបង្រួម​ខេត្ត​ភាគ​ខាង​ត្បូង​នៃ​ប្រទេស​លាវ​ជាមួយ​នឹង​ហ្លួងព្រះបាង។ ប្រការនេះធ្វើឱ្យគាត់មានគំនិតផ្ទុយពីស្តេចស្រីស្វាងវង្សដែលគាំទ្របារាំងដែលបានយល់ព្រមជាមួយបារាំងថាគាត់មានបំណងចង់ឱ្យប្រទេសនេះត្រឡប់ទៅជាអតីតអាណានិគមបារាំងវិញ។ គាត់ បានផ្ញើទូរលេខមួយទៅកាន់អភិបាលខេត្តឡាវទាំងអស់ដោយជូនដំណឹងដល់ពួកគេថា ការចុះចាញ់របស់ជប៉ុនមិនប៉ះពាល់ដល់ឋានៈប្រទេសឡាវជាឯករាជ្យទេ ហើយព្រមានពួកគេឱ្យទប់ទល់នឹងអន្តរាគមន៍ពីបរទេសណាមួយ។ នៅថ្ងៃទី ១៥ ខែកញ្ញា គាត់បានប្រកាសជាអាណាចក្រលាវឯកភាព ដែលនាំឱ្យព្រះមហាក្សត្រទម្លាក់ព្រះអង្គចេញពីតំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៅថ្ងៃទី ១០ ខែតុលា។

រូបគាត់ និង​អ្នក​ជាតិនិយម​ឡាវ​ដទៃទៀត​បន្ទាប់មក​បាន​បង្កើត​ចលនា ​ឡាវ​ឥស្សរៈ ( ​*ឡាវ​សេរី* ​) ហើយ​បាន​គ្រប់គ្រង​ប្រទេស​។ សភាបណ្ដោះអាសន្នរបស់ឡាវឥស្សរៈ ក្រោមឈ្មោះ ភេតសារ៉ាត់ បានប្រកាសតែងតាំងព្រះមហាក្សត្រ និងតែងតាំង ភេតសារ៉ាត់ ជា "ប្រមុខរដ្ឋ"។ នៅពេលបារាំងបានកាន់កាប់ឡាវវិញ ភេតសារ៉ាត់បានភៀសខ្លួននៅខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៤៦ ទៅកាន់ ប្រទេសថៃ ជាកន្លែងដែលគាត់បានដឹកនាំរដ្ឋាភិបាលឡាវឥស្សរាដែលកំពុងនិរទេសខ្លួន។ ក្រុមនេះត្រូវបានរំលាយនៅឆ្នាំ 1949 ហើយអតីតសមាជិករបស់ខ្លួនត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យត្រឡប់ទៅប្រទេសឡាវវិញក្រោមការលើកលែងទោស។

### ត្រឡប់មកវិញ៖ ១៩៥៧-១៩៥៩ 
នៅខែមីនា ឆ្នាំ 1957 គាត់បានត្រឡប់ទៅ ទីក្រុងវៀងច័ន្ទ វិញ ជាកន្លែងដែលគាត់ទទួលបានការស្វាគមន៍យ៉ាងកក់ក្តៅ។ នៅថ្ងៃទី 10 ខែមេសា ឆ្នាំ 1957 គាត់បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ ទីក្រុងហ្លួងព្រះបាង ដោយរថយន្ត ហើយត្រូវបានទទួលដោយហ្វូងមនុស្សយ៉ាងច្រើនកុះករពីប្រជាពលរដ្ឋ មន្ត្រីរដ្ឋាភិបាល និងសមាជិកប៉ូលីស និងកងទ័ព។ នៅថ្ងៃទី ១៦ ខែមេសា ព្រះអង្គបានចូលគាល់ព្រះមហាក្សត្រ ស្រីសា្វងវង្ស ហើយត្រូវបានប្រគល់ងារចាស់របស់ព្រះអង្គជា ឧបរាជ នៃ ព្រះរាជាណាចក្រលាវ ។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ 1957 គាត់បានទៅលេង សំនៀង និង ផុងសាលី ជាកន្លែងដែល សុភានុវង្ស ជានិមិត្តរូបនៃការប្រគល់ខេត្តទាំងពីររបស់ ប៉ៈថេតឡាវ មកវិញ ទៅកាន់ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ។

គាត់ត្រូវបានផ្តល់ជូនលំនៅដ្ឋានផ្លូវការរបស់រដ្ឋាភិបាលនៅ ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ ប៉ុន្តែគាត់ចូលចិត្តស្នាក់នៅក្នុងវីឡារបស់គាត់ឈ្មោះ សេង កែវ ក្នុង ទីក្រុងហ្លួងព្រះបាង ជាមួយមហេសីថៃរបស់គាត់គឺ ម៉ម អាភីផន ។ នៅដើមខែតុលា ឆ្នាំ 1959 រដ្ឋាភិបាល ភូយ សាណានិកន បានសម្រេចចិត្តប្រើប្រាស់លំនៅដ្ឋានផ្លូវការរបស់ ព្រះអង្គម្ចាស់ភេតសារ៉ាត់រតនាវង្សា នៅ ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ ជាការិយាល័យនាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី។ ពួក​គេ​បាន​ចាក​ចេញ​ពី​អគារ​នេះ ហើយ​បាន​ដឹក​ជញ្ជូន​របស់​របរ​ផ្ទាល់​ខ្លួន​តាម​ទូក​ទៅ​ក្រុង ​ហ្លួងព្រះបាង ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​លោក​ខក​ចិត្ត​យ៉ាង​ខ្លាំង។ នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១៤ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​១៩៥៩ ព្រះអង្គម្ចាស់ភេតសារ៉ាត់រតនាវង្សា បាន​ធ្លាក់​ខ្លួន​ឈឺ​ទៅ​មន្ទីរពេទ្យ ដោយ​មាន​ជំងឺ ​ដាច់​សរសៃឈាម​ខួរក្បាល​ធ្ងន់ធ្ងរ ។ វេជ្ជបណ្ឌិតជនជាតិបារាំងម្នាក់បានវះកាត់លើគាត់ ប៉ុន្តែវាយឺតពេលទៅហើយ។ គាត់មិនដែលដឹងខ្លួនឡើងវិញទេ ហើយគាត់បានស្លាប់នៅអាយុ 69 ឆ្នាំ។

មួយផ្នែកដោយសារតែប្រជាប្រិយភាពរបស់គាត់ និងមួយផ្នែកដោយសារតែអំណាច *សក្តិ/ សិវៈ* របស់គាត់ ប្រជាជនឡាវជាច្រើន ព្យួររូបភាពរបស់គាត់នៅក្នុងផ្ទះរបស់ពួកគេ។

## ឯកសារយោង