ព្រះកែវមរកត

យោងតាមកំណត់ត្រា​របស់កម្ពុជា របស់លោក ទេពពិទូរ ឈឹម ក្រសេម ឬ "ក្រសេមគន្ធៈបណ្ឌិត" ចុះផ្សាយក្នុងទស្សនាវដ្ដីកម្ពុជា​សុរិយា កិច្ចកាល លើកទី9 ឆ្នាំ (1950)

**ព្រះកែវមរកត** () () (Kh-pronoun: Preah Keo Morokot) ដែលកំពុងស្ថិត​នៅប្រទេស ស្រីលង្កា (អង់គ្លេស: Sri Lanka) ក្នុងរាជស្ដេច "លង្កស្សរាជ" ដែលបានតម្កល់ បដិមា (Statue) "ព្រះកែវមរកត" ​ក្នុងមហាវិហារ មេឃគិរី ដែលជាទីសិក្សាសំណាក់ធម៌យ៉ាងធំ ហាក់ដូចជា មហាវិទ្យាល័យ បរិយត្តិធម៌ក្នុងសម័យនោះ ។ គ្រានោះដែលមានស្ដេចភូមា (បច្ចុប្បន្នជា​ប្រទេស មីយ៉ាន់ម៉ា​) ព្រះនាម "អនុរុទ្ធ" (អង់គ្លេស: Anawrahta) ទ្រង់បានធ្វើបដិសណ្ឋារៈ រឹតចំណងការទូតសាសនា ជាមួយស្ដេច "លង្កស្សរាជ" ទ្រង់បានសុំចំចម្លង ព្រះត្រៃបិដក ជាភាសា​បាលី ១ចប់ និងប្រែជាភាសាលង្កា ១ចប់ទៀត ហើយព្រះអង្គសូមរតនា សុំព្រះកែវមរកត ជាទីគោរពរំលឹកដល់ពុទ្ធសាសនាផងដែរ ហើយព្រះបាទ លង្កស្សរាជ ក៏យល់ព្រមថ្វាយតាមសំណើរនេះ ។ កាលបើចម្លងចប់ហើយ ព្រះបាទ អនុរុទ្ធ ក៏បញ្ជូនព្រះត្រៃបិដក ជាភាសាបាលី ដាក់សំពៅ ១ និង ឱ្យជញ្ជូន ព្រះត្រៃបិដកសម្រាយព្រមទាំង បដិមា ព្រះកែវមរកត ដាក់សំពៅ ១ទៀត រីឯ ព្រះអង្គទ្រង់គង់នៅសំពៅ ដែលដាក់ព្រះត្រៃបិដកបាលី សំពៅទាំង២ បានបើកចាកចេញពីកោះលង្កា កាត់តាមមហាសមុទ្រឥណ្ឌា (អង់គ្លេស: India Ocean) សំដៅមកប្រទេសភូមា តែកាលមកដល់កណ្ដាលសមុទ្រ សំពៅទាំង២ បានជួបព្យុះបក់បោក សំពៅដែលផ្ទុកព្រះត្រៃបិដកសម្រាយព្រមទាំង បដិមា ព្រះកែវមរកត បានរសាត់មកដល់ត្រោយសមុទ្រ ត្រង់ខែត្របន្ទាយមាសនៃ អាណាចក្រខ្មែរ ភាគខាងត្បូង ។ ក្រមការខែត្រចាប់សំពៅនេះបាន ក៏នាំយក ព្រះត្រៃបិដកសម្រាយ ព្រមទាំង បដិមា ព្រះកែវមរកត មកថ្វាយព្រះមហាក្សត្រខ្មែរព្រះនាម 
"សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១" (អង់គ្លេស: Suryavarman I) នៅក្រុង "ស្រីយសោធរៈបុរៈ" (អង់គ្លេស: Yashodharapura) ទ្រង់សោមនស្សណាស់ឱ្យទទួលទុកក្នុងព្រះបរមរាជវាំង ក្នុងរវាងឆ្នាំ ១០៤០ នៃគ​.សករាជ ។ ក្រោយមកក្នុងរវាងឆ្នាំ ១០៤៤ នៃគ.សករាជ ព្រះបាទ អនុរុទ្ធ ដែលសោយរាជ្យសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៃអាណាចក្របាកាន បានជ្រាបដឹងដំណឹងនេះទ្រង់បានត្រាសបញ្ជារ ឱ្យរាជបំរើនាំរាជសារមកស្នើសុំយករបស់ទាំងនេះត្រឡប់ទៅវិញ ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១ ក៏យល់ព្រម​ប្រគល់រាល់របស់ដែលបានមកពីសំពៅនោះទៅវិញទាំងអស់ លើកលែងតែបដិមា ព្រះកែវមរកត ទ្រង់សូមរក្សាទុកក្នុងព្រះនគរ ដើម្បីជាការគោរពបូជា ដូចនេះ បដិមា ព្រះកែវមរកត បានស្ថិតក្នុងប្រទេសកម្ពុជាដោយអាការយ៉ាងនេះ ។​ 

## ដំណើរព្រះកែវមរកតចាកចេញពី យសោធរៈបុរៈ ទៅកាន់ស្រីអាយុធ្យា 
**The journey of Emerald Buddha from Yasodharapura to Srei Ayutthaya**

កាល ព.សករាជ ១៦២៣ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ ហស៌វរ្ម័នទី៣ ក្រុងយសោធរៈបុរៈ ត្រូវបានទឹកជំនន់លិចលង់យ៉ាងខ្លាំង ស្របពេលនោះ កងទ័ព​ចាម្ប៉ា​ (អង់គ្លេស: Champa Army) បានឆ្លៀតឱកាសលើកទ័ពជើងទឹកវាយចូលរាជធានី យសោធរៈបុរៈ ពេលនោះ ព្រះបាទ ហស៌វរ្ម័នទី៣ បានបញ្ជារឱ្យក្រមការ ជញ្ជូន​ព្រះរាជ្យទ្រព្យសំខាន់ៗ ព្រមទាំងបដិមា ព្រះកែវមរកត​ ដាក់ទូក ដឹកជញ្ជូនទាំងក្រុមគ្រួសាររាជ្យវង្ស បូករួមទាំងមន្ត្រីផងឱ្យ បោះជុំរុំគេចខ្លួនទៅ តំបន់ភ្នំដងរែក (Dangrek Mountaints) គ្រានោះ "ព្រះអាទិត្យវង្ស"(Atith Vong) ជាឧបរាជខ្មែរ ដែលគង់នៅក្រុង "ស្រីអាយុធ្យា" (Srei Ayuttaya) ក្នុងរដ្ឋ​ទ្វាវត្តី (State of Dvaravati) ដែលបានជ្រាបដំណឹងនេះ បាននាំកងទ័ពជើងទឹកយ៉ាងធំ មកទទួល​ព្រះបាទ ហស៌វរ្ម័នទី៣ យកទៅក្រុងស្រីអាយុធ្យា ដើម្បីឱ្យទ្រង់រួចផុតអំពីសេចក្ដីអន្តរាយនេះ ។ រីឯ​​កងទ័ព​ចាម្ប៉ា ដែលបានវាយចូលក្រុង យសោធរៈបុរៈ បានដឹកជញ្ជូនទ្រព្យសម្បត្តិ និងបានដុតបំផ្លាញផ្ទះសំបែងក្នុងក្រុង យសោធរៈបុរៈ អស់ជាច្រើន គ្រានោះ​បានលេចមុខ ស្ដេចសឹកសង្គ្រាមមួយអង្គទៀត ដែលបង្កប់ខ្លួននៅតំបន់ខ្ពង់រាប តាមជួរភ្នំដងរែក បានលើកទ័ពបណ្ដេញកងទ័ពចាម្ប៉ា ឱ្យចេញពីក្រុង យសោធរៈបុរៈ ហើយទ្រង់បានគ្រប់គ្រងទីនោះ ដែលមានព្រះនាមថា ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៦ ។ ចំណែកឯ ហស៌វរ្ម័នទី៣ កាលដែលទ្រង់ជ្រាបថា ក្រុងយសោធរៈបុរៈ ត្រូវបានគ្រងរាជ្យដោយក្សត្រថ្មីគឺ ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៦ ដូចនេះទ្រង់មិនអាចយាងត្រឡប់មកសោយរាជនៅ ក្រុងយសោធរៈបុរៈ វិញឡើយទ្រង់បានសំរេចចិត្ត គង់ស្ថិតនៅ ក្រុងស្រីអាយុធ្យា ជាបន្ត ដោយរោគប្រឈួន ព្រះបាទ ហស៌វរ្ម័នទី៣ ក៏បានសោយទីវង្គត់នៅ ក្រុងស្រីអាយុធ្យា ផងដែរ រីឯ​អគ្គមហេសី របស់ព្រះអង្គនាម "ជ័យរាជ ចូឡាមណី" ទ្រង់គង់នៅស្រីអាយុធ្យា រហូតដល់រដូវប្រាំង ទើបទ្រង់សុំលា អាទិត្យ​វង្ស ដែលជាឧបរាជ សុំត្រឡប់មកស្រុកកំណើត ក្រុងយសោធរៈបុរៈវិញ ព្រះអាទិត្យ​វង្ស មុននិងរៀបក្បួនជូនព្រះរាជដំណើរទ្រង់មកវិញ បានស្នើសុំរក្សាទុក បដិមា ព្រះកែវមរកត នៅក្នុងក្រុងស្រីអាយុធ្យា ព្រះនាងក៏យល់ព្រមរាជទានតាមការស្នើសុំរបស់ "អាទិត្យ​វង្ស" បដិមា​ ព្រះកែវមរកត ដែលមានដំណើរចាកចេញ ពីក្រុង យសោធរៈបុរៈ មកកាន់ក្រុងស្រីអាយុធ្យា ដោយអាការយ៉ាងនេះឯង ។​ 

## ដំណើរព្រះកែវមរកតចាកចេញពី ស្រីអាយុធ្យា ទៅកាន់ កំពែងពេជ្រ 
**The journey of Emerald Buddha from Srei Ayutthaya to Kompheng Pich** 

**(Thai Pronounciation: Kamphaeng Phet Province)**

ក្នុងរវាងឆ្នាំ ១៦៤០ នៃព.សករាជ មានព្រះមហាឧបរាជខ្មែរមួយអង្គព្រះនាម "រាមរាជ" ក្នុងក្រុងកំពែងពេជ្រ នៃរដ្ឋ "ដាលៀង" ជាមហាមិត្រជិតដិតនិង "ព្រះអាទិត្យ​វង្ស" បានចូលមកសុំយក បដិមា ព្រះកែវមរកត ទៅទុកគោរពបូជា នៅកំពែងពេជ្រ ។ កាលដែលយកទៅមិនយូរប៉ុន្មាន 
"ព្រះមណ្ឌលរាជ" ជាបុត្រា ព្រះរាមរាជ នៅលវបុរៈ (ខេត្តលពបុរី) ក្នុងឋានៈជាចៅហ្វាយស្រុក បានទៅសុំព្រះកែវមរកត ពីព្រះរាជបិតា ទៅទុកបូជា​នៅ លវបុរៈ ។ កាលដែលយកទៅមិនយូរប៉ុន្មាន ក៏និមន្តយកមកថ្វាយព្រះរាជបិតាវិញ ព្រះរាមរាជ ក៏ទ្រង់ប្រតិស្ឋានទុកក្នុងវិហារធំ១ នៅក្រុង​កំពែងពេជ្រ (អង់គ្លេស: Kompheng Pich) រហូតដល់ឆ្នាំ ១៦៦០ នៃព.សករាជ ព្រះកែវមរកត បានរក្សាទុកនៅកំពែងពេជ្រ ដោយអាការយ៉ាងនេះ ។​  

## ដំណើរព្រះកែវមរកតចាកចេញពី កំពែងពេជ្រ ទៅកាន់ (ជៀងសែន) បន្តទៅ (នគរឆៀងរ៉ាយ) 
**The journey of Emerald Buddha leaves Kompeng Pich to (Chiang Sen), continues to (Chiang Rai Kingdom)**

ក្នុងវ​រវាង ព.សករាជ ១៦៥១ ដល់ ១៦៥៦ រជ្ជកាល​ព្រះ​បាទ ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១ សោយរាជនៅក្រុង យសោធរៈបុរៈ ទ្រង់ខ្សោយព្រះតេជះរាជានុភាព ជាហេតុ​ឱ្យមានការបោះបោរ ទូទាំងព្រះនគរកើតឡើង ចំពោះ​ជាតិសៀម មានបុរសម្នាក់ឈ្មោះ ព្រហ្មរាជ ជាបុត្រពង្គរាជ បានតាំងរដ្ឋប្រទេសរបស់ខ្លួនឡើងនៅស្រុក "យោនក" ជៀងសែន (Chiang Sen) ក្នុងរវាង ព.សករាជ ១៦៤០-១៦៥០ ។ ក្នុងព.សករាជ​ ១៦៦០ "ព្រហ្មរាជ" ដែលជាជនជាតិតៃ ជាជនជាតិដើមរបស់ពួកសៀម បានលើកទ័ព​ វាយយកបណ្ដាខេត្តស្រុកភាគខាងលិច របស់ អាណាចក្រខ្មែរ អស់ជាច្រើន និងបានវាយមកដល់ ក្រុងកំពែងពេជ្រ ហើយយកបានបដិមា ព្រះកែវមរកត ទៅ​ជៀងសែនផងដែរ ។ ព្រហ្មរាជ កាលបានព្រះកែវមរកតហើយ មានសេចក្ដីព្រួយ ដោយខ្លាចខ្មែរ លើកទ័ពវាយដណ្ដើមយកមកវិញ ក៏មានឧបាយកល បំបាត់ដានព្រះកែវមរកត ដោយយកបាយអ (កំបោរ) មកបូកស្រោបព្រះកែវមរកតឱ្យជិត ដើម្បីឱ្យមើលមកឃើញតែព្រះពុទ្ធរូបធម្មតា ហើយបានយកទៅលាក់ទុកមិនឱ្យនរណាដឹងឡើយ ។ រហូតដល់រាជព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ ទ្រង់បានលើកទ័ពទៅវាយនគរ ជៀងសែន យកមកដាក់ជាចំនុះ ហើយទ្រង់មិនបានយកចិត្តទុកដាក់និង ស្វែងរកពុទ្ធ បដិមា ព្រះកែវមរកតឡើយ ពីព្រោះទ្រង់កាន់សាសនាព្រាហ្មណ៍ ដូចនេះ ព្រះកែវមរកត ស្ថិតនៅជៀងសែន ដោយអាការយ៉ាងនេះ ។ បន្ទាប់ពី ជៀងសែន ធ្លាក់ជាចំនុះនគរខ្មែរ ព្រហ្មរាជ​បានយក ព្រះកែវមរកត ទៅប្រតិស្ឋានទុកនៅ ឆៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) ក្នុងវត្តមួយ ហើយព្រហ្មរាជ ក៏បានសុគតទៅ ហើយព្រះកែវមរកត ក៏របូតពីកម្ពុជា ដោយអាការយ៉ាងនេះ​ឯង ។​​ 

## ដំណើរព្រះកែវមរកតចាកចេញពី (នគរឆៀងរ៉ាយ) ទៅកាន់ (ឆៀងម៉ៃ នៃអាណាចក្រឡាណា) 
**The journey of Emerald Buddha leaves Chiang Rai Kingdom, continues to (Chiang Mai of Lana Kingdom)**

ក្នុងរវាង ព.សករាជ ១៩៨៥ ដល់ ២០២៦ ដែលជារជ្ជកាលព្រះបាទ "តិលោករាជ" ព្រះចៅក្រុង ឆៀងម៉ៃ (អង់គ្លេស: Chiang Mai) ដែលជាជនជាតិ ដើម (ឡាវ) សឹងមានអំណាចគ្របមកលើ ឆៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) គ្រានោះដែរមានភិក្ខុមួយរូប នៅក្នុងវត្តមួយ ស្រុកឆៀងរ៉ាយតែងតែទៅបោសសំអាតនៅព្រះវិហារជារើយៗ តែភិក្ខុនោះមិនបានដឹងថាក្នុងវិហារនោះមាន បដិមា​ព្រះកែវមរកត នោះទេ ។ មានថ្ងៃមួយ ភិក្ខុ​អង្គនេះ ទៅបោសសំអាតក្នុងវិហារដូចសព្វមួយដង បានប្រទះ បដិមា ព្រះពុទ្ធ​មួយអង្គ របេះបាយអ (កំបោរ) ដែលគេស្រោប ក៏ទៅកោសមើល ឃើញជាបដិមា ព្រះកែវមរកត ក៏បានរត់ទៅប្រាប់ដំណឹងដល់ចៅអធិកាវត្តនិងអ្នកស្រុក នាំគ្នាផ្អើលឈូរឆ មកមើលបដិមា ព្រះកែវមរកត សេចក្ដី​នេះបានដឹងដល់ 
"តិលោករាជ" ស្ដេចនៃអាណាចក្រ ឡាណា (Lana) លោកមានសេចក្ដីសោមនស្សណាស់ បង្គាប់ឱ្យបាវបម្រើយកដំរី  មកទទួល បដិមា ព្រះកែវមរកត ទៅឆៀងម៉ៃ (Chiang Mai) កាលដែលធ្វើដំណើរតាមផ្លូវ លុះដល់ផ្លូវបំបែក ផ្លូវមួយទៅ លំប៉ាង (Lompang) ផ្លូវមួយទៅឆៀងម៉ៃ ដំរីបានផ្អើល បរទៅកាន់ផ្លូវលំប៉ាងវិញ ទ្រម័កដំរី ទប់និងញាក់ឱ្យដំរីទៅឆៀងម៉ៃយ៉ាងណា ក៏ដំរីមិនស្ដាប់បញ្ជានិងនៅតែដើរទៅតាមផ្លូវទៅលំប៉ាង ដូចនេះក្រុមការក៏បណ្ដោយទៅតាមដំរី ។ កាលទៅដល់លំប៉ាង គេក៏យកព្រះកែវមរកតទៅប្រគល់ឱ្យ សុវណ្ណអាមាត្យ ដែលជាចៅហ្វាយស្រុកទីនោះឱ្យរក្សាទុកជាបណ្ដោះអាសន្ន ហើយទៅក្រាបទូលថ្វាយ ព្រះចៅ តិលោករាជ តាមដំណើរ ។ ព្រះចៅ "​តិលោករាជ​" កាលដែលទ្រង់ជ្រាបហើយ ត្រាសឱ្យសាងវិហារនៅ 
វត្តជោតិការាម ហៅវត្ត (ចេតិយហ្លួង) ដែលនៅឆៀងម៉ៃ ជាប្រញាប់ ស្រាប់ហើយ ត្រាសឱ្យលើកក្បួន​មកនិមន្ត ព្រះកែវមរកត ពីលំប៉ាង ទៅប្រតិស្ឋានទុកនៅវិហារថ្មី ទ្រង់ធ្វើសក្ការៈគោរពបូជា បដិមា ព្រះកែវមរកត លុះអស់ព្រះជន្ម ។ ព្រះកែវមរកត ចេញពីឆៀងរ៉ាយ ទៅប្រតិស្ឋានទុកនៅ ឆៀងម៉ៃ ប្រមាណ ព.សករាជ ២០២០ ដល់ ព.សករាជ ២០៩២ ដម្កល់ទុកប្រមាណ ៧២ ឆ្នាំ ដោយអាការយ៉ាងនេះ ។ 

## ដំណើរព្រះកែវមរកតចាកចេញពី ឆៀងម៉ៃ ទៅកាន់ក្រុងវៀងច័ន្ទ (ប្រទេសឡាវ) 
**The Emerald Buddha Journey from Chiang Mai to Vientiane of (Laos)**

ក្នុងឆ្នាំ ២០៩០ នៃព.សករាជ "ព្រះជ័យជេដ្ឋា" (Laos King: Cheijestha) ជាបុត្រ ព្រះចៅ "ពោធិសារ" នៃក្រុងវៀងច័ន្ទ ព្រះជន្ម​បាន ១៤ឆ្នាំ បានទៅគ្រងរាជសម្បត្តិនៅនគរឆៀងម៉ៃ ទ្រង់គោរពព្រះកែវមរកតខ្លាំងណាស់ លុះដល់ឆ្នាំ ២០៩២ នៃព.សករាជ ព្រះចៅពោធិសាររាជ ដែលជាព្រះបិតាបានសោយទីវង្គត់នៅវៀងច័ន្ទ ។ ព្រះជ័យជេដ្ឋា ក៏យាងចាកពីឆៀងម៉ៃ នាំទាំង បដិមាព្រះកែវមរកតទៅផង ដើម្បីធ្វើពិធីថ្វាយព្រះភ្លើង ដល់ព្រះបរមសព ព្រះរាជបិតា ក្រោយធ្វើពិធីបុណ្យសពរួច សព្វមុខមន្ត្រីបានលើកជ័យជេដ្ឋា ឱ្យសោយរាជសម្បត្តិនៅវៀងច័ន្ទ គ្រានោះទ្រង់មិនបានត្រឡប់ទៅឆៀងម៉ៃ វិញទេ ដោយបញ្ជារឱ្យក៏សាងព្រះវិហារមួយយ៉ាងធំ សម្រាប់ដាក់ដម្កល់ បដិមាព្រះកែវមរកត មកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ បដិមា ព្រះកែវមរកត ចាកចេញពីឆៀងម៉ៃ ទៅកាន់ក្រុងវៀងច័ន្ទ​(ប្រទេសឡាវ) រហូតដល់ឆ្នាំ ២៣២១ នៃព.​សករាជ ដោយអាការយ៉ាងនេះ​ឯង ។​ 

## ដំណើរព្រះកែវមរកតចាកចេញពី ក្រុងវៀងច័ន្ទ ទៅកាន់ ធនបុរី (ប្រទេសថៃ) 
**The Emerald Buddha Journey from Vientiane to Thonburi of (Thailand)**
 

ក្នុងរវាងឆ្នាំ ២៣២១ នៃព​.សករាជ ព្រះចៅ "តាកសុិន" (Taksin) សោយរាជបាន ១១ឆ្នាំ បានត្រាសប្រើ 
ព្រះចៅ "ប្រាយ៉ាចក្រីដួង" (Phraya Chakrei Doung) ឱ្យលើកទ័ពទៅបង្រ្កាបក្រុងបះបោរភាគខាងជើង រហូតដល់ ក្រុងវៀងច័ន្ទ ។ កាលដែល ព្រះចក្រីដួង ទៅដល់ក្រុងវៀងច័ន្ទ បានឃើញបដិមា ព្រះកែវមរកត នៅក្នុងព្រះវិហារ ព្រះកែវ ក៏ទទួលយកមកថ្វាយព្រះចៅ "តាកសុិន" ទ្រង់ក៏យាងទទួលប្រតិដ្ឋានទុកនៅក្រុង "ធនបុរី" (Thonburi) អស់រយៈពេល ​៧ឆ្នាំ ។ កាលព្រះចៅ "តាកសុិន" ចូលទីវង្គត់ហើយ "ព្រះចក្រីដួង" ឡើងសោយរាជបន្ត ទ្រង់បានយាងមកសាងរាជវាំងថ្មីនៅត្រើយខាងកើត ដែលមានឈ្មោះថា "ក្រុងទេពមហានគរ" (បច្ចុប្បន្នជាទីក្រុង បាងកក) ទ្រង់បានសាង ព្រះវិហារ​មួយ នៅក្នុងរាជវាំងទិសខាងត្បូង សម្រាប់ដាក់ដម្កល់ បដិមា ព្រះកែវមរកត នៅក្នុងនោះ ដែលវត្តនោះហៅថា "វត្តព្រះស្រីរតនាសាស្តារាម" (Wat Preah Srei Rotana Sastaram) or (Wat Phra Kaew) ដោយអាការយ៉ាងនេះ ព្រះកែវមរកត ចាកចេញពីក្រុងវៀងច័ន្ទ (ប្រទេសឡាវ) មកដល់ក្រុងបាងកកសព្វថ្ងៃនេះ ។​ 

## ព្រះត្រៃបិដក 
ព្រះត្រៃបិតក ជាគម្ពីរ ឬ ជាឃ្លាំង ឬ កញ្ជើរសម្រាប់ផ្ទុក នូវពុទ្ធវច្ចនៈដែលមានសរុប ៨៤០០០ ធម្មក្ខន្ធ គឺជា មូលដ្ឋានទ្រឹស្ដី ទ្រទ្រង់ព្រះពុទ្ធសាសនា ។ ព្រះត្រៃបិដកត្រូវចែកចេញជា៣គម្ពីរសំខាន់ៗ មានដូចជា ៖
ក. វិន័យបិតក ៖ (មាន ២១០០០ធម្មក្ខន្ធ ត្រូវ ៥គម្ពីរ ហើយចែកជា ១៣ភាគ) ជាគម្ពីរដែលស្ដីអំពីច្បាប់ ក្រិត្យក្រម ដែលព្រះពុទ្ធបានបញ្ញត្តិហាមប្រាមនិងទ្រង់អនុញ្ញាតិ្ត ទុកជាគោលប្រព្រឹត្តិប្រតិបត្តិនៃបព្វជិតនិងគ្រហស្ថ ។
ខ. សុត្តន្តបិតក ៖ (មាន ២១០០០ធម្មក្ខន្ធ ត្រូវ ៥គម្ពីរ ហើយចែកជា ៦៤ភាគ) ជាកម្រងនៃពុទ្ធិ ផ្នែកព្រះសូត្រ ដែលនិយាយអំពីអំពើល្អ និងអាក្រក់ ការធ្វើបុណ្យទានជាដើម ។
គ. អភិធម្មបិតក ៖ (មាន ៤២០០០ធម្មក្ខន្ធ ត្រូវ ៧គម្ពីរ ហើយចែកជា ៣៣ភាគ) ជាកម្រងទស្សនៈពុទ្ធិដែល និយាយអំពី បរមត្ថវិជ្ជាប្រកបដោយអត្ថ បួនយ៉ាងគឺ ចិត្ត ចេតសិក រូប និព្វាន ។

## កំណត់ត្រា​ 

File:ទេពពិទូរ ឈឹមក្រសេម- Pitur Kra sem.jpg|Tep Pitur Chim-Krasem (1950) His Magazine Kambuja_Suriya Issue 9 History of the Emerald Buddha.

File:Anawrahta at National museum.JPG|Myanmar statue of King Anawrahta Request Buddha text and the Emerald Buddha from Sri Lanka 11th Century. 

File:Emerald Buddha (424509026).jpg|The Emerald Buddha cover from Baccarat Crystal at Wat Phra Keow, Chiang Rai, Thailand.

File:Haw Phra Kew- original home of the Emerald Buddha (14545934493).jpg|Haw Phra Kew temple of Emerald Buddha Vihara, at Vientaine, Laos.

File:Emerald Buddha.jpg|The Emerald Buddha, 15th century as Chiang Saen Style, carved from jade stone at Grand Palace, Bangkok, Thailand.

File:Preah Keo Morakot.jpg|The Emerald Buddha Cambodia, Oudongk era 17th century, carved from real emerald from King Srei Soriyapor, at Silver Pagoda Phnom Penh.

## ឯកសារយោង