open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
អេល្យូម

អេ​លី​យ៉ូ​ម (Helium​)​, ​​ធាតុ​គំនូសតាង (Periodic table​) សូន្យ​ចំណុច​នៃ​ក្រុម (Group -0​) គឺ​ជា​ឧស្ម័ន​ធម្មជាតិ​និង​ការ​មួយ​នៃ​ឧស្ម័ន​កំ​។ វា​ជា​ឧស្ម័ន​អ៊ីដ្រូហ្សែន​ច្រើន​បំផុត​ទី​ពីរ​។ ប្រភព​ដ៏​សំខាន់​របស់​ពិភពលោក​អេ​លី​យ៉ូ​ម​រក​ឃើញ​នៅ​ក្នុង​សហរដ្ឋ​អាមេរិក​។ អេ​លី​យ៉ូ​ម​គឺ colorless មួយ ក្លិន​, នៅ​ក្នុង​ការ​បន្ថែម​ទៅ​ភ្លក្ស​រសជាតិ​ឧស្ម័ន​ពុល​នេះ​។ នេះ​អាច​ត្រូវ​បាន​ប្រៀបធៀប​ជាមួយ​នឹង​សក្តា​នុ​ពល​ឧស្ម័ន​ផ្សេង​ទៀត​ទឹក​រលាយ​។ នេះ​ហើយ​សមាសធាតុ​គីមី​ផ្សេង​ទៀត​ធ្វើ​មិន​សំខាន់​។ ដង់ស៊ីតេ helium ទាប​។ សមត្ថភាព​របស់​ខ្លួន​ទំនាក់ទំនង​កម្ដៅ​និង​អត្រា​ការ​ចូលរួម​នេះ​ក៏​ជា​ចំនួន​ទឹកប្រាក់​ខ្ពស់​នៃ​កាឡូរី​។ អេ​លី​យ៉ូ​ម​ត្រូវ​បាន​រាវ​ប៉ុន្តែ​សី​តុ​ណ្ហា condensation របស់​វា​មាន​កម្រិត​ទាប​នៅ​ក្នុង​ការ​ទាំងអស់​នៃ​ធាតុ​។

រូបភាពតូច|ចេញ​មួយ​នៃ​បន្ទាត់​ពណ៌​អេ​លី​យ៉ូ​ម EMG

រូបភាពតូច|ឧស្ម័ន​អេ​លី​យ៉ូ​ម​រាវ​អំពី​ការ​ប្រើ​ម៉ាស៊ីន​ស្កេន​ម៉េ​ញ៉​ទិ​ក​ន MRI សម័យ​ទំនើប​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​ឱ្យ​ត្រជាក់​។

## Roaming 
helium លក្ខណៈ​សម្បត្តិ​។ ឧ​ទា​ហរ​ណ៏​, ចំណុច​រំពុះ​ទាប​នៃ​ទឹក​, ដង់ស៊ីតេ​ទាប​, រលាយ​ទាប​, ល្អ​កម្ដៅ​អាច​កើត​ឡើង​ជា​មួយ​នឹង​កូ​ឡុំ​បៀ​។ ដូច្នេះ​វាល​នេះ​នឹង​ត្រូវ​បាន​ផ្សារភ្ជាប់​ជាមួយ​នឹង​លក្ខណៈ​សម្បត្តិ​របស់​អេ​លី​យ៉ូ​ម​ដែល​អាច​ត្រូវ​បាន​អនុវត្ត​យ៉ាង​ពេញលេញ​។ ក្រុមហ៊ុន​អាកាសចរណ៍​អេ​លី​យ៉ូ​ម​ប្រើ​ឧស្ម័ន​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​នៅ​ក្នុង​ប៉េងប៉ោង​។ លក្ខណៈ​សម្បត្តិ​ទម្ងន់​ស្រាល​ប៉េងប៉ោង​មូលដ្ឋាន​ដើម្បី​វាស់​ស្ទង់​អាកាសធាតុ​អេ​លី​យ៉ូ​ម​និង​ខ្ពស់​ជាង​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​នៅ​ក្នុង​ការ​ស្រាវជ្រាវ​នេះ​។ ការ​ប្រើ​ប្រាស់​ឧស្ម័ន​អេ​លី​យ៉ូ​ម​ដ៏​សំខាន់​នៃ​ការ​ទប់ស្កាត់​ការ​រួម​បញ្ចូល​គ្នា​នៃ​ការ​មាន​គ្នា​ទៅវិញទៅមក​ដោយ​ស្វ័យ​ប្រវត្តិ​។ សី​តុ​ណ្ហា​ភាព​គឺ​មាន​កម្រិត​ទាប​ខ្លាំង​ណាស់​នៅ​ក្នុង​ភាគ​ច្រើន​បំផុត​នៃ​សមត្ថភាព​ខ្ពស់​របស់​ខ្លួន​ក្នុង​ការ​ប្រើ​ប្រាស់​ដែល​អាច​ត្រូវ​បាន​រក​ឃើញ​។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា​, សី​តុ​ណ្ហា​ភាព​នៃ​ការ​ដក 434 អង្សា​សេ (15K​) ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការ​ត្រជាក់ (cooler) អាច​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​។ កម្តៅ​ខ្លាំង​ពេក​នៅ electrical resistance ទាប​នៅ​ពេល​ដែល​បាន​ប្រើ​នៅ​ក្នុង​ស្ថានភាព​ដែល​មាន​នៅ​សូន្យ​ឬ​កាត់​បន្ថយ​ការ​រត់​បិទ​។ កម្មវិធី​ផ្សេង​ទៀត​នៃ​ឧស្ម័ន​ប្រេង​ឥន្ធនៈ​រ៉ុក្កែត pressurizing រាវ​, កាត់​បន្ថយ​កំ​ដៅ​ក្នុង​សមាសធាតុ​ឯកសារ​នុយក​​្លេអ៊ែរ​ដែល​អាច​ផ្ទុក​រវាង​ឧស្ម័ន​និង​ត្រជាក់​រាវ​និង​ឧស្ម័ន​ចំហាយ​ដែល​មាន​នៅ​តែ​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ជា​ក្រុមហ៊ុន​អាកាសចរណ៍​មួយ​។

## បរិស្ថាន​ធម្មជាតិ
សង្កាត់ចោមចៅ

សង្កាត់ចោមចៅជាសង្កាត់មួយក្នុងចំនោមសង្កាត់ទាំង១0នៃខណ្ឌពោធិ៍សែនជ័យ ។ សង្កាត់នេះ លាតសន្ធឹងពីច្រមុះជ្រូកស្ទឹងមាជ័យតាមបណ្ដោយផ្លូវវេងស្រេងរហូតទៅដល់រង្វង់មូលចោមចៅដែលជាទីប្រជុំជននៃសង្កាត់ ហើយបន្តលាតសន្ធឹងលើកំណាត់ផ្លូវជាតិលេខ៣ ទៅទិសខាងត្បូង និងលេខ៤ ទៅទិសខាងលិច។ ផ្ទៃដីសរុបរបស់សង្កាត់នេះគឺ ២២៧២,៧២ហិកតា មានប្រជាជនសរុបចំនួន ១០៥.៩៨០នាក់ ស្រីចំនួន ៦៥.២២១នាក់ (ឆ្នាំ២០១៥ ដោយក្រុមការងារផាសុកភាព) នៅក្នុងនោះប្រជាជនចំនួន ៥៧%ជាកម្មកររោងចក្រ ៦%ជាមន្រ្តីរាជការ ៣៥%ជាអ្នកប្រកបរបរលក់ដូរ និង២%ជាអ្នកប្រកបរបរបង្កបង្កើនផល និងចិញ្ចឹមសត្វជាលក្ខណៈគ្រួសារ ។ សង្កាត់នេះ ចែកចេញជា២៧ភូមិ (ភូមិចំនួន០៦ ទៀតមិនទាន់បានចូលជាផ្លូវការ គឺជាភូមិរបស់ប្រជាជនដែឡបញញជូនដោយសាលារាជធានីភ្នំពេញ) ។ ភូមិទាំង ២៧នោះមានឈ្មោះៈ (១)ភូមិព្រៃកំបុត (២)ភូមិព្រៃស្ពឺ (៣)ភូមិព្រៃល្ង (៤)ភូមិដំណាក់ត្រយឹង (៥)ភូមិថ្នល់បំបែក (៦)ភូមិព្រៃជីសាក់ (៧)ភូមិព្រៃទា (៨)ភូមិព្រៃព្រីងត្បូង (៩)ភូមិព្រៃព្រីងកើត (១០)ភូមិក្រាំងដូនទៃ (១១)ភូមិកប់គង (១២)ភូមិស្រៃជំរៅ (១៣)ភូមិព្រៃសណ្ដែក (១៤)ភូមិព្រៃល្វា (១៥)ភូមិត្រពាំងរំចេក (១៦)ភូមិទួលពង្រ (១៧)ភូមិត្រពាំងថ្លឹង (១៨)ភូមិចោមចៅ (១៩)ភូមិថ្មគោល (២០)ភូមិជ្រៃកោង (២១)ភូមិគោកចំបក់ (២២)ភូមិអង្គ (២៣)ភូមិអូដឹម (២៤)ភូមិព្រៃស្វាយ (២៥)ភូមិអង្គកែវ (២៦)ភូមិជម្ពូវ័ន្ត និង (២៧)ភូមិត្រពាំងពោធិ ។ ដោយ 
#បញ្ជូនបន្ត ទំព័រគោលដៅ
លោកបណ្ឌិត គាង សេង អគ្គនាយកក្រុមហ៊ុន គាង សេង ស៊ីមន អ៊ីនធើណេសិនណល។ ១៥ កក្កដា​២០១៥
ពញាអរ

ពញា**អរ** (អានថា:ភ្ញា-អ) គឺជាព្រះរាជបុត្រនៃព្រះបាទអរិដ្ឋពលពាហនោ និងជាចៅហ្វាយស្រុកនៃខេត្តត្បូងឃ្មុំ ដែលមានងារថាសម្ដេចចៅពញាអជ៌ុន។ ក្រោយពីសោយរាជ្យនៅត្បូងឃ្មុំ ៨ តំណវង្សមកទើបបានព្រះនត្តាព្រះធម្មាសោករាជ។ 

### ប្រវត្តិនៃការទទួលងារ និង ព្រះសារីរិកធាតុ
កាលផែនដីព្រះបាទអរិដ្ឋពលពាហនោនោះ ព្រះអង្គចាត់ព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គព្រះនាមពញាអរ តាំងជាសម្តេចចៅពញាអជ៌ូនឱ្យមកគ្រងស្រុកត្បូងឃ្មុំជាសាមន្តរាជធំ។ សន្តតិវង្សពញាអរគ្រងស្រុកនេះបាន៨តលុះផុតបុត្រព្រះត្រកូលនោះទៅ ដោយព្រះរាជាជាន់ក្រោយៗរបស់សម្តេចចៅពញាអរជូននោះ អាឥតរាជបុត្រនឹងតវង្ស​នោះ។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះអង្គម្ចាស់ខ្មែរក្នុងរឿងនិទានចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សទេវង្សអស្ចារ្យ
អាណាចក្រមានជ័យ

**អាណាចក្រមានជ័យ** (ភូមិ​កំពែងស្វាយ​ ឃុំស្នាមព្រះ ស្រុកបាកាន ខេត្តពោធិ៍សាត់ បច្ចុប្បន្ន ២០១៦ កាលពីសម័យសង្គមត្រូវនឹងភូមិព្រែកជីក ឃុំបាក់នឹម ស្រុកបាកាន ខេត្តពោធិ៍សាត់)  (គ.ស ១៥១៦-១៥២៩) ស្ថិតនៅខេត្តពោធិ៍សាត់បុរាណត្រង់ឃុំបាក់នឹម ស្រុកបាកាន (វត្តមួយឈ្មោះថា វត្តពោធិ៍សុនស្ស) មិនមែនពោធិ៍សាត់បច្ចុប្បន្ននេះទេ បន្ទាយមានជ័យមិនមែនសំដៅលើបន្ទាយមានជ័យដែលនៅចន្លោះបាត់ដំបង និង សៀមរាបសព្វថ្ងៃនេះទេ។ បើក្រឡេកមើលផែនទីអាណាចក្រនេះស្ថិតនៅទឹកដីប៉ែកខាងឆ្វេងទន្លេធំ (ទន្លេមេគង្គសព្វថ្ងៃ) ជាគូសត្រូវនឹងអាណាចក្រទិសខាងកើត ដែលមានរាជធានីដើមនៅស្រីសន្ធរ ក្រោយមកស្រឡប់ដូនតីពិជ័យព្រៃនគររបស់ព្រះស្រីជេដ្ឋាទី២ ដែលមានព្រំប្រទល់ត្រង់ខាងស្ដាំទន្លេធំ។ ពេលដែលស្តេចកន ធ្វើគត់ឝ្រីឝៅគន្ធបទនៅបន្ទាយសំរោងសែន ក្នុងឆ្នាំ ១៥១២ អង្គចន្ទនៅក្រុងអយុធ្យានៅឡើយ។ ក្នុងពេលធ្វើសង្គ្រាមជាមួយស្តេចកន មន្ត្រី និងរាស្រ្តសុំអោយព្រះអង្គចន្ទឡើងសោយរាជ្យទ្រង់ក៏យល់ព្រម។ ទ្រង់ជាស្តេចមួយអង្គដ៏ល្បីល្បាញដែលបានរំដោះដីខ្មែរភាគខាងលិចពីសៀម។ ពេលព្រះចន្ទរាជា (នាមសំរាប់រាជ្យព្រះបរមរាជាចន្ទរាជា) ត្រឡប់មកពីធ្វើសង្គ្រាមជាមួយស្ដេចកនក្នុងខេត្តត្បូងឃ្មុំ (ស្រុកត្បូងឃ្មុំ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ) បានយាងមកគង់នៅបន្ទាយមានជ័យ (ខេត្តពោធិ៍សាត់) បានបញ្ជាឲ្យអ្នកមេការ មន្ត្រី ឧកញ៉ាអធិបតី ចាត់ចែងកេណ្ឌប្រជានុរាស្ត្រកាប់ឈើ ជញ្ជូនថ្ម រែកដីដើម្បីសាងសង់ បន្ទាយលង្វែក និងព្រះបរមរាជវាំង។ ក្រោយពីសាងសង់បន្ទាយលង្វែក និង រាជវាំងហើយនៅខេត្តលង្វែកហើយ សករាជថ្មីនៃយុគសម័យរបស់ក្រុងកម្ពុជាធិបតីបានឈានដល់សម័យលង្វែក ដែលជាសម័យក្រោយពីការបង្រួបបង្រួមអាណាចក្រខាងលិចបន្ទាយមានជ័យរបស់ចន្ទរាជា និង អាណាចក្រទិសខាងកើតស្រឡប់ដូនតីពិជ័យព្រៃនគររបស់ព្រះស្រីជេដ្ឋាស្ដេចកន។ យើងអាចដឹងថាបន្ទាយមានជ័យគឺស្ថិតក្នុងខេត្តពោធិ៍សាត់តែមិនទាន់ដឹងទីតាំងនៅត្រង់ណាពិតប្រាកដនៃខេត្តនេះឡើយ។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាណាចក្រសម័យចតុមុខ
សឿយ វិសាល

**សឿយ វិសាល **(Soeuy Visal) (កើតនៅថ្ងៃទី១៩ សីហា ១៩៩៥) គីជាកីឡាករបាល់ទាត់កម្ពុជា ដែលលេងជាខ្សែការពារក្នុងក្លឹបបាល់ទាត់ស្វាយរៀង។

## តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ 
* Soeuy Visal profile at Soccerway
* 

## ឯកសារយោង
ពពុះទឹក

**ពពុះទឹក** (ជាភាសាអង់គ្លេស **little grebe ឬ dabchick, ពាក្យបច្ចេកទេស ***Tachybaptus ruficollis*), is a member of the grebe family of water birds. At  in length it is the smallest European member of its family. It is commonly found in open bodies of water across most of its range.

## បរិយាយ 
thumb|WWT London Wetland Centre, Barnes
[right|thumb|From East Kolkata Wetlands, Bengal, [ឥណ្ឌា|India]]

## Taxonomy 
There are nine currently-recognized subspecies of little grebe, separated principally by size and colouration.
* *T. r. ruficollis* – (Pallas, 1764): nominate, found from Europe and western Russia south to North Africa
* *T. r. iraquensis* – (Ticehurst, 1923): found in southeastern Iraq and southwestern Iran
* *T. r. capensis* – (Salvadori, 1884): found in Sub-Saharan Africa, Madagascar, Sri Lanka, and the Indian subcontinent, extending east to Burma
* *T. r. poggei* – (Reichenow, 1902): found from southeastern to northeastern Asia, Hainan, Taiwan, Japan, and south Kuril Islands
* *T. r. philippensis* – (Bonnaterre, 1790): found in the northern Philippines
* *T. r. cotabato* – (Rand, 1948): found on Mindanao
The following three subspecies are sometimes split as the tricolored grebe (*Tachybaptus tricolor*):
* *T. r. tricolor* – (Gray, GR, 1861): found from Sulawesi to New Guinea and the Lesser Sundas
* *T. r. vulcanorum* – (Rensch, 1929): found from Java to Timor
* *T. r. collaris* – (Mayr, 1945): found from northeastern New Guinea to Bougainville

## Behaviour 
left|thumb|Eggs, Collection Museum Wiesbaden

## ឯកសារយោង 
## តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ 
* Audio recordings of Little grebe on Xeno-canto.
ចាបស្រុក

**ចាបស្រុក** (ជាភាសាអង់គ្លេស **plain-backed sparrow, Pegu sparrow ឬ olive-backed sparrow,,** ពាក្យបច្ចេកទេស *Passer flaveolus*), គឺជាចាបមួយប្រភេទដែលអាចប្រទៈឃើញនៅបណ្ដាប្រទេសនានាក្នុងទ្វីបអាសុី ដូចជាប្រទេស មីយ៉ាន់ម៉ា, ថៃ, កម្ពុជា, ឡាវ, វៀតណាម និង ម៉ាឡេស៊ី ។

## ឯកសារយោង 
### Works cited 
* 
* 

## តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ 
* Pegu sparrow at the Internet Bird Collection
ទន្ទ្រីតធំ

**ទន្ទ្រីតធំ (ជាភាសាអង់គ្លេស oriental pratincole**, the grasshopper-bird ឬ swallow-plover, ពាក្យបច្ចេកទេស *Glareola maldivarum*), is a wader in the pratincole family, Glareolidae.

left|thumb|*G. maldivarum*
left|thumb|300x300px| Lockyer Waters, SE Queensland, Australia

## References
កញ្ចាញ់ចេកយក្ស

**កញ្ចាញ់ចេកយក្ស ****Rhacophorus maximus** (common names: **Nepal flying frog**, '''Günther's tree frog**, **giant treefrog''', and others) គឺជាប្រភេទសត្វកង្កែបមួយនៅក្នុងគ្រួសារ Rhacophoridae ដែលត្រូវបានរកឃើញនៅភាគនិរតីនៃប្រទេសចិន (យូណានទីបេ) ភាគnortសានឥណ្ឌានេប៉ាល់ខាងលិចថៃនិងវៀតណាមខាងជើងនិងអាចនៅបង់ក្លាដែស។

## ឯកសារយោង
លោកធម៌

លោកធម៌ (lokadhamma) ជាធម៌សម្រាប់លោក។ មានន័យថា ជាធម៌ទាំងឡាយដែលបថុជ្ជន គ្រប់រូបតែងតែងមាន។ ក្នុង ព្រះពុទ្ធសាសនា លោកធម៌ ចែកចេញជា ៨ ដែលមាន ៤ គូរ។ ក្នុងគូរនីមួយៗ មានមួយជា មនុស្សគ្រប់គ្នាចង់បាន និង មួយទៀតមិនចង់បាន។

## ចំណាត់ថ្នាក់លោកធម៌ 
លោកធម៌មាន ៨ គឺ
# លាភ ជាការបាន
# អលាភ ដែលមិនបាន
# យស ដែលបានយស
# អយស ជាការខាតយស
# និន្ទា មានន័យថា ជាការតិះដៀល
# បសំសា ជាការសរសើរ
# សុខ ការបានសុខ
# ទុក្ខ ជាការបានទុក្ខ
អង្គកែម

អង្គ**កែម** ជាព្រះនត្តានៃព្រះបាទធម្មាសោករាជ ត្រូវបានចាត់តាំងជាសម្ដេចចៅពញាអជ៌ុនទៅគ្រងខេត្តត្បូងឃ្មុំ។ 
## ប្រវត្តិនិងព្រះធាតុ
កាលផែនដីព្រះបាទអរិដ្ឋពលពាហនោនោះ ព្រះអង្គចាត់ព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គព្រះនាមពញាអរ តាំងជាសម្តេចចៅពញាអជ៌ុនឱ្យមកគ្រងស្រុកត្បូងឃ្មុំជាសាមន្តរាជធំ។ សន្តតិវង្សពញាអរគ្រងស្រុកនេះបាន៨តលុះផុតបុត្រព្រះត្រកូលនោះទៅ ដោយព្រះរាជាជាន់ក្រោយៗរបស់សម្តេចចៅពញាអរជូននោះ អាឥតរាជបុត្រនឹងតវង្ស​នោះក្នុងផែនដី ព្រះបាទធម្មាសោករាជ ព្រះអង្គចាត់ព្រះរាជនត្តាមួយព្រះអង្គ ទ្រង់ព្រះនាមព្រះអង្គកែមឱ្យមកគ្រងស្រុកត្បូងឃ្មុំតាំងព្រះនាមជាសម្តេចពញាអរជូន ព្រះអង្គកែមមានទ្វារ៤ ចៅមឿង៥គឺ ចៅមឿងទួលអង្គុញងារ ជាឧកញ៉ារិទ្ធីជោ១ ចៅមឿងព្រៃជីកតួងារជាឧកញ៉ាក្រៃសរសេនាចាប់ជូន១ ចៅមឿងជុំចែងារជាឧកញ៉ាមន្ត្រីស្នេហា១ ចៅមឿងជ្រៃហោងារជាឧកញ៉ាចន្ទអន្សា១ ចៅមឿងជុំគ្រៃងារជាឧកញ៉ាគីរីពុទ្ធបាទ១។ មានទ្វារ៤រូងងារជាឧកញ៉ាក្រៃសរសង្គ្រាមរូង១ ទ្វាររៀលងារជាឧកញ៉ាក្រៃយោធារៀល១ ទ្វារលោងារជា ឧកញ៉ាក្រៃអនុជិត ទ្វារលោ១ ទ្វារកត់១ ងារជាឧកញ៉ារឿងរង្គទ្វារកត់។ សម័យថ្ងៃមួយនោះបណ្តាអ្នកស្រុកទាំងប៉ុន្មានក្រឡេកទៅឃើញព្រះអរហន្ត​ហោះធ្យានលើអាកាសធ្លាក់មកលិចទៅក្នុងដីបាត់ចែករស្មី៧ពណ៌ ក៏នាំគ្នាឆោឡោជីកដីនៅទីនោះជ្រាបដល់សម្តេចចៅពញាអរជូនអង្គកែម ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សាទរចេញមកឃោសនាក្រមការឱ្យជួយជីកដីនៅទីនោះទៅឃើញព្រះបរមសារីរិកធាតុ ហើយក៏ឆោឡោធ្វើទីសក្ការៈបូជាធ្វើព្រះអារាមធ្វើព្រះវិហារសីមាព្រះចេតិយសុទ្ធសឹងតែថ្មល្អថ្លៃថ្លាបញ្ចុះព្រះបរមសារីរិកធាតុរួមតាំងនាមព្រះចៅអធិការវត្តនោះជា​សម្តេចព្រះសិរីធម្មធាតុតាំងនាមវត្តនោះហៅវត្តព្រះធាតុុបានជាជាប់ហៅវត្តព្រះស្រី​ព្រះធាតុរៀងមក។ ព្រះអង្គធ្វើបុណ្យឆ្លង៣ខែ និមន្តព្រះសង្ឃទេសនាតាំងពី៥០ជាតិមកទសជាតិ ហើយសម្តេចចៅពញាអរជូនអង្គកែមសព្វព្រះទ័យនឹងរឿងព្រះមហោសថណាស់ ទ្រង់ត្រាស់ឱ្យជីកជាអុងម៉ុង១ តែអុងម៉ុងនោះតូចទ្រង់សព្វព្រះទ័យ ទ្រង់ឱ្យជីកមួយទៀតទំហំទទឹង១៤ហត្ថ កំពស់១៥ហត្ថ ជំរៅទទឹងចំងាយវែងឆ្ងាយទៅដល់មាត់សមុទ្រ ដែលនៅស្រុកយួនជាតំណាងអុងម៉ុងព្រះមហោសថ បានជាអ្នកស្រុកហៅអុងម៉ុងព្រះមហោសថរៀងមក។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះអង្គម្ចាស់ខ្មែរក្នុងរឿងនិទានចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គនៃអាណាចក្រខ្មែរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ
យស

យស (yasa) អានុភាព; ឥស្សរ​ភាព; បរិវារ; ទ្រព្យ​ធន; កេរ្តិ៍​ឈ្មោះ​ល្អ; សេចក្ដី ថ្កើងថ្កាន : មាន​យស, ថ្កើង​យស ។ ខ្មែរ​ច្រើន​ប្រើ​សំដៅ​លំដាប់ ឋានន្តរ​ស័ក្តិ​ធំ​តូច ឬ​អំណាច​តាម​មុខ​ងារ, មុខ​ក្រសួង : ស័ក្តិ ៩ ហ៊ូពាន់ តែ​យស​ជា​សេនាបតី គឺ​ស័ក្តិ​ត្រឹមតែ ៩ ហ៊ូពាន់​ទេ ប៉ុន្តែ​ទទួល​ស្តីទី​ជា​សេនាបតី​បណ្តោះអាសន្ន ។
## យស និង អយស 
ការ​មាន​យស និង​ការ​អត់​យស ក៏​ជា​ព្រឹត្តិការណ៍​មួយ ដែល​សត្វ​លោក​គ្រប់គ្នា​ត្រូវ​តែ​ប្រឈម​មុខ ដោយ​មិន​អាច​ជៀស​ផុត។

យស តែង​ធ្វើ​ហឫទ័យ​របស់​មនុស្ស​ជា​ច្រើន​ឲ្យ​សប្បាយ​រីករាយ​ភ្លើត​ភ្លើន និង​ទទួល​បាន​ដោយ​សេចក្ដី​សោមនស្ស។

អយស គឺ​ជា​ព្រឹត្តិការណ៍​មួយ ដែល​មនុស្ស​ជា​ច្រើន ភ័យ​ខ្លាច និង​មិន​ចង់​ឲ្យ​កើតឡើង​ជា​ដាច់​ខាត តែ​គ្រប់​គ្នា​មិន​អាច​គេច​វេស​បាន​ឡើយ ហើយ​បញ្ចប់​ទៅ​ដោយ​សេចក្ដី​ទុក្ខ និង​តូច​ចិត្ត យ៉ាង​គួរ​ឲ្យ​អាណិត។

សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ មាន​មនុស្ស​ច្រើន​ណាស់​ដែល​ខ្វល់​ខ្វាយ​នឹង​ការ​ស្វែង​រក​កិត្តិយស អ្នក​ខ្លះ​ចង់​បាន​ល្បី ក៏​ចុះផ្សាយ​ពី​សកម្មភាព​ ឬ​ថា​រូប​ភាព​របស់​ខ្លួន​តាម​រយៈ​សារពត៌មាន ឬ​ក៏​តាម​ទស្សនាវដ្ដី​ទៀត​ផង។

អ្នក​ខ្លះក៏​រៀប​ចំ ពិធី​ជប់​លៀង​ណា​មួយ​ដើម្បី​យក​ចិត្ត​អ្នក​ធំ ព្រោះ​ប្រាថ្នា​ចង់បាន​នូវ​កិត្តិយស​ផ្ទាល់​ខ្លួន​របស់​គេ។

អ្នក​ខ្លះ​រៀប​ចំ​ធ្វើ​ពិធី​បុណ្យ យ៉ាង​ឱឡារិក​គគ្រឹក​គ្រេង ធ្វើ​ពិធី​រាប់​បាត្រ​​ព្រះសង្ឃ​រាប់​ពាន់​អង្គ ប៉ុន្តែ​គេ​មិន​យក​ចិត្ត​ទុក​ដាក់ទាល់​តែ​សោះ ចំពោះ​ជន​ទុគ៌ត ក្រខ្សត់​ ស្រេកឃ្លាន នៅ​ជុំ​វិញ​ខ្លួន​របស់​គេ គេ​អាច​ចោទ​ប្រកាន់ ហើយ​ផ្ដន្ទាទោស​ដល់​មនុស្ស​ស្រេក​ឃ្លាន​ម្នាក់ ដែល​បាន​លួច​បេះ​ផ្លែ​ដូង​មួយ​នៅ​ក្នុង​ចំការ​របស់​គេ ប៉ុន្តែ​គេ​មិនស្ទាក់​ស្ទើរ​នឹង​ឲ្យ​ដូង​មួយ​ពាន់​ផ្លែ ដើម្បី​បាន​កេរ្តិ៍​ឈ្មោះ​ឬ​កិត្តិយស​ល្អ​នោះ​ឡើយ។

ទាំង​នេះ គឺ​ជា​ចំណុច​ខ្សោយ​របស់​មនុស្ស ហើយ​មនុស្ស​ភាគ​ច្រើន តែង​តែ​មាន​គំនិត​អាថ៌កំបាំង នៅ​ពី​ខាង​ក្រោយ​សកម្មភាពរបស់​ខ្លួន មិន​ងាយអ្នក​ណា​ម្នាក់​ស្មាន​ត្រូវ​ឡើយ ដូច​គេ​និយាយ​ថា ស្គាល់​មុខ តែ​មិនងាយ​ស្គាល់​ចិត្ត។

មនុស្ស​ជា​ច្រើន ចូល​ចិត្ត​និយាយ​អួត​អាង ដើម្បី​បាន​នូវ​កិត្តិយស ឬ​គុណ​សម្បត្តិ ប៉ុន្តែ​កិត្តិយស ឬ​គុណ​សម្បត្តិ​មិនមែនកើត​ឡើង ដោយ​ការ​អួត​អាង​នោះ​ទេ វា​នឹង​កើត​ឡើង​សម​ទៅ​នឹង​សមត្ថភាព និង​ការ​ប្រព្រឹត្ត​របស់​មនុស្ស​ម្នាក់​ៗ។

ពេល​ដែល​មាន​ពន្លឺ​ចាំង​មក មនុស្ស​យើង​តែង​តែ​មាន​ស្រមោល បើ​យើង​ខំ​ប្រឹង​ដេញ​ចាប់​ស្រមោល ពិត​ជា​ចាប់​មិន​បាន​ឡើយ តែ​បើ​យើង​មិន​តាម​ចាប់​ទេ ស្រមោល​នោះ​ក៏​មិន​បាន​ឃ្លាត​ទៅ​ណា​ឆ្ងាយ​ពី​យើង​ដែរ គឺ​តែង​តែជាប់​តាម​ទៅ​ជានិច្ច។ សូម​កុំ​ធ្វើ​ជា​មនុស្ស​ដេញ​ចាប់​ស្រមោល​ ទុក​ឲ្យ​ស្រមោល​ដើរ​តាម​យើង​វិញ​ទៅ​ចុះ។
ចាបដង្កូវចិញ្ចើមស

**ចាបដង្កូវចិញ្ចើមស (** ជាភាសាអង់គ្លេស the **plain prinia**, the **plain**, ឬ **white-browed wren-warbler** (*Prinia inornata*) is a small warbler in the Cisticolidae family. សត្វចាបនេះ រស់នៅក្នុងប្រទេស Pakistan, India, south China និង southeast Asia. 

* ចាបដង្កូវចិញ្ចើមស 13.5-15cm កន្ទុយវែងតំរៀបជាកាំៗផ្នែកខាងខ្នងពណ៌ត្នោតខ្ចី បំពង់កស ដើមទ្រូងលឿងខ្ចី ចិញ្ចើមសវែង។
* ទីជំរកៈ តំបន់ដីសើមផ្សេងៗ ត្រែង ស្មៅ និងគម្ពោតព្រៃ ព្រៃល្បោះ ប្រឡាយ វាលស្រែ និងជិតព្រៃកោងកាង។
* ជីវសាស្ត្រៈ ធ្វើសំបុកដូចពែងអាកោ។
* របាយៈ វត្តមានពេញមួយឆ្នាំ គ្រប់ទីកន្លែង។
* រដូវបន្តពួជៈ ចាប់ពីខែមិនា ដល់ តុលា ពងចំនួន៣ ទៅ៦។
left|thumb| In Kolkata, West Bengal, India.
left|thumb| at Hodal in Faridabad District of Haryana, India.

== វិចិត្រសាល ==

Image:Plain Prinia at Sindhrot near Vadodara, Gujrat Pix 221.jpg|At Sindhrot in Vadodara District of Gujarat, India
Image:Plain Prinia (Prinia inornata) at Sindhrot near Vadodara, Gujrat Pix 220.jpg|At Sindhrot in Vadodara District of Gujarat, India
Image:Plain Prinia (Prinia inornata) at Sindhrot near Vadodara, Gujrat Pix 202.jpg|At Sindhrot in Vadodara District of Gujarat, India
Image:Plain Prinia I- Kolkata IMG 5509.jpg|In Kolkata, West Bengal, India
Image:Plain Prinia I IMG 8220.jpg|In Kolkata, West Bengal, India
Image:Plain Prinia I IMG 0252.jpg|In Kolkata, West Bengal, India
Image:Plain Prinia- Gobbling up the prey- I IMG 6666.jpg|Gobbling up the prey in Kolkata, West Bengal, India
Image:Plain Prinia- Calling I2 IMG 2128.jpg|Calling in Kolkata, West Bengal, India
Image:Plain Prinia at Hodal I IMG 9312.jpg|Near Hodal in Faridabad District of Haryana, India
Image:Plain Prinia at Hodal I-Haryana IMG 8933.jpg|At Hodal in Faridabad District of Haryana, India
File:Plain Prinia (Prinia inornata) in Hyderabad, AP W IMG 1376.jpg|In Hyderabad, India
File:Plain Prinia (Prinia inornata) in Kawal WS, AP W IMG 1875.jpg|In Kawal Wildlife Sanctuary, India
File:Plain Prinia (Prinia inornata) in Kawal WS, AP W IMG 1865.jpg|In Kawal Wildlife Sanctuary, India
File:Plain Prinia (Prinia inornata) in Kawal WS, AP W IMG 1845.jpg|In Kawal Wildlife Sanctuary, India
File:Plain Prinia (Prinia inornata) in Kawal WS, AP W IMG 1574.jpg|In Kawal Wildlife Sanctuary, India
File:Plain Prinia (Prinia inornata) near Hyderabad W IMG 4876.jpg|Near Hyderabad, India

## ឯកសារយោង 
## អានបន្ថែម 
* *Warblers of Europe, Asia and North Africa* by Baker, ISBN 0-7136-3971-7
* *Birds of India* by Grimmett, Inskipp and Inskipp, ISBN 0-691-04910-6
* *Birds of The Gambia* by Barlow, Wacher and Disley, ISBN 1-873403-32-1
CITV

CITV គឺ៎ជាឈានែលទូរទស្សន៍សម្រាប់កុមារនៅក្នុងប្រទេសអង់គ្លេស មកពី ក្រុមហ៊ុន ITV Digital Channels Ltd ។វា​ផ្សាយ​មាតិកាដែលមកពី​ប័ណ្ណសារ និង ការទិញ របស់ CITV ជា​រៀង​រាល់​ថ្ងៃ​ចាប់​ពី​ ៦ ម៉ោងព្រឹក​ដល់ ៦ ម៉ោងល្ងាច ​។ CITV គឺ​ជា​ចំណង​ជើង​នៃ​ប្លុក​សរសេរ​កម្មវិធី​មួយ​នៅ​លើ​ប​ណ្តា​ញ​ទូរទស្សន៍ ITV នៅ​ចុង​ស​ប្តា​ហ៍​ ​។

''Children's ITV'' បាន​បើក​ដំណើរ​ការ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី ៣ ខែ​មករា ​ឆ្នាំ ១៩៨៣។ បន្ទាប់​មក​វា​បាន​ជំនួស​វិញ​កាល​ពី​ដើម​"Watch It!" ស្លាក​សញ្ញា​និង​ប​ណ្តា​ញ​បាន​ណែនាំ​តំណ​ភ្ជាប់​នៅ​ក្នុង​ការ​បន្ត​ចក្ខុវិស័យ​រវាង​កម្មវិធី​។

ក្នុង​ឆ្នាំ 2004 បទ​បង្ហាញ​របស់​ CITV បាន​ផ្លាស់​ប្តូ​រ​ទីតាំង​ទៅ​កាន់ក្រុមហ៊ុន Granada Television ក្នុង​ទីក្រុង Manchester ដែល​បាន​ឃើញ​ការ​ស្លាប់​របស់​នៅ​ក្នុង​ការ​បន្ត​ចក្ខុវិស័យ​នេះ​។

## ប្រវត្តិ 
### Watch It! និង Children's ITV (ឆ្នាំ១៩៨០-១៩៨៩) 
មុន​ពេល​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា​ Children's ITV​, ពេលវេលា​សម្រាប់​កម្មវិធី​របស់​កុមារ​នៅ​លើ​ប​ណ្តា​ញ​ទូរទស្សន៍ ITV នេះ​ត្រូវ​បាន​អង្គការ​ឃ្លាំមើល​ម៉ាក​មួយ​រយៈ​ Watch It! ។

បន្ទាប់​មក​វា​បាន​ប្តូ​រ​ឈ្មោះ​ទៅជា Children's ITV នៅ​ថ្ងៃ​ចន្ទ​ទី ៣ ខែ​មករា​ ឆ្នាំ១៩៨៣ ។

### សម័យរបស់ក្រុមហ៊ុន The Stonewall Productions (ឆ្នាំ ១៩៨៩ - ១៩៩១) 
ចាប់​ពីថ្ងៃទី  ៣ ខែ​មេសា ឆ្នាំ ១៩៨៩ ក្រុមហ៊ុន​ផលិត​ឯករាជ្យ The Stonewall Productions បាន​ឈ្នះ​កិច្ច​សន្យា​ក្នុង​ការ​បង្កើត​ការបង្ហាញ​Children's ITV។ The Stonewall Productions ត្រូវ​បាន​ដឹកនាំ​ឡើង​ដោយ​លោក Michael Jackson ដែល​បុគ្គលិក​ក​ណ្តា​ល​មួយ​ដែល​បាន​ប្រើ​ជំនាញ​របស់​គាត់​ដើម្បី​រៀបចំ​កម្មវិធី​ដែល​សមរម្យ​។

### ទូរទស្សន៍ ITV ក​ណ្តា​ល​ត្រួត​ពិនិត្យ​ឡើងវិញ (ឆ្នាំ​ ១៩៩១ - ២០០០) 
រូបភាពតូច|ស្លាក​សញ្ញារបស់ទូរទស្សន៍ CITV នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៨ - ២០០៦

### សម័យកាត់​បន្ថយ (ឆ្នាំ ២០០១ - ២០០៨)
​សេក្ខបុគ្គល

ពាក្យ​ថា **សេក្ខ** (ឝៃក្ស) គឺ​ជា​អ្នកដែលនៅកំពុងសិក្សា, អ្នករៀន ។ ខ្មែរបុរាណហៅក្មេងដែលនៅរៀនអក្សរក្នុងវត្តថា សេក្ខលោក ឬ កូនសេក្ខ (សិស្សលោក ឬកូនសិស្ស); ក្នុងសម័យឥឡូវក៏នៅមានប្រើខ្លះដែរ : ហ៏មើលចាត់ចែងរៀបបាយឲ្យសេក្ខលោកផង ! (អ្នកខែត្រតាកែវ និង ខែត្រកំពត និង ខែត្រកំពង់ស្ពឺប៉ែកខាងលិចនៅប្រើពាក្យនេះជាងអ្នកខែត្រឯទៀត) ។ 

**សេក្ខបុគ្គល** (សេកខៈបុកគល់) បុគ្គលអ្នកនៅកំពុងសិក្សាតទៅទៀត, បានខាងអរិយបុគ្គល ៧ ថ្នាក់គឺ អ្នកដែលបានសម្រេចសោតាមគ្គ, សោតាផល, សកទាគាមិមគ្គ, សកទាគាមិផល, អនាគាមិមគ្គ, អនាគាមិផល, អរហត្តមគ្គ (ព្រោះនៅមានការសិក្សាឲ្យបានសម្រេចមគ្គផលតាមលំដាប់ថ្នាក់តៗ ទៅរហូតដល់អរហត្តផល); ហៅខ្លីត្រឹមតែ សេក្ខៈ ក៏បាន (ព. ផ្ទ. អសេក្ខៈ, អសេក្ខបុគ្គល) ។ 

សេក្ខភូមិ (សេក-ខៈភូម) ថ្នាក់នៃសេក្ខបុគ្គល (ព. ផ្ទ. អសេក្ខភូមិ) ។ល។
ភូមិព្រៃសណែ្តក

ជាភូមិមួយ ស្ថិតនៅក្នុង ឃុំព្រៃស្លឹក ស្រុកទ្រាំង ខេត្តតាកែវ ដែលទីរួមស្រុកទ្រាំងស្ថិតនៅក្នុងភូមិនេះ ។

ភូមិព្រៃសណែ្តកមានប្រជាជនសរុប ១.៨០៩ នាក់ ដែលក្នុងនោះមាន២.៣៨១ គ្រួសារ (ស្ថិតិឆ្នាំ២០១០)  ។

## ប្រភព 
## សូមមើលផងដែរ 
ព្រៃសណែ្តក
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តតាកែវ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្រុកទ្រាំង
វត្តកោកកាក

**វត្តកោកកាក​** ស្ថិតនៅក្នុងភូមិក្រាំងធ្មៃ ឃុំគោកត្រប់​ ស្រុកកណ្ដាលស្ទឹង ខេត្តកណ្តាល​ ។

## មើលផងដែរ
នគរហង្សាវត្តី

**នគរហង្សាវត្តី** (; , ; ក៏ហៅ **ហង្សាវត្តីបាគូ** រឺ ហៅសាមញ្ញ **បាគូ**ៗ ក៏បាន) ធ្លាប់ជានគរមានអំណាចលើសលប់ដែលបានគ្រប់គ្រងនៅភូមាក្រោម (មីយ៉ាន់ម៉ា) ចាប់ពី ១២៨៧ ដល់ ១៥៣៩ និង ចាប់ពី ១៥៥០ ដល់ ១៥៥២។ នគរនិយាយភាសាមនមួយនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងមានឈ្មោះថា រាមញ្ញទេស (, ) ដោយស្នាព្រះហស្ថព្រះបាទហ្វារ្យូបន្តបន្ទាប់ពីការលិចលង់នៃនគរបាកាននៅឆ្នាំ១២៨៧  ជាសាមន្តរដ្ឋតូចមួយនៃអាណាចក្រសុខោទ័យ និងរាជវង្សយានម៉ុងហ្គោល។ នគរនេះបានប្រែក្លាយជាឯករាជ្យជាផ្លូវការពីសុខោទ័យនៅឆ្នាំ១៣៣០ ប៉ុន្តែនៅតែមានការចងសហព័ន្ធគ្នាមិនសូវស៊ីសង្វាក់រវាងអំណាចតំបន់ធំៗទាំងបីដែលស្ថិតនៅ: ដីសណ្ដឥរាវត្តី បាគូ និង មុំហ៍។ ស្ដេចនៃនគរនេះមានអំណាចតិច រឺ ក៏គ្មានអំណាចទាល់តែសោះទៅលើនគរចំណុះរបស់ខ្លួន។ មុំហ៍ស្ថិតនៅក្នុងការបះបោរជាចំហចាប់ពីឆ្នាំ ១៣៦៣ ដល់ ១៣៨៨។

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ
រជ្ជកាលខ្លាំងក្លានៃព្រះបាទរាជាធិរាជ (រជ.១៣៨៤-១៤២១) បានពង្រឹងនូវស្ថេរភាពរបស់នគរនេះ។ ព្រះរាជាធិរាជបានបង្រួបបង្រួមនូវតំបន់និយាយភាសាមនទាំងបីឱ្យរឹងមាំ និង បានទប់ទល់នឹងនគរអវៈដែលជានគរនិយាយភាសាភូមានៅភាគខាងជើងក្នុងសង្គ្រាមហាសិបឆ្នាំ (១៣៨៥-១៤២៤) ហើយក៏បង្ខំឱ្យនគរភាគខាងលិចនៃរក្ខៈឱ្យក្លាយជានគរសួយចាប់ពី ១៤១៣ ដល់ ១៤២១ ជាបន្តបន្ទាប់។ សង្គ្រាមនេះបានបញ្ចប់ដោយភាពទាល់ច្រក ក៏ប៉ុន្តែវាបានជ័យជំនះទៅខាងហង្សាវត្តី ក្នុងគ្រាអវសានដែលអវៈបានបោះបង់ចោលនូវសុបិនរបស់ខ្លួនចង់ស្ដារអធិរាជាណាចក្របាកានឡើងវិញ។ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំបន្តបន្ទាប់ពីសង្គ្រាម បាគូបានឆ្លៀតឱកាសជួយដល់រដ្ឋចំណុះភាគខាងត្បូងរបស់អវៈគឺ ព្រំ និងតោនងុក្នុងការរើបំរះ ប៉ុន្តែក៏បានប្រយ័ត្នកុំឱ្យលង់ខ្លួនចូលទៅក្នុងសង្គ្រាមពេញដៃពេញជើងផងដែរ។

ក្រោយសង្គ្រាមនេះទៅ ហង្សាវត្តីបានឈានមកដល់យុគមាស រីឯអវៈដែលជាសត្រូវក៏បានដល់នូវឱនភាពបន្តិចម្ដងៗ។ ចាប់ពីទសវត្សឆ្នាំ១៤២០ ដល់ទសវត្សឆ្នាំ១៥៣០ ហង្សាវត្តីប្រែក្លាយជានគរដ៏មានឥទ្ធិពលនិងរុងរឿងបំផុតក្នុងចំណោមនគរទាំងអស់ក្រោយសម័យបាកាន។ ស្ថិតនៅក្រោមស្រឡាយនៃក្សត្រដូចគេប្រទានមកជាពិសេស ពញារាមទី១ ឝិនស៊ពុ ធម្មចេតិ និងពញារាមទី២ នគរនេះបានសំបូរសប្បាយរីករាយរុងរឿងដោយសារតែយុគមាសដ៏យូរអង្វែង លូតលាស់រីកចំរើនឡើងព្រោះតែធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយពួកបរទេស។ ពួកឈ្មួញនៃនគរនេះបានធ្វើការដោះដូរជាមួយបណ្ដាពួកពាណិជ្ជករដែលឆ្លងកាត់មហាសមុទ្រឥណ្ឌា បំពេញនូវព្រះឃ្លាំងរបស់ព្រះមហាក្សត្រជាមួយមាស និងប្រាក់ សូត្រ និងគ្រឿងទេស និងរបស់របរផ្សេងៗទាំងឡាយដែលមានក្នុងការជួញដូរដើមសម័យទំនើប។ នគរនេះក៏បានប្រែក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលពុទ្ធសាសនាថេរវាទដ៏ល្បីមួយផងដែរ។ ស្រុកនេះបានបង្កើតចំណងយ៉ាងរឹងមាំជាមួយស្រីលង្កា និងបានជំរុញឱ្យមានកំណែទំរង់ ដែលក្រោយមកបានរីកសុះសាយទូទាំងប្រទេសនេះ។

ទីបញ្ចប់នៃនគរដ៏មានឫទ្ធានុភាពនេះក៏បានមកដល់។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៥៣៤ រហូតមក នគរនេះបានស្ថិតនៅក្រោមការវាយឆ្មក់ជានិច្ចកាលដោយរាជវង្សតោនងុពីភូមាភាគខាងលើ។ ព្រះបាទតកយុត្បិមិនបានត្រៀមធនធាននិងរេហ៍ពលឱ្យបានច្រើនប្រឆាំងតទល់នឹងតោនងុដែលជានគរតូចជាងដឹកនាំដោយព្រះបាទតាប៊ិនឝ៊្វេទី និង មេទ័ពរងព្រះអង្គ បាយិនណោង។ តោនងុបានចាប់យកបាគូ និង ដីសណ្ដឥរាវត្តីនៅឆ្នាំ១៥៣៨-៩ និងមុំហ៍នៅឆ្នាំ១៥៤១។ នគរនេះត្រូវបានរស់ឡើងវិញមួយរយៈពេលខ្លីនៅឆ្នាំ១៥៥០ បន្ទាប់ពីតាប៊ិនឝ៊្វេទីត្រូវបានគេធ្វើគត់។ ប៉ុន្តែ "នគរ" នេះមិនបានលាតសន្ធឹងចាកឆ្ងាយពីរង្វង់ទីក្រុងបាគូឡើយ។ បាយិនណោងភ្លាមៗបានបង្ក្រាបការបះបោនេះបាននៅ ខែមីនា ១៥៥២។

ទោះបីជាយ៉ាងណាក្ដី ព្រះមហាក្សត្រតោនងុទាំងឡាយអាចនឹងបានគ្រប់គ្រងភូមាក្រោមទាំងមូលបានយ៉ាងល្អរហូតដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី១៨ យុគមាសនៃហង្សាវត្តីត្រូវបានចងចាំក្នុងសណ្ដានចិត្តរបស់ពួកមនដែលនៅភូមាភាគខាងក្រោមជានិច្ច។ នៅឆ្នាំ១៧៤០ ពួកគេក៏បានរើបំរះប្រឆាំងនឹងរាជវង្សតោនងុដ៏ទន់ខ្សោយក្នុងឱកាសឈរជើងឡើងវិញជាលើកចុងក្រោយ ហើយក៏បានបង្កើតជានគរហង្សាវត្តីស្ដារឡើងវិញម្ដងទៀត។

## ឯកសារយោង
## គន្ថនិទ្ទេសន៍
* 
* 
* 
*
សៀម

**ប្រទេសសៀម** គឺជាឈ្មោះ​អតីត​របស់ប្រទេស​ថៃបច្ចុប្បន្ន។

**ប្រទេស​សៀម** អាច​សំដៅ​លើ​ ៖
* អាណាចក្រសុខោទ័យ (១២៣៨–១៣៥១)
* អាណាចក្រអយុធ្យា (១៣៥១–១៧៦៧)
* អាណាចក្រធនបុរី (១៧៦៨–១៧៨២)
* អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍ (១៧៨២–១៩៣២)
* ប្រទេសថៃ មុនថ្ងៃ​ទី ២៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៣៩ និង​ពី​ថ្ងៃ​ទី ០៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៤៥ ដល់ថ្ងៃ​ទី ២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៩៤៩។
ពិព័រណ៍សៀវភៅនៅកម្ពុជា

**ពិព័រណ៍សៀវភៅនៅកម្ពុជា** () គឺជាព្រឹត្តិការណ៍ពិព័រណ៍សៀវភៅដ៏ធំមួយ ដែលប្រព្រឹត្តិទៅរៀងរាល់ឆ្នាំ។

## ប្រវត្តិ
## ប្រធានបទប្រចាំឆ្នាំ
## តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ
* គេហទំព័រផ្លូវការ
សមាគមបណ្ណារក្ស និង​ឯកសារវិទូកម្ពុជា

**សមាគមបណ្ណារក្ស និង​ឯកសារវិទូកម្ពុជា** គឺជា

## ឯកសារយោង 
## តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ 
*
បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រមន

## ភូមា
ខាងក្រោមនេះជាតារាងដែលជាបញ្ជីអំពីព្រះមហាក្សត្រមនស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីភូមា កាលពីអតីតកាល៖
### នគរសុធម្ម
### ហង្សាវត្តីដំបូង
បញ្ជីនៅត្រង់នេះបានមកពីលោកហាវ៉េ ដែលបានមកពី *ឝ្វេម៉ដ៏ថាមាំង* (ចំ."ប្រវត្តិមហាព្រះចេតិយមាស") កាលបរិច្ឆេទមិនបានបញ្ជាក់។ ពង្សាវតារមនដទៃទៀតផ្ដល់នូវបញ្ជីក្សត្រប្រហាក់ប្រហែលគ្នាពីឆ្នាំ ៥៧៣ ដល់ ៧៨១ ដែលគ្មានក្បួនតំរាចាប់ពីពេលនោះមក ដែលបន្សល់ឱ្យនូវចន្លោះប្រហោង ២៧៦ ឆ្នាំរហូតដល់ការសញ្ជ័យរបស់បាកាននៅពេគូនៅឆ្នាំ ១០៥៧។  បញ្ជីរបស់ហាវ៉េមានសមកាលស៊ីគ្នាល្អជាងជាមួយកាលបរិច្ឆេទបាកានដែលបញ្ជាក់តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ប៉ុន្តែ តាមរយៈ ម៉ៃខឺល-អង្គស៊្វីន នគរមនមុនសម័យបាកាននៅភូមាភាគខាងក្រោមគឺជារឿងព្រេងនិទាននៅក្រោយសតវត្សទី១៥ មិនបានបញ្ជាក់ដោយភស្តុតាងឡើយ។ ពេគូជាឈ្មោះកន្លែងមួយដែលបានលេចឡើងដំបូងតែឯងក្នុងសិលាចារឹកមួយផ្ទាំងរបស់ភូមាបុរាណឆ្នាំ ១២៦៦។

### ហង្សាវត្តី (១២៨៧–១៥៣៩, ១៥៥០–១៥៥២)
### ហង្សាវត្តីស្ដារ (១៧៤០–១៧៥៧)
## ថៃ
### ហរិបុញ្ជយ 
ព្រះនាមក្សត្រនៃនគរហរិបុញ្ជយតាមរយៈតំណាលហរិបុញ្ជយ:

#ក្សត្រីចាម្ប៍ទេវី
#ហនយោស
#កុមន្ជរាជ
#រុទន្ត្រ
#សោនមន្ជុសកៈ
#សម្សរៈ
#បទុមរាជ
#កុសទេវៈ
#នោករាជ
#ទសរាជ
#គុត្តៈ
#សិរៈ
#យុវរាជ
#ព្រាហ្មតរាយោ
#មុក្សៈ
#ត្រផកៈ
#ឧឆិតចក្រពត្តិ
#កម្បោល
#ចក្រពត្តិធិរាជ
#វាសុទេវៈ
#យេយ្យលៈ
#មហារាជ
#សិលា
#កញ្ជនៈ
#ឆិលង្កា
#ផុន្ថុលៈ
#ទិត្ត
#ជេដ្ឋារាជទី១ 
#ជេយករាជទី១
#ផាតិជ្ជរាជ
#ធម្មិករាជ
#រដ្ឋរាជ
#សព្វសិទ្ធ
#ជេដ្ឋារាជទី២
#ជេយករាជទី២
#ទត្វន្យរាជ
#គង្គា
#សិរីពុន
#ឧថេន
#បឋម
#អតនៈ
#ហវំ
#ត្រង្គល
#យោត្តៈ
#យិបៈ

## លាវ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជាធិបតេយ្យមន
សៀម (អសង្ស័យកម្ម)

* សៀម: ឈ្មោះប្រទេសថៃ បុរាណ
* សៀម (ឈ្មោះ): ជាឈ្មោះ ឬ ត្រកូលមនុស្ស
វត្តទួលសាលា

**វត្តទួលសាលា** ស្ថិតនៅភូមិដើមត្រាំង​ ឃុំអន្លង់រមៀត ស្រុកកណ្តាលស្ទឹង​ ខេត្តកណ្តាល។
អង្គការ Room to Read

**អង្គការ Room to Read** គឺជាអង្គការមិនរកកម្រៃដែលមានបេសកកម្មលើកកម្ពស់អក្ខរកម្ម និងសមភាពយេនឌ័រក្នុងវិស័យអប់រំនៅតាមបណ្ដាប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ។ អង្គការនេះមានទីស្នាក់ការនៅ  San Francisco, California ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយឈលើជំនឿមួយថា «ពិភពលោកអាចផ្លាស់ប្ដូរបាន ត្រូវចាប់ផ្ដើមជាមួយកុមារដែលទទួលបានការអប់រំ» (World Change Starts With Educated Children)។ អង្គការនេះផ្ដោតសំខាន់ក្នុងការធ្វើកិច្ចសហប្រតិបត្តការជាមួយសហគមន៍មូលដ្ឋាន អង្គការដៃគូនានា និងរដ្ឋាភិបាល។ Room to Read ធ្វើការអភិវឌ្ឍកម្មវិធីលើកស្ទួចជំនាញ-បំនិនអក្ខរកម្ម និងទម្លាប់នៃការអានក្នុងចំណោមកុមារ-សិស្សានុសិស្សកម្រិតបឋមសិក្សា និងគាំទ្រ-ជម្រុញដល់កុមារីសិក្សាបន្តឲ្យចប់ដល់មធ្យមសិក្សា ជាមួយនឹងបំនិនជីវិតគ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីធានាជ័យជំនះ ទាំងក្នុងសាលា និងជិវិតនាពេលអនាគត។

អង្គការ Room to Read មានប្រតិបត្តការនៅក្នុងប្រទេសចំនួន១០ ក្នុងទ្វីបអាសុី និងអាហ្វ្រិក រួមមាន៖  South Africa, Zambia, Tanzania, ស្រីលង្កា, ឥណ្ឌា,Nនេប៉ាល់, បង់ក្លាដែស្ស, ឡាវ, កម្ពុជា និង វៀតណាម។

## ឯកសារយោង 
## តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ 
* គេហទំព័រផ្លូវការ Room to Read
វត្តកែវឧត្តម

**វត្តកែវឧត្តម** ហៅវត្តស្វាយ ស្ថិតនៅភូមិស្វាយលិច ឃុំគោកត្រប់ ស្រុកកណ្តាលស្ទឹង ខេត្តកណ្តាល ។
វត្តនេះជា វត្តគណធម្មយុត្តិកនិកាយ។
ទិវាសៀវភៅកុមារអន្តរជាតិ

**ទិវា​សៀវភៅ​កុមារ​អន្តរជាតិ** (ICBD​) ជា​ព្រឹត្តិការណ៍​ប្រចាំ​ឆ្នាំ​ដែលប្រារព្ធរៀបចំឡើង​ដោយ ​ក្រុម​ប្រឹក្សា​ភិ​បាល​អន្តរ​ជាតិ​ស្តី​ពី​សៀវភៅ​សម្រាប់​មនុស្ស​វ័យ​ក្មេង (IBBY​)​ ដែលជា​​អង្គការ​មិន​រក​ប្រាក់ចំណេញ​អ​ន្ដ​រ​ជាតិ​។ ទិវានេះត្រូវបានបង្កើត​ឡើង​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៦៧ ចំនៅថ្ងៃកំណើតរបស់លោក Hans Christian Andersen គឺថ្ងៃទី២ ​មេសា។ ​ក្នុងទិវានេះ មានសកម្មភាពជាច្រើនរូមមាន ​ការ​ប្រកួត​ប្រជែង​សំណេរ-និពន្ធ​, ការ​ប្រកាស​ពាន​រង្វាន់​សៀវភៅ​ និង​ព្រឹ​ត្ដិ​ការណ៍​ជាមួយ​អ្នកនិពន្ធ​នៃ​អក្សរសិល្ប៍​របស់​កុមារ​។ 

ជា​រៀងរាល់​ឆ្នាំ​ អង្គការដែលជាសមាជិកនៃ IBBY នៅតាមបណ្ដាប្រទេសនិមួយៗ ក៏បានប្រារព្វអបអរសាទរ និងរៀបចំទិវា ICBD នេះ​ដែរ។

## មើលផងដែរ 
* World Book Day

## ឯកសារយោង 
* International Children's Book Day
ម៉ាយហឺរីទិច

**MyHeritage** នេះគឺជា វែបសាយ សម្រាប់ការរកឃើញ, ការចែករំលែកនិងរក្សាប្រវត្តិគ្រួសារ។ វាផ្តល់នូវបណ្តាញទូរស័ព្ទចល័តនិងប្រព័ន្ធកម្មវិធីដើម្បីប្រើប្រាស់របស់ខ្លួននៅទូទាំងពិភពលោក។ អ្នកប្រើអាចបង្កើតមែកធាងគ្រួសារអនឡាញរបស់ខ្លួនផ្ទាល់, ស្វែងរកដូនតា.

## តំណភ្ជាប់ក្រៅ 
* MyHeritage
* Official website in NL, FR, ES, SE, NO, DK, FI, PT, PL, DE
* Blog
* Facebook
* Twitter

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព័ត៌មានវិទ្យា
មនុហ

**មនុហ** (; ), រឺ **មកុត**, គឺជាក្សត្រចុងក្រោយនៃនគរសុធម្ម។ ព្រះមនុហបានសោយរាជ្យនៅសុធម្មចាប់ពីទសវត្ស១០៣០ ដល់ ១០៥៧ ដែលជាពេលទ្រង់ត្រូវបានវាយបង្ក្រាបដោយព្រះបាទអនិរុទ្ធនៃនគរបាកាន។ តាមរយៈទំនៀមប្បវេណីមន ព្រះមនុហជាក្សត្រទី៥៩នៃខ្សែស្រឡាយស្ដេច ដែលគេយល់ថាបានស្ថាបនានគរសុធម្មកំឡុងសម័យពុទ្ធកាលនៅក្នុងសតវត្សទី៦ ម.គ។

ការសរសេរឡើងវិញជាភាសាភូមា និងមនបុរាណក៏បាននិយាយហូរហែថាព្រះអនិរុទ្ធ ជាអ្នកប្រែសាសនាមកកាន់ពុទ្ធសាសនាថេរវាទវិញ បានទូលសូមព្រះរាជទានគម្ពីរបិដកខាងពុទ្ធសាសនាថេរវាទពីព្រះមនុហ។ ស្ដេចមនអង្គនេះ បើតាមស្មានមើលបានច្រានចោលព្រះរាជបំណងរបស់ព្រះអនិរុទ្ធ ដោយមានព្រះរាជឱង្ការថា ពួកភូមាដែលគ្មានវប្បធម៌នៅភាគខាងជើងមិនបានឱ្យតំលៃចំពោះសាសនាឡើយ។ ការបដិសេធនេះត្រូវបានព្រះអនិរុទ្ធប្រើដើម្បីជាលេសដើម្បីលុកលុយ និង សញ្ជ័យនគរមន។ ថ្វីបើមានរឿងនេះក៏ពិតមែន វាក៏ទំនងប្រហែលជាព្រះអនិរុទ្ធសញ្ជ័យសុធម្មដើម្បីបង្អាក់ការរុលមកភាគខាងលិចនៃអធិរាជាណាចក្រខ្មែរមកកាន់ឆ្នេរតនាវស្រីដែរ។ តែយ៉ាងណាក៏ដោយ តាមរយៈជំនឿបុរាណ ព្រះមនុហ និង ព្រះរាជវង្សានុវង្សព្រះអង្គរួមជាមួយព្រះសង្ឃប្រមាណ ៣០០០០ អង្គ និង សិប្បករសិល្បករមួយចំនួន ត្រូវបាននាំទៅកាន់បាកានវិញ។ រវាងឆ្នាំ១០៥០ និង ប្រមាណឆ្នាំ ១០៨៥ សិប្បករ និងសិល្បករមនជាច្រើនបានជួយកសាងបូជនីយដ្ឋានប្រមាណពីរពាន់កន្លែងនៅបាកាន សំណល់បូជនីយដ្ឋានទាំងនេះដែលសព្វថ្ងៃជាគូប្រជែងនូវភាពត្រចះត្រចង់នៃអង្គរវត្ត។

យ៉ាងណាក៏ដោយ ការស្រាវជ្រាវនាពេលថ្មីៗនេះ ទស្សនៈខ្លះលើកឡើងថា ឥទ្ធិពលមនក្នុងផ្ទៃប្រទេសក្រោយពេលការសញ្ជ័យរបស់ព្រះអនិរុទ្ធគឺជារឿងព្រេងនិទានដែលគេបានបំផ្លើសក្រោយសម័យនគរបាកាន ដែលរឿងនឹងនិទានពោលថានៅភូមាក្រោមពិតជាមិនមានរដ្ឋបុរីឯករាជ្យមាំមួនណាមួយឡើយមុនពេលការពង្រីកទឹកដីរបស់បាកាន។ ប្រវត្តិវិទូ ម៉ៃឃើល-អង្គស៊្វីន (អង្គស៊្វីន ២០០៥) លើកឡើងថាអត្ថិភាពនៃសុធម្មមិនស៊ីគ្នាតាមរយៈភស្តុតាងសហសម័យឡើយ។

ព្រះមនុហបានទូលសុំព្រះរាជទាន និងត្រូវបានចេញព្រះរាជានុញ្ញាតឱ្យកសាងប្រាសាទមនុហនៅបាកានក្នុងឆ្នាំ១០៥៩។ ខាងក្នុងប្រាសាទមានព្រះពុទ្ធរូបដ៏ធំសំបើមបីអង្គតាំងព្រះភ្នែនមើលទៅឃើញធំមែនទែនដោយសារតែមានរបងព័ទ្ធជុំវិញ និងទីតាំងទទឹងទទែង មិនសមរម្យត្រូវបានគេពោលថាតំណាងឱ្យការគាបសង្កត់ និង ការខ្វះនូវភាពស្រណុកសុខស្រួល នៃ 'ស្ដេចឈ្លើយសឹក' មានជារៀងដរាប។

## ឯកសារយោង
## គន្ថនិទេសន៍
* 
* 
* 
* 
*
នគរហង្សាវត្តីស្ដារ

**នគរហង្សាវត្តីស្ដារ** () គឺជានគរដែលគ្រប់គ្រងនៅភូមាក្រោម និង ភាគខ្លះនៃភូមាលើចាប់ពីឆ្នាំ១៧៤០ ដល់ ១៧៥៧។ នគរនេះបានធំធាត់ចេញពីការបះបោរមួយដោយពួកមន ដែលក្រោយមកក្លាយជាជនជាតិភាគច្រើននៅភូមាក្រោម ប្រឆាំងនឹងរាជវង្សតោនងូរបស់ភូមានៅអវៈស្ថិតនៅភូមាប៉ែកខាងលើ។ ការបះបោរនេះបានជោគជ័យក្នុងការស្ដារឡើងវិញនូវនគរហង្សាវត្តីនិយាយភាសាមនដែលបានដួលរលំទៅហើយ ធ្លាប់ជានគរមួយបានគ្រប់គ្រងភូមាក្រោមចាប់ពីឆ្នាំ១២៨៧ ដល់ ១៥៣៩។ ដោយមានការគាំទ្រពីពួកបារាំង នគរនេះបានលូតឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័សដោយការលុងយកចន្លោះទំនេរមួយនៅភូមាក្រោម និងបានបន្តការរុករុលឡើងទៅភាគខាងជើងតទៅទៀត។ នៅខែមីនា ១៧៥២ កងទ័ពរបស់ហង្សាវត្តីបានកាន់កាប់អវៈ និង បានបញ្ចប់រាជវង្សតោនងូដែលមានអាយុកាល ២៦៦ ឆ្នាំគត់។ ជិតដល់ដើមសតវត្សទី១៩ សមានកម្ម អាពាហ៍ពិពាហ៍ឆ្លងសាសន៍ និង ការហូរចូលដ៏ច្រើនសន្ធឹកនៃគ្រួសារភូមាពីភាគខាងជើងបានកាត់បន្ថយអត្រាប្រជាជនមនឱ្យក្លាយជាជនជាតិភាគតិចដ៏តូចមួយប៉ុណ្ណោះ។ សាលាខែត្របានជ្រើសតាំងអ្នកភូមានិយាយភាសាមនម្នាក់ក្នុងក្រសែរាជវង្សដោយយកគោរម្យងារមនថា ស្មេនធ៏ពុទ្ធកិត្តិ ជាក្សត្រនៃហង្សាវត្តីនៅថ្ងៃ ។

ក្នុងឆ្នាំ១៧៤២ កងកំលាំងហង្សាវត្តី បានចាប់ផ្ដើមវាយឆ្មក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំឡើងតាមទន្លេឥរាវត្តីឆ្ងាយហួសទៅដល់អវៈ។ ជិតដល់ឆ្នាំ១៧៤៥ ហង្សាវត្តីបានគ្រប់គ្រងភូមាក្រោមបានភាគច្រើន និង ភាគខ្លះនៃភូមាលើរហូតដល់ប្រំម៍ និង 6តោនងូ។ (នគរថ្មីនេះមិនបានគ្រប់គ្រងលើឆ្នេរតនាវស្រីដែលស្ថិតនៅភាគខាងជើងឡើយ។ ពួកមេដឹកនាំនៅមុំហ៍ (មោត្តមៈ) និង ថ្វាយ (តាវ៉យ) បានស្វះស្វែងរកការការពារពីប្រទេសស្យាម។)

សង្គ្រាមកិច្ចខ្នាតតូចបានបន្តរហូតដល់ខែវិច្ឆិកា ១៧៥១ នៅពេលនោះពញាដឹឡា ដែលបានស្នងរាជ្យបន្តពីស្មេនធ៏បានឡើងជាព្រះមហាក្សត្រក្នុងឆ្នាំ១៧៤៧ ហើយក៏បានផ្ដើមការលុកលុយខ្នាតធំយ៉ាងពេញទំហឹងទៅលើភូមាលើ។ កងប្រដាប់អាវុធហង្សាវត្តីបានរុលបន្តិចម្ដងៗទៅភាគខាងជើង និង ជាចុងក្រោយបានប្លន់បំផ្លិចបំផ្លាញរាជធានីអវៈក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៧៥២។ ពួកគ្រួសារព្រះញាតិវង្សត្រូវបាននិរទេសខ្លួនទៅកាន់ពគោ។ ដោយសារការគិតខុសថាបានឈ្នះនៅភូមាលើហើយ ពួកមេដឹកនាំហង្សាវត្តីបានត្រឡប់ទៅពគោវិញមុនកាលកំណត់ ដោយបន្សល់ទុកត្រឹមតែមួយភាគបីនៃកងទ័ពដឹកនាំដោយមេទ័ព ដាឡាបាន ឱ្យបោសសំអាតការតស៊ូចុងក្រោយនៅភូមាប៉ែកខាងលើប្រទេសតែប៉ុណ្ណេះកង។ 

នៅឆ្នាំ១៧៥៥ អង្គព្រះបានចាប់ផ្ដើមរុលទៅខាងត្បូង ដោយកាន់កាប់ដីសណ្ដឥរាវត្តីសិននៅខែមេសា និង ដាហ្កុន (បច្ចុប្បន្ន យ៉ាងហ្គូន) នៅខែឧសភា។ ទីក្រុងកំពង់ផែដែលការពារដោយបារាំងនៅសិអាង (ទ្ញីន) ត្រូវដណ្ដើមបានដោយការឡោមព័ទ្ធត្រឹមតែរយៈពេល ១៤ ខែប៉ុណ្ណោះ មកដល់ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៧៥៦។ ដោយជំនួយបារាំងត្រូវបានកាត់ផ្ដាច់អស់ ទីបញ្ចប់នៃព្រះរាជាណាចក្រនេះក៏បានខិតចូលមកដល់។ រាជធានីពគោក៏បានធ្លាក់ទៅនៅថ្ងៃ ៦ ឧសភា ឆ្នាំ១៧៥៧។

## កេរ្តិ៍ដំណែល
ការធ្លាក់នៃរាជាណាចក្រនេះគឺជាទីបញ្ចប់នៃឥស្សរភាពរបស់ពួកមនក៏ដូចជាការត្រួតត្រារបស់ពួកគេជាច្រើនសតវត្សមកហើយនៅឯភូមាក្រោម។ ការបណ្ដេញចេញមិនរើសមុខរបស់កងទ័ពកន្បោនក្នុងប្រទេសភាគខាងក្រោម បានបង្ខំពួកមនរាប់ពាន់នាក់រត់ចូលទៅកាន់ប្រទេសស្យាម។ គ្រួសារពួកភូមាមកពីភាគខាងជើងជាច្រើនក៏ចាប់ផ្ដើមមកតាំងទីលំនៅនៅដីសណ្ដ។ ជិតដល់ដើមសតវត្សទី១៩ សមីករណ៍ និងការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ឆ្លងសាសន៍បានកាត់បន្ថយអត្រាប្រជាជនមនមកត្រឹមជាជនភាគតិចដ៏តូចមួយក្រុមតែប៉ុណ្ណោះ។

## កំណត់
## ឯកសារយោង
## គន្ថនិទ្ទេសន៍
* 
* 
* 
* 
* 
*
ប្រវត្តិសាស្ត្រទីម័រខាងកើត

**ទីម័រខាងកើត** គឺជាប្រទេសមួយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលគេបានស្គាល់ជាផ្លូវការថា **សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យទីម័រខាងកើត**។ ប្រទេសនេះផ្ដុំឡើងដោយកោះទីម័រពាក់កណ្ដាលនៅភាគខាងកើត និង ប្រជុំកោះក្បែរនៃអាតៅរ៉ុ និង ចាកូ។ អ្នកស្រុករស់នៅដំបូងត្រូវបានគេគិតថាជាកូនចៅនៃមនុស្សទក្សិណរូប និង មលទ្វីប។ ពួកព័រទុយហ្កាល់បានចាប់ផ្ដើមធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយទីម័រនៅដើមសតវត្សទី១៦ និងបានធ្វើអាណានិគមកិច្ចវារហូតដល់ពាក់កណ្ដាលនៃសតវត្សនេះ។ ការប្រទាញប្រទង់គ្នាជាមួយពួកណេដឺឡន់ក្នុងតំបន់នេះនៅទីបំផុតបានចេញជាលទ្ធផលសន្ធិសញ្ញា ១៨៥៩ ដែលនៅក្នុងនោះព័រទុយហ្កាល់បានប្រគល់ពាក់កណ្ដាលនៃកោះនេះភាគខាងលិចអោយពួកហូឡង់ (ណេដឺឡន់)។ ជប៉ុនចក្រពត្តិបានកាន់កាប់ទីម័រខាងកើតកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ប៉ុន្តែព័រទុយហ្កាល់បានបន្តរដ្ឋអំណាចអាណានិគមសាជាថ្មីបន្ទាប់ពីការចុះចាញ់របស់ជប៉ុន។

ទីម័រខាងកើតបានប្រកាសឯករាជ្យពីព័រទុយហ្កាល់នៅថ្ងៃ ២៨ វិច្ឆិកា ១៩៧៥ ប៉ុន្តែត្រូវបានលុកលុយដោយប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីដែលជាប្រទេសជិតខាង ប្រាំបួនថ្ងៃក្រោយមកទៀត។ ប្រទេសនេះត្រូវបានភ្ជាប់បញ្ចូលជាខេត្តនៃឥណ្ឌូណេស៊ីនាពេលខាងក្រោយ។ កំឡុងពេលកាន់កាប់ពីរទសវត្សបន្តបន្ទាប់មក យុទ្ធនាការនៃសន្តិភាវកម្មបានកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់។ ទោះបីជាឥណ្ឌូណេស៊ីបានធ្វើការវិនិយោគខាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធជាច្រើនកំឡុងពេលកាន់កាប់របស់ខ្លួននៅទីម័រខាងកើតក្ដី ក៏សេចក្ដីទោមនស្សនៅតែមានជាធម្មតាដដែលជាដដែល។ រវាងឆ្នាំ ១៩៧៥ និង ១៩៩៩ មានមរណភាពទាក់ទងនឹងការប៉ះទង្គិចគ្នាដែលប៉ាន់ស្មានថាប្រហែល ១០២៨០០ នាក់ (ប្រហែល ១៨៦០០នាក់ ស្លាប់ដោយគេសំលាប់ និង មរណភាពក្រៅពីនោះ ៨៤២០០ នាក់មកពីភាពអត់ឃ្លាន និង ជំងឺដង្កាត់) ភាគច្រើនបានកើតមានឡើងកំឡុងពេលកាន់កាប់របស់ឥណ្ឌូណេស៊ី។

On 30 August 1999, in a UN-sponsored referendum, an overwhelming majority of East Timorese voted for independence from Indonesia. Immediately following the referendum, anti-independence Timorese militias — organised and supported by the Indonesian military — commenced a punitive scorched-earth campaign. The militias killed approximately 1,400 Timorese and forcibly pushed 300,000 people into West Timor as refugees. The majority of the country's infrastructure was destroyed during this punitive attack. On 20 September 1999, the International Force for East Timor (INTERFET) was deployed to the country and brought the violence to an end. Following a United Nations-administered transition period, East Timor was internationally recognised as an independent nation on 20 May 2002.
ឃុនល

**ឃុនល** (, ; ១២៧៤–១៣១១) ជាក្សត្រទីពីរនៃហង្សាវត្តីចាប់ពីឆ្នាំ១៣០៧ ដល់ ១៣១១។ ទ្រង់បានឡើងសោយរាជ្យបន្ទាប់ពីព្រះរៀមរបស់ទ្រង់ ព្រះបាទហ្វារ្យូដែលត្រូវបានគេធ្វើគត់។ ព្រះឃុនលមានខ្សែស្រឡាយមកពីជនជាតិឝាន និង មន។

នគរទ្រង់ជាសាមន្តរាជ្យមួយមានតែនាមរបស់អាណាចក្រសុខោទ័យ នៅភាគខាងកើត បើទោះបីជាអញ្ជឹងក៏ដោយ ក៏មានការវាយឆ្មក់បានកើតឡើងជាច្រើនលើកច្រើនសានៅជ្រលងស៊ិតោនដោយនគរលាននា (លានស្រែ) របស់ពួកទៃ។ ព្រះភាតាទ្រង់ ព្រះយ៉ានម៏ហ្ល៏ម៉ុន ដែលជាចៅហ្វាយស្រុកខេត្តស៊ិតោន និង ដូនវុនត្រូវបានសុគតក្នុងការវាយប្រហាររបស់លានស្រែនៅដូនវុន។ កាលណោះដោយគិតតែការពារការវាយឆ្មក់របស់សត្រូវ ព្រះឃុនលក៏ត្រូវបានធ្វើឃាតនៅឆ្នាំ១៣១១ ដោយព្រះភាតាថ្លៃរបស់ទ្រង់ មិនពលហើយក៏បានលើកព្រះបុត្រារបស់ខ្លួន ចៅអឱ្យឡើងសោយរាជ្យបល្លង្កជំនួសព្រះអង្គវិញ។

## កំណត់
## ឯកសារយោ
## គន្ថនិទេសន៍
* 
* 
* 
* 

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃហង្សាវត្តី (១២៨៧-១៥៥២)
ចៅអ

**ចៅអ** (, ; ១២៨៣–១៣២៣) ជាព្រះមហាក្សត្រទីបីនៃហង្សាវត្តីបាគូចាប់ពីឆ្នាំ១៣១១ ដល់ ១៣២៣។ ចៅអបានសោយរាជ្យពីព្រះបិតុច្ឆារបស់ទ្រង់ ឃុនល ដែលត្រូវបានធ្វើគត់ដោយព្រះបិតារបស់ទ្រង់ មិនពល នៅឆ្នាំ១៣១១។ នៅពេលនោះ ចៅអបានឡើងសោយរាជ្យបល្លង្កនៅថ្ងៃ ១០ មេសា ១៣១១ (ថ្ងៃសៅរ៍ ៦ រោចខែតាហ្គូ មី.ស. ៦៧៣) នគររបស់ទ្រង់ជាសាមន្តរាជ្យមានតែនាមរបស់សុខោទ័យ។ ព្រះអង្គថែមទាំងបានរៀបអភិសេកនឹងបុត្រីមួយអង្គរបស់ក្សត្រសុខោទ័យទៀតផង។ តែខណៈនោះ អំណាចសុខោទ័យបានធ្លាក់ចុះ ព្រះចៅអបានដណ្ដើមបានការកាន់កាប់ឆ្នេរតនាវស្រីពីព្រះចៅចក្រពត្តិមានតែនាមនៅសុខោទ័យមកវិញ។

រជ្ជកាលរបស់ទ្រង់មានសន្តិភាព និងភាពរុងរឿងយ៉ាងខ្លាំង ហើយព្រំសីមាខាងជើងរបស់ព្រះនគរមានភាពស្ងប់សុខ។ (មិនដូចភូមាក្រោម [ដូចខ្មែរថា ខ្មែរក្រោម ខ្មែរលើ] ស្ថិតនៅក្រោមព្រះនគរឯកភាពតែមួយនោះទេ ភូមាលើនៅតែគ្មានឯកភាព ហើយនៅតែបន្តការបែកបាក់គ្នាចំណោមពួកនគរតូចៗដដែល។ គ្មាននគរភូមាលើមួយណាអាចមានលទ្ធភាពបង្កសង្គ្រាមជាមួយនគរភាគខាងត្បូងដែលបានឯកភាពរួចហើយនោះទេ។) យ៉ាងណាមិញ ព្រះបំណងចង់បានឯករាជ្យពីសុខោទ័យដែលនឹងបង្កឱ្យមានកើតសង្គ្រាមនៅពេលអនាគតរវាងនគរទាំងពីរ។ (*ទ្រង់យ៉ាងហោចណាស់ក៏ជាអ្នកកាត់ឝានដូចព្រះមាតាទ្រង់ នីអ៊ូយ៉ាញ ព្រះភគិនីនៃព្រះបាទហ្វារ្យូក៏មានឈាមជ័រឝានពាក់កណ្ដាលផងដែរ។ ភាគនៃព្រះនាមរបស់ទ្រង់ **ចៅ** ជាព្រះយសរបស់ឝាន **សៅ**។*)

ទ្រង់មានព្រះរាជបុត្រមួយអង្គ ចៅឯ (ក្សត្រអនាគត) និង បុត្រីមួយអង្គជាមួយព្រះនាងសុខោទ័យ។

## ឯកសារយោង
## គន្ថនិទ្ទេសន៍
* 
* 
*
ចក្រីកែវ

យសសក្ដិ "ចក្រី" និង ឈ្មោះ "កែវ" នេះមានច្រើនសូមមើល៖
*ចក្រីកែវ ជាចតុស្ដម្ភ និង មេទ័ពខ្លាំងរបស់ព្រះស្រីជេដ្ឋា នៅក្រុងស្រឡប់ពិជ័យព្រៃនគរ មានងារពេញថា **ចៅពញាចក្រីកែវ** កាន់តំណែងនៅឆ្នាំ គស. ១៥១៦ អនិច្ចកម្មនៅឆ្នាំ គ.ស. ១៥១៦។
*ចក្រីកែវ ជាចតុស្ដម្ភ និង ព្រះភីលៀងនៃព្រះបាទបរមខត្តិយាចន្ទរាជា កាន់តំណែងនៅឆ្នាំ គស.១៥១៦-ប្រ.១៥៦៧ មានងារពេញថា **ឧកញ៉ាចក្រីកែវ**។
*ចក្រីកែវ ជាចតុស្ដម្ភ និង កវីនិពន្ធ ក្នុងរាជព្រះបាទអង្គដួង រឺ ព្រះ​បាទ​សម្ដេច​ព្រះ​ហរិរក្ស​រាមាឥស្សរាធិបតី លោកមានគោរម្យងារពេញជា **ឧកញ៉ាចក្រីកែវ**។ ស្នាដៃលោកគឺ រឿងដាវរឿង និពន្ធនៅឆ្នាំ ១៨៤១
ចន្ទ្រគ្រាស

សូមកុំច្រឡំជាមួយនឹងរាហូចាប់ចន្ទ្រ។thumb|200px|ចន្ទ្រគ្រាសថ្ងៃទី២៧ កញ្ញា ២០១៥

ចន្ទ្រគ្រា គឺជាដំណើរដែលព្រះចន្ទ្រ​ត្រូវបាន​បាំងពន្លឺព្រះអាទិត្យ​ដោយផែនដី។ បាន​សេចក្តីថា ព្រះចន្ទ្រស្ថិតនៅចំពីក្រោយផែនដី គឺនៅក្នុងស្រមោល​របស់ផែនដី ដែល​ធ្វើឲ្យ​ពន្លឺព្រះអាទិត្យ​មិនអាច​ចាំង​ដល់​ព្រះចន្ទ្របាន។នៅពេលនោះ ផែនដីស្ថិតនៅត្រង់ចំកណ្តាលនៃព្រះអាទិត្យ​និង​ព្រះចន្ទ្រ គឺជាពេលដែលព្រះចន្ទ្រពេញវង់។ ចន្ទ្រគ្រាស ​មានប្រភេទផ្សេងៗ និងរយៈពេលយូរ ឬឆាប់ អាស្រ័យនៅលើទីតាំងរបស់​ព្រះចន្ទ្រនៅលើគន្លងផ្លូវរបស់ខ្លួន។

ចន្ទ្រគ្រាសទាំងស្រុង ត្រូវបានបាំងពន្លឺពេញដោយផែនដី។ ចំណែកឯជាយចន្ទ្រគ្រាស គឺព្រះចន្ទ្រត្រូវបានបាំង​ដោយផែនដី​តែពាក់កណ្តាល។ ហេតុនេះ ព្រះចន្ទ្រ​ក្លាយជា​មានពណ៌ក្រហម ព្រោះព្រះចន្ទ្រ បានទទួលចំណាំង​ពន្លឺ​ព្រះអាទិត្យ​ដែល​ចាំង​ប៉ះ​នឹង​បរិយាកាស​ជុំវិញនៃ​ផែនដីដែលមានពណ៌ខៀវ។
## ប្រភេទនៃចន្ទ្រគ្រាស
ព្រះម៉ែវ័លលី

**​​ ព្រះម៉ែវ័លលី** () គឺ ទេពធីតានៃ ព្រហ្មញ្ញ សាសនា ហិណ្ឌូសាសនា , ព្រះនាង គឺ ទេពធីតាទេពជាយារបស់ព្រះស្កន្ទ.។ ៚   

### ព័ត៌មានលម្អិត 
* សាស្ត្រាវុធក្នុងព្រះហត្ថ ៖  ឈូកព្រះលំពែងសក្តិដងធ្នូ 
* យាន្តជំនិះ ៖ ​ក្ងោក ឬ ក្ដាន់

## កំណត់
## មើលផងដែរ 
* ចូលឆ្នាំខ្មែរ ឬ សង្ក្រាន្តខ្មែរ
* ព្រះត្រីសក្តិ
* ព្រះត្រីមូរតិ
* មាតរិកា
* នវទុរគា
* មហាវិទ្យា
* ព្រះជាយាព្រះគណេស
* ព្រះរាហុ
ចៅជេន

**ចៅជេន** (, ; ១៣០៣–១៣៣០) គឺជាមហាក្សត្រទីបួននៃហង្សាវត្តីបាគូចាប់ពីឆ្នាំ១៣២៣ ដល់ ១៣៣០។ ជាព្រះភាគិនេយ្យមួយអង្គនៃក្សត្រស្ថាបនិកនគរ ព្រះបាទហ្វារ្យូ ចៅជេនបានសោយរាជ្យបន្តពីព្រះភាតារបស់ទ្រង់ ចៅអ នៅខែកញ្ញា ១៣២៣។ ព្រះអង្គបានបាត់បង់ទឹកដីភាគខាងត្បូងនៃឆ្នេរតនាវស្រីទៅឱ្យអធិចៅសុខោទ័យដែលជាអធិចៅមានតែនាមរបស់នគរទ្រង់ និងបានរិះរកវិធីដើម្បីពង្រីកទឹកដីរបស់ព្រះអង្គលាតសន្ធឹងទៅទិសខាងជើង។ ទ្រង់បានសុគតនៅក្នុងសមរភូមិនៅពេលព្រះអង្គឡោមព័ទ្ធប្រមុំ (ព្យ៉ាយ)។

## រជ្ជកាល
ចៅជេនបានរើរាជធានីពីមុំហ៍ទៅបាគូ (បាហ្គោ) នៅខាងជើង បន្សល់ទុកឱ្យមុំហ៍នូវយោធភូមិមួយកងពលដ៏ខ្លាំងក្លា។ វាមិនច្បាស់លាស់ទាល់តែសោះ ថាការរើរាជធានីនេះត្រូវបានធ្វើឡើងយ៉ាងតក់កោហលដោយសារតែមានការកាន់កាប់ឡើងវិញនូវឆ្នេរតនាវស្រីរបស់អធិចៅសុខោទ័យរបស់ទ្រង់ រឺ ក៏យ៉ាងណានោះទេ។ (ក្នុងភាពខុសប្លែកគ្នានេះ ព្រះភាតារបស់ទ្រង់ ចៅអ ដែលបានរៀបអភិសេកជាមួយបុត្រីនៃក្សត្រសុខោទ័យ យ៉ាងណាក្ដីក៏បានកាន់កាប់ឆ្នេរទាំងនេះចុះមកដល់ទីក្រុងតនាវស្រីដែរ។) ព្រំសីមាភាគខាងត្បូងរបស់ព្រះចៅជេនប្រហែលជាមិនហួសឆ្ងាយពីម៉ុតម្ល៉ឹមឡើយ (ម៉ៅឡាម្រូង)។

នៅបាគូ ចៅជេនបានពង្រឹងការកាន់កាប់របស់ទ្រង់លើដីសណ្ដឥរាវតី និងបានរិះរកវិធីដើម្បីពង្រីកខ្លួនទៅភាគខាងជើងចូលទៅភូមាលើ។ ព្រះអង្គបានសុគតទៅដោយមិនបានសំរេចបំណង។ នៅឆ្នាំ១៣៣០ ព្រះអង្គបានវាយប្រហារប្រមុំ ទីក្រុងតាំងនៅត្រង់កន្លែងយុទ្ធសាស្ត្រ ហើយផុសខ្លួនឡើងស្ថិតក្រោមការកាន់កាប់ពីស្ដេចឯករាជ្យមួយអង្គ ជាមួយកងទ័ព និងកងសំពៅតូចៗដ៏ច្រើន។ ព្រះអង្គ ទ្រង់បានសុគតក្នុងសមរភូមិ ហើយកងទ័ពរបស់ទ្រង់ត្រូវទទួលរងការបរាជ័យ។

## ព្រះរាជសាវតារ
ដូចនឹងក្សត្រអង្គមុនទ្រង់ដែរ ចៅជេន ទ្រង់ក៏មានដើមកំណើតឝាន និងមនដូចគ្នា។ (*ទ្រង់ក៏យ៉ាងហោចណាស់ក៏មានសែលោហិតឝានខ្លះដែរ ដូចជាព្រះមាតាទ្រង់ នីអ៊ូយ៉ាញ ព្រះភគិនីនៃព្រះបាទហ្វារ្យូដែលមានឈាមឝានពាក់កណ្ដាល។ ភាគនៃព្រះនាមរបស់ទ្រង់ **ចៅ** ជាព្រះយសរបស់ឝាន **សៅ**។*)

នៅពេលទ្រង់បានក្លាយជាមហាក្សត្រ ចៅជេនទ្រង់បានរៀបអភិសេកជាមួយព្រះភគិនីអយ្យកាមួយមុនដំបូងចន្ទាមិនលុ ដែលជាបុត្រីនៃព្រះបាទឃុនល ហើយបានយកព្រះអគ្គមហេសីរបស់ព្រះភាតាទ្រង់ជាមហេសី គឺជាបុត្រីនៃស្ដេចសុខោទ័យ។ ទ្រង់យ៉ាងហោចណាស់ក៏មានបុត្រាតែបួនអង្គ (ពញាឧ មិនលិន្កា ប្យ៉ាត្តាបា និង លោកពញា) ហើយនិងបុត្រីមួយអង្គ មហាទេវី។

## កំណត់
## ឯកសារយោង
## គន្ថនិទ្ទេសន៍
* 
* 
*
នីអ៊ូយ៉ាញ

**នីអ៊ូយ៉ាញ** (, ; រ. ទសវត្ស១២៦០ &ndash; ទសវត្ស១៣២០) ជាព្រះនាងមួយអង្គនៃនគរហង្សាវត្តី ដែលទ្រង់ជាព្រះភគិនីនៃស្ដេចពីរព្រះអង្គ គឺហ្វារ្យូ និង ឃុនល ហើយក៏ជាព្រះមាតានៃស្ដេចពីរព្រះអង្គដែរគឺ ចៅអ និង ចៅជេន។ ទ្រង់ក៏ជាព្រះមហយ្យកានៃព្រះបាទរាជាធិរាជ ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាក្សត្រហង្សាវត្តីដ៏មហស្ចារ្យបំផុត។ ព្រះនាង និងព្រះស្វាមីទ្រង់ មិនពល មានតួនាទីជាអ្នកជ្រោមជ្រែងក្សត្រនៅឆ្នាំ១៣១០ នៅពេលនោះទ្រង់បានផ្ដួលរំលំព្រះភាតាទ្រង់ឃុនល និងបានបន្តុបព្រះបុត្រាច្បងរបស់ពួកទ្រង់ ចៅអឱ្យឡើងសោយរាជ្យវិញ។

## ព្រះរាជសាវតារ
អនាគតព្រះវររាជិនីមាតាបានប្រសូតនៅក្បែរសុធម្មដែលមានមាតាបិតាជារាស្ត្រសាមញ្ញ បិតាជាតិជាឝាន និងមាតាជាតិជាមន។ ទ្រង់មានព្រះរៀមបីអង្គគឺ ព្រះហ្វារ្យូ ព្រះឃុនល និងព្រះយ៉ាន-មហ្ល។ ជាព្រះកនិដ្ឋាភគិនីពៅនៃព្រះហ្វារ្យូ និងឃុនល ដែលព្រះរៀមរបស់ទ្រង់ទាំងពីរបានប្រសូតនៅទស្សវត្សឆ្នាំ១២៥០ ព្រះនាងទំនងជាប្រសូតនៅចុងទសវត្សឆ្នាំ១២៥០ រឺ ដើមទសវត្សឆ្នាំ១២៦០។ ព្រះនាងបានសោយទិវង្គតកំឡុងរជ្ជកាលនៃព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ចៅអ (១៣១០-១៣២៤)។

## ជួយជ្រោមជ្រែងការបះបោររបស់ព្រះហ្វារ្យូ
តាមរយៈ រឿងព្រេង នីអ៊ូយ៉ាញក្នុងភាពជាយុវតីព្រះនាងមានសំរស់ស្រស់សោភាខ្លាំងណាស់។ នៅឆ្នាំ១២៨១ ព្រះភាតារបស់ទ្រង់ហ្វារ្យូតាមដឹងមកថាបានប្រើសម្ផស្សដ៏ស្រស់ស្អាតដើម្បីដណ្ដើមយកតំណែងចៅហ្វាយស្រុកខេត្តមុំហ៍។ ព្រះហ្វារ្យូបានរាជទានឱ្យព្រះនាងនីអ៊ូយ៉ាញជ្រើសរើសកន្លែងស្រង់ព្រះវារីតាមយុទ្ធសាស្ត្រក្នុងទីទន្លេត្រង់កន្លែងដែលចៅហ្វាយស្រុកមុំហ៍អាចមើលឃើញព្រះនាង។ ចៅហ្វាយស្រុកបានលង់ស្នេហានឹងព្រះនាងនីអ៊ូយ៉ាញ ហើយសុំរាជទានព្រះនាងរៀបអភិសេកជាមួយ។ នៅក្នុងព្រះរាជពិធីអភិសេក ព្រះហ្វារ្យូបានសំលាប់ចៅហ្វាយស្រុកនោះទៅ ហើយបានក្លាយជាអម្ចាស់នៃមុំហ៍។

## ឯកសារយោង
ជេនបុន

**ជេនបុន** ( ; ១២៩៥–១៣៣០) ជាក្សត្រទីប្រាំនៃនគរហង្សាវត្តីនៅភូមា។ ជាមន្ត្រីវាំងមួយរូបក្នុងរាជវាំងមុំហ៍ លោកបានដណ្ដើមរាជ្យបាន ប្រាំពីរថ្ងៃក្នុងឆ្នាំ១៣៣០ បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតនៃព្រះបាទចៅជេននៅសមរភូមិនៅឯប្រមុំ។ រជ្ជកាលរបស់ជេនបុនជារជ្ជកាលដ៏ខ្លី។ ព្រះអគ្គមហេសីរបស់ចៅជេន ចន្ទាមិនលុបានរៀបចំរាជ្យប្រហារមួយ ហើយបានប្រគល់រាជបល្លង្កថ្វាយព្រះចៅឯ បុត្រានៃចៅអ និងព្រះនាងនៃសុខោទ័យ។

## ឯកសារយោង
## គន្ថនិទ្ទេសន៍
* 
*
ខេត្តវិបុលសង្គ្រាម

**ខេត្តវិបុលសង្គ្រាម** (សៀម : จังหวัดพิบูลสงคราม) គឺជាអតីតខេត្តរបស់សៀមពីឆ្នាំ ១៩៤១ ដល់ ១៩៤៦។ខេត្តនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងបន្ទាប់ពីសៀមបានឈ្លានពានលេបយកទឹកដីរបស់ប្រទេសកម្ពុជាក្រោយសង្គ្រាមបារាំង-សៀមឆ្នាំ ១៩៤០-១៩៤១។ឈ្មោះរបស់ខេត្តនេះគឺយកតាមឈ្មោះរបស់លោកសេនាប្រមុខប្លែក វិបុលសង្គ្រាមដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីសៀមនៅពេលនោះ។ខេត្តនេះត្រូវបានរំលាយចោលហើយប្រគល់ទៅឲ្យបារាំងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៦។

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
ខេត្តវិបុលសង្គ្រាម ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤១ បន្ទាប់ពីបារាំងបានប្រគល់ទឹកដីខេត្តសៀមរាប(លើកលែងទីក្រុងសៀមរាបនិងប្រាសាទអង្គរវត្ត) ខេត្តឧត្ដរមានជ័យ និង ខេត្តបន្ទាយមានជ័យទៅឲ្យសៀមក្រោយសង្គ្រាមបារាំង-សៀម។

នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកសេនាប្រមុខប្លែក វិបុលសង្គ្រាមចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៤១ ដល់ឆ្នាំ ១៩៤៦ ខេត្តបាត់ដំបងនិងខេត្តសៀមរាបរបស់ខ្មែរត្រូវបានបានប្ដូរឈ្មោះទៅជាភាសាសៀមព្រមទាំងឈ្មោះស្រុកនៅក្នុងខេត្តទាំង ០២ នេះផងដែរ។

នៅចុងឆ្នាំ ១៩៤១ លោកសេនាប្រមុខប្លែក វិបុលសង្គ្រាមបានធ្វើទស្សនកិច្ចទៅបណ្ដាខេត្តដែលខ្លួនទើបឈ្លានពានបានពីប្រទេសកម្ពុជាហើយនៅពេលនោះហើយដែលលោកសេនាប្រមុខប្លែក វិបុលសង្គ្រាមបានប្រកាសឲ្យផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះថ្មីជាភាសាសៀមជំនួសឲ្យឈ្មោះខេត្តជាភាសាខ្មែរសំខាន់ៗដូចជា ៖

* ខេត្តបាត់ដំបង ប្ដូរឈ្មោះទៅជាចង្វាតព្រះដំបង(จังหวัดพระตะบอง)ហើយសៀមក៏បានបង្កើតឲ្យមាននិមិត្តសញ្ញាខេត្តថែមទៀត

* ខេត្តសៀមរាប ប្ដូរឈ្មោះទៅជាចង្វាតវិបុលសង្គ្រាម(จังหวัดพิบูลสงคราม)ពោលគឺយកតាមឈ្មោះរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រីសៀមគឺប្លែក វិបុលសង្ក្រាមនោះឯង។ដោយសារសៀមស្អប់ណាស់ចំពោះឈ្មោះ**សៀមរាប**នេះពីព្រោះជាឈ្មោះដែលរំលឹកដល់បរាជ័យនៃទ័ពសៀមដែលច្បាំងចាញ់កងទ័ពខ្មែរនៅស្ទឹងសៀមរាបនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទច័ន្ទរាជានាសម័យលង្វែក

* ទឹកដីភាគខាងជើងខេត្តកំពង់ធំដែលជាអតីតខេត្តម្លូព្រៃ ទន្លេរពៅនិងផ្នែកខ្លះនៃអតីតខេត្តកំពង់ស្វាយនោះត្រូវប្ដូរឈ្មោះទៅជាចង្វាតនគរចម្ប៉ាស័កិ្ត(จังหวัดนครจัมปาศักดิ์)។

ខេត្តវិបុលសង្គ្រាម ត្រូវបានរំលាយចោលនិងប្រគល់ទៅឲ្យឥណ្ឌូចិនបារាំងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៦ បន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋបារាំងបានប្រើប្រាស់សិទ្ធិវ៉ីតូដើម្បីគំរាមកំហែងនិងរារាំងមិនឲ្យសៀមចូលជាសមាជិករបស់អង្គការសហប្រជាជាតិបានឡើយ។

## រដ្ឋបាល 
ខេត្តវិបុលសង្គ្រាម ត្រូវបានរដ្ឋអំណាចសៀមចែកចេញជា ០៦ ស្រុក(អាំភើ)ដោយយកស្រុកក្រឡាញ់ធ្វើជាទីរួមខេត្ត ៖

## ឯកសារយោង
ស្រែន្យាធិបតីសោម

**ចៅពញាស្រែន្យាធិបតីសោម** (*ចៅពញា* ជាស័ក្ដិ *ស្រែន្យាធិបតី* ជាងារ *សោម* ជាឈ្មោះ) ជាចៅហ្វាយស្រុកខែត្ររលាប្អៀរ ហើយក៏ជាមេទ័ពរបស់ព្រះស្រីជេដ្ឋាផងដែរ។ 
## ប្រវត្តិ និង ការងារ
ក្រោយពីព្រះបាទចន្ទរាជាទទួលបានទូកចង្ហាន់ហុយមក។ ទ្រង់ក៏ស្ដេចបង្គាប់ចៅពញាសេនាធិបតីសង្គ្រាមសុខឱ្យប្រមូលស្បៀងអាហារ និង គ្រឿងសស្ត្រាវុធទុកក្នុងបន្ទាយនោះជាកំលាំងទ័ព។ លុះទ្រង់ប្រមូលរេហ៍ពលបានសូរេចហើយស្ដេចធ្វើព្រះរាជដំណើរទ័ពទៅដល់វាលសាបអង្កាម (ភូមិនេះទៅខាងលិចកំពង់ឆ្នាំង)។ នៅទីនោះទ្រង់បានប្រទះនឹងទ័ពសម្ដេចចៅហ៊្វាកៅ។ មួយរំពេចនោះ ស្ដេចចាត់ឱ្យបរកងទ័ព ចូលច្បាំងនឹងទ័ពចៅហ្វាយកៅឥតរួញរា។ ទ័ពទាំងសងខាងច្បាំងគ្នាជាកោលាហលតាំងពីអាវុធវែងរហូតដល់អាវុធខ្លី។ ពួកពលសេនាចូលតតាំងច្បាំងប្រកាប់គ្នាខ្លាំងមហិមាណាស់នឹងរៀបរាប់ឱ្យអស់ពុំបាន។ ខណៈនោះមានអភូតហេតុមួយគួរឱ្យអស្ចារ្យណាស់គឺដំរីភ្លុកមួយជាឧត្តមធំណាស់របស់សម្ដេចចៅពញាកៅ (ខាងស្ដេចកន) ជាមេទ័ពត្រើយខាងកើត វាផ្អើលរត់ទៅដល់ព្រេចដំបូកមួយរលើងរលំទាំងដើមឈើរមៀលទៅលើកងទ័ពខ្លួនឯងបែកទាំងសំបុកឱម៉ាល់ ព្រលួតល័ខ ហើយហើរទៅទិចកងទ័ពសម្ដេចចៅហ៊្វាកៅទៀត។ រេហ៍ពលទាំងនោះទ្រាំនឹងឱម៉ាល់ ព្រលួតល័ខ ពុំបានក៏រត់ខ្ចាត់ខ្ចាយបែកទ័ពទៅ។
ខាងកងទ័ពនៃសម្ដេចចៅពញាចន្ទរាជា ឃើញដូច្នោះ ក៏តាមដេញទ័ពសម្ដេចចៅហ៊្វាកៅទៅទៀត។ លុះកងទ័ពនេះទាន់ ឃើញសម្ដេចចៅហ៊្វាកៅ ហើយសម្ដេចចៅហ៊្វាកៅក៏រា-តនឹងសេនាទាហានសម្ដេចចៅពញាចន្ទរាជា។ សម្ដេចចៅពញាចន្ទរាជា ស្ដេចចូលតយុទ្ធទល់គ្នានឹងចៅហ៊្វាកៅ។ លុះប្រយុទ្ធគ្នាមិនបានប៉ុន្មានភ្លេងផង សម្ដេចចៅពញាចន្ទរាជា ក៏កាប់ត្រូវស្មាចៅហ៊្វាកៅមួយអន្លើ ចៅហ៊្វាកៅមានពិការជាទំងន់។ សេនាទាហានខាងសម្ដេចចៅហ៊្វាកៅជួយការពារនាំរត់ឆ្លងទៅក្រាបទូលព្រះស្រីជេដ្ឋា (ស្ដេចកន) តាមការណ៍ដែលបែកទ័ព ហើយស្លាប់ចៅពញាចក្រីកែវនោះ។ ឯសេនាទាហានខាងសម្ដេចចៅពញាចន្ទរាជា កាលសម្ដេចចៅហ៊្វាកៅរត់ទៅនោះ ហើយដេញតាមពុំទាន់ក៏ចាប់យកតែ គោ ក្របី ដំរី សេះ ស្បៀងអាហារ សស្ត្រាវុធជាច្រើននាំទៅក្រាបទូលថ្វាយ។ សម្ដេចចៅពញាចន្ទរាជា ស្ដេចទ្រង់ជ្រាបហើយ ទ្រង់លើកកងទ័ពចូលទៅបោះទ័ពនៅខាងលិចភូមិរលាប្អៀរក្នុងខែត្ររលាប្អៀរ (ខែត្រកំពង់ឆ្នាំងសព្វថ្ងៃនេះ)។
ចំណែកខាងចៅពញាស្រែន្យាធិបតីសោម ចៅហ្វាយស្រុកខែត្ររលាប្អៀរខាងព្រះស្រីជេដ្ឋា (ស្ដេចកន) បានដឹងហើយ ក៏ឱ្យកេណ្ឌកងទ័ពឡើងរក្សានាទីបន្ទាយ។ ប៉ុន្តែរាស្ត្រពុំចុះកំណែនសោះ បែរជានាំគ្នាយកបណ្ណាការចូលទៅគាល់ថ្វាយខ្លួនធ្វើរាជការក្នុងសម្ដេចចៅពញាចន្ទរាជា ជាច្រើននាក់ទៅវិញ។ ចៅហ្វាយស្រុកសោមដឹងដូច្នោះហើយ ក៏នាំគ្រប់គ្រួដឹកកូនជញ្ជូនចៅរត់តាម សម្ដេចហ៊្វាកៅ។ លុះរត់ទៅពុំទាន់ចៅហ៊្វាកៅ ចៅហ្វាយស្រុកសោមក៏ចូលទៅជ្រកក្នុងបន្ទាយភ្នំពេញហើយស្លាប់ក្នុងទីនោះ។
សម្ដេចចៅពញាចន្ទរាជា ព្រះអង្គទ្រង់ជ្រាបថា: "ចៅពញាស្រែន្យាធិបតីសោម ចៅហ្វាយស្រុកខែត្ររលាប្អៀររត់ទៅហើយ" ទ្រង់ក៏បានជ្រើសរើសយកហ្លួងរាជាភឹមឱ្យធ្វើជាចៅហ្វាយស្រុកឡើង។ ទ្រង់ឱ្យប្រមូលរាស្ត្រប្រជា ស្បៀងអាហារសស្ត្រាវុធទុកជាកំលាំងសឹកសង្គ្រាមសំរាប់ស្រុកនោះ។
## ឯកសារយោង
*ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្រែន្យាធិបតីនៃស្រឡប់ដូនតីពិជ័យព្រៃនគរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចៅពញានៃស្រឡប់ដូនតីពិជ័យព្រៃនគរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេទ័ពនៃស្រឡប់ដូនតីពិជ័យព្រៃនគរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចៅហ្វាយស្រុកនៃស្រឡប់ដូនតីពិជ័យព្រៃនគរចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចៅហ្វាយស្រុកខែត្ររលាប្អៀរ
ចន្ទាមិនលុទី១

**ចន្ទាមិនលុទី១** (, ; បានសុគត រ. ឆ្នាំ១៣៦៣) ជាព្រះមហាក្សត្រីនៃក្សត្របីព្រះអង្គរបស់នគរហង្សាវត្តី ហើយក៏ជាអ្នកមានឥទ្ធិពលពិតនៅពីក្រោយព្រះរាជបល្លង្ក។ ឃាតកម្មរបស់ព្រះនាងទៅលើព្រះស្វាមីទីពីររបស់ទ្រង់ ព្រះបាទចៅឯ ដែលជាព្រះនត្តានៃក្សត្រសុខោទ័យបានបណ្ដាលឱ្យមានការលុកលុយពីសុខោទ័យ។ ព្រះស្វាមីទីបីរបស់ទ្រង់ ព្រះពញាឯល៏ ដែលព្រះនាងទ្រង់បានលើកឱ្យឡើងសោយរាជ្យ បានបង្ក្រាបការលុកលុយបាន ដែលនាំឱ្យនគរនេះទទួលបានឯករាជ្យពេញលេញពីសុខោទ័យ។

## ព្រះរាជជីវភាពដំបូង
ដូចទៅនឹង គ្រួសាររាជវង្សហង្សាវត្តីទាំងអស់ ព្រះនាងចន្ទាមិនលុមានដើមកំណើតជាឝាន និង មន។ ព្រះនាងជាបុត្រីនៃព្រះបាទឃុនល ហើយក៏ជាព្រភាគិនេយ្យានៃព្រះបាទហ្វារ្យូ ស្ថាបនិកនៃរាជវង្សនេះ។ ព្រះនាមកំណើតរបស់ព្រះនាងគឺ នីនអានប៉ូ (; )។ ព្រះនាងធ្លាប់បានរៀបអភិសេលើកដំបូងនឹងព្រះភាតាជីដូនមួយរបស់ទ្រង់ ចៅជេន ដែលព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គគឺព្រះនាង នីអ៊ូយ៉ាញ ហើយព្រះបិតារបស់ព្រះនាង ឃុនល គឺជាព្រះរៀមនិងព្រះអនុជនឹងគ្នា។ ព្រះរាជអភិសេកនេះពិតជាលំបាកណាស់សំរាប់ទ្រង់ ខណៈពេលនោះព្រះបិតាចៅជេន មិនពល បានធ្វើគត់ព្រះបិតាព្រះនាងដែលជាក្សត្រពេញច្បាប់នៅឆ្នាំ ១៣១១។ (មិនពល និង នីអ៊ូយ៉ាញ បានលើកបុត្រាច្បងរបស់ខ្លួនចៅអ បុត្រាបន្ទាប់ចៅជេន អោយឡើងសោយរាជ្យជាបន្តបន្ទាប់)។

## ឯកសារយោង
## គន្ថនិទ្ទេសន៍
* 
*
ចៅឯ

**ចៅឯ** រឺ **ចៅឯកន់កូន** (  រឺ  ; ១៣០៣–១៣៣០) ជាក្សត្រទីប្រាំមួយនៃហង្សាវត្តីបាគូនៅភូមា ដែលបានគ្រងរាជសម្បត្តិរយៈពេល ៤៩ ថ្ងៃ នៅឆ្នាំ១៣៣០។ ទ្រង់ជាបុត្រានៃព្រះបាទចៅអ និងព្រះម្នាងទេពីនៃសុខោទ័យ។ បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបិតុលារបស់ទ្រង់ព្រះបាទចៅជេននៅឆ្នាំ១៣៣១មក ព្រះអង្គម្ចាស់វ័យក្មេងនេះត្រូវបានគេលើកឱ្យឡើងសោយរាជ្យដោយព្រះមហាក្សត្រីចន្ទាមិនលុ។ ម្ចាស់ក្សត្រីដែលពោរពេញដោយអំណាចឥទ្ធិពលបានបណ្ដេញក្សត្រជ្រែករាជ្យមួយអង្គ ជេនបុនដែលសោយរាជ្យបានរយៈកាលតែ ប្រាំពីរថ្ងៃគត់ ឱ្យចុះចេញពីរាជបល្លង្ក។ 

ត្បិតតាមបច្ចេកទេស ព្រះនាងគឺជាព្រះមាតុលារបស់មហាក្សត្រក្មេងដែលព្រះបិតារបស់ទ្រង់ជាព្រះភាតាអយ្យកាមួយរបស់ព្រះនាង ចន្ទាមិនលុមិនខ្វល់ទេនៅតែលើកខ្លួនឯងជាព្រះអគ្គមហេសីរបស់ចៅឯដោយអង្គឯង។ តាមរយៈពង្សាវតារជាច្រើន ចៅឯបានផ្ដល់សេចក្ដីគោរពដល់ព្រះនាងដូចជាព្រះមាតុលារបស់ទ្រង់ ហើយបានចំណាយពេលច្រើនជាមួយពួកស្នំក្នុងព្រះរាជវាំង។ ក្រោយពីប៉ុន្មានខែមក ម្ចាស់ក្សត្រីក៏បានបំពុលក្សត្រក្មេងអង្គនេះ ហើយលើកព្រះភាតាបិតាតែមួយរបស់ព្រះនាង ពញាឯល៏ អនុរាជនៃបាគូ ឱ្យឡើងសោយរាជ្យ។ (ព្រះនាងជាថ្មីម្ដងទៀតក៏តាំងព្រះអង្គឯងជាអគ្គមហេសីដដែល។)

អំពើឃាតកម្មលើចៅឯបានធ្វើឱ្យព្រះចៅសុខោទ័យទ្រង់ព្រះពិរោធយ៉ាងខ្លាំងដោយសារតែចៅឯជាព្រះនត្តាមួយអង្គរបស់ទ្រង់ដែរ។ កងទ័ពសុខោទ័យក៏បានលើកមកលុកលុយ ប៉ុន្តែត្រូវបានបង្ក្រាប។ ចាប់ពីពេលនោះមក ហង្សាវត្តីក៏បានបោះបង់ចោលឋានៈជាសាមន្តរាជ្យដែលមានតែឈ្មោះរបស់សុខោទ័យចោលទៅ។

## ឯកសារយោង
## គន្ថនិទ្ទេសន៍
* 
*