នគរតម្ព្រលិង្គ

រូបភាពតូច| អង្គភាពនយោបាយនៅឧបទ្វីបសៀមនៅដើមសហសវត្សទីមួយ។
**តម្ព្រលិង្គ** គឺជានគរ ម៉ាឡេ ឥណ្ឌា ដែលមានទីតាំងនៅ ឧបទ្វីបម៉ាឡេ (នៅ ភាគខាងត្បូងប្រទេសថៃ សម័យទំនើប) ដែលមានស្រាប់យ៉ាងហោចណាស់ចាប់ពីសតវត្សទី ២ ដល់ទី ១៣ នៃគ.ស។   វាប្រហែលជាស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលរបស់ ស្រីវិជ័យ មួយរយៈ  ប៉ុន្តែក្រោយមកបានឯករាជ្យពីវា ឬជាទូទៅជាសម្ព័ន្ធមិត្តជាជាងអ្នកសញ្ជ័យ និងវរសេនាធំ។  

តម្ព្រលិង្គ ដំបូងបានបញ្ជូនស្ថានទូតទៅប្រទេសចិនក្រោម រាជវង្សសុង ក្នុងឆ្នាំ ១០០១ ។ នៅក្នុងសតវត្សទី ១២ វាអាចឬប្រហែលជាមិនស្ថិតនៅក្រោម ការគ្រប់គ្រង របស់ នគរបាកាន ភូមា និងរាជាណាចក្រស្រីលង្កា។  នៅកម្ពស់របស់វានៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ១៣ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តេច ចន្ទ្រភានុ នោះ តម្ព្រលិង្គ មានឯករាជ្យ ប្រមូលផ្តុំ និងបង្រួបបង្រួមអំណាចរបស់ខ្លួន ហើយថែមទាំងបានលុកលុយប្រទេសស្រីលង្កាទៀតផង។  នៅចុងសតវត្សន៍ទី ១៣  ត្រូវបានកត់ត្រាក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសៀមថាជា នគរស៊ីធម្មរាត ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ ព្រះរាជាណាចក្រ ថៃសុខោទ័យ។ 

## ទីតាំង 
នៅក្នុងស្នាដៃសតវត្សទី 13 របស់គាត់ *Zhu Fan Zhi* ប្រវត្តិវិទូចិន Zhao Rugua និយាយអំពីរដ្ឋ *តាន់ម៉ាលិង* ( *Tan-ma-ling* ,) ដោយ​ពណ៌នា​ថា​ជា​សេនា​របស់​ស្រីវិជ័យ។  ថាតើ *តាន់ម៉ាលិង* អាចត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណជាមួយ តម្ព្រលិង្គ គឺគួរឱ្យសង្ស័យដែរឬទេ។  អ្នកឯកទេសខាងបាបកម្ម Roderich Ptak ស្នើជំនួសវិញដើម្បីកំណត់ទីតាំងវានៅក្នុង តំបន់ តេមពេលិង នៃ ប៉ាហាំង ។  ផ្ទុយទៅវិញ ស៊ុង ស៊ី បានរៀបរាប់អំពី តម្ព្រលិង្គ ក្រោមឈ្មោះ *តាន់-ម៉ី-លីវ* ហើយនិយាយថា តម្ព្រលិង្គហាក់បីដូចជាទីពឹងរបស់ អាណាចក្រខ្មែរ ក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ (រ.១១៨១-១២១៨)។  

ប្រភពជនជាតិដើមភាគតិចនៃប្រវត្តិសាស្រ្ត តម្ព្រលិង្គ គឺជាសិលាចារឹកឆ្នាំ ១១៨៣ ដែលសរសេរជា ភាសាខ្មែរ ដោយឆ្លាក់នៅលើមូលដ្ឋាននៃរូបសំណាកព្រះពុទ្ធសំរិទ្ធដែលត្រូវបានរកឃើញនៅវត្ត Hua Wiang ក្នុងស្រុក ឆៃយ៉ា ខេត្ត សុរាស្ត្រធានី។ វាផ្តល់នូវចំណាប់អារម្មណ៍នៃស្ថានភាពនយោបាយរបស់ តម្ព្រលិង្គ នៅចុងសតវត្សទីដប់ពីរ។  ប្រភពសំខាន់មួយទៀតគឺសិលាចារឹកសំស្រ្កឹតដែលសរសេរទៅព្រះបាទ ចន្ទ្រភានុ នៃ តម្ព្រលិង្គ ចុះថ្ងៃទី ១២៣០ ។ វាផ្តល់ឱ្យស្តេចនូវ  "ស្រី ធម្មរាជ" ដែលជាភស្តុតាងសម្រាប់ការកំណត់អត្តសញ្ញាណ តម្ព្រលិង្គ ជាមួយ នគរស្រីធម្មរាជ ( *Nagara Śrī Dharmarāja* ជាភាសាសំស្ក្រឹត) ។  

## ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
### គោលនយោបាយឆ្នេរសមុទ្រដើម: សតវត្សទី ៥ មុនគ.ស. - សតវត្សទី ៥ នៃគ.ស 
បច្ចុប្បន្ន-ឧបទ្វីបថៃត្រូវបានចាត់ទុកថាជាតំបន់សំខាន់មួយក្នុងអន្តរកម្មសង្គមជាច្រកផ្លូវរវាង សមុទ្រចិនខាងត្បូង និង មហាសមុទ្រឥណ្ឌា ចាប់តាំងពីសម័យបុរេប្រវត្តិ (គ.ស. 500 BCE–500 គ.ស.)។   តម្គឺព្រលិង្គជានយោបាយកណ្តាលដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងតំបន់ដែលត្រូវបានលើកឡើងនៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ប្រទេសឥណ្ឌាក្នុងសតវត្សទី 2 នៃគ.ស.។  អ្នកប្រាជ្ញពីមុនសន្មតថា តម្ព្រលិង្គ មានទីតាំងនៅជិត នគរស្រីធម្មរាជ ឬលីហ្គ័រ ដោយផ្អែកលើអត្ថបទដែលមាននៅក្នុងសិលាចារឹកលេខ ២៨ ដែលបានរកឃើញនៅក្នុងប្រាសាទព្រះមហាធាតុនៅកណ្តាលនៃនគរស៊ីធម្មរាតសម័យទំនើប ដោយឆ្លាក់ អក្សរប៉ាឡាវ៉ា ជា ភាសាសំស្ក្រឹត ចុះកាលបរិច្ឆេទនៅសតវត្សទី ៥នៃគ.ស។ 

នៅក្នុងសម័យនេះ តម្ព្រលិង្គ មាន មណ្ឌល សំខាន់ៗចំនួន ៥ ដែលមានទីតាំងនៅច្រាំងទន្លេ Khong Tha Khai, Khlong Tha Chieo - Tha Thon, Khlong Tha Lat, ទន្លេ Maying  និងធំបំផុតនៅលើ dune Haad Sai Keao ដែលត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាជាកណ្តាលនៃ តម្ព្រលិង្គ ។  យោង​តាម​រឿងព្រេង​របស់​នគរ​ស៊ី​ធម្ម​រា​ត ពញាស្រីធម្មសោករាជ ឬ ននរបតី (   ;  ) មកពី ស្រុក ហង្សាវតី របស់ មន  រួមជាមួយនឹងប្អូនប្រុសរបស់គាត់ឈ្មោះ ធរនន្ទ (  ) បាននាំញាតិញោម និងទាហានចំនួន ៣ ម៉ឺននាក់ រួមជាមួយនឹងព្រះសង្ឃ ២ អង្គ  ) និង ពុទ្ធសាគរ(  ) បាន​ផ្លាស់​ទៅ​ទិស​ខាង​ត្បូង​ទៅ​តាំង​ទី​លំនៅ​នៅ Khao Chaa Prab (  ) នៅក្នុង ខេត្ត ក្របី នាពេលបច្ចុប្បន្ន ហើយក្រោយមកបានផ្លាស់ប្តូរទីតាំងដើម្បីបង្កើត នគរស្រីធម្មរាស្ត្រ ។ 

### យុគសម័យមាស: សតវត្សទី ១០ - ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ១៣ 
#### ការពង្រីកខាងជើង៖ សតវត្សទី ១០-១១ 
ក្នុងកំឡុងសតវត្សទី ១០-១១ បន្ទាប់ពីទទួលបានឯករាជ្យពី ស្រីវិជ័យ ដោយការរំដោះរបស់ស្តេច សុជិត,  ក៏ដូចជាការដណ្តើមយកបល្ល័ង្កនៃ អង្គរ ដែលជា មហានគរ ពីរក្នុងសម័យនោះ។ 

#### ពុទ្ធសាសនា​មាន​ឥទ្ធិពល៖ សតវត្ស​ទី ១១-១៣ 
បន្ទាប់ពីការខាតបង់របស់រាជវង្សសុជិតក្នុង សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងចក្រភពចូឡា ក្នុងឆ្នាំ ១០២៦ តម្ព្រលិង្គត្រូវបានរស់ឡើងវិញដោយ បទុមវង្ស (  ) ត្រកូលអភិជនមកពីខាងជើង (ទីតាំងពិតប្រាកដនៅតែប្រកែកមិនថាមកពី ឡាវ  ឬ ឥន្ទបត្តនគរ (ប្រហែលជា យសោធរ  

Chanchirayuwat Ratchanee អ្នក​សិក្សា​ថៃ ស្នើថាបន្ទាប់ពីចាញ់សង្គ្រាមទៅ អាណាចក្រចូឡា នៅឆ្នាំ ១០២៦ មជ្ឈមណ្ឌលនៃអំណាចនៅឧបទ្វីបសៀមខាងកើតត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរពី ឆៃយ៉ា ទៅ នគរស្រីធម្មរាជនគរ (លីហ្គ័រ) ក្នុងឆ្នាំ ១០៧៧ យោងតាមព័ត៌មានដែលផ្តល់ទៅឱ្យតុលាការចិនដោយអ្នកការទូតផ្ញើនៅឆ្នាំ ១១៦៨ ។ កូនប្រុសរបស់ស្តេចមុនត្រូវបានឡើងសោយរាជ្យជាអ្នកគ្រប់គ្រងថ្មី។   ការឈ្លោះប្រកែកគ្នានេះនឹងបន្ត និងជាមូលហេតុនៃ ការលុកលុយប្រទេសស្រីលង្កា ក្នុងឆ្នាំ 1247 ដោយ Chandrabhanu ដែលពូជពង្សរបស់ពួកគេត្រូវបានគេជឿថាបានផ្លាស់ប្តូរពីភាគខាងជើង។  

ទំនាក់ទំនងរវាង Tambralinga និងមេដឹកនាំ តៃ នៅភាគខាងជើងនៃ Isthmus Kra ត្រូវបានគេសន្មត់ថាបានចាប់ផ្តើមក្នុងរជ្ជកាលរបស់ Chandrabhanu I, 

នៅឆ្នាំ ១៣៦៥ នគរ អាណាចក្រមច្ឆប៉ាហិត នៃកោះជ្វាបានទទួលស្គាល់ នគរស្រីធម្មរាជ ជា *ធម៌នគរិ* បានសរសេរនៅក្នុង Nagarakretagama ។ ថ្វីបើមានការរីកដុះដាលយ៉ាងឆាប់រហ័សក្នុងសតវត្សទី ១៣ ក៏ដោយ ពោលគឺនៅសតវត្សបន្ទាប់ តាន់ម៉ាលិង ឬ តម្ព្រលិង្គ អតីតសមាជិករដ្ឋ Sanfoshih- ជវាកា បានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសសៀម ( អាណាចក្រអយុធ្យា )។ 

## សូមមើលផងដែរ។ 
* ប្រភេទ៖ ព្រះមហាក្សត្រនៃតម្ព្រលិង្គ
* ទីក្រុង នក្សេត្រ
* មហាឥណ្ឌា
* ប្រវត្តិឥទ្ធិពលឥណ្ឌាលើអាស៊ីអាគ្នេយ៍

## កំណត់ចំណាំ 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations