open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pink (mũini)

**Alecia Beth Moore** (ũciarĩirwo 8 Septemba 1979), wĩtagwo Pink (ũbũkagio ta P!nk), nĩ mũini, mũandĩki wa nyĩmbo na mũthaki thineme wa Amerika. Nĩamenyekire nĩ ũndũ wa nyĩmbo ciake cia pop na mũgambo wake wa mũrũrĩ mũtũgĩrĩku.

Ari na mĩaka 15, Pink nĩ aambĩrĩirie gĩkundi kĩa airĩtu kĩa Choice, kĩrĩa kĩa rimũthire hanini rungu rwa kĩremba kĩa LaFace Records mwaka wa 1995, o na gũtuĩka nĩ matirikire gĩkundi gĩkĩ matakũthamarĩra ndũnyũ ya nyĩimbo. kĩmanjĩka gĩake kĩa mbere kĩa  can't take me home (2000) nĩ yaiyũkĩrĩrio na ngemi ya double platinum na kĩama kĩa Recording Industry Association of America (RIAA). Kĩmanjĩka kĩu kĩaR&amp;amp;B nĩ gĩa ciarire nyĩimbo igĩrĩ cia kũthagwo ngoga ya Top ten Billboard Hot 100: "There You Go" na "Most Girls". Pink nĩ aathire na mbere gũtararaka nĩ ũndũ wa rũimbo rwake rwa 2001 rwa "Lady Marmalade" (mena na Christina Aguilera, Lil' Kim na Mýa) cia Mũgambi wa Moulin Rouge!, ĩrĩa yacũmbĩkĩrĩire ginya ithenya rĩa  ikũmi na ithatũ cia ngũthi cia kĩmabururi na agĩtugwo ngerenwa yake ya Grammy ya mbere ya gũkũngũĩra mũrũrĩ ũrĩa mwega biũ na kĩmanjĩka gĩake gĩa Keerĩ , Missundaztood (2001). Kĩmanjĩka kĩu kĩonjorithĩkire hũra hengengiri 13 (13 million copies)  thĩ yothe na ĩkĩthagana ngoga cia Billboard Hot 100 marekio ma "Get the Party Started", "Don't Let Me Get Me", na "Just Like a Pill".

Kĩmanjĩka kĩa  gatatũ kĩa Pink, Try This (2003), gĩtiericire ndũnyũ-inĩ ta kĩrĩa gĩa keerĩ no nĩ kĩa mũthaganĩire ngerenwa ya Grammy Award ya Best Female Rock performance. Imanjĩka ciake; ya kana na ya gatano, I'm Not Dead (2006) na Funhouse (2008), nĩ cionire mũririmbũko mwerũ wa wonjoria na nĩcia rekire marekio ta "Who Knew" na "U + Ur Hand", o hamwe na  "So What". Kĩmanjĩka gĩa gatandatũ gĩa Pink, The Truth About Love (2012), nĩ yacũmbĩrĩire ginya ithenya rĩa mbere hĩtahĩtano cia Billboard 200 na nĩ yathaganire kĩgoge "Just Give Me a Reason" (mena Nate Ruess). Mwaka wa 2014, Pink nĩ aambĩrĩirie kũruta wĩra na mũraiya wa kanada, Dallas Green, na nĩ aambire kũruta wĩra wa kũruta wĩra mũingĩ wa mũingĩ wa You+Me. Imanjĩka ciake cia thutha, Beautiful Trauma (2017) na Hurts 2B Human (2019), nĩ ciatũgĩrĩkĩire Billboard 200, na akĩgĩa na wonjoria wa gĩkero gĩa gatatũ kĩharo kĩa thĩ yothe. Album yake ya kenda na ya ica ikuhĩ ya Trustfall (2023), nĩ yaakinyire namba ya kerĩ thĩinĩ wa ndũmbĩrĩ.
Nyaobe (manduya)

Nyaobe (海洛因 na gĩchaina) nĩ manduya ma kũrebia manyorehagio kuuma mũtĩ wa Papaver Somniferum.

Kaingĩ ĩthangĩragwo mũkihainĩ nĩ ahũthĩri, no no ĩgathĩkwo maniũrũ-inĩ kana igũcio ta thigara.    Mathaa ma ũthaiga mambagĩria naiyũ magakorwo matanyihĩrĩirie mathaa maiganona. [2]
Ũraũgo'o

Ũraũgo nĩ muku na ũnũhu wa mathomo, ũũgĩ na Andũ ago  ũrĩa ũrorokaga mũtũrĩre-inĩ ta kũima ngemi cia mathomo na ũgo'o na kũng'athĩra mĩcoro, macando na ũũgĩ wa ũthuthuria kũnyagania ta indo itarĩ bata kũrĩ mũtũrĩre wa mũndũ.  Andũ arĩa mareganaga na ũũgĩ nĩ mangĩoneka ta ateteri a andũ arĩa matarĩ na ngoga cia mathomo - arĩa kaingĩ nĩo aingĩ kumana na "wĩbũgia na mũthũnũro" wa andũ athomu [1]
Zangbeto

**Zangbeto** nĩ arangĩri akĩndũire a rũrĩrĩ rwa Ogu (kana Egun) a kuuma Benin, Togo, na Nigeria. Me ta thambo ya ũrangĩri makoragwo na wĩigĩrĩri wa kũthaitĩra mawatho ma bũrũri wa Ogu.[1] Nĩ matĩĩagwo mũno na nĩ matungataga ta mbũtũ ya borithi itarĩ ya kĩama, ĩrĩa ĩcangacangaga barabara, makĩria ũtukũ, ĩgĩikaraga ĩgĩcũthĩrĩria andũ na indo ciao, na ĩgakorũo ĩgĩcaria eki-naĩ na gũmacirithia mbere andũ arĩa angĩ. [2]
Mũthũngũcĩ

Mũthũngũcĩ (kuuma 'thũ' na 'ngũcĩ')  nĩ gĩthomo gĩa ũndũire gĩtũgĩrĩru kĩa kũandandũra wĩathi.
Mwande

Mwande, nĩ mũndũ e kĩhĩtahĩtano-inĩ kĩa kũamũkĩra ngerenwa kana ngoga, kana mũndũ e macũranio-inĩ ma gĩturwa kĩna; kwa ngerekano:

* gĩthuurano - ta hihi mũingĩ ũgĩthuura atongoria ao nĩ gũkoragwo na ndereti ya kũamũra aande.
* kũingĩra gĩkundi-inĩ

"Gũcũnga mĩtĩ" nĩ gĩcunjĩ kĩa mũtaratara wa gũthuura mwande wa gĩthuurano nĩ kĩama kĩa Ũteti,  kana ũheani wa ngerenwa kana ngoga. 

## Kĩhumo gĩa kiugo
Kiugo 'mwande' kĩumanĩte na ũragũri wa kiugo 'ndemwa' kiugo kĩrĩa kĩorotaga ũcani wa gũkinyia ndũmĩrĩri na njĩra ya Maandĩko.
Kĩrirũmbi

**Kĩrirũmbi** nĩ mũbira ũrĩa andũ erĩ mahũthagĩra magũrũ kana moko mao kũhũũra mũbira ũcunjurĩtio  kuuma gĩtingĩ-inĩ kaingĩ kĩa rũgera. Athaki eerĩ marũngamagang'ethanĩire, na matanyaga kuringithia mũbira ũcũge njĩra ĩmwe, ũmwe mũogotho wa ũrĩo ũngĩ mũogotho wa ũmotho. Mũthako ũthiraga ũmwe wao ahota kũogothia mũkanda wothe ginya mũbira uhitie gĩtingĩ.
Mũnyigi

Mũnyigi kana mũnyiginyigi(lihumbru na kĩnjarũo) nĩ kĩĩga kĩhana mũberethi kĩaragana kuuma Medulla oblongata ya tombo ginya gĩtete-inĩ.
Kĩbũgũ (mathabu)

Kĩbũgũ (na Kĩsomari nĩ '𐒜𐒁𐒗𐒇'; na 'baŋ' rũthiomi-inĩ rwa Nuer) nĩ ndemwa ĩrũgamĩrĩire mũigana ũtarĩ kĩndũ. Kũongerera ndari ya kĩbũgũ harĩ ndari ĩngĩ o yothe itigaga ndari icio ĩtakũgarũrũka.
Catherine Ndereba

**Catherine Nyambura Ndereba** (aciarirwo 21 July 1972) nĩ mũteng'eri njorua wa ng'ong'o ndaya nĩcio marathon kuuma Kenya. Matiema ya mĩaka ya 2003 na 2008, nĩ arĩkirie ta ateng'eri eerĩ a mbere mateng'era-inĩ matano ma thĩ ma marathon. Ndereba nĩ ahotete ngoga ya marathon maita merĩ igwĩtwo World Championships in Athletics na akĩheo ngerenwa ya betha hĩndĩ ya mathako ma Olympic ma 2004 na 2008, na nĩ we warĩ mũhotani wa mbere wa gĩtarũ kia Abirika  kũheo medal nyingĩ. Ningĩ nĩ ahotire maita mana Marathon ya Boston na maita merĩ Marathon ya Chicago. Mwaka wa 2001 nĩ guo aambĩrĩirie kũhũũra Rekodi ya thĩ ya marathon ya atumia na ihinda rĩa 2:18:47(Njororoko 315).
Ngeithi cia gĩchandio kuma bũrũri wa Liberia

Thĩinĩ wa **[[Liberia]]**, ngeithi cia gĩcandio nĩ mũoroto wa wamũkanĩri, harĩ andũ manyitanagia hĩ ciao cia ũrio magacoka maka bucũrũria hĩ icio makĩcandanagia na ndwara ciao na ragatha kũruta mũgambo. 

Kũringana na mũtaratara wa kũgathĩrĩria, mũtugo ũcio nĩ ũkoragwo ũhĩtũkĩtwo nĩ andũ a Amerika na Liberia arĩa maarĩ ngombo cia kũhonokio, arĩa maarutire mũtaratara ũcio kũririkana ũndũire wa   ene ngombo wa kuuna na gũtua ndwara cia ngombo ciao. 

Hĩndĩ ya Mũrimũ wa Ebola wa mwaka wa 2014-2015, na Kĩng'ũki kĩa Corona kĩa 2020, ngeithi ici nĩ cĩekerirwo mũũkana.
Chega (kĩama kĩa ũteti)

**Chega** ( nĩ kuuga 'Ciaigana nĩ ciaigana' na rũthiomi rwa kĩ Portuguese)kĩhunjagio ta **CHEGA!**Nĩ kĩama kĩa ũteti kuuma bũrũri wa Portugal kĩrĩa kĩombirwo 2019 nĩ Andre Vitura  

Chega nĩ ya hotanire gĩtĩ kĩmwe gĩikaro kĩa kĩama kĩa bũrũri(nĩkĩo *Assembleia da República)* Githurano-inĩ kĩa bũrũri mwaka wa ,2019. Kuuma hĩndĩ ya ithurano ici, gĩkundi kĩu nĩ kĩricĩte mũno na gĩkĩgĩa na ngumo na andũ aingĩ mũno makĩnyita mbaru mawoni ma gĩkundi kĩu. Kĩama kĩu kĩyericĩire irĩ 12 cia mbunge gĩthurano-inĩ kĩa mwaka wa 2022. O ho yarĩ ya gatatũ harĩ wĩingĩ wa itĩ. Nĩ wonire wembembi mũnene wa ũnyiti mbaru ithurano-inĩ cia  mwaka wa 2024 na akĩgĩa ciikaro 50, na akĩingĩha maita mana.
Francia Márquez

**Francia Elena Márquez Mina** (aciarirwo 1 December 1981)  nĩ mũrutani wa maũndũ ma kĩhooto na korogoco kuuma bũrũri wa Colombia, na nĩ mũgitĩri wa watho, ũrĩa nĩwe Mũtĩrũkia mũnini wa bũrũri ũcio wa Colombia. Aciarĩirwo Yolombó, gĩcagi kĩa Suarez, gĩcigo-inĩ kĩa Cauca.[1] Aambĩrĩirie ũteteri wa korogoco arĩ na mĩaka 13 rĩrĩa gwakwo kwa kĩũndĩrĩ kĩna ũgwati kũrĩ mũhĩrĩga wake. Thutha wa kũingĩra ndamathia-inĩ, nĩatuĩkire mũtongoria wa mbere wa  Colombia kuuma Abirika. Ningĩ nĩ mũtumia wa kerĩ gũtungata wĩra ũcio, thutha wa Marta Lucía Ramírez.  Mweri wa August 2020, Márquez nĩamenyithanirie atĩ nĩ akarũgama gĩturwa kĩa ũtĩrũkia wa Colombia mwaka wa 2022 na acimatha ũmwande wa kĩama kĩa *Pacto Histórico por Colombia.* Thutha ũcio nĩ aathuurirũo nĩ Gustavo Petro, ũrĩa watongoretio nĩ ngwatanĩro ĩyo, atuĩke mũnyiti mbaru wake. Mwaka wa 2023 nĩ aatuĩkire mũthĩgia wa Ũigananĩru na Ũiguano wa Colombia. 

Mwaka-inĩ wa 2018, nĩ atugirwo ngerenwa ya Goldman Environmental Prize nĩũndũ wa wĩra wake wa kũhukia ũcimbi ngware mũhũre mũkana mũhĩrĩgainĩ wake wa La Toma.
Ngoni wa Thũita

Ngoni wa Thũita  (ũrĩa aciarirwo tarĩki 1 Mũgiranjara 1982 ta Humphrey Thũita) nĩ Mũthekania Mũgĩkũyũ ena gatũ nĩ wĩra wa Ũmemerekia na Ũtabania wa Magongona (MCee).

## Ũtũũro na wĩra
Ngoni wa Thũita aciarirwo tarĩki 1 Mũgiranjara 1982 ta nyatiema wa aciari ake Waithĩra na Thũita thibitarĩ ya Makandara.

Arereirwo Nairobi gacagi ka 'clabu' harĩa aciari ake marutaga wĩra nyina arĩ Gĩkomba na Ithe arĩ mwarimũ Nairobi Primary School.

Ngoni athomeire Thukuru ya mũthingi ya State House Pry School. Agĩcoka agĩtwarwo Thukuru cia keerĩ ya Iyengo Secondary School, Mũrang'a. O ho nĩa thomeire ũmemerekia.

Ngoni nĩararĩire ũrĩa anaruta wĩra wa mĩako mĩena ya Mĩhang'o kamũira aiyũkio wĩra wake ũthekania na wa wandĩki mohoro. Marũa make ma mbere marĩ gũthaka ta mũkabi "Olematope" kĩbindi-inĩ kĩa Vitimbi. 

Acokire akĩoya ndereti ya "kĩenyũ na kĩenyũ" nyũmba ya mohoro ya Coro fm.  Nĩaiyũkigirie mawĩra maiganona nyũmba ngũrani ta KBC Radio Taifa na Milele.

Riũ ( 1 Gathathanwa 2024) ateretaga ndereti ya ũthekania mena mũrunawe Gathaiya nyũmba ya mohoro ya Kameme.
Boi ya Thĩ Yothe ya Mwano wa Mĩndĩ

Boi ya Thĩ Yothe ya Mwano wa Mĩndĩ wĩra wa thiomi cia mũingĩ (International Commission on Stratigraphy, **ICS**), rĩmwe ĩtagwo "International Stratigraphic Commission", nĩ thome wa thambo ĩrĩa ĩgiritanagia na mwano wa mĩndĩ,  gĩthomo gĩa nyaigĩ kana gĩthomo kĩnene kĩgie ũhoro wa mũkuũkĩre wa nyaigĩ na karungo ka thĩ ng'ima.
Ndabibi ya Münchhausen

Thĩinĩ wa thoome ya  ũmenyo wa maũndũ, ndabibi ya Münchhausen nĩ ũthuthuria wa mũtaratara wa gwĩciria ũrĩa ũkoragwo na muoroto wa kuonania atĩ gũtirĩ wĩira wa ma, ona kĩharo-inĩ kĩa mathabu na ũgo, ũtarĩ na nongorio itarĩ wĩira. Nditi wa Münchhausen ĩrĩ na njĩra ithatũ tu cia kũhingia ũira:

* Ũira wa gĩthiũrũre, ũrĩa wonanagia atĩ ũira wa mendekithia mamwe nĩ no mo nongorio tu wa ũũma wa mendekithia mo.
* Wĩira wa mũharũrũko, harĩa o wĩira ũbataranagia wĩira ũngĩ na wĩira ũyũ ũkabatara ũngĩ hatarĩ na mũthia. 
* Wĩira wa koigi ũterwo.
Kĩnyanjui (kĩbũyũ)

Kĩnyanjui nĩ kĩbũyũ kĩna mũkanye, kĩhũthagĩragwo kũiga na kũonoria indo dweku. Kaingĩ inyanjui nĩ ikoragwo na ndũkũyũ cia kũhũthia wĩra wa kũonoria. 


File:Ewer_MET_2_9r2_34J.jpg|alt=Austrian ewer, 1775, silver, height: 48 cm, Metropolitan Museum of Art.|Mũgambo wa Austria, 1775, betha, ũraihu: cm 48, Metropolitan Museum of Art.
File:MuseAcrotiriItems-133-134-6645-2_(cropped).JPG|alt=Minoan ewers, early 17th century BC, from Akrotiri (Santorini), Museum of Prehistoric Thera (Santorini, Greece).|Mĩthenya ya Minoan, kĩambĩrĩria kĩa karine ya 17 mbere ya Kristo, kuumaAkrotiri (Santorini), Museum of Prehistoric Thera (Santori, Greece).
File:Pitcher_with_Black_on_White_Geometric_Designs,_900-1300,_01.1538.1756.jpg|alt=Pitcher with Black on White Geometric Designs, Anasazi (Native American), 900-1300 AD. Brooklyn Museum.|Mũcũri wa mĩgambo na mũcũri mũrungu wa mĩgongo ya rangi,Anasazi (Mũndũ wa Amerika), 900-1300 M.K. Mũciĩ wa BrooklynMũciĩ wa gũthakĩra.
File:Jebena_Ethiopian_coffee_pot.jpg|alt=Jebena. A Jebena is the coffee pitcher used in Ethiopia and Eritrea and is a piece of pottery.|Jebena. Nĩ ũndũ wa ũrĩa andũ a Ethiopia na Eritrea matanyĩte kũingĩra bũrũri-inĩ ũyũ, nĩ ũndũ ũcio nĩ ũndũ wa ũrĩa bũrũri-inĩ wa Ethiopia na Eritreia ũkoragwo na gĩcunjĩ kĩnene kĩa indo iria itarĩ cia ũingĩ.
File:Pichet_amiral_Nelson_-_Musée_de_la_Révolution_française.jpg|alt=Pitcher decorated with Admiral Nelson, 1795, Musée de la Révolution française.|Mũgambo wa kũhaanda wa mũingĩ wa thĩ ũrĩa waheirũo AdmiralNelson, 1795, Mũciĩ wa French Revolution.
File:Pitcher_and_Glass_of_Yukon_Gold_Beer_-_Klondike_Kate's_-_Dawson_City_-_Yukon_Territory_-_Canada.jpg|alt=Pitcher of beer.|Mũtu wa bia.
File:Khalili_Collection_Islamic_Art_gls_0275.1.jpg|alt=9th–11th century AD. a pear-shaped ewer with almond-shaped mouth|Big Ewer, Iran kana Misiri karine ya 9-11 AD, ĩkoragwo na Khalili Collection of Islamic Art. Ũyũ nĩ mũhiano ũrĩa mũnene mũno wĩna gĩthima kĩa gĩthima gĩa gĩthũngũ kĩa gĩthũngũ gĩa gĩthiramu kĩrĩa kĩarĩ na mũhiano wa gĩthũngũ na mũromo wa mũromo. Ũmwe wa indo icio nĩ gĩthaka kĩa gĩthaka gĩa Sasanian.
File:Ewer_base_with_Zodiac_medallions_MET_DP148.jpg|alt=Ewer Base with Zodiac Medallions, first half of the 13th century, Iran. Metropolitan Museum of Art.|Nĩ ũndũ wa kũgĩa na ngathĩti cia Gĩkũyũ cia Gĩkũnjo cia Gĩkũgĩ, nĩ tũraarĩ na mĩaka 13 mbere ĩyo.IranianNĩ ũndũ ũcio . Mũciĩ mũnene wa Metropolitan Museum of Art.
Gakũnia

**Gakũnia**, ũrĩa rĩngĩ etagwo o **komerera**, nĩ mũndũ ũteithagia mũndũ kana rũhonge kĩng'ang'a-inĩ kwĩ mũingĩ, o na kana akamũthaganĩra gĩtĩo atekũmenyithania atĩ nĩ arĩ na ũrata wa hakuhĩ na mũndũ ũcio kana rũhonge rũu. Tũkũnia no tũrutaga wĩra wao iharo-inĩ ngũrani ta Ũmemerekia, ũrathi, wonjoria, ũteti, mathako, kamarĩ, mbia cia hũngi(cryptocurrency), kana maũndũ mangĩ ma biacara. Ningĩ gakũnia no kahũthĩkaga kũhũũra thũ cia arĩa mareganaga na mũndũ kana rũhonge ũrĩa mararũmbũiya.

Kaigĩ, kiugo *gakũnia* nĩ mũndũ ũheaga andũ arĩa marerora, anyiti itemi kana "tũgege" mbica ya kũhenia ya mũgũri atarĩ ndũgũ na mwendia kana mũhunjia ũrĩa mararutithania wĩra mwarunye.  Mũndũ kana gĩkundi kĩrĩa kĩkuruhanaga na tũkunia nĩ kĩhũthagĩra Mbũgĩ ya Kĩrĩndĩ kũringĩrĩria arĩa angĩ kũnyita ũgeni ndũmĩrĩri ĩrĩ ya wonjoria kana ya ũteti kana ya Ndini. 

Ũkũnia nĩ mũkananie nĩ watho Magooti-inĩ maingĩ ma mabũrũri-inĩ ngũrani tondũ wa macũngũrĩro ma wĩicĩrano na gũthũkia. O na kũrĩ ũguo, angĩkorũo hatirĩ ũgwati wa ũtunyani, ũmonjore wa gakũnia no wĩtĩkĩrĩke.  Kwa ngerekano, mũndũ ũrĩa ũhaandĩtwo thĩinĩ wa andũ nĩguo atheke na ahũre rũhĩ rĩrĩa gũkwendekana, kana gũtabania ndereti njũng'wa-inĩ ta "mũcĩĩgĩ atarĩ mũthagane" onake no gakũnia, ona gũtwĩka gatirauna watho.
Kĩng'oo

Kĩng'oo nĩ mũro wĩna na rwenji rũrũrũ, waya, kana mũnyororo ũrĩ na rũtere rwĩna magego rũhũthagĩragwo kũthegetha na gũtema ng'orq. Nĩ kũrĩ ciugo itiganĩte cia gũtaũra ng'oo ci  magego.
Mĩhang'o

**Mihang'o** nĩ itũũra rĩa mũciĩ mũnene wa Nairobi. Nĩ ta kilomita 16 (9.9 mi) mwena wa mũhuro wa irathĩro wa gĩcigo gĩkaru kĩa wonjoria kĩa Nyairobi.

MCA wa itũũra etagwo Paul Kĩguathĩ Mũirũrĩ.
Mwatĩ

Mwatĩ (ĩrĩa ĩtagwo 'Swartkoppersie' na rũthiomi rwa Afrikaans) nĩ rũruka rwa ng'ondu cia mũciĩ kuuma Abirika. Ng'ondu ĩyo irĩ na kihumo Abirika ya irathĩro. Ningĩ rũruka rũrũ rwa  ng'ondu rũtimeraga kamuuto no rũkoragwo na njuĩrĩ ninani nĩũdũ wa kwĩrũmbũiya kũndũ kwĩna ũrugarĩ. Irĩithagio nĩũndũ ya nyama. Mwatĩ ũkoragwo na kĩongo Kĩirũ na mwĩrĩ (rũcuthe) rwerũ

.
Rwagorũga

Thĩinĩ wa Ũgo wa Mbũgĩ, rwagorirũ (na kĩlatin igetwo qualia /ˈkwɑːliə, ˈkweɪ-/ ; sg.: quale /-li/) nĩ maciira ma kĩnũthia kũgĩa mbuiguĩrwo ya ũrirũ kĩo kĩene. Kiugo 'Rwagorũga' nĩ itungo rĩa Francis Njũgũna Gĩchimũ ibuku-inĩ rĩake rĩa "Mahĩndĩ ma Kĩmathi" thutha wa mũthaki ũmwe gũtembania ciugo inya cia ng'etio cia mahoya ma Gĩkũyũ nĩcio: mĩtambũrũko ya nyandaRWA,  kĩrĩma kĩa mboGO, kĩrĩmbirũirRŨ na kĩrĩnyaGA.   

Ngerekano cia Rwagorũga nĩ ta kũigua ruo rwa mũtwe rĩrĩa ũrarĩo nĩ mũtwe, cama wa ndibei, na ũtune wa ũtheri riũa rĩgĩthũa. Nĩ amu, rwagorũga rwĩna mũtugo wa thithi, ĩrĩ mũgarũ na nongorio cia wendekithia, hatĩrĩa tibĩri yonoreirio mawetĩkio megiĩ mbuiguĩrwo thegi wa kĩrĩa kĩrĩa kĩramũkĩrwo hi na hi kuma mũnyugĩ wa ũrirũ. 

Mũndũ Mũgo Daniel Dennett oigire atĩ rwagorũga nĩ "*kiugo* gĩtarĩ ngumo, no mbũkio ya kĩndũ tũiyũkĩtie na thing'a kũri indo ingĩ ciothe: amu, nĩ ũrĩa indo ihana kũrĩ ithuĩ". Nĩ onanirie mĩtugo ĩna ĩrĩa ĩkoragwo ĩkĩgiritanio na rwagorũga [1] Kũringana na icio, irwagorũga irĩ:

# Ũrang'ung'u - citigĩhota kũnyugio kana gũtambio na njĩra ĩngĩ tiga mbuiguĩrwo ya ĩmwe kwa ĩmwe).&nbsp;
# Hi na hi - nĩ mĩtugo itarĩ na mbarĩ kana ũkuruhanio na kĩndũ kĩngĩ,  itigarũrũkaga kũringana na kaharĩro kĩa mbuiguĩrwo na maũndũ mangĩ.&nbsp;
# Mwarunye - o mũndũ arĩ wake.&nbsp;
# Wĩiyũki wa imwe kwa ĩmwe na kĩmũrĩ - mbuiguĩrwo ya kĩrwagorũga  nĩ kũtaũkĩrwo kaimana na marĩa mothe magĩtaũkĩka megie kĩrwagorũga kĩu.&nbsp;

#### Mbũthĩ yĩgie Kĩmore
Saul Kripke oigaga atĩ mũcũnga ũmwe mũnene wa kũgĩa na mawoni ta ma atĩ maũndũ ta ma thithi mwĩthĩ, kana rwagorũga, noĩkorwo na kĩguni angĩkorwo nĩ ĩgokorwo ĩkĩthomerera harĩ ũhotekeku wa indo igĩrĩ irĩ na mĩtugo ĩhanaine na njĩra ciothe thegia wa kĩmwe wacio kĩagĩte kĩrwagorũga kaimana. Ona gũtuĩka nĩ harĩ moigaga atĩ mũndũ ta ũcio, ũrĩa wĩtagwo kĩmore kĩa ũgo, arĩ kuo, mbũthĩ ĩno ĩrehetwo nĩ aiyũkia a Thoome ya Kamĩĩrĩthũ, na ĩrehagwo ta ngo ya thũgũna nditũ ya kĩmũrĩ (hard problem of consciousness) Ĩrĩa nĩ thũgũna ĩrĩa ĩrũmbũiyaga ũhoro wa mbuiguĩrwo cia mũndũ kĩũmbe, hi na hi cia ĩmwe kwa ĩmwe. 

Ũrutani ũcio wĩtĩkĩtie atĩ nĩ ũndũ ũgĩiyũkĩka  mũndũ gũkorũo na mũhatha, mahanaine na njĩra ciothe cĩa kĩmwĩrĩ, no aage kana ahuke kaimana kĩmũrĩ, mũndũ ũyũ etwo "kĩmore kĩa ũgo". Mũndũ ũyũ ahanaine biũ ta ũrĩa wa mbere, harĩ mwarĩirie na mĩtugo, no akorwo wonje wa thoome wa ũrirũ wa kĩnũthia. Na nigetha imore ici cikorwo kwo, rwagorũga rũtibatie kũrirũka kuuma gĩcunjĩ ngania ta tombo, tondũ ĩngĩkaneĩkĩka gũtingĩkanakorwo na ngũrani thegia ya andũ ago na imore: Gĩthutũkanio kĩa mũndũ mũgo/kĩmore kĩngĩkorwo na kĩhooto angĩkorwo kĩmũrĩ kĩa mũndũ kĩna mwĩbũgio na tombo.
Kuru (ũrũaru)

**Kuru** nĩ mũrimũ wa kũmoca kwa tombo na ũtarĩ ndawa ũrĩa kabere wa gomeraga rũrĩrĩ rwa Fore,  andũ arĩa matũũraga Papua New Guinea. Arwaru a mũrimũ wa Kuru marĩ na kũhuka kwa ũthatharigi (gũtebeba) kuuma kũmoca kwa tombo, oho nĩ mainainaga mũno. 

Kiugo kuru kiumanĩte na kiugo kia rũrĩrĩ rwa Fore *kuria* kana *guria* ("gũtebeba") nĩ ũndũ wa kũinaina kwa mwĩrĩ, na nĩ gĩcunjĩ kĩnene kĩa marũrũ ma  mũrimũ ũcio.  Ningĩ nĩ ĩĩtagwo "ũrwaru wa gũtheka" tondũ wa gũtheka kwa andũ arĩa marĩ na mũrimũ ũcio. Rĩu nĩ gwĩtĩkĩrĩkĩte mũno atĩ kuru nĩ ĩna kĩhumo gatagatĩ ka andũ a mũhĩrĩga wa Fore wa Papua New Guinea kũgerera ũndũire wa ũrĩi wa ciĩimba cia andũ. Andũ a mbarĩ arĩa makuĩte nĩ marugagwo na njĩra cia kĩndũire na kũrĩo, harĩa metĩkagia nĩ makũricũria roho wa akui. Atumia na ciana nĩo kaingĩ marĩaga tombo, kĩĩga kĩrĩa kĩarĩ na tũcũmbĩrĩ twa tũũmbe mingini('prions' kana maranatha nyonju), na kwoguo magĩtũma kuru ĩthereme. Nĩ ũndũ ũcio, ũrũaru ũcio nĩ wagomeire na njĩra nene mũno harĩ atumia na ciana.
Ndũkũyũ (mĩguĩ)

Ndũkũyũ nĩ kĩgathĩko kĩrĩ kĩũga kĩa maruno kĩa kũrũmbũiya wathii gĩkoragwo mĩro-inl ya ũrathi ta mĩguĩ, ndati na manyago, kaingĩ ĩthondeketwo na ngora ta nguoya kana maburo ma mĩtĩ. O kĩruuno gitagwo  ndege kana guoya. **Mũtũkũiya** nĩ mũndũ ũrĩa ũgathĩkaga ndũkũyũ mĩguĩ-inĩ , na ũndũire wa bũrũri wa Ngeretha aturi aya makoragwo na kĩama gĩtagwo  Worshipful Company of Fletchers, gĩkundi kĩa andũ arĩa maturaga ndũkũyũ itũũra-inĩ rĩa London.
Thogonda (mũro wa mathako)

Thogonda  nĩ mũro ũkoragwo harĩ indo cia mathako marĩa matũmagĩrwo nyagia mũbira kana mĩcũgi na mbere na thutha ngerekano nĩ ta tennis, badminton, squash, racketball na padel. *Kĩũga* kĩhũthikaga kaingĩ gĩkoragwo na mũruuno mwaarie ũĩkaine ta 'kĩongo'. Kĩongo gĩkĩ gĩkoragwo na ũthiũ ũthondekagwo na ngaara na nĩgwo ũhũthĩkaga kũringa mũbira. Ningĩ thogonda nyingĩ ikoragwo na nganangũ njaramu iria ihũthĩkaga kũnyitĩrĩra(kaingĩ ithagagwo na ngora ya kamuuto kũrũmbũiya ũnyiti), oho nĩ gĩkoragwo na mũthingĩrĩro wa gũkahia kĩongo na nyitĩro na njĩra mata yũĩkaine ta 'mũmero' kana 'ngoro'.
Janet Mbugua

**Janet Mbugua - Ndichu** (aciarirwo 11 January 1984) nĩ mũmerekia, mũthomi wa mohoro kuuma Kĩrĩnyaga. Ta mũthomi wa mohoro, nĩaũĩkaine nĩ gũtungatĩra nyũmba ya mohoro ya KTN ta wĩra wake wakabere. Nĩ aarutĩire wĩra nyũmba ya mohoro ya Citizen TV kwa ihinda rĩa mĩaka iganona, mbere ya kũmenyithia atĩ nĩ arũgamĩte wĩra-inĩ wa kũruta wĩra wa gũthoma mohoro. Aarĩ mũtongoria wa ndereti ya Citizen prime time news, o hamwe na Hussein Mohammed. Nĩ aiyũkirie wĩra mwerũ Kenya Red Cross Humanitarian Society. Janet nĩ akenagio nĩ maũndũ ma thinema na mathaga. Ta mũthaki wa thinema, nĩ aayitire itemi ikaru mũkũĩkũ wa TV ũgwĩtwo Rush.
Mbuurũ

Mbuurũ (kana Kambuurũ) nĩ mũndũ athamĩire kĩcigo kĩna na kũrugũria mũciĩ wake wa gũtũũra kaimana. 

Kambuurũ ũrĩa athamagĩraga handũ hatarĩ mĩciĩ no ataũkwo ta mũrungũria. 

Kiugo mburũ kaingĩ kĩorotaga andũ magendire kũugũria gĩthaka kĩerũ.  Kaingĩ andũ arĩa maathiĩte mabũrũri-inĩ ma andũ angĩ nĩo maahũthagĩra njĩra kũmaruta na hinya, na kwoguo magatua gĩthaka gukorwo kĩao.

Mbuurũ kaingĩ ikoragwo iyũkĩtie ũndũire wa ũrĩmi mũng'etho na andũ arĩa morũragia mahiũ o mĩmera.  Ũkabuurũ na rĩmwe na rĩmwe ũkoragwo wĩ mũtaratara wa gũtunya andũ arĩa  me gĩthaka-inĩ kĩu, na nĩ tabarĩra ĩkoragwo na wĩiti mwĩigĩ wa thakame. Rĩmwe na rĩmwe, mabũrũri manene kana ndamathia ciganona nĩ inyitaga mbaru tabarĩra ya ũkabuurũ.
Michael Jackson

**Mukuru Joseph Jackson** (Agasti 29, 1958 - Jiwe 25, 2009) ni mwiriaga wa Amerika, mũgitari, mũriĩcũ wa ngoma na mũndũ wa mĩrĩĩtani, arĩkũĩrĩrĩria arĩa "Mũthamaki wa Pop" wa ciana cia ũkũĩ wa mũtĩ wa mũrĩ wa mũthĩnji wa thĩinĩ wa mũrĩũ wa rũciũ, na arĩtukũriĩria kũringana na atĩ arĩa ndĩra mũthamaki na mũndũ wa gũkũra ciana ũrĩa ciana . Na ũrĩa atĩhagia rĩa 40, Jackson arĩithukũria atĩa 500 mĩrĩĩtani na arĩ mũmũrĩ wa mĩrĩĩtani kũrĩa.
SADiLAR

SADiLaR (South African Centre for Digital Language Resources), nĩ kĩama kĩrungũre  kĩa thoome ya Ũthindũri na Ũgo kĩa kĩrũmbũiya ya kũbacĩrĩra mĩthithũ ũthuthuria na ũkuũkia wa thiomi kũgerera mĩro ya Kĩdigital  bũrũri-inĩ wa Abirika ya Mũhuro.

### Nongorio
Yombirwo mwaka wa 2016; Honge ngaru ĩicũrĩtie

ago

Ngoroba ya F16 C & F16 D North-West University, Potchefstroom, Abirika ya mũhuro. Mũnene wayo nĩ

Prof Langa Khumalo. Kĩcũwa kĩa nenda yao nĩ 

Gĩkĩ.

O ho rũhonge rũrũ nĩ ũkũĩkĩte harĩ ũkengia wa mathangũ na thiomi cia Abĩrika rũrenda-inĩ rũrũ rwa Wikipedia. Kũgerera rũhanya rwa SADiLaR-Wikipedia-PanSALB (SWiP)
Gũcamũka

**Gũcamũka (kana 'Wirkung von Leidenfrost' na Kĩnjerũmani)** nĩ ũrirũ ũrĩa wonekanaga rĩrĩa kĩndũ gĩtweku kĩrĩ ũthiũ-inĩ wa ngora mata ĩrĩa ĩrĩ na ũrugarĩ wa gĩkĩro kĩnene gũkĩra gaturumo ka gũcamũka ka gĩtweko kĩu, gũkaroroka kamũrukĩ kagũtirĩrĩria gĩtweko kũtherũka na kũbuĩria narua. Nĩũndũ wa nditi ĩno ya gũthitĩrũra, gatata karereaga igũrũ wa ũthiũ no ndũigana kũhutia ngora. 

Thiinĩ wa mabũrũri ma rũraya, ũrirũ ũyũ warugũririo nĩ mũrigitani Mũnjerũmani agwĩtwo Johann Gottlob Leidenfrost, ibuku-inĩ rĩake 'De Aquae Communis Nonnullis Qualitatibus Tractatus' (thaha wa maũthĩ ma maaĩ) mwaka wa 1756.

Ũrirũ ũyũ nĩ ũkoragwo ũonekaga mũno hĩndĩ ya kũruga, rĩrĩa tũtata twa maĩ twaminjwo  igũrũ rĩa nyũngũ hiũ. Angĩkorwo  ũrugarĩ wa nyũngũ wĩ turumo-inĩ ga gũcamũka, gũtĩmĩra 193 °C (379 °F), maaĩ maminje makũbirũrũka na  mũbuco mĩena yothe ya nyũngũ na nĩ ĩgũikaraga ĩgĩka therũka na kũbuĩria kũrĩ ũrĩa ĩngĩrarĩ korwo maaĩ mangĩramĩnjĩrĩirio nyũngũ horahoru.
Ogene (kĩnanda)

***'ogene***' nĩ mũtaratara wa Nyĩmbo cia Igbo iria ciumanĩte na mbũkio ya rĩĩtwa rĩa kĩnanda kĩrĩa kĩo nĩ mbugi nene ya kĩgera. Kĩnanda kĩa Ogene kĩambĩrĩirie kũhunjio nĩ Andũ a rũrĩrĩ rwa Igbo bũrũri-inĩ wa Nigeria. Nĩ ĩmwe ya indo iria cia bata mũno cia kĩndũire.

Rwĩmbo **"Ka Esi Le Onye Isi Oche"** rũrĩa rwĩinĩtwo nĩ mũini wĩ gatũ **Mike Ejeagha** nĩ ngerekano ĩmwe ya nyĩimbo iria ĩhũthĩrĩte mũgambo wa Ogene.
Zebra Comics

Zebra Comics nĩ  Nyũmba ya Ũhũrithia wa mĩkũikũ ya Maandĩko na mĩcoro ya thingithũ ya Njamba na marimũ ĩũĩkaine nĩ karĩrũi ka ng'ano na mbica iria irĩa igana kũhumba kĩmũrĩ kũrĩ ũndũire wa rũruka na Mabũrũri ma Abĩrika. Kĩganda gĩkĩ kĩa rugũririo mwaka wa 2016 nĩ gatũndũ ka kuuma bũrũri wa Cameroon.

## Matwĩka
Kũrĩ miaka-inĩ ya 2012 na 2015 gacĩĩgĩ ka andĩki kuuma bũrũri-inĩ wa Cameroon mena kĩoneki kĩa kũembembia kĩgĩna kĩa kĩmũrĩ kĩa ũndũire wa rũruka rwa Africa kĩharo-inĩ kĩa ũkinyanĩria maciirire na matua kũrugũria Kaganda ka ũhũrithia wa ũgani na ũcorithia wa mbica ici cia gũcanjamia na kũrutana.

## mawĩra

Ng'ano ici cia Zebra comics kaigĩ imũrĩkaga mũtũrĩre ya Abirika ng'ano cia marĩmũ, ũndũire hamwe na mang'ũki ma kĩrĩu. Mũkũikũ nĩ ũĩkane na gũkia hamwe ndirũi cia agu na cia kĩriũ.

Imwe cia mawĩra mao nĩ: Aliya, Tote, Tumbu and Anaki.

## Rũrenda-inĩ
Kanya haha ũthiĩ rũrenda rwa Zebra comics
Mũrigitani Abdulkadir Abubalar Zailani

Mũrigitani Abdulkadir Zailani nĩ Mwandĩki, mũrutani wa maũndũ ma rũthiomi, matwĩka, mũrutani maũndũ ma Ũteti, na o ho nĩ mũrutani wa mũingĩ kuuma bũrũri wa Nigeria ũrĩa ũrutaga wĩĩra Kaduna State University, Kaduna-Nigeria. Nĩamenyekire mũno nĩ ũndũ wa mabuku make megiĩ rũthiomi rwa Hausa, Mũthũngũcĩ na moimĩrĩro maguo na nĩ mũtongoria ũmwe wa igongona rĩa Nigerian Languages and Sci- Tech conference.Ikanyĩro
Uucũ na Ndũi

Uucũ na Ndũi ("daafurummaa" na rũthiomi rwa Kĩoromo)nĩ mũtaratara wa gĩthomo ũrĩa ũtaũraga mawigwi  marĩa magũmĩraga Mũndũ etĩkĩtie atĩ maumĩrĩra matikanaigana  kũhigia merĩgĩrĩra na matanya ma meciria make, na ũndũ ũcio ũgaatũma "mũndũ akorũo na kĩthithi kĩthimbĩrĩru na kũigua kĩeha nĩ ũndũ wa ũtũũro, tondũ nĩ arĩ na ũmenyo maũritũ na ũũru hamwe na mĩnyamaro".
Jacktone Nyonje

Jacktone Winston Nyonje nĩ Mũharĩri wa mohoro, Mwandĩki, mũthomi wa thiomi, Mũrutani na mũharĩri wa ithurano wa rũhonge rwa IEBC kuma Kenya.

Nĩ akũĩkaine na mawĩra ma kũthũrima kĩguũ kĩa Mũthũngũcĩ makĩria ma Mabũrũri ma Abĩrika makĩria akĩharĩrĩria ngathĩti ya Taifa Leo.

Mũthuri ti Nyonje athomeire University of Nairobi.
Mũtori

**Mũtori** nĩ gĩtoero ya kĩrĩagwo kaingĩ mabũrũri ma Tanzania na Kĩrĩnyaga kĩrĩa kĩharĩrĩragio na marigũ na nyama  hamwe na indo ingĩ (ta waru, iria kana kĩrimũ).
 
Kĩhumo kĩa thathi ũyũ Gĩcigo kĩa Kilimanjaro bũrũri-inĩ wa Tanzania, na makĩria gĩcigo gĩa Moshi-Arusha. Mwĩiko wa mwaya nĩũhikaga kũmiira marigũ. Mtori kaingĩ ũrĩagagwo nĩ atumia a Maasai ihinda-inĩ rĩa mĩeri ĩtatũ thutha wa gũciara nĩ ũndũ wa irio cia ũmocoki.  

Tondũ nĩ thathi wayo mũmata, no kĩrutwo ta irio nene to tu ta gĩtowero. No ũrĩe hĩndĩ ya irio cia rũcinĩ, irio cia mũthenya, kana irio cia hwainĩ.
Thingira (Mwako)

Thingira (ĩrĩa ĩtagwo "kisàsà" na rũthiomi rwa Lingala) nĩ nyũmba o yothe ĩrĩ na mũciĩ na mũthingi wa thĩ wa gĩthiũrũrĩ, na rĩmwe ĩhumbĩtwo nĩ gĩcũmbũ kana maambarita. Ningĩ kiugo gĩkĩ no kĩhũthĩke kũorota gatuco kamũthiorori thĩini wa Mwako (kĩonereria kĩega nĩ kĩrĩa kĩrĩkoragwo rungu rwa gĩikaro kĩa United States Capitol, Washington, D.C.). K.I.C.C(Kenyatta.International.Conference.Center) nĩ Thingira ĩmwe ĩna ngumo Abirika ya Irathĩro.
Mũrigitani

M*ũrigitani(Ũrĩa wĩtagwo 'chepkerichot' na rũthiomi rwa Kĩnandĩ), Mũrigitarĩ*', ndagĩtarĩ (Kĩngeretha), ****mũthabibũ (Gĩthweri)**  nĩ [[Ũgo (logic)|Mũndũ mũgo]] ũrĩa ũrutaga wĩra wa ũrigitani, ũrĩa ũkoragwo na bata wa kũhukia mĩrimũ ya mwĩrĩ, kana kũrũgitĩra kũgerera ũthuthuria, ũtuĩria, ũmenyo, na ũrigitani wa mĩrimũ, mĩthaiga na ndirirũi ĩngĩ cia mwĩrĩ na ya meciria. **Arĩgitani no marongorie ũrigitani wao harĩ ikundi imwe cia mĩrimũ, mĩthemba ya arũaru, na njĩra cia ũrigitani - iria ciĩtagwo ndirirũi - kana no magĩe na wĩra wa kũhe andũ, na mĩciĩ ũrigitani wa mĩthemba yothe.  

### Arigitani amwe
• Dr Kĩbata Kĩtheko (Mũrigitani wa maitho)

• Dr Phil (mũrigitani wa Mbũgĩ)

• Dr Inyathio Kibe
Ndaĩ (mĩthako)

Thoome-inĩ ya mĩthako, ndaĩ (kana 'Amazwembezwembe' na rũthiomi rwa amapondo) nĩ mũhũngo, thĩna, kana kĩndũ gĩa gũthaka kĩrĩa kĩgeragia ũhoti wa mũndũ wa kũthuyania na kũhũthĩra ũũgĩ kana ũmenyo. Thĩinĩ wa ndaĩ, mũgacwa nĩ arĩrĩgĩrĩrũo kũiga tũcunjĩ kana tũcunguruma hamwe (kana kũciamũkania) na njĩra ya ũgo nĩguo ahote kũhonia mũhĩnga ũcio. 

### Ndaĩ imwe
• Sudoku

• Tetris
Thoome wa Kĩeũ

Thoome wa Kĩeũ nĩ ũthuthuria wa Kĩũgo wa ũkorwo ho wa indo na maũndũ. Ta ũmwe wa maũndũ marĩa ma bata mũno, gũkorũo ho nĩ kũhutĩtie maũndũ mothe marĩa marĩ kuo na maũndũ mothe marĩa me taathanĩtie. Nĩguo gũtaarĩria ũrĩa kĩndũ kĩrĩ na mũtaratara wa kĩũmbe, thoome wa kĩeũ ũbaaraga mataatha marĩa me hũra ĩmwe na ũrĩa  magayũkanĩtio na ikundi cia mũthingi. Kĩamũranio kĩrĩa kĩrĩ ngumo nĩ mwahũ wa taatha cia mwanya na iria cia mũkarũ. Taatha cia mwanya nĩ ciũmbe itangĩgarũrũka ta mũndũ ũrĩa wĩtagwo Ngũgĩ wa Thiong'o. Taatha cia mũkarũ, nĩ iria ingĩcokereka ta rangi wa ũtune. Mũrurukanio ũngĩ nĩ wa indo cia ũmata iria irĩ kuo thĩinĩ wa ĩcũrĩro na ihinda ta mũtĩ, na indo cia Mũcũranio iria itari kuo ĩcũrĩro na ihinda-inĩ, ta ndari ya 7. Mũtaratara wa mũatĩrĩro ũkoragwo na itanya rĩa gũtanaha kĩgĩna kĩururĩrie na kĩithĩranu kĩa mataatha na ũhũthĩki wa mĩahũ ta, ng'ũndũ, ndũgũ, mĩtithĩrĩro ya ndũgũ na ituĩka. 

Athomi a maũndũ ma kĩeũ nĩ marĩ Njũgitano ciĩgie wamũrani wa mataatha marĩa marĩ kwo ma mũthingi kana kano. Kĩrĩra kĩa Plato kĩonjorithagia wooni wa ũũma wa gũkorwo kwo wa mĩkarũ. Ũrutani wa mĩtharũ wĩiyũkĩtie wa kuuga mĩkarũ ĩrĩ ho o Mbũgĩ-inĩ. Kũrĩ o ũgwo, ũrutani wa thoome wa Mbũkio nĩ ũreganĩte kaimana na mwĩtaathĩrĩro wa mĩkarũ.  Nĩ kũrĩ njũgĩtano ta icio ciĩgie thoome wa Mathabu, na maũndũ makũĩkane nĩ Ago a ũthuthuria na arĩa a mitugo, no matarĩ matuge kũrĩ mĩro ya thithi.  Thoome wa ngoora ugaga no ngora cirĩ ho, thoome wa mwahũko ũkĩgitĩrĩra atĩ mbũgĩ na ngora nĩ ciĩbũgianĩite.  Kũringana na athomi amwe a ciũria cia thoome wa kĩeũ itirĩ na kagacwa gakindĩrĩku o tiga mawoni ngũrani marũmbũiye gũkuruhana na nduire cia mũiyũkio wa thiomi ngũrani. 

Thoome wa kĩeũ wĩiyũkĩtie ndirirũi karũndo cia ũthũrima. Nĩ hamwe na kũthũrima mwĩcirĩrie hamwe na makenga na ũthuthuria wa ũgo.
The Convict

'Convict'('mwoho' na Gĩkũyũ kana 'Pukamani' na rũthiomi rwa kĩũndũire rwa tũrĩ rwa Tiwi) nĩ thinema ya gĩcanjama kuma bũrũri wa Australia ya mwaka wa 2014, ĩrĩa ĩraterebetwo nĩ George Bacha, ũrĩa no we mũthaki mũkarũ wa thinema ĩno. Rũgano rũtungumanagia ndurumeni kũthũrima ũrito wa mũtũrĩre wa njera-inĩ, na kũcĩgĩrĩra mboi cia njũgitano cia kĩrũrĩrĩ, ungumania na nditi cia nduire thĩinĩ wa wohwo wa Australia.

## Rũgano na njĩra nguhĩ
Ndurumeni ĩrarũmĩrĩra Ray, ũrĩa arĩ mũmbirarũ atana-ikio njera na rĩoho rĩa mĩeri 18 na ihĩtia rĩa kũũraga comba. Ituĩka rĩrĩ rĩcũngĩrĩrwo thutha wa mũtigaire kũmũtũkũiya Ray. Na ena itanya rĩa kwĩrĩhĩria, baba wa mũtigaire arĩhire Mũrĩithi wa njera (ũrĩa athakirwo nĩ David Field) kũritũhia mũtũrĩre wa Ray njera-inĩ.

Thegi ya mĩnyamario ĩno, Ray nĩekorire matiemano-inĩ ma ngũũĩ ya kĩndũire marĩa macacĩte gatagatĩ ka ma makundi ma Kĩarabu na ma Aborijini. No thegi wa maũritũ maya, Ray nĩekindagĩria na kwĩthaya na mwĩhoko wa gũcungumana rĩngĩ na mwendwa wake, Kelly, ũrĩa athakirwo nĩ Millie Rose Heywood.

## Athaki Anene
- **George Basha** ta Ray

- **David Field** ta Warden

- **Millie Rose Heywood**  ta Kelly

- **Richard Green** ta David, Mũkubia wa Njera

- **Johnny Nasser** ta Mazen, mwoho mũkarĩ
Mũgumo (Ũteti)

Thiinĩ wa Ũteti Mũgumo nĩ tabarĩra ĩrĩa ũmwe kana aingĩ marĩ gĩtama-inĩ kĩa mbunge, na njĩra ya waara (kana kana monjore), maururũgĩria ndeto makĩendaga, na itanya rĩa gũtĩria kana gũteyanĩria kaimana ũtuithia wa Ciira.  Rĩmwe nĩ ĩtagwo "kũaria watho nginya gĩkuũ" kana "kũmonjokerera marũa ma watho", na nĩ ĩkoragwo ĩrĩ njĩra ya kũgirĩrĩria andũ gũtua matua marĩ kĩama-inĩ kĩa watho kana kĩama-ini kĩngĩ.

## Kĩhumo gĩa kiugo
Kiugo kiumanĩte na mũtugo wa nyamũ ta Mbogo, Ng'ombe wa gucokia irio merie kanua na gũcitanuka, mũtugo ũrĩa wĩtagwo "gũcokia ithagumia" kana "kwĩthaya gumo"
Mĩigua

Thome-inĩ wa kũthũrima mĩmera, mĩigua (kana "macca" na rũthiomi rwa Patois ya Jamaica), nĩ mĩamba mĩrũmu, mĩũgĩ na **mĩhanyĩrĩku**   an rĩmwe ĩtagwo magego mmũndũ wa mũhanĩre wayo) yandandũkagankũma mathangũ, mĩĩri, honge ona kana ĩĩro, na kaingĩ ũguni wayo kũrĩ mũmera nĩ :kũgitĩra mĩmera .
2024 PT5 (Nyura)

2024 PT5 nĩ nĩ nyaigĩ ĩna gĩtegwe kĩa warie wa mita 11 ĩrĩa yaguũrĩirio nĩ ATLAS South Africa, Sutherland mũthenya wa 7 mweri wa Mworianyoni mwaka wa 2024, mũthenya ũmwe mbere ya gũkuhĩrĩria thĩ na kilomita 568500  (353,200 mi).
Parerga na Paralipomena

***Parerga na Paralipomena*** (Kĩngiriki nĩ kuuga "Matingiaro" na "Mathenge", na Kĩnjĩrĩmani: Parerga und Paralipomena ) nĩ kĩmanjĩka kĩembanĩtie macũrania na mathũgũnda ma Kĩũgo ma Arthur Schopenhauer rĩcabĩtwo mwaka wa 1851.   Ibuku rĩu rĩgayanĩtio maita merĩ, rĩgĩtaarĩria ũhoro wa parerga na paralipomena igaturumenq ũrutani ũcio. Parerga nĩ  icunjĩ ithathatũ cia kũcĩgĩrĩra mawĩra ma mbere ma Mũgo ũyũ.  Paralipomena, ĩganyĩtio kĩngoga kũringana na ciongo mĩrongo ĩtatũ na imwe, na cikahumba maũndũ Mũgo anarica ta macĩgĩ ma Parerga. Hanya
Encounter with Tiber

Encounter With Tiber ('Gũcemania na Tiber' kana "встреча с Тайбром" na rũthiomi rwa Kĩracia) nĩ ibuku rĩa ng'ano cia ũgendi wa njata rĩa mwaka wa 1996 rĩandĩkĩtwo nĩ mũthomi wa Njata, Buzz Aldrin, na mwandĩki wa ng'ano John Barnes.  Rĩĩtwa rĩmwe rĩahũthagĩrũo thĩinĩ wa ngoga cia kĩharĩro cia mbere cia Kĩngeretha, The Tides of Tiber.
Aki na Ukwa

***Aki na Ukwa*** nĩ mũthaathi wa mathekani wa kĩ mũciĩ kuuma Bũrũri wa Nainjĩria wa mwaka wa 2002 watũngĩrwo nĩ Amayo Uzo Philips. Njata ngarũ cia mũthako ũyũ nĩ acanjamia Osita Iheme na Chinedu Ikedieze. Mũthako ũyũ nĩwo wanyugutĩrĩire Athaki  Osita na Chinedu harĩ ngumo ya kĩganda gĩkĩ. Thutha wa mũthako ũyũ, eerĩ aya nĩmatũgĩrĩire nginya ndugo ya ũcata kuma kurekererio kwa gĩtĩi kĩu.
Kĩamo (mburoti)

Kĩamo no gĩtaũrĩke ta:

## Maũndũ ma acanjamia na Iganda cia ũharũkia

* Kĩamo(rũgano), ũrĩa ndeto irathiĩ na mbere, ũrĩa ũratuma maũndũ mothe ma rũgano ũtararĩke

## Mũgũnda

* Kĩamo (*bất động sản* na rũthiomi rwa Bietinamu) mũgũnda-kaigĩ egetwo mburoti(kuuma Kĩngeretha 'Plot') gĩcunjĩ kĩa thĩ kĩrĩa kĩtanyĩtwo kana kĩhũthĩrĩtwo gwaka
** Kĩamo kĩa mbĩrĩra, gĩcunjĩ kĩa bũrũri harĩa mũndũ athikĩtwo
* Kĩrwangũ, gĩcunjĩ kĩa bũrũri ũrĩa ũhũthĩrĩtwo harĩ ũthuthuria wa barigici.

## Mahũthĩri mangĩ

* Kĩamo Kĩanda - itũũra rĩrĩ gĩcigo mbunge kĩa Mathare.
Rũthiomi rwa Kĩlatgalia

Rũthiomi rwa Kĩlatgalia (*latgalīšu volūda*, Latvia: *latgaliešu valoda)* nĩ rũthiomi rwa Kĩbalta rwaragio kaingĩ Latvia ya Irathĩro.

## Ũtari

Watho wa thiomi wa Latvia ũkoragwo ũgĩtĩrĩnga rũthiomi rũrũ ta "mũrũmbũ wa kĩndũire gĩa tene gĩa rũthiomi rwa Kĩlatvia". Rũthiomi rũu rũhũthagĩrũo mũno bũrũri-inĩ wa Latgale, mwena wa irathĩro wa Latvia. Kũringana na mũtaratara wa ũtari wa andũ wa 2011 bũrũri-inĩ wa Latvia, andũ 164,500 thĩinĩ wa bũrũri ũcio, kana gĩcunjĩ kĩa 8.8% kĩa andũ, maaragia Kĩlagtania o mũthenya. 97,600 wao maatũũraga Latgale, 29,400 kũu Riga na 14,400 kũu kĩcigo kĩamũre kĩa Riga.
Chris Mũrũngarũ

**Christopher Ndarathi Murungaru** (ũrĩa aciarirwo 19 mweri wa kanana, 1954, Nyĩrĩ,_Kenya" ) nĩ mũgĩkũyũ mũteti ũrĩa atungature ta mũmbunge wa Kĩeni na ta mũthĩgi wa ũthii wa Kenya.
David Guignion

David Guignion nĩ Mũrutani wa maũndũ ma Ũgo, mũrutani maũndũ ma Ũteti, na mũrutani wa mũingĩ kuuma bũrũri wa Canada ũrĩa ũrutaga wĩĩra ta Mũhunjia wa Iceera rũhonge rwa Occidental College's Critical Theory and Social Justice, Amerika. Nĩamenyekete nĩ ũndũ wa matatha make megiĩ Thoome wa Kĩeũ, Ũrirũ, Mũthũngũcĩ na agatereta mecirĩrire ma Ago ta: Ngũgĩ wa Thiong'o, Immanuel Kant, Achille Mbembe, Frantz Fanon na agĩ aingĩ.

Guignion athomeire Western University rũhonge rwa Iganda cia ũharũkia.

Amemerekagia kũgerera rũhanya wa YouTube arĩ Montreal harĩa aururĩtie na kũithĩrania atĩ itũũra rĩrĩ nĩ mũciĩ wa kĩndũire wa rũrĩrĩ rwa Kanien'keha':ka, ũgwĩtwo Totia:ke ĩrĩa ĩrĩ rungu wa kĩmanjĩka kĩa Haudenosaune; hamwe na, Huron, Wendat, Abenaki, na Anishinaabeg.2
Ndigana (mũrimũ)

Ndigana nĩ mũrimũ ũhunjagio nĩ ngũha(ĩrĩa ĩtagwo 'Nkanji' na rũthiomi rwa Songhay), ũgwataga ciũmbe ta Ng'ombe, ngui, ona mbarathi na ũrehagwo nĩ kĩmingini kĩa Ndigana. Mũrimũ wa ndigana nĩ ũgwatanagio no ti kĩng'ũki. Ningĩ mũrĩmũ ũyũ no wĩtango "mondo ya ngoikoni" kana "homa ya ngoikoni" nĩ amu nyamũ ĩrĩa ngwate nĩ kuũkagia mwonekanĩre wa ngoikoni maitho-inĩ.  Ndoro ingĩ cia mũrimũ ũyũ nĩ ta kũhĩnja, rũharo, kũtheũka rũa, matũkũya, na kĩhuti.

Rĩrĩa nyamũ yagwatwo nĩ ndigana mbirarũ cia mwĩrĩ nĩcitacũkagia ikinya rĩa gũtomia mũgomero wa ndwari, no ona kũrĩ ũgwo, nĩciũragaga ona thero itari gwate.
Macang'i

Kiugo '"Macang'i" no gĩtaũrwo ta:

* Roho mũũru, ngoma kana ndaimono thĩinĩ wa Ndini kana ng'ano cia kĩndũire.
* Mũndũ ũritĩrĩire gwĩka ũndũ mũũru, o ho kũnania arĩa maritĩrĩire kũtabarĩria ituĩka rĩna, irimũtha rĩna kana mũthako mũna. 

## Ũhũthĩki ũngĩ

# Ibuku-inĩ rĩa Francis Njũgũna Gĩchimũ rĩa "Mahĩndĩ ma Kĩmathi" mwandĩki kũgerera mũthaki ũmwe atabutaga kiugo gĩa Kĩngeretha "fiend" mũthako-inĩ wa 'Dungeons and Dragons'(Ngurunga na Ndamathia) ta 'Macang'i'.
Ramsey Nouah

**Ramsey Nouah** (ũciarĩirwo **Ramsey Tokunbo Nouah Jr.**; 19 December 1970)  nĩ mũthaki thinema na mũrũngĩrĩri wa njũng'wa cia thinema wa Bũrũri wa Nigeria.  Nĩ aanyitire kĩheo kĩa Africa Movie Academy Award ya Mũthaki Mũtongoria wa Ngerekano Mũingĩ-inĩ Mwaka wa 2010 nĩ ũndũ wa wĩra wake thĩinĩ wa thinema The Figurine. Nĩ aahingirie wĩra wake wa werekereria na thinema ya Living in Bondage: Breaking Free mwaka wa 2019   na ningĩ nĩ aathire na mbere kũtuga mwerekere thinema ya tene ya Nollywood igwĩtwo Rattle Snake: The Ahanna Story    ĩrĩa yarĩ mũgũkĩrĩro wa thinema ya Rattlesnake (1995) .
Mbirigũ (mathabu)

Thoome-inĩ ya mathabu, mbiriga ( kana torus na Kĩngiriki) nĩ mũthiũrũrũko wa thiũrũro kĩeni-inĩ kĩa runo-ithatũ.   Rĩmwe na rĩmwe, mbiriga ibũkagio ta mandathi ma 'ndonati' kuuma rũthiomi rwa Kĩngeretha 'doughnut'.

Ngerekano ya indo ĩrĩ kĩũga gĩkĩ ihũthĩkaga o mũthenya nĩ ta: kĩnanda kĩa mbiriga, kanda ya mbĩrĩga ya tũmeme, Mbiriga ya kũnyita rũrigi rwa macini cia cerehani, tũmuuto twa mwanya twa kũhurũkia kĩongo (makĩria hĩndĩ ya gũcocorwo mwĩrĩ ũkomete na nda), ihonokia ũgwati-inĩ wa gũtubĩra, na magũrũ-inĩ ma ngari na mbĩgĩ(no yo mĩithikiri).
Gĩthumba

Gĩthumba (Thoome-inĩ ya ũmwĩrĩ) nĩ mũigana wa maita ma Matuĩka marecokere thutha wa ihinda rĩamũre.  

Gĩthumba nĩ gĩtaratara wa bata ũhũthĩrĩtwo ũgo-inĩ na ũcungurumũkia-inĩ kũhandĩrĩra kabirũ maũrirũ ma ũthiũrũrĩ na ma manyaga ta manyaga ma ũcungurumia, manyugĩ ma Mũgambo, makũmbĩ ma tũmeme na ũtheri.

Kwa ngerekano, korũo ngoro nĩ ĩrahũra na gĩthumba kĩa maita 120 o ndagĩka (2 hertz), ihinda rĩa ũtiema rĩa mahũra meerĩ nĩ nuthu ya sekondi (60 sekondi ikĩgayanio na 120).&nbsp;&nbsp;
Kĩandarũa

Kĩandarũa nĩ ngora ya kũhumbĩra rungu wa nyũmba kana Thingira.  Kĩũndũire ngora ĩrĩa yahũthĩka yaumaga kuuma rĩa rwa Nyamũ ta Ngarĩ kana Mbogo no o ta ũrĩa kĩnganda kĩu kĩrakuũkire ũhũthĩki wa guoya wa Ng'ondu na thutha-inĩ ũhũthĩri wa ndigi cia mũnyore ũkĩiyũkio kĩnaga-inĩ kĩa 20.  Kaingĩ kĩandarũa kĩu gĩkoragwo na mĩramo mĩogothere ĩrĩa kaigĩ ĩrigitagwo na ũrugarĩ nĩgetha kũthaitĩra kĩũga kĩayo.  

Ciandarũa  ihũgarĩgarwo maũndũ-inĩ matiganĩte, ta kũiga magũrũ metikanyite heho, kũhotithia andũ gũikara thĩ (mũno ciana igĩthaka), kũnyihia inegene mũndũ agĩkinyũkithia, kũthagia na kũthakaria nyũmba.   Ciandarũa no ithondekwo na rangi o wothe kũhũthĩrĩa theũruma ngũrani.  Ciandarũa ikoragwo na mĩthaiga ya mĩthemba ngũrani ĩhũthĩkaga kũthaga ũthiũ wayo.  Ciandarũa ĩhũthikaga marungũro-inĩ ma manganda na ma wonjoria ta mĩkawa o hamwe na mĩciĩ.
Musikari Kombo

Musikari Nazi Kombo (ũrĩa aciarirwo 13 Mweri wa Gatatũ 1944) nĩ Mũmbaruya mũteti wa Kenya ũrĩa atungatĩte Mumbunge wa ndundu ya Kenya.

Kũrĩkia mweri wa gatandatũ wa mwaka wa 2015, Kombo nĩ atungatĩte ta mũtongoria wa kĩama kĩa FORD-Kenya.
Dana White

**Dana Frederick White Jr.**  (arĩa aciarĩirwo 28 July 1969) nĩ mũtongoria wa gatũndũ ka wonjoria kuuma bũrũri wa Amerika nĩ mũtongori wa mbĩtĩka cia Ultimate Fighting Championship (UFC), mũthako wa kĩmabũrũri wa nũndano.   Ningĩ nĩ arĩ nĩwe mwene Power Slap, gatũndũ ka kũrũmbũiya mũthako wa kũhũrana hĩ.  Mwaka wa 2019 mweri wa gatano, mũigana wa mbeca cia White nĩ dora mirioni 500 cia Amerika.
Kevin Hart

**Kevin Darnell Hart** (ũciarĩirwo 6 Kĩrũrũrũa 1979) nĩ mũthekania na mũthaki ngerekano wa Amerika. Ngoga enaĩrica nĩ hamwe na mbũkio inya cia Primetime Emmy Awards.
Kĩrenyo

**''Paenarthrobacter ureafaciens'' KI72**, ĩrĩa ĩĩtagwo na Gĩkũyũ kĩrenyo nĩ kĩũmbe mingini kĩrĩa kĩrĩaga mũnyore, nĩ mũthemba wa *Paenarthrobacter ureafaciens* ũrĩa ũhota kũthũgũna indo imwe cia mũbira wa mũnyore 6.  Nĩ ĩhũthagĩra gĩkundi kĩa ngogoyo kũgaya mũnyore, ĩrĩa ĩĩtagwo nyero.
Nguruta

Nguruta nĩ mũbara ũrĩa ũgathĩkĩrĩirio ndũkũyũ-inĩ na ũhotithagia mũkanda kũgariũra hinya na mwerekere wa kĩraũũ.
Sasha Alex Sloan

**Alexandra Artourovna Yatchenko** (; aciarirwo March 11, 1995), kĩwĩra oĩkaine ta **Sasha Alex Sloan** (kabere agetwo **Sasha Sloan**), mũini na mwandĩki Nyĩmbo kuma Amerika. Kĩmanjĩka gĩake kĩa mbere, *Only Child (mwana wa mũmwe)* wa rekereirio tarĩki  October 16, 2020. Wĩra ũyũ nĩ wa tũngirwo nĩ ngemi na aithĩrania a nyĩimbo makĩmegweta ta Kĩmanjĩka kĩmanĩrĩru.  ĩmanjĩka gĩa kerĩ kĩaSloan's *Blame the World*  *(ngũigĩrĩra thĩ kĩgenyo)*  ũrĩa warekereirio may 13, 2022.

### Marekio

#### Ta mũkũi
Niũ Thirandi

Niũ Thirandi (Aotearoa na rũthiomi rwa Maũri) nĩ Bũrũri wa gĩcĩgĩrĩa riturwĩtwo Iria-inĩ rĩa Thayũ (no rĩo Pacific Ocean na Kĩngeretha)

Hana-Rawhiti Maipi-Clarke nĩ Mũndũ ena ngumo kuuma bũrũri ũyũ.
Kĩmanjaboi

Kĩmanjaboi nĩ mũatĩrĩro wa mwako wa honge cia mĩgĩkĩ ũrĩa ũkoragwo na mũtaratara wa kũramata kiugũ. Wa gwetirwo rĩa mbere nĩ Mũndũ Mũgo mũngeretha Jeremy Bentham karine-inĩ ya 18 ibuku-inĩ rĩake *Panopticon, or The Inspection House (Kĩmanjaboi, kana Nyũmba ya Ũthũrimi) 1791.* Nguiraci ĩcio nĩ kũhotithia andũ othe arĩa matũũraga kiugo-inĩ(kana 'jela' na Gĩthweri) kũcũthĩrĩrio nĩ karaũ wa kũrũnga ũmwe, matakũmenya kana nĩmaronwo.  

O na gũtuĩka gũtirĩ mũrangĩri ũngĩhota kũrora ciikaro ciothe cia andũ ohe o rĩmwe, no tondũ matingĩmenya rĩrĩa marĩ rungu rwa gĩthemengũ, nĩ mekaga maũndũ ta andũ acũthĩrĩrie hĩndĩ ciothe. Nĩ ũndũ ũcio, nĩ maringagĩrĩrio na kinyi kwĩmenyerera. Mũthodekere ũrĩ na Thingira na gĩtina-inĩ nĩ nyũmba ya ũthuthuria. Kũma kĩratina, mũrangĩri kana athiarĩ nĩ mahotaga kũrota andũ arĩa agĩkie.  Ithagumia rĩa Bentham nĩ rĩarĩ kĩharĩro gĩkĩ kĩa kĩmanjaboi kĩhũthĩke ona Thibitarĩ-inĩ, Cukuru-inĩ, wa kũhũthĩrũo o ta thibitari, cukuru na nyũmba cia ũrigitani Mbũgĩ.
Bimbi Ũkũwa (Phoebe Okowa)

**Bimbi Nyawade Ũkũwa (Phoebe Nyawade Okowa)** nĩ Mũteti wa kuuma bũrũri wa Kĩrĩnyaga o ho nĩ mwarimũ wa watho wa Kĩmabũrũri  na mũtongoria wa gĩthomo kĩa mwĩrĩca gĩa Mũratĩna wa Mũthũkĩnjũ Maria ya Randani (Queen Mary University of London). Mwaka wa 2021 nĩ aamũrirwo kũingĩra Kamĩtĩ ya Watho wa kĩmabũrũri kwa ihinda rĩa mĩaka ĩtano, kwambĩrĩria January 1, 2023, na agĩtuĩka mũtumia wa mbere wa Kemburana gũtungata ta mũrori wa kamĩtĩ ĩyo. Mwaka wa 2016 nĩ aiyũikirio ta wakinĩ wa Mbuenya  ya Kĩmĩndĩ ituria ya Hangi Kenya. Nĩ mũteteri wa mbuenya ndũgĩru ya Kenya, nĩ atungatĩte ta mũheani kĩrĩra kũrĩ Ndamathia na ngumbato itarĩ cia Ndamathia hegie ciũria cia watho wa kĩmabũrũri. 

Ndamathia ya Kenya nĩ yacũngĩrĩirie Ũkũwa gĩtĩ kĩa gĩthurano kĩa Kamĩtĩ ka Watho wa kĩmabũrũri UN International Law Commission mweri wa gatano mwaka wa 2021. Nĩ aanyitwo kandarathi nĩ Ngeretha na akĩnyitwo mbaru nĩ ngwatanĩro ya Kemburana (African Union) Ũkũwa nĩ egwatĩire kura 162 mũcemanio wa Kĩama Kĩrĩa Gĩthiũrũ Gĩkaru kĩa Gwatanĩro ya KĩMabũrũri.
Karĩndundu ya Ũrũmwe wa Mabũrũri

Karĩndundu ya Ũrũmwe wa Mabũrũri nĩ honge ya ũturi watho ya Ndamathia ya Amerika. Nĩ ya mĩcemanio ĩĩrĩ, na ĩkoragwo na rũkobe nĩyo Nyũmba ya Aihwa na ya rũbutu, ĩrĩa nĩ Maturanguru ya Ũrũmwe wa Mabũrũri.
Rũbatũ Mbangiũ (Roberto Baggio)

**Roberto Baggio**  (

[] (Rũmbatũ Mbanjiũ ũria aciarirwo February 1967) nĩ mũthaki wa mũbira wa Itarĩ ũrĩa athakaga ta mwathi wa kerĩ kana mũtiema mũrathi, o na gũtuĩka nĩahotire gũthaka mathenya maiganona ma ũmundia kĩharo-inĩ.  Nĩwe warĩ mũtĩrũria wa mwahũ wa mĩro wa Njama ya Mũbira ya Itari. Mũthaki mũhũngi njorua na Mũgo wa mĩhagĩ, egwatĩire ngumo nĩ mahati make marathime o hamwe na Ceng'a njũgĩ na ukungi baũ; nĩ onekanĩte ta ũmwe wa athaki ngũthi kwanaumbũira mbĩrĩ iharoinĩ cia mũbira. 

Mwaka wa 1999, nĩ aambatire wa kana gĩthurano-inĩ kĩa rũrenda kĩa mũthaki wa nguru FIFA na nĩ aathurĩtwo gĩkundi-inĩ kĩa managĩ kĩa mbĩtĩka ya thĩ kĩa FIFA mwaka wa 2002. Mwaka wa 1993, nĩ agwetirwo ta Mũthaki wa thĩĩ wa FIFA na akĩheo ngoga ya Ballon d'Or. 

Baggio nĩamenyekaga ta ** ("mũndĩga rwa kũragũra"), nĩ ũndũ wa mũramĩre wake wa kũhumba njuĩrĩ ihinda rĩothe rĩa wĩra wake, nĩ ũndũ wa ũhoti wake, na nĩ ũndũ wa wĩtĩkio wake wa Buddha. Mwaka wa 2002, Baggio nĩ aatuĩkire mũkabirũ wa Irio na Ũrĩmi kĩrũngarũ kĩa  Ũrũmwe wa Kĩmabũrũri.  Mwaka wa 2003, nĩwe arĩ mũhotani wa mbere wa  kĩheo kĩa Golden Foot (Ikinya rĩa Thahabu). Thutha wa ngumo ya kũrũĩra ihooto cia Andũ, nĩ aaheirwo kĩheo kĩa Mũndũ wa Thayũ nĩ arĩa marĩ na ngoga Kĩheo kĩa Nobel kĩa Thayũ mwaka wa 2010. Mwaka wa 2011, nĩ we warĩ mũthaki wa mbere wa mũbira wa thĩ kũingĩrio Rwembe-inĩ rwa Ngumo rwa Kora ya Itari.
Mbico

**Mbico** ('matongo' na Gĩthweri ) nĩ kamira gaceke kanyurũrũkaga kuma  maitho, kanua, kana iniũrũ, kaingĩ hĩndĩ ya toro (ngũrani na mahira ma ihũha).   Mbico yũmaga igacokanĩrĩra ta mabebeto mwena-inĩ wa maitho kana kanua, igũrũ rĩa maitho, kana rungu rwa kĩmone.  

Kaingĩ mbico cionekanaga maitho-inĩ kĩroko. Rĩrĩa Mũndũ e mũkĩru, kũbucia kĩmone gĩcũngagĩrĩria mbico gũthererio nĩ maithori kũgerera mũkiha wa kĩrothi.  Wagi wa matwĩka maya hĩndĩ ya toro nĩ gũtũmaga ithondeko rĩa gĩthima kĩnini kĩa mbico mĩthia-inĩ ya maitho.
Alaato Sunday Machar

Alaato Sunday Machar nĩ Mũthekania , mũmerekia kĩũmbe, na Mũrutani ũrĩa aũhĩgĩre thiomi cia kĩmerera ta Gĩkũyũ na Ndinka (kuuma Bũrũri wa Sudan ya Mũhuro) [1]. 

Bũrũri wa kĩgumo kĩao nĩ Sudani ya Mũhuro na ekorire bũrũri wa Kĩrĩnyaga thutha wa aciari ake kwĩthara kuma Mbaara mĩaka-inĩ ya 1980s o ginya Turukana ya ithũĩro, kambĩ-inĩ ya Kakuma.

Thutha ũcio nĩmathamĩire Nyaikuru ya Rũgongo, itũũra rĩa Mbĩrĩa; rĩrĩa rĩa rigaine na Subukia na Bahati. Hau nĩho Alaato aciarĩirwo. Nĩmacokire kũthamĩra Kabathi harĩa Alaato athomeire Thukuru ya gĩtiiro Ya PCEA. Anagana akauga nĩ thukuru-inĩ ĩno nĩho amenyeire rũthiomi rwa gĩkũyũ. Oho nĩ aganĩte ciĩgie ngũrani cia Ndũire na mĩtugo anatũngana nacio; e mũciĩ na e thukuru.

Nĩambĩrĩirie rũhanya rũrendainĩ rwa kũgaya mbica rwa Youtube o hamwe na tiktok harĩa akoragwo na ndereti cia ũrutani, wĩiini na ũkenia akĩhũthĩra thiomi cia kindũire ta Gĩgĩkũyũ na Gĩthweri.
Gathũrũmũndũ ka Mabinga

Gathũrũmũndũ ka Mabinga nĩ gacũmbĩrĩ karĩa karĩ igũrũ mũno kĩrĩma-inĩ kĩa Mabinga kĩrĩ mũhaka-inĩ wa Mabũrũri ma Thambia na Marawĩ. Nĩ ũhũthũ mũno gũkinya kuo kuuma taũni ya Chisenga bũrũri-inĩ wa Marawĩ.

Rũũĩ rwa Ruangwa, ũmwe wa njũĩ nene cia Thambia, rũgĩthiaga irĩma-inĩ cia Mabinga mwena wa ithũĩro wa iriũko.
Kabangue

Kabangue (kuuma Gĩkũyũ 'kaba'+'ngue'), rĩmwe nĩ kamũhuko kanini ka gũkua mbia kana tũindo tũnini.  Oho mũtumĩre wa matonyo (nguo), mũno mĩbuuto, nĩ yathiangire ĩkĩrũmbũiyagio ĩkĩgathĩkwo tũmũhuko tũnini nĩtwo kabangue o ta ũrĩa ũthindũri watheremaga

.
Njoro ya Rĩnjũ

Njoro ya Rĩnjũ nĩ mũtaratara wa ũcori ũrĩa ũhũthĩrĩtwo mũno ũrĩa wonanagia ũrata wa mĩhagĩ ĩganona na manjĩka mayo. Mabũrũri-inĩ ma Comba kĩrĩra gĩkĩ gĩahumbirwo ngumo nĩ mũthomi John Venn (1834-1923) mĩaka-inĩ ya 1880. Mĩcooro ĩyo ĩhũthĩrĩtwo kũrũmbũiya ũrutani wa kĩrĩra kĩa ũmanjĩka, na kuonania ndũgũ ya maũndũ thoome-inĩ wa ngũĩro, Ũgo, ũtari, rũthiomi na iharo ingĩ.  Mũcoro wa rĩnjũ ũhũthagĩra mĩthiũrũre mĩtumanu igũrũ wa kĩeni ĩkĩrũgamĩrĩra imanja.
Ngoingũa (Thayathi)

Ngoingũa(ĩrĩa ĩtagwo 'Thayathi' kuuma Kĩngeretha 'science') nĩ mũtaratara wa gĩthomo ũrĩa ũrũmbũiyaga ũmenyo na kĩharĩro kĩngĩthurimwo kĩa ngũĩro na ũrathi wĩgiĩ ũratĩna. Ngoingũa ya kĩrĩu kaingĩ ĩgayanĩtio maita meerĩ: Ngoingũa ya ndũire, iria irutaga ũhoro wa thĩ na nditimũrano ya ibitũri; na ngoingũa ya ũndũire (ta ũteti, Mbũgĩ, na ũrutani wa ndũrĩrĩ), iria ithomagwo Mũndũ na ngũmbacũ.  Ngoingũa cia kĩbaata nĩ thoome iria ihũthagĩraga ũmenyo wa ngoingũa kũhingia mawĩra mangĩguna andũ, ngerekano ĩrĩ ta Ũrigitani na mwako.
Kĩrĩkanĩro kĩa Wucharĩ

Kĩrĩanĩro kĩ Wucharĩ wa (, Kĩamahari: የውጫሌ ውል) warĩ kĩrĩkanĩro kĩrĩa kĩarĩkĩirio gatagatĩ ka Ũthamaki wa Ethiobia na Ũthamaki wa Itarĩ.  Arĩa maanyitire mbaru nĩ Mũthamaki Menelik II wa Shewa, ũrĩa warĩ Mũthamaki wa Ethiopia, na kabirũ Pietro Antoneri [ĩ] akĩrũgamĩrĩra Itarĩ, mũthenya wa 2 mweri wa May 1889, nĩ maambĩrĩirie kĩrĩkanĩro kĩu thutha wa ũkabuurũ wa Eritrea nĩ Aitarĩa.

Mũthamaki Ras Mekonen arĩ ho ngirimiti ino ĩgĩĩkĩrwo kĩrore. Nĩ handirwo mũhũri gacagi-inĩ kanini ka Wucharĩ karĩ Ithobia na no ho kĩrĩkanĩro gĩkĩ kĩa iyũkirie rĩtwa rĩu.  Muoroto wa kĩrĩkanĩro gĩkĩ warĩ gũtũũria ũrata na ndũyũ gatagatĩ ka mabũrũri macio merĩ. Kĩrĩkanĩro kĩu kĩandĩkĩtwo na thiomi igĩrĩ,  na rũthiomi rwa Kĩamaharĩ na rwa Kĩitarĩano, ĩndĩ nĩ harĩ ngũrani thitũkanu thĩinĩ wa hũra cia thiomi icio igĩrĩ, ũndũ ũrĩa wacũngĩrĩire Njũgitano thegi ya mabũrũri maya meerĩ. Makĩria, gĩbungo gĩa 17 nĩkĩo gĩacacĩtie ngarari tondũ ciatabutagwo na gũtaũrwo na njĩra ngũrani nĩ mwahũ wa Ithiobia.
Katumũ

Katumũ (Kĩcũmarĩ: Dowladda Khatumo ee Soomaaliya, Dora ya Khatumo bũrũri-inĩ wa Somalia) nĩ iturwa wĩyathi thĩĩ-inĩ wa Somalia. 

Iturwa rĩu rĩtarie rũgongo rwa Cũmarĩ, hakuhĩ na rũhĩa rwa Kemburanĩ.