ND

**4.1.1 nda** 

mũhuko ũrĩa irio itonyaga ciahĩtũka mũmero na nĩkuo irio ithĩyagĩrwo; gĩtathira; ihu 

**4.1.2 ndaa** 

gatambi kehithaga njuĩrĩ-inĩ cia andũ kana guoya-inĩ wa nyamũ gakamanyua thakame 

**4.1.3 ndahi**

kĩndũ gĩthondeketwo na rũhĩa kana rũngũ kana kĩndũ kĩngĩ ta kĩu kĩhũthagĩrwo gũtahia indo ndweku 

**4.1.4 ndahi**

karũgi kanini ka mũhĩrĩga wa ngigĩ

**4.1.5 ndaihu**

ĩ na mũigana mũtambũrũku mũno

**4.1.6 ndaka** 

maĩ na tĩĩri itukanĩtio igatondora

**4.1.7 ndamathia**

nyamũ ĩhana nyamũ ya thĩ kana kĩũngũyũ yatũraga njũĩ-inĩ imwe na nĩ yarĩ ya bata nĩ ũndũ wa igongona rĩa ituĩka -  *leviathan* 

**4.1.8 ndara**

rũtara rwa gũcinĩrwo nyama 

**4.1.9 ndarĩria-ciugo**

handũ hacokanĩrĩirio ciugo na ũtaũri wa cio mũhano: ndarĩria-ciugo ĩno nĩ ũgo wa Mwĩthaga wa mbarĩ ya kondu

**4.1.10 ndarĩria-gĩĩko** 

ciugo itaragĩria mwĩkĩre wa gĩĩko kĩna na ikaheana mwerekera ũrĩa gĩĩko kĩu kĩoete mũhano:nĩhiũ mũno 

**4.1.11 ndarĩria-rĩtwa**

ciugo itaragĩria ũrĩa ngweta-rĩtwa ĩtariĩ mũhano: Wanjirũ nĩ kĩrorerwa 

**4.1.12 ndara-gĩthaka**

nyamũ cia gĩthaka irĩa irĩaga mahuti ma gĩthaka

**4.1.13 ndare**

maciaro ma mũtĩ wa mũtare 

**4.1.14 ndari**

ngo; gĩthuma; ciugo irĩa ihũthagĩrwo ũtari- inĩ ta ĩmwe kana ikũmi 

**4.1.15 ndarĩ**

kĩgera kĩhũragĩrĩrwo mahiga-inĩ kana ngũ- inĩ igĩatũrwo 

**4.1.16 ndarwa**

rũa rwa nyamũ ĩthĩnjĩtwo 

**4.1.17 ndathĩ**

thandĩ

**4.1.18 ndathimi** 

maũndũ maria mekagwo marongoreirie kũrehe kĩrathimo; irathimo irĩa andũ matugĩtwo na cio

**4.1.19 ndaya** 

ndaihu mũhano njuĩrĩ ya Kĩmathi wa Waciũri yarĩ ndaya mũno 

**4.2.1 ndebe** 

mbini; mathaga ma kuonania gĩkĩro ta kĩa njamba cia ita ndegwa ng'ombe ng'imaru ya njamba 

**4.2.2 ndeme** 

ĩ temetwo

**4.2.3 ndemwa**

njano iria ihũthagĩrwo gũcana ũhoro mabuku-inĩ 

**4.2.4 ndengũ**

mũmera kana maciaro maguo makoragwo marĩthanda cia rũnyeni kana cia gĩtĩĩri mĩhĩrĩga-inĩ ĩmwe

**4.2.5 ndereti**

ũhoro mũna wa kwarĩrĩrio o mwaria aheane meciria make thutha-inĩ kũgĩe na ũiguano ũmwe

**4.2.6 nderu**

njuĩrĩ irĩa imeraga thĩa-inĩ cia andũ

**4.3.1 ndi**

kiugo kĩnyitithanagio na ciugo cia gĩĩko kuonania mwaria harĩ ũndũ ategwĩka mũhano: ndi gũũka 

**4.3.2 ndĩ**

kiugo kĩongagĩrĩrwo ciugo-inĩ cia kwarĩrĩria kũndũ kuga mwaria e handũ hana mũhano: ndĩ kuo; kiugo kihũthagĩrwo nĩ mũndũ akĩyarĩrĩria we mwene muhano: ndĩ mwega 

**4.3.3 ndĩa**

igongona rĩa gĩkeno rĩa andũ kũrĩanĩra me hamwe 

**4.3.4 ndiga**

thiĩ ũtarĩ na niĩ 

**4.3.5 ndigana** 

ndiekire ũndũ mũna

**4.3.6 ndigana**

mũrimũ ũnyitaga mahiũ 

**4.3.7 ndigi**

mbutha ciogothetwo ta irĩa itumaga mĩkwa kana irĩa ciohaga iratũ

**4.3.8 ndigiri**

nyamu ĩkoragwo mĩciĩ-inĩ ĩhũthagĩrwo gũkuua mĩrigo ĩhana wambũi mũrĩndũ no ĩ mũcora ciande-inĩ na ũngĩ umĩte ngingo- inĩ ũgaikũrũka ng'ong'o-inĩ 

**4.3.9 ndigĩrĩri**

irĩa itigarĩrĩire 

**4.3.10 ndigithũ** 

nyũngũ ya rĩũmba ĩ mũromo mũraihu mũceke ya kũigĩrwo maĩ 

**4.3.11 ndigwa**

ũkuĩrĩirwo: rora mũtumia wa ndigwa na mwana wa ndigwa

**4.3.12 ndiho** 

kĩndũ kĩhũthagĩrwo kũriha kana kũhũra 

**4.3.13 ndĩho**

kiugo kĩhũthagĩrwo kuuga mwaria e handũ harĩa hararĩrĩrio 

**4.3.14 ndiho**

thiarĩ nditũ ĩicũhĩtio kuma mũtĩ-inĩ ĩhũthagĩrwo kũhũra rũa rwa gũthondeka ngo 

**4.3.15 ndiira**

ihĩndĩ na nyama ĩrĩa ĩhana ta gĩthiũrũrĩ thutha wa ikinya rĩa mũndũ na nĩyoĩtiraga mũndũ akahota kũrũgama 

**4.3.16 ndũra-thĩ**

mũndũ mũtwaranaga etuĩte mũrata no aragũthugundĩra ũũru: mũrĩa-ng'ũrũ ndiku ĩtobokete thĩ kũndũ kũraya 

**3.3.17 ndindĩko**

kĩndũ gĩthiaga gĩatindĩkwo ndindĩko kĩndũ gĩthiaga gĩtindĩkwo

**4.3.18 nding'oing'o** 

kĩũmbe gĩikaraga marima-inĩ kĩenjaga hakuhĩ na mai ma nyamũ ta ng'ombe kĩmagaragaragia magatuĩka gĩthiũrũrĩ 

**4.3.19 nding'ũri**

andũ marĩ hinya na igweta 

**4.3.20 ndini**

Gĩthweri *dini* mawĩtĩkio makoniĩ ngai na mĩtaratara yamo 

**4.3.21 ndĩra**

andũ arĩa mũkonainie naothakame mwena wa maitũguo 

**4.3.22 ndirĩ**

ciugo ihũthagĩrwo nĩ mũndu kuuga kĩria kĩrarĩrĩrio ndakĩgwatĩire muhano: ndirĩ mbũri 

**4.3.23 ndiro**

handũ harĩa haigagwo irio na indo cia kũrĩra: thegi ndirũ mũtino mũnene ndirũ maũndũ mooru makorete mũndũ atangĩhota kũmegirĩrĩria tiga ekire ũrĩa agĩrĩirwo

**4.3.24 ndĩthĩ**

gũkorwo mwĩrĩ mũgima ũtarĩ mũhumbe 

**4.3.25 nditimũrano**

gũteng'erania ta he kĩndũ kana ũndũ ũrorĩrwo 

**4.4.1 ndoco**

marĩhi metanĩtio nĩ ũndũ wa mũndũ gwĩka kana kwaga gwĩka ũndũ mũna mũhano: ndoco ya ũtharia nĩ mbũri ikũmi 

**4.4.2 ndogo**

rĩera riumaga kĩndũ-inĩkĩrahĩa, kaingĩ rĩ rĩirũ kana rĩ rĩa kĩbuu

**4.4.3 ndonyi**

mũhanĩre wa tũrima andũ maciaragwo natuo makai-inĩ mao 

**4.4.4 ndore**

mũgambo ũrĩa ũrurumaga mũndũ kana nyamũ ya thuria 

**4.4.5 ndoro**

ndaka ndorogonye mathaga ma mũirĩtu ũtarĩ mũhiku makuonania ũthingu wake 

**4.4.6 ndorothi**

karung'o ka mũtĩ kanagĩtwo gaikagio nĩ ihĩĩ irongoreirie kwagararia mũtĩ wa mũgumo nĩguo ikarue

**4.4.7 ndotono**

thiarĩ ĩthondeketwo na mũtĩ ũtarĩ mũtungu (ũtungu wa guo nĩ ta wa rũthanju) ũkũrĩtwo na mĩri, wĩ na mũri mwariĩ ũrĩa ũicũhagio ũgatuĩka gĩtina gĩa thiarĩ ĩyo 

**4.5.1 ndu** 

kiugo gĩa gũtarĩria kũgwa mũhano: aragũire ndu; kiugo gĩa gũtarĩria kũringwo mũhano: aragũthirwo ndu na thiarĩ **4.5.2 ndua**

Nĩ ya mũhĩrĩga ũmwe na kĩnya no mũromo wayo ũtinagĩrio gĩtina-inĩ kĩa mũcũrĩ nĩguo ũkorwo wĩ mwariĩ

**4.5.3 nduba** 

nyamũ ndĩa nyama ĩ maguanyĩrĩ mwĩrĩ wayo (rĩtwa rĩrĩ no rĩkorwo rĩ rĩa kĩhumo gĩa Kĩhibirania nĩ ũndũ mamĩtaga dob) Kĩngeretha -*Bear* 

**4.5.4 ndũci** 

thiarĩ nditũ ya gũthiĩ ita 

**4.5.5 ndũgamĩrĩra-rĩtwa**

ciugo irĩa irũgamaga ithenya rĩa rĩtwa rĩa kĩndũ, kũndũ kana handũ mũhano: nĩ niĩndoya ndũgĩra marima marĩa ciana ciatũragwo gũtũ-inĩ; ithaga rĩrĩa rĩkagĩrwo ho

**4.5.6 ndũgũ**

ngwatanĩro ya wendo gatagatĩ ka mũndũrũme na mũndũ-mũka; ũrata mũnene; rĩtwa rĩtanagwo nĩ arata mendaine mũno nduhi indo iheanĩtwo na ũtugi 

**4.5.7 ndũhiũ**

gĩkeno kĩnene gĩa gũkũngũiya kana gũkenera ũndũ mũna

**4.5.8 nduma** 

gũkorwo gũtarĩ ũtheri; ũndũ mũna gũkorwo ũtarĩ mumbũku kana ũkĩmenyeka ũrĩa ũtariĩ

**4.5.9 ndũma**

irio igethagwo mũri-inĩ wa mweũ ndumbĩrĩra riko rĩa kũrugĩrwo rũgendo-inĩ 

**4.5.10 ndume**

ndegwa 

**4.5.11 ndũmĩrĩri**

ũhoro ũheanĩtwo nĩguo ũkinyĩrio mũndũ kana andũ ana

**4.5.12  ndumo**

nyĩmbo cinagwo mũthenya ũmwe mbere ya mũthĩ wa irua

**4.5.13 ndumo**

ndũhiũ ya kũina na gũkũngũiya nĩ ũndũ wa mambura mana ta ma irua 

**4.5.14 ndumo**

handũ hatumĩtwo na ndigi: kĩrema gĩa gũtumwo 

**4.5.15 ndundu**

kĩũngano kĩa andũ maiguanĩire kũrũmĩrĩra mĩtaratara mĩna na mũndũ nĩguo atonye thĩiniĩ wao no kinya arũmĩrĩre makinya maria maheanĩtwo nĩo

**4.5.16 ndundu**

nyoni yũmbũkaga ũtukũĩmaitho manene makoragwo mbere ya ũthiũ wayo

**4.5.16 ndune**

kĩndũ kĩ na rũnyaga rũtune ndungata mũndũ ũrutagĩra mũndũ ũngĩ wĩra akagunĩkaga na gĩcunjĩ gĩa ikũmi kĩa umithio wa wĩra ũcio na mwene wĩra amuoyaga ta ũmwe wa andũ a nyũmba yake 

**4.5.17 ndũnyu**

handũ harĩa andũ macemanagia nĩguo mendanĩrie indo

**4.5.18 ndũrĩrĩ**

andũ matarĩ a rũrĩrĩ rũmwe

**4.5.19 ndũrũme**

ng'ondu ya njamaba ng'imaru 

**4.5.20 ndurumeni**

kĩndũ kĩhũthagĩrwo kuona nakĩo indo i kũraya ikoneka ta irĩ hakuhĩ 

**4.5.21 ndururumo**

maĩ ma mĩ maratherera makagwa kuuma handũ igũrũ 

**4.5.22 nduthi**

marima maratuthũka mwaki kana me na mũrurumo wa mwaki; ngari ya magũrũ merĩĩtwarithagio na maguta **4.5.23 nduthũki**

kĩndũ gĩtũrĩkaga na mũrurumo mũnene kaingĩ ta irĩa ihũthagĩrwo mbara-inĩ 

**4.5.24 ndũti**

mũndũ ũtarĩ mũthaka: njong'i 

**4.5.25 ndutu**

kĩũmbe kĩnyuaga andũ na nyamũ thakame na kĩrekagia matumbĩ makĩo mĩĩrĩ-inĩ ya andũ kaingĩ twara-inĩ twa moko na magũrũ 

**4.5.25 ndutura**

nyoni ĩtarĩ nene mũno yũmbũkaga ikĩhũrithanagia mathagu mayo na nĩ yoyagwo nĩ Agĩkũyũ ĩ ta mũhiano wa wathĩki

**4.5.26 nduutu**

mũrimũ ũgĩaga mbembe igakũrĩrĩrwo nĩ inyamũ ikuhĩrĩirie kũhaana makunũ handũ ha thanda cia mbembe; mĩtunda ya kũhũrwo ndwara kĩrĩa kĩmeraga mĩthia-inĩ ya ciara; kĩrĩa gĩkoragwo mĩthia-inĩ ya magũrũ ma nyoni na nyamũ imwe ta mĩrũthi ndwari ũndũ ũhatagĩrĩria mwĩrĩ ũkarwara ndwere mũthia wa kĩndũ kĩaraganu ta iria