open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gĩcicio

**Gĩcicio**, kĩrĩa no kĩtagwo kĩrora(kana 'cilola' na rũthiomi rwa Bemba), nĩ kĩndũ kĩrĩa kĩrĩ ũhoti wa gũkongoea mbica. Ũtheri ũrĩa ũkubũkaga kuuma gĩcicio-inĩ ũkoragwo na mbica ya kĩndũ o gĩothe kĩrĩ mbere ya gĩcicio kĩu, na gĩcoka gĩgĩkinya maitho-inĩ ma mũndũ kana kamemeiya(kamera). Icicio igariũraga  njĩra ũtheri na mũkunga wĩna mũruna mũkaranu na njĩra ĩiganaine na ũrĩa ũtheri ũrathiĩ. Ũndũ ũcio nĩ ũhotithagia mũndũ kwĩrorera kwĩyona kana kuona indo iria irĩ thutha wao, kana o na indo iria irĩ mwena wa kũraihu nja ya mbugi manjarara.  Icicio cia ndũire ciakoretwo kuo kuuma tene, ta ũthiũ mũhenia igũrũ rĩa maaĩ, no andũ nĩ makoretwo magĩthondeka icicio kuuma indo-inĩ itiganĩte kwa ihinda rĩa mĩaka ngiri nyingĩ, ta mahiga, ngera, na ngaũrũ. Icicio  cia mahinda maya, indo ta betha kana iwoyi (aluminium) nĩ cihũthĩrĩtwo mũno tondũ wa mũkubũko wayo mũtũgĩru, igathĩkĩtwo gĩkaũro-inĩ gĩkembu: tondũ nĩkĩnyoroku na kĩmata. 

Gĩcicio nĩ kĩkubũkia makũmbĩ. 
 
Rĩrĩa mũndũ arora gĩcicio, nĩ onaga kĩonereria kĩa kĩndũ kĩrĩa kĩonagwo na maitho manjarara, kĩrĩa kĩonekaga gĩcicio-inĩ kĩũmbagwo nĩ ũtheri ũrĩa ũheniagio kana gũcerehũrwo nĩ kĩndũ kĩu. Ũndũ ũcio nĩ ũtũmaga andũ mone atĩ indo icio irĩ thutha wa gĩcicio kana (rĩmwe na rĩmwe) mbere yakio. Rĩrĩa ũthiũ wa gĩcicio wĩna mũkurungo (kwaga kĩeni), gĩcicio no kĩhaane ta ndurumeni ya gũkubũkia. Gĩcicio gĩa nyakĩeni kĩonanagia mbica ya woma itarĩ ũcuke, no gĩcicio nyakurunga nĩkĩogothags mũhianĩre wa mbica na njĩra mĩthemba mĩna ya ũtunguho, no nĩkoragwo ĩgĩkindĩria mitugo ya mbica ta mĩhari, ũruru, rangi, Gũkenga na mũhihanĩre. 

Gĩcicio nĩ kĩhũthĩrĩtwo mũno kwĩthũrims, ta hĩndĩ ya kwĩharĩria.   Ũhũthĩri ũyũ, ũrĩa wambĩrĩirie tene,  nĩ ũkuruhanaga na maũhũrĩro mangĩ magemio-inĩ na waaki-inĩ. Ningĩ icicio nĩ cihũthĩrĩtwo kuona indo ingĩ itangĩoneka wega nĩ ũndũ wa mĩhĩnga; ta icicio cia kĩndiĩ cia gũcũthĩrĩria thutha cia ngari, icicio cia kũrangĩra igathĩkĩtwo Ng'ũndũ-inĩ na thĩinĩ wa nyũmba na icicio iria cia Mũrigitani wa magego. Ningĩ icicio nĩ cihũthĩrĩtwo kũrũmbũiya mĩro ya Gĩkoingũa ta telescopes, lasers, kamera, periscope, na indo cia iganda.

Kũringana na ũgwati wa kũhũũra kĩonereria, nĩ kuonekaga atĩ kũhũũra gĩcicio nĩ kũrehaga mĩaka mũgwanja ya kĩeha.

Ciugo "gĩcicio" na "mũkubũkia" no cihũthĩrũo harĩ indo iria cionanagia mĩthemba ĩngĩ o yothe ya makũmbĩ. Gĩcicio kĩa mũanio kĩkubũkagia makũmbĩ ma mũgambo. Icicio cia mĩgambo no cihũthĩrũo gũtura macini ta microphone cia parabolic, gũthuthuria mũthiithũ wa thĩ, sonar, na gũthuthuria rungu rwa iria.
Nditimũrano

Nditimũrano kana ngũĩ ya mũngĩkĩ nĩ mũthemba wa  gahĩha ya ngumbacũ ĩcũngarĩrĩria kagĩĩri kũũkĩrĩra na kũhũnga ũgwati ũtongoria wao, andũ na ndũnyũ.

Nditimũrano nĩ ĩcũngarĩrĩriaga mwanangĩko wa indo cia mĩingĩ o hamwe na cia andũ kĩũmbe.  Indo iria ciguĩmagwo nĩ ikoragwo irĩ ngũrani kũringana na mũthemba wa nditimũrano na gĩthithi kĩa andũ arĩa maranyita itemi. Indo cia ndũyũ, ngari, mĩkawa, honge cia Ndamathia, na nyũmba cia ndini nĩ imwe cigomagĩragwo hĩndĩ ya nditimũrano.

Kaingĩ andũ nĩ makoragwo na nditimũrano tondũ wa icaya rĩna kana kwaga kwĩtĩkĩra ũndũ mũna. Nditimũrano nĩcionekanĩte igĩcũngĩrĩrio nĩ  ũthĩni, ũbatari, mĩikarĩre mĩũru, kũhatĩkwo nĩ thirikari, kũhuthĩrwo igooti kana kũingĩrio mbirarũ kiahinya, ngũĩ gatagatĩ ka mĩhĩrĩga (nditimũrano cia ndũrĩrĩ) kana ndini (ta ngũĩ ya mĩahũ ), moimĩrĩra ma itwĩka rĩa mathako (ta nditimũrano ya mathako,  mũbira wa magũrũ) kana mũrũrũgano na njĩra cia watho cia kũruta mawoni kũgarũrũka gũtwĩka mbaara.

O na gũtuĩka andũ no magerie gũtongoria kana kũrũnga ngũĩ, ngũĩ ciakoragwo na ikundi itarĩ kharĩro iria kaingĩ "irĩ gĩthigi na cionanagia mĩtugo ya ngʼondu". Nĩ kũrĩ na ũira mũingĩ wa kuonania atĩ nditimũrano ti mĩtugo ya kũgũrũka kwa kĩrĩndĩ (na rĩmwe ĩtagwo meciria ma gĩkundi), no nĩ ĩrũmagĩrĩra mĩtugo ya ndũrĩrĩ.

Kaingĩ kũhiũrania na ngũĩ nĩ wĩra mũritũ mũno kũrĩ mbũtũ cia karaũ. No mahũthĩre mĩkebe ya ndogo ya maithori kũcerehũra kĩrĩndĩ.  Karaũ cia nditimũrano no ihũthĩre karirũi ka matharaita matarĩ mũthangiri wa kũũraga, matanya rĩa kũguraria kana kũtĩrĩnga nĩgetha  kũhoteke kũnyiitanwo na njĩra hũthũ.
Kĩhingo

**kĩhingo** (kana rĩtwe kĩng'aratuo) nĩ handũ ha gũtoonya kana kuuma handũ harĩa hangĩringĩtio nĩ rũthingo. Mũndũ ũrĩa aroraga kĩhingo etagwo mũrangĩri kana gĩtungati.   Kĩambĩrĩria-inĩ, kiugo kĩarĩ na nongorio ya mwanya kana ithenya rĩrĩa rĩrĩ rũthingo-inĩ kana itoka-inĩ (kaingĩ rĩa kaiyaba) no thutha-inĩ ũyũ kiugo kĩorotaga mũgĩki(kana nyambo) ũrĩa ũceng'aga mwanya ũcio.  Ihingo no igirie kana kũramata mũtonyere wa andũ, kana no cikorwo irĩa cia kũgemia tu.  Gĩcunjĩ gĩa kĩhingo kĩrĩa kĩracũga no gĩtwo "rigĩ" kana 'mũrango'. 

Kĩhingo no kĩkorũo konji ya kũgirĩrĩria kũcuhurura.  Ũtungata wa kĩhingo no ũkorũo ũrĩ wa Mwĩnyonde kana wa wĩtumberia. Ningĩ nĩ kũhũthĩragwo iburi(mogo) ya kũrũmbũiya ũgitĩri. 

Hingo nene no cihũthĩrũo kũceng'a nyũmba yothe ta nyũmba ya ũthamaki kana ũtũũro wa manjairiũko kwa ngerekano Itũũra rĩa Shona
Gũrũngũrĩra

**Kũrũngũrĩrwo** na no kwo kwĩtagwo **kũrũmwo** kana **kũrĩo nĩ nda** na ndwari ya kĩrũngũrĩa kĩagararu.  Ndwari imwe ithĩnagia mũgomere nĩ ta kũembembana kwa kahaco, kĩrũngũrũiya, ererũka, kũhiũha nda, kũigua mũmocu, kũigua kĩeha, kana kũigua ruo rwa nda. Ningĩ andũ no makorũo makĩigwa mahũnĩte, mbere ya ũrĩa gũtanyagĩrwo rĩrĩa maraarĩa.  

Njĩra imwe cia kũnina ũrũrũ wa kũrũngũrĩrwo kũrigana na njorua nĩ: kũnyua Maaĩ maiganu na kũhĩmbĩria mĩtugo ya ũtheru, ũhũthĩri wa ndimũ na mĩthaiga na kũnina rũo. Ciothe ciarema, thutha wa thikũ igĩrĩ, nĩũratarwo wone Mũrigitani .
Arekicanda wa kerĩ wa Scotland

Arekicanda wa Keerĩ (Gaelic ya tene: **'; Kĩgaeli gĩa matukũ maya: **'; wĩtagwo "Mũndũ wa thayũ" nĩ andĩki a maũndũ ma matukũ maya; 24 mweri wa gatano mwaka wa 1198 - 6 mweri wa mũgwanja mwaka wa 1249) aarĩ Mũthamaki wa Alba (Scotland)kuuma mwaka wa 1214 nginya gĩkuũ gĩake. Nĩ aarĩkirie kĩrĩkanĩro kĩa York (1237) kĩrĩa kĩarĩ na mũhaka gatagatĩ ka Ngeretha na Arumba, ũrĩa ũtarĩ ũgarũrũku nginya ũmũthĩ.

Kahinda-inĩ ka gũtũgũrĩra gwake, arĩ a nyina Isabella na Margaret nĩmarĩkĩtie kũtũmwo ta mĩgwate Mũthamaki Njohana wa Ngeretha. Nĩacũgitirie Njohana kũgerera kĩrĩkanĩro kĩa kĩna ngumo kĩa Magna Carta.
Kariteiya

**Kariteiya** (kana 'thambutha' kuuma Gĩthweri 'sambusa') (Rũthiomi rwa gĩbacia(Persian)ه) nĩ irio cia kũrĩa igũkarangaiĩrirũoihunjĩteasia ya Mũhuro na Asia ya Rũgongo o ginya Kemburanĩ.  Nĩ irio cia mũkorogo iria ciembembaino na mũtararĩro wa gĩtoero ta waru, itũngũrũ, na minji, no no ciĩkĩrwo na nyama kana thamaki, kana o na thiarĩ. Rĩĩtwa rĩayo rĩa Gĩthweri rĩkomboreirwo kuuma kiugo kĩa Gĩperisia sambosag (سنبوسگ) (kĩronania 'mĩgate ya njũng'wa njatũ-inĩ).
Kipchumba Murkomen

**Onesimus Kipchumba Murkomen** (ũrĩa aciarirwo 12 Mweri wa 3, 1979) nĩ mũtongoria wa watho na Ũteti wa Kenya, na nĩ mũrori wa mũthĩgi ya mũingĩ wa Kenya. Ningĩ nĩ aarĩ mũthĩgia wa maũndũ ma andũ ethĩ, Wonjoria wa Wokia na Mathako na ningĩ nĩ aarĩ Mũthĩgia Mũcani wa Mabara, ũthii, na mawĩra ma Njomo Kenya yothe. Murkomen nĩ Mũcũrani wa igoti inene rĩa Kenya na nĩ  Mũmbunge Mũkarũ wa Elgeyo Marakwet County.

## Ngumo
Murkomen anatitika mĩhang'o ya kwethana na Mwarimũ wa Thukuru ya mũthingi yaCheptarit Primary School, Keiyo North, Kaunti ya El-Ngeiyo Marakwet ona gũtuwĩka mwĩrĩ wake nĩwacolire kũhumbũria Endebess, Transzoia.
Kĩnanda kĩa Kĩgũkũira

**Kĩgũkũira** (igetwo 'เปียโน' na rũthiomi rwa Thai)nĩ kĩnanda kĩrĩa kĩrutaga Mũgambo rĩrĩa cabi(kana magego) ciayo ciahacwo(kana kũbacio thimo-inĩ na mĩgathĩko ĩna Icicio cia mahutia-touch screen-), na gĩgĩtũma macunguruma wa nyundo kũhũra ndigi. Igũkũira cia mahinda maya irĩ na mĩrongo ĩnana na ĩnana ya cabi njerũ na njirũ, na irĩ na mũtaratara wa kũhũmĩkithia rangi na njĩra ĩiganaine. Nyĩmbo ina ngumo bũrũri wa mũgĩkũyũ iria ihũthĩrĩte mĩgambo ya kĩgũkũira nĩ ta: *Njaura Icoki*

## Kĩhũmo
Kĩugo kĩa hũthĩkire rĩa mbere ibuku-inĩ rĩa Sonara wa Njũgũna rungu rwa ngoga '**Mahĩndĩ ma Kĩmathi'<nowiki/>** kĩnyanjara kĩrĩa mũthaki ũmwe agwĩtwo **Mũcoki** atarĩrĩragia mũkawe: '*Ciana nĩ igoka kũgaya mũgũnda, we wĩ mũgũki, ona wona ngĩrĩa mũgũka ti kuuga mathangũ mayo nĩ makagaya mwĩrĩ, no njiarwa cia ngumutho ya ithagumo itheremaga mwĩrĩ ginya thakame na makerũro magatuo na magego magabacĩrĩrio njarũmi o ta cabi cia kĩnanda gĩa Kĩnũthia. Magego makahana ira. Na nĩũĩrĩga Kĩnũthia Kĩgũkũira?*'

Kiugo kiumanĩte na gũtembania ciugo '**mũgũkũ**' kĩrĩa gĩtaũkaga ta kĩũga kĩa mũgũrwa wa bacĩrĩra ciũngũ cia mũturi hamwe na kiugo **'ira**' gĩngĩtaũka ta 'mũthenya mbere wa ũmũthĩ', 'kũthũra' o kana 'ngora ya maaĩ mahehũ kũrĩ barafu mena rangi mwerũ'
Ndũgũ

**Ndũgũ** kaingĩ ĩkoragwo ĩkĩorota maũndũ ta maya:

* Mũciĩ na andũ a mbarĩ ĩmwe 
** Njiarwa cia Mũndũ
* Ũrata wa mũndũ na mũndũ ũngĩ, ũrata kana mwarunye wa hakuhĩ wa andũ erĩ kana aingĩ
* Ũkuruhani na mwĩtiranio, ũrata wa gĩthimi kĩharoinĩ kĩa thoome ya mathabu na ũtari kĩhĩĩri. 
* Ũrata wa ciugo, gĩcunjĩ kĩa Thoome wa Kĩeũ
* Wendo (Thang'atũ), ũrata gatagatĩ ka mũtumia na mũndũrũme ũtongoretio nĩ thuti na/kana wendi wa ngomanio

**Wendo**  (agape) wendo wa Ngai
Ng'atitirũ (Tauthi)

Ng'atitirũ (kana 'tauthi' kuuma Gĩthweri: 'tausi') nĩrĩo rĩĩtwa rĩa mĩthemba ĩĩrĩ ya nyoni cia rũrĩrĩ rwa *Pavo* na ĩmwe ya rũrĩrĩ rwa *Afropavo* rũrĩa rwatariĩ na gatagatĩ ka mbarĩ rwa Pavonini rwa mũciĩ wa Phasianidae (ng'ang'a na ndũgũ ciao).

Rũthiomi-inĩ rwa lingombe kuuma Kũngũ metaga nyamũ ĩno "nkowe" Ndũrũme ciĩtatgwo ng'atitirũ na mĩere nĩ ng'ang'u. 

Ũrĩa ũrĩrũ wa kĩharĩro na kĩatĩrĩro kĩa mũthiori mĩnyĩrĩ mĩnene ya ng'atitirũ, ũhana mĩgithi nĩigana kũririmbũa Njũgitano cacu thoome-inĩ ya  Ngoingũa (Thayathi). Charles Darwin oigire atĩ ũtungataga ta igongona rĩa kũguchĩrĩria ng'ang'u, na matĩkwa maya Ngengecwa, thagutĩku nĩ ĩcũngĩrĩria Nyamű ĩno kwĩgatĩra ngomanio na nga.  Thutha wa hakũhi, Amotz Zahavi nĩ ekũire atĩ maũndũ macio nĩ moonanagia atĩ nyamũ ndĩrĩ na wathe.
Gĩtata (matweku)

**Gĩtata** kana **gatata** nĩ keriha kanini ka maĩ, kĩrĩa karĩ, kana gatĩmĩire kũgĩa thiũ irĩ wiyathi.  Gatata no gathondekwo rĩrĩa gĩtweko gathathayanaga mũthia-inĩ wa mũberethi kana mũthia ũngĩ wa igũrũ, na ũndũ ũcio ũgacurũria gatata karĩa getagwo gatata gacunjuri. Ona kũrĩ ũgwo gatata karũmbũkagio nĩ thutha wa gũtuambĩrĩra kwa rũcamũ kana kũgerera gũthondeka mũatĩrĩrĩko wa kĩndũ kĩmata. Ũrugarĩ wa manjarara nĩgwo ũcũngagĩrĩragia gũkũũmbĩka kwa matata. Karũngo ka ũrugarĩ haria kĩuga kĩa gatata kĩigana kũrũmba gĩtagwo gĩcukĩro kĩa ime.

ĩ
Rũũĩ rwa Mbuji-Mayi (Mbũri maaĩ)

Rũũĩ rwa Mbuji-maji (rũgataũka ta *mbũri-maaĩ* na Gĩkũyũ) oho na rĩcanĩtwo ta *Bushmaie*, *Bushimaie*, *Bushimay* or *Mbushimaie* nĩ rũũĩ bũrũri wa Congo rũrĩa rwĩhothereirie **rũũĩ-inĩ rwa Sankuru.** Rũthererete rũgũrũ kuama Rũnyanjara rwa Kabanga kuuma gĩa Rũaramba ginya gĩcigo kĩa Kacai-mũngũrũrũ *(Kasaï-Oriental)* , na nĩ ngarana na itũũra ria Mbuji-Mayi na rũhonge rwao rwa gacũmbĩrĩ rwa mathomo nĩrwo: **Mũratĩna wa Mbũri-maaĩ** (*L’Université de Mbuji-Mayi)*

Kuuma ituranguru rĩa 17 nginya ya 19, rũũĩ rũu nĩ rwanahanda matoka Ũthamaki wa Rũnda.
Wangarĩ Maathai

**Wangarĩ Maathai**  aarĩ mũtongoria na muteti wa bururi wa Kenya ũrutaga wĩra maũndũinĩ ma mĩikarĩre na ũteti, na nĩ we waambĩrĩirie kĩama kĩa Green Belt Movement, gĩkundi kĩa mũingĩ gĩtarĩ kĩa thirikari gĩthiaga na mbere na mũbango wa kũhanda mĩtĩ, kũgitĩra maũndũ ma thĩ,  na ihooto cia atumia. Mwaka wa 2004 nĩatuĩkire mũndũ-wa-nja wa mbere kuuma Afrika kũheo Kĩheo kĩa Nobel gĩa Thayũ 

Nĩ ũndũ wa kũgunĩka nĩ mũbango wa Kennedy Airlift, nĩ athomeire Amerika na akĩheo gĩthomo kĩa bachelor kuuma Mount St. Aathomeire cukuru ya Scholastica College thĩinĩ wa Atchison, Kansas, na akĩheo gĩthomo kĩa igũrũ thĩinĩ wa University of Pittsburgh thĩinĩ wa Pittsburgh. Agĩcoka agĩtuĩka mũtumia wa mbere mwena wa Afrika ya irathĩro na ya gatagatĩ kũgĩa na degree ya Doctor of Philosophy, akĩheo Ph.D. kuuma University ya Nairobi Nairobi, Kenya. Mweri wa 1984, nĩ aheo kĩheo kĩa Right Livelihood Award nĩ ũndũ wa "kũgarũra ngarari ya ecology ya Kenya ĩtuĩke ya kũiga mĩtĩ ĩngĩ".

Wangari Maathai  athuurĩtwo mũbunge wa Kenya, gatagatĩ ka mweri wa Kĩhu gĩa Kerĩ 2003 na wa Kĩhu gĩa Kerĩ 2005, nĩ aarutaga wĩra ta mũteithĩrĩria wa minista wa  maũndũ megiĩ gĩgũkũ na indo cia ndũire thirikari-inĩ ya Mũtongoria Mwai Kibaki. Aarĩ Mũtabarĩri wa Ngumo wa World Future Council. Arĩ mũthomi na mwandĩki wa mabuku. maigana ũna, Maathai ndaarĩ o mũkararia tu, no nĩ mũtaũku ũrĩa warutire wĩra mũnene mũno harĩ gwĩciria ũhoro wa mĩikarĩre, ũtuĩria, na ũigananĩru wa arũme na atumia, na ũndũire na ndini cia Abirika. Aakuire thutha wa kũgĩa na mathĩna ma kansa ya matumbĩ mweri 25 wa Septemba mwaka wa 2011".

## Ũtũũro wa tene na gĩthomo
Maathai aaciarirũo mũthenya wa 1 mweri wa gatano mwaka wa 1940 mũciĩ-inĩ wa Ihithe, kĩrainĩ kĩa Nyeri, bũrũri-inĩ wa Kenya. Famĩlĩ yake nĩ ya Kikuyu, gĩkundi kĩa andũ aingĩ bũrũri-inĩ wa Kenya, na nĩ maatũũraga kũu kwa ihinda rĩa njiarwa nyingĩ. Mwaka wa 1943, famĩlĩ ya Maathai nĩ ĩathamĩire mũgũnda-inĩ wa athũngũ hakuhĩ na Nakuru, kũrĩa ithe aakoretwo agakorũo na wĩra. Mwaka wa 1947, nĩ aacokire Ihithe na nyina, tondũ ariũ ake eerĩ nĩ maathomaga cukuru ya kĩambĩrĩria itũũra-inĩ rĩu, na gũtirĩ cukuru yarĩ ho arĩ arĩmi-inĩ kũrĩa ithe aahũthagĩra wĩra. Ithe wake aarĩ mũgũnda-inĩ ũcio. Thutha wa kahinda kanini, arĩ na mĩaka ĩnana, nĩ aanyitanire na ariũ a nyina kĩrathi-inĩ kĩa Ihithe
Ngui

**Ngui** (*<nowiki/>'kurũ*' na **Kĩmerũ** o ho na **Kĩratina** ĩkamenyeka ta *Canis familiaris* kana *Canis lupus familiaris*) nĩ Nyamű ya rũruka rwa kĩmũciĩ ya njiaro mbwe ya kĩmũhu . Ningĩ nĩ yoĩtagwo ngui ya mũciĩ kana mũtina, nĩ yaciarithagio na mũtaratara nĩ agu na agu hingo mbere ya ũrĩmi gũteithereria Andũ kũguĩma.

Ngui cireragwo nĩ ũndũ wa mĩtugo ĩrĩa yagĩrĩire, ũhoti wa gũigua, na managĩ ma kĩĩmwĩrĩ. Mĩthemba nĩ mĩingĩ ya mĩthaiga kĩhĩri ya ndururuno, ũtungu, na rangi. Ngui ciothe irĩ na mahĩndĩ ma ndari ĩmwe(o tiga mũtingoi-inĩ), thĩa ina hinya irĩ na magego 42, o ho nĩ irĩ mbuiguĩro nguũku ya gũcama, kũigwa, kũnugĩra na kwona.

Ngui nĩ cirutagĩraga mũndũ mawigĩrĩrĩki maingĩ ta kũguĩma, kũguucia mĩrigo, kũrangĩra, ndũgũ, ũrambũgĩ gũteitha andũ marĩ mawathe na gũteithia karaũ na mbirarũ. 
File:Dog_morphological_variation.png|ngui itandatũ ngũrani
File:Dog_coat_variation.png|ngui inya ngũrani


## Ningĩ rora

* 'Bear' (ngui ya thigari)
'Bear' (ngui ya thigari)

**Bear(kiugo [[Ngeretha|Kĩngeretha]] kĩngĩtaũrwo na [[Gĩgĩkũyũ]] ta 'nduba')** (aciarirwo mwaka wa 2012) nĩ ngui ũrĩa atungataga na mbũtũ ya thigari a **Sussex** bũrũri wa Ngeretha. Bear agĩire ngumo mwaka wa 2024 thutha wa kũguũria Mũndũ ũrĩa orĩte akĩrimũtha rĩa mbere thutha wa ithĩnja rĩake rĩa mbere. Ithara rĩũ nĩ rĩa ganirwo ta ũhonokia wa mũtũrĩre na akĩheo ngerenwa ya **Mũhonokia wa Mũoyo** kuma gatũndũ ka **Thin Blue Paw Foundation.**

## Mũtũrĩre wa mbere na Maruto
Bear aciarirwo mwaka wa 2012 na akiheo mathomo ma wĩra wa karaũ. Atungatĩire mbũtũ ya Sussex mena mũkanagũ wake  **Julia Pope**,

## Ugai
Rũgano rwa Bear nĩũhumbĩto kĩmũrĩ Iganda cia ũharũkia cia ngeretha ta BBC,*The Guardian*, *People*, na *Police Life*. 
----

### Rora

* Ngui

----

### Mahanya

# "Paw and order: retired police dog rescues man on first walk after surgery." *The Guardian*, 2 Desemba 2024.
# "Retired Police Dog Bear Rescues Missing Man During Birthday Walk." *People Magazine*, Desemba 2024.
# "Heroic Retired Police Dog Receives Lifesaver Award." *Police Life*, 14 Januari 2025.
Mũtino wa Ndege ya mbirarũ ya Bũrũri wa Ghana 2005

Mũtino wa ndege ya mbirarũ ya Bũrũri wa Ghana ũrĩa wekekire tarĩki ya 6 agasti 2025 ĩrĩa ya kuĩte karaũ cia Ndamathia na Mbirarũ gĩcigo-inĩ kĩa  Adansi–Akrofuom, bũrũri wa Ashanti, Ghana. Andũ othe anana arĩa maarĩ thĩinĩ wa ndege ĩyo nĩmakuire, na ituĩka rĩrĩ rĩkĩgana gũkorwo ĩmwe ya mũtino ũrĩa mũru mũno gũkũngũĩrwo bũrũri-inĩ wa Ghana thĩinĩ wa mĩaka ikũmi. 

## Ndege na Mĩgendere
Ndege ĩyo mũthemba wa kĩbĩrĩrĩki (helicopter) yarorete itũũra rĩa *Obuasi* mĩhango-inĩ ya kũrũa na ngware ngananie (“galamsey”). Yakũrire kuuma kĩharo kĩa Kĩmabũrũri kĩa **Kotoka, Accra**** Thaa **3:12 rũciinĩ** mathaa ma gĩcigo, na ĩgĩcoka kũbuĩra kuuma ũrang'a. 

## Ikuũ
Arĩa mateire Mũoyo nĩ hamwe na:

Dk. Edward Kofi Omane Boamah – Mũthĩgĩ wa ũrangĩri

Dk. Ibrahim Murtala Muhammed – Mũthĩgĩ wa Ndũire, Ngoingũa na ũthindũri 

Alhaji Muniru Mohammed Limuna – mũnini wa ũrũmbũiya thayũ 

Dk. Samuel Sarpong – mwĩikari gĩtĩ waw kĩama kĩa National Democratic Congress (NDC)

Bw. Samuel Aboagye

Nyabara Peter Bafemi Anala**, Karaũ Mũmbũkia Officer Manaen Twum Ampadu**, Karaũ Ernest Addo Mensah** – Aruti wĩra a mbirarũ ya rĩera a Ghana.

## Rora

* Ndege
* Mũtino wa mbĩrĩcũ mũrinda ya Titan
Trudy Peacemaker

**Trudy Makepeace** nĩ mũhunjia wa kĩmũngũrio kuma Ngeretha, mwaria wa kĩrĩndĩ, na Mũandĩki oĩkaine nĩũndũ wa mĩgariũrio ya ũtũro wa kuma ũmarimari na mĩthũnũro ginya ũtũro wa gĩkristiano. nĩoĩkaine nĩũndũ wa wĩra wake wa gũkinyĩra ohwo, ũtungata wa Kĩmabũrũri na njacĩ yake harĩ ũgani ngano cia mwĩhoko na ũhona.
Rod Schejtman

**Maestro Rod Schejtman** nĩ mũgambo wa sinfónica, Pianista, mũhoro-inĩ wa mĩgambo na mũrũthĩri-inĩ wa Argentina-Amerika. Nĩ mũgũthondekera wa The Piano Encyclopedia, wĩkĩre kũgũcokia mũhoro wa gũtũmagĩra gũcokia improvisation, composition na gũtigira mũno wa gũciararia thĩ na mũtũrĩkĩ, na kũheana thirikari ya sinfónica classical na gũtiriria na mũtĩ wa cinema.

## Mũgambo
Mũaka wa 2005, Maestro Schejtman akũgũthondekera The Piano Encyclopedia, gũcokia platafomu ya digital ya ũhoro wa piano na kũhotereria *[[The Logic Behind Music]]*, mũhoro wakuũrũkĩrĩrĩre ũtũmĩ wa gũcokia ũhoro wa talent innate na kũhotereria ũtũmĩ wa kũmagana gũcokia improvisa, compose na kũgĩa na mũno wa kũtirĩra thĩ rĩa logic na gũciararia thĩ rĩa mũno wa memorization. Mũhoro wake wagĩtũmagĩrĩa mĩno ya 250.000 mĩhoro-inĩ ĩrĩa mĩaka 75 rũgambo.

Mũaka wa 2023, na kũhotereria gũcokia mũgambo wa mĩaka ĩrĩa mĩrĩrĩ kũrĩa na 32 mĩthuri-inĩ na mĩhoro-inĩ ya institutions 60—ĩrĩa ya Steinway & Sons, Bechstein na Philharmonic ya New York—Schejtman akũgĩrĩrĩwa ũtũmĩ wa laureado global ya WorldVision Composers Contest ya Vienna. Mũgambo wakuũrũkĩrĩrĩre nĩ mũno wakwa "Mundial ya Música Clásica".

Na kũgũthondekera gũcokia three sinfónicas za gũciararia thĩ na piece ya *Luce Nell’Oscurità* ikũgĩrĩrĩwa ũhoro wa national na Radio Nacional ya Argentina kĩrĩa ceremony ya Vienna. Mũgambo na kũhotereria wake wagĩrĩrĩa coverage na mĩthuri-inĩ ya media minini.

Maestro Schejtman akũrĩrĩrĩa internationally, ĩrĩa Festival Musilosophy ya Roma na Plaça Catalunya ya Barcelona. Wĩkĩrĩrĩa na Radio FM 104.5, Antena 3 TV na concerts ya diplomatic audiences.

Mũaka wa 2024, Maestro Rod Schejtman akũthondekera na Lalo Schifrin—mũgambo wa Mission: Impossible, six veces Grammy na Oscar Honorífico—kũ coescribir *Viva la Libertad (Long Live Freedom)*, sinfonía ya kũgĩa Argentina.

Estreno ikũgĩrĩrĩa Buenos Aires na Orquesta Sinfónica Nacional ikĩhotereria na Emmanuel Siffert.

Obra ya Schejtman-Schifrin ikũgĩrĩrĩwa national na Televisión Pública na Radio Nacional.

*[[Viva la Libertad]]* ikĩhotererwa Obra de Interés Cultural na Gobierno de la República Argentina.

Obra na message yake wagĩrĩrĩa coverage national na international.

Gira mundial ya *[[Viva la Libertad]]* īrĩa presentaciones Los Ángeles, París na capitales-inĩ ĩrĩa, na programas wagĩrĩrĩa obra ya Schejtman ya Vienna.

Mũaka wa 2025, Maestro Rod Schejtman akũgĩrĩrĩwa Miembro Correspondiente ya Bach Society, nĩ mũthoni-inĩ wa Argentina wa mbere kũhotereria ya society kũrĩa 1917. Designación ikĩmũhĩtanĩrĩrĩa na votación unánime ya board, nĩ kũhĩtanĩrĩa mũno wake mũgambo, Pianista na Composer, na kumũhĩtanĩrĩa kũrĩa nĩ "ũmũthoni-inĩ wakwa wa contemporary musical world ya Amerika".

## Premios
* **WorldVision Composers Contest – Laureado Global / Campeón Mundial** (Vienna, 2023)
* **Obra de Interés Cultural**, Gobierno de la República Argentina (2025)
* **Miembro Correspondiente**, Bach Society (2025)

## Referencias

## Enlaces externos
* Sitio web oficial (español)
* The Piano Encyclopedia
* Sitio oficial Schifrin-Schejtman
Boniface Mwangi

**Boniface Mwangi** (ũrĩa Aciarirwo 10 Gathano 1983) 

Nĩamenyekire mũno nĩ ũndũ wa mbica ciake iria ciahumbire kĩmũrĩ gahĩha cia thutha wa gĩthurano kĩa 2007.
Carlo Biotti

**Carlo Biotti** (Milán, 5 Njenuarī 1901 – Alassio, 10 Dicemba 1977) aarĩ mũciari wa mũciirĩria wa Itari, mũtongoria wa Kĩama kĩa Mbarathi kĩa Milán na rĩrĩa rĩngĩ mũciarĩ wa Gĩkundi kĩa watho gĩa casación.

## Ũthũngũ
Biotti aathire bũrũri wa mbarathi thĩinĩ wa miaka ya 1930 na agĩtungata hau nginya akorwo mũtongoria wa Kĩama kĩa mbere kĩa Mbarathi kĩa Milán, kĩaahotetwo thaa ĩyo ta thĩna wa gweterera gũkũ bũrũri.  
Rĩrĩa rĩngĩ, akĩheherwo mũciarĩ wa Gĩkundi kĩa watho gĩa Casación, kĩama kĩa tene-inĩ gĩkũũ gĩa Itari.  

Rĩtwa rĩake rĩgĩthiĩtie na kĩa mbarathi kĩa gwĩkĩrĩrio nĩ Licia Pinelli, mũtumia wa Giuseppe Pinelli, kũhĩa comisario wa polisi Luigi Calabresi. Mwaka wa 1971, Biotti aaciarwo bũrũri wa ũguo (recusación). Ũyũ ũndũ wathĩnjĩtie mũno na wakinyĩtĩria ũthũngũ ũrĩa warĩ thĩinĩ wa mbarathi, ũthũngũ wa ndeto na wa andũ maingĩ mũno kĩrĩa miaka ya maũndũ ma gũciarĩra thĩna.  

## Gĩtũmi na watho wakwa
Biotti aathirwo ta kĩrumi gĩa wĩrutagwo watho wa mbarathi wa Itari.  
Ũthũngũ wakwa ūhootanwo thĩinĩ wa bũrũri na maũndũ ma gũcokia ta kĩhooto kĩa atongoria a watho a Itari kũhinyĩtio nĩ ũtungata wa gũciarĩra kũrĩa kuothe.  

## Marīa ma gweterera
Mũthiarĩ Cikũ Alice

Mũthiarĩ Cikũ Alice nĩ mũini wa Nyĩmbo cia kĩgooco, mtũngia wa nyĩmbo na mũhunjia kuuma Bũrũri wa Kenya. Nĩ oĩkaine nĩ nyĩmbo ciake cia kũgooca na rũthiomi rwa Gĩkũyũ iria cimũtugĩtie ngumo mũcii ona ginya mũrĩmo hamwe na wĩkindĩri wake Wĩĩtĩkio-inĩ wa Gĩkristiano, ũthathaiya, na ũira. 

## Ũtũũro wa tene
Alice Mũrungu aaciarĩirũo Bahati, Nakuru County, Kenya. Thutha wa gũthondeka gĩthomo gĩake kĩa Thukuru cia mũthingi, nĩ aathamĩire Nairobi, kũrĩa arutaga wĩra wa nyũmba. Hĩndĩ ĩyo nĩ acemanirie na mũinũ wa injili wa Cirũ wa GP, Shiro, ũrĩa wamũtaaraga na akĩmũũmĩrĩria athiĩ ũtungata-inĩ wa kũina na kũhunjia.

## Rũgendo rwake wĩini-inĩ
Alice nĩ ambĩrĩirie rũgendo rwake rwa kũina na kĩyo mĩaka-inĩ ya 2010, akĩruta nyĩmbo akĩrutithania wĩra na WhiteCrown Media na Goshen Records. Rwĩmbo rwake rũkoragwo rũrongoreirio nĩ Steve Crown na Njaranda ingĩ cia Kenya. Ainaga na kũharĩrĩria mĩkanda na rũthiomi rwa Gĩkũyũ na karirũi gake ka wĩinĩ gatuanagĩragia wĩini wa ndũire na mĩthaiga ya kĩrĩu ya ũgooci na  ũthathaiya. 

## Nyĩmbo iria ĩrĩ ngumo

* *Ndîganîre*
* *Jehova Nĩwe Ũrĩ*
* Njaũra

* *Gũtugana*

* *Nĩ Ngũthiĩ Ngĩthiaga*

## Gũkorũo thĩinĩ wa rũrenda
Shiku Alice nĩ ĩrathiĩ na mbere na wĩra wayo wa kũruta ũhoro na njĩra cia kĩrĩũ cia ũkinyanĩria ta : * **YouTube**: Kĩhanya gĩake kĩa mũingĩ, Minister Shiku Alice Official, kĩrĩ na andũ makĩria ma 130,000, kĩrĩa kĩronania Vidiocia nyĩmbo, mĩhianano ya gũtũũra, na mĩario. * **Facebook**: Gĩthangũ gĩake kĩa mũingĩ kĩrũmĩrĩirwo nĩ andũ ngiri nyingĩ, kũrĩa marutanaga ũhoro wa maũndũ marĩa marekwo na nyĩmbo njerũ. * **Instagram**: Nĩ ĩhũthagĩra kĩhũngĩro gĩkĩ kũhe andũ a kũina ũhoro mwega na kũmenyithia andũ ũhoro wa wĩtĩkio wake.

## Ũtungata na ũgucĩrĩrio
Makĩria ma kũina, Shiku Alice nĩ mũhunjia, na nĩ ahũthagĩra mahinda ma ũthathaiya na maũndũ ma ũingĩ Nakuru na Nairobi. Rũgano rwake - kuuma rĩrĩa aambĩrĩirie ũtũũro mũritũ nginya rĩrĩa aatuĩkire mũhunjia wĩtagwo Mũgĩkũyũ - nĩ rwarathirio nĩ ngathĩti cia Kenya ta kĩonereria kĩa ũkirĩrĩria na wĩtĩkio. 

## Ningĩ ta rora

* Nyĩmbo cia kĩgooco

* Cirũ wa GP

* KS Bloom

## Coka haha

## nenda cia nja

 Ruhanya rwa Youtube

Ruhanya rwa Facebook

Mbuku ya mũbango ya Instagram
Sonnia Nzilani

**Sonnia Nzilani Musyoka** (Aciarirwo mwaka wa 1980) is a mũthomi, mũthuthuria na itungati rĩa mũingĩ kuuma Bũrũriwa Kenya, ũrĩa etungumanagia ũthuthuria wa Ũndũire wa Maaĩ na Ciũngũyũ(thamaki); o hamwe na Marĩa matũrigicĩire. Kwa ihinda rĩrĩ aratungata ta mũhunjia wa rũhonge rwa Thindũri na Thuthuria cia Marĩa Matũrigicĩire  (*Department of Environmental Science and Technology*) Mũratĩna wa Kenya ya Mũhuro ya Irathĩro ĩrĩa ĩrĩ Gĩtuĩ (*South Eastern Kenya University, Kitui.)*
## ŨNYINYI NA MATHOMO MAKE
Sonnia Nzilani Musyoka aciarirwo mwaka wa 1980 itũũra rĩa Masongaleni, Makueni County, Kenya.

Nĩahĩtire mathomo ma kĩrũngũ kĩa ũrigitani Mũratĩna wa Ihumo cia Kĩndũire na Thuthuria cia Mũoyo  (*University of Natural Resources and Life Sciences*), Vienna (BOKU), arĩ Austria. Nĩ aithĩranirie Njano yake ya ũgo nĩyo 'PhD thesis' (*“*'The potential of earthworm and agro-industrial wastes to replace conventional protein sources in fish feed production*'”* *-mwĩrico wa igunyũ na ithethwa cia iganda cia ũrĩmi kũhagũra ihumo cia proteini/mathano ũkũria-inĩ wa irio cia ciũngũyũ* ) Tarĩki 31 March 2020, kũgerera video conference kuuma Kenya nĩũndũ wa mĩkana ya ũthii thutha wa kĩng'ũki Corona(covid 19). Nĩahũtũkire na Ngoga Ndũgĩru, akĩramatwo na Herwig Waidbacher and Silke Drexler.
Lembang

**Lembang** nĩ itũũra na gĩcigo kĩa thiarĩ kĩa Rũtiema rwa Irathĩro rĩa Bandung mwahũ wa Java ya Irathĩro Bũrũri-inĩ wa Indonesia. Itũũra rĩo rĩkoragwo na aikari ta 17,000 (naarĩ na mũigana wa andũ 2010). Mũingĩ wa gĩcigo kĩa Lembang warĩ 173,350 mwaka wa 2010.

Lembang ĩrĩ gatagatĩ ka mita 1,312 na 2,084 igũrũ rĩa iria. Gathũrũmũndũ gake nĩ gacũmbĩrĩ ka mũrĩma wa  Tangkuban Perahu.

Kiugo Lembang rworotaga "igeca" na rũthiomi rwa Gĩsundani.
Gatubagĩo (gathambia)

**Gatubagĩo** (ĩgetwo "**ũብረት ማጠሚያ**" na "**jeklena volna** na "**א ראלקע שטאל־וואל**" thiomi cia Amhara na KĩSlovenia na kĩhibrania kĩrũmanĩrĩro ) na noko getagwo gwoya wa kĩgera kana ndigi cia bũrũbũrũ nĩ kĩhĩĩri kĩmanjĩkanu kĩa tũmuuto tũthĩe twa igera cia bũrũbũrũ. Yaiyũkirie igweta ta ng'ũnd'ũ njerũ Bũrũri wa Amerika mwaka wa 1896. Nĩ ĩhũthĩrĩtwo ta kĩndũ gĩa gũkumutha na gũtheria Nyũngũo hamwe na indo cia mbaũ na igera na kũnyorokia thiũ. 

Kiugo 'gatubagĩo' kahũthĩrirwo ibuku-inĩ rĩa Francis Njũgũna Gĩchimũ rĩgwĩtwo 'Mahĩndĩ ma Kĩmathĩ' harĩa mũbirarũ ũmwe ang'ung'uanaga na karaũ akĩmwĩra manyonyo marĩa matungumanagia namo matirie ta gatubagĩo ka Mũnyigi.

## Marũngo
Mutahi Kahiga

**Mutahi Kahiga** nĩ Mũteti wa Kĩrĩng'iga ũrĩa ũtungataga ta ngavana wa kana wa Kaunti ya Nyeri. Kahiga nĩathuurĩtwo ta mũnini wa Gĩcigo kĩa Nyĩrĩ mwaka wa 2017 hamwe na ngavana wa gatatũ wa kaunti ĩyo, Wahome Gakuru. Thutha ũcio nĩ aambatire gĩtĩ kĩa ngavana thutha wa gũkua kwa ngavana ũrĩa warĩ kuo, Dr. Wahome Gakuru na akĩruta mwĩhĩtwa wa wathani mũthenya wa 13 mweri wa ikũmi na ũmwe mwaka wa 2017. Kahiga nĩ aathurĩtwo rĩngĩ ihinda rĩa kerĩ ithurano-inĩ cia 2022 kũgerera kĩama kĩa United Democratic Alliance.

Mbere ya kũingĩra ũteti-inĩ, Kahiga aarĩ Mũrutani wa mĩaka 32 na aarĩ mũrori wa gĩkundi kĩa Mount Kenya Branch kĩa National Union of Teachers. Mwaka wa 2024, nĩ aahotire ngĩrwa ya gĩthomo kĩa Doctorate in Leadership and Education Management kuuma Kenya Methodist University.

## Maũndũ marĩa maronania
Wamaitha

**Wamaitha** nĩ Mũndũ kana kĩama kĩkũĩrwo gũkorwo kĩrĩ na ũũru na muku kĩgĩcũgĩrĩria ũgwati. Ũtaaro wa wamaitha nĩ wonekaga ta "ũgĩ wa andũ na wa mĩingĩ". Kiugo "wamaitha" kĩhũthĩkaga kũorota wei wĩna nongorio wa kwĩthema wei ũcio.
Dr Fred K. Muhumuza

**Dagĩtarĩ Fred K. Muhumuza** nĩ njorua ya ũkuũkia wa Bũrũri (development economist), mũthomi na mũrutani, na mũtungata wa mũtabarũko wa ndamathia ya Uganda . Nĩ **Mũrutani Mũnene (Senior Lecturer)** kũu **Mũratĩna wa Wonjoria wa Makerere (Makerere University Business School – MUBS)**, na nĩwe **Mũikari gĩtĩ wa Gĩtama kĩa VisionFund Uganda**. Nĩ arĩ na ngumo nene nĩũndũ wa ũtaaramu wake wa thoome ya kũramata kĩgĩna kĩa mũingĩ na kũnyabara ũtonga ũtungata wa bũrũri. 
----

### Ona na ũmũhoro

* **ũhoro wa Uganda**
* **Makerere University Business School (MUBS)**
* **VisionFund Uganda**
* **ũmenyerero wa ũhoro Afrika**

----

### Mĩhothi
*(Nĩ makiria ma gũtũma – ti ũhoro wa mũno).*

# Mũno wa Kampala Geopolitics (2024). *Mũtũmia wa mũno: Dkt. Fred K. Muhumuza.*
# CEO Magazine Uganda (2025). *Dkt. Fred Muhumuza aheana ũthamaki wa VisionFund Uganda.*
# Daily Monitor (2025). *VisionFund Uganda ĩrenda gũcoka Tier 3 thirikari-inĩ ya mũthamaki mũnene.*
# ICRW (International Center for Research on Women). *Mũndũ wa ũhoro: Fred Muhumuza, PhD.*
Mũtaratara wa gĩthomo

Mũtaratara nĩ mũigana wa maũndũ mothe marĩa marekĩkaga nĩ arutwo thoome-inĩ ya mũtabarũko wa Kubai. [1]  Kiugo gĩkĩ kĩhũthagĩragwo na nongorio ya mũtabarũko mũhamũre wa kĩrĩra, kana kũcũthia maũndũ marĩa mũrutwo ageragĩraga kũringana na muoroto wa mũrutani kana cukuru.Mũtaratara wa gĩthomo no ũtaathie metungumanio ya mũrutwo na ngora cia kĩrĩra na ũrĩa ĩkuruhanaga na matanya ya mathomo. Mataratara ya mathomo nĩ magayũkanĩtio na matĩrĩngĩ itiganĩte: mĩthũnũro, mĩthũna (hamwe na mwarunye), meebũgia, na rũgwanja .
Rũmumutho

Rũmumutho (rungu rwa 'Muuma' na no rĩngogaio 'Aboirimũ') nĩ njano cia kũoroota na kũmenyithia wĩra, ũhoti, na gĩthomo kĩa Mũndũ.Thĩinĩ wa Amerika ya Rũgongo, kiugo "resume" nĩ kĩhũthĩrĩtwo.  

Mabũrũri-inĩ maingĩ, Rũmumutho nĩyo Ũhoro wa mbere mũndũ ũracaria wĩra kana mĩhothi aheanaga,  na nĩ cihũthĩkaga gũthuthuria na gũkerũra rĩa mbere kamũira ciũria. Mwaka-inĩ wa 2010 nĩ kwambĩrĩirie kũgĩa na andũ aingĩ arĩa magathĩkaga mĩmumutho yao nenda-inĩ cia ũkinyanĩria ta iria cina ngumo ta LinkedIn.
Katoho (Dawati)

Katoho nĩ gacungu ka indo cia mwako kena karirũi ka metha kahũthĩkaga Thukuru, Kĩtohero(wabici), mũciĩ o kana maũndũ mangĩ ta macio ma gĩthomo, wĩra kana mũciĩ ta gũthoma, kwandĩka, kana kũhũthĩra indo ta kataratatri. Katoho nĩ kaingĩ karĩ ithandũkũ rĩmwe kana maingĩ twa kuiga indo mathangũ, marũa na managĩ mangĩ ma wĩra.  Kaingĩ katoho kathondekagwo na mbaũ kana kĩgera, o na gũtuĩka rĩmwe nĩ cionekaga ngora ta kaurũ.

## Kĩhumo gĩa kiugo

Kiugo "Katoho" kĩambĩrĩirie kũhũthĩka kĩbukuinĩ Kĩa Mahĩndĩ ma Kĩmathi mũhari  wa Mũbirarũ aracirithio akĩtereta akĩuga
Mũbira wa magũrũ(Koora)

Mũbira wa magũrũ kana koora, nĩ mũthako wa icĩgĩ cia athaki 11 o mwahũ marahũthĩra kaingĩ magũrũ kũnongoria mũbira gũkunga matĩngĩ mahande mĩthia ĩĩrĩ ya kĩharo kĩthahe kaimana .

Mũatĩrĩro wa athaki nĩũkoragwo ũkĩembembia: Njũrakunga(Goalkeepers), Arangĩri(Defenders) Atiemera(Midfielders), Atitiri(Wingers) na Amunda(Strikers).
Alexis Sánchez

****Alexis** Alejandro Sánchez Sánchez** (; aciarirũo 19 December 1988), ũrĩa ũmenyagwo na rĩĩtwa rĩake Alexis, nĩ mũthaki wa kũrĩhwo ũrĩa athakaga gĩthaku kĩa kũguĩma rĩu na njũgũma ya La Liga,ĩgwĩtwo Sevilla, hamwe na Bũrũri wake wa Chire. Nĩ mũgwete ta mũgwĩmi ũrĩa njorua biũ wa rika rĩake.   

Atugĩtwo mbũkio ya "*El Niño Maravilla*"  (Mwana wa Magegania) Sanchez ambĩrĩirie gũthaka mũbira wa kũrĩhwo na njũgũma ya Cobreloa arĩ na mĩaka 15, na akĩambĩrĩria kandarathi na Udinese mwaka wa 2006, arĩ na mĩaka 18; nĩ aathire njũgũma cia Colorado-Colo na River Plate. Sánchez nĩ acokire kũiyũkia kĩraaũ kĩa Barcelona mwaka wa 2011. Kũu Sánchez nĩ aahotire kũhootana ngoga ithathatũ, hamwe na La Liga na Copa del Rey. Thutha ũcio nĩ aanyitanire na Arsenal mwaka wa 2014 na akĩhootana ngoga igĩrĩ cia FA Cup, akĩheo kĩheo kĩa 2015 PFA Fans' Player of the Year, na akĩheo kĩama kĩa 2015 Pfa Team of the Year. Mwaka wa 2018, nĩ aathire Manchester United na kĩrĩkanĩro gĩa kũing'aing'io na **Henrikh Mkhitaryan** kuuma Arsenal , thutha mũtheri nĩarĩ na rũgendo rwa mũkomba na njũgũma ya Inter Milan na mwaka ũmwe thutha ũcio akĩrĩkanĩra nao, na akĩhootana ngoga ya Serie A na Coppa Italia. Agĩcoka akĩambĩrĩria kũingĩra njũgũma ya Marseille kũrĩ tarĩki ya mwaka wa 2022 Agosti. Thutha wa kĩmera kĩmwe tu na njũgũma ĩcio ya Baranja, Sánchez nĩ aacokire Inter Milan hĩndĩ ya ũrugarĩ wa mwaka wa 2023.
Kariakũ

Kariakũ nĩ kaharatĩ gakĩtwo na kũhagĩkwo mambarita-inĩ kuma riko-inĩ kana rũbooi-inĩ na itanya rwa kũingata ndogo njũru cieni-inĩ cia gũtũũra andũ. Ngora iria ihũthagĩragwo gwaka tũriakũ kaingĩ nĩ rũmba na igera.
Irũri

**Irũri** nĩ indo iria ingĩhota kũhiũrania na indo ingĩ nĩguo iture hinya ta hinya wa kũhiũha kana cia kũhũthĩrwo kĩraaũ-inĩ wĩra-inĩ.  

Thoome wa ũramati na ũrũmbũiya wa marũri wĩtagwo marangũ.
Marĩgu (Wonjoria)

**Marĩgu** nĩ mũigana wa indo na indo iria biacara ĩkoragwo nacio nĩ ũndũ wa muoroto wa kũendia rĩngĩ, kũruta kana kũhũthĩra wĩra-inĩ wa wonjoria.
Ũmbunũndũ (Ubuntu)

Ũmbunũndũ ('Ubuntu' na rũthiomi rwa Kĩthuru); kuuga 'Mũndũ' thiomi-inĩ imwe cia KĩBantu, ta Gĩzulu) nĩ kĩrĩra kĩa ũgo wa Kembura-inĩ ũrĩa ũrũmbũiyaga rũrenda rũmwe rũrĩĩ rũgathĩkaga andũ othe na Marĩa mamarigicĩirie; marĩ rungu ya Uuge'Ndĩ tondo tũrĩ'.   

## Marĩĩtwa matiganĩte thĩinĩ wa Afrika

## Mauuge ma Ubuntu kana mbũthĩ
Ubuntu kaingĩ ĩkoragwo na ciugo nini cia macini cia Samkange (1980). Imwe ciao nĩ: 

* *Motho ke motho ka batho* (Sotho/Tswana) mũndũ nĩ mũndũ kũgerera andũ
* *Umuntu ngumuntu ngabantu* (Zulu). mũndũ nĩ mũndũ kũgerera andũ
* *Umntu ngumntu ngabantu* (Xhosa). mũndũ nĩ mũndũ kũgerera andũ
* *Munhu munhu nevanhu* (Shona). mũndũ nĩ mũndũ kũgerera andũ
* *Ndiri nekuti tiri* (Shona). ndĩ tondũ twĩ 
* *Munhu i munhu hivanwani vanhu* (Xitsonga).mũndũ nĩ mũndũ kũgerera andũ
* *Muthu ndi muthu nga vhathu* (Venda). mũndũ nĩ mũndũ kũgerera andũ
Antidoping (Aini)

**Anti-doping** (*rĩtwa rĩa rũthiomi [[Ngeretha|Kĩngeretha]] rĩngĩ tabutwo ta '[[Francis Njũgũna Gĩchimũ|Karũibang'i]]' kana 'mĩhang'o ya kũrũa na mĩthaiga mĩkananie')* nĩ gĩkundi kĩa aini a Nyĩmbo cia reggea kuuma Bũrũri wa Mexico Kĩrĩa  kĩarungũririo Mexico City mwaka wa 1992. Nĩ itembanagia mĩri ya reggae, ska na mĩtaratara ya Caribbean na mũtaratara wa taũni. . 

### Mũhari (2023)

* Adalid Andaluz - Bass (Bajo)
* Pedro Apodaca - Ndarama (Bateria)
* Kenji Fukushima - Wandĩndĩ (Guitarra)/Backing vocals
* Manuel Apodaca - Keyboard (Teclados)/ Backing vocals
* Pepe Grela - Mũkũya
* Diego Alcazar - Mĩringa
* Juan Pablo Martínez - Keyboard (Teclados)
* Rogelio Ortiz - Tenor Saxophone (Saxofon)
* Edgar Castañón - Trombone
* Gustavo Quijada - Coro

## Nyimbo imwe

### Búscalo

# "Ardiendub"
# "Aqui Jah" (*Haha Ngai*)
# "Vengan"(ũka)
# "A la vuelta de la esquina"()
# "Los ninos de jah"(ciana cia Ngai)
# "Sangre de fuego"(Thakame ya mwaki)
# "La noche cayo en el barrio"(ũtukũ nĩ wa guĩrĩire itũũra)
# "La solucion" (kĩhonia)
# "Jamsvy"
# "Mandela"
# "Como hacer saber el camino" (karĩrũi gakũmenyithia njĩra)
# "Sotano"(rungubĩ/karumathĩ)
# "Mandela Dub"
Murat emiroğlu

**Murat Emiroğlu** (d. 1 Nisan 1978, İstanbul), Türk iş insanı ve girişimcidir. Versage Holding'in kurucusu ve yönetim kurulu başkanıdır. Holding; enerji içeceği, gıda ürünleri, kozmetik, teknoloji, tekstil ve ayakkabı gibi çeşitli sektörlerde faaliyet göstermektedir.

## Hayatı ve eğitimi
Emiroğlu 1994 yılında iş hayatına damla baskı (emboss baskı) sektöründe başladı. 2000 yılından itibaren tekstil ve marka yönetimi alanında kendi şirketiyle faaliyet göstermeye devam etti.

Kaynaklarda New Bulgarian University’de İktisadi ve Ticari Bilimler alanında eğitim aldığı aktarılmaktadır. Ayrıca 2018 yılında Girne Amerikan Üniversitesi tarafından kendisine fahri doktora unvanı verilmiştir.

## Kariyeri
2013 yılında **Versage Gıda İç ve Dış Ticaret Ltd. Şti.**ni kurarak *Versage* markasını oluşturan Emiroğlu, daha sonra şirket bünyesini genişleterek Versage Holding yapılanmasına geçti.

Holding;
* enerji içecekleri
* zeytinyağı
* kozmetik ürünleri
* teknoloji çözümleri
* tekstil
* ayakkabı üretimi

gibi çeşitli alanlarda faaliyet göstermektedir.

2023 yılında Bayraktar Danışmanlık ile stratejik ortaklık anlaşması imzalayarak şirketin hisselerinin %50’sini aldı.

## Ödüller
* Göktürk Dergisi – *Yılın Enleri* ödülü (yıl belirtilmemiş).

## Kişisel yaşamı
Emiroğlu, evli ve dört çocuk babasıdır. Ayrıca bir dönem *Küçükçekmece Kız Basketbol Kulübü*nde onursal başkanlık yapmıştır.

## Kaynakça


## Dış bağlantılar
* Resmî web sitesi
* Versage Holding – Resmî web sitesi
Matonyo ma Nyamũngata

***Matonyo ma Nyamũngata*** nĩ nguo cia kwĩgitĩrĩra, mbocori, ndigaga, nyamũng'a(kana 'ngurobuthi' kuuma kĩngeretha 'gloves')  kana nguo ingĩ kana indo cia kwĩgitĩrĩria iria ciũmbĩtwo ciagĩrĩire thaitĩra mwĩrĩ wa Mũndũ kuuma kũrĩ mĩrimũ kana mĩtino. Maũgwati mamwe nĩ ta mĩtino ya  guraro cia kĩĩmwĩrĩ, ma ũbiriti, ma ũrugarĩ, ma kemia, ma ũgwati wa kĩrĩera wai Ciumbe cia mingini kana ndogo ingĩ iria cikoragwo igĩthiĩ na rĩera. Matonyo maya nĩ mahũthagĩragwo mawĩra-inĩ  maiganono ona mĩthako-inĩ.
Cuba

Cuba nĩ kabũyũ kena ngingo ngunderu gathodeke na ngora ĩtaraminja (ta kaurũ, Mũnyore kana gera ya bũrũbũrũ-aluminium- na kĩngeretha) cia ndirirũi nyingĩ na ũnene mĩhĩrĩga iganonona ĩrĩa ĩkindagĩraga na kũceeria indo ndweku. Mũromo wake, no ĩkunĩkwo na ngĩrwa ya thĩinĩ kana gĩkunĩko kĩa nja.

## Kĩhumo gĩa Kiugo
Kĩugo 'cuba' kĩumanĩte na ngerũra ya kiugo 'buca' kĩrĩa gĩkoragwo na nongorio ya 'kũgera handũ harateretha kana kũnyororoka mĩtũkĩ'. ).  
File:Botella_de_plástico_-_PET.jpg|cuba
File:Rákóczi-Bolzano-Kissingen-1.JPG|cuba ya mahiga ya gũkua Maaĩ
File:Shampoo_Bottle_made_of_PLA-Blend_Bio-Flex.jpg|Cuba ya thamuni wa Njuĩrĩ
File:Sigg_Bottle.jpg|Cuba ya kĩrĩu ya kĩgera
File:Bottle,_Ding_ware,_Hebei_province,_China,_Northern_Song_dynasty,_11th-early_12th_century_AD,_porcelain_with_iron_pigment_under_transparent_ivory-toned_glaze_-_Freer_Gallery_of_Art_-_DSC05557.JPG|Cuba ya kaurũ ya Kĩchaina ya rika rĩaSong
File:Normflasche-1.jpg|Cuba ya Normflasche (kiugo kĩa gĩa Kĩnjĩrĩmani kĩngĩtabutwo ta 'cuba ya Ndamiano')
File:Crate,_milk_(AM_1999.107.120-3).jpg|Cuba ya Iria ĩngĩhũthĩka maita maingĩ
File:Yale_bottle.gif|Pontiled soda or beer "blobtop" bottle, circa 1855
File:Bocksbeutel_bottle.jpg|Cuba ya Bocksbeutel (kiugo kĩa kĩnjĩrĩmani kĩngĩtaũrĩka ta 'Nyee cia Mbũri')
File:Bouteilles_de_vin_Voleuses-détourées.jpg|Cuba igĩrĩ cia ndibei ya Maa,yetagwo (mĩkora)  maturanguru ma 18
File:22872c3aebc44ba42e27b5f1bb568448_(17921561302).jpg|Thingo thondoke na Cuba 
File:Bottle_from_Shiraz,_Iran,_Qajar_period,_late_18th-19th_century,_Honolulu_Museum_of_Art.JPG|Cuba ya maturanguru ma 18-19  Iran
File:HD.5A.036_(10555475386).jpg|1940 Chianti fiasco
File:My_dna_fragrance_exclusive_perfume-2.jpg|Cuba ya Kũminja ya kĩgera kĩa bũrũbũrũ
File:Beer_bottles_2018_G1.jpg|Cuba itarĩ kĩngũ ina marangi ngũrani
File:Wärmflasche1.jpg|Cuba cia kĩrĩu cia maĩ mahiũ na ngĩrwa ciao
File:Bottle_of_milk.jpg|Cuba ya rũnyore ya *garoni* ĩmwe ya Amerika


## Cuba thĩinĩ wa ũndũire

## Thinema ya '''The Gods Must Be Crazy' (makai no makorirwo agũrũki)''
Thinema ya Mathekania ya bũrũri waAbĩrika ya Kuthini ya 1980 cuba ndeyanie ya  **Coca-Cola**  nĩ ĩrĩ na itemi rĩnene rũganoinĩ na ĩgatwĩkwa ngerekano ya igweta ya cuba kũthaka ta kĩrore kĩrĩ ngumo thinema-inĩ cia kĩrĩu. Kũrũmĩrĩra rũgano, tũkona cuba kũgwa na mũtino kuuma ndege werũ wa Karahari na gũkorererwo na andũ a rũrĩrĩ rwa San arĩa matarĩ mona indo cia Kĩganda. Rũiyũkagia cuba ĩcio ta utũgi kuma makai na gũhũthĩra ta mũũro wa wĩini, mũũro wa kũmburia mĩthaiga na kabirũ. 

O ta ũrĩa cuba ĩcio ĩthiaga ĩkĩbatarĩka makĩria nĩ hakoragwo na ũkunderu wa gĩkeno, Njũgitano na mbaara. Rũgano rũrũ rũhũthĩkaga na athomi kwonania ũrirũ wa ũkoroku na Ũraũgo'o. Mũthaki Xi nĩ acokaga kũhũndũra cuba ĩyo kũrĩ ũtũro wa kĩroho thutha wa kũrĩteyania 'mũthia-inĩ wa Thĩ'
Mathĩndĩ (Dasein)

**Gũkorwo-kwo-[[Thĩ|Thĩ-inĩ]]**  na '''Ũeũ''' nĩ ũtaũri wa Gĩkũyũ wa kiugo kĩa Kijerumani **Dasein**, kĩrĩa kĩhũthĩrĩtwo mũno thĩinĩ wa maũndũ ma Ũgo ta kiugo gĩa gũkorwo kuo.
Paul Kagame

**Paul Kagame** (/kəˈɡɑːmeɪ/ i ; born 23 October 1957) nĩ Mũteti na mũtongoria wa Rwanda ũrĩa aiyũkire wathani wa bũrũri kuuma mwaka wa 2000. Mbere ĩyo nĩ ngumo ya ũtongoria wa Rwanda kuuma 1994 nginya 2000, rungu wa gĩtĩna kĩa Pasteur Bizimungu mbere ya kwĩiyũkia Katoho kau mwaka wa 2000. Nĩakoretwo agĩtungata ta nyabara wa mbũtũ cia Rwandan Patriotic Front (RPF), gĩkundi kĩa mbũtũ cia mbaara iria ciahotomirie njũragano cia 1994 bũrũri-inĩ wa Rwanda.
Nicki Minaj

**Onika Tanya Maraj-Petty** (ũrĩa aciarirwo Dicemba 8, 1982), wĩtagwo **Nicki Minaj** (/ˈnɪki mɪˈnɑːʒ/ i ), nĩ mũini njorua mũandĩki wa nyĩmbo cia Hiphop ena rũrira rwa Trinidad na Tobago, e bũrũri wa Amerika.
Battle of the Chefs: Harare

Battle of the Chefs: Harare nĩ mĩkũĩkũ ya Terebiceni yonangagia mbĩtĩka cia arugi me gatũ ona arĩa akĩndũire a bũrũri wa Zimbabwe. Mĩthako ĩno yarungũrirwo  Agosti 30, 2015 nĩ amemerekia a Zimbabwe Broadcasting Corporation. Gĩcunjĩ kĩu kĩarĩ na athaki 16 arĩa mahĩtahĩtanaga matĩna matano.
Gĩkuũ

**Gĩkuũ ('<nowiki/>**ölüm' na rũthiomi rwa Takĩĩ**)** nĩ mũthia kana itomero rĩa Mũoyo, kũrũgamwo kwa wĩra wothe wa ũrũĩ ũramataga ũtũrũ wa Kĩũmbe. Mũthia-inĩ, gĩkuũ nĩ gĩkinyagĩkinyagĩraga na kũgomera ciũmbe cia mĩhĩrĩga yothe.  No kũrĩ o ũgwo, andũ, na njĩra ya ndaĩ, nĩ maugaga indo itarĩ muoyo ta Kaurũ kana njata nĩ cirĩkia gũkua angikorwo Kaurũ ya bacania kana njata yainĩkĩrĩra Irũri na gũtiga gũkenga. [[
Ũhinga wa Monjore

Thĩinĩ wa mbaara, **ũhinga wa monjore** nĩ njĩra ya kũheenia ĩrĩa mwena ũmwe wĩtuaga atĩ nĩ ũkuonania wĩtĩkio mwega, ta hihi kũmenyithia andũ atĩ nĩ mekũniina mbaara (ta kũrũgamia bendera njerũ), no magakorwo magĩĩka ũguo na muoroto wa kũgariũra kĩĩranĩro kĩu. Muoroto nĩ kũhe mũng'ethanĩri wĩtĩkio nĩgetha agũithagũithie mwĩgito, ta hihi kuumĩra kĩmamo ekwĩhithĩte, na gũkorwo arĩ mũhũthahũthũ gũtũngia mĩgwate na ũgwati.  

Gĩtaa nĩ ĩmwe yameciria marĩa makuruhanaga hakuhĩ na ũhinga wa monjore. 

Kũringana na Ũrũmwe wa Mabũrũri (UN), ũhinga wa monjore nĩ wangararu wa mawatho ma mbaara na nĩũndũ ũcio nĩ mũkananie gĩathĩ-nĩ kĩa 1997 Geneva .
Mũhahĩ

Mũhahĩ nĩ mũtugo wa mũndũ wĩciragia hatarĩ waragania atĩ nĩ arĩ na ngumo ĩrĩ ũritũ na nĩ arĩ na mĩtugo mĩega ya kwĩrirĩrio mũno, na kaingĩ nĩ arangaga nakũnyũrũria ihooto na ngemi cia arĩa angĩ. Andũ arĩa mahotereirwo nĩ mũhahĩ nĩ makoragwo magomeirwo nĩ Gĩtaa na Kanua monjore.
Odira Nwobu

Odira Nwobu arĩ Mũthekania wa Nainjĩria oho no arĩ Mwandĩki na mũthaki wa ngerekanio. Makĩria arĩ mũhiũria wa Ng'ũndũ cia gatũndũ ka Nwaguatahihia. Aakuũĩrĩire bũrũri wa Abirika ya Mũhuro mwaka wa 2025.
Kĩmamo kĩa Rĩũrĩro

Kĩmamo kĩa Rĩũrĩro nĩ itũũra rĩa  cebecebe kana gatĩna ka kũamũkira andũ marethara kana maigate kũrĩa mararĩ. kaingĩ andũ makoragwo makĩĩthara ngũĩ kana ũkĩa na makoragwo makĩramatwo nĩ gatũndũ ga kĩmabũrũri nĩko Ũrũmwe wa Mabũrũri (UN). 

## Imamo imwe
Kĩmamo kĩa Rĩũrĩro kĩa Rhino (Huria)
Kĩmamo kĩa Rĩũrĩro kĩa Rhino (Huria)

Kĩmamo kĩa Rĩũrĩro kĩa Rhino nĩ kambĩ ya andũ arĩa marethara ithũĩro wa bũrũri Uganda icigo cia Madi-Okollo na Terego (na tene nĩ gĩcunjĩ kĩa Arua District) .
Krasnodar

**Krasnodar** nĩ cĩtĩ irĩa nene ya Racia. Cĩtĩ ya Krasnodar irĩ igũrũ ta 30 m. Irĩ na andu 1,154,885.

## Maũndũ marĩa maronania

## Mĩhothi ya na nja
*
Ũcogothi

**Ũcogothi** (*'Mmegbu*' na rũthoimi rwa Igbo)  nĩ ũhũthĩri wa hinya, mĩnyamario, kũhatĩrĩria, irumi, nĩgetha kũendia guoya kana kũhũnga magigi kũrĩ angĩ. Kaingĩ mũtugo ũcio nĩ ũkoragwo ũkĩcokerwo maita maingĩ.   Ũndũ ũmwe wa bata nĩ ũmenyo atĩ (nĩ mũcogothi kana angĩ ) nĩ harĩ na nditimũrano ya kĩmwĩrĩ kana ya makĩro ma ngumbacũ. Na nditimũrano ĩno nĩyo ngũrani ya ũcogothi na mbaara.  

Gĩĩko gĩkĩ nĩgĩtabanagio nĩ Mũndũ kĩũmbe kana gacĩĩgĩ karĩa geetagwo mũngũkĩ. Rĩrĩa ũcogothi watabanio Thukuru-inĩ kana wĩra-inĩ wĩĩtagwo ũcogothi wa  aruna.

Mũrimũ wa Mbũgĩ ũrĩa eyonaga na njĩra nyogomu ta aracogothwo ĩtagwo Kĩhũgũiyo.
Hĩnwa

Hĩnwa nĩ kiugo kana Uuge ũrĩa wĩkĩkaga wo wiki na ĩrĩ nongorio ya mawigwi ma hi na hi  wa ũrirũ mũna kana thari.    Nĩ gĩtĩrĩngĩ kĩembembanĩtie mĩthemba mĩingi ya mawigwi, ta **mĩmako**('awuu!' , 'Ngai!') ('Chinekeme' kuuma Nigeria)( Kĩngeretha 'oh! wow!), **irumi** ('ngui') (damn!), **irathimo** ('Ngai njega!' 'thayũ!'), t**ũcunjĩ twa macokio** ('ĩĩ!' 'Ca!') (Kingeretha okay, oh!, *M-hm*, huh?), **marakara** ('nũ ũrera!') **Ruuo** ('uuwi')
Thoome wa Gwĩndĩ

**Thoome wa Gwĩndĩ** (kuuma Gĩgĩkũyũ '*thoome*' (*njĩra/ng'ang'atua ya*) na '***Gwĩndĩ'''<nowiki/>'<nowiki/>'' (kuuma wĩingĩ wa ''<nowiki/>'kĩguũ''<nowiki/>' na '<nowiki/>***ndĩ**'' (*harĩa ndĩ*)). nĩ mwahũ wa mathomo marĩa metungumangia kũthũrima ũndũire wa mwengũ, gwĩndĩ.
Mboco

***Mboco, mbooco*** (*'binjanjaro*' na rũthiomi rwa Kĩrũganda )nĩ mũmera wa imera ciothie ĩhandagwo Thĩ yothe nĩũndũ wa mbeũ ciao ihũthagĩragwo irio-inĩ ta gĩtheri. Mahuti mayo no mahũthagĩragwo kũrĩithia mahiũ.
Thoome wa Kĩguũndĩ

**Thoome wa Kĩguũndĩ**(kuuma '*kĩguũ*'+*'mĩndĩ*') nĩ gĩthomo kĩrĩa kĩrũmbũyagia ũhoro wa maũndũ kuuma hĩndĩ ya ũmbi (kana kĩria athuthuria anigĩ metaga 'Big Bang' nginya ũmũthĩ). Gĩthomo gĩkĩ gĩthũrimaga ndirirũi na atĩrĩro iria  ciarĩ kwo kuuma kĩambĩrĩria na matwĩka marĩa matagariũrũkaga. .  .
Ng'araria (Ngurunga na Ndamathia)

Thĩinĩ wa mũthako wa **Ngurunga na Ndamathia**  {na Kĩngeretha *Dungeons & Dragons (D&D*)} mũthako wa ũnyiti itemi wa mwĩtũkiya, ng'araria nĩ njĩra ya gũtĩrĩnga mwĩthũnũro wa kĩŨteti na mĩtugo ya athaki a kũrũmbũiyo na arĩa matarĩ a kũrũmbũiyo ona ciũmbe.

## Igai thĩ-inĩ wa ũndũire
Ng'araria nĩ rĩgetetwo gĩbuku-inĩ kĩa Mahĩndĩ ma Kĩmathi harĩa Mũbirarũ ũmwe mararia na Karaũ ciĩge Cira wa O. J. Simpson na angĩkorwo nyamũng'a nĩyaiganire.
Chris Ngige

**Chris Nwabueze Ngige** (ũrĩa aciarirwo 8 mweri wa kanana 1952) nĩ Mũteti na Mũrigitani wa Nigeria ũrĩa watungataga arĩ Mũthĩgia wa Mawĩra bũrũri wa Nigeria rungu rwa wathani wa President Muhammadu Buhari kuuma mwaka wa 2015 nginya mwaka wa 2023. Nĩathuurĩtwo ta Senator wa Gĩcigo kĩa  Anambra Central Assembly mwaka wa 2011.
Mũmbi(Nnebuisi )

**Mũmbi** (**Nnebuisi''<nowiki/>' na rũthiomi rwa [[Nigeria|Igbo]] )nĩ  nyina wa [[Mũndũ]] a [[Agĩkũyũ|Gĩkũyũ]]. Kiugo Mũmbi no kĩtaũrũo ta mũũmbi, "mũndũ ũrĩa ũrũmbũyagia / atabanagia ũmbi / ũrehaga kĩndũ kĩerũa". We na Gĩkũyũ nĩ maahikanirie, na o eerĩ nĩo maatuĩkaga maithe ma andũ othe a Agĩkũyũ. Rũgano rwa Gĩkũyũ na Mũmbi nĩ rwandĩkĩtwo nĩ andĩki a Gĩkũyũ a mĩthemba mĩingĩ na rũgano rwao; amwe nĩ [[Ngũgĩ wa Thiong'o]], [[Jomo Kenyatta]], mũtongoria wa mbere wa [[Kenya|Kĩrĩnyaga]], Louis Leakey na [[Kũandĩka|mwandĩki]] wa Gĩkũyũ Gakaara wa Wanjaũ o ho mwandĩki ũngĩ wa Gĩkũyũ wĩtagwo Mathew Njoroge Kabetũ gatagatĩ na andũ angĩ aingĩ. Rĩĩtwa Mumbi rĩumanĩte na rĩtwa rĩa Kĩbanũndũ **KŨMBA** o mũri ũrĩa ũtũnengerete kiugo **ŨMBA.**

== Kĩhumo ==
Rũgano rwa kĩhumo kĩa Agĩkũyũ na Mũmbi rĩnatugwo ibuku-inĩ rĩa Ngũgi wa Thiong'o; Kenda Mũiyũrũ: 


Ngai (Mwenenyaga, Mũrũngũ kana  Mũgai - Mũgayani/Mũheani) nĩombire Gĩkũyũ na Mumbi, arĩa maambĩrĩirie rũrĩrĩ rwa Gikuyu. Rũrĩrĩ rũrĩtagwo Gĩkũyũ nĩ mũthuri wa bũrũri [A-Gĩkũyũ] no nĩ ũndũ wa gĩtĩo nĩ rwĩtaga (Nyumba ya Mumbi). 

== Mahũthĩra mangĩ ==

O ho Mũmbi nĩ rĩtwa rĩa **mũndũ wa nja''' wa Gĩkũyũ.

St. Joseph the Worker Mumbi Catholic Church nĩ Kanitha ĩkoragwo Mũrang'a.
Ngumbacũ ya Randa

Ngũmbacũ ya Randa nĩ thambũ ĩramataga mũrurungano wa wĩiteithie. Nĩ itabanagia maũtungata ta marĩa matabanagio na Ngomongo cia Wonjoria ta kĩgĩna kĩa ũgai (Saving Acount), Hengere cia Nandũra(Credit Cards) na Wĩigithia wa Nenda-inĩ..   Mabũrũri-inĩ ma maingĩ ma gĩtarũ gĩa Kĩambura-inĩ, tũtũndũ ta tũtũ twĩtagwo SACCO (Kĩngerethasaving and credit cooperatives).

## IMWE CIA NGUMBACũ
Forward Travellers
Forward Travellers

'*Forward Travellers Sacco Ltd*' *<nowiki/>*'(kuuma Kĩngeretha **'Forward**' ĩtabutagwo ta '**na mbere**' na rũthiomi rwa **gĩkũyũ**, o ho ĩgatabutwo ta '**agoi**' na rũthiomi rwa **Kipsigis**. Nayo '**Travellers**' nĩ '**agendi )    nĩ [[Ngumbacũ ya Randa]] ya [[Bũrũri]] wa [[Kenya|Kĩrĩnyaga]] ĩrĩa itabanagia mũngũrũrio wa Ngari cia Itugati wa Mũingĩ nĩyo { public service vehicle (PSV)} Mũcũgĩ mũnene ũrĩ **Nairobi.** Nĩĩũkaine nĩũndũ wa kĩmanjĩka kĩa kĩandandũku kĩa Matatũ cia [[Japan|Isuzu]] na wĩra wa kũramata anyiti itemi ao . 

== Mĩũngũrũrio ==
Barabara iria irĩ kĩruru-inĩ kĩa mũngũrũrio wa Ngumbacũ ĩno nĩ hamwe an: **Kayũrĩ(Kayole), Umoja, Donholm, Jogoo , Kangundo, Outer Ring , Manyanja , na macocoro mangĩ nenda-inĩ icio.** 

**Gũkinyĩra mũthĩ ũyũr anyiti itemi nĩ 300 na ngari 370.'''

Forward Travellers nĩ mahĩmbĩirie ũrĩhi wa kĩrĩu ta M-Pesa na njĩra nene.
Mũthũ

Nyoni cia mũthũ nĩ nyoni cia rũkwaciĩ rũrĩa rwĩtagwo na rũthiomi rwa kĩratina '*Coliiformes*'. Nĩ gĩkundi kĩa aarĩ a Ithe wa rũrĩrĩ rwa '*Cavitaves*', rũrĩa rĩkoragwo hamwe na '*Leptosomiformes*', '*Trogoniformes'<nowiki/>* (trogons), '*Bucerotiformes'<nowiki/>* (Gĩthũũya Meru na Hudihuda), '*Piciformes'<nowiki/>* na *'Coraciiformes*' . Gĩkundi gĩkĩ rĩu gĩkoragwo Abirika ya mũhuro wa Sahara(Kĩmbura-inĩ).
Hudihuda

Hudihuda (na no ciĩtagwo 'Nyambira') nĩ nyoni cia marangi maingĩ iria cionekaga thĩinĩ wa Abirika, Asia, na Rũraya, iria cionekagia na riri nĩ ũndũ wa "thũmbĩ" ikoragwo nacio iria irũgamagio kana kuuno na mwĩthũnũro.