Maũndũ Ma Andũ Kenya

Andũ a Kenya nĩ makoragwo na mawoni matiganĩte megiĩ ihooto cia andũ thĩinĩ wa thĩ yothe; makĩria, wĩyathi wa gĩũteti nĩ ũtarĩ mwega na ũrata wa andũ a nja nĩ ũhũũri wa mahĩtia. Thĩinĩ wa kĩmenyithia kĩa wĩyathi wa thĩ kĩa 2017, Kenya nĩ yaarĩ na kĩrathi kĩa '4' harĩ wĩyathi wa mũtũrĩre na wĩyathi wa gĩũteti, kũrĩa kĩrathi gĩa "1" (kĩrĩa kĩarĩ na wĩyathi mũingĩ) nginya "7" (kĩarĩ na wĩhokeku mũingĩ) kĩahũthĩrĩtwo.

## Maũndũ Ma tene

### Kenyatta (1964 - 1978)
 
Mũthenya wa mbere wa ũthamaki wa gũtirĩa ũhuru wa Kenya, handũ ha Mũthamaki Jomo Kenyatta, andũ a thirikari marutaga ũhoro wa gũtungataga ũhoro wa ũmũthĩ (state security forces) nĩ marĩtaga mũno andũ marĩa mamenyagwo ta arĩa marĩ na wendo wa kũgũrũka mũthamaki, na marutaga mũhianano wa gũhũũra andũ aingĩ a mũno marĩa meonagwo atĩ nĩ mehetwo kũrĩa mũthamaki akũgũrũkio, ta Pio Gama Pinto, Tom Mboya, na J.M. Kariuki.[1] Mũthamaki wa gĩkaro-inĩ na mwĩhakanĩri C.M.G. Argwings-Kodhek, na mũthamaki wa tene wa KADU na mũndũ wa ũthamaki Ronald Ngala, nĩmakorwo marathĩtio na thirikari-inĩ cia motokaa marĩa meonagwo atĩ nĩ matiri marĩ na ũhoro wa kũigua. [citation needed]

Ũtongoria wa Daniel Arap Moi nĩ warũgamire na ngucanio cia mabũrũri mothe nĩ ũndũ wa maũndũ marĩa wĩkĩte megiĩ ihooto cia andũ. Rungu rwa Moi, honge cia ugitiri ciaugite atongoria a mung'ethaniro na aruti wira a demokarathiya maracungiririo na njira ya uhoro, guikio ngono matari na thitango, kuurio magithurwo na njira njeru na kuuragwo na hinya.

Aheani a ũteithio wa mabũrũri na thirikari ta Amerika, Njĩrĩmani, Ngeretha na Norway nĩ ciatigire kũgĩa na ũrata na mabũrũri ma mabũrũri mangĩ na kũrũgamithia ũteithio wa kũheana, o nginya rĩrĩa maũndũ ma kĩhooto ma andũ magakĩongerereka.

Kuuma mwaka wa 2002, rungu rwa wathani wa Mwai Kibaki, ihooto cia andu iria ciongererekete na muingi wa bururi niithithithite, no ihooto ingi nene cia andu niihuthaite gukorwo ikiongerereka, na nyingi ciacio ni cia maabithaa a ugitiri, na makiria ma borithi. Ũtongoria wa borithi nĩ ũkoragwo na ũingĩ wa andũ arĩa mahũthagĩra hinya mũingĩ kũhũũra andũ, kũmaruta mĩhothi, kũmarũithia na kũmarũnga, na kũhũthĩra hinya mũingĩ mũno kũhũũra arĩa makoragwo na mahĩtia na andũ aingĩ. Ũingĩ wa borithi arĩa mahũthagĩra mahĩtia nĩ matirĩ mahĩtia. Njera nĩ ĩkoragwo na mũtaratara wa kũniina andũ.

O na kũrĩ kũhĩtũkĩra mawatho ma borithi na gũcirithia, kũhĩtũka kwa mawatho nĩ kũingĩhĩte mũno o na gũtuĩka nĩ kũrĩ na mogarũrũku maingĩ mũno harĩ arĩa matongoragia mateti. Wĩyathi wa kwaria na wa gũtheremia ũhoro nĩ ũrathiĩ na mbere kũhĩtũkwo kũgerera mĩthemba mĩingĩ ya kũhinyĩrĩria andĩki a mohoro na andũ arĩa marutaga wĩra [ũgatuĩka wa gũtaarĩria maũndũ]. Ũhinya na ũhinyanĩrĩria wa atumia nĩ kũingĩhĩte mũno. Kũnyariirwo kwa ciana, kũgerera wĩra wa kũhatĩkwo na wendia wa ndĩĩra, nĩ thĩna mũnene. Ũkararia wa njũng'wa wa atumia (FGM) nĩ ũkoragwo ũiyũrĩte mũno o na gũtuĩka nĩ ũgiragĩtio nĩ watho wa 2001 wa kũgirĩrĩria airĩtu arĩa matarĩ na mĩaka 16. Kũhinyĩrĩria atumia na airĩtu, kũgerera kũhinyĩrĩria kĩhiko kĩhĩtũku na kũgĩa na mũtumia, nĩ ũndũ ũmwe na kũtheremia kwa mũrimũ wa gũitwo nĩ mwĩrĩ wa mũndũ (HIV/AIDS). 

Mwaka wa 2005, thirikari ya Kenya nĩ yaagire kũrũgamĩrĩra mĩcemanio ya ciama cia mũtaratara wa kũregana na ũkararia wa kũreganaga na ithurano. Mũtongoria wa bũrũri Moody Awori oigire ũũ:

: Thirikari nĩ yonanagia atĩ mĩcemanio ĩyo ya bũrũri wothe nĩ ĩtarĩ ya bata na nĩ ĩgũthumbũra ũgitĩri wa bũrũri ...
: Nĩ ũndũ ũcio, thirikari ndĩkanetĩkĩria mĩcemanio ĩrĩa ĩratanywo na wananchi (arĩa matũũraga bũrũri) nĩ mathĩrĩirio matikare mĩcemanio-inĩ ĩyo.

Mũthenya wa 3 Juni 2007, mĩthenya ĩĩrĩ thutha wa President Mwai Kibaki kuuga atĩ andũ a Mungiki "matiagĩrĩirwo nĩ gweterera tha", andũ ta 300 a Mungiki nĩ maanyitirũo na makoragwo na andũ ta 20. John Michuki, ũrĩa warĩ Minista wa Ũgitĩri wa Thĩ, oigire ũũ thutha wa njũragano icio: "Nĩ tũkũmahingia na tũkamĩniina. O na arĩa moohetwo nĩ ũndũ wa njũraga cia ica ikuhĩ, ndiũĩ kũrĩa marĩ ũmũthĩ. Ũrĩa ũgaigua nĩ atĩ gũthikwo nĩ rũciũ".   Thĩinĩ wa riboti ya KNCHR ya Cry of Blood - Report on Extra-judicial Killings and Disappearances ĩrĩa yarutirwo mweri wa 9, 2008, KNCHR nĩ yonanirie maũndũ macio thĩinĩ wa gĩthomo gĩayo kĩa bata "e) ", ĩkĩonania atĩ kũharagana na kũharagana kwa mahĩtia na kũharagania kwa mahĩti nĩ kwarĩ ũtongoria wa mũingĩ.

Thĩinĩ wa riboti ya The Cry of Blood, mũbango wa mbere wa KNCHR "a) " warĩ atĩ "ira iria ciongererwo nĩ KNCHR nĩ cionanagia mũtaratara wa mĩtugo ya borithi a Kenya ũrĩa ũngĩtuĩka mahĩtia ma kũhinyĩrĩria andũ.

Mũthenya wa 5 mweri wa gatatũ mwaka wa 2009, athuthuria eerĩ a kĩhooto kĩa andũ arĩa maarutire wĩra wa gũthuthuria maũndũ marĩa maronekaga riboti-inĩ ĩyo, Oscar Kamau Kingara na John Paul Oulu, nĩ maathirĩtwo.   Mĩbango ya ũgwati wa njũng'wa nĩ ĩgathondekwo nĩ mabũrũri ma bũrũri.

Mwaka wa 2009 na 2010, Andũ a Samburu nĩ maanyitirũo nĩ mawatho ma andũ. 

Tabarĩ ĩno ĩrĩ haha nĩ yonanagia ũrĩa bũrũri wa Kenya ũkoretwo ũgĩcenjia kuuma mwaka wa 1972 thĩinĩ wa riboti ya Freedom in the World, ĩrĩa ĩcabĩtwo o mwaka nĩ Freedom House.

Mbegũ cia ngathĩti cia ũhoro, na cia kũhũthĩra ũhoro, ciathondekirũo nĩ amishonarĩ a Ngeretha arĩa maacokire bũrũri-inĩ wa Kenya. Wĩra wa bata wa mabuku ta The Taveta Chronicle, Leader, na Uganda Mail warĩ kũhunja ũhoro wa Ngeretha na kũgĩa na ũhoti wa kũheana ũhoti wa kũ*Mũtongoria* nĩ ũndũ wa amishonarĩ a Ngeretha. Maũndũ macio nĩ maathire na mbere na mwaka wa 1928, rĩrĩa rĩo rĩo rĩambĩrĩirie kũhunjio. O na kũrĩ ũguo, kĩhumo gĩa kũheana ũhoro nĩ gĩakoragwo kĩrigĩtwo mũno nĩ andũ a Kenya. Mĩeke yothe ya andũ a Kenya ya kũgĩa na ũhoro wa thiomi nĩ ĩhũthĩrĩtwo kũhoya wĩyathi wao kuuma kũrĩ wathani wa bũrũri.

Ũhoro wa atĩ, andũ a Kenya nĩ maarĩ na wĩyathi mũritũ wa gũcaba ũhoro thutha wa kũgĩa na wĩyathi. Thirikari njerũ ya Kenya nĩ ĩratongoririe mũno ũhoro wa ngathĩti nĩ getha ĩmenyithie andũ ũhoro wa maũndũ marĩa magĩrĩire. O na kũrĩ ũguo, ihinda-inĩ rĩu, ngathĩti cia mohoro cia kĩhumo ta Standard nĩ ciambĩrĩirie kũgĩa, o na gũtuĩka ciombirwo nĩ thirikari na gũcirũhia.

Watho wa njũng'wa wa thirikari ya Kenya nĩ wa mbere kũheana ũhoro wa kĩhooto kĩa mũndũ na mũndũ harĩ kũheana mawoni na ũhoro. O na kũrĩ ũguo, andũ a Kenya matirĩ na wĩyathi wa kwaria. Ũmwe wa maũndũ marĩa matarĩ ma bata mũno harĩ mawatho marĩa marĩrĩirio nĩ kĩhooto gĩa kũheana mawoni megiĩ mbaara kana kũrehe ũhinya. Makĩria ma ũguo, thirikari ya Kenya nĩ ĩrĩkoragwo na ũhoti wa kũmenyeria andũ arĩa matetĩkĩtie mawoni ma Ngai hĩndĩ ya mbaara. Kũringana na Watho wa Kĩambi Watho, thirikari nĩ ĩgiragĩrĩria andũ kũhũthĩra ũhoro ũrĩa wa ma kana kũhũthĩra ũhoro ũcio. O na kũrĩ ũguo thirikari nĩ ĩtuĩte ithimi cia kũhũthĩra ũhoro wa ngathĩti na ĩgatũma tũmenye ũrĩa mawatho macio matariĩ.

O na kũrĩ ũguo, thirikari ya Kenya ndĩendaga kũhingia mawatho macio ma ithondeka rĩa bũrũri. Mwaka wa 2013, atongoria a Kenya nĩ macenjetie mawatho ma tene nĩguo matiganie na maũndũ marĩa marekagwo nĩ thirikari cia thirikari megiĩ mũbango wa kũhũũra mbaara na kũgeria kũgirĩrĩria andũ kũigua ũhoro wa ũgitĩri wa Kenya. Ũgarũrũku wa watho wa Kenya wa Ũhoro na Ũmenyithania nĩ ũrutaga wĩra wa kũniina mĩbango ya mabuku marĩa maronania mawoni ma thirikari ya Kenya. O na gũtuĩka nĩ kwarĩ na mĩbango ya thirikari ya kũongerera wĩyathi wa gũtheremia wa andũ a Kenya, ta ũrĩa watho wa 2013 wa Media Council, ũrĩa waambĩrĩirie kũgĩa na mũrango wa thirikari wa kũheana na kũgitĩra wĩyathi wa kũtheremia ũhoro, kũhingia watho ũcio nĩ kwarĩ ũndũ mwega gũkĩra ũũru. Kũringana na ũthuthuria wĩyathi wekĩtio nĩ Freedom House, wĩyathi wa Kenya wa kũheana ũhoro nĩ ũkoragwo na mĩhaka mĩingĩ.  Thengia ya kũheana ũhoro wa ũhoro nĩ ĩkoragwo ĩĩ na "kĩhoto gĩcunjĩ kĩna" mũno mũno tondũ wa mĩbango ya thirikari ya kũhe mĩbango ĩrĩa ĩheaga andũ ũhoti mũingĩ wa gũtheremia ũhoro wa ũhoro na mabuku. Makĩria ma ũguo, mawatho ma tene ta Watho wa Kũgitĩra Ũgitĩri wa Andũ, marĩa marutaga thirikari kĩhooto gĩa kwaria ũhoro o wothe ta ũgwati wa ũgitĩri na gũtua ũhoro ũcio ũtarĩ wa bata, no marĩ na hinya na matirĩ ma kũregwo kana kũgarũrũka.

Thĩinĩ wa Kenya, mogarũrũku ma mĩrimũ ya rĩera-inĩ na ng'aragu iria ciĩcokagia nĩ ciongererekete ũkĩa na kwaga kũiganania kwa andũ a nja, na ũndũ ũcio ũgatũma kũingĩhwo kwa ũhiki wa ciana na kũhatĩkwo, makĩria mabũrũri-inĩ marĩa matarĩ na andũ ta Kaunti ya Marsabit. Kuuma mwaka wa 2022, ng'aragu iria ciatigarire nĩ ciatũmire mahiũ maingĩhe na irio itigĩe na ũgitĩri, na ũndũ ũcio ũgatuma famĩlĩ imwe ciĩhikanie na airĩtu ciĩhokanaga na indo ta ngamĩĩra na mbũri. Airĩtu arĩa marĩ na mĩaka 15 nĩ mahikanĩtie na arũme akũrũ, na kaingĩ matirĩ maretĩkĩra ũndũ ũcio, marĩ na muoroto wa kũhonoka o na gũtuĩka maũndũ nĩ mathũkĩte. Mĩbango ya bũrũri ta Iremũ (Indigenous Resource Management Organization) yonanagia atĩ maũndũ macio matongoragio nĩ kũingĩha kwa ũhinya wa ngomanio, tondũ airĩtu na atumia nĩ maratarĩtio gũthiĩ mabũrũri-inĩ maingĩ nĩguo magakinyie maaĩ kana magĩthiaga marĩ oiki. 

* Kamĩtĩ ya Kenya ya Maũndũ ma Human Rights
* Kamĩtĩ ya Kenya ya Maũndũ ma Human Rights
* Centrum for Minority Rights Development (Cemiride), gĩkundi kĩa NGO kĩrĩa kĩrũgamĩrĩire andũ arĩa matehutĩtie na andũ a ndũrĩrĩ cia Kenya na East Africa.
* Kũhingũra Intaneti na kũiga ũmenyo thĩinĩ wa Kenya
* Mawatho ma andũ arĩa matuaga andũ arĩa angĩ thĩinĩ wa Kenya
* Prizm Project, nĩ kĩo kĩrutani kĩa ũrutani wĩgiĩ ihooto cia andũ ethĩ bũrũri-inĩ wa Kenya na Afrika ya Mũhuro.

: 1. ^ Ta rora wone atĩ "Mwaka" ũrũgamĩrĩire "Mwaka ũrĩa ũhingĩirio". Kwoguo ũhoro wa mwaka wa 2008 ũkoragwo thĩinĩ wa riboti ĩrĩa yaheanirũo mwaka wa 2009, na maũndũ mangĩ ta macio.  
: 2. ^ Kuuma 1 January.  
: 3.  (trg) ="19"> Riboti ya 1982 ĩkoragwo na maũndũ ma mwaka wa 1981 na nuthu ya mbere ya mwaka wa 1982 , na riboti ĩrĩa ĩrũmĩrĩire ya 1984 ĩkoragwo na ũhoro wa nuthu ya kerĩ ya mwaka wa 1982, na mwaka wothe wa 1983 . Nĩguo tũhote gũtaũkĩrũo nĩ ũhoro ũcio, riboti icio igĩrĩ cia "mwaka na nuthu" nĩ ciatũranĩirio na njĩra ya kũgerera riboti cia mĩaka ĩtatũ.  

## Maũndũ marĩa maronania

* Riboti ya 2004 ya Maũndũ ma Watho wa Mũndũ Ĩgiĩ Kenya - Ũtungata wa Rũhonge wa AmerikaŨtungata wa Ũtungata
* Wĩyathi wa gwĩtongoria bũrũri-inĩ wa Kenya - IFAX
* Ũtugi wa Thĩ Yothe - Kenya
* Riboti ya Mwaka ya 2012 ya Amnesty International
* Riboti ya Freedom in the World ya 2011, ya Freedom House
* Riboti ya Thĩ ya 2012, ya Human Rights Watch