open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Njira njeru cia urimi

Ni undu wa ũtaramu wa thiku ici, nikuri na njira nyingi ngeni cia urimi na njega gukira iria cia uthagirwa ihinda ria tene. 

niundu wa technologia urimi niukoretwo ugithie na mbere muno.

Matuku maya turi kwina njira nyingi cia urimi kwa ngerekano  Aerogarden herb seed pod kit.
Gryfice

**Gryfice** city nĩyo city irĩa nene ya Poland (Borandi). City ya Gryfice ĩrĩ igũrũ mũno ta 17-45 m.
Igoti (nguo)

Igoti ni muthemba wa nguo uria wikiragwo ni andu a muhiriga owothe mari athuri kana atumia. Magoti makoragwo mari maraya na moko maraihu kana makuhi na mahingagwo na nyororo kana ibungo iria iri mwena wa mbere. Oro hau magoti no makoro na ngubia ya guikira

## Mithemba ya magoti

### Igoti ria thuti
Igoti riri riukaga rina rangi uhanaine na rangi wa mubuto. Ikoragwo iri thuti. Ikiragwo muno muno thiini wa magongona taa uhiki, mathiko kana gwikirwo ni andu magithii handu ha bata ta wabici.

### Igoti ria mbura
Igoti riri rithondeketwo na nyaironi na rigiragiria mundu kumana na mbura kana kuihuga.

### Igoti ria trenchcoat
Igoti riri rikiragwo niundu wa heho na rionekaga muno mabururi ma athungu.
Kibaki

**Mwai wa Kibaki** uria waciarirwo 15th Novemba, 1931 niwe mutongoria wa bururi wa Kenya thutha wa Jomo Kenyatta na Daniel Toroitich Arap Moi.Athamakire bururi-ini wa Kenya kumia Dithemba 2002 nginya April 2013.   

Hau gabere miaka-ini ya 1978 nginya 1988 niwe wari munini wa munene wa bururi. Oro hau ni ari minister thii-ni wa kambineti cia Moi na Kenyatta.
Mbuti

**Mbuti** (boots) ni mũthemba wa iratũ irĩa ikoragwo ciĩ ndaihu ũũ atĩ nĩ ihotaga gũkunĩka magũrũ, mĩthĩrĩrĩmo nginya maru-inĩ. Kaingĩ kaingĩ mbuti ciĩkĩragwo ni andũ arĩa marĩithagia ng'ombe na meetagwo na rũthiomi rwa Gĩthũngũ "cowboys" na "cowgirls".

Mawĩra-inĩ mangĩ ni gukoragwo ati aruti a wĩra thiinĩ wa honge ingi no nginya meekĩre mbuti. Kwa mũhiano arĩa marutaga wĩra thĩiniĩ wa mĩako kana wa borithi nimeragwo atĩ no nginya makoro mekĩrĩte mbuti nĩguo cimarigiririe kumana na mĩtino ĩrĩa mangĩona na guthecwo okoro megũĩkĩra iratu cia kawaida.

## Historia ya mbuti

Mbuti cia tene ciari na sole, thitoking'i ndaihu niguo muikiri wa mbuti akoro ati ndekuigua ruo kana ereherere thina wa maguru riria ekirite mbuti.Thiini wa miaka 1000 BC niguo indo ici ciagomanirio hamwe uu ati gugithondekwo mbuti ikohota guteithia mukiri wa mbuti icio.

## Wikire wa mbuti
Mbuti ciĩkĩragwo nĩ ũndũ wa maũndũ maya:

### Kuigĩrĩria mĩtino
Thiinĩ wa mawĩra ma mĩako nĩwega gũĩkĩra mbuti niguo mũndũ akorũo erigiririe kumana na mĩtino ta kũguirwo ni mahiga, gũtemwo.

### Baconi
Wikire wa mbuti kaingi thiini wa atumia ikoragwo ari uthaka na baconi.
Montsoreau

**Montsoreau** nĩkuo taũni irĩa nene ya rũgongo wa Baranja, ĩkoragwo na aikari ta 447.

Château de Montsoreau (Maine-et-Loire).jpg|
Château de Montsoreau(Maine-et-Loire).jpg|
Montsoreau Loire.JPG|
Montsoreau chateau XVII sec.jpg|


* Site ya mbânza ya Montsoreau (Kifalanse)
Bourg-la-Reine

**Bourg-la-Reine** nĩkuo taũni irĩa nene ya rũgongo wa Baranja, ĩkoragwo na aikari ta 20.531. 
 
Bourg-la-Reine Saint-Gilles 19.JPG|*Église Saint-Gilles*. 
Bourg-la-Reine le 23 juillet 2012 - 01.jpg|RER Bourg-la-Reine. 
Hennebique_houseblr.jpg|*Villa Hennebique* (1901-1903). 
Villa Saint Cyr 07.jpg|*Villa Saint Cyr*. 
 

* Site ya mbânza ya Bourg-la-Reine (Kifalanse)
Pornichet

**Pornichet** nĩkuo taũni irĩa nene ya rũgongo wa Baranja, ĩkoragwo na aikari ta 10.676. 
 
Pornichet-FR-44-la plage-01.jpg|*Plage des Libraires* (*circa* 1911-1925). 
La plage des Libraires et le boulevard des Océanides à Pornichet.jpg|*Plage des Libraires* (2008). 
Villa Ker Souveraine (façade) - Pornichet.jpg|*Ker Souveraine*. 
Plage de Sainte-Marguerite.jpg|*Plage de Sainte-Marguerite*. 
Course hippodrome.JPG|*Hippodrome de Pornichet*. 
 

* Site ya mbânza ya Pornichet (Kifalanse).
Maũndũ ma alawii

Ibuku ria alawii ni gicunje gia gatatu Bibilia inĩ. Rie gatagate wa abuku ria Thama na Ndari.

Ngai atumite musa kure cia israeli meke ũria endete. Mitugo na ũri maku gocia Ngai.
Bocyugo

Bocyugo wa Rūraya. 


51-manasses-chronicle.jpg|
BASA-600K-1-1865-15-Vasil Levski-retouched.jpeg|
The Old Bulgarian capital Preslav Ruins.jpg|
OLD HOUSE IN THE NATIONAL REVIVAL STYLE, VELIKO TURNOVOI.jpg|
Sofia University (37536311404).jpg|
BASA-937K-1-410-7-Ivan Vazov (cropped).JPG|
Rila 7 lakes circus panorama edit1.jpg|
Pantokrator kerk Nesebar.jpg|
Bulgarian dancers.jpg|
Veliko Tarnovo

Veliko Tarnovo city irĩa nene ya Bocyugo (1185 - 1393). 


Ruins on Trapezitsa North part,Bulgaria.jpg|
Sveta gora - panoramio (1).jpg|
Veliko Tarnovo , Bulgaria (22859206153).jpg|
Bulgarian parliament building Veliko Tarnovo.jpg|
20140620 Veliko Tarnovo 394.jpg|
Church of Saints Peter and Paul Veliko Tarnovo TB1.jpg|
Panorama - panoramio (195).jpg|
Tzar Ferdinand at proclamation of Bulgarian-independence.jpg|
Iganda cia ũharũkia

iganda cia ũharũkia nĩ ibanda kana mĩro ya gwatanĩro ĩrĩa ĩhũthĩkaga kũthara na gũkinyia Mohoro kana ndeto. mĩthemba ĩrĩa ĩrĩ kwa wĩingĩ nĩ tũmeme, mangathĩti, Terebiceni, njarinda na nenda.

## Bũrũri wa Gĩkũyũ

## mĩharũkia ya imumu bũrũri-inĩ wa kenya
mĩharũkia ya imumu bũrũri-inĩ wa kenya ĩrĩ na makĩria ma cecenĩ 64 cia tv, na mangathĩti na njarinda karundo. rũthiomi rwa ngeretha nĩgwo rũhũthagĩrwo mũno, ona gũtwĩka iganda ingĩ cia ũharũkia ihũthagĩraga gĩthweri, makĩria ceceni ingĩ cithamakagwo na thiomi cia kĩndũire.

gatũndũ ka royal media services nĩko karĩ na ũmemerekia mwandandũku makĩria kenya handũ ya rũma. no nĩ kũrĩ na ceceni ingĩ nyingĩ ciĩna arugamĩrĩri ngũrani nginya ĩrĩa ĩramatagwo na thirikari nene kenya broadcasting cooperation.

## Kĩmabũrũri
**TRT World** ĩna wabici nene bũrũri wa Takĩ. Rũgano rwa Truphena Mũthoni

## Andiki a mohoro
Leonard Mambo Mbotela

Alaato Sunday Machar

**ũkana bũrũri-inĩ wa kenya (legislation)**

ũharũkia bũrũri-inĩ wa kenya ũramatĩtwo na mwĩrĩ ũgwĩtwo "ndundu ya ũharũkia ya kenya" nĩyo media council of kenya

## Bara makĩria

# Mbĩtĩka cĩa kĩũma kĩharoinĩ kĩa youtube (most viewed youtube videos)
Nyĩimbo cia mũgithi

nyĩimbo cia mũgithi ciĩna kĩgumo kĩayo rũrĩrĩ-inĩ rwa agĩkũyũ ona gũtwĩka nĩ cithikarĩragwo kenya handũ ya rũma ona ginya nja ya bũrũri.

ainĩ njorua a kĩharo gĩkĩ nĩ ta samidoh, joyce wa mamaa, salim young, gatutura na angĩ.
Agĩkũyũ

**Agĩkũyũ** nĩ andũ a mũtĩrĩngĩ wa Abantu arĩa makoragwo kwa wĩingĩ bũrũri-inĩ wa Kĩrĩnyaga. Nio rũrĩri rũrĩa rũnene biũ Kenya, rwĩna andũ mirioni 8.1 kana gĩcunjĩ kĩa 17 harĩ igana kĩa akenya othe. Maragia Gĩgĩkũyũ.

O maikaraga gĩcigo kĩa Gatagati gia bururi wa Kenya kwa wĩingĩ, marigicĩire kirima Kenya ona gũtwĩka nĩmathegeete kũrĩa bũrũri warũma na makiria mũno Kauntĩ cia guũku ta [Nairobi kuria Mugikuyu etaga Gicuka na gicuaini makiria Mambatha na Lamu kaunti ya Naikuru na kungi kuingi magĩetha miaramano.

Kĩhumo kĩa rĩtwa 'gĩkũyũ' kĩrĩ na kambĩ igĩrĩ cia wĩtĩkio; ĩmwe ĩkiuga nĩ kumana na mũtĩ wa mũkũyũ, kambĩ ĩyo ĩngĩ ĩkĩugaga nĩ kũnyitania ndemwa *mũgĩ-kũrĩ-ũyũ* >> mũgĩkũyũ.

## Mũtwĩkĩrĩro(history)
### Kamũira 1880
Agĩkũyũ matũraga ta andũ mareatha na makathamaka kĩcagi kĩa kĩrĩma kenya (kĩrĩa metaga Kĩrĩnyaga); kuma mĩtambũrũko ya Nyandarwa, kĩrĩma kĩa mbirũirũ na kĩrĩma kĩa njahĩ. matiigana kwĩkuruhania na wonjoria wa ngombo ũrĩa warĩ na thinga kahindainĩ kau. ona kũrĩ ũgwo nĩmahikanaga na tũrũrĩri tũninanini hakuhĩ na kĩrĩma na mĩtitũinĩ yayo ta rũrĩrĩ rwa Andorobo. Na nĩ kũgerara njĩra ĩno nĩgwo mahotaga kwaaramia mĩhaka yao. mararĩ arĩmi na ahũri a wonjoria. ndũrĩrĩ iria monjorithagia nao nĩ ta Amaathai na Ikamba.

### Ũthamaki
Ihĩĩ na airĩtu nĩmaruaga. Ndundu ya irui yetagwo riika.  Ndiika ciganona(ta thutha wa imera kenda) cia anake cietagwo mbũtũ. Na mbũtũ ici nocio ciathondekaga mbirarũ hingo ya mbaara. Mbũtũ ciganona cietagwo rũciaro na nĩciahotaga gũthamaka makĩria ma imera 35. Rũcĩaro rwa mũthia gũthamaka nĩ 'riika rĩa mwangi' rũrĩa rwakoretwo rũnengeretwo matamu ma waathani nĩ 'riika rĩa maina' mwakainĩ wa 1898, igongona-inĩ rĩa kũgarũra  wathani rũrĩa rwĩtagagwo itwĩka. Hatirĩ njiarwa ĩngĩ yĩrĩga gũthamaka tondũ arĩmĩrĩri(colonisers) nĩmaregire mĩtugo ya ũruithia na kugĩria mĩtugo ya ũthamaki rũrĩrĩ-inĩ rwa agĩkũyũ.

### Wĩtĩkio
Agĩkũyũ meetĩkĩtie ngai ũmwe. Marĩtwa marĩa mahũthagĩra kũrĩ we nĩ ta: 'Ngai', 'Mũrungu' kana 'Mwene Nyaga'.

Mamwe ma magongona marĩa matabanagio gũkumia na gũthathaiya Ngai nĩ hamwe nĩ mahoya maroretio mũrĩma kenya (hetĩkĩtio nĩ ho gĩikaro kĩa Ngai rĩrĩa arĩ thĩĩ), nacio ngoima nĩciarutagĩrwo igongona rungu rwa mũtĩ wa mũgumo kana mũtĩ wa mũkũyũ.

### Irio

Irio cia mũgĩkũyũ nĩ ta: gĩtheri, mũkimo, mũtura, ũcũrũ, njahĩ, mboco, minji(swahili:njegere) na waru. Ingĩ iyũkĩtio na njĩra nene nĩ ta mũcere (ĩrĩa ĩtagwo Saan na rũthiomi rwa Mbama na 米 na rũthiomi rwa Nihoni)

## Agĩkũyũ mena ngumo
# Jomo Kenyatta
# uhuru Kenyatta
# Mwai Kibaki
# Ngũgĩ wa Thiong'o
# Wangari Maathai
#

## Rora
>>Ambaruya
Ũharũrũkia wa mahinya (devolution)

ũyũ nĩ mũtaratara wa kũgayania mahinya ma thirikari marũngũ-inĩ ngũrani. bũrũri wa kenya nĩ ũmwe wa mabũrũri marĩa magayanĩtie mahinya ma thirikari tũrũngo-inĩ twĩrĩ: thirikari nene na thirikari ya koinĩ(kauntĩ)
Thirikari ya koinĩ(kauntĩ)

ĩno nĩ thirikari ĩrĩa ĩterebagwo na nyagati(gabana) na ikaramatwo na mũnyiti itemi wa ndundu ya koinĩ (mca)
Mũnyiti itemi a ndundu ya koinĩ (mca)

bũrũri-inĩ wa kenya mũnyiti itemi wa ndundu ya koine (mca) mathuragwo nĩ mwĩingĩ kũrũmbũiya ũteti wao mbunge-inĩ ya koinĩ(kaũntĩ)
Nyĩmbo cia kĩgooco

ici nĩ nyĩmbo iria ikoragwo ikĩnwo  kũringana na wĩtĩkio wa aini ngania. mũno cioyaga kĩrũũmbo na itanya rĩa gũkumia na kwambararia. ikundi na ndini nyiingĩ nĩ cikoragwo na nyĩĩmbo cia kogooca no ndiini iria ciũĩkaine mũno na mũthemba ũyũ wa nyĩmbo nĩ akrĩstiano, ahibrania na ahĩndĩ. rũthiomi-inĩ rwa kĩngeretha ciĩtagwo "*praise and worship*" https://en.m.wikipedia.org/wiki/Praise_and_worship

## Nyĩmbo cĩa kĩgooco cia gĩkũyũ
nĩkũrĩ na aini karũndo a kuuma nyũmba ya mũmbi makegeetie kĩharo kĩa wĩini wa nyĩmbo cia kĩgooco. arĩa mena igweta nĩ ta Cirũ wa gp, phillis mbuthia, sammy irũngũ, chege wa willy, ruth wamũyũ

## Aini a Gĩtarũ kĩa Abĩrika
Kestin Mbogo

KS Bloom
Ũteti

ĩno nĩ mĩhang'o ĩrĩa ĩtabanagio nĩ andũ magĩcira nũ abataire kũgĩa kĩna, kahinda ngania. andũ arĩa makoragwo mũhari wa mbere thuguri-inĩ ici metagwo ateti

## Mĩthemba ya ũteti

nĩ kũrĩ na mĩhĩrĩga ya ũteti ĩtitikagwo na mabũrũri ngũrani. iria ciire ngumo nĩ ta:

# kĩamũingĩ >>haha   ũtongoria ũheanagwo thutha wa kĩthũrano kĩnene, harĩa mũingĩ ũcagũraga atongoria ao. bũrũri wa kenya nĩ ũkoragwo na mũtaratara ũyũ

# ũthamaki >> mũtaratara-inĩ ũyũ nĩ gũkoragwo na thakame ĩmwe(kana makĩria) ya wathani ĩrĩa yũĩkaine. bũrũri wa ngeretha nĩ ĩmwe ya iria irũmagĩrĩraga mũtaratara ũyũ

## Ateti Amwe
Kipchumba Murkomen
Mathare Constituency

gĩtũrwa kĩa ũmbunge kĩa mathare nĩ kĩmwe harĩ iturwa 17(ikũmi na mũgwanja) cia ũmbunge koinĩ-inĩ ya Nairobi.

ĩrathondekirwo mbere ya kĩthurano kĩa mwaka 2013 thutha wa ĩrĩa yetagwo kasarani kũunagwo icũnjĩ inya.

gĩturwa kĩa ũmbunge kĩa mathare kĩrĩ na a itũgĩ (ward) itandatũ nacio nĩ:

huruma

ngei 1

mlango kubwa

mabati-inĩ

kĩamaiko

hospital

## Bara
**Mathare north Road** - ĩno nĩ bara ĩtũrĩ kagia kuuma baara ya Juja road ginya Thĩka Road. Imwe ya bara ninanini iria itahaga rũhanya kuuma bara ya Mathare North Road nĩ; 

Redeemed Gospel (hinge)

Maũ Maũ Road

Koria Road

Mathare 4A(hinge kurĩ ngaari)

Huruma road

Mathare North-Monetary studies

Raila Odinga Road
Mabatini

mabati-inĩ nĩ ĩmwe ya itugĩ(ward) itandatũ iria irĩ gĩtarũ kĩa ũmbunge kĩa mathare. mũnyiti itemi wa ndundu ya koinĩ wa gĩtũgĩ gĩkĩ rĩũ(2017-2022) nĩ Wilfred Oluoch Odalo.

gĩtugĩ gĩkĩ nĩ kĩrĩ na icagi mũgwanja: nacio nĩ:

mabati-inĩ

no. 10

thayũ

ngumba bridge

mashimoni

3c

gĩcagi kĩu kĩa ngumba nĩho  ndũnyũ nene ya nguo cia mũtumba ĩkoragwo gĩtugĩ-inĩ gĩkĩ.

*
* 
* 
*
Cirũ wa GP

Cirũ wa gp(shiru wa gp) nĩ mũinĩ wĩna ngumo mũno wa Nyĩmbo cia kĩgooco.

## Mũtũrĩre
cirũ wa gp aciarirwo ta mary wanjirũ wa kĩarie mwaka-inĩ wa 1983 koinĩ-inĩ ya kĩambu. nĩ ataragĩragia ũrĩa we na nyina magereire mooritũ arĩ mũnini amu nyina endagia njohi gananie ya cang'aa na ũndũ ũyũ nĩ wa maigaga na wagagu mũno. makĩria nĩataragĩragia ũrĩa nyina anyitĩtwo na akĩohwo mwaka mũgima, mbuguiro ĩrĩa ĩracũngĩrĩire we kũcenjereria mĩhang'o ya ũmathi..

cirũ nĩ ataragĩragia ũrĩa ainaga kanithainĩ na ũrĩa njata yake ya wiinĩ yanatũngana na mĩhĩnga mĩingĩ kamũira gũtwĩkania na kũhenia riri mũnene wa ũmũthĩ.

## Wĩini
rũimbo rwa mbere rwa ciirũ wa gp rwetagwo "mworoto" no nĩ arathire na  mbere kuruta nyĩmbo ingĩ ngũthi ta " na ingĩ nyingĩ.
Thirikari nene

harĩa rĩũmba rwa kĩũteti rwĩna marongo ma wathani makĩria ma ũmwe, thirikari nene nĩo ĩramataga maũndũ matarĩ maharũrũkie kũri thirikari cia matũũra. mahinya marĩa kaingĩ maramatagwo nĩ ta: utongoria wa mbĩrarũ, kũtuma ndũgũ cia wonjoria na mabũrũri mangĩ, na ingĩ nyingĩ.

mũtongoria wa thirikari nene ona yo ĩringanaga na rĩũmba rĩa kĩũteti rwa bũrũri. kana nĩ :mũtĩrũkia (president)

mũthamaki (king)

chancellor, na ingĩ

bũrũri wa Kenya gathĩkagĩragia gĩturwa kia mũtĩrũkia mahinya ma ũtongoria wa thirikari nene.
Uhuru kĩnyatta

uhuru wa kĩnyatta nĩ  mũteti wa bũrũri wa Kenya ũrĩa aratungatire ta Mũtĩrũkia (president) wa kana wa bũrũri ũcio.
Mũtĩrũkia (president)

thirikari-inĩ nyingĩ ngoga ya mũtĩrũkia(ĩrĩa ĩtagwo 'njagaban' na rũthiomi rwa Hauca) ĩheagwo kũrĩ kĩongo gĩkarũ kĩa ũregi wa bũrũri mũna. 

mũtirũkia nowe aikaraga thingira ya ũregi.

nĩ arĩ na mahinya ta:nĩ mwathi mũkaru wa mbirarũ cia matharaita(commander in chief of armed forces), gwĩkĩra mũkonde mĩkanye(bill) ya mbunge, nĩ we mũikarĩri gĩtĩ wa ndundu ya athĩnginya(ministers), maya na mahinya mangĩ marĩ kĩraho-inĩ gĩake.

## Kiugo mũtĩrũkia
kiugo "gũtĩra" nĩ kwaga kwĩyumĩria handũ ũtanyĩtwo gũkorwo, nakĩo kĩugo "gũtĩrũra" nĩ gũtũma kĩndũ kĩauma gĩtĩrĩ kĩyumĩrie.

mũtĩrũkia nĩ mũndũ ũrĩa athamaraga igũrũ rĩa mũcemanio kana magomano.

## Atĩrũkia arĩa mathamakĩte [[Kenya|kenya]]

1. njomo kĩnyatta
2. daniel toroitich arap moi
3. mwai kĩbakĩ
4. uhuru kĩnyatta
Mũteti

**Mũteti** nĩ mũndũ wĩhang'agia na mĩro ya mahinya ma Bũrũri, ĩrĩa ĩramataga indo na ihooto cia mũingĩ wa bũrũri ũcio. wĩĩra ũyũ wĩtagwo Ũteti.

## Rora
>>Ũteti
>>Bũrũri
Ambaruya

**Abaruya**  (arĩa mananagio ta '***Bũrũri wa Mũrembe***' kana ***'nooru[[Iru|maru]]***')nĩ ndũrĩrĩ ĩrĩa ĩna mĩhĩrĩga 17 bũrũri-inĩ wa Kenya na ingĩ bũrũri-inĩ wa Uganda. iria cirĩ kenya nĩ : Bukusu (*Aba-Bukusu*), Idakho (*Av-Idakho*), Isukha (*Av-Isukha*), Kabras (*Aba-Kabras*), Khayo (*Aba-Khayo*), Kisa (*Aba-Kisa*), Marachi (*Aba-Marachi*), Maragoli (*Aba-Logoli*), Marama (*Aba-Marama*), Nyala (*Aba-Nyala*), Nyole (*Aba-Nyole*), Samia (*Aba-Samia*), Tachoni (*Aba-Tachoni*), Tiriki (*Aba-Tiriki*), Tsotso (*Abatsotso*), Wanga (*Aba-Wanga*), na Batura (*Abatura*).

muigana wa abaruya kũrigana na ndari cia kenya mwaka-inĩ wa 2019 nĩ andũ 6,823,842.

## Ũndũire wa mũbaruya
mamwe ma maũndũ marĩa moĩo megiĩ mũmbaruya nĩ, irua rĩa kĩhĩĩ, haranio cia ndegwa, na nyĩmbo cia isukuti.

## Thimo
*Burere sebuli me omwami ta -* toro ndũrĩ mũthamaki

*Engila sebolela okenda -* bara ndĩraga mũgeendi kĩrĩa kĩ mbere

*Chikhu chisala likokhe* - ngũ ĩciaraga mũhu

*Orina omululu washio wayindira* - he gĩtĩo mũrunawe nĩguo ũtũre kahinda karaya

## Ambaruya Amwe
Doreen Nekesa

Musalia Mudavadi

## Rora
>>Kenya
Haranio cia ndegwa

ici ni mbĩtĩka cia mbaara ya ndegwa igĩrĩ cikoragwo ikeng'eng'ana o ginya rĩrĩa imwe ĩrĩgũa thĩ.

## Mbĩtĩka cia ndegwa gĩcangũ-inĩ kĩa ithũĩro kenya
haranio cia ndegwa nĩ mwago mũthĩgĩrĩre harĩ rũrĩrĩ rwa mbaruya mũno harĩ mbarĩ cia isukha na idako.

makiri ma andũ nĩ marũrũganaga kũona haro ĩno o mũthenya wa kũrimũtha(holiday) wa kĩbũrũri. ona gũtwĩka ingĩ no ciharĩrĩrio na ndundu ya athuri.

mũthenya o ũcio wa mĩthako ĩno mĩago ĩngĩ yonekana nĩ ta anake ona ginya athuri makĩthonjana makĩinaga nyĩmbo cia kũgana ũcamba makĩthaka mĩro ya wiiĩni irĩa ĩna ngumo na abaruya itagwo isukuti.
Irua rĩa kĩhĩĩ

(ĩgetwo ***' na rũthiomi rwa [[Côte d'Ivoire|Kĩmbaurĩ]]) ũyũ nĩ mũtaratara ũrĩa gĩkonde(kana ***'' rũthiomi rwa Kĩmbete ) gĩthengagio kuuma mũthiita wa mũndũ nĩũndũ wa itũmi cia kĩndũire kana cia kĩdini.

ndũire iria cikoragwo na mutugo ũyũ bũrũri wa kenya nĩ ta: Agĩkũyũ na Ambaruya.

ndini ya ahibrania hamwe na iria cirũmagĩrĩraga wĩĩtĩkio wa iburahimũ (nĩcio akristiano na aithĩramu) ona cio nĩcihĩmbiirie irua rĩa kĩhĩĩ na njĩra nene.
Samidoh

samidoh (rĩtwa rĩa gũciarwo: samuel muchoki ndirangũ) nĩ mũini gũthi Nyĩimbo cia mbenga kana mũgithi

Samidoh (Samuel Muchoki) is a famous Kenyan Mugithi musician and Administration Police officer known for his soulful Kikuyu songs, blending traditional sounds with modern themes, and balancing a dual career that has brought both musical fame and public attention to his personal life, particularly his relationships. While there isn't a dedicated English Wikipedia page, his extensive career, police service in places like Dadaab, and popular hits make him a significant figure in Kenyan music.

## mũtũrĩre
samidoh nĩ gĩtiema gĩa gatatũ harĩ arĩũ ake atandatũ arĩa maciaranĩirwo nao subukia, koinĩ ya nakuru. 

nĩ aratarĩire ũrĩa arutĩte mawĩra ma ũrĩithia na wa ũborithi(ũrĩa arutaga ginya rĩu).

## Wĩinĩ
samidoh ambĩrĩire wĩini eta mũini wa gutirĩra(backup vocalist) wa kamande wa kĩoi. no nĩagicokire akĩambia gũtũnga na kũina nyĩmbo ciake mwene.

nĩ arĩa na nyĩmbo nyingĩ nyende nĩ mũingĩ ta: "*kairĩtu gaakwa", "mũrata wa ngai","mũmbi","wendo wĩ cama"(*mena joyce wa mamaa), na ingĩ
Mũoyo

mũoyo nĩ gĩtĩna gĩthamakaga thutha wa kĩũmbe gũciarwo na mbere ya gĩkuũ.

## Rora
>>Mbũgĩ (psyche)
Ngũngũni

ngũngũni nĩ thambo irĩa ĩĩhũnagĩrĩragia na thakame ya mũndũ. marũma mayo nĩ marĩ macũngĩrĩria maiganona ma kĩũgima wa mwĩrĩ ta; mwĩthũa(na kũcũnũka ngoothi), tũronda, ona ginya kũira kwa ngoothi.

niinge no gũkoragwo na mathĩĩna ma kĩambũgĩ(psychological) magĩtuthũkĩra mũndũ agomereirwo nĩ ngũngũni. maya nĩ ta: kũremwo nĩ gũkoma/kwaga toro, wagagu(anxiety), mĩtitikanio ya meeciria(stress).

## kĩhonia
kũnina ngũngũni mĩciĩ-inĩ nĩ ũndũ wĩna kĩgiginyano kĩnene tondũ ngũngũni no cihote gũtũũra thikũ nyingĩ itakũrĩa ona kĩ(athuthuria maugaga nĩ mũigana wa thikũ 70). matacũkia ta kũthaambia na kũhuura indo cia nyũmba maai maratherũka hamwe na gũtũmĩra mĩthaiga ya ndũnyũ nĩ makinya magĩhũthĩka kũnina thĩĩna ũyũ.
Kĩũmbe

**Kĩũmbe** (eng: organism) nĩ kĩaga kĩa Mũoyo.

nĩ kũrĩ matwĩka mũgwanja ma kĩũmbe namo nĩ: Rũhũũnio(nutrition), Mĩhũũmũ(gaseous exchange), Mũngũũro(growth),mũhandũko(locomotion),rũmuundo(respiration), mũimũro(excretion), na njiarano(reproduction).

kĩũmbe kĩrĩa athuthuria maugĩte kĩrĩ kwa wĩngĩ mũno thĩĩ ĩno nĩ mingini mũthemba wa 

Pelagibacter. kĩũmbe kĩrĩa kĩnene biũ thĩĩ nyũmũ nĩ Njogu . kĩũmbe kĩrĩa kĩũgĩ mũno nĩ mũndũ.

## Rora
>>Mũoyo

## mĩhĩrĩga
# Nyamũ
# Mĩmera
# Ciumbe cia mingini
Rũhũũnio

rũhũũnio nĩ itwĩka rĩrĩa ciũmbe ikoragwo cikĩiyũkia irio nĩgetha kũramata na kũrũmbũiya Mũoyo
Mĩhũũmũ

mĩhũũmũ nĩ mĩtaratata ya ndĩhano ya rĩera thĩĩinĩ na nja wa Kĩũmbe. ciumbe nicibataraga kuruta riera nja na kũiyũkia riera kuma nja. rĩera rĩrĩ nĩ rĩrĩ kĩguni kĩnene kũrĩ tabarĩra nyingĩ cia kĩũmbe ta: ũthondeki wa iria na kũtheria gĩko.
''Kĩũga kĩa thĩĩ''

kĩũga kĩa thĩĩ(land forms) nĩ mũhanĩre wa ciũmba cĩa marĩa marigicĩirie thĩĩ. indo iria cĩrĩ gĩtĩngĩrĩ-inĩ gĩkĩ nĩ ta:  mĩrĩma, ithũngũri, njũũĩ, maria.
Mũngũũro(growth)

mũngũũro(growth) nĩ ĩtwĩka rĩhanĩkagĩraga ciũmbe na gũcũngĩrĩra kwarama kwa ũruuno (size) wacio.
Rũmuundo(respiration)

**Rũmuundo** ũyũ nĩ mũngũũrũrio ũtabanagio na kĩũmbe na itanya rĩa kũthondeka hinya.

## Rora
>>Kĩũmbe
>>Nyamű
Mũimũro(excretion)

ũyũ nĩ mũtaratara ũrĩa ũtigagĩraga gĩĩko kĩa mũngũrũrio nĩ kĩa thengio kuma kĩũmbe.

indo ta mai na mathugumo, ni imwe cia maumĩrĩra ma wĩĩra ũyũ

## Rora
>>Kĩũmbe
>>Nyamű
Njiarano(reproduction)

njiarano nĩ mũtaratara ũrĩa kĩũmbe gĩkengũraga kĩũmbe kĩngĩ ta kĩo. thutha mũtheri nĩ gũkoragwo na "aciari" na "njiarwo".
Mbũgĩ

mbũgĩ nĩ njokanĩrĩrio yothe ya meeciria na mathagumia ma tombo. na rĩtwa rĩngĩ nĩ hakiri (kuuma Gĩthweri 'akili').

rũthoome rwa mbũgĩ (psychology) nĩ rũrĩ na bata mũno kũrĩ andũ iharo-inĩ ngũrani ta: 1. Wonjoria (kũumbũria matua ma andũ ndũnyũ-inĩ) 2. Ũrigitani (gũkũrania na kũrigita andũ agũrũki kuuma mũingĩ.)

## Mbũgĩ cia mũndũ kĩũmbe
**kĩrĩra kĩa Abraham Maslow**

Abraham Maslow arĩ mũthomi wa mbũgĩ kuma bũrũri wa United States ũrĩa kĩrĩra gĩake gĩkonie mũkuũko wa mabataro ma kĩmbũgĩ kĩmemerekete kĩharo-inĩ kĩu.

araarire mũcumbĩkiro wa mabataro ũũ. mabataro ma nyarĩrĩ ma Mũndũ nĩ: Mĩhũũmũ, irio, maaĩ, thingira, matonyo na toro.

mabataro ma kũrungo ka mbere nĩ: ũgima wa mwĩrĩ, wĩĩra, ng'ũndũ na wagi wa wagagu itũra-inĩ/ũrangĩri

mabataro ma karungo ga keerĩ nĩ: wendo, ũrata, gũkorwo na mũciĩ

mabataro ma karungo ga gatatũ nĩ: kwĩrica itanya-inĩ rĩna, kwĩyata na kũganwo nĩ andũ

mabataro ma gathirimũndũ nĩ: kũũmba kĩndũ kĩerũ  na kũramata mĩtugo.

kũringana na maslow, andũ othe matarĩ na thĩĩna wa meciria mageragĩraga makinya maya mũtũrĩrĩ-inĩ

## Mbũgĩ cia kĩrĩndĩ
njũthĩrĩria na mathomo ma mĩgendere na mawĩki ma mũigĩ nĩ ĩguũrĩtie maũndũ ma bata harĩ ũtaũkĩri wa mbũgĩ cia kĩrĩndĩ. wonjoria, Ũteti, na wĩtĩkio(ndini) nĩ imwe cia iharo iria mathomo ma mbũgĩ cia kĩrĩndĩ itonyaga.

kĩhooto kĩa mũngiki(mob justice) nĩ kĩururĩrio nĩ athuthuria mabũrũri-inĩ ta Kenya na Ghana

 https://sgcfoundation.org/
Mũndũ

mũndũ (بشر na Kĩarabu) nĩ Kĩũmbe kĩna ũũgĩ wa gĩkero kĩa igũrũ mũno.mũrũgamĩre wake nĩ mũrũngarũ, akinyũkithagia makinya make meeri akĩhandũka,  nĩ ahũthagĩraga moko make kũnyita indo na oho ũhũthĩri-inĩ wa mĩro no we aratongoria ĩngĩringanithio na ciũmbe ingĩ ciothe. mũndũ nĩ akũrĩtie rũthiomi rũkuũku rũrĩa ahũthagĩraga mĩhangoinĩ yake ta Ũteti, ũrutani, wĩĩkenio, o hamwe na mĩhango ya wĩĩtĩkio na ndini.

## Kĩhumo kĩa Mũndũ
Nĩ kũrĩ irĩra nyingĩ ndekie gũtarĩria kĩhumo kĩa mũndũ. igĩrĩ iria ithamarĩte kĩharo kĩa ũrutani nĩ: 1. ũũmbi (creationalism) - kĩrĩra gĩkĩ kĩhinyagĩrĩragia atĩ mũndũ nĩ kũũmbwo ombirwo. mũno ititikagwo nĩ arũmĩrĩri a ndini.
2. Ũharũraka (evolution)  - gĩkĩ nĩ kĩrĩra kĩrĩa kĩhinyagĩrĩragia atĩ mũndũ nĩ gĩkengo kĩa mĩaka mĩingĩ ya ũregenyo kuuma ciũmbe mingini na gũkuũka oha kahora ginya harĩa arĩ.
Ikamba

ikamba nĩ andũ a mũtĩrĩngĩ wa kĩbantu arĩa matũraga kwa wĩingĩ bũrũri-inĩ wa kenya. maragia rũthiomi rwao gĩikamba

## Ũndũire wa mũikamba
mũikamba nĩ arĩ Irua rĩa tũhĩĩ, no oĩkaine harĩ wonjoria wa mĩgendere mĩraihu, hamwe na na gũkorwo e mũguĩmi njorua.

mũthokoi nĩ irio ciokane mũno cia mũikamba. hamwe na wendi wake wa maembe.
## Aikamba Mena ngumo
# ken wa Maria
# vusia ungu
# Caroline Mũtukũ
# Sonnia Nzilani
Gĩikamba

gĩikamba nĩ rũthiomi rwa kĩbantu rĩaragio nĩ rũrĩrĩ rwa Ikamba.

## Mĩarĩrĩie ĩmwe

wacia ata? - ũhaana atĩa?

nĩkũceo -nĩkwega

**ndari**ĩmwe >> ĩmwe

ilĩ >> igĩrĩ

itatũ >> ithatũ

inya >> inya

itano >> ithano

thanthatũ >> ithathatũ

mũonza >> mũgwanja

nyanya >> inyanya

kenda >> kenda

ĩkũmi >> ikũmi

**thimo**

*wĩkũma wĩlĩka* - ona wa kũũga no ũrĩrĩo

*ũkũ wĩ kĩvetani ndũthekaa ũla wĩ iko* - rũkũ rũrĩa rwĩ gĩtara-inĩ rũtithekagĩrĩtaga rũrĩa rwĩ riiko

*ngũlĩ syonthe iyĩanĩa mũsũũonĩ ũmwe* - nũgũ ciothe itigĩiganĩra rũhonge-inĩ rũmwe

*mwĩwa ũthĩnasya  ũla mũtonye* - mũigwa ũthĩnagia ũrĩa mũtheece

## Rora
>> gĩkũyũ
The river between" rũũĩ rwa gatagatĩ

Rũũĩ rwa gatagatĩ(**Sungai antara** na rũthiomi rwa Malaysia) ĩrĩa yandĩkirwo mbere na rũthiomi rwa Kĩngeretha ta  "**The River Between**" nĩ rũgano rũrarekirio nĩ njorua ya waandĩki Kenya Ngũgĩ wa Thiong'o mwaka-inĩ wa 1965 rĩa mbere. ibuku rĩrĩ nĩ rĩthomagwo kaingĩ mathukuru-inĩ ma Kirinyaga (ona mangĩ gĩtarũ-inĩ kĩa Abĩrika) ta ibuku rĩa kũhandwo(set book).

ĩganaga rũgano rwa gayũkano ya icagi igĩrĩ irigicaine na mĩthingi ya wĩtĩkio. rũmena na muku nĩ rũrehete hahũ mĩena yothe ĩrĩ. o ho, rũgano nĩ rũratarĩria mĩĩtungumanio ya mũtongoria mwĩthĩ *waiyaki* ya gũcokanĩrĩria icagi ici; *kameno* na *makũyũ*

## Rora
>>Ngũgĩ wa Thiong'o
Uuge

uuge (ũhũthĩri-inĩ wa o mũthenya) nĩ kiugo kana mũhari mũruru uthegetee mũigĩ-inĩ. na Gĩthweri ĩtagwo 'usemi'

Ngerekano ĩmwe ya uuge nĩ ta: Kwĩrũma kĩni ĩrĩa ĩhũthagĩrĩagwo kworota kũregana na ũndũ mũna

uuge wa ũgo (na kĩngeretha: 'statement') nĩ irekia rĩrĩa rĩnyitaga itemi ũrungũria-inĩ wa kĩũgita.

uthuthuria wa Mbũgĩ nĩ ũthathũraga ũrĩa njugĩrĩrio wa mauuge maya ũhutagia mũingĩ mihango-inĩ yao ĩrĩa minini ya ikeno ona ginya ĩrĩa mĩnene ya Ũteti

## Gatarũ ka Irathĩro
Ngeithi ciatũngana na icicio, hatirĩ mũgeni mũthagane

Wangaala ayi Ssabasajja kabaka -- Uuge wa Kĩganda (Mũthamaki Kabaka arotũra)

**Rũrĩrĩ rwa Mitho**

Ka ngai che ~ *ĩrĩa ĩtaũrĩkaga ta: <u>nĩ ndĩ kũĩrirĩire,</u> na rũthiomi rwa [[Gĩgĩkũyũ|Gĩkũyũ]].*

## Bũrũri wa gĩkũyũ
bũrũri wa Gĩkũyũnĩ ũkoretwo na njũgĩrĩrio nyingĩ. imwe nĩ ta:

*Thiĩ ũkĩũmaga
*wanyota matahwo
*Gũtirĩ ũgathikwo nacio
*Wakua nĩ woora
*Yũmbũkaga na karĩa ĩmeretie
*Ngatata ĩmwe ndĩkinyaga cerengeeti
*ndathiĩ njũĩ atĩa 
*tũrore nakũ

## Kenya
*Wanjikũ/Wagio
*Kaba Kabogo
*Pambana na hali yako
*Bora uhai
*Wamlambez
*no raila no peace
*Nobody can stop reggea
*Matatu ya Kenya haijai (*matatũ cia [[Kenya]] itihũraga*) - kuuma ibuku rĩa Ken Walibora "Siku Njema" (*Thikũ Njega*)
## Abĩrika
Harĩ njugĩrĩro cianacaca gĩtarũ-inĩ kĩa Abĩrika nĩ tũrĩ:
Bũrũri wa Misiri: 
 "thawra, thawra hatta al-nasr" (Ituĩka, Ituĩka nginya ũhotani)

## Bũrũri wa Nicaragua

• "Le acompaño en su dolor" (tũcerete hamwe ona mathĩna-inĩ)

## Bũrũri wa United States
njugĩrĩrio iria icacĩte bũrũri-inĩ wa United States nĩ:
*Yes we can!
*David Woodard
*Black Lives Matter
*Make America Great Again
*Thug Life

## Bũrũri wa Ngeretha
*Brexit
*To be or not to be ("Kuva kana Kusava" na rũthiomi rwa Cũna)
Thiĩ ũkĩũmaga

"thiĩ ũkĩumaga" nĩ uuge wa heirwo igweta nĩ mũini wa Nyĩimbo cia mũgithi, gaturura. ni uuge ũtũmagĩragwo kũingatana mũno rĩrĩa mũingatwo aimwo kĩndũ.

## Rora
>>Uuge
Wanjikũ/Wagio

Wanjikũ/Wagio nĩ uuge ũhũthagĩragwo mũno Ũteti-inĩ kũorota mwahũ wa andũ arĩa me karungo ka nyarĩrĩ/gitina-inĩ bũrũri-inĩ.

## Rora
>>Uuge
Kaba Kabogo

"Kaba Kabogo" nĩ uuge wahũthagĩragwo nĩ anyiti mbaru a Mũteti William Kabogo makĩgeria kũmũtũgĩrĩria gacumbĩrĩ-inĩ ka koinĩ(kauntĩ) ya kĩambu.

## Rora
>>Uuge
Pambana na hali yako

"Pambana na hali yako" nĩ uuge wa gĩthweri ũhũthagĩragwo mũno nĩ imwana kũnanania. nĩ ta kuuga "we wĩ tungumanie na maku".

## Rora
>>Uuge
Bora uhai

"Bora uhai" nĩ uuge ũhũthagĩragwo mũno nĩ imwana. kaingĩ yũkaga thutha wa kũhotwo itanya-inĩ rĩna, mũndũ ũcio agethuthua na ciugo "narĩ ndĩ muoyo"

## Rora
>>Uuge

>>Mũoyo
No raila no peace

ũyũ nĩ uuge wa nyitĩte thinga ngũĩ-inĩ cia githurano iria ciarũmĩrĩire Gĩthurano kĩa 2007 Kenya.

## Rora
>>Uuge
>>Gĩthurano kĩa 2007
Wamlambez

"Wamlambez" nĩ uuge ũhũthagĩragwo mũno nĩ mbeũ gĩthĩ ĩrĩa yanyitithirio igweta na aini a gengetone magwĩtwo sailors.

## Rora
>>Uuge
Corona(covid 19)

mũrĩmũ wa korona(covid-19) nĩ mũrĩmũ wa gwatanio ugomagĩraga mahũri. ũtitikagwo na mingini ya korona na ĩcũngagĩria mĩruro ta: kũremwo kũhuhia, ngorora, ũrugarĩ wa mwĩrĩ, kũrĩo nĩ mũtwe, kũtirikwo na thithi wa cama na wa mũnungo.

thirikari ya China nĩyo yarĩ ya mbere kuhuha coro december ya 2019, thutha wa ndirũ itaramenyeka iracũngĩrĩria mathĩĩna ma mahũri kwonekana gĩcangũ-inĩ kĩa Wuhan. ũrũmwe wa Mabũrũri (UN) nĩ ya gwetire mũrimũ ũyũ wa korona ta ***kĩng'ũki kĩa ũgwati thĩĩ yothe*** na kũũria thirikari ciothe kwĩhũga

na kũũria mathirikari kwĩĩhũga

## macongerera ma korona bũrũri-inĩ wa kenya

thirikari ya kenya ya uguũrire gũkinya kwa mũrimũ wa korona bũrũri-inĩ  tarĩki ya March 13, 2020, thutha wa ciira ciganona kũonekana nairobi na mambatha.

thirikari nĩ ĩracokire ĩratacũkia makinya maiganona na kwĩigĩrĩra mũigĩ mĩkana ya kũhotomia ũthegei wa mũrimũ ũyũ. thirikari nĩ ĩracehire kahinda ka mĩhango na njũrũro na njĩra ya kũigĩrĩra 'curfew', ningĩ mĩcemanio ĩgĩkananio, makĩria mũĩngĩ nĩ ũrabatara gũharũkia karembeko na kwaga gũkuhanĩrĩrana.
Black Lives Matter

black lives matter(blm) nĩ uuge wĩna kĩhumo bũrũri-inĩ wa america, na ũrathegea mabũrũri-inĩ magĩ. ũratuthũkire thutha wa mbica ciraonanagia mũndũ mũirũ akĩhihinywo ngingo na mũthigari kũrungũka nenda-inĩ. thutha wa riboti ya gĩkuũ kĩa mũndũ ũcio george floyd nĩkũratuthũkire mĩrũrũgano miena mĩingĩ ya bũrũri ũcio magĩkũmithia kĩũnũhu kĩa mĩthingi ya rangi(racism) na kũtitika ndũmĩrĩri ya "*mĩoyo ya andũ airũ nĩ ĩrĩ kĩene"* nĩyo "black lives matter"

## Rora
>>Uuge
Raila Odinga

Raila Odinga nĩ Mũteti kuuma bũrũri wa Kenya ũrĩa atungatire ta Mũthĩĩgi Mũkarũ (Prime Minister) wakeerĩ wa bũrũri ũcio.

## Rora
>>Anjaruo
Gĩthweri

gĩthweri nĩ rũthiomi rwa kĩbantu rũtukanĩte na kĩarabu rwaragio mabũrũri-inĩ ma Kenya, Uganda, Tanzania, Rwanda, Burundi ona drc congo. rurenda rwa 'world atlas' rũigĩte mũigana wa aria othe makĩrĩa ma mirrioni 150.

iganda nyingĩ cia ũharũkia  nĩ cihũthagĩraga rũthiomi rũrũ na mabũrũri maiganona nĩ marĩhũthĩraga gũmemerekia mohoro mao ona kũwonjoria naguo.

rũrũ norwo rũthiomi rwa kĩmerera rĩtambũrĩtwo na ũrũmwe wa Abĩrika (nĩyo african union).

## Rora
>>Mũndũ
Matũũra ma ibanda

**Matũũra ma Ibanda** (kana **''<nowiki/>'<nowiki/>**emukhukwini''' na rũthiomi rwa Kĩthũrũ) Maya nĩ matũũra marĩa gĩkĩro  kĩao kũbacĩrĩra mũtũrĩre wa Mũndũ ti makinyanĩru kũringana na Ũrũmwe wa Mabũrũri (UN). Mĩrura kana mĩoro ĩrĩa yorotaga matũra maya nĩ ta: waagi wa maũtungata ma mwĩingĩ makinyanĩru ta, maaĩ ,Thitima, ũtheru, ũrangĩri. ningi matũũra maya no makoragwo na mũhobanĩrĩrio wa andũ aingĩ kaeya-inĩ kanini, na nyũmba nĩ cia gĩkero kĩa thĩĩ na citirĩ mĩtaratara; hena nyũmba cia Ndoro, cia mabati ona ginya cia maratathi ma mũnyore irĩ kwo na njĩra nene. kaingĩ macira matuagwo na nyabaara a gĩkero kĩa thĩĩ ta cibũ kana athuri a itũra. gũkũ kaingĩ nĩkwo Wanjikũ/Wagio wa bũrũri aikaraga.

Bũrũri-inĩ wa kenya nĩ icigo cia kĩbera na mathare irĩ na mĩikaro ĩno na njĩra nene. no ũrĩrũ ũyũ wĩna mĩri thĩĩ yothe kũrĩa ya rũma; na mabũrũri ta Pakistan, India, mexico, Brazil na Abĩrika ya Kuthini nĩ marĩ mũigana mũnene wa andũ maraikara matũũra ta maya.

## Ũndũire-inĩ wĩna igweta(Popular Culture)
nĩ kũrĩ na thinema nyingĩ cionanagia matũũra maya no iria ina igweta nĩ ta:

bũrũri-inĩ wa kenya nĩ kũrĩ ndereti ĩgwĩtwo 'maria' ĩmemerekagio nĩ citizen tv na nĩ ĩhotete ngerenwa cia bũrũri ũcio.

'slumdog millionaire' ĩrĩa ĩturĩtio bũrũri-inĩ wa India nĩ thinema ĩna ngumo ona ĩkahota ngoga gemererie thĩĩ-inĩ cia oscars.

## Rora
>>Mabatini
Wĩĩtĩkio na ndini

tũtingĩhota kũhiriga na kinyi kĩharo kĩothe kĩhumbĩtwo na rĩtwa wĩtĩkio kana ndini(kuuma gĩthweri 'dini'), no na njĩra ya gũcũnĩrĩra no tũtaũre ndini ta mũtaratara wa gũtĩa mbũũkio(symbols) ng'ania ta ragũku(divine).

ndini nyingĩ cikoragwo na rũgano rũtungu(grand narrative) rũrĩa rũtarĩria ũrĩa indo ciothe itarie. ciũria iria andũ methagĩrĩraga njokio ndini-inĩ nĩ ta:

"gĩturwa giitũ mũmũrũmwe-inĩ nĩ kĩrĩkũ?"

"bata/kĩene kĩa mũtũrĩre wiitũ nĩ kĩ?"

"nĩ kĩĩ gĩcokaga thutha wa gĩkuũ gĩitũ?"

"nĩ mĩtugo ĩrĩkũ tũbataire kwĩthema na nĩ ĩrĩkũ tũbataire kũiyũkia?"

wĩtĩkio nĩ ũnyitĩte itemi rũnene harĩ kũicũhia mĩtugo ya andũ kuma tene. Ngaĩ nĩ kĩrema(object) kĩrĩa kĩrĩ gacumbĩrĩ-inĩ ka ũtũro kũringana na ndini nyingĩ ona gũtwĩka okaga na marĩtwa makũranu. ndini cia Ũkristiano,  ũithiramu, ũhebrania ona cia ũndũire cia Agĩkũyũ itambũrĩte Ngai ũmwe. ndini ya ũhĩndĩ(hinduism) ĩtambũrĩte makai aigĩ. ndini ya ũmbutha(budhism) ndĩtambũrĩte ngai ona ũrĩkũ.

## Akani Ngai
mũigana wa andũ arĩa maregana na irĩra iria ititikagwo na ndini nene no ĩrathiĩ ĩambatĩrĩire. aingĩ ao makindagĩrĩragia atĩ no ũthũrima na ũthuthuria(science) cingĩkorwo irĩ njĩra cia gũkinyĩra ma ya o kĩũria tũngĩkorwo nakĩo.
Anjaruo

anjaruo nĩ rũrĩrĩ wa gĩtiringĩ kĩa nilotes(andũ a rũũĩ rwa nile). mũigana wa andũ a rũrĩrĩ rũrũ bũrũri-inĩ wa Kenya nĩ mirrioni ĩtano(5million) kũrigana na ũtari-andũ ũrĩa wekĩkire 2019. mũcii wao wa kĩngomi nĩ hũngũrũrũ-inĩ cia iria victoria(ĩrĩa meetaga iria nyando) o kũrĩa marutaga wĩĩra wa gũtega thamaki.

## Ũnduire
Anjaruo nĩmoio kũthaka nyĩimbo thaka na nyandala. gĩathĩ kĩao kĩa ohangla nĩgĩkenagĩrĩragwo na andũ aingĩ.
iruga rĩao nĩ rĩkoragwo na irio ciũmĩte iria-inĩ. thamaki ta omena, tilapia, wiu, ngege na ingĩ.

## Arang'ania a kuuma rũrĩrĩ ũyũ
>> oginga odinga

>>Raila Odinga
Nyũmba cia Ndoro

nyũmba cia ndoro nĩ gĩikaro kĩrĩa ngora ya tĩĩri mũkiye na maĩ (nĩyo 'ndoro' kana 'ndaka') ĩnyitaga itemi rĩnene waaki-inĩ wa nyũmba (kana 'Trano' na tahanan' na thiomi cia Magacirĩ na Tagarogi kĩrũmĩrĩro)

nĩkũrĩ njĩra nyingĩ cia kũthĩra ndoro waaki-inĩ. njĩra ĩmwe ya gũthondeka rũthingo rwa ndoro nĩ kũhanda itugĩ kĩũgĩre-inĩ kĩa kĩhengere (rectagular shape). hacoke bito(ĩmwe:rũbito) cihotorwo/ciohwo itugĩ-inĩ marũngũ marũngũ matĩna matakĩrĩtie warie inji ithano, tũhiga twa ngomogo tũcoke tũhũngĩririo mĩanya-inĩ ya bito icio. thutha wa ũcio ndoro njigũ ĩcoke ĩnyugutĩrĩrĩo igũrũ wa mahĩga maya(gũkandĩka). ikinya rĩa mũthia nĩ kũnyorokia ndaka ĩno.

## Rora
>>Matũũra ma ibanda
Ũrutani

ũrutani nĩ ũtheremia wa ũũgĩ na ũhoti wa ũtũri kuuma Mũndũ ũmwe nginya ũngĩ. Gĩkengo kĩa mũthia kĩa tabarĩra ĩno nĩ Mathomo.

nĩ kũrĩ na mĩhĩrĩga mĩingĩ ya mathomo kũringana na mĩthĩgĩrĩrio ngũrani ya mũndũ. 

oho nĩ kũrĩ mathomo maũgaranu na marĩa matarĩ kĩũga.

kaingĩ mathomo maũganu maramatagwo nĩ thirikari ya bũrũri. ciana irĩ mũciĩ nĩ cirutagwo mawĩra ta gũtwĩra ng'ombe kana kũcitwara rũru, gũkama, gũthambia indo na kũhũra nguo; maya nĩ mamwe ma ũrutani ũtarĩ kĩũga.

## Bũrũri wa Kenya

Mwaka-inĩ wa 1985 ũrĩa warĩ mũtĩrũria wa bũrũri Moi nĩaĩkĩrire kĩrore mũtarara mwerũ wa mathomo wa 8-4-4; harĩa mũrutwo ageragĩraga mĩaka mĩnana thukuru-inĩ cia mũthingi mĩaka ĩna thukuru-inĩ cia keerĩ na mĩaka ĩna thukuru-inĩ cia hunjo

competency-based curriculum(cbc) nĩyo "tabarĩra ĩtiranĩtie na ũcorua" ĩrarungũririo mwaka-inĩ wa 2017 nĩ thirikari ya uhuru kĩnyatta rungu rwa tabarĩra ĩno arutwo marĩtungataga mĩaka ĩrĩ gĩkĩro kĩa kamũira-mũthingi(pre-school) mĩaka ĩtandatũ mũthingi (grade 1-6) mĩaka ĩtatũ keerĩ-inĩ jĩthĩ(grade 7-9)  na mĩaka ĩtatũ thukuru-inĩ cia hunjo

## Rora
>> Mũndũ
Akũrinũ

Ndini ya ũkũrino nĩ mwahũ wa Ũkristiano ĩrĩa arũmĩrĩri ao aingĩ yumĩte rũrĩrĩ rwa Agĩkũyũ. rũoro rũrĩa rũmakũranagia mũno na mĩhumbĩrĩre yao. athuri, anake, atumia, airĩtu mehumbaga kĩremba kĩerũ na matonyo meerũ maraihu.

nĩngĩ nĩmoĩo na mũinĩre wao ũrĩa watuirwo "*gũkũrina"* ũrĩa macamithagia nagwo rũimbo na ndarama na mĩringa ona ginya thaani cia gĩcango.

no o meetagwo arooti nĩũndũ wa ũhoti ũrĩa wĩrĩkanaga mena gwo wagũtaũra irooto na kũratha(ũnaabi) maũndũ marĩũka.

nĩmonekanaga kaingĩ makĩĩnyerekia mĩtitũ-inĩ, hũngũrũrũ-inĩ cia mwĩrĩ ya maaĩ ona nĩginya mĩrĩma-inĩ

## mena ngumo
>>Allan Aaron
>>Martin wa Janet
>>Elizabeth Nyambene
Bũrũri

**Bũrũri** (kiugo kĩrĩa gĩtaũragwo ta '**ũrũcũ**' kana **'Olosho**' na rũthiomi rwa Kĩmaathai)nĩ gĩcunjĩ kĩa thĩĩ rungu rwa mũthamaki mũna kana Thirikari ng'ania. kaigĩ o bũrũri nĩĩkoragwo na: bendera, rũĩmbo rwa kĩbũrũri, mbia ciao na mbirarũ.
Ũkristiano

**Ũkristiano** nĩ ndini ĩrĩa ĩtirihĩte mũoyo-inĩ na mataro-inĩ ma Jecũ Kristo. kũringana na rũrenda rwa 'countrymeters', Ũkristiano nĩyo ndini nene ĩna arũmĩrĩri birrioni igĩrĩ gaturumo inya(2.6billion).

## Muuma wa Ũkristiano

# wĩtĩkio wa Ngai Awa, Jecũ mũrio wa Ngai na Roho Mũtheru
# gĩkuũ na kũriũka kwa Jecũ Kristo
# ũthingu wa kanitha na gwatanĩro ya athingu
# gũcooka kwa Jecũ Kristo, thikũ ya marakara/ũguũrĩrio na ũhonokia wa eetĩkia

## Mĩahũ ya Ũkristo
Kanitha wa katoreki ũkindagĩragia atĩ nĩyo kanitha wa mbere na atĩ kĩgumo kĩao no kĩbarĩrĩrwo ginya kũrĩ ndugata betero(ũrĩa arĩ ũmwe harĩ ndugata ikũmi na igĩrĩ cia Jecũ). matambũraga ndugata betero ta 'baba mũtheru' wa mbere wa kanitha ĩyo. 
no ona kũrĩ ũgwo nĩ kũrarĩ na mĩregenyũko ĩrĩa ĩracũngĩrĩire mĩatũka thĩi-inĩ wa kanitha. mĩahũ ĩrĩa mĩnene nĩ ta: angalican, presebytarian, lutheran, jehovah witness na salvation army

gĩtarũ-inĩ gĩa abrika no gũkoragwo na mĩahũ mĩigaige ta: p.c.e.a, redeem gospel, akũrinũ, lego maria, disciples of christ na ingĩ nyingĩ.

## Rora
>>Wĩĩtĩkio na ndini
Gĩthũruo

rũrũ nĩ rũthiomi rwaragio na rũrĩrĩ rwa Anjaruo.

## Thimo
*Chien kiyany -* tene ndũrumagwo

*Thouon achiel ok riemb wasigu -* njamba ĩmwe ndĩngĩhota thũ

*Hawi logo rieko* - mũnyaka ũkĩrĩte ũũgĩ

*Kama iluokoriko ok itwoe* - ndũkeeterere kũniara harĩa weogera
Thukuru cia mũthingi

thukuru (na nocio ciĩtagwo 'kubai') cia mũthingi nĩ iria ciũkaga mbere ya thukuru cia keerĩ na thutha wa thukuru cia mũira-mũthingi

## Thukuru cia muthingi Kenya
Nĩ kũrĩ na thukuru nyingĩ cia mũthingi bũrũri-inĩ wa kenya. imwe nĩ ta;

>>St Mary's School

>>Thika Road Primary school
St Mary's School

ĩno nĩ Thukuru ya mũthingi ĩrĩa ĩrĩ nairobi nja ya bara ya James Gĩcuru Road. nĩ ĩrĩ ngumo ta thukuru Mũtĩrũkia (president) wa kenya wa kana uhuru kĩnyatta athomeire.

## Rora
>>thukuru cia mũthingi
Thika Road Primary school

ĩno nĩ thukuru ya mũthingi ĩkoragwo survey, nairobi nja ya barabara ya Thika Super Highway. Nĩ ĩrigaine na Rũhonge rwa National Youth Service Rũhonge rwa Survey of Kenya.

Uuge wayo mũkaru nĩ: **STRIVE FOR EXCELLENCY** (*Wĩthagute Wĩrice*)

## Andũ mena igweta manathomera gũkũ
>>mwandĩki wa mohoro ceceni ya KTN: Michelle Ngele

>> Francis Njũgũna Gĩchimũ

## Rora
Thukuru cia mũthingi
Thukuru cia keerĩ (Secondary Schools)

nĩ iria ciũkaga mbere ya thukuru cia hunjo na thutha wa thukuru cia mũthingi

## Thukuru cia Keerĩ Kenya
nĩ kũrĩ na thukuru nyingĩ cia keerĩ icigo ciothe cia kenya imwe ciacio nĩ;

>>Alliance High School

>>Jamhuri High School
Alliance High School

Thukuru ĩno ĩrĩ o nja wa barabara ya Kikuyu road kauntĩ ya Kĩambu, town-inĩ ya kikuyu.

## Andũ mena igweta manathomera gũũkũ
>> mwandĩki wa mabuku Ngũgĩ wa Thiong'o

>> ũrĩa warĩ mũcirithania mũnene Johnson Evan Gĩcerũ

## Rora
>>Thukuru cia mũthingi
>>Thukuru cia keerĩ
Jamhuri High School

ĩkoragwo gĩturwa kĩa Ngara, Nairobi. Uuge wa kĩtanya wa thukuru ĩno nĩ "Effort Unending".

Mũgathe Mwai kĩbakĩ anacerara thukuru ũyũ mwakaini wa 2008 kũrugũria mũtaratara wa mathomo hatarĩ marĩhi!

## Hahũ cia kĩũndini
Nĩ gũkoretwo na hahũ ya kĩũdini thukuru-inĩ ĩno. itwĩka rĩna nditi mũno rĩraribotirwo mwaka-inĩ wa 2018 harĩa ndukũrano cia arutwo iria ciracũngĩrĩiria arutwo makĩria ma ikumi kũgurara na irema cia kũthecwo kahio ona agĩ kũunwo mahĩndĩ na thanju cia hockey(hockey sticks). ningĩ mĩako ya thogora ũtaũĩo nĩ ĩraanagirwo gacagaca-inĩ ĩo. mĩahũ ya kĩũdini ĩrĩa ĩrathamaraga nditimũrano-inĩ ici nĩ akristiano na aithĩramu.

kĩhumo kĩa ngũĩ ici ti ngembu kaimana no mamwe ma mateta ma arutwo nĩ: gũthitũkanio na ndini honge-inĩ cia thukuru ta; kĩharo-inĩ gĩa kũrĩa(dinning hall), thingira cia ũtheru(wash room) ona cia mabuku(library).

thirikari nĩ ĩracokire ĩrahinga thukuru ĩno kwa kahinda na kũraharĩrĩrio ndereti ya kĩgomano kĩa aciari na arimũ(teachers students conference).

## Andũ mena igweta manathomera gũkũ
>> gavana wa matĩna meerĩ kauntĩ ya Machakos Alfred Mutua

>> Mũini wa nyĩmbo cia genge Jua Cali

>> Mũini wa nyĩimbo cia Hiphop Ojiji

## Rora
>>Thukuru cia mũthingi
Thirikari (ndamathia)

**Thirikari** kana **ndamathia** nĩ tabarĩra kana ndundu ya andũ ĩraragata na kũramata Bũrũri mũna.

## Rora
>>Mũteti
Wũũgaranu (formality)

ũyũ nĩ ũtabania wa kĩgongona kũringana mĩtaratara ng'ania. mĩkana ĩgĩhĩtio nĩgũkoragwo na wagarari kana waganu. ndini, Thirikari, honge cia ũrutani na cia Ũrigitani  ona honge nyingĩ cia mũigĩ nĩcikoragwo na kĩũgĩre kĩrĩa gĩtĩagwo.
Ũrigitani

**Ũrigitani** nĩ mũnoorere (art), mathomo na Magongona ma kũrũmbuiya mũoyo wa mũrwaru. mamwe ma mawĩra marĩa marigitarĩ meekaga nĩ kũthũrima, kũgirĩrĩria, kũhonia kana kũnyihia nguraro kana mũrimũ harĩ mũrwaru.

## Rora
>>Ũrutani
>>Ũteti
Acomari

Rũrĩrĩ rwa acomari (kana acũmarĩ) nĩ rũrĩrĩ rwa gĩtĩrĩngĩ kĩa Akushi(cushites) kĩrĩa mũciĩ wao wa kĩngomi nĩ somalia no nĩmathegeete mabũrũri maingĩ ma gĩtarũ kĩa abrika ona nja. maragia rũthiomi rwa Gĩcomari.

## Acũmarĩ a Kenya
Ũtari wa andũ (mwaka 2019) ũraigire mũigana wa acũmarĩ Kenya ĩrĩ mirrioni igĩrĩ gaturumo mũgwanja(2.7million).

nĩ marutaga mawĩra ngurani kuuma wonjoria ginya ũrĩithia wa mahiũ(ng'ombe, mbũri, ona ngamĩra).

mũciĩ-inĩ mũnene wa nairobi nĩmakoragwo na njĩra nene gatũũra ka Eastleigh harĩa matitikaga mbiacara nyiĩngi kuma ibanda nini(stalls) ginya ndũnyũ ndungu(malls). indo iria mendagia nĩ ta ; nguo, mĩgeka na mbathia, na maraci.

## Ũndũire
aingĩ a acomari makoragwo marĩ arũmĩrĩri a ndini ya ũithĩramu na oho nĩmekuruhanagia na njĩra nene na mĩtugo ya ũithĩramu.

acomari no makoraguo na irua

irio cia mũcomari nyingĩ ciumaga mahiũ-inĩ marĩa arĩithagia ĩrĩa tũtagĩaga kũgweta nĩ nyama na iria rĩa ngamĩra. no endete mũcere(bariis), caai(shahie) ona kahũa(qaxwa/bun). aingĩ matirĩaga ngũrũwe.

airĩtũ na atumia kaingĩ mehumbaga matonyo mahumbĩrĩte mwĩrĩ wothe(hijab) na no monekanaga mecorete mooko mĩthaiga ya mahũa na indo ingĩ makĩhũthĩra rangi meetaga 'hiina'.

## Rora
>>Kenya

>>Agĩkũyũ
Gĩcomari

gĩcomari nĩ rũthiomi rwa rũrĩrĩ rwa Acomari kĩrĩa kĩrĩ na mũigana wa aria mirrioni ikũmi na inya.

## Mĩario ĩmwe
**ndari.                 Mũhĩrĩga wa mai-mai**

*ków* - ĩmwe - kow

*Lába* - igĩrĩ - lammé

*Saddex* - ithatũ - seddé

*Áfar* - inya - Áfar

*Shan* - ithano - Shang

*Lix* - ithathatũ - leh

*Toddobá* - mũgwanja - todobé

*Sidéed* - inyanya - siyeed

*Sagaal* - kenda -Sagaal

*Toban* - ikũmi - Tumung

**ngeithi**

*see tahay -* ũhana atĩa

*is ka warran* - ũhoro waku

*waan fiicana hay* - ndĩ mwega

**thimo**

*aadane eed ma waayo* - mũndũ ndagaga mahĩtia

*intaadan fallin ka fiirso* - rora ũtanaringa

*gar iyo geeri loo siman* - gĩkuũ na kĩhooto irũndaga andũ oothe

*fari qorrax ma qariso* - kaara kamwe gatingĩkunĩka riũa

*dagaal nin aan aqoon baa ku ordi* - arĩa maatoĩ ciĩgiĩ ngũĩ nĩo mamĩhanyũkagĩraga
Portal:Arts

art nĩ kĩũgo gĩa kĩngeretha rĩorotaga mĩtangĩro ya andũ ya gũtunga maũndũ mena itanya rĩa gwĩkenia kana kwĩruta ona giinya kwĩgemia.

imwe cia makenga ma mĩhang'o ĩno nĩ ta:

>>Nyĩmbo

>>Ũcori
Nyĩmbo

rũimbo('Egwo' na rũthiomi rwa Igbo) nĩ kĩgongona kĩrĩa andũ ma hũthagĩraga mĩgambo na mĩro ĩngĩ ya kũtereta thauti kuruta gĩkenga gĩcangararu.

## Mĩthemba ya nyĩmbo
>>Nyĩmbo cia kĩgooco

>>Nyĩimbo cia mũgithi

>>Nyĩmbo tembanu (fusion)

>> Reggea

>> Hiphop

## Aini amwe

* Kwame Rĩgĩi
Allan Aaron

Ũyũ nĩ mwĩini wa Nyĩmbo cia kĩgooco wĩĩna ngumo. akoragwo mũrũmĩrĩrĩ wa ũkũrinũ.

nyĩmbo ciake nĩ ta "*wĩ mũtheru*" na "*kĩrĩro*" na ingĩ nyingĩ.

## Rora
>> Ũkristiano

>>Nyĩmbo
Mariko

Ibuku rĩa Mark kana ũhoro mwega kũringana na Mark. nĩ ĩmwe ya mabuku mana ma ũhoro mwega(gospel)).  ĩganaga ciĩgie gĩthĩĩgi kĩa Jecũ kuuma kũbatithio gwake, kũnyamario, gĩkuũ na gũthikwo. Thutha-inĩ ngorererwo ya mbĩrĩra ceng'ũ ya Jecũ. Mamwe ma maũndũ matarĩ gĩbuku-inĩ gĩkĩ nĩ njiarwo ya magegania ona kũonekana kwa Jecũ thutha wa kũriũka gwake.

Gĩbuku gĩkĩ kĩonanagia Jecũ ta njamba ya magongona ngũrani ta kũruta ngoma, kũhoni ndwari na magegia mangĩ ta kũgerera maĩ igũrũ na mangĩ.

## Rora
>>Joshua

>>Biblia
Nyĩmbo tembanu (fusion)

ici nĩ nyĩmbo iria cikoragwo icokanĩrĩirie mĩthaiga na mĩtugo kuma inyanjara ngũrani cia wĩini. thutha ũyũ nĩtwonete aini makĩgetha ngora cia makenga mao kuma ndũire ngũrani cia kuma Bũrũri wao ona nja. indo ta kĩgooco, mũgithi, bongo, jazz, hiphop, rnb, nĩ itukanĩte na njĩra nene.

rwĩmbo rwa Allan aaron, "wĩ mũtheru" nĩ ngerekano ĩmwe ya mũtukanio wa kĩgooco na mĩro ya mĩgambo mĩthemba wa "dancehall" kuuma bũrũri wa Jamaica.

## Rora
>>Nyĩmbo cia kĩgooco
Johnson Evan Gĩcerũ

arĩ wakiri na agĩcoka agĩtũgwo gĩturwa kĩa mũcirithania mũnene bũrũri wa Kenya mwaka-inĩ wa 2003. 

mamwe ma maũndũ aririkanagwo nagwo nĩ kũhĩtithia mwai kĩbakĩ ta Mũtĩrũkia (president) itĩna rĩa keerĩ thingira-inĩ wa iregi ũtukũ. ĩno nĩ kũrũmĩrĩra gĩthurano kĩnjũgitane kĩa 2007. 

gĩcerũ akuire 25 december 2020.  

## Rora
>>Raila Odinga
>>Kenya
Waka Waka (This Time for Africa)

rũimbo rũrũ rũrainirwo nĩ mũini ngũthi rwa kũũma Bũrũri wa Colombia nĩwe Shakira hingo ya mbĩtĩka ciaGĩkombe kĩa Thĩĩ (FIFA World Cup) iria cia harĩrĩirwo bũrũri wa Abĩrika ya Kuthini mwaka wa 2010
Gĩkombe kĩa Thĩĩ (FIFA World Cup)

nĩ mbĩtĩka cia kĩmabũrũri cia mũbira wa magũrũ iria cikoretwo ikiĩkĩka o thutha wa mĩaka ĩtano. iramatagwo na mwĩrĩ wa gwatanĩro wĩtagwo FIFA.

Arĩa manyitĩtĩire gĩkombe gĩkĩ kahinda gaka nĩ bũrũri wa Baranja arĩa marahotire ngoga ĩno ndukũranoinĩ iria cia harĩrĩirio bũrũri-inĩ wa Racia

## Rora
>> Waka Waka (This Time for Africa)
Joshua

Gĩbuku kĩa Njocua nĩ gĩbuku gĩa gatandatũ kĩrĩkanĩro-inĩ kĩa Ahimbrania na Kĩrĩkanĩro Gĩkũrũ kĩa akristiano. nĩ rũgano rũracũgũgĩra ciĩgie mĩgendere rũrĩrĩ rwa Ahimbrania(aisraeli) hamwe na irũnda rĩrĩa matabanirie matũũra ma kanaanie marĩa meegwatĩire, kuuma  mũhuro ginya rũgũrũ ona  gatagatĩ, kwanagwo kwa thũũ ciao, na gayanio ya mĩgũnda kũrĩ mĩhĩrĩga ikũmi na ĩrĩ. thutha wa musa kũaga gũkinyia ciana cia Aisrael bũrũri wa kĩrĩkanĩro, nĩ njocua amũrĩtwo gũkinyanĩria kĩĩranĩro gĩĩkĩ.

## Kĩũga
I. Nengenĩrio ya matamu ma wathani kũrĩ Njocua(1:1-18)

     A. Kwamũrwo kwa Njocua nĩ Ngai (1: 1-9)

     B. Kĩrĩra kĩa Njocua kũrĩ kĩrĩndĩ (1:10-18)

II. Gũtonya na kũrũndĩka kwa Kanaani(2:1-12:24)

    A.Gũtonya Kanaani

              1. Ũthigaani wa Jericho (2: 1-24)

              2. Kũringa Rũũĩ Jorodani (3:1-17)

              3. Kũhanda matoka Girigari (4:1 - 5:1)

              4. Irua na Thabatũ (5:2-15)

     B. Ũhotani igũrũ rĩa kanaani (6:1-12:24)

              1. Wanagi wa Jericho (6)

              2. Kuhotwo na kwĩrica igũrũ rĩa ĩtũũra rĩa  Ai(7:1-8:29)

              3. weerũhio wa Muuma Kĩrĩma-inĩ Ebal(8:30-35)

              4. Mĩtongoro ĩngĩ Kanaani ya gatagatĩ. Maheni ma Agibioni(9: 1-27)

              5. Mĩtongoro ya Kanaani ya mũhuro(10:1-43)

              6. Mĩtongoro ya Kanaani ya rũgũrũ(11:1-15)

              7. Njũno ya mũatũũra magwate

              8. Njũno ya Athamaki matoorie

III. Gayanio ya Ithaka kũrĩ mĩhĩrĩga(13:1-22:34)

        A. Watho wa Ngai kũrĩ  Njocua(13:1-7)

        B. Kũĩgania kũrĩ mĩhĩrĩga(13:8-19:31)

                 1. mĩhĩrĩga ya irathĩro(13:8-33)

                 2. mĩhĩrĩga ya ithũĩro(14:1-19:51)

        C. Matũra ma gwĩtharĩra na matũũra ma Alawii (20:1 - 21:42)

        D. Njũno ya nũndano (21:43-45)

        E. Kũamũrũrwo kwa mĩhĩrĩga ya irathĩro(22:1-34)

IV. Ndiriho (23:1-24:33)

        A. Ndũmĩrĩri ya mũthia ya Njocua (23:1-16)

        B. Muuma wa Shechem(24:1-28)

        C. Gĩkuũ na mathiko ma Njocua(24:29-30)

## Matwĩka mamwe
>>Njocua kũheao matamu ma wathaani thutha wa gĩkuũ kĩa Musa

>> igegania rĩa kũhũa kwa Rũũĩ rwa Jorodani ciana cia aisraeli ikĩringa

>> mbũtũ na athĩnjĩri-Ngai kũthoitha magĩthĩrũrũka itũũra Jericho thikũ mũgwanja. Thingo cia Jericho kũmomoka. Mũkahamba Rahabu kũhonokio.

>> Aisraeli kũtharĩkĩra ndũrĩrĩ ingĩ kanaani. mbura ya mbembe na Njocua gwatha riũa na mweri cirũgame.
Thama

ibuku rĩa thaama nĩ ibuku rĩa keerĩ kĩrĩkanĩro-inĩ gĩkũrũ kĩa akristiano. rĩganaga cia rũrĩrĩ rwa aisiraeli magĩkomborwo na yahweh kuuma misiri matongoretio nĩ Musa.

## Rora
>>Biblia
Hiphop

hiphop nĩ mũthemba wa nyĩmbo iria ciakũrire Bũrũri wa america mĩaka-inĩ ya kuma 1978. rĩtwa "hiphop" kũringana na rũrenda rwa "wikipedia english" rũgĩithirio igweta nĩ mũini wa gĩkundi kĩa Grandmaster Flash - Keith "Cowboy" Wiggins akĩnania ũrĩa mbirarũ cia america ithoithaga

**AMWE A AINI A NYĨMBO ICI**

Tupac Shakur

Biggie Smalls

Immortal Technique(Karirũi Karumigĩkuũ)

Octopizzo

Ojiji

## Rora
>>Nyĩmbo
Thug Life

uuge ũyũ wa cogereirwo igweta nĩ mũini wa nyiimbo cia hiphop kuma bũrũri wa america agwĩtwo Tupac Shakur.

## Rora
>>Uuge
Make America Great Again

"Make American Great Again" kana "MAGA" ĩrarĩ Uuge wa gĩtongoro kĩa Ũteti bũrũri-inĩ wa america ũrĩa ũramundirio ngumo nĩ mũteti Donald Trump. Arataramu aigĩ nĩmaragwetire uuge ũcio imwe ya gĩtũmi mũteti ũyũ aratũgĩrĩirwo nginya gĩtũrwa kĩa Mũtĩrũkia (president) wa bũrũri ũcio.

## Rora
>>Uuge
Tupac Shakur

Tupac Shakur (2pac) arĩ mũini ngũthi kuuma bũrũri wa america. nĩ agwetetwo maita maingĩ ta ũmwe wa arang'ania anene mũno a kĩharo kĩa nyĩmbo cia hiphop thĩĩ yothe. aciarirwo tarĩki 16 june 1971 agĩkua tarĩki 13 september 1996 arĩ o na ũkũrũ wa mĩaka mĩrongo ĩrĩ na ĩtano.

Nĩ ararĩ na njũgitano na mũini mũrunawe Biggie Smalls.

## Rora
>>Nyĩmbo
Mbirarũ

ici nĩ njamba cia ita iria irangagĩraga Bũrũri.

## Bũrũri wa Kenya
mbirarũ cia bũrũri wa Kenya itongoragio nĩ Mũtĩrũkia (president) wa bũrũri.

mamwe ma maũndũ mathũrimagwo nigetha kurutu atonyio mbũtũ-inĩ nĩ ũraihu na magego. amwe nĩ maigatagwo nĩ kũgaaca magego

## Rora
>>Bũrũri

>>Thirikari

## Mĩhothi
Yes we can!

Nĩ uuge  wa mundirio igweta nĩ Mũteti Barrack Obama mĩtongoro-inĩ ya kĩũteti ya kwetha gĩturwa kĩa ũtĩrũkia (presidency) kĩa bũrũri ũcio mĩaka-inĩ ya 2004 na 2008.

## Rora
>>Uuge
Barrack Obama

nĩ Mũteti ũrĩa atungatire ta Mũtĩrũkia (president) wa mĩrongo ĩna na kana wa Bũrũri wa ndegi nyũnganu cia america.

## Rora
>>Donald Trump