open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mũgoirĩ

('Светоносец' na rũthiomi rwa Racia)Nĩ mwĩrĩ wa gĩcata, ta riũa kana mweri, kana kĩndũ kĩrĩa kĩheaga ũtheri; kana mũndũ wĩna ngumo nene kana ũhoti wa kũhingia maũndũ na kwĩrica mũgĩki mũritũ kana nditimũrano njacu. Kuuma ciugo "Mũgo (njorua) na "irĩ" (ũtonga).
James Ũmũndi wa Ũduũr

**James Ũmũndi wa Ũduũrũ** (Ũrĩa aciarirwo 30 Dicemba 1980) nĩ mũthabibũ wa mũbira wa magũrũ kuuma Kenya ũrĩa ũrũgamĩrĩire mũbira wa Karuturi Sports ya Kenya National Super League. Mbere athakaga ta ithenya rĩa mũrathi.

Anathakĩrĩra njũgũma ya Gwatanĩro ya Thĩka (Thika United) hamwe na ya bũrũri wa Ithiobia ĩgwĩtwa Njonji Mũtheru (Saint George)

## Irathabu anathabiba
Gwatanĩro ya Thĩka (Thika United) - 2011 {e ta mũthabibũ nũnini}

Kĩrimũ ya Kĩndũnyũ ya Kĩrĩnyaga (Kenya Commercial Bank) - 2011 - 2012

Mĩthako ya Karuturi (Karuturi Sports) - 2013 - ginya rĩu
Cheki Mbakiri Cabarũ

Cheki **Mbakiri Cabarũ -Sapalo-** (aciarirwo **Abubakar Garad Usman**; Mweri wa ikũmi na ũmwe 1895 - Mweri wa gatano  1980) aarĩ mũrutani, Mũandĩki wa thiomi na mũrutani wa Wĩtĩkio wa Rũhĩa rwa Kemburanĩ. Nĩ oĩkaine nĩ gũthindũra mutaratara wa gũcana mwerũ wa kũrũmbũiya rũthiomi rwa Kĩoromo.
Menerika

Menerika (ĩrĩa mwahũ wa andũ a nja ĩtakwo 'Nyangarika') nĩ ngoga ya gĩtwĩka ĩtugagwo itang'a Mabũrũri ngũrani ma thĩ, ĩrĩ ikinya rĩmwe rungu twa Mũthamaki.  Makĩria ma mahinda ma tene ma tene, kaingĩ kiugo kĩũ kĩyonanagia atĩ mũtongoria nĩ aarĩ na mawĩra kana mawĩigĩrĩki ma mwanya. 

## Mbũkio ya mabũrũri mangĩ

Mambũ - Shona kuma Thimbabwĩ

መኳንንት - Amũhara ya Ithiobia

Mtukufu - Gĩthweri kĩa Kemburanĩ ya Irathĩro

Earl - Ngeretha
Ndĩwarĩ

Ndĩwarĩ nĩ mũthenya wa kũririkania  **gũciarwo** kwa mũndũ, kana nguiraci. Andũ a ndũrĩrĩ nyingĩ nĩ marakũngũĩra mũthenya wa gũciarwo, na kaingĩ nĩ marutaga iheo, ngerenwa kana irua.

Oho Mawĩtĩkio maingĩ nĩmakũngũĩraga gũciarwo kwa  Mũgoirĩ wao. (ta Chrismas, Mawlid, Kĩũngũĩro kĩa Gũciarwo kwa Buddha, Krishna Janmashtami, na Gurpurb).

Gũkoragwo na ngũrani gatagatĩ ka *ndĩwarĩ* na *mũthenya* wa gũciarĩrwo, tondũ ndĩwarĩ, o tiga mũratho (February) wa 29, ũkoragwo o mwaka (ta hihi January 15) rĩrĩa wa kerĩ ũkoragwo na mũthenya wa kũciarwo (ta January 15 mwaka wa 2001).
Iceera rĩa Nyathimba

Iceera rĩa Nyathimba (kana ningĩ iceera rĩa Njirũ, ona kana rĩa mũrimũ) nĩrĩtũrĩtwo ta ũgendi ũrĩa wĩna itanya rĩa kũgena kũndũ matwĩka ma ngero kana kĩng'ũki manatacũka. Kĩthitũ kĩnene kĩgucagĩrĩria agendi kũndũ ta kũu nĩ goro wa kĩririkano wa matwĩka manatacũka  kũu to tu gũkuruhana na  gĩkuũ na mĩnyamaro. Nyũmba ya Nyayo  irĩa yanahũthĩka kũnyamaria thũ cia Kĩũteti cia Moi. Hamwe na .
Wendaandũ

Wendaandũ (kana wendandũ) nĩ mũthemba wa ngamini harĩa matwĩka ma ũtana kũrĩ mũingĩ mahwanĩkaga.  Nĩ harĩ na ngũrani ya wendaandũ na Wonjoria iria itiranitie na kĩguni kana umithio wa Kĩmbia . O ho nĩ ngũrani na tabarĩra cia Ndamathia iria itacũkagia maũtungata ma kĩmũingĩ na itanya rĩa kũthaitĩra watho na mũtaratara.

Wendandũ nĩ ũkoragwo na mĩthaiga ya Gũcaĩra andũ  Mũndũ ũrĩa wĩkaga maũndũ ma wendaandũ etagwo Mwendandu.
Gĩthongo kĩa Rũhuhu

Gĩthongo kĩa Ũhuhu  nĩ githongo gĩthiiti kĩrĩa kĩuraga marami kana maguta, marĩa mahũthĩkaga gũthambia njuĩrĩ na mwĩrĩ wa Nyamũ nyũnyi. Mũndũ-inĩ mathogo maya makoragwo na kwa mĩingĩ  ũthiũ na mũtwe-inĩ, no o hĩ icigo-inĩ ciothe cia mwĩrĩ, tiga hĩ na nyarĩrĩ. Thĩinĩ wa mbuci, rũthongo rũrũ rũthondekaga mahu ma mwanya marĩa twĩtaga maithori. Icĩngĩrĩra cia makũnũgĩ ma nyondo cia atumia nĩ kũrĩ mathongo ma mwanya ma kũnyorokia manũgĩ.
Thundo

**Thundo**  nĩ mũthemba wa kĩmotu kĩrĩa kĩumanaga na matingiaro ma Mahu na Rũathia nguũ kũhetwo rigĩ-inĩ wa Ngotho. Thundo no Irigitwo na mĩthaiga ya kũnina mũtũndo.
Rũbete

Rũbete  nĩ mũro ũrĩa ĩhũthĩraga nyuguto ya mũgambo (kaingĩ rungu wa Maaĩ, ta ũrang'a wa thĩinĩ wa maĩ) kũũrang'a, gũthima (kũhĩnda), kwaranĩria na kana kũthũrima indo iria irĩ igũrũ kana rungu rwa maĩ, o kana mbete ingĩ.

Hena mĩthemba ĩrĩ ya "Ũbete": *ũbete wa nyara*  ĩkoragwo ĩgũthikĩrĩria mũgambo ũrĩa ũrutagwo nĩ indo; *ũbete wa ng'ira*  ũnyugitaga manyaga ma mĩgambo ĩgacoka kũthikĩrĩria mateba.
Ihwagiya

Ihwagĩ nĩ kĩriũko, ngomongo ya mahiga kana nyaigĩ, ona kana ngora ĩngĩ mata ĩkomete rungu wa ũthiũ wa mwĩrĩ wa kĩndũire wa Maaĩ.

Mĩhumu mĩingĩ ya mahwagi ĩkoragwo ĩkĩcũngĩrĩrio nĩ mĩtabatũrũko ya ndũire, ya ũraoyo ta mũbokerekũ wa mũthanga  kana kũmumuthũko kĩa mahiga kĩcũngĩrĩirio nĩ makũmbĩ ma iria. O na kũrĩ ũguo, mĩthemba ya Ihwagi ta Ihwagi cia nyaigĩ ma maaĩ ma ũrahuro iũmbĩtwo nĩ mĩtaratara ya mũoyo, ĩrĩa ĩkoragwo ĩyukĩtio nĩ nyaigĩ na mĩmera yayo.  Ihwagi cia mũndũ, ta hihi njunjanio ya mbĩrĩcũ hamwe na mĩako ya rungu rwa maaĩ, no rũhwanĩke kana nĩ itanya rĩa mwĩrico kana nĩ mũtino. 

Mũatĩrĩro ũrĩa mũnene mũno wa Ihwagi rĩa nyaigĩ rwĩtagwo Ihwagi rĩa  Mũgĩki Mũnene (*Great Barrier Reef*) bũrũri-inĩ wa Ũcitirĩria, ĩrĩ na ũraihu wa kiromita makĩria ma 2,300 (mairũ 1,400).

## Mbũkio ya Ihwagi kũndũ kũngĩ
Ihwagi nĩ rĩtwa rĩa itũũra rĩrĩ gĩcagi kĩa Karia, Ũmbunge wa Mathĩra, Nyĩrĩ.
Ũitang'a

**Ũitang'a**,(তালুকদার na ruthiomi rwa Bangara) ũrĩa ũmenyagwo na njĩra ĩngĩ ta **mũtabarĩre wa itang'a (kana 'nyakĩnyua' mwena wa atumia)**, warĩ mũtaratara wa maũndũ ma kĩwatho, ũteti, Ũbirarũ, ũrutani wa maũndũ ma ũndũire, ũrĩa wanyitĩte thing'a kaingĩ Mabũrũriinĩ ma Rũraya kuuma matura-nguru ma ya 9 nginya ya 15. Warĩ kĩharĩro kĩa kũrũmbũiya ngumbacũ na matwĩka ma gũkuruhania na gũcũgũna ũkombori wa Cieya na ũruti wa wĩra kana ũheani wa maũtugata.  

Ũtaarĩri-inĩ wa tene, wa François Louis Ganshof (1944), nĩ ataũraga marĩnjũ ya nditimũrano cia kĩwatho na cia mawĩigĩrĩrĩki ma mbirarũ  cia ngotho ya mbaara, o ho mahũngo manene marĩ, athani, ngenge na ũcũa. Ũtaarĩria ũngĩ mwandandũ, ta ũrĩa warekirio nĩ Marc Bloch (1939), ũtathĩtie to o mawĩigĩrĩrĩki ma mbirarũ, no nĩkumbacĩte ginya ndere ciothe ithatũ cia ũthamaki: Waathani, Ũthĩnjĩri Ngai hamwe na Njaguti andũ arĩa marĩ rungu wa mutaratara wa mũrara.
Kĩarubagu

kĩarubagu nĩ igongona Igoti-inĩ rĩa gũthoma maandĩko ma thitango  mbere ya mũthitange, kũmũmenyithia thitango cia ũmaramari iria iramang'ethera.   Kũrĩ Mĩĩrica imwe, mũthitange atanyĩtwo kũrikia ihoya; no ti yothe.  Mahoya marĩa mangĩetĩkĩrĩka nĩ ma ngũrani matiema-inĩ ma Mabũrũri, no kaingĩ nĩ *ndĩmwĩhia* kana *Ca* nĩmo mahũthĩkaga.  Mahoya ma nĩ *ndirega* nĩ maiyũkĩtio mĩĩrica-inĩ ĩmwe.
Ndagũrĩti

Ndagũrĩti nĩ indo iria itarĩ cia mwene iria igĩhoota kũgĩa mwene. Mũndũ ũrĩa angĩiyũkia indo ici etagwo ***ngĩũ*** kana ***ngĩa***.

Gĩkundi kĩa indo, "itari mwene", nĩ indo itarĩ cia wonjoria; kana tondũ mabũrũri manarĩkanĩra matibatie kũgĩa mwene, kana hatirĩ mũndũ arutĩte mũgambo wa kĩene.  Kaingĩ indo iria itarĩ mwene nĩ nyuranyura.
Coho (rũmande)

**Coho (**kana **<nowiki/>'rũmande**' kuma Kĩngeretha 'remand') nĩ mũtaratara wa hetĩrĩra mũndũ ginya rĩrĩa marĩbagwo na thitango mbere ya Mbuenya. Mũndũ ũrĩa arĩ coho aigagwo kĩaga-inĩ kana Kũgumĩrĩrwo gwake nyũmba nĩ Karaũ(borithi). Igumĩrĩra thutha wa iria rĩa igoti rĩtagwo Kĩoho.

Kaingĩ, mũĩkũĩrwo ahũngagwo coho angĩkorwo ena ũhotekeku wa gũtacũkia ngero nene, kana kũthigitha  na kũhĩngĩca  nĩ angĩrekererio o na angĩkorũo nĩ arĩ na ũhoti wa gwĩka mahĩtia maritũ, kũhĩngĩca ũthuthuria, kana kwaga gũcoka Mbuenya-inĩ. No macira-inĩ maingĩ, mũĩkũĩrwo aya kwaga kũhũgwo coho rĩrĩa arĩ gweterera kũigua ciira, na kaingĩ nĩ arĩhaga kagacagwa arimũthage na mũhũngũ mĩiganona.
Kabaikũ (Igũhũ)

Kabaikũ (na rĩmwe igetwo 'igũhũ') ni icawĩri rĩrũmbũiye na kũicũhio na kĩũga kĩa mũndũ kĩhũthagĩrwo nĩ acoori, ai a matonyo, na angĩ, mũno kwonania matonyo ũrĩa maigana hamwe na ngora methemba ngũrani.  

Kabaikũ karĩ mũigana wa mũndũ na irĩ njĩra cia kũhuhia cihũthĩrĩtwo kũruta andũ ũteithio wa mbere, CPR, na ũmenyo wa kũthaitĩra njĩra cia kũhuhia.

## matwĩka mamwe
Mũndũ ũmwe kũikio ngono bũrũri wa Nigeria thutha wa kũnyitũkio akĩhitha mĩthaiga ya ndũgũgio thĩĩ-inĩ wa tũbaikũ no ndamathia ĩkĩguũria ngungo ĩo.https://www.bbc.com/igbo/live/c9vx8vg9k1wt?post=asset%3A5db0d226-15bb-4d8f-9360-6b9a78596a89&at_link_type=web_link&at_link_origin=BBC_News_Igbo&at_bbc_team=editorial&at_format=link&at_campaign_type=owned&at_medium=social&at_link_id=3A7A47AC-EF16-11F0-A6A7-A63932B81240&at_campaign=Social_Flow&at_ptr_name=facebook_page&fbclid=IwY2xjawPR7YFleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFGZmM4TnE1bW5mYlB3NlBZc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHo3SHKnwLabodbLZ7OP57zMgL5ZCGne2YBrA5vJ56YJ3NENVDnCXdhAl7nxr_aem_VV2qHK--1AnIhrvLDWOiMw#asset:5db0d226-15bb-4d8f-9360-6b9a78596a89
Ndorothi

**Ndorothi**(ĩrĩa ĩtagwo **<nowiki/>'igrača**' na rũthiomi rwa kĩcoribinia -*kĩSlovenia-* ) ni kĩndũ kĩrĩa kũhĩkaga o gũthaka na gwĩkenia. Ngerekano ya indo ici nĩ ta; ndarungo cia ndorothi ('Lego' na Kĩngeretha), mĩthako ya ciarĩtama, na ndoori.  Kaingĩ indo cia gũthũkia ciũmbĩtwo nĩguo ciana cihũthĩre, o na gũtuĩka ingĩ ciũmbĩtwo makĩria harĩ andũ akũrũ na nyamũ cia mũciĩ. Ndorothi ciaya kũguna na njĩra ingĩ ta: kũrũmbũiya ũgima wa mwĩrĩ, kũramata ũndũire,  kana mathomo.  Ningĩ indo cia kũguna andũ, makĩria iria itatigiarĩte bata wao wa kahumo no ihũthĩke ta ndorothi. Ngerekano ta ĩyo nĩ ta ya ciana iria ciakaga nyũmba nene na mathandũkũ ma ngano na magege ma mathangũ ma kĩoro kana ya mwana arathaka kĩngengecũiya gĩthũku. Ningĩ kiugo "ndorothi" no kĩhũthĩrũo kũgweta indo cia bata iria ciũrĩtwo na nongorio kana itanya rĩa gũkenera handũ ha nguno ingĩ, kana indo cia goro iria ciĩhagwo na njĩra nene nĩ ũndũ wa gũkorũo na ũhoti wa kũhe mwene cio ũkenero, ta ngari cia goro, nduthi cia goro, na mĩro ya ũthaki.

Gũthaka na ndorothi nĩ njĩra njega ya kũmenyeria ciana iria nini maũndũ marĩa magũtũngana namo ũtũũro-inĩ. Nĩ ngoora ngũrani ihũthĩkaga gũthondeka ndorothi imwe ta: ndoro, ngũ, mathangũ na mĩnyore.  Ndorothi cia kĩrĩu nĩcitembanĩtia nenda cia ũkinyanĩria na maũũgĩ mangĩ.  Ndorothi imwe cia ituragwĩro acokananĩrĩria arĩa mena nongorio ya kũcionania tu. 

Kĩhumo kĩa ndorothi nĩ tene mũno; matukia ma ciana nini, nyamũ na mbirarũ nĩmo monekanĩte ndorothi-inĩ kuma tene.  

Gũthaka na ndorothi nĩ ũndũ wa bata mũno harĩ ũkuũka.  Ciana nini nĩ ciĩhũthĩra ndorothi nĩ getha cione ũrĩa citarie, ciateithie ũmenyo na mbũgĩ, ciĩrute matuĩka, cione ndũgũ na ũrĩa andũ makoragwo na ũkuruhanu, ciongerereke hinya, na ciĩrute ũhoti ũrĩa ciĩbatara rĩrĩa irĩ andũ agima.
Kĩgacwa

**Kĩgacwa** (ĩgetwo **wúshírá**  na rũthiomi rwa Kanuri rĩ)nĩ mũigana wa mbia iria Mũndũ atuganaga kũrĩ atungati kangĩ mwahũ-inĩ wa ũnyiti-ũgeni kũcokia ngatho nĩũndũ wa ũtungata matabarũkĩtie. Mbia ici nĩ makĩria ma thogora mũkaru wa ũtungata ũcio.

Mũtugo wa kũheana kĩgacwa hamwe na mũigana mũrekia wĩkuruhana na gĩthiithi na Ũndũire  wa ngũmbacũ na mũndũ kĩũmbe na nĩ nyaganu kuma Bũrũri ũmwe nginya ũngĩ. Mabũrũri-inĩ mamwe, nĩ mũtugo kũheana kĩgacwa atungati irabu na mĩkawa-inĩ, igonyi, arami na enji njuĩrĩ, Aini, amburia na atungi angĩ.  O na kũrĩ ũguo, kũndũ kũmwe nĩ thahu kana ngeko kũheana kĩgacwa. 

Nĩ mũkana kũheana kĩgacwa kũrĩ aruti wĩra a Ndamathia na karaũ (borithi)  nĩ ũndũ ngacwa icio no citaũrĩke ta mahaki(hanjo).
Mbutĩre

**Mbutĩre** nĩ kuuga kũniina kana kũhotoma ũndũ mũna na njĩra ya watho, na no kũhũthĩrũo kuuga:

* Mbutĩre ya Ũkombo
* Mbutĩre ya ihera rĩa kũruta Mũoyo
* Mbutĩre ya wathani wa Mũthamaki kana wa Mũthũkĩnjũ
* Mbutĩre ya matharaita ma kĩtuthia Itwĩkũri (nuclear weapons)
* Mbutĩre ya Ciugũ.
* Mbutĩre ya Karaũ
* Mbutĩre ya Mĩnyamaro
* Mbutĩre ya ihooto cia Nyamű
* Mbutĩre ya Ngayana ya mahinda
* Mbutĩre kwa Mĩhaka na Matoka
Maraga

**Maraga (**Ĩtagwo na kĩmberia: [ˈmalaɣa] 𐤌𐤋𐤊𐤀 ) nĩ mũthurubarĩ wa Ũhicibania, mũciĩ mũnene wa gĩcigo kĩa Máraga, bũrũri-inĩ wa Andalusia.  Ĩkomete mwena wa  I beria ya rũgũrũ thegi wa Costa del Sol (nĩyo "Gĩcũa kĩa Riũa") rwa Mediterania, na mũno mũno rũgongo rũrĩa rũkoragwo kĩhũgũrũrũ kĩa mwena wa ũmotho wa Guadalhorce. 

Kũringana na athomi aingĩ, rĩambĩrĩirie ta mwaka wa 770 mbere ya Kristo nĩ Taya-Andũ a Fenisia kuuma Turo, na rĩambĩrĩirie kwĩtwa *Malaka*.  Kuuma ituanguru rĩa 6 mbere ya Kristo itũũra rĩu rĩarĩ rungu rwa wathani wa Karitago ya Tene, na kuuma mwaka wa 218 mbere ya Kristo, yarĩ rungu rwa wathani wa Roma, na nĩ yaakire ũtonga-inĩ nĩ ũndũ wa kũruta thathi wa ciũngũyũ.  Ituanguru rĩa 8, thutha wa wathani wa Vithingothi na wa Bithinia, nĩ waambĩrĩirie gwathana na ndini ya Kĩisilamu. 

Thũgũri iria nene mũno cia wonjoria thĩinĩ wa Máraga nĩ ũgeendi, mĩhang'o ya gwaka na biacara cia tekinoronji, no mĩahũ ingĩ ta ũthomi na kĩharĩro.  Nĩkuo kũrĩ na mũcogi wa kĩrimũ kĩrĩa kĩnene gĩa gĩcigo gĩkĩ Unicaja, na nĩ itũũra rĩa kana bũrũri-inĩ wa Imberia (Spain) kũringana na ũthii wa na mbere thutha wa Madrid, Barcelona na Valencia. Ciĩgie ũthii, Máraga nĩ ĩtungatagwo nĩ kĩharo kĩa ndege kĩa Málaga-Costa del Sol na gĩcukĩro kĩa Máraga(Puerto de Malaga), na itũũra rĩu rĩakĩanyitwo na njĩra ya nenda cia mĩgithi ya maria maka wa 2007.
Ndamiano

Ndamiano (kana ihũgũ) nĩ kiugo kĩorotete, kĩrũng'o gĩa gathũrũmũndũ ka mũkũĩkũ wa ũbacĩrĩku wa indo ta: mũũro, kana karirũi, ona kana kĩharo-inĩ kĩa Ngoingũa iria ciigana kwĩcira gatĩna-inĩ kana ka mĩndĩ(kahinda).  

Thĩinĩ wa ũmemerekia, uuge ũyũ ũhũthĩkaga kũnongoria atĩ ng'ũndũ ĩthondeketwo na ngoora iria njega na cia ica ikuhĩ; ona kũrĩ ũgwo amemerikia marĩ na wĩira kana mweneni mũnini nĩmekũĩrwo ta ahunjia a monjore.  Ũhũthĩri wa uuge icio thĩinĩ wa watho wa rwangũ(patent law) "ndũkaragwo na nongorio ya nũnini"
Ũhoro Ũtakaungu

Ũhoro wa Takaungu nĩ ngora ĩrĩa mwahũ wa Ndamathia  kana ũngĩ, ĩna thithi mũno na ĩtarĩ na mwĩrica wa gũkinyĩra mĩingĩ; na ĩbatie kũgitĩrwo.  Kĩthũ-iya kũrĩ ũhoro ũyũ kĩgirĩrĩiro kũrĩ mĩahũ ng'ania na makabatara Hengere kuma ũrangĩri angĩkorwo nĩmahingĩtie ikĩro ciothe.  Kũhũthĩra ũũru ngora icio no gũcũngĩrĩre ndoco kana thitango cia ũmaramari.

Marũa na ũhoro ũngĩ nĩwagĩrĩire gũkuruhĩrio na karirũi kagĩrĩru kena rũorũ rwa mwandĩki, hamwe na mũrigithatho wa matĩna ma gĩthithi kana thamara- kwa ngerekano; hingĩrĩire, mwarunye, hithe na mungu gathũrũmũndũ.  Ũthuuri wa itĩna ũkoragwo wĩtiranĩtie na ũcũrania wa nditi na macũngĩrĩra, o ngumbacũ ĩrĩ na mutaratara wayo wa kũrigithatha na kũgitĩra.  

Thutha wa ihinda, ũhoro mũingĩ ũrĩa ũrarangĩrĩiro no ũtuĩke ũhũthe thithi na bata mũno, na no ũtuuo ũtarĩ ng'ũri na kũguũrirĩrwo mũingĩ.  

Kĩũria nĩ kĩrĩ ho harĩ athomi amwe a Ngoingũa ya Ũteti na mwĩrica kana kĩhooto kana ũtaarĩria wa "ũhoro ũbatie gũtakaungwo" wagĩrĩirũo gũkorũo ũrĩ ũhoro ũrĩa ũngĩgũmĩria nakũguraria kĩhooto, mawatho ma andũ, na ingĩ ta icio, handũ ha ũhoro ũrĩa ũngĩgũmĩria itemi rĩa bũrũri.
Kĩroto Kĩng'ecũ

Thoome-inĩ wa Mbũgĩ, kĩroto kĩng'ecũ ( 'Lek mathiring'inyi' na rũthiomi rwa Gĩthũruo) nĩ kĩroto kĩa mũhĩrĩga wa mwanya ericagĩrĩra kũiyũkia ũmenyo  atĩ nĩ kũrota ararota, arĩomatiema-inĩ ma kĩroto.  Ũhoti wa kũgĩa na iroto ici nĩ ũhoti ũngĩrĩmĩrĩrwo nĩ Mũndũ ũrĩ na iroto.   Hĩndĩ ya ararota kĩng'ecũ, mũroti no acoke agĩe na ũhoti wa kũramata andũ arĩa me kĩroto-inĩ, kana rũgano na mũtabarũko, ona korwo matwĩka na maũndũ marĩa marathiĩ, ti ũndũ wa bata mũno harĩ kĩroto kĩu kĩng'ecũ. Ngũrani ya bata nĩ atĩ kũroota kĩng'ecũ nĩ mũthemba wa kĩroto wĩna mwĩehuto iroto boiceng'ũ na iroto barigici.  

Mabũrũriinĩ ma Rũraya, Mũrutani wa maũndũ ma meciria Stephen LaBerge nĩ arĩ ngumo mũthindũria na mũrutani wa Ũrigithathi wa ũthuthuria wa mahinda maya wa Ũthuthuria wa kĩrooto kĩng'ecũ. Nĩ we wombire Rũhonge rwa Ũng'ecũ thĩinĩ wa Mũratĩna wa Stanford.
Mĩhũmũ ya makai

Mĩhũmũ ya makai nĩ karirũi ka kũhuhia kahũthikaga na mĩromo": njĩra ya kũhuha ĩrĩa ĩhũthĩrĩtwo Muundo-inĩ nĩ kaingĩ nĩ Nyamű mĩhĩrĩga ya kĩũra.
Ng'ota

**Ng'ota** (kana 'Ka*biũ*') nĩ gakombe kena marima gatonyagio kaara na nĩko kagitagĩraga kaara gatigathecwo nĩ cindano hĩndĩ ya gũtuma kana kũhanda Ndũkũyũ (mĩguĩ). 

Kĩambĩrĩria-inĩ, ng'ota ciathondekagwo tu nĩ ũndũ wa kũhũũra iraũ igũrũ rĩa nguo kana ngora rĩrĩa ĩratumwo. O na kũrĩ ũguo, kuuma hĩndĩ ĩyo nĩ ĩĩgĩĩte na mahũthĩro maigaingĩ. Kuuma nguru ya 16 ng'ota cia betha ciatuĩkaga kĩheo kĩega kĩa atumia.

Ningĩ kaurũ cia Meissen cia tene na mathaga kĩarĩ na ng'ota thahabu ngemie na mĩhang'o mĩingĩ, na gĩtiarĩ kĩega mũno wĩrainĩ wa gũtuma. Ũndũire ũcio nĩ ũrathiĩ na mbere nginya ũmũthĩ. Mahinda-inĩ ma thutha ũyũ, andũ nĩmahũthagĩraga ng'ota kũthaithĩ mbinyũ na mũtu wa mũcinga. Maraya nĩ maaciũthagĩra kũhũũra ndĩrĩ nĩguo mamenyithie atĩ nĩ marĩ kuo. Kũgũtha na ng'ota mũtugo wa aarimũ arĩa maarutaga cukuru menerika wa Victoria arĩa makomoraga ciongo cia arutwo arĩa mataarĩ na gĩtĩo na ng'ota.
Rũrĩũndũ, Ngorongoro

**Rũrĩũndũ** (*Mji wa Loliondo* na Gĩthweri) nĩ itũũra iturwa-inĩ kĩa Ngorongoro gĩcigo-inĩ kĩa Arusha. Rũrĩũndũ ĩgiritanĩte na macerũ ma Mũkũrwe Mũnenegnĩwo 'The Great Rift Valley.gcĩirio nĩ mĩtĩ mĩũtitũ mwandandũkutmũtongu.Maara ya Ũkabi mwena wa rũgũrũ thũngũri cia Rũngindo mwena wa Irathĩro na Cerengeti mwena wa ithũĩro, na Menengai ya Ngorongoro mwena wa Mũhuro.
Rũnyanjara rwa kĩbũrũri rwa Nĩmũrĩ

Rũnyanjara rwa kĩbũrũri rwa Nĩmũrĩ nĩ Rũnyanjara rũrĩ mũhaka-inĩ wa Cundana ya Mũhuro na Ũganda. Yarungũririo mwaka wa 1954. , &nbsp;

## Maũndũ marĩa maronania
Iriũnga rĩa kĩharo

Iriũnga rĩa kĩharo kana gĩcangacango nĩ itwĩka rĩa rũgendo rĩtabarĩragwo na gũtacũkagio nĩ andũ a rika rĩmwe, ta hihi ngumbacũ ya kĩwĩra kana arutwo a thukuru, kwĩruta na korogocho ya kĩndũire, nĩ itanya rĩa mathomo kana kũrimũtha, o kana nĩ bũrũri-inĩ wao kana mũrĩmo.

Rĩrĩa rĩharĩirio nĩ thukuru gĩtungate arutwo, nĩ rĩĩtagwo gĩcangacango kĩa cukuru thĩinĩ wa Ngeretha, Australia, Kenya, New Zealand na Bangladesh, na  Ireland.

Ũthuthuria wa 2022 wonanirie riũnga ina ũtonga wa kĩndũire nĩcicũngagĩrĩraga thai na wendo kũrĩ mbũgĩ cia arutwo. O ho cikaguna maumĩrĩra mao ma gĩthomo. 

Macigo maiyũkie na njĩra nene ma gũceera nĩ ta nyũmba cia nyamũ, inyanjara, honge cia ngumbacũ ta arũi mwaki, nyũmba cia ũrigitani, ngeeti cia ndamathia, nyanjara cia kũrimũtha, makũmbĩ ma ngoingũa na iganda.  Macangacanga maya marutaga ciana maũndũ mangĩ na no magune andũ arĩa matũũraga kuo kũgerera gacwa. Ningĩ gũthiĩ rĩũrũro nĩ kũhotithagia arutwo kũhurũka na magakorũo na maũndũ maingĩ ma kwĩruta. Ciũgo cia nyamũ kaingĩ nĩ ihotithagia ciana kwona na kũhutia mĩmera kana nyamũ.
Thang'atũ

Thĩinĩ wa gĩthomo kĩa mbũgĩ, thang'atũ  nĩ kĩyo kana kĩbũgĩ kĩa gũtitimũra kana, ũrĩa ũkoragwo ũgĩkuruhanio na maũndũ ma ngomanio, na thuti ingĩ. Mabũrũriinĩ ma Rũraya kiugo "libido" kĩarugũririo nĩ Sigmund Freud, ũrĩa warĩ mũrutani wa gũthuthuria meciria. Akĩhanyũka kuuma 'Eros' (kiugo kĩa Plato), 'libido' yarĩ na nongorio ya thuti ngomanio, no thutha ũcio ũgĩtuĩka nongorio andandũku ya hinya wa meciria wa thĩ yothe ũrĩa ũtongoragia mĩerekera yothe na ũrĩa ũkoragwo na indo iria ikoragwo kuo. Amu, kihumo kĩa mathithima mothe ma kĩũga nĩ thang'atũ: mũtugo wa ngomanio o hamwe na rũmugo rwa gwatanĩro ya ngumbacũ (wendo wa kĩamaitũ) thithi wa ngothi, irio, ũgĩ na ũhotani iharoinĩ cia rũruka na mwĩgitĩro.
Rũgĩka

**Rũgĩka** kana **rũgĩko** nĩ kĩeya kĩa ihiga haria mũkũrwe ũng'arĩte biũ kana kaimana. Ngĩko ciũmbagwo thutha wa mĩtabarũko ya kũmumuthũka nĩ hinya wa kĩbĩrĩra. Ngĩko nĩ nyingĩ hũngũrũrũ-inĩ cia maria na macigo mena irĩma nyingĩ, tũcerũ-inĩ, ona njũĩinĩ.

Kaingĩ ngĩko ikoragwo irĩ na mahiga marĩa mena Thai thegi ya kũmumuthũka.  

Kĩnyenya kana gĩcerũ nĩ ihiga thutha wa itwĩka, kũbucania kwa mahiga kana kũgwa kwa mahiga ũndũ ũrĩa ũcũngagĩrĩragia mũmumuthũko mũkũrĩku wa marunyũ ma mahiga kaingĩ nĩũturaga rũgĩka.
Thai

Thai nĩ mĩtũgo ya gwĩkindĩria na kũgiginyana maũndũ-inĩ.

ũtugomwa gwĩkindĩrĩria  na kwĩgiginyana 

ũndũ-inĩ. a

m 

## Ũrĩmi, wonjoria, na ũteti

* Kĩama gĩa  Thai (Toleration Party) 
* Ndocoaya Thai yyatocagwoũayahundi rũri-inĩ wa Hungary

## Ngoingũa cia mũoyo

* Thai wa hunyũ, ũhoti wa nyamũ gwĩtiranĩra ona kũrĩ na kĩhunyo kĩcacu. 
* Thai wa mĩthaiga kana kĩũga, nĩkũhuka kwa marũrũ ma mĩthaiga kũrĩ mũndũ, nĩ ũndũ wa gũkorwo anahũthĩra maita maiganona. 
** Thai wa njohi
* Thai wa mũrimũ  harĩa mwĩrĩ ũhotaga kwĩrũmbũiya.
** Thai wa mũrimũ hĩndĩ ya ihu. w
* Thai mũkunderu wa magigi nĩ ũndũ wa ũrutani wa ũrigitani wa maũndũ ma mbũgĩ
* Thai wa ruo, nĩ ruo rũrĩa mũndũ angĩhota gũkirĩrĩria
* Thai wa nduma, ũhoti wa mĩmera wa kwĩrica ũtheri-inĩ mũnini.

## Ngoingũa ya nditi

## Ũhũthĩri ũngĩ

* Ithoga rĩa Thai, nĩ ithoga rĩataũrirĩ nĩ mũndũ Mũgo agwĩtwo  Karl Popper ũrĩa woigaga atĩ ngumbacũ ĩngĩiyũrĩrwo nĩ Thai hatarĩ mĩgĩki ũhoti wayo wa kũgĩa Thai nĩkũmocerera na kũanagwo nĩ andũ athaũku.
* Icaweri rĩa Thai (פסל הסובלנות na rũthiomi rwa kĩhimbrania), thĩinĩ wa Jerusalemu
* Thai ( *Tolerância)*, nĩ Thinema ya gĩcanjama kuma Brazil ya mwaka wa 2000
* Icaweri rĩa Tolerance (mũhianano), mũhianano wa 2011 wa Jaume Plensa
Matinyani (ũmemerekia)

Thoome-inĩ wa ũthuthuria wa iganda cia ũharũkia, Matinyani nĩ mũthemba wa mũkana wa ũmemerekia ũrĩa ũramataga macandano kana ng'ung'uano cia bata kũgerera kĩharĩro kĩa kahinda gatĩnĩku.

Andũ arĩa mareganaga na ũndũire ũyũ ta Noam Chomsky(ũrĩa amĩtire rĩtwa rĩa kĩngeretha "concision") moigaga atĩ mũtugo ũcio, makĩria harĩ kũhũthĩra njĩra cia kũheana ũhoro na njĩra ya kwendia, nĩ ũringagĩrĩraga amerekia kũtirika andũ na mathũgundo marĩa matangĩhota gũtungata ndereti ĩno. Macũngĩrĩra nĩ andũ anyinyi arĩa makorokagĩrĩra kĩharo kĩa maũhoro. 

Ũthaka wa matinyan, nĩũĩ, kuuga mĩhari mĩiganona mĩtĩnanĩre na coho igĩrĩ cia ũmemerekia wa wonjoria, ũthaka nĩ atĩ no mauuge ma ngumo tu ũngĩhota gũchokera rungu wa mĩhaka ĩno. 

Ta hihi ingĩthiĩ ndereti ya 'Nightline', kwaga, ndagĩka igĩrĩ na njuge Gaddafi nĩ gĩtoi, Khomeini nĩ mũragani kana ngerekano ĩngĩ... ndigũbatara wira ona ũrĩkũ, andũ othe nĩmakũhũra rũhĩ.

Gwoko-inĩ gũkũ kũngĩ, angĩkorwo ndaria ũndũ mũkuũku ũtarĩ wa gũchokera, andũ nĩmakwenda ndaũre kĩrĩa ndauga. No gũtaũra gũkũ gũtingĩhotekeka rungu wa mũatĩrĩrĩ wa matinyani.
Nĩ mwohe

Ticirarechi  nĩ thinema kuuma bũrũri wa Ithiobia ĩna ngumo nene bũrũri ũcio na ginya mũrĩmo

## Athaki anene

## Ũrĩa Ũngĩgĩa na Ũhoro

* MũrĩmĩMũrori wa Sinema
Mwaki Ũhiki-inĩ wa Baḡdīda

Mũthenya wa 26 mweri wa 9, mwaka wa 2023, thaa 22h45 cia hwai-inĩ mwaki nĩ waambĩrĩirie nyũmba ya ũhikania ya Al Haytham hingo ya ũhiki hĩndĩ ya ũhiki wa andũ AkĩAssyria itũũrainĩ rĩa *Baḡdīda (kana Qaraqosh)*, Gĩcigo kĩa Al-Hamdaniya, Gĩtamathia kĩa Nineveh, Bũrũri wa Iraq. Mũtino ũcio wa wacũngĩrĩirwo nĩ kũmuunda kwa maambarita nĩ nĩnĩmbi cia ng'oora. Kuuma harĩ andũ 1,000 arĩa maarĩ ho, andũ ta 107 nĩ maakuire, na 82 makĩgurara.

## Nyunjurĩ
Gĩcigo kĩrĩa mwaki ũcio wahanĩkire kĩarĩ maganjo thutha wa mĩũgũrũrio ya الدولة الإسلامية(bũrũri wa aithĩramu)  mwaka wa 2014, na n Mbũtũ cia Iraqi iria ciateithĩrĩirio nĩ Amerika mwaka wa 2016, nĩ kwarĩ na mwanagĩko na thaama nene ya mũingĩ.  Iraq nĩ ĩkoragwo na matwĩka maigaigĩ ma mĩtino honge cia kũrũmbũiya mĩtugo ya ũgitĩri wa andũ kũigĩrĩrwo kĩgenyo, ta mwaki wa nyũmba ya ũrigitani thĩinĩ wa Baghdad mwaka wa 2021 na kũrindĩkĩrĩra kwa mbĩrĩcũ (marikabu) hakuhĩ na Mosul mwaka wa 2019.

## Mwaki
Andũ ta 1,000 nĩ marĩ kĩgongona-inĩ gĩkĩ kĩa ũhiki.  Kũringana na aira mwaki ũcio, waambĩrĩirie thutha wa andũ acio mahikanagia mambia kũina hamwe, na nĩnĩmbi ya gũkũngũĩra ikĩmundio.  Thandĩ kuuma nĩnĩmbi ikĩmundia magemio marĩa macunjuraga hakuhĩ na ikĩhunjia mwaki mĩtũkĩ kũrĩ indo iria ciarĩ metha-inĩ.  Tĩia thĩinĩ wa kĩharo nĩ cionanĩtie atĩ andũ gũtuthũkabkwa nĩnĩmbi ngũngũ kuuma rungu na kũmundia maambarita mwaki o mũhiki na mũhikania makĩina.. 

Ithe wa mũhikania nĩ onanirie atĩ gũtiarĩ matomia mwaki kana mutaratara ĩngĩ ya  ũgitĩri thĩinĩ wa nyũmba ĩyo.  Athuri a nyũmba ĩyo nĩ maatuire itua rĩa kũrenga thitima, magĩkũĩra atĩ mwaki ũcio waanjĩtio nĩ gũthũka kwa thithima na hi na hi marikia nyũmba ĩyo nduma-inĩ, na ũndũ ũcio ũkĩritũhĩria andũ mĩhang'o ya kwĩthara. Yaambarita "yagwatire mwaki thutha wa thekondi ithatũ" na ĩkĩhobokera andũ arĩa maarĩ thĩinĩ.  Karagita nĩkamomorire mĩahũ ya thingo, gũteithũra mĩhango ya ũhonokia.
Kĩhũnda (wonjoria)

Thoome-inĩ ya wonjoria cia kũruta, **kĩhũnda** nĩ itĩna rĩrĩa arutwo na aciari ao mathiaga kũgũra indo cia mathomo na nguo cia mwaka wa cukuru. Mabũrũri-inĩ maingĩ, indo iria ciendagio gatĩna gaka imemerekagio nyũmba cia mũhoro ona ndũnyũ-inĩ. Ndamathia nyingĩ nĩirũmbũiyagia thogora wa indo cia mathomo, kaingĩ gatĩna-inĩ gaka ka kĩhũnda. .  Mabũrũri maingĩ nĩ marutaga mĩhothi  (na mũno ya kiumia kĩmwe) na hĩndĩ ĩyo indo cia mathomo na nguo cia ciana iria ciathondekwo itirutagwo igooti rĩa kũgũra. 

## Kũhingia mahinda
Nyũngũ

**Nyũngũ nĩ rĩtwa rĩa mũro wa kũruga ũhũthĩkaga thĩĩ yothe harĩa. Kĩũndũire nyũngũ ĩhũthĩkaga gũthondeka irio na thathi cia mĩthemba mĩingĩ. Ĩrĩ na gĩtina kĩandandũku na mũromo mũceng'ũku kĩa ũgwete mĩhĩrĩga iĩganona. O ho, nyũngũ nĩ ĩrũmbũiyagwo na nganangũ mĩenainĩ na gĩkunĩko.**

## Ningĩ rora

*Gĩkeri
*Gakeri
* Mĩtĩ ya kũruga
* Indo cia kũruga
* Mĩgũnda (mĩthemba ya irio)
Gĩkeri

Nĩ njũng'wa ĩgathĩkĩtwo njũgũma ĩna nyambo, ĩhũthĩkaga hũkeera kana gũkurura nyama thĩinĩ wa kokonathi ĩrĩa ĩhũthĩkaga gũthondeka iria rĩa kokonathi.
Gakeri

akeri nĩ nyariko ĩhũthĩkaga kũkera irio igatwĩka tũcere tũnini.  Ciũkaga kuuma kĩganda na ũnene na mĩthemba ĩganona no mũthemba wa ũrĩ ngumo. . 

### Ũndũire wa nyĩmbo
Thĩinĩ wa Jamaica na Belize, Ngeeri cia kokonathi  nĩ ĩhũthĩkaga kĩhũngĩro kĩa nyĩmbo cia mũingĩ (harĩa ciĩ hamwe na mahembe, ndarama, for na indo ingĩ) kũruta mũthũngũcĩkumina, Jonkanoo, brukdown, na rĩmwe Mente.

## Mbica

File:Cheese_Grater.jpg|alt=Cheese grater
File:Zest_Grater.jpg|alt=A zester
File:Muskatreibe_fcm.jpg|alt=A nutmeg grater
File:Terka.jpg|alt=Multiple graters
File:GingerGrater.png|alt=Porcelain ginger or garlic grater
Mũkwa

Mũkwa  ("q'eswa " na rũthiomi rwa chechua) nĩ gĩkundi kĩa ndigi, hĩndũiyo, kana mahĩria, maogothe kana marame hamwe gũthondeka kĩũga kĩnenanene na gĩkindĩrĩku makĩria.  Mĩkwa nĩ ĩkoragwo na hinya wa gĩteng'i na nĩ ũndũ ũcio no ĩhũthĩrũo wĩrainĩ wa gũkuhĩriria, gũkuua ona kũruta. Mũkwa no wĩkindĩrie nditimũrano rũrũ na ya ũritũ  gũkĩra wa rũthanju, wa mĩkanda, na wa ndigi ingĩ ĩrĩa ĩhaandĩtwo na njĩra o ĩyo.
Mĩgithi wa TAZARA

Mũgithi wa Tazara, iria no yo ĩtagwo Uhuru Railway kana Tanzam Railway, nĩ mũgithi ya rũgendo  rwa Afrika ya Iratĩro ĩrĩa kinyagia gĩcukĩro kĩa Dar es Salaam mwena wa irathĩro wa Tanzania na itũũra rĩa a Kapiri Mposhi bũrũri-inĩ wa Zambia. Njĩra ya bara ĩmwe ĩna ũraihu wa  kilomita  na ĩrũgamagĩrũo nĩ ndamathia ya Tanzania-Zambia Railway Authority (TAZARA).
Isabelle de Charrière

**Isabelle de Charrière** (ũrĩa abũkĩtioIsabella Agneta Elisabeth van Tuyll van Serooskerken; 20 mweri wa ikũmi n740 - 27 mweri wkũmi na ĩĩrĩ 1805), ũrĩa ũmenyagwo ta Madame de Charrière na Netherlands ta **Belle van Zuylen** (Netherland: [bɛlə vɑn ˈzœylə (n) ]), aarĩ mwandĩki wa DHorandina SCuitherandiwa mahinda ma ũkĩmũrĩũrĩa watũũraga gĩcunjĩ gĩa keerĩ kĩa ũtũũro wake Colombier, Neuchâtel, Switzerland.     Rĩu nĩamenyithanĩtio mũno na marũa make na mabuku, o na gũtuĩka nĩ aandĩkire mabuku ma gũtaũra, nyĩmbo na nngerekano cĩa jũng'wa. Nĩ aakenagio mũno nĩ maũndũ ma gĩthondeka na ũteti wa mahinda make, na wĩra wake wa hĩndĩ ya gĩtuĩkakrĩaFBranja nĩ ũkoragwo ũrĩ wa bata mũno.
Ũgo wa Narĩ

**Ũgo wa naarĩ** (kana  na rũthiomi rwa Kĩthuru) nĩ ũgo wa gũtetera mauuge megie kĩraanĩ na kĩbuũ.  Thĩinĩ wa thoome wa ũgo na iharoinĩ ingĩ itĩmire, nĩ mũro wa bata wa gũtaũra maũũgĩ makonie ũmenyo, wĩigĩrĩki na matwĩka.
Kacaraanĩ (ũgo)

Thĩinĩ wa ũgo, kacaraanĩ nĩ mũtaratara wa mauuge marĩa gwoko-inĩ kũmwe matirĩ kĩnaarĩ no nĩ marĩ kĩbuũ.  Kacaraanĩ nĩ ũndũ wa bata mũno harĩ ũrutani wa maũndũ ma Ũgo wa Narĩ. Ũgo wa naarĩ wĩ tungumanagia na karirũi kana *njĩra* ĩrĩa mauuge mena ũrũngarũ. Kacaraanĩ nĩ ĩmwe ya ndirũi ithatũ hamwe na kĩnaarĩ na  kĩbuũ.
Mũbebe

Mũbebe (ĩgetwo *'masara*' na rũthiomi rwa Kĩhauca) nĩ rũthaara rũrũkindĩrĩkũ  rũcairagia irio ciĩtagwo mbembe.  kaingĩ ihandagwo thegi wa mũboco ikatheremania hamwe. Nĩ kũrĩ na mĩbebe mĩthemba ngũrani ta nyamũthaka, nyamũkũũ na  njerũ.

Ginya ũmũthĩ ũyũ mabebe nĩmo irio ihandagwo kwa wĩingĩ nĩ andũ thĩĩ harĩa yarũma. 

O ho mabebe nĩmagũmĩirwo nĩ ndwari na thambo nyingi na gũcũngĩrĩria mwanangĩko wa mbia ndora nyingĩ o mwaka.  

Ta irio, mbembe ĩhũthĩkaga kũruga irio nyingĩ ta gĩtheri, ngima o hamwe na tortilla na tamales cia Mexico, polenta ya Italy, na mũgate wa Amerika hominy grits. Thĩinĩ wa Amerika ya matĩ (Mesoamerica), mbembe nĩ ĩtuagwo ngai ya ngano na ĩgathondekwo icunjĩ-inĩ.
Ũcũatini

Ũcũatini nĩ mũthako ũtabarũkaga ũthiũ-inĩ wa maaĩ harĩa gĩtama kĩrange gĩkuaga athaki gũmabucĩrĩria nambere na makũmbĩ marĩa kaingĩ maraithũĩra gĩcũa-inĩ kĩa iria.  Makũmbĩ maagĩrĩru ma ũcũatini maonekanaga hũngũrũrũ-inĩ cia maria; no cionekane njũĩ-inĩ no ti kaingĩ. 

Kiugo *ũcũatini* kĩrataũrĩka ta  Mũndũ arahũthira gatama gũbucũrũkĩra ikũmbi, gũtakũmakania arũngie atĩa.  

Mwaka wa 2016, Kĩama gĩa Kĩmabũrũri kĩa Olympic {International Olympic Committee (IOC)} nĩ kĩa ongereire ũcũatini ta ĩmwe ya mĩthako ya Olympic ĩrĩa ya rungũririo mathako-inĩ ma Olimpiki ma 2020 Japan.Ahotani a mbere a thahabu mathako ma athuri na atumia ma Tokyo 2020 nĩ a kuuma Brazil, Italo Ferreira na Mũamerika kuuma Hawaii, Carissa Moore.

Kanitha wa Sao Francisco bũrũri wa Portugal nĩokoragwo na ndereti ya ũcũatini,ĩrĩa ĩgucĩrĩirie mbeũ njĩthi nginya magongona maingĩ ma kanitha. https://apnews.com/article/religion-surfing-church-portugal-beaches-waves-430638bf18320dc0068253c9973c42f1
Gũtanuka

Kũtanuka nĩ mũtabarũko ũrĩa irio bacanagio na kũthĩo na magego. Nĩ kĩambĩrĩria kĩa tabarĩra ya kũiyũkia irio mwĩrĩ-inĩ.

Hĩndĩ ya gũtanuka, irio icio ciĩkagwo gatagatĩ ka ikai na magego nĩ ũndũ wa kĩthĩa. Macoka ya kũtanuka ĩtitikagia thĩa kũrehe magego nĩ ũndũ ya matũnga matĩnanu, gũceng'a na gũceng'ũka maita maingĩ. O ũrĩa gũtanuka kũrathiĩ na mbere, irio nĩ iraraga na igatuĩkaga njororo, na gũkĩanio hamwe na mata marĩa mathitũkagia makurugucu(carbohydrates) marĩa me irio-inĩ.  Thutha wa gũtanuka irio, irio icio (na rĩu nĩ ciĩtagwo *matanuko*) nĩ imeragio. 

Ng'ombe na nyamũ ingĩ, nĩ itanukaga irio maita mangĩ thutha wa kũmeria ũrirũ ũrĩa wĩtagwo ***gũcokia thagumia.***
Mũcorobe

**Mũcorobe** no ũhũthĩke kuuga:

## Indo ta thanju

* Mũcorobe wa thanjũ ĩthũĩragwo mwaro-inĩ wa kĩmemenia ũgũtwo 'Tũambũrane' nĩ Agĩkũyũ 
* Mũcorobe, mũthemba wa njũgũma
* Mũcorobe(gũtitika watho) 
* Mũcorobe (itharaita), mũthemba wa itharaita rĩrĩa ĩhũthĩrĩtwo maokia ma mbaara ibũkĩtio pakkali-kalî bũrũri wa biripinũ 
* Mũcorobe(gũtabania) kathanju gakũhĩ kahũthagĩragwo gũkũyũiya igongona rĩa rwĩimbo. 
* Mũcorobe (mbirarũ), nongorio ya mathaga ma mbirarũ kana gĩturwa kĩngĩ. 
* Mũcorobe (mbĩtĩka cia gũteng'era), kamũtĩ kaiyũikithanagio nĩ ateng'eri mbĩtĩka-inĩ imwe cia kĩnyata.
* Mũcorobe (ndarama), kathanju gakindĩrĩku kahũthagĩragwo kũringa kĩhembe gũcamia rũimbo. Nĩ ĩtagwo mũriha kũna. 
* Mũcorobe (mbuenya)nĩ ĩmwe matiema-inĩ ma mbuenya inya cia menda(kadi cia gũthaka) cia kĩratina. i kĩa karĩoni, na tũbũti twa mũtaratara twa kũhũũra ng'ombe
Kĩhonja (kĩb injini)

Rũthiomi rwa **Kĩhonja** kana binjini (kuma ruthiomi rwa kĩngeretha 'pidgin' ĩrĩa nayo nyumanĩte kuuma na mũtamũkĩre wa rĩtwa 'business' na aria a kĩchaina) nĩ njĩra ya kũng'ung'uana na kwaranĩria ĩrĩa iririmbũkaga ndũrĩrĩ-inĩ igĩrĩ kana nyingaingĩ iria itũũranagia no itirĩ rũthiomi rũmwe: ũgakora kaingĩ wagi wa cararũkũ ũcũngagĩrĩragia kũiyũkio kwa ciugo kuuma thiomi ciganona. Ihiomi ici kaingĩ ihũthĩkaga matwĩka-inĩ ta hihi ma wonjoria, kana harĩa ngumbacũ ngũrani ciaragia rũthiomi rũkũranu na bũrũri ũrĩa maratũũra (no hatirĩ rũthiomi rũmwe matiema-inĩ ma ngumbacũ).

Ũndũ wa thing'a nĩ atĩ Kĩhonja nĩ njĩra hũthie ya kwaranĩria na andũ kana irĩndĩ, tondũ ĩkoragwo na kĩharĩrĩho kĩatĩrĩre gũtungatĩra nongorio mĩtũkĩ.  Rũthiomi rwa Kĩhonja ti rũthiomi rwa kĩndũire rwa gĩkundi o gĩothe, no rũthiomi rũrĩa rwĩrutagwo ta rũthiomi rwa keerĩ.

Rũthiomi rwa kĩhonja no rwakwo na ciugo, mĩgambo, kana rũthiomi rwa mĩĩrĩ kuuma thiomi-inĩ nyingĩ o hamwe na rũthiomi rwa mĩtukĩ. Tondũ ciugo cia rũthiomi rwa kĩhonja nĩ ciakagĩa na mĩhaka ya rũthiomi, ciugo iria irĩ na ũhoti wa gũtaũra ũndũ ng'ania rũthiomi rũrĩa rwaragio kĩũndũire no ciongererũo ũhoti wa kũgĩa na ũhoti wa mũnongorio mwerũ (kana wa kũongerera) thĩinĩ wa rũthiomi rwa kĩhonja.   &#x5B;**&#x5D;

Tene kĩhonja kĩahamũrĩthagio ta karirũi kamwe ka 'gĩbũiya', kanua monjore ka rũbũtũ rwa gĩtĩo gĩkunderu.  O na kũrĩ ũguo, ti thiomi ciothe iria ciarĩ na ciugo hũthũ kana "itarĩ cia mũkũĩkũ mũtongu" nĩ cia rũthiomi rwa kĩhonja. O kĩhonja nĩ kĩrĩ na mĩtugo yake ya kũhũthĩra rũthiomi rũu. 

Ngũrani ya kĩhonja na kĩbaata nĩ atĩ kĩbaata nĩ  rũthiomi rwa mbere rwa rũrĩrĩ rũrĩa rwaragia rũthiomi rũu kĩũndũire. Tita kĩhonja tondũ ciugo cia Creole nĩ ikoragwo na ciugo nyingĩ na ciĩna kĩharĩro gĩtongu na mĩtabarĩre mĩingĩ mĩkuũku.   [Kũgwetha nĩ kũbataranĩtie] Athomi aingĩ a thiomi metĩkĩtie atĩ rũthiomi rwa kĩbaata kĩigana kwĩrica kĩhumo kĩayo kuumana na mũtabarũko wa kũhũngithia ũndũire thĩinĩ wa kĩhonja rĩrĩa ciana cia arĩa ayo, merutire na kũrĩmĩrĩra na thutha-inĩ kũiyũkia ta rũthiomi rwao rwa kĩndũire.
Nyanĩmbĩ

Nyanĩmbĩ (mujongwe na rũthiomi rwa Kĩshona) nĩ rũciaro rwa mĩthemba 12 ya mĩmera ĩrĩ mũciĩ wa itoka, na nĩ hamwe na rũciaro rũrĩa rwatĩirwo na kĩratina *Littonia*. Nĩ ciumaga mabũrũri wa Abirika ya mũhuro na ya ithũĩro nginya Asia, na nĩ ciaiyũkithirio bũrũri-inĩ wa Australia na Pacific na nĩ ciahandwo mũno. Marĩĩtwa marĩa maratumĩkaga mũno nĩ flaming lily, fire lily, **gloriosa lily**, glory lily, superb lily, climbing lily, and creeping lily.
Ethel Caterham

**Ethel May Caterham** (aciarirwo ta **Collins**; born 21 August 1909) nĩ mũturanguru wa  Ngeretha ũrĩa ũrĩ na mĩaka 115 na  253, na nĩwe mũndũ ũrĩa mũkũrũ mũno gũkũ thĩ kuuma Inah Canabarro Lucas akuire mũthenya wa 30 mweri wa gatano mwaka wa 2025, na nĩ we warĩ mwĩthari wa mũthia wa Mũthamaki Edward VII. Ningĩ nĩ we mũndũ ũrĩa mũkũrũ mũno wa Ngeretha yanarũmbũiya. 

Caterham nĩ aahonokire COVID-19 mwaka wa 2020, arĩ na mĩaka 110.
Gũkenga

Gũkenga nĩ gĩtanahĩrwo kĩa hinya wa maitho kĩrĩa kĩonanagia atĩ kahumo kana nĩ kararatha/ririmbũra ũtheri. Ũguo nĩ kuuga atĩ ũtheri nĩ ũrĩa wonekaga ta riri wa kĩndũ kĩrĩa kĩonagwo.Ũcũthĩrĩria ũyũ ndũkoragwo ũgĩ kuruhana o na ũrũrũ wa ũtheri tu no ona nongorio ya kĩmanjarara kĩng'etie nĩ ĩrĩ bata (ta kwa ngerekano, rora maheni ma White).

Kĩrĩra-inĩ gĩkonie thoome wa njata, gũkenga kũiyũkagio ta nditi ya mũbuũra na ta nditi ya kaimana.
Maheni ma Weerũ

Maheni ma Weerũ (s Illusion" na kĩngeretha) nĩ maheni ma ũtheri harĩa manyaga ng'ania ma makeri mairũ na merũ maburũragio na na manyaga ma rangi wa kĩmuhu(rora mbica). Itĩna rĩa A na rĩa B irĩ na rangi ũmwe wa kĩmuhu. Gũkenga kwa cieya cia kĩmũhu ironekana igĩtĩmĩra ũkengu wa cieya ikahakinĩte igũrũ na rungu.

. .
Dr. Dre

**Andre Romell Young** (ũrĩa aciarirwo 18 February 1965), oĩkaine kĩharo-inĩ kĩa wĩiini ta **Dr. Dre**, nĩ mũini wa hiphop, mũkengia mĩkwa, nyabara wa mĩkwa na mũthaki thinema wa kuuma Amerika. Nĩwe mũrungũria na agakorwo arĩ CEO wa Aftermath Entertainment na Beats Electronics, na nĩ mũrugũria wakinĩ wa Death Row Records. Dre aambĩrĩirie wĩra wake arĩ mũnyiti itemi wa World Class Wreckin' Cru mwaka wa 1984, na thutha ũcio akĩgĩa na ngumo na gĩkundi kĩa gangsta rap N.W.A. Kĩkundi kĩu nĩ gĩatũmire mauuge mananu ma hip-hop magĩe ngumo kũururia ũtũũro mũritũ wa gĩcagi. Mĩaka ya 1990 ya mbere, Dre nĩ aambĩrĩirie kũgĩa na ngumo ya kũgacĩrithia karirũi ka West Coast G-funk, mũthaiga mũcumĩkĩre wa hip-hop kĩrĩa kĩarĩ na mũtaratara wa synthesizer na kĩo kĩreegucia o hamwe na ngenge titikanu.
Tusker Project Fame

Tusker Project Fame nĩ hĩtahĩtano ya ũũma ya wĩini ĩrĩa yaiyũkirio nĩ gatũndũ ka Tusker Lager. Gĩathĩ kĩu kĩhaanaine na American Idol na Project Fame South Africa, aini nĩ mangethanaga  kwĩhootanĩra mbeca na kũgĩa na mwaka ũmwe wa kũruta mũkwa na gatũndũ ka Universal Music Group South Africa.

Tusker Project Fame nĩ ĩrĩkinyĩtie mahinda matano ma rũgano rwao rwa mũingĩ.  Nĩguo mũndũ agĩe na mweke wa kũingĩra, no mũhaka akorũo arĩ na ũkũrũ wa mĩaka 21 na no mũhaka akoragwo na ũhoti wa kũina na kũina kana kũina na gũcũrania indo cia kũina. 

## Ũkararania
Ahotani a tene a Tusker Project Fame nĩ manyaririe arũngĩri a gĩathĩ kĩu atĩ matiathĩkĩire ciĩranĩro ciao, makiuga atĩ gatũndũ ka Tusker nĩ ĩgĩaga na mbeca nyingĩ, no nĩ yagaga kũguna ahotani a thutha wa mwaka gũthira.

O ho Mwandĩki Francis Njũgũna Gĩchimũ anacũgita kĩhĩtahĩtano kĩu nĩ kwaga kũhĩmbĩria thiomi cia kĩndũire cia Abĩrika ya Irathĩro o hamwe na gwaka gũtĩrĩnga thiomi cia gũka na kĩharĩro kĩrũngarũ.

## Arĩa Maacenjetie Ũhoro wa Ũhoro
Rũbaikũ (Kĩũrang'a)

**Rũbaikũ** (***'Naksha***' na rũthiomi rwa Kĩhĩndĩ) nĩ mũhaano wa nongorio cia ndũgũ, ĩrĩa ũkoragwo na maũndũ ma mwanya gatagatĩ ka indo iria irĩ thĩinĩ wa thĩ. Kĩũrang'a rĩmwe no ihũngwo na ciugo na marũa. O ta mbica ciothe, kĩũrang'a no ĩkorũo ĩgathĩkĩtwo gĩthangũ-inĩ kana indo ingĩ cia gũtũũra, kana ĩkorũo ĩkanyĩrĩirwo iganda-inĩ cia ũharũkia  kombiuta. Mĩũrang'a ĩmwe ĩgarũrũkaga na njĩra ya mũtembeano. O na gũtuĩka Mĩũrang'a nĩ cihũthĩrĩtwo gũtaarĩria maũndũ ma manjararũ, no cionanie kĩgico of gĩothe, hihi nĩ kwa ma kana nĩ kwa maheeni.  Kĩũndũ kĩrĩa kĩronanio nĩ kĩũrang'a no ũkorũo ũrĩ wa matanĩ meerĩ ta ũthiũ wa thĩ kana matanĩ matatũ ta kĩmbũgũrĩrio kĩa thĩ, kana kĩgege o gĩothe. 

Kuma Ndemi na mathathi ciũranga ciarĩ o kwo na nĩ irĩ ũndũire mũtongu  kuuma o tene. Kiugo "ũrang'a" nĩ kĩmanĩte na gũtembania 'ũra'  (gatee) na 'ng'o'(kũrũma) cinyitanitio ciarĩ na nongorio ya kĩndũ gĩtarĩ kĩrũmu handũ ta 'taũro' kana kĩremba.Kwoguo, "kĩũrang'a" kĩarĩ kiugo kĩrũmbũiya kĩrĩa kĩonanagia mũhaano wa thĩ.

Itũũra rĩa Mũrang'a nongorio yayo nĩ mũndũ ũrĩa etungumanagia na wĩra wa gũtura ciũrang'a
Risk (mũthako)

***Risk(ũgwati)*** nĩ mũthako wa ndama wĩna mũtaratara wa gũcũrania ndũgũ, mbaara na kĩrica ĩrĩa yembebagia athaki erĩ ginya atandatũ. Gĩkũnjo gĩkaru gĩthakagĩragwo gĩtama kĩronania kĩũrang'a kĩa ũteti kĩa thĩ kĩgayanĩtio icigo 42 na igatĩrĩgwo itarũ-inĩ itandatũ. O mũthaki araramata mbirarũ atabanagia ithenya rĩake akĩgeria kũiyũkia icigo cia athaki acio angĩ na maumĩrĩra maururagio na njĩra ya gũcũnga mĩtĩ.  Othi no magĩe na ngwatanĩro na mamĩniine kĩguũ-inĩ kĩa mũthako. Muoroto wa mũthako ũyũ nĩ kũiyũkia gĩcigo gĩothe kĩa gĩtama na gũtharĩkĩra athaki arĩa angĩ. Mũthako no ũtũrr ihinda iraya, na no kĩrabatare mathaa maingĩ ona kana matukũ maiganona nĩguo kĩhinge. Mĩtaratara ya Rũraya ĩkoragwo na mũtaratara wa kũhingia "mĩoroto ya hitho" ĩrĩa ĩrehaga mũtaratara mũkunderu wa gũkuhĩhia mũthako.

**Marũa ma kũgĩĩra**




## Mũthako
Mũgithi wa TAZARA

Mũgithi wa Tazara, iria no yo ĩtagwo Uhuru Railway kana Tanzam Railway, nĩ mũgithi ya rũgendo rwa Afrika ya Iratĩro ĩrĩa kinyagia gĩcukĩro kĩa Dar es Salaam mwena wa irathĩro wa Tanzania na itũũra rĩa a Kapiri Mposhi bũrũri-inĩ wa Zambia. Njĩra ya bara ĩmwe ĩna ũraihu wa  kilomita  na ĩrũgamagĩrũo nĩ ndamathia ya Tanzania-Zambia Railway Authority (TAZARA).
Kũriganĩrwo

**Kũriganĩrwo** kana kwaga **kũririkana** nĩ kũrwo kana kũgarũrũka kwa ũhoro ũrĩa ũrĩ na mũhũnge kũigwo thĩinĩ wa meciria ma mũndũ wa ihinda inini kana ikũmbĩ rĩa ihinda iraya. Ndereti ya gũtharĩka kwa mũkwa wa kĩririkano nĩ tabarĩra ya hi na hi kana no ĩiyũkie matiema maiganona. Mathĩna ma kũririkana, kwĩruta na kũiga ũhoro mwerũ nĩ mamwe ma maũndũ marĩa mahũthagĩrũo mũno nĩ andũ akũrũ. Ũthuthuria wonanagia atĩ mũndũ angĩingĩhĩra kĩyo gĩa kĩgeranio (rehearsal), nĩ agĩaga na hinya wa gũtũria arĩ na hinya wa gũkũmbia ũhoro. Ũguni ũyũ ũkoragwo na thing'as njega tondũ kĩgeranio nĩ kĩteithagia kũtwara ũhoro mũingĩ na njĩra ya kũũiga mbuigwĩro-inĩ ya makũmbĩ ma ihinda iraya.

Kũremwo gũcokia ũhoro wĩgie ũtwĩka mũna ti kuuga atĩ ũndũ ũcio nĩ ũrariganĩrũo tene na tene. Ũthuthuria nĩ wonetie atĩ nĩ kũrĩ mĩtugo naa ya ũgima wa mwĩrĩ ĩrĩa ĩngĩthemagia kũriganĩrwo nĩ maũndũ kaingĩ. Njĩra ĩmwe ya kũgitĩra meciria na kũgirĩrĩria mũndũ kũriganĩrũo nĩ maũndũ nĩ gũtũũra arĩ na kĩyo na agĩthaithagia. Gũthaka mĩthako ĩmwe nĩ kũteithagia makũmbĩ ya ndirikano. Gũikara ũrĩ na hinya nĩ kwa bata tondũ nĩ gũtũũria mwĩrĩ ũrĩ na ũgima mwega. Rĩrĩa mwĩrĩ ũrĩ na ũgima wa mwĩrĩ, meciria nĩ marĩ ũgima wa mwĩrĩ na tombo ti mwĩimbu mũno. Andũ akũrũ arĩa maarĩ na mĩtugo mĩega nĩ marĩ matĩna maninanini ma  kũriganĩrũo mangĩringanithio andũ arĩa maarĩ na a gĩtheiya. Ningĩ irio njega no ciongerere wega wa tombo na mũtabarũko wa muoyo ũrĩa ũtithũragia kũririkania.
Gĩtaa

Gĩtaa (Kĩlatini: 'mala fides' Kĩcũmarĩ: 'qumayo') nĩ mũthemba wa maheeni marĩa marathiĩ na mbere na kũingĩha na njĩra ya kũhĩtithia kana kũgeria kũmemeia kĩthithi kĩmwe na meciria mamwe rĩrĩa marĩa marekwo nĩ ta marathĩkĩrĩtio nĩ mangĩ. Nĩ ĩkuruhanagio na ũhinga, ũagararia kĩrĩkanĩro, kũhĩtĩrio, na kanua monjore. No kũhũthĩrũo kũheenia arĩa angĩ na njĩra ya kwĩyendera kana kwĩheenia.

Ngerekano imwe cia gĩtaa nĩ ta: mbirarũ iria ihiũragia bendera njerũ na thutha mũtheri kũratha mĩcinga rĩrĩa thũ yao ĩkuhĩrĩria gũkuua mĩgwate (thoma ũhinga); mũrũgamĩrĩri wa gatũndũ ũrĩa arĩkanagĩraga na aruti a wĩra a kĩama na atarĩ na muoroto wa kũhingia; mũrori wa watho ũrĩa aratetera mwahũ wa watho ũrĩa aramenya atĩ nĩ wa maheeni; na mũmbũkĩ ũrĩa ũhũthagĩra rũthiomi na meciria marĩa mena kĩruru nĩ getha aharũre akugie waara angogi.

Ibuku-inĩ rĩake rĩa *L'Être et le néant : Essai d'ontologie phénoménologique* (1943), mũciirithia wa maũndũ ma ŨgoJean-Paul Sartre, aatarĩirie gĩtaa ũhoro wa wĩtĩkio mũru (Fr. mauvaise foi) ta itanya rĩa mũndũ kwĩehuta na ũhoro wa ma kuuma kũrĩ we mwene. Nĩ gũkorũo "mũndũ ũrĩa ũheenagio na ũrĩa ũheenanagia nĩ mũndũ ũmwe, na ũguo nĩ kuuga atĩ no mũhaka ngorwo njũĩ ũhoro wa ma niĩ ndĩ mũheenania, o na gũtuĩka [maũndũ ma ma] nĩ mahithĩtwo ndĩ mũheenie"; na kwoguo, gĩtaa-inĩ "no mũhaka menye ma ĩyo na njĩra njega nĩguo ndĩmĩhithagie na njĩra njega makĩria, na ti hĩndĩ ya matĩna merĩ ngũrani".[the]

Thĩinĩ wa gĩthomo kĩa mbũgĩ cia andũ, nongorio ya gĩtaa matacũkia-inĩ ma mũndũ nĩ magũcũngĩrĩria ngeko na kwĩrira.

Athomi a maũndũ ma meciria nĩ moririe itemi rĩa gĩtaa harĩ athomi a mbũgĩ arĩa maroraga na magatuĩra ũhũngi mahũri na njĩra ya ũtoi, rĩrĩa mamenyaga atĩ nĩ mahĩtia, ta kwa ngerekano, Nyayo Torture Chambers kana kambĩ-inĩ ya Guantanamo.   &#x5B;**&#x5D;
Sébastien Bassong

**Sébastien Aymar Bassong Nguena** (aciarirwo 9 July 1986) nĩ mũthaki wa mũbira wa magũrũ ũrĩa athakaga ta mũgitĩri. Aciarĩirũo Baranja, no nĩ aathuurire gũthakĩra bũrũri wa ngomi ciake wa Cameroon.

**career***

Years

Team

Apps

(Gls)

2005–2008

Metz

79

(1)

2008–2009

Newcastle United

30

(0)

2009–2012

Tottenham Hotspur

45

(2)

2012

→ Wolverhampton Wanderers (loan)

9

(0)

2012–2017

Norwich City

123

(4)

2014–2015

→ Watford (loan)

11

(0)

2018–2019

Peterborough United

0

(0)

2019

Volos
Ngerenwa

**Ngerenwa** nĩ kũhũthĩra mũgambo wa mũndũ ta njĩra ya kũhũthĩra rũthiomi. Rũthiomi rũrĩa rũaragiwĩo nĩ rũmagĩrĩria mĩgambo ya mambago na ya njarara ĩgĩcandana nĩguo ĩkorũo ĩkĩũmba ciũga cia nongorio ta ciugo iria irĩ cia ciugũ cia rũthiomi rũna. Nĩ kũrĩ ciĩko nyingĩ cia matĩkwa ma mĩario marĩa marĩ gĩtĩrĩngĩ kĩa ngerenwa cia matanya ta: ũmenyithia, kwaria, kũũria, kũringĩrĩria, na gũtongoria; ciĩko no ikorũo irĩ ngũrani harĩ maũndũ matiganĩte ta mũanĩrĩro, mũcararũko, thing'a na mũkũrwa cia gũcũnga muoroto. Ningĩ andũ ona matagũtanya no mahote kũmenyithia andũ maũndũ megiĩ ũrĩa marĩ na ũtũũro, kũgerera ũrĩa mahũthagĩra mĩario, ũkũrũ, kũrĩa moimĩte, mbuigwĩro na mbũgĩ, maũndũ marĩa marekĩka, na gĩthomo.
Ngerenwa (kĩmanjĩka)

**[[Ngerenwa]]** nĩ njĩra ĩrĩa andũ marutagĩra ũhoro na njĩra ya mũgambo.

Ngerenwa kana **kwaria** 

* Rũthiomi rwa kwaria
* Ũhoro wa Gũthuthuria
* Rũthiomi rwa nyamũ, njĩra cia kwaranĩria cia nyamũ iria cionekaga irĩ cia kũhaana na rũthiomi rwa andũ
** Nyamũ iria iraria kana iria iraria, nyamũ o yothe ĩtarĩ mũndũ ĩrĩa ĩrutaga mĩgambo kana ciĩko ta cia mũndũ
* ngerenwa cia ngwataniro na thiomi, nĩ mũtaratara wa mĩgambo ĩrĩa ĩkoragwo ĩgĩtaũrwo na mĩario kana mĩario ya rũthiomi rũrĩa rũheanĩtwo
* Kũaria mbere ya kĩrĩndĩ , nĩ kuuga kwaria na andũ amwe na njĩra ya mũtaratara na ya mbuigwĩro bacĩrĩru.
* Gũtũkia mĩario, mauuge ma mũndũ ũmwe matũrĩrĩirwo mũndũ ũngĩ
* Ngerenwa ya Kanyonde, kũtura macunguruma ma gũkenga rwa andũ
*
*
*
*
Super Mario

Mĩthako ya *Super Mario* nĩ ya Tĩi ĩrĩa kaingĩ Ĩkoragwo ĩkĩonania ũthamaki wa makuno (Regno dei Funghi), na mũno mũno na Mario ta mũgũkũ mũnene. Maiganona nĩ aanyitanagĩraga na mũrũ wa nyina Luigi, na kaingĩ nĩ anyiti itemi angĩ a mĩgũkũ ya  *Mario*. O ta ũrĩa mĩthako ya mũrumbo Ĩkoragwo, ĩtathĩrĩragia mũthaki agĩteng'era na kũrũga  njũng'wa na igũrũ wa thũ, marũngũ-inĩ marirũe.  Mĩthako ĩno ĩkoragwo na rũgano rũatĩrĩru, na kaingĩ Mariũ (rĩmwe Luigi) ena itanya rĩa kũhonokia Princess Peach kuuma kũrĩ mũnyamaria mũnene, Bowser. Gĩcunjĩ kĩa mbere kĩa mĩkũĩkũ ĩyo, *Super Mario Bros.*, kĩrungũrĩrĩirio nĩ Nintendo Entertainment System (NES) mwaka wa 1985, nĩ kĩambĩrĩirie kũgĩa na maũndũ ma mũtaratara wa mĩthaiga ya mũthako ũcio. Ici nĩ hamwe na marĩgũ na managĩ matugaga mũgũkũ na mahinya ngũrani ta gũikia nĩmbĩ na gũtunguha. 

Mũkũĩkũ wa *Super *Mario**'  nĩ gĩcunjĩ kĩa gatũndũ ka Mario,  ĩrĩa ĩkoragwo na mĩthemba ĩngĩ ya tĩi  cia mĩthako na [[Iganda cia ũharũkia]] ta thinema, [[Terebiceni]], nyaharũkia cia mburio, na indo cia kũgũra. Makĩria ma hũra ngingiri 430 cia ''Super ''Mario**' nĩ ciendetio thĩ yothe, na nĩcio igacũgĩrĩria gũtuĩka mũtaratara wa gatandatũ wa kũendia wega wa tĩi cia mĩthako, thutha wa mũtaratara ũrĩa mũnene wa Mario, mũtaratara ũrĩa wa *[[Tetris]]*, mũtarata wa Call of Duty, mũtarathi wa tĩi wa *Pokémon*, na *Grand Theft Auto*.&nbsp;
Hĩtahĩtano ya ngari

Hĩtahĩtano ya ngari kana nĩ metungumania ma kũhĩta (kũgwata)  kĩama kĩmwe nĩ kĩama kĩngĩ, mĩhang'o ĩtabarũkaga mabaara-inĩ na mĩbutĩti,  kaingĩ ĩrĩ mĩahũ ya itungati ikĩrũnda njangiri kana imaramari ( ũrirũ ũrĩa wĩtagwo 'ngũndi-cinya' na rũthiomi rwa Kĩbaata rwa Bũrũri wa Kĩrĩnyaga nĩrwo 'Sheng' kana -Theng'i- ). Kũingĩha kwa iganda cia ngari maturanguru-inĩ ma 20 nĩ matheremie ũiyũkia wa ngari cia mũndũ kĩũmbe, na ũndũ ũcio ũgĩtũma gũkorũo na wongerereki wa eki naĩ arĩa marenda kwĩehuta borithi marĩ na ngari ciao kana ngari cia wĩici. 

Hĩtahĩtano cia ngari kaingĩ nĩihumbagwo kĩmũrĩ nĩ nyũmba cia mohoro magĩtaha kuma kĩmemeiya  kĩa ngari cia borithi, ndege cia borithi na ndege cia ũhoro iria ciarũmagĩrĩra hĩtahĩtano icio. Ningĩ hĩtahĩtano cia ngari nĩ thoome ĩna gatũ Iganda-inĩ cia ũharũkia na eroreria nĩũndũ wa njacĩ na thing'a ciembembagia gĩcanjama o hamwe na gĩthimba kĩa ũgwati wa gũthiĩ na ngari na ihenya, na nĩ ũndũ ũcio nĩ ũndũ ũkoragwo ũhũthĩkĩte mũno kũokia wa mabuku ma ng'ano cia icanjama, na makĩria gũtitika maũndũ ma thinema na mĩthako ya tĩi.