open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gĩthũũya Meru

**Ithũũya Meru** nĩ nyoni iria ikoragwo Abĩrika, Asia na Melanesia kuuma gwũciĩ ya **Bucerotidae**. Itarie na mũkanye mũraihu na rũhĩa rũracunjuraha na kĩmanjĩka gĩkĩ kaingĩ gĩkoragwo na marangĩ mena cama wa riri njerũ. ũũũare characterized by a long, down-curved bill which is frequently brightly coloured and sometimes has a horny casque on the upper mandible. Hornbills have a two-lobed kidney. They are the only birds in which the first and second neck vertebrae (the atlas and axis respectively) are fused together; this probably provides a more stable platform for carrying the bill. The family is omnivorous, feeding on fruit and small animals. They are monogamous breeders nesting in natural cavities in trees and sometimes cliffs. A number of mainly insular species of hornbill with small ranges are threatened with extinction, mainly in Southeast Asia.


File:A_waldeni_flying.jpg|Ithũũya Meru('Kalaw' na rũthiomi rwa Philippines) ya Kĩongo Gĩtune yonekanaga bũrũri wa Philippines
File:Naturalis_Biodiversity_Center_-_MMNAT01_AF_NNM001000157_001_-_Natuurkundige_Commissie_voor_Nederlandsch-Indië_-_Bird_species_-_Art.jpg|Haha tũkona ũcori wa matuura nguru ma 19 ma Gĩthũũya Meru nyamunyi(huria) , Indonesia.
File:Kampilan_hilts_moro_philippine_swords.jpeg|Njora cia  kampílan swords from kuuma Philippines ina hanya cia *kalaw* (ithũũya meru)
Mwehuto (Kati)

Mwehuto(kana 'kati' na rũthiomi rwa Gĩthweri na 'muvare' na rũthiomi rwa Shona) nĩ mũthako wa kũnyuguta mũbira na itanya rĩa kũhutia mũng'ethani na mũbira ũcio, o mũthaki nĩ abatie kwehuta ndakahutio na nyuguto ya thũ.
Ndarugo ya Mũgathĩ (レンガの鎖)

Ndarugo ya Mũgathĩ (') nĩ ibuku rĩa mathandũkũ mathegeanu rungu rwa  rũrenda rũrĩa rũrathiĩ na mbere na kũingĩha **managĩ** (レンガ na rũthiomi rwa Kĩnihoni) iria ciohanĩtio wega hamwe kũgerera mahũngũ ma kĩriga('cryptographic hash' na Kĩngeretha). O kĩnagĩ(*ndarugo*) kĩrĩ na kahũngũ ka ndarungo ĩrĩa ya mbere, mbuurio ya kahinda na ũhoro wa kaing'ainge(*transaction*). Na tondũ o ndarugo ĩrĩ na ũhoro wĩgie ndarugo ya mbere, mĩkũĩkũ ĩno ĩkoragwo ĩkĩũmba mũkanda ũrĩa ũnyitanagia managĩ maya ta mũgathĩ, na o ho ndarugo ĩrĩa ĩgũkorwo ingĩtũngana na kũrika mũkwa ũyũ ĩkagwatana na mũkonyo-inĩ mũgathĩ. Kũrĩ ũgwo, ndarugo ya mũgathĩ nĩ ĩrĩ na ũkarĩ wa gariũra nĩ amu, o rĩrĩ kĩnĩga kĩarika mũkonyo, ũhoro ũrĩ ndarugo-inĩ ndũigana kũgariũka hatarĩ ngariũra ya ndarugo icio ingĩ ciothe thĩ-inĩ wa mũkũĩkũ na ũrataa wa rũnda gwĩtĩkĩra ngariũra ici. 

Karirũi ka kũgariũra ndarugo cia mũgathĩ getagwo ũcakũri(forking).

Kĩhumo kĩa mbere gĩa ndarugo ya mũgathĩ yaririmbũkirio na Mũndũ ũmwe (kana gĩkundi kĩa andũ) rungu rĩa rĩtwa Satoshi Nakamoto mwaka wa 2008. Nakamoto nĩ aahũthĩrire njĩra ya kũhingia mũtaratara ũcio na njĩra ya kũhũthĩra njĩra ya mbia cia hũngũ na mbuurio ya mahinda hatarĩ bata wa rũhonge rũragũre na o ho akĩthindũria ũthandũkia wa kĩriga kũramata mũiyũkĩrĩre wa ndarugo  kũrĩ mũgathĩ.  Mbia cia nyariga igwĩtwo Bitcoin nĩcio ciarĩ ũmanĩrĩra wa irigithathi wa ũhũthĩki wa ndarugo cia mũgathĩ kũrĩ mũingĩ.
Gĩcakũri (ndarugo cia mũgathĩ)

Thĩinĩ wa ndarugo cia ũcakũri, gĩcakũri no gĩtaũrwo na njĩra itiganĩte ta:

* "Ũrĩa ũgĩkĩka rĩrĩa ndarugo ya mũgathĩ ya iyũkia  njĩra igĩrĩ cia gũthiĩ mbere",
* "Ũgarũrũku wa kĩrĩra", kana
* Ũriru ũkĩhanĩka rĩrĩa ndarugo igĩrĩ ĩrĩ na ukarana wa ũraihu.  

Icakũri ikoragwo na ũruuna tondũ mĩahũ ngũrani nĩ ĩrabatara kũhũthĩra mawatho ma nduka ĩmwe nĩ getha gũkindĩra matwĩka ma ndarugo ya mũgathĩ. rĩrĩ mĩahũ ĩtarĩ na kĩrĩko mĩgathĩ ĩngĩ ngũrani no ĩguũrĩke. Ona korwo njakũri imwe nĩ cia itĩna inini nĩ harĩ iria ciĩkindaga kaimana. Cĩa gatĩna kanini ĩhanĩkaga rĩrĩa rũrenda rũtaigana gũkinyĩra kĩrĩko mũtaratar-inĩ mũthegeanu. Ona korwo njakũri kaimana (thutha wa ũgarũrũku wa kĩrĩra) nĩ hũthĩre kũrikia maũthindũkio merũ thi-inĩ wa ndarugo ya mũgathĩ, nĩ harĩ rĩngĩ ihũthĩkaga na imaramari gũkungia waara ota ũrĩa gwatũkire ciira-inĩ wa  Ethereum na Ethereum Classic, or kana kwehuta ngũngũni cia nenda ta ciira-inĩ wa gĩcakũri kĩa tarĩki  6 August 2010. &#x5B;**'&#x5D;</sup>

== Thĩ-inĩ wa ũnduire ==
Ibuku-inĩ rĩa [[Francis Njũgũna Gĩchimũ]] 'Aluminomics' rĩrĩa andĩkire thutha wa ibuku ria '[[Tribe, Bride and Bribe (2015)|Tribe, Bride and Bribe: the ethics report (2015)]]' mwandĩki nĩagwetete ndarugo cia mũgathĩ akĩbara ũhoro ũkonie wĩicĩri, wĩici, ũmaramari na ũtoi.

Anaandĩka agĩĩtirania na mbũthĩ ya Arthur Schopanhauer kuma ibuku-inĩ rĩa Parerga und Paralipomena  ' **Zwei Chinesen, die durch Europa reisten, besuchten zum ersten Mal ein Theater. Der eine studierte unentwegt die Bühnenmaschinerie und fand heraus, wie sie funktionierte. Der andere versuchte, trotz seiner Sprachunkenntnis, den Sinn des Stücks zu ergründen. Hier begegnen wir dem Astronomen und dem Philosophen**.'  ''[[China|Achaina]] eerĩ macera gũtwĩkania [[Bururi wa Rũraya|Mabũrũri ma Rũraya]] ĩrĩ rita rĩao rĩa mbere nĩmatũngire mũro wa [[Tĩi (video)|thinema]]. Rĩu ũmwe ambĩrĩirie kũthũrima ũrĩa macunguruma matacũkagia makinya na akĩmenya ũrĩa ĩrutaga wĩra. Na ũcio ũngĩ, ona atakũmenya rũthiomi nĩetungumanagia gũtaũkwo na nongorio ya mũthako. Haha twĩna [[Thoome wa Gwĩthĩ|mũnjata]] na [[Mũndũ Mũgo (Philosopher)|Mũndũ Mũgo]].''

**Njũgũna akĩandĩka: Ahĩndĩ eerĩ maroraga mabũrũri ma Birimbinũ na Thai ũmwe wao nĩateretanagia agĩtaũko na maheria ma arĩa manyitagwo na ũmaramari na wĩici ũcio ũngĩ akĩmuramura ũrĩa arĩa matiigana kũnyitwo maiyũkagio.  Wa mbere nĩ Mũteti; wa keerĩ nĩ mũndũ mũgo.'''

Nĩ ahũthĩrire ngerekano ĩno kwonia ũkungia waara ũrĩa waya kũhanĩka nenda-inĩ cia ndarugo ya mũgathĩ.
Thiirĩ

Thiirĩ ('gowi' na rũthiomi rwa Gĩthũruo ) nĩ wĩigĩrĩrĩki ũrĩa Mũndũ, mũkobi, abatie kũrĩha kĩndũ anahoya (kaigĩ ĩrĩ mbia) mũkoberani kurigana na kĩrĩko managĩa. 

Gĩĩko gĩa kwĩtia thiirĩ gwĩtagwo kũrandũra.
Rĩĩthi

Rĩĩthi  (***'RPM***', RPM, rev/min, **r/min**, kana **r⋅min<sup>−1</sup>**) nĩ kĩo kĩa ũbĩrĩrĩki wa mĩro ĩrabĩrĩrĩka o ndagĩka. Rĩthi ĩmwe na kĩmonimoni nĩ *HERTZ* ngorio mĩrongo ĩtandatũ kana 1/60 hertz.
Mũguongo

Mĩguongo nĩ magego marahũmĩrĩka magĩkũraga nginya nja ya kanua ka mĩthemba ĩmwe ya Nyamű cia iria. Kaingĩ nĩ mĩthangiri ya nyamũ ta ngiri, nguũ, ona njogu.
Mũgũka

Mũgũka (igetwo ***Catha edulis*** na Kĩratini ona mĩraa na 'jabaa' na thiomi cia Kĩbantu**)**, o ho nĩ ĩmenyagwo ta chai ya ndorobo, makĩria thĩinĩ wa Abirika ya Mũhuro, nĩ mũtĩ wa mĩmera ya kũruga wa East na South-East Africa. Nĩ ĩkoragwo na rũgano rwa ũrĩmĩ kacigo ka  Harar (irathĩro wa Ethiopia Mahinda maya tũrĩ) na thutha ũcio ĩgĩcoka ĩgĩcoka bũrũri-inĩ wa hakuhĩ wa East Africa na Southern Arabia, na mũno mũno Yemen. Mĩmera ĩyo ĩrehagwo nĩ arĩmi na ĩgathũrũo thoko-inĩ ĩkahunjio ta kĩndũ kĩthagumio gĩa kũcanjamũra.
Njũgũ

Njũgũ (***Arachis hypogaea*** na Kĩratini kana Nzũũ na Gĩikamba), nĩ Mũmera wa ũkũrithagio nĩ ũndũ wa mbegũ ciao cia kũrĩa, iria ikoragwo thĩinĩ wa makoni mao ma thĩ.
Fela Kuti

**Fela Aníkúlápó Kútì** (Yoruba: [fɛ̄lá āníkúlák͡pó kútì];  Olufela Olusegun Oludotun Ransome-Kuti; aciarirwo 15 mweri wa ikũmi 1983 na agĩkuua 2 mweri wa kanana 1997) aarĩ mũini na mũthungara wa ũteti wa Nigeria.  Nĩatĩkanĩtio ta mũrutani mũnene wa karirũi ka. Afrobeat, ũthondeki rwa nyĩmbo rwa Nigeria rũrĩa rwatembanagia funk ya Amerika jazz ya Abĩrika.
Gĩthũngĩ (Irĩnga)

**Gĩthũngĩ** ('Kamidana' na rũthiomi rwa Nihoni) no ĩkorwo na nongorio ya:

* Gĩthũngĩ (kĩbũyũiya), ũthiũ mũtiranu wĩtungumanu nyaratete ũhũthĩka kwara na kũiga indo.

## Ũhũthĩri ũngĩ

* **Gĩcicio kĩa Gĩthũngĩ**, mũthaiga wa gũkenga ũmanagĩrĩragwo nja ya ndirica kũririmbũra ũtheri nyũmba na ũtheri wa riũa.
* **Gĩthũngĩ** (Gĩtaratari), mũtaratara wa mũngurario wa mũhũthĩri wa mũbuto wa mũngũngurio wa NeXTSTEP
* **Ũ[[mũoyo]] wa gĩthũngĩ** ũraihu kana gatĩna karĩa indo irabutha igĩkorwo ikĩonjorithiokana ikĩrĩo 
* **Gĩthũngĩ kĩa como**, mũtaratara wa ũranyau wa wonjoria wa ng'ũndũ
Ngarariga

Thĩinĩ wa thoome wa Mbũgĩ, ngarariga nĩ Ũrirũ, kaingĩ wa Kĩhĩnwa, wĩna mĩonere na mĩigwĩrĩ ya in indo kana Nyamű hatarĩ na ngora ya thithi ici. 

Thĩinĩ wa gĩthomo, kiugo "ngarariga" nĩ kũrĩ nongorio ya:
Interahamwe (Aterahamwe)

**Interahamwe** (ibuku-inĩ rĩa Mahĩndĩ ma Kĩmathi macanĩtwo ta "ahũtu materetahamwe" kana "aterahamwe") mbũtũ ya rũrĩrĩ wa Aahutu wĩ mathoithaga mabũrũriinĩ Rwanda, Democratic Republic of Congo na Uganda.
Kaunti ya Malipo

**Meneriko ya Malipo** (Gĩchina: 麻栗坡县; pinyin: ) nĩ kĩcigo kĩa ũnyabara wa Wenshan Zhuang na Miao Autonomous Prefecture, mwena wa mũhuro wa irathĩro wa Yunnan, China, na nĩ ĩhakanĩte na meneriko ya Ha Giang mwena wa mũhuro wa irathĩrio.
Rũthiomi rwa Gĩcũthũ (Sesotho)

Rũthiomi rwa Cũthũ (), rũrĩa rwĩtagwo Sesotho (/sɪˈsuːtiː, sə-/) , kana *Sesotho sa Borwa*, nĩ rũthiomi rwa mbanũndũ rwa mwena wa ithererwo rũrĩa rwaragio Rĩcũthũ (Lesotho), ta rũthiomi rũu rwa Bũrũri, na Abirika ya Mũhuro, kũrĩa rũrĩ mburio ta rũthiomi rwa gatohero .

O ta thiomi ciothe cia mbanũndũ, rũthiomi rwa gĩcũthũ nĩ rũthiomi rũrĩa rũkoragwo na mĩatĩrĩro ya ũgathĩrĩro Karundu, na rũhũthagĩra mĩkongoe mĩingĩ na ngerũro na mawatho ma carara gwaka ciugo ginyanĩru.

## Ciugo imwe
**Mosotho** *(mũcũthũ)* - Mũndũ

**Basotho** *(mbacũthũ)* - Andũ
Mũciĩ wa Leibniz wa Kukurera (Leibniz-Rechenzentrum)

Mũciĩ wa Leibniz wa Kukurera (**LRZ**) (Kĩnjĩrĩmani: Leibniz-Rechenzentrum) nĩ mũciĩ wa kĩhũngĩro kĩa Kukurera gĩa Gacĩgĩ ka Garching hakuhĩ na itũũra rĩa Munich, na gĩthiaga na mbere kũrũmbũiyo nĩ **Bayerische Akademie der Wissenschaften (***Thukuru wa [[Ngoingũa (Thayathi)|Ngoingũa]] na [[Ũmbunũndũ (Ubuntu)|Ũmũndũ]] wa 'Bayerische*') *Bayerische nĩ kiugo kĩtabutagwo ta arĩithia a Ng'ombe. 

Mũciĩ ũyũ waiyũkirie rĩtwa rĩa Mũndũ Mũgo wa njĩrĩmani Gottfried Wilhelm Leibniz.
Gũkama

Gũkama kũruta iria (makama) kuuma nyondo cia  Nyamű ta ng'ombe, mbũri, andũ, ng'ondu, na ingĩ ta ngamĩĩra, mbarathi, na ndigiri. Gũkama iria no kũhoteke na guoko kana na mĩro (macini), na nĩ kũbataraga nyamũ ĩyo ĩkorũo ĩrĩ na ihu kana ĩciarĩte. Mũkami nĩ rĩtwa rĩa mũtabania wa igongona rĩu rĩa gũkama. 

## Gũkama na moko
Gũkama na moko nĩ njĩra ya kũmirũrũra  iria na moko kuuma nyondo-inĩ cia nyamũ, na kaingĩ ĩkaagwo na moko merĩ nĩguo kũtongoria iria thiinĩ wa ndoo. Ikinya rĩa mbere nĩ gũtheria nyondo na maaĩ mararu, ũcoke ũkunye kamoni ka nyondo na kaara ka gĩtuumbĩ na karĩa ka mworoto gũtĩrĩngĩra iria, na ikinya rĩa mũthia nĩ kũmira uroretie na thĩĩ o ciara icio ingĩkindũraga kũrutũrũra iria. 

## Gũkama mĩthaiga
Kiugo "gũkama" nĩ kĩhũthĩrĩtwo gũtaũra ũthũya wa mĩthaga kuuma kwĩ nyoka na mbũmbũi.
Njereri

Njereri nĩ ndwari  ya riitho ĩrĩa ĩcũngagĩrĩraga kĩbii kĩerũ kĩhana matu kana makama kũmanĩrĩra gĩcicio-inĩ kĩa  maitho kĩrĩa kĩrehaga gũkundera kwa nyiha kwa maitho. Njereri kaingĩ ĩkuũkaga o kahora na yaya kũgomera riitho rĩmwe kana mothe. Mathĩna marehagwo na njereri nĩ kuona marangi matarĩ macamu kana matheũku, kwona marundurundu kana kĩnũndũ, maroro ũtheri-inĩ, na mathĩna ma kwona ũtukũ. Ũndũ ũcio no ũtũme mũndũ agĩe na mathĩna ma gũtwara ngari, gũthoma na gũkũrana thiũ.  Gũkundera kwa muonere mwega gũtũme mũndũ akorũo na mogwati maingĩ ma kũgwa na ihooru.  Mwaka wa 2020 cira cia ũtumutumu  39.6% ciarehirwo nĩ njereri na o ho ciira 28.3% cia wonje wa kwona Thĩ ng'ima.

Njereri irehagwo na gũkũra kana mũciarĩre o ho ing'ũki ta kũringwo, mũrimũ wa cukari, ũthĩnji wa ritho, ũhũthĩri mũruu wa thigara kana njohi.
Rũthĩa

**Rũthĩa**(*'Kawaii*' na rũthiomi rwa Maũri) nĩ ciũga ciatĩrĩre cia ũhatha mũng'ethanĩru ĩkũrangwo ihingũrĩro-inĩ rwa kanua ĩhũthĩkaga kũgwata na kũthĩa irio.
Kanua

**Kanua** kana **Mũromo** nĩ gatoho ka mwĩrĩ karĩa Nyaműithũgũnaga na kũmeria irio, o ho no ho nyamũ irutaga mũgambo. Mwena wa nja kanua karĩ na makai, kĩori na kĩreru; mwena wa na thĩ-inĩ kanua nĩ karĩ rũrĩmĩ, Rũthĩa, Kĩni na Magego.
Magego

* **Magego ma andũ** marutanagia wĩĩra  na Rũthĩa na kĩĩni kũthũgũna, kũthĩĩa na kũthagumia irio na njĩra ya kũrenga, gũcitanuka na kũcimerio na ikinyĩre ciĩga ingĩ cia kũramata Mũoyo. Mũndũ arĩ na mĩthemba ya magego ta **mathũrũrũ**(nocio *thandambũirũ*) **mateterũ** (nocio cia *mitheko*) **mathangiri** (nocio *thegethi*) **Ngambucu** na **ngamburu**. Mathũrũrũ marengaga irio, mateterũ magatarũrania na magego ma ngambucu na ngamburu magatanuka irio.

## Rora

* Kanua
* Rũthĩa
Barigici

**Barigici** nĩ maũndũ marĩa ũrĩa matirie , no ti ũrĩa marecirio thutha wa gũkia mbugi manjarara. Thoome ngũrani cia gĩthomo na ndũire ngũrani nĩ mathugundaga ndirirũi ciganona cigiĩ barigici.
Thoroko

Thoroko (*cowpea* na Kĩngeretha) nĩ Mĩmera ĩkũragio o mwaka  kuuma mũciĩ wa ũtari wa Vigna. No gũkorũo ũrĩ mũrũngie, mũkungu, kana mũkũngũgũ.
Thoronjo (gĩkono)

Thoronjo nĩ nyeki ĩkũragio nĩũndũ wa gĩkono ciayo ingĩrĩĩka. Nĩ ta mũcere, ngano, Mũbebe, Mboco, Thoroko.
Ini

Ini('foie' na rũthiomi rwa Kĩbaranja) nĩ kĩĩga kĩbaata mũoyo-inĩ wa nyamű ĩtangakĩragamawĩra ta kũrũa marathioni na kũhũnga mĩthaiga ya ũguni kũrĩ nyamũ kuuma kwĩ irio. .
Gũikia mbugi mannjarara

Gũikia Mbũgĩ manjara nĩ urũriria wa thithi, mawigwi, na meciria na itanya rĩa kwĩtuga Ũhoro. Maũndũ macio no makorũo marĩ ma kũrigĩrĩria maũndũ marĩa meekĩkĩte tene, ta kũririkana maũndũ marĩa kuo no kũgariũra. Gũikia mbugi manjara nĩ gũteithagia kũkerũra mathĩna  a gũtonyia rũmumutho thĩ-inĩ wa tabarĩra ya matomo.
Mũtwe (kĩongo)

**Mũtwe** (kana kĩogo) nĩ gĩcunjĩ kĩa nyamű kĩrĩa gĩkoragwo na matũ, tombo, maitho, Iniũrũ, rũthĩa , na kanua, o gĩothe kĩrĩ na wĩra wayo ta kuona,kũnungĩra na gũcama. 

Kĩũga kĩa mũtwe kĩũmabgwo nĩ Ngũngũ.
Rĩ (99942 Apophis)

**Rĩ (99942 Apophis** gĩturwa kĩa cebecebe kĩa **2004 MN4**)) nĩ nyuria ĩranyugĩra hakuhĩ na Thĩ  na nĩ kĩndũ kĩngĩkorwo na ũgwati mũnene mũno, na kĩarĩ na warie wa mita 450 na mita 170. Acũthĩria nĩ mateyanĩire ũhotekeku wao kũgũtha thĩ mwaka wa 2029, rĩrĩa ĩrererera hakuhĩ thĩ na ũraihu wa kilomita 38,000 igũrũ rĩa thĩ. Ningĩ nĩ ĩgakorwo ĩgĩkuhĩrĩria mweri na njĩra ya gũgerera kilomita 96,000 kuuma igũrũ rĩa mweri.&nbsp;&nbsp;
Mweri

**Mweri** nĩguo ngomongo ya mũmwe yaThĩ. Nĩ ithũrũka  thĩ na ũraihu wa kilomita 384,399 (238,854 mi),  ũgwete ta maita 30 ma ũgwete wa thĩ.

## Matiema ma kwonekana kwa mweri
Mũrwagatho (tangawithi)

**Mũrwagatho** (kana **tangawithi''<nowiki/>' kuuma [[Gĩthweri]] '[[:sw:Mtangawizi|***Mtangawizi*''']]') nĩ mũmera ũrĩa mĩri yayo ĩhũthĩkaga mũno gũcamithia irio na ta mũthaiga wa kĩũndũire ya Ũrigitani.
Iniũrũ rĩa mũndũ

**Iniũrũ rĩa Mũndũ** nĩ kĩĩga kĩa mũndũ kĩhũthĩka kũhuhia na itanya rĩa kũingĩria na kũruta mĩhũmũ. Rĩkoragwo rungu rwa riitho na igũrũ rĩa kanua.
Alphonse Mucha

**Alfons Maria Mucha** (Czech: [ˈalfons ˈmuxa] i; 24 July 1860 - 14 July 1939),[1] wĩtagwo **Alphonse Mucha**, aarĩ mũokia, mũhaki rangi na  mũharĩrĩria wa mbica wa Bũrũri wa Czec. Arĩ mũikari wa Paris hĩndĩ ya Art Nouveau, nĩamenyekire mũ na makĩria cia Sarah Bernhardt. [5]
Nviiri the Storyteller

**Nviiri Sande** (ũrĩa acirirwo 19 Mworia Nyoni 1991), rĩa njũng'wa wĩtagwo Nviiri the story teller nĩ mũini na mwandĩki wa nyĩmbo kuuma Kenya. Mwaka wa 2019, nĩ aanyitire ũmenyo mũingĩ thutha wa kũingĩra na Sol Generation Records na kũruta rwĩmbo rwa Extravaganza.

## Ngoga na Iheo

### Nviiri ndaigana kũhota no nĩ mũgwete ngoga-inĩ ici
Mũnyonyoga

***Mũnyonyoga*** nĩ mũthemba wa mũmera ũrĩa ũrĩ kwo Abĩrika ya Kĩambura-inĩ. Nĩ mũmera ũkoragwo na mũkũrĩre wa mũkũngũgũ na mathangũ ma kũnyeni kana ngoikoni na mahũa matune na matunda makarakũ.

## Maũhothi

* Rũhanya rwa Nene wa Kabirũ
Riitho

**Riitho** nĩ kĩĩga kĩa mathithi kĩrĩa kĩhotithagia nyamũ kuona ũhoro wa mĩonere. Nĩ yururagia ũtheri na kũũgariũra ta mĩkiha ya thitima ĩgĩtaũrwo nĩ tombo. 

Njuiri iria icunjurĩte kĩmoni-inĩ kĩa ritho ciĩtagwo rũkobe (ngobe). Nacio iria irĩ igũragũrũ igetwo rũbutu(mbutu).

Maitho makoragwo igũrũ wa iniũrũ na rungu wa gĩthithi.
Mũgagatio

**Mũgagatio** (*Tamarindus indica* na kĩratina) nĩ mũtĩ ũkoragwo na matunda marĩa mangĩrĩo, na nĩ wa gĩcigo kĩa Abĩrikana nĩ ũmenyagwo mũno Asia. Mũhĩrĩga wa Tamarindus nĩ Fabaceae na kĩratina.
File:TamarindSeedling.jpg|mbegũ
File:Tamarind_flower_vijayanrajapuram_02.jpg|mahũa
File:Tamarindus_indica-flowers.jpg|ihũa
File:Tamarindus_indica,_leaves,_pod.jpg|Mathangũ na Gĩkoni kĩa matunda
File:Tamarind_clara.jpg|Mũgagatio ũrĩ Santa Clara, Cuba
Ngingo

Ngingo nĩ gĩcũnjĩ ya mwĩrĩ wa Nyamű kĩnyitanĩtie mũtwe na gĩthũri. Nĩ ĩkoragwo na ngaĩ hamwe na mũmero.
Matharũ (Thũkũma)

**Matharũ** nĩ irio ya Abĩrika ya Irathĩro, irũgagĩragio na itũngũrũ na mĩkurugucu ĩngĩ. Kaingĩ ĩihũragwo na ngima(kuuma mũtu wa mbembe).
Gĩtoero

Gĩtoero nĩ irio ithodeketwo na nyama kana nyeni, matunda na mĩtĩ ĩngĩ kũrũmbũiya ũrĩĩa wa mũcere kanamũkimo.
Bukubuku

Thĩinĩ wa maũndũ maokia ma ũrugi, bukubuku nĩ  mbegũ, matunda, mĩri, rũthongo, kana kĩndũ kĩngĩ gĩa mĩmera kĩhũthagĩragwo kũcamithia kana gũtuga irio rangi kana mũtararĩko mũna.
Kĩcebecĩĩgĩ

Kĩcebecĩĩgĩ nĩ kiugũ kĩhũthĩkaga ta kĩaga kĩa mĩgwate ya Ũteti na itanya rĩa kũnyamaria kana kũherithia. .

Ngerekano nene cia kambĩ ta ici nĩ ciũgo cia Ngeretha na Njĩrĩmani(Nazi) hingo ya Mbaara ya Thĩ.
Mbũgũigũ

**Mbũgũigũ** (kana **Ithaguta rĩa [[Mbũgĩ]]**) nĩ kĩmũrĩ kĩa itĩna inyinyi kĩgariũre nĩũndũ wa kũhũthĩra mĩthaiga ya ndũgũgio ta LSD, mescaline, makuno ya psilocybin, kana DMT. &#x5B;**&#x5D; .
Rũondo

Rũondo nĩ mathaganio ma mabuku, na hihi indo ingĩ na maharũko, iria cionekaga nĩ andũ arĩa marĩ na kĩhengere kĩa thambo kũna.
Kĩondo

**kĩondo** nĩ mũhuko wa indo iria ciũmbĩtwo na moko na ciũmbĩtwo kuuma mwogotherero wa ndigi kana mĩũnũro ya rũa.
Ũrebeta

**Ũrebeta/ũrebeti** (***Thothokiso*** na rũthiomi rwa **[[Abĩrika ya Kuthini|Kĩcũthũ]]**) nĩ mũthemba wa wokia wa kũandĩka kana kũng'ung'uana ũrĩa ũthĩraga mathaga na ngemi kaingĩ cia mĩtugo ngarakubu ya thiomi kũririmbũra nongorio ndikandikĩru kũrĩ iria cia ũndũire. Mwandiki wa irebeta etagwo mũrebeti. 

## Ngerekano
**<u>Irebeta rĩa Vicente Garrido 1995</u>**
Mweri (gatĩna)

**Mweri** nĩ gatĩna ka kahinda karĩ na tĩmĩrano na mokomongo wa kĩndũire wa nyaingĩ ya Mweri. Gayũkanio ya mwaka mĩtaratara-inĩ ĩkoragwo ĩkĩrũmbũiya mĩeri 12.
Iria rĩa Nkugute (Rutoto)

**Iria rĩa Nkugute,** rĩngĩ rĩĩtagwo Lake Rutoto, nĩ iria rĩkoragwo Rubirizi District, Uganda. Rwĩ kũu gĩthima-inĩ kĩa Ndumbĩrĩ ya Bunyaruguru. Nĩgatuĩkĩte handũ ha ng'ano cia mwarunye cia ũndũire ciĩgie kĩhumo na mĩtugo yarĩo.
Iria rĩa Mburo

Lake Mburo nĩ iria rĩa Maaĩ matheru Ithũĩro rĩa Uganda thiĩ-in wa rũnyanjara rwa Lake Mburo National Park. Nĩ gĩcunjĩ kĩa gĩcigo kĩu, kĩmenyitwo nĩ ũthaka wa gĩcigo na ũingĩ wa indo cia Mũoyo na iria itarĩ.

Mĩthemba ya Nyamű ta Wambũi Mĩcore, Mbogo,ngiri, na mĩthemba mĩingĩ ya nyoni.
Barabara ya Thĩka

Barabara ya Thĩka (na mũno ĩtagwo Thika Superhighway) nĩ barabara ya njĩra inyanya na ikũmĩ na igĩrĩ kũmwe na kũmwe. Nĩ ĩnyitanagia itũũra inene rĩa Nairobi na itũũra rĩa maganda rĩa Thĩka. Thika Road nĩ ĩkoragwo na kilomita 50 cia barabara ya A2, ĩrĩa ĩkoragwo ĩrĩ gĩcunjĩ kĩa barabara ya Cape to Cairo.
Gĩthithi

Thĩinĩ wa thoome wa ngũngũ ya mũndũ, gĩthiithi nĩ gĩcunjĩ kĩa kĩongo kĩrĩ igũrũ wa riitho na rungu wa Rwototia(kĩrĩa kĩ njuĩrĩ); o ho gĩthithi nĩgeterete na mahĩndĩ ma mũkua tũhũ mĩena yĩrĩ.
Rũhonokero rwa Nũgũ Icingĩrĩra rĩa Ngamba

**Rũhonokero rwa Nũgũ Icingĩrĩra rĩa Ngamba**  nĩ gĩcigĩrĩra kĩa Uganda, kĩrĩa kĩheanagwo gũthaitĩra nũgũ ngoriai  cia mwena wa irathĩro iria cihonoketio nĩ Uganda Wildlife Authority. Ciana nyingĩ cia nũgũ icio nĩ ciarutirũo kuuma kũrĩ aguĩmi a nũgũ na itiigana kwĩrica ingĩkacokio mũtitũ.  Gĩthaka kĩu nĩ gĩtuge mũkonde nĩ rũhonge rwa ũrũmwe wa Njama ya kũmenyerera nyamũ. Global Federation of Animal Sanctuaries.
Kĩboira

**Kĩboira** (no ĩtagwo '***birinji***' kuuma kĩngeretha **'fridge**'), nĩ ĩmwe ya cia mũciĩ cikoragwo na ndũkũyũ ĩna mbombo ya kũthamia ũrugarĩ kuuma thĩĩ-inĩ wa kabati ko nginya nja, na itanya rĩkuhehia mwena wa nathĩĩ-inĩ. [1] Kũboira nĩ karirũĩ ka bata mũno ya kũiga irio thĩ yothe. Wega wa marĩgu ma gũbutha nĩ mateithĩkaga mũno me marinde Kĩboira-inĩ, nĩ amu, ũciarithia wa ciumbe  mingini nĩ ũhukaga na njĩra nene riera-inĩ rĩa ũrugarĩ munini, na gũcungĩrĩra kũkundera kwa gũbutha kwa irio..
Maigoya

**Maigoya** (kana '***ticũ***' kuuma Kĩngeretha **'tissue**')   nĩ ithangũ rĩhũthĩrĩtwo gũtheria bibũi na gĩcigo kĩrĩa kĩrigiicĩirie itina (na thutha wa kũmĩa), ona gũtheria gĩcigo kĩa nja kĩa gũthuguma.
Mũigoya (Coleus barbatus)

***Mũigoya (Coleus barbatus***, o na nĩ ũmenyagwo na marĩĩtwa ma tene ma ***Plectranthus barbatus*** na kũhĩtithia ***Coleus forskalaei)*** ), nĩ Mũmera wa ithaka cia tropika. .
Rwototia

Rwototia nĩ gĩcunjĩ kĩa kĩongo harĩa njuĩrĩ ya mũtwe ĩgĩkũraga. Ĩkoragwo na ngothi, icoki cocoki na  mahĩndĩ ngũngũĩ.
Ngĩma

Ngĩma nĩ rĩa ũkarana rĩroota nyamű ihana Mũndũ kana nũgũ no nĩ irĩ mũting'oe.

## Ndũgũ na andũ

Mĩhĩrĩga mĩingĩ ya ngĩma nĩ igagwo ta nyamũ cia rimũtha, ingĩ ta nyamũ cia ũthuthuria wa Thayathi kana ng'endo cia nyuranyura. 

O ho nĩ cĩhũthaga mĩhaũ-inĩ ya ũkenia na ũgendi ona ginya gũteithia andũ mena mawathe.

Icigo-inĩ ingĩ ngĩma nĩ gĩtango kĩrananga mĩrĩo na mĩhang'o ĩngĩ ya andũ.
Njekĩma

**Njekĩma** nĩ kamuura gaceke ka riitho ka nyamũ nyingĩ karĩ wĩra ya kũrũmbuiya ũgwete na kĩruno kĩa nje, na amu, ũtheri ũrĩa ũkinyaga gĩkubĩ-inĩ(***'retina***' na kĩngeretha).Rangi wa maitho ũmenyithanĩtio nĩ njekĩma.

## Kĩhumo
Kiugo "njekĩma" kiumanĩte na 'nje' kiugo gĩa mũrimũ wa maitho Njereri; na Ngĩma.
Nje

Nje nĩ kĩceng'ũro gĩkoragwo gatagatĩ ka irisi ya maitho ĩrĩa kĩhotithagia ũtheri kũhũũra gĩkubĩ.
Ngũngũ

Ngũngũ, nĩ mũthore ũnyitaga tombo ya nyamű na o ho ĩkatuga kĩongo kĩũga kĩayo.     

Ihĩndĩ rĩrĩa rĩgwatagia ngũngũ na Mũnyigi rwĩtagwo rũkamburucu.
Ũcekĩma

Ũcekĩma ('***Igba-boi***' na rũthimi rwa Igbo)  nĩ mũtaratara andũ mena ũgo kũnyonyonga arutwo kũthĩa ũtuuri kana wonjoria marĩ wĩra-inĩ. 

Kĩhumo kĩa kiugo gĩkĩ nĩ kĩgico kĩa Riitho gĩtwago Njekĩma.
Rũthinwa

Gĩthinwa nĩ gĩthithi kĩa ũthiũ gĩthondekagwo na mĩnyonyo ya kanua gũcunjuria mĩthia ya mĩromo kũrora na matu-inĩ.

Andũ-inĩ, rũthinwa rũkoragwo na nongorio ya gĩkeno, kwĩraha kana kũrimũtha.
Rũrĩmĩ

**Rũrĩmĩ** nĩ gĩcunjĩ kĩa kĩĩga kĩrĩa gĩkoragwo kanua-inĩ ka Nyamű. Nĩ rũhũthakaga kũmanda irio igĩtanukwo na gũteitherĩria kũmeria. Rũrĩmĩ nĩ rwo rũhotithagia gũcama. Rũrĩmĩ rũkoragwo rũrĩ rũigũ nĩũndũ wa mata. Rũrĩmĩ nĩ rũhotithagia rwario wa andũ na rwanio rwa nyamű.
Gũtũ

Thĩinĩ wa nyamű cia magũgũ, gũtũ nĩ kĩĩga kĩrĩa gĩteithagia kũthikĩrĩria na gwĩtiria. Gũtũ nĩ kũrĩ na matiema matatũ: gũtũ kwa nja, gũtũ kwa gatagatĩ na gũtũ kwa thĩinĩ.. Tondũ **gũtũ** kwa nja no kĩo tu kĩonekaga , kiugo "gũtũ" kaingĩ gĩtaaragĩria gĩcunjĩ kĩa nja (kĩmone) tu.

Uuge wa '***[[Mũndũ]] wĩ gatũ***' ũtaũrĩkaga ta ***mũndũ wĩna ngumo***. O ho uuge  wa kwĩra mũndũ ***<nowiki/>'he gũtũ***' ũkoragwo na nongorio ya '***thikikĩrĩa***'
Gatũndũ ka bũrũri wa Misiri ka mũbira wa magũrũ

**Gatũndũ ka bũrũri wa Misiri ka mũbira wa magũrũ**  (kĩharabu: منتخب مصر لكرة القدم), arĩa mena mbũkio ya **'Baraũ**' ), nĩo marũgamĩrĩire bũrũri wa Misiri Mũbira wa magũrũ wa kĩmabũrũri. mũbira-inĩ wa mbaara wa arũme, na nĩ matongoragio nĩ rũhonge rwa Egypt Football Association (EFA), rũrĩa rũrũgamĩrĩire mũbira ya bũrũri wa Misiri.

Misiri nĩyo gatũndũ ka tene mũno ya gĩtarũ kĩa Abĩrika na nĩ ĩhotete kũhootana hĩtahĩta Africa Cup of Nations maita mũgwanja. Gĩkundi kĩu kĩarĩ na meumĩrĩra matatũ ma FIFA World Cup na nĩ gĩarĩ gĩkundi kĩa mbere kĩa Abirika  kũingĩra kĩhĩtahĩtano-inĩ kĩu.
Thathi

**Thaathi** (kana '*thubu*' kuuma kĩngeretha ***'soup***') nĩ irio ndweku ithondekagwo maaĩ-inĩ marĩa nyama, Ciũngũyũ, kana mboga icamũkĩiro ho kwa kahinda. Nĩ ũnyuwagwo wĩ wiki kana ta gĩtoero ona kana kũhũthĩka kũharĩrĩria mũcũthi kana irio ingĩ.
Mũbaũ

Mũbaũ nĩ rũciaro rwa mĩthemba makĩria ma 700 ya Mĩmera ya mũciĩ wa ũtari wa kĩratina wa Myrtaceae.
Thaho ya biba

Thaho ya biba nĩ njĩra thĩĩ-inĩ wa mwĩrĩ wa nyamű ĩrĩa ĩtongorokaga kuuma kanua ginya bibũi. Thaho ĩno ĩrĩ na ciĩga nene ta mũmero, na mara. Irio cioyagwo kanua-inĩ ĩgabibũrwo gũtaha hinya, na mathethwa magarutũrorwo ta mai.
Kĩmandũro

**Kĩmandũro** mũtaratara ũrĩa ũgariũria wa 'gĩthithi' kĩa  itũũra ũtabarũkaga kũgerera gũkinya kwa aikari a ũtonga na ũingĩ wa wĩigithia.   

## Kĩhumo
Kiugo gĩkĩ kĩnahũthĩka Ibuku-inĩ rĩa Mahĩndĩ ma Kĩmathi mũbirarũ makĩthaka ndama na mũkaraũ akĩmũtarĩria gatama gake kangĩrũga gake, karũge nĩ 'kamande' na 'kamandũro' kĩharo-inĩ kĩa ndama.
Rima'K

**Abdelkrim Brahmi** (ũrĩa aciarirwo 21 Juni 1978 Paris, France), wĩtagwo Rim'K nĩ njorua wa Hiphop ena kĩhumo bũrũri wa Algeria.  Rim'k nĩ mũnyiti itemi wa gĩkundi kĩa 113, hamwe na Mokobé na AP, na gĩkundi kĩa Mafia K-1 Fry. Ningĩ nĩ arĩ na gĩkundi gĩetagwo Maghreb United.
Rũmania

Rumania nĩ bũrũri ũrĩa ũrĩa thĩinĩ wa Ũrĩopa. Ũrĩ na andũ matuĩka kĩrĩa gĩcirĩe kĩa mirioni 20. Mũgũnda mũnene nĩ Bucharest. Mũthamaki nĩ Nicușor Dan. Ũrĩ na kĩrata kĩa rangi itatu: nyekundu, ndathi na buluu.

Mĩgũnda ya Romania:

Bucharest

Iași

Timișoara

Cluj-Napoca

Brașov
Njekago

Njekago  nĩ gĩcunjĩ kĩa thĩinĩ mũno kĩrĩ thithi wa ũtheri kĩa kamuura ka riitho ka nyamű cia mũnyigi ona mĩthemba ĩmwe ya ndinoho. Ũhoti wa maitho ũturaga mbica ya njene igĩrĩ, igacoka ĩgatabarũkia mbica ĩyo thĩinĩ wa njekago ĩgacoka kũtũmĩra thari ya kwona kũmanĩka mbica thĩinĩ wa igoko ria kwona kũũmba rwagorũga. Ngerekano ĩngĩtũtethia kũtaũkwo nĩ kũthagumia wĩra wa kanoca thĩinĩ wa gĩkengo kĩa ngukumĩ.
Cikago

**Cikago** nĩ  gĩcunjĩ gĩkembu kĩa mbere kĩa rũbirigũri rwa riitho kĩrĩa kĩhumbĩrĩte njekĩma, nje, na  gĩcicio kĩa mbere. O hamwe na gĩcicio kĩa mbere, cikago ĩcamũkagia ũtheri ĩrĩ na kĩgĩna kia ĩcunjĩ gĩa igĩrĩ harĩ ithatũ kĩa hinya wothe wa
Mũhukũra (mukombero)

**Mũhukũra** nĩ mũmera mũkũngũgi ũrĩ na kagoka kariarii. Na rũthiomi rwa Chichewa  wĩtagwo 'gondolosi' , na bũrũri-inĩ wa Kenya rĩtagwo "mukombero", na kaingĩ makũmbĩ ma mĩrĩ yamo nĩ yũganagio kũhũthĩka ũrigitani-inĩ wa kĩndũire. Nĩ ĩtheremaga thũngũrũ cia igũrũ ũratĩmĩra ta mita 1000 - 1500 mĩtitũ-inĩ ya maĩ na ithaka-inĩ njigũ, mũhuro wa Sahara ya Abĩrika, ma-bũrũri-inĩ ta Guinea, Nigeria, Cameroon, Sũdana, Uganda, Kĩrĩnyaga, Tanzania, Zimbabwe, Malawi, Mozambique, Abĩrika ya Kũthini, Eswatini na Angola.  Thĩinĩ wa Kenya mĩri yayo nĩ ĩmunyĩtwo mũno na kũũraga mũmera ũyũ mũno. 

## Gĩthandũkũ kĩa mbica

File:Mondia_whitei01.jpg
File:Mondia_whitei02.jpg
File:Mondia_whitei03.jpg
File:Mondia_whitei04.jpg


## Maũndũ marĩa maronania

* Rũhanya rwa Nene Kabĩrũ
Habaya

**Habaya** nĩ kĩmuura kĩa gacoki ka thĩinĩ wa mĩĩrĩ ya nyaműkena wandandu na ũgucũki na kamamĩraga rungu rwa gĩthũri. Nĩ gacoki ka bata mũno wĩra-inĩ wa karamuundowa nyamũ.
Ngoro

Ngoro nĩ kĩĩga kĩa macoka gĩkoragwo Mĩĩrĩ-inĩ ya nyamű. Kĩĩga gĩkĩ kĩrutaga wĩra ta mbombo ya kũmĩrũkia thakame mĩkiha-inĩ. Ngoro ĩkoragwo gĩthũri-inĩ rungu rwa mahũri.
Mahũri

Mahũri nĩ maĩga ma mũtaratara wa mĩhũũmũ wa nyamű nyingĩ. Makoragwo gĩthũri-inĩ hakuhĩ na mũnyigimakĩhumbĩra ngoro.
Mũthũa

Mĩthũa nĩ gĩkundi kĩa nyenje cia ngumbacũl    iria cirĩaga mĩthemba mĩingĩ ya indo cia mĩmera ĩrabutha, na mũno mũno ta ngũ, mathangũ, na mũthanga wa thĩ. 

Mĩthũa mĩingĩ ya njaguti na mbirarũ ĩkoragwo ĩrĩ ndumumu kaimana tondũ ndũrĩ na maitho. O na kũrĩ ũguo, mĩthemba ĩmwe ta *Hodotermes mossambicus*, nĩ ĩkoragwo na maitho ma mũingĩ marĩa ĩhũthagĩra gũkũrana ũtheri wa riũa na ũrĩa wa mweri. Nguya(mĩthũa ĩna mathagu) nĩ ĩrĩ maitho hamwe.
Kamuuto

**Kamuuto** nĩ gatiiri ka ũhurũko kana magemio. Tũmuuto tũrĩa tũhũthagĩragwo ũrĩrĩ tũriraga mũtwe na ngingo.
Nda

Thĩĩinĩ wa nyamű **Nda** nĩ gĩcunjĩ kĩa mbere kĩa mwĩrĩ gatagatĩ ka gĩthũri na rũhĩndũ.  
 *Henry Gray (1825-1861). Ũrĩa Mĩĩrĩ ya Mũndũ Ĩũmbĩtwo*
Rũhĩndũ

Rũhĩndũ nĩ gĩcunjĩ gĩa thĩ kĩa igogo rĩa mwĩrĩ, gatagatĩ ka Nda na ciero.[1] Nĩ mwatĩrĩro wa mahĩndũ
Rũhĩndũ(rũhonge)

(kana 'Rũhonge') nĩ gĩcunjĩ gĩa thĩ kĩa igogo rĩa mwĩrĩ, gatagatĩ ka Nda na ciero.[1] Nĩ mwatĩrĩro wa mahĩndũ
Rwariũngũ

Rwariũngũ nĩ kĩĩga gĩa mũtaratara wa wembimbia nyamű-inĩ cia mũnyigi.

## Ta irio

Rwariũngĩ rwa ng'ombe na mbũri kana ng'ondu nĩ imwe ya mahiũ ihũthagĩragwo ta irio. .

## Mbica

File:Axial_section_of_the_epigastric_region_showing_pancreas,_splenic_vein,_IVC,_aorta.jpg|Rwariũngũ rungu wa ndurumeni ya ultrasound. 
File:Pancreas_ultrasound_normal.jpg|Rwariũngũ hũhĩtu rungu wa ndurumeni ya ultrasound.
File:Gray1102.png|rwariũngũ rwa gakenge 
File:Sobo_1906_393.png|rwariũngũ na ciĩga irigaine
File:Slide2duo.jpg|rwariũngũ rwatũre
Kangoya

**Kangoya** nĩ mũthemba wa matonyo ma kacigo ka rũhĩndũ ũrĩa ũrekaga mũndũ kwĩteithia kioro kĩnini (kũthuguma) kana kĩnene (kũmĩa) hatarĩ kũcerera kĩoro, na njĩra ya kũhiha kana kũembia gĩko nĩ getha matonyo ma nja kana indo ingĩ itikathahe.
Marenge

Marenge nĩ itunda kuuma mũmera wa mũrenge ndĩrĩge mũciĩ wa ũtari wa kĩratina wa *Cucurbita*. 

### Ta irio

Ciĩga nyingĩ cia marenge nĩ irĩa ta mbeũ, mathangũ(kaharũrũ kana misheveve), na mahũa. O ho cabaci cia marenge nĩ inyitĩte thinga.  Marenge no matherekio kana makaragwo ta gĩtoero.
Mathĩoya

**Mathĩoya** nĩ ngora iria irĩ kwo harĩ tũrĩ iria ĩngĩ gethwo na mĩro iitũ, ĩngĩ ramata wonjoria na ĩngĩhoteka kĩũndũire kũrũmbũiya mabataro na merirĩria.  Nĩ kũrĩ na mĩthemba mĩingĩ ya ya mathĩoya ĩrĩa yanatĩrĩngwo na ithimi ngũrani ta mathĩndĩ; cia ihũthĩra rĩmwe na iria ũratĩna kana mathĩoya ma kĩbũrũri kana ma kĩmabũrũri. Wĩingĩ wa  mathĩoya nĩ ũcũngagĩrĩra ũtonga na ũgima wa mwĩrĩ mũtaratara-inĩ mũrũngarũ.
Chinyere Udoma

**Chinyere Udoma** (; aciarĩirwo 1976) nĩ muini na mwandĩki wa nyĩmbo cia kĩgooco bũrũriinĩ wa Nigeria. Nĩamenyekire mũno nĩ ũndũ wa kũhũthĩra Rũthiomi rwa Igbo. Mwaka wa 2018, nĩarutire "Adim Well Loaded".
Mbũmbũĩ

**Mbũmbũĩ** (ĩrĩa ĩtagwo **'dandeitande**' na rũthiomi rwa Kĩshona)nĩ thambo ĩrĩ magũrũ manana, na mĩthangiri ya kũmundia marathioni, na matera ma kũhũnga rũrenda.  
 

#### Maitho

### Gũtacũkia

 

### Ta irio

## Ũnduire-inĩ

.mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}body.skin-vector-2022 .mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:27em}body.skin-vector-2022 .mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:22.5em}.mw-parser-output .references[data-mw-group=upper-alpha]{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .references[data-mw-group=upper-roman]{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .references[data-mw-group=lower-alpha]{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .references[data-mw-group=lower-greek]{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .references[data-mw-group=lower-roman]{list-style-type:lower-roman}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-upper-alpha .references{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-upper-roman .references{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-lower-alpha .references{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-lower-greek .references{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-lower-roman .references{list-style-type:lower-roman}
Mburuguto

**Mburuguto** (**ngenkani** na rũthiomi  rwa Kĩthũrũ) nĩ mwĩrĩ ma kĩcata wĩna nditi mũno nginya ĩkagirĩrĩria kĩndũ ona kĩ kĩnge ũrĩra kana kwĩbũgia. Rũtere rwa kaimana nĩ huratete ya ituĩka. 

## Kĩhumo
Kiugo kĩumanĩte na ciugo igĩrĩ 'mburu' kuuma igego ria mũthia 'ikamburu' na 'guto' kwĩrutanĩra o ta kiugo-inĩ 'thaguta'
Ndama ya Mbanyo

Thĩ-inĩ ya itaritari, **Ndama ya mbanyo** ũkũ,  na no ĩtagwo na njĩra nini **mbanyo** nĩ ndama ya ndonda njatĩrĩre (printed circuit board). Wĩigĩrĩrĩki wayo nĩ wa bata mũno harĩ ũrũmbũiya wa ng'ung'uano wa ciĩga cia koine cia mũtaratara ta CPU na makũmbĩ.
Kĩero

Thĩinĩ wa gĩthima kĩa mwĩrĩ, **Kĩero** (kana ***'læri***' na rũthiomi rwa  Kĩacirandi )nĩ gĩcigo gatagatĩ ka rũhĩndũ na iru.. Nĩ gĩcunjĩ kĩa gĩcigo kĩa ihati rĩa magũrũ.
Rũtarũya

**Rũtarũya**, kuuma 'gatarũ'  nĩ kabanda kahandĩrĩre  na nguo, rũrigi, kana ngara, rũthondekagwo na njĩra ya kohocania mĩthia ĩrĩ ĩracunjura kuuma mĩhando mĩhamũre, na rũhũthĩkaga gũcuha, gũkoma, kana kũhurũka.
Mbũkũ

**Mbũkũ**, (kana '***thungura***' kuuma Gĩthweri **'Sungura**' ona kana 'Wojere' rũthiomi-inĩ rĩa rũrĩrĩ rwa Burani) , nĩ nyamű nini ya kwongithia ndĩanyeki ĩthegeete thĩyothe harĩa yarũma. 

Nĩ kũrĩ cia mahiũ ma mũndũ na nĩ kũrĩ cia gĩthaka. 

## Ũndũireinĩ
Gĩtanga

Gĩtanga nĩ kĩhũngĩro kĩrĩa kĩhaarĩirio gũtwarwo na magũrũ, m na no kĩhũthĩke:

* Cherehaniinĩ  mũro wa gũtuma nguo
* Mbĩgĩ (baithikiri) - mũro wa ũthii
* Ngari - mũro ya kũrũgamia ngari na ya kũramata Rĩĩthi.
Iru

Kwa andũ na nyamű ingĩ cia kĩngĩma, **iru** nĩ mũgathĩka ũrĩa ũohithanagia kĩero na kũgũrũ kwa ihati.
Bellows

Miura nĩ mĩro ĩthondekagwa kũhurutĩra rĩera rĩna nditi na itanya rĩa kũtheremia mwaki(boĩ).
Miura

Miura nĩ mĩro ĩthondekagwa kũhurutĩra rĩera rĩna nditi na itanya rĩa kũtheremia mwaki(boĩ).
Ali Must Go (nditimũrano)

Nditimũrano cia '**Ali Must Go**' mwaka wa 1978 kana **nditimũrano cia arutwo cia 1978** nĩ mĩrũrũngano na nditimũrano iria cia arutwo bũrũri-inĩ wa Nigeria thutha wa kũongererwo kwa ndoco ya ũcekĩma.   Nĩgwetagwo ta ĩmwe ya ngahĩha ĩrĩĩ uucũ na ndũi nene mũno gĩthomo-inĩ kĩa Nigeria na nĩgwatũmire kũgĩa na thĩna mũnene wa ũteti wa ũtongoria wa thirikari ya Mohammed/Obasanjo wa 1975-1979.
Kĩnanda kĩa muira

**K**ĩnanda kĩa Miura nĩ mĩhĩrĩga ya mĩro ya kũthaka rũimbo ĩtabarũragio na mũtaratara wa kĩmiura mũgambo ĩgĩtirirũka otaũrĩa rĩera rĩrehuta kĩũga gĩa kĩnanda na rĩgacoka thutha wa kumirirũria kĩnanda kio gũcokia kĩũga gĩa kĩhembe; o ta ũrĩa mũgĩthaki mũcorua atanyĩte.
Kĩnanda kĩa Mũgeeto

**Kĩnanda kĩa Mũgeeto** ('***Nyatiti***' na Kĩnjaruo) nĩ mĩhĩrĩga ya mĩro ya kũthaka rũimbo ĩtabarũragio na mũtaratara wa ndigi cia ũritũ mũkũranu hatĩke mũkuũko-inĩ wa tũtarũya; mĩgambo ĩgĩmanjũkũka o taũrĩa ndigi ngwete irekagio na kũcunjia rĩera kũhutatĩra nginya kĩũga-inĩ kĩa mũtiro wa kĩganda;  o ta ũrĩa mũgĩthaki mũcorua atanyĩte.
Mĩrema (Mbago)

**Mĩrema kana Mbago** nĩ ciĩga ingĩrĩĩka thĩĩ-inĩ wa mĩmera na ĩhũthĩka ta irio nĩ andũ na nyamű. Nĩ ihũthĩkaga mũno gũthondeka itoero ona thathi. mĩmera ĩrĩa ĩrĩaga andũ kana nyamũ ingĩ. Imwe nĩ ta matharũ, mboga, terere o hamwe na ingĩ itarutagwo mathangũ-inĩ wa mĩmera ta nyanya.
Ihati

**Ihati** nĩ gĩcigo kĩa kũgũrũ rĩrĩa rĩkoragwo gatagatĩ ka maru na thũng'wa ya ikinya. Kĩĩga gĩkĩ nĩ kĩrĩ na ihĩndĩ rĩa mũthirimo ũrĩa ũteithagia harĩ gwĩtirania, gũtacũkia na gwĩkindĩra. Mwena wa  thutha wĩtagwo **ikere**.
Mũbuuto

Mũbuutonĩ nguo iria iharũkagio kuuma njohero  nginya thũng'wa-inĩ na kũhumbĩra magũrũ mothe meerĩ. Kĩũndũire-inĩ nĩ nguo cia andũrũme.
Ikinya

Makinya (pl.: ***'rũgũrũ***') nĩ mũtaratara wa mwĩrĩ ũrĩa wonekaga kũrĩ nyamű nyingĩ cia mũnyigi. Nĩ gĩcunjĩ gĩa mũthia kĩa kũgũrũ kĩrĩa kĩayaga kana gĩkuaga ũritũ na kũrũmbũiya hũnda. Mwena wa rungu wĩtagwo itende o ho kũgũrũ kwa mũndũ kwĩna ndwara na ndira.
Rũtendeya (thogithi)

Rũtendeya nĩ gatambaya gatonyagio kũhumba ikinyaona kana ikere. Iratũ nĩ icokaga ikaharũkio igũrũ wa matendeya.  Matendeya me bata amu nĩmahihaga thithino, o ho nĩ mateithagia kũgitĩra ũrugarĩ.
Mũthaitĩ

**Mũthaitĩ  ''(Ocotea usambarensis)*** nĩ mũthemba wa *'mũtĩ** wa rũrĩrĩ rwa ũtĩrĩngia wa kĩratini waLauraceae. Nĩ ya rũciaro rwa mwena wa irathĩro wa [[Abĩrika|Abirika]] bũrũri-inĩ wa [[Kenya]], [[Tanzania]], na bũrũri-inĩ wa [[Uganda]], kũrĩa ĩkoragwo irĩ igũrũ wa matĩmĩra ma 1600-2600 m. Marĩĩtwa marĩa mahuthagĩrwo mũno nĩ ma Afrika ya Irathĩro nĩ [[Ngeretha|camphorwood]] , **mkulo** (Tanzania), mwiha (Uganda), **muwong**, muthaiti, na **maasi'''.
Joseph Priestley

**Joseph Priestley** FRS (; 24 March 1733 - 6 february 1804) aarĩ mũthomi wa Ngeretha, Mũndũ Mũgo, mũhuunjia na mũrutani wa njano hamwe na ũteti ma ndũire, mũrogi, mũrutani wa thiomi, mũruthi wa maũndũ maingĩ na mũruthi a maũndũ ma gĩthomo kĩa gĩthomo gĩa gĩthomo. Nĩ aarutire mabuku makĩria ma 150 na agĩthondeka magerio ma Thayathi nyingĩ.  

Immanuel Kant nĩ aagathĩrĩirie Priestley thĩinĩ wa ibuku rĩake rĩa Critique of Pure Reason (1781), akĩandĩka atĩ "nĩoĩ kũhutania ũrutani wake wa mũgarũ na maũndũ ma wĩĩtĩkio na ndini".
Mũguĩ

**Mũguĩ** ***(Trilepisium madagascariense***, urnfig kana false-fig), nĩ mũthemba wa mũtĩ wa rũrĩrĩ rwa ũtĩrĩngia wa kĩratini wa Moraceae.  Nĩ kĩa hũthagĩragwo na rũrĩrĩ wa Agĩkũyũ kũthondeka mĩigua ya kũgwĩma.

## ũhothi
Arũgamĩrĩri a mũtitũ wa Karura
Kĩrĩrĩ

Kĩrĩrĩ nĩ gĩcunjĩ kĩa indo cia nyũmba ĩrĩa ĩhũthĩrĩtwo ta handũ ha gũkoma, kũrimũtha, na kũhurũka.

Nĩ kĩrĩ na ngũrani na rũtarũya nĩ amu kĩrũgamaga kĩo kĩene na kaingĩ kubagabagwo na ngondoro, tũmuuto na cuka.

## Maũndũ ma tene
Thagirĩ

Thagirĩ (kana 'jiko' kuuma Gĩthweri) nĩ kĩgathĩki kĩrũmbũiyagia mwaki kaingĩ wa kũruga Irio.
Mwĩrĩ (muoyo)

**Mwĩrĩ**  nĩ ngoora mata ya nyamű. 

Mwĩrĩ wa mũndũ mũkuũ no wĩtagwo kĩĩmba.

Mwĩrĩ wa mũndũ ũrĩ na mũtwe, ngingo, gĩthũri, na nda ĩmwe; moko, ciero, ihati na Ikinya igĩrĩ: o ho nĩ harĩ ciĩga cia ũciari iria nĩ ngũrani gatagatĩ ka arũme na atumia.
Athũngũ

**Mũthũngu** (arĩa mananagio ta **comba** kana **mũndũmba**) nĩ mũtaratara wa matwĩka merĩga kũhũthĩka gũtĩrĩnga andũ a ngothiĩrĩ na mũhanĩre mwerũ na kaingĩ marĩ na kĩhumo bũrũri wa rũraya.
Kaigangio

**Kaigangio** (***'imondo***' na rũthiomi rwa Kĩmbaruya) nĩ kĩrĩa kĩonekaga thĩinĩ wa thaho ya biba ya nyamű imwe ya nyamũ imwe, ta nyoni cia magũrũ, ing'ang'i, thamaki ĩmwe. Nĩ gata ka mwanya kena ma thingo cia makonde maritũ ma gũthĩa irio.
Matuthũko ma 1991 Kĩrĩma kĩa Pinatubo

Mwaka wa **1991 gũtherũka kwa Kĩrĩma gĩa Pinatubo** kĩrĩ bũrũri-inĩ wa Philippines, nĩyo yarĩ ndumbĩrĩ ya nditi nyungungi ya keerĩ ya maturanguru ma 20, ĩrĩ thutha wa gũtherũka gwa Novarupta bũrũri-inĩ ũcio wa Alaska mwaka wa 1912. Maũndũ ma gũtherũka na gũtuthũka maambĩrĩirie mũthenya wa 2 mweri wa gatano, rĩrĩa kwagĩire na ndururumo nyingĩ kuuma gĩthima-inĩ kĩrĩa kĩarĩ mwena wa rũgũrũ wa kĩrĩma kĩa Pinatubo hamwe na ithingia.
Goĩgoĩ (mburũka)

Mũgoĩgoĩ nĩ mũndũ kana gatũndũ karĩa gathagathagagia ing'aing'e gatagatĩ ka mwendia na mũgũri.
Riũa

**Riũa** nĩ njata ĩrĩa ĩrĩ gatagatĩ ka mũtaratara wa Galileo                                                                                 Galilei wa ngurario cia njata. 

Riũa nĩ rĩo rĩkoragwo na ũtheri ũrĩa mwĩngĩ mũno igũrũ rĩa thĩ.&nbsp;
Gathũngũrũ

Gathũngũrũ nĩ ĩmwe kĩa ciĩga nyingĩ cia ihati mĩthianĩ ya nyamű cia mũnyigi na kaingĩ nĩ irĩ ndwara.
Maramata

***Maramata (Desmodium)*** nĩ mũthemba wa mĩmeraya mũciĩ wa magendo ma Fabaceae, na kĩngeretha  ĩtagwo tick-trefoil, tick clover, hitch hikers kana beggar lice. Nĩ kũrĩ mĩthemba mĩingĩ na mĩhaka ya mũthemba na nĩ thegeu mũno i kuuma Quebec nginya rũgongo rwa Argentina thĩinĩ wa Amerika, rũgongo na mwena wa gũthini wa Abĩrika, mwena wa gũthinĩ wa Arabian Peninsula, Myanmar na Thailand, New Guinea, na rũgongo wa Australia na mwena wa irathĩro.

## Ũhũthĩri
Mĩhĩrĩga mĩingĩ ya *maramata* ĩhũthagĩragwo kũembembia bũthĩ wa ũrĩmi **Desmodium* heterocarpon* (Rĩu nĩ Grona heterocarpos), *Desmodium intortum*, na *Desmodium uncinatum* nĩ ciarutwo mĩgũnda-inĩ ya mũtu ya mĩtama na mbembe kũhukia ria wa  (Striga asiatica) na  (*S. hermonthica*) na ndoba cia *Chilo partellus.*  

Mũtheo wa thĩrĩga ya mbirũirũ ĩgethagwo kuuma *Desmodium incanum*.

Ningĩ nyingĩ marutaga mahuti meega ma kũrĩithia nyamũ ta mbũri, ng'ombe, ng'ondu, ngũkũ,  na mbũri.
Thĩrĩga ya Irio

**Thĩrĩga ya irio**, nĩ thĩrĩga ya theo ĩna(rangi) ĩrĩa ikiyagio hamwe na irio kana mĩthaiga ya ũrigitani amu ndĩrĩ marathioni.
Itwĩka kĩmanjaboĩ ya Kuje

Mũthenya wa 5 mweri wa ikũmi na ũmwe wa Nyakanga, mwaka wa 2022, Bũrũri wa Aithĩramu marekirie itharĩkira kĩmanjaboĩ kĩa Kuje ('kunje')hakuhĩ na mũciĩ mũnene wa Nigeria, Abuja. Nĩ ũndũ wa mũtabarũkũ ũcio andũ atano nĩ maakuire na ohwo 879 makĩrekererio.

Chris Ngige anarindwo rũmande njera ĩno.
Kũherethu(njera)

**Kũherethu**,  ĩtagwo '**njera'<nowiki/>** kuuma **[[Gĩthweri]] 'jela' (**noyo ĩtagwo **<nowiki/>'phenduka**' na rũthiomi rwa **[[Abĩrika ya Kuthini|Kĩthũrũ]])**, nĩ kĩaga kana kiugo mũndũkaingĩ rungu rwa wathani wa ndamathia nĩũndũ wa kũagarara watho mũna.
Иван Павлов (Ivan Pavlov)

**Иван Петрович Павлов**  ( **Ivan Petrovich Pavlov** ; 26 September [O.S. 14 September] 1849 – 27 February 1936) arĩ mũthomi na mũthuthuria wa mbũgĩ ũrĩa oĩkaine nĩ kũroroa mũtaratara wa ndereti ya rioki kũrĩ Bururi wa Rũraya akĩhũthĩra ngui ũthuthuria-inĩ. O ho nĩ anathũrima thaho ya biba ĩrĩa a tugĩirio Kĩheo ya Nobero kĩa ũrigitani.
Thokĩma (roho)

Thĩinĩ wa wĩĩtĩkio na ndini na thoome wa ũgo, **thokĩma kana ''mbinyũ*** (o ho ĩgetwo *''makishi'** na rũthiomi rwa **Rĩkũmbĩ*') nĩ mũthing'a wa bata mũno thĩinĩ wa [[mũndũ]] ũrĩa ũmũtugaga na njacĩ; no rĩmwe nongorio ĩno nĩ yandandũragwo kũorota harĩ indo ciothe irĩ [[mũoyo]] ona iria itarĩ. Thokĩma nĩ ĩkũranagio na roho amu roho ĩrĩ na nongorio ya kĩmũrĩ kĩa mũndũ na kĩũga kĩa ũmũndũ wake. Kiugo [[kĩhohe]] kĩrĩ na nongorio ya matiema ma roho na thokĩma

== Kĩhumo gĩa kiugo ==
Kiugo "*Thokĩma''" nĩ embanio ya ciugo "tho' kuma 'thoya ũkĩ' na kĩma.
Koikoi (tharatani)

**Koikoi (**kana **<nowiki/>'<nowiki/>''tharatani''<nowiki/>**' kuuma **[[gĩthweri]] 'saratani' )** nĩ mĩkũikũ itarĩ mũtaratara ya ũkũra wa matumbĩ(kana 'thero' kuuma kĩngeretha 'cell') ma mwĩrĩ gũcũngĩrĩra mũimbo ũrĩa ũthegeaga na kuomokera kana kuhobanĩra  ciĩga ingĩ cia mwĩrĩ. Ũndũ ũrĩa nĩ ngũrani na mĩimbo ĩngĩ ĩrĩa ĩtathegeaga.  Nĩ kũrĩ na mĩthemba 100 ya koikoi ĩrĩa ĩgomagĩraga andũ.
Mũtaratara wa Kĩamaikũ

Mũtaratara wa kĩamaikũ nĩ kĩũga kĩa mwako kĩrĩa kĩambĩka miungu ya bobora maaĩ ma kĩoro kuuma mĩciĩ na matũũra.
Kaguĩ

**Kaguĩ** nĩ kĩndũ kĩngĩringĩrĩria mũndũ kan gatũndũ kũrũmbũiya mĩtugo ĩngĩkengia maumĩrĩra mende kana merĩgĩre.

Nĩ karĩ na ũkũrani na kagacwa tũndũ nĩ gakoragwo kanĩrĩre mbere ya itwĩka.
Wĩtima (ũteti)

Thĩinĩ wa ũteti, wĩtima kana mũng'ethanĩro nĩ gĩkundi kana ikundi cia ciama kana tũcĩĩgĩ iria cikoragwo ĩrĩ na ũng'etanĩro na kĩama kĩa ndamathia, kĩa itũũra kana bũrũri.
Gĩkoi

**Gĩkoi** nĩ mũro wa ngora(gĩtambaya), ũhũthagĩragwo gũkua mwana kuku kana mwambĩko  wa mwĩrĩ wa mũkuwi.   Ikoi nĩ ĩkoretwo ĩhũthĩrĩtwo kwa ihinda rĩa mĩaka makiri maingĩ.  Ikoi itugaga mwana na mwĩmuuto na kũaũra moko ma mũciari ahote kũhangĩra maũndũ mangĩ.
Inyonyoe (Ikorobia)

**Inyonyoe, ikorobia** kana **ikondo** (***Persea americana*** na kĩratini ) nĩ mũmera wa mũciĩ wa ũtĩrĩnga wa kĩratini Lauraceae.   Nĩ wendetwo mũno nĩ ũndũ wa matunda mayo manene na ma maguta mahũthagĩragwo kaingĩ kũororia gĩtoero. .
Mwĩa ()

Mbĩri ya  indo cia mwĩa (kuuma mwena wa ũmotho nginya wa ũrĩo): cloisonné plaque (Assyrian), Chair of Reniseneb (Ancient Egyptian), brasier ya kĩgera na marĩĩtwa ma Pompei (Greco-Roma), kabati ya mbere ya gũkua ĩiyũrĩtwo na njogu (Indiya), gĩtĩ kĩa mũrango (China), gĩthandũkũ na mbica cia Cupid (Byzantine), gĩthaka na gĩthaka kĩa indo cia gĩcũhĩ (Islam), gĩthũri (Gothic), analogion (Roman Medieval), sideboard na ciimba igĩrĩ (Renaissance), gĩcũhi (Baroque), gĩtĩ (Rococo), gĩtĩ gĩa gũkua na gĩcũhio (Louis XVI), mũrori (Empire), gĩcũũhi (secondary), gĩcũrũki (Eclecticism and/or Revivalism), gĩcũkũ kĩa goro (Art Nouveau), gĩtĩ ya gũkua (Art Deco), mũcungwa (IKEA), gĩcũthĩ na Rũkũrũ ma kũruga na gĩcũũ**Mwĩa** nĩ indo ithondekagwo nĩ **mwaĩ**(kana *'theremara*' kuuma Gĩthweri 'seremara') na itanya rĩa kũtiira mĩhang'o ngũrani ya mũndũ ta gũikara thĩ (itĩ, njũng'wa,  na sofa), gũkoma (ta ũrĩrĩ,matanda), kũiga indo cia wĩra, (ta metha, gatoho ), kana kũiga indo (ta ũrĩa tũkoragwo nacio ta kabati,). Mĩciĩ-inĩ ya andũ arĩa angĩ, indo ici nyũmbainĩ ona nĩ irĩ na ithenya rĩa kũgemia mĩciĩ yao.
Gũanda

Thĩinĩ wa Ũgo, na ona ũhũthĩri wa kĩrĩndĩ, **gũanda (ngũanda na wĩingĩ)** nĩ mũthaiga na maumĩrĩra ma  rĩciria.  Ningĩ thĩinĩ wa ũgo, gũanda no ciracũrio ta rwagorũga cia mwĩricirĩrie wa kĩndũ kĩna. mĩhianano ya meciria ya kĩndũ kĩna. Athomi aingĩ a maũndũ ma Wĩĩtĩkio na ndini nĩ metĩkĩtie atĩ gũanda nĩ mwĩrica wa  bata mũno wa ũmũndũ.  

### Immanuel Kant
Immanuel Kant nĩ ataũrĩte gũanda na njĩra ya gũikũrania na mbaratha. Mbaaratha irungũragio na njĩra kũcanĩrĩra marirũ ciaga-inĩ cia indo barigicu, no kĩhumo kĩa ngũanda nĩ mbere ya thithi. Kũringana na Kant, wĩyathi nĩ *gũanda*, no "mũtĩ" (ta ũrĩa ũkoragwo ũhũthagĩrũo ta mũtaratara wa kũhũthĩra mĩthemba yothe ya mĩtĩ) nĩ mbaara. Wĩyathi ya mũndũ mũratĩnu nĩ mũkũranu na ũratete wa kĩndũ kĩa thithi(huta kana mũng'eto).  Kacũmbĩrĩ ka kĩrĩra kĩa Kant nĩ atĩ kũmenya mĩhaka ĩno nĩgwo wĩra mũnene wa ũgo. Mĩhang'o ya ũgo to kũheana mĩgiro, no kũkerũra matua ma ngatha.
Kĩrũhaĩ

**Kĩrũhaĩ** nĩ kĩmajĩka kĩhĩĩrianie kĩa mahuti ma gĩthithi (metagwo '***haĩ***' kuuma *'hĩa*' -ya kũmundia). Marũhĩa nĩ mwahũ mũkarũ wa mũtaratara wa kĩhaĩ wa mbota(ũrĩa ũtungutaga tombo).
Rũhĩa

**Rũhĩa** nĩ mũcobe ũtimũkaga kuuma kĩongo kĩa nyaműina ĩkoragwo ĩkĩrigicĩria ihĩndĩ rĩ mũoyo. Hĩa nĩ ikuruhanaga na njĩra nene na mĩguongo.

### Gũtitikania kwa hĩa
Hĩndĩ ya mbaara ya hĩa, nyamũ igĩrĩ cia mũthemba o ũmwe nĩ cianĩrĩraga mĩtwe yacio kũng'ethanĩrana. Na nĩ icokaga ikaringana.  

Rũrĩrĩ rwa Ambaruya na ingĩ cia thibaini nĩ ikoragwo na mbĩtĩka cia kũrũithania nyamũ ĩrĩ hĩa.
Mbucĩ

**Mbucĩ** (ĩrĩa ĩtagwo **'mboci**' na **Kĩmbeere**) no ĩkorwo na nongorio ta:

 

## Ũmenyo na Mĩĩro

* **Mbucĩ ya Kĩnanjo(mbica),** mũatĩrĩro ya marangi na cama ngũrani mbica-inĩ
* **Mbucĩ ya ũthiũ,** wororo, nditima, kana mbatata irĩ igũrũ rĩa kĩndũ
* **Mbucĩ (njĩra)**, mũtugo wa barabara kana ng'aratua.
* **Mbucĩ** (Thoome wa Gwĩthĩ), nĩ kameni ka kĩgũanda ka mũtabarĩre wa handũ na ihinda
* **Mbucĩ ya Kaurũ,** ngurario ya ngora ya mũthaiga wa kaurũ
* **Mbucĩ(nyaigĩ)** Kĩũga kĩa mahiga. 
* **Mbucĩ ([[Rũbaikũ (Kĩũrang'a)|rũbaikũ]]),** mĩhango ya kũhũthĩra mĩro kũthũrima mbucĩ ya thiũ.
* **Mbucĩ ya tĩĩri,** mũigana wa ũtungu wa tũbũgũtũ twa tĩĩri kana mũthanga.

## Nyĩmbo

* **Mbucĩ ([[nyĩmbo]])**, nĩ mũkubakubio ũrĩa wa bata mũno ũkoragwo rũimbo-inĩ rũna kana ngerenwaũ 

## Ũhũthĩri ũngĩ

* **Mbucĩ ([[Irio]]),** mũtugo wa irio ĩgĩtanukwo kana kũthũgũnwo
Mũthaithi

**Mũthaithi ''(Cassipourea malosana)**'' nĩ mũthemba wa mũmeraĩrĩa ĩkũraga kĩũndũire gatarũ ka Abĩrika.
Mukayiranga Regine

Mukayiranga Regine nĩ mwamakũ kuuma bũrũri wa Rwanda ena cambaca ya Mwaũramwahũ ya Mũbira wa Magũrũ ya Abĩrika **([https://www.cafonline.com/ CAF])** na ĩrĩa Thĩ('''FIFA''').  wakanda-) 

## Rora haha
Wendo

**Wendo** nĩ mawigwi maembembagia kĩthitũ kĩa kũgucĩrĩria na mũtararĩko wa rũcaĩ igũrũ wa mũndũkĩndũ kana nyamű. Mawigwi maya nĩ monanagio na njĩra nyingĩ, nyuguto cia mitugo ya kũrirũkia cama nini na nene kuma mwendani kũrĩ  mwende.  Ngerekano ya kũnania ngũrani cia wendo: nĩ atĩ wendo wa mũciari (Kĩrĩcũ/ndicũ); nĩ ngũrani na wendo wa mũthuri na mũtumia kana wa mwanake na mwĩirĩtu(Gĩcicing'a);  ũrĩa ũkoragwo ũtiganĩte na irio (Kĩyaatũ)
Rũũĩ

**Rũũĩ** nĩ kĩguũ kĩatĩrĩre kĩa maaĩ maratherera igũrũ rĩa kĩeni kana ngurungainĩ ginya mwĩrĩ ũngĩ wa maaĩ wa rungu mũnenanene, ta maria o kana rũũĩ rũngĩ.

## Njũũĩ Imwe

* Rũũĩ rwa Ebonyi
Kĩbaratha (mbaratha)

**Kĩbaratha (wĩg;Mbaratha)** nĩ gũanda thaare  ĩrĩa ĩkoragwo ĩgĩtungata ta mũtiiro wa mĩtaratara mĩmata, meciria kana mawĩtĩkio. Mbaratha nĩ ikoragwo na itemi inene mũno harĩ maũndũ mothe ma mathugundo. Amu, mbaratha nĩ irĩ ithenya rĩtũgĩrĩru harĩ ihaaro ta thoome wa thiomi, mbũgĩ, na ũgo.
Mbanjia

**Mbanjia**, nĩ kĩndũ gĩkoragwo gĩtweku na gĩkoragwo na cama; kĩhũthagĩragwo kũototia kana kũthiriminda irio na itanya rĩa kũtheremia cama na ũgemu wa irio icio.
File:Ladybug_cupcakes.jpg|alt=Cupcakes decorated with green buttercream frosting
File:Piping_buttercream_onto_cake.JPG|alt=Buttercream decorations being added
File:Easter_cupcakes_-_carrots_on_white_frosting.jpg|alt=Carrot cupcakes with cream cheese frosting
File:FondantCake.png|alt=Rolled fondant with sculpted fondant roses
File:Colourful_Easter_petits_fours_forming_a_square.jpg|alt=Poured fondant on petit fours
File:Blueberry_Papaya_Cucumber_Juice_and_Chocolate_Cake_with_Ganache_1.jpg|alt=Chocolate ganache being poured onto a cake
File:The_Ladies'_home_journal_(1948)_(14579582969).jpg|alt=Advertisement showing chocolate cake with seven-minute frosting
File:Christmas_sugar_cookies,_January_2010.jpg|alt=Christmas cookies decorated with powdered sugar glaze
File:ChocolateTruffleCakeIdeal03.JPG|alt=Chocolate truffle cake with icing and whipped cream
Mbanjũko

Mbanjũko nĩ ituĩka rĩa na ihenya rĩa ira kana nyanga kuuma kĩrĩma kana gĩthũngũri.  Matwĩka maya marĩ na ngeeta cia kĩndũire ta wĩingĩ wa mbaa kana kũmoya kwa karũndo ka ira , kana kũgereka na njĩra cia nja ta mĩhang'o ya andũ, nyaműingĩ, na ithingithia.
Gĩcicing'a (wendo)

Wendo wa **gĩcicing'a** nĩ kĩhĩĩri kĩa gũanda ciĩgie ndũgũ ya mũndũrume na mũtumia maratitikwo na mawigwi ma kũhikania. [[     [mũgambo wa 1][note 1]