open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kĩrĩra gĩa Kĩricũ (wendo)

Kĩrĩra kĩa Kĩricũ gĩtaũraga atĩ wendi wa gũtũũra ũringagĩrĩragia ciana kwĩgwatania na naarĩ ũmwe wa areri ake; na no gwo ũcũgagĩrĩraga mĩkuũko wa mawigwi na gwatanĩro ciagĩrĩire.  Rĩaambĩrĩirie kũrutwo rũraya nĩ mũrigitani na mũrutani wa maũndũ ma mbũgĩ John Bowlby (1907-90). Ũrutani ũcio wonanagia atĩ andũ arĩa marũmbũyagia ciana nĩ matugaga ciana na mũtiro mũrũmu harĩa ciana ici ingĩkũngũtũka na kũrimũthĩra thĩ na gũcoka ũgitĩĩrinĩ kwabatarania. 

Ona kũrĩ ogwo kũũra kwa kĩũga gĩkĩ kĩaririmbũra uucũ na ndũi kũrĩ mũtirike.  .[5]
Kĩyaatũ

**Kĩyaatũ** nĩ mawigwi ma gũkena kana ũiganĩire rĩrĩa mũndũ anahota gũkinyanĩria matanya make. . Ningĩ nĩ ĩyũikaine ta mũtaratara wa kũhingia mabataro ma mũndũ ta ngumo  kana mathĩoya.
Buju Banton

**Mark Anthony Myrie** (ũrĩa aciarirwo 15 July 1973), wĩtagwo **Buju Banton** ena kĩhumo kĩa **[[Nigeria|Igbo]]**, nĩ mũini wanyĩmbo cia reggea ya mũthũngũthũ kuuma Jamaica. ' Banton nĩ akoretwo akĩrutithania wĩra na aini aingĩ a mabũrũri ngũrani, ta arĩa marĩ na mĩtugo ya hip hop, Latin na punk rock, o hamwe na ariũ a Bob Marley.
Koiri

***'Koiri***' no yo ĩtagwo thĩ nyũmũ,  nĩ gĩcigo kĩa ũthio mũmata wa thĩ kĩrĩa gĩtarĩ kĩrinde maria-inĩ kana njũĩ-inĩ. Uthuthuria wa athũngũ ũtĩmĩire gĩcunjĩ kĩa 29.2% kĩa thĩ nĩ koiri. O ho ũthuthuria uronania gĩcunjĩ 1/3 kĩa thĩ nĩ kĩhumbĩre na mĩtĩ; 1/3  ĩkahũthĩka na ũrĩmi na 1/10 ihumbĩrĩtwo na ira. Matigari nĩ Matũũra, werũ na ithaka.
Mũtahato

**Mũtahato** nĩ gatamiano ka rĩera rĩa thĩ handũ hana rĩna, ĩrĩ ĩtaũragwo na marũngo ta  ũrugarĩ, ũiyũrĩro wa matu, wĩigũ na wĩkindĩri. Mũtahato ĩrĩ na nongorio ya 'ngewa cia o mũthenya'.     

## ũrathi wa rĩera
Ũrathi wa rĩera nĩ nĩ ũhũthĩri wa ngoingũa na mĩĩro kũratha  rĩera rĩgaakorũo atĩa ihinda rĩũkĩte na kũndũ kũna.
Rioki

**Rioki** nĩ mũtahato kana rĩera rĩa ihinda iraya bũrũri, na rĩtĩmagio thutha wa mĩaka makĩria ma mĩaka mĩrongo ĩtatũ..  Karioki ka kũndũ gũtiganĩte nĩ kũomokagĩrwo nĩ ndũgũ ya riũa, mĩkuru, ũhũthĩri wa koiri na maria na njũũĩ ĩrĩ hakuhĩ na ngengecũa ciayo.
Hũndũ

Hũndũ nĩ mũhũndũko wa mũgambo ũrĩa ũkoragwo wa kũhutatĩra mũthikĩrĩri thutha wa mũgambo wa mbere. Coho ya mũgambo ũyũ ĩrĩ na wakinĩ na ũraihu wa ũthiũ wa ngora ya mũhutatĩ na gũtũ kwa mũthikĩrĩria. Ithima , mwako mũthiminde ũtarĩ kĩndũ nĩ ihumo imwe cia hũndũ nditũ.
Mbanefo (mbanĩbũ)

**Mbanefo**  nĩ rĩĩtwa rĩa arũme a rũrĩrĩ rwa  Igbo kuuma mwena wa mũhuro wa irathĩro wa Nigeria. Rĩĩtwa rĩu riugĩte "riri ũroririkanwo". Rĩĩtwa rĩu rĩkoragwo rĩgĩtagwo rĩĩtwa rĩa mũciĩ.
Gĩtĩnumbu

**Gĩtĩnumbu** nĩ ũrirũ ũhanĩka rĩrĩa kĩndũ kana mũtaratara ũkoragwo ũkĩgomerwo na hinya wa nja kana rũinaina rũrĩa rũiganaine na ngengecũa.
Kĩrũtũ rĩa njirũngi

**Kĩrũtũ kĩa njirũngi** nĩ ngo ya mwĩrĩ iturĩtwo kwĩgita gĩthũri na nda kumana na manyugunyo ma mĩcinga na nduthũki.
Ngonya

**Ngonya** nĩ mũthako wa ititika rĩa hakuhĩ ũthakagwo nĩ mĩahũ erĩ cia athaki ikũmi na ithano kana mũgwanja. Mũhianĩre wa mũbira nĩ gĩtumbĩ.
Mating'ang'a

**Mating'ang'a ('<nowiki/>''studio''<nowiki/>**' na Kĩngeretha**)** nĩ handũ ha kũruta wĩra okia na wa ũũmbi wa mĩthemba yothe, ta gũthondeka mĩcoro, nyĩmbo,  kana mĩthako ya icanjama.
Mbĩgĩ (Baithikiri)

**Mbĩgĩ** no yo ĩtagwo **baithikiri** kana **maithikiri** kuuma kĩngeretha ***'bicycle***' , nĩ mũro wa ũthii wa rang'atua ĩmwe ĩrĩ na mbira igĩrĩ gathĩke kĩũga-inĩ kĩayo na gĩtanga kĩa gũcocera ĩmwe ya mbira icio (kaingĩ mbira ya keerĩ).  

## Thĩinĩ wa ũndũire
Njata ya mĩthako ya gĩcanjama ya Bururi wa Rũraya ĩna hinya wa mburuguto etagwo 'The Flash' erĩkanaga akinyaga naihenya arĩ igũrũ wa mbĩgĩ thegi wa rĩrĩa arahũthĩra nduthi.
Maciawa (igai)

**Maciawa** kana **Igai** nĩ ng'ũndũ, ngoga, mathiirĩ, mawĩigĩrĩki maria matugagwo mũndũ kaingĩ thutha wa wa gĩkuũ kũringana na kĩwacia wa mũgai.
Kĩwacia

**Kĩwacia** nĩ wendi na ũira mũcane ibuku-inĩ rĩa watho rĩrĩa rĩonanagia wendi wa mũndũ ũrĩa Maciawa (igai) mabatie kũururio na kũithĩranio thutha wa itĩna rĩhamũre kaingĩ thutha wa gĩkuũ kĩa mũndũ ũcio.
Wanjia

**Wanjia** nĩ kĩhooto kĩa mũndũ gĩa kũheo gĩtĩo na kũheo gĩtĩĩo nĩ ũndũ wake mwene, na kũtungatwo na njĩra ya ũrũgarũ. Nĩ ũndũ ũcio, nĩ ũndũ wa bata mũno harĩ mĩtugo, Ũgo, watho na ũteti.  

## Kĩhumo gĩa kiugo
Kiugo kiumanĩte na kĩembembio gĩa kiugo 'Kĩwacia.
Wanjũko

**Kĩwanjũko** nĩ;:

* Ngũri , ũhũthĩri wa hinya hatarĩ kĩhooto harĩ makĩawa na/kana andũ 

Na gĩthweri nĩ 'ushenzi'.
Mũhathĩ (Spirostachys africana)

**Mũhathĩ''(Spirostachys africana)*** nĩ mũtĩ wa kĩruru kĩa mita 10 (33 ft) na ũrĩ na rũgogo rũrũngaru  Mũtĩ ũcio ũmenyagwo ta *'tamboti**, tambotie, tambootie kana **tambuti*' bũrũri wa [[Abĩrika ya Kuthini]].

<gallery>
File:Spirostachys_africana,_lower,_Skrikfontein,_a.jpg|*S. africana* foliage
File:Spirostachys_africana_capsule.JPG|fruit capsule or schizocarp
File:Spiafr01.jpg|fruit and fruit segments or mericarps
File:Spiafr03.jpg|mericarp with *Emporia melanobasis'' larva
File:Spiafr12a.jpg|Wood
File:Spiafr05a.jpg|Log with heart-rot
Mũtũma

**Mũtũma (''Collocasia esculenta**'') nĩ mũmera ũhandagwo nĩũndũ wa mũri wake ũngĩhũthĩka ta irio. Mathangũ mayo no mo metagwo marũtũ nĩũndũ wa mũtugo wayo wa ururia maaĩ. . Nĩ irio cia bata mũno cia ndũire cia Abirika, Caribbean, Oceania, Asia ya Irathĩro, na ya Mũhuro wa Asia (o ta gwa).
File:Elephant_Ear_Flower_One.jpg|Mahũa
File:2006-10-22Colocasia01.jpg|Mathangũ
File:Coloc_escul_140521-0017_tdp.JPG|mĩri
File:Taro_root_and_crossection_of_taro_root.jpg|mũri mũrenge
File:Satoimo(Japan).JPG|mĩri
Thingithũ (cwa na cwĩ)

**Thingithũ** kana **cwa** na **cwĩ** nĩ ng'ano na maũndũ ma tene magane. Kaingĩ makoragwo makĩrũmĩrĩra ngendo cia njamba na magerio hamwe na mahota make.
Supa Strikas

Supa Strikas nĩ gĩcanjama kĩa mũbira wa magũrũ kĩa mĩcore kĩrĩ mũri Abĩrika ya Mũhuro. Ona thegi wa gũkorwo na kĩheo gĩtũgĩru kĩa ũthaki, athaki nĩmagigiyanyanaga na mathĩna kĩhĩĩri kwĩrica na magerio ma ang'ethanĩri ao. .
Kĩhĩrĩtũ

Kĩhĩrĩtũ nĩ ngerenwa, kaingĩ ya mbeca,  ĩheanagwo nĩ kĩama gĩa gĩthomo kana kĩama gĩa ndamathia kũrĩ andũ kana ikundi. Kaingĩ nĩ ĩheagwo nĩguo mũrutwo ahotithie gũthiĩ thukuru, kĩũratĩna kana ũcekĩma rĩrĩa angĩremwo nĩ gũthiĩ ũguo. Mĩhothi ĩmwe ĩkoragwo na muoroto wa kũhe andũ mwĩhoko kũrĩ andũ amwe mathome.
Embenatha Rũngarũ

Thĩinĩ wa thoome wa ithimi, **ũrũngaru** wa **embenatha** nĩ warie ũrĩa mũngũririo wa igeranio ũkoragwo na ũhoti wa wa kũratha maaumĩrĩra kana mũtugo. Manyonyo maya me bata mũno harĩ iharo ngũrani cia mathomo ma Thayathi, ũcekĩma na wonjoria.
Maranatha (katiba)

kana **Katiba***(kuuma [[Gĩthweri]])* nĩ kĩmanjĩka kĩa mĩtaratara ya mũthingi, iria ciũmbaga mitugo kana watho mũnene wa Bũrũri.

Kĩhumo gĩa kiugo nĩ tumanio ya rĩtwa 'mara' (ikũmbĩ rĩa tatha) na 'natha' (iria rĩa mbere rĩa mahiũ).
Mũrarachi (Calodendrum capense)

Mũrarachi (Calodendrum capense, Cape chestnut), nĩ mũtĩ wa Abĩrika ũrĩa ũguĩmagwo mũtitũ-inĩ kana kũhandwo nĩũndũ wa maguta mamire kũma mbegũ  marĩa mena mũtararĩko mwega na manyorokagia ngothi. 
File:Calodendrum_capense_2.jpg|Rũhonge
File:Calodendrum_capense,_geurkliere,_c,_Uniegeboutuine.jpg|mathangũ
File:Calodendrum_capense_(Cape_Chestnut)_-_Rutaceae_(36149006220).jpg|mahũa
File:Calodendrum_capense,_vrug,_a,_Uniegeboutuine.jpg|matunda
File:Calodendrum_capense,_droë_vrugte,_b,_Uniegeboutuine.jpg|matunda
File:Calodendrum_capense_seeds,_by_Omar_Hoftun.jpg|mbegũ
Rũũĩ rwa Ebonyi

Rũũĩ rwa Ebonyi rũthereraga kuuma Nigeria ya irathĩro wa mũhuro na nĩ mũhothi wa bata mũno wa Rũũĩ rwa Mũtharaba(Cross River).

Nĩ ũhũthagĩragwo kũhanda mũcere na no itahĩro rĩa mũthanga wa gwaka.

Itũũra rĩa Ebonyi ona rĩa nĩ mbũkio ya rũũĩ rũrũ.
Embengwa

**Embengwa** kana **embengwa ya thitima** nĩ kĩhumo kĩa hinya wa thitima kĩrĩa kĩkoragwo na itumbĩ kana matumbĩ ma cembece cia thitima cia kũheana hinya wa indo cia thithima. .
Ngorika

**Ngorika** nĩ ngora ĩrĩ na mĩtabarĩra matiema-inĩ ma kamagĩra na kamatuto. Ũkinyanĩri wake no ũgariũrwo  na njĩra ya kũongerera tũrimũ ("doping") harĩ mũtaratara wayo wa kĩbarĩki.
Nyoka

**Nyoka** nĩ nyamű ngururi, itarĩ magũrũ cia gĩkundi kĩa ũtĩrĩnga wa kĩratini wa Serpentes. Nĩ irĩ na mũhianĩre wa njagathi na nĩiũĩkaine mũno nĩũndũ wa kũminjũkia marathioni.
Kĩnangagwa

**Kĩnangangwa kĩa embengwa**  nĩ kĩhũngĩro kĩrĩa kĩigaga hinya thĩinĩ wa embengwa ya thithima na njĩra ya kũgeria cumbukia matwĩkainĩ mao.
Kĩbĩrĩngo

Kĩbĩrĩngo nĩ ituro rĩa gatege keena mathangu mena kĩũga kĩa rũbĩrĩngwĩ maria makuruta rĩera kũtũgĩra na kũũmba mũthaguto. .
Kĩbĩrĩngwĩ

Thĩinĩ wa ũthimi wa thĩ, **kĩbĩrĩngwĩ** nĩ kĩũga kĩrĩ ndere inya. 

## Thĩ-inĩ wa ũndũire
Kĩũga kĩa kĩbĩrĩngwĩ nĩ kĩonekanaga indoinĩ ta ibĩrĩngo na Kabangue
Canganyi

**Canganyi** nĩ ndorothi ya kũnyugutwo na kũbĩrĩrĩka ĩthondeketwo kaingĩ na ngora ya mũnyore na ũraihu wa cientimeteri 20 nginya 25 na mũromo wa kũhurũka. Nĩ ĩhũthĩrĩtwo mĩthakoinĩ ya gũikia na kũnyita.
Marangwa

**Marangwa** nĩ rũrenda rwa gũkinyĩria thitima agũri. Marangwa ikoragwo na cececi cia thitima, honge cia kũtũgia na gũcũithia ndarangwa na mĩkanda ya gũkua thitima kũraya.
Gakoingũ

Thĩinĩ wa ũhũngi wa indo cia thitima, **gakoingũ** nĩ kĩndũ gĩthondekaga njĩra kan imanjĩka ya tũcĩra ta kũhira hinya wa thitima kuuma  maranjaũ ĩmwe ginya ĩngĩ kana ingĩ.
Njuĩrĩ

**Njuĩrĩ** nĩ gĩcunjĩ kĩa rũathia kĩrĩa kĩmeraga na gũkĩra rwototia. Nĩ ĩkoragwo ĩgĩte mwĩrĩ wa nyamű nyingĩ cia kũongithia.
Maranjaũ

**Maranjaũ** ya thitima ĩkoragwo na indo cia thitima  ta embengwa,  ngorika, mĩkanda kana waaya cia thitima; iria ikoragwo na thaho ĩmwe ngundanu. 

No ĩtaũkwo ta ndama ka kĩhĩrĩro gĩa kĩũnyũ kĩamakũmbĩ ma thitima.
Mũkũĩkũ (Kĩũnyũ)

**Mũkũĩkũ** kana **Kĩũnyũ**(kuuma **Kĩmeerũ**) nĩ kĩgongona kĩrĩa gĩkundi kĩa andũ kana nyamű  gĩkoragwo na ngurario ya kĩharĩro kĩa ũmwe thutha wa ũngĩ magĩeterera gũtungatwo.
Gũtee Gĩtarania

Gũtee gĩtarania nĩ ndwari kĩa kĩrũhaĩ ĩrĩa  ĩririmbũkaga ta gũkundera kwa mathugunda, mathagumia o hamwe na kũriganĩrwo na njĩra nene.
Nyaraimba

Nyaraimba nĩ mũthemba wa ũrigitani wa ndwari ya koikoi ũrĩa ũhũthĩraga mĩthaiga ya gũkunderia na kũhukia ũtharia wa koikoi. Ona korwo mĩthaiga ĩno ndĩhotomagia koikoi kaimana nĩ ĩrĩ ũguni wa kũandandũra mũoyo wa mũndũ.
Kabunjunja

Kabunjunja nĩ mũthemba wa irio ĩthondekagwo na kĩmanjĩrĩra kĩa mũkando kĩrĩ taatha wa nyama, njimbini, na mbago.
Njebaka

**Njebaka** nĩ ũramati wa iharĩro thũnu kũringana na ithondeka rĩa mawatho na maũndũ marabatarania. Mawatho ma mũthemba ũyũ makorago thoome-inĩ nyingi cia mũtũrĩre. Kwa ngerekano:

* Thirikari-inĩ, njebaka nĩ matitika ma maumĩrĩra ma ũmbunge; ona ũhũthĩri wa koiri. 
* Ũhoro wa ũthii wa na mbere: njebaka nĩ kĩmũrĩ kĩa ũhũthĩri mwega wa mathĩoya
* Ũtonga-inĩ; njebaka nĩ kĩmũri kĩa ũhũthĩri mwega wa mĩro ya ũcembeca
* Wonjoria-inĩ; njebaka ĩorotaga matacũkia ma iganda na ngumbacũ na itanya rĩa kwĩrica mahiũ ma thirikari. 
* Thoome-inĩ wa mũoyo; njebaka nĩ makinya ma maũthĩ gũteithũria nyamű kwĩrica gĩkuũ. 
* Ũrutani wa mbũgĩ; njebaka nĩ matacũkia ma meciria gũkinyanĩria matanya na meoroto ma mũndũ.
Kĩnyenya (kĩũga)

Thĩ-inĩ wa ururia wa kĩũga kĩa thĩ, **kĩnyenya** nĩ mwatũka mũnene wa gĩcigo kĩa mahiga nĩũndũ wa njonjoko nene ya thama ya nyaigĩ. .
Kĩbindo

**Kĩbindo** kana **Kĩbiindo** nĩ mũro wa gũthondeka kĩgera gĩtarie na ndaguro nene na nditũ ya kĩgera haria igera ingĩ irũmbũyagĩragwo.
Ikinũ

Ikinũ nĩ kiugo kĩrĩ na nongorio ta: 

* Ikinũ (matumbĩ ma mwĩrĩ), matumbĩ mena kĩhuumo kĩmwe
* Mũmera nyakinũ, mĩmera ĩrĩa ĩmeraga thutha wa gĩkuũ kĩa mũciari ta makunũ. 
* Iganda cia ũkinũ, ũciarithania wĩna gahĩha wa gĩtũnyũ wa nyamű kana andũ .
**
Makunũ

**Makunũ** nĩ mũthemba wa mĩmera ĩrĩ mahiha ikũraga tĩĩri-inĩ ka igũrũ wa kĩndũ mangĩrĩa. Mĩthemba ĩmwe ya makunũ nĩ ĩrĩ marathioni.
Mindanaũ

O na gũkorwo nĩ kĩninanini gũkĩra gĩcĩngĩrĩra kĩa *Lusong***, Mindanaũ** nĩ gĩcĩrĩra kĩnene bũrũri wa birimbinũ. Nĩngĩ kĩrĩ na andũ ngingiri mĩrongo ĩrĩ na mũgwanja (27,384,138) kũringana na ũtari wa mwaka wa 2024. 

Kĩrĩ na icigo itandatũ: the Zamboanga Peninsula, Northern Mindanao, karaga , gĩcigo kĩa Davao , Soccsksargen, na gĩcigo thũngũcũ kĩa Bangsamoro.
Mũmbago

**Mũmbango** (Calodendrum na kĩratini) nĩ rũciaro rwa mĩtĩ ĩrĩa ĩkoragwo na mathaga manene honge-inĩ ciayo na ĩrĩ ngumo bũrũri wa  Tanzania. .
Mũitĩrĩro

**Mũitĩrĩro** nĩ muura ya mathangũ ĩhũthĩkaga kũũmba ikinũ rĩmwe kana nyingĩ cia Gĩtugĩ (ndũmĩrĩri)gĩa kĩhumo/kĩgumo.
Kĩndibo

Mũtaratara wa kũruta wĩra wa kũruta mabuku no ũhũthĩre:

* Indo cia kũruga na cia kũruga - indo cia kũruga ta nyũngũ
* Mũũro wa kũtuga kĩharĩro na gũkua irio nginya kanua 
* Mũũro wa kũhingia muoroto mũna ta ng'atiti 
* Matharaita 

Na njĩra nguhĩ nĩ maumĩrĩra ma wĩra wa kĩbindo.
Kĩndobi kĩa nguo

**Kĩndobi kĩa nguo/matonyo** nĩ kĩhũngĩro kĩnini kĩrĩa kĩhũthagĩrũo gũtheremia ũnyoro na njĩra ya kũhinyĩrĩria kũthengia mĩkũnjo ya mĩthuno ya mĩgathĩ ya njakaranda ĩrĩa ĩkoragwo ngora-inĩ cia ndigi.
Gĩcunjĩ (mathabu)

**Gĩcunjĩ** kĩrũgamĩrĩire gakere kana kanuku ka mũigana wothe harĩ kindũ kĩgayanĩtio na kĩũga. Thĩ-inĩ wa mathabu gĩcunjĩ nĩ mũigana wa **njerome** (numerator) iria irĩ thĩĩ-inĩ wa **cangure** (denominator). Kwa ngerekano, harĩ gĩcunjĩ gĩa 3/4-rĩ, njerome ya 3 wonanagia atĩ gĩcunjĩ kĩu nĩ gĩcunjĩ kĩa 3, na mũtaratara-inĩ wa 4 wonanagia atĩ nĩ gĩcunjĩ gĩa 4. Mbica ĩrĩa ĩrĩ mwena wa ũrĩo nĩ ĩronania gĩcunjĩ gĩa ithatũ gĩa gĩcunjĩ gĩa inya gĩa keki.
Ũhere

Ndwari ya **ũhere**  nĩ ndwari ya mũtambanio ĩgomeraga ngothi ya mũndũ thutha wa mbaa cia nyerenyere ciĩtagwo *Sarcoptes scabiei*  kirika mwĩrĩ. Nĩ kĩng'ũki gĩkoragwo handũ andũ marĩ aigĩ ta nyũmba cia ũrigitani, thukuru, imamo kĩa rĩũrĩro, kũherethu, na Iganda cia ruuithia.

## Ihonia
Mũthaiga ya kũrigita arĩa magomere nĩ mariamu ta, ivermectin, peremethrin, crotamito, na lindane. Andũ arĩa marakinyire mĩcemanio ya ngomanio mweri-inĩ wa mũico na arĩa matũũraga nyũmba ĩmwe magĩrĩirũo kũrigitwo o ihinda-inĩ o rĩmwe. Indo cia gũkoma na nguo cibatie kũthabio na maaĩ mahiũ na kũhũrwo bathi. mbaa cia nyerenyere itingĩhota gũikara thikũ ithatũ nja ya ngothi ya mũndũ.
Kacaranĩ

Thĩinĩ wa thoome ya ngoingũa ya mĩrĩ, kacaranĩ nĩ kacere kanini kaingĩhota gutaũra na njĩra ya ruuno, nditi kana ũhembia. Nĩ irĩ na ũkũrani na mbiri cia cakaiya.
Njakaranda

**Njakaranda** nĩ gĩkundi kĩa atomu igĩrĩ kana makĩria iria igwatanĩtio hamwe itangĩrandũrwo na mahinya ma cebecebe(chemical).
Runyo

**Runyo** (***'menengai***' na rũthiomi rwa **kĩmaathai**) nĩ kĩũga kĩna kĩrikĩrĩro kĩa ũthiũ wa thĩ, na kaingĩ gĩkoragwo gĩcũngĩrĩirio  nĩ nyura iraringa koiri kana ndumbĩrĩ cia mĩhang'o ya njata.
FK Bodø/Glimt

**Fotballklubben **Bodø/Glimt***' (na norwegian pronunciation: []), o ta ũrĩa ĩtagwo '''Bodø/ Glimt''' kana rĩĩtwa rĩake rĩa tene '''Glimt''', nĩ gĩkundi kĩa [[Mũbira wa magũrũ(Koora)|mũbira wa magũrũ]]  kĩa [[bũrũri]] wa [[Nowĩ]] itũũra rĩa Bũndũ (***Bodø**'). Gatũndũ gaka nĩ karĩ na ithenya mbĩtĩka cia gacũmbĩrĩ Nowĩ karĩa getagwo *Eliteserien*. Kĩama kĩu kĩambĩrĩirie kwĩyumĩria Septemba 19, 1916.
Kĩmika

Rĩrĩa mathaguya merĩ ma bucania, nĩ harĩ ngumuthũrano ĩiyũkaga na ithaguya rĩna ihenya rĩkundageragio kĩguũ na ithaguya rĩa kahora. Na nĩ ũremi ũyũ wa makima nĩgwo wĩtagwo **kĩmika,** ĩrĩ arĩ ũmanĩrĩru wa gĩkimo.

Kwa indo iria irĩ na ũtweku, nĩ ĩkuruhanaga na kĩbaratha kĩa ruuno, kwa ngerekano; ũkĩ nĩ ũrĩ kĩmika gĩtũgatũgĩru  gũkĩra maaĩ.
Maragima

**Maragima** nĩ gĩcigo kĩa ũraganda, ũthegeithia na wonjoria, o hamwe na ũhũthĩri wa indo na ũtungata. Na njĩra ndaya, nĩ ĩtaũrĩtwo ta gĩcunjĩ kĩa mũingĩ kĩrĩa kĩringithanagia mĩtugo, mĩario, na nguũrio ya mathĩoya. Maragima hamũre nĩ imanjĩka cia tabarĩra ĩrĩa ĩna taatha ya ũndũire, mĩũrũngũ, mathomo, mĩĩro, matwĩka, ngumbacũ, ũteti na mathĩoya ta Embenatha Rũngarũ. Embenatha ici itugaga taatha na ngata ya harĩa maragima ĩririmbũkaga.  Ũguo nĩ kuuga atĩ, gĩcunjĩ kĩa maragima nĩ rũrenda rwa mĩhang'o na ing'aing'e ya andũ ĩrĩa ĩtarũgamaga ĩ wiki.
Wĩtumi ndigi magũrũ

Uuge **'wĩtumi ndigi magũrũ**' ũrĩ na tabarĩra ya kwĩanjĩria, kwĩgiginyanĩria hatarĩ gũteithio nĩ mũndũ ũngĩ. Nĩ ũndũire wĩna bata thoome-inĩ ya maragima. O ho arĩ makũĩkanaga na mwĩguni ũyũ nĩ mananagio 'mwana mwereri'.
Kanyuambora

**Kanyuambora** nĩ gĩtweku kĩmiku, kĩembembaine ngogoyo kĩrĩa kĩrutagwo nĩ mĩmera thĩinĩ wa mahũa na nĩĩgucagĩrĩragia nyamű cia hũthana(symbiosis) ta njũkĩ, umbu, ngi na ndoba iria imathaga irio nacio ikagitĩra ihũa na ikakinyia maumbĩ. 

Kanyuambora karĩ na bata wa maragima tondũ nĩ kĩhumo kĩa ũkĩ.
Mbiriga

Thĩinĩ wa mathabu, nĩ kĩũga kĩrĩ na thiũ inya, ndere itandatũ, na ica inya.  Kĩũga gĩkĩ nĩ irigithathi ya ciũga ciothe irĩ ndere nũngaru na nginyanĩru(ndere cia wariĩ mũigananu).

## Thĩĩ-inĩ wa ũndũire
Mbunjumbura

**Mbunjumbura** ĩkoragwo ĩrĩ mathĩoya ma mbia na mathomo ma thoome na manyonyo ma mbia, mbiacara,  managĩ na ng'otoko.   Ta kĩongo kĩa mũthĩgi wa wonjoria kĩrĩa kĩrĩkoragwo na  mĩbango ya kũrũnga, gũtongoria, na kũrũgamĩrĩra indo cia ngumbacũ nĩguo cihote kũhingia mĩoroto ya mũingĩ. Kũringana na turumeni ya mĩhango ya mbunjumbura, thoome ĩno no ĩgayanio maita matatũ: Mũndũ kĩũmbe, gatũndũ, na thirikari.
Cungunya

**Cungunya** (Sanskrit: मण्डल) nĩ kĩharĩro kĩa ndiĩ na njĩra ya mũthiũrũre. Harĩ ndũire ingĩ cia kĩroho, cungunya nĩ ikoragwo ikĩhũthĩrwo ta mũtirima na mũthĩgĩ wa kũtonya gĩthithi kĩa ũroho.
Kiugo

**Kiugo** nĩ gĩcunjĩ kĩrĩa kĩnini biũ thĩĩ-inĩ wa rũthiomirũngĩkua nongorio ĩngĩtaũrĩka.
Osama bin Laden

**Osama bin Mohammed bin Awad bin Laden** (March 10, 1957 - May 2, 2011) aarĩ mũrũngĩri na mũtongoria mũnene wa mbirara ya itoi cia Al-Qaeda.  Nĩ akũkanĩte gukorwo thutha wa tharĩkĩra cia Amerika  cia Septemba 11, 2001, nĩ cioragire andũ 2,977.
Kĩũma (mathaga)

Kĩũma nĩ ithaga rĩnini rĩna mĩhĩrĩga ya ciũga na warie na ngora ta mahiga, ihĩndĩ, ngũngũtũ, mĩnyore, kana ngũ na kĩo kĩkoragwo na kĩhingo kĩnini gĩa kũgeria rũrigi.
Mbirikicũ

Mbirikicũ nĩ itunda rĩa mũthiũrũre rĩa mũtĩ wa Mũbirikicũ. .

Maciaro ma mũti ũyũ nĩ marĩ bata thingithũ-inĩ cia ũyahundi na ũkiricitiano.
Mũkũyũ (Ficus sycomorus)

***Mũkũyũ*** nĩ mũthemba wa mũtĩ  ũkũraga ũraihu wa mĩrongo ĩrĩ ũ mita cia ngeretha(20 meters). Irutaga mahũa o mĩeri ikũmi na ĩrĩ; ĩrĩa ĩrũmagĩrĩragwo na matunda. Mĩtĩ ĩno ĩkoragwo ĩrĩ na rangi wa rũnyeni rwĩ cama na nĩ ĩrĩ mĩkiha ya ngoikoni. .
File:Ficus_sycomorus_-_Leaves.jpg|mathangũ
File:Ficus_sycomorus_-_Stem_with_fruits.jpg|rũrambo
File:Sycamore_fruits.jpg|matunda
File:Sycomore_in_Ethiopia.jpg|bũrũri wa Ethiopia
Kĩacawũ

Thĩinĩ wa wonjoria na maramiga, **Kĩacawũ** nĩ kĩndũ, ũtungata, kana mũtaratara ũrĩa ũhũthĩkaga kũkinyanĩria wendi(kĩyaato) na mabataro ma mũgũri. 

## Kĩhumo gĩa Kiugo
Kiugo kĩumanĩte na ũkerũria na kano ya kiugo 'wacu' kuuma uuge wa 'ciakorire Wacu mũgũnda'
Mbirika (ngora)

**Mbirika** nĩ ngora ĩrĩa taatha wayo  {ta '''''atomu''''', ***[[Njakaranda]]***, kana ***umbĩ*** (ion) } ũrĩ (rungu wa ndurumeni)na kĩharĩro gĩa karirũi kena mũkũĩkũ mũmata wa mbirigo irĩ rũrenda mĩena yothe.
Indaraka

**Indaraka** nĩ mũthemba wa mũthaiga wa tharaka na icaka  ciayo ciũmbĩtwo ta kĩuga kĩa mbirika. Mbariki ndĩrĩ na thaahu, ndĩrĩ na mũtararĩko, nĩ mata, ndĩrĩ na rangi, ndĩrĩ kamagĩra ya thitima.
Njamũhurĩ

**Njamũhurĩ** (na ningĩ rĩtagwo **ihiga rĩa goro**, mathahiro, ithaga, ihiga rĩa bata) nĩ gĩcunjĩ kĩa ihiga rĩrĩkĩtie kũrengwo, kũhuurwo na kĩkahũthĩrwo gũtura mathaga.
Kuangwarũ

## Ũcungurumi

* **Kuangwarũ**, uthi wa mĩkanda ĩtatũ kana ĩramĩtwo hamwe ĩtangĩrika maaĩ

## Kũtambia

* **Kuangwaru ya thitima**, gĩkundi kĩa waya ĩmwe kana nyingĩ iria ingĩtũmĩka gũtambia  hinya wa thitima
* **Kuangwarũ ya [[Nje|kĩũma]]** (fiber-optic cable) 
* **Kuagwarũ ya Rũrenda** ĩrĩa ĩnyitithanagia mĩro ya ũkinyanĩria.
Komaroka

**Komaroka** nĩ nyũmba ya gũikara kahinda kanini, kaingĩ kũgerera gũkombithia ithenya rĩa gũkoma kana kĩharĩro kĩngĩ.. Andũ arĩa mathiaga ng'endo na magikara nja kwa ihinda rĩa makĩria ma mũthenya ũmwe nĩ marabatara handũ gũikaraga kwa ihinda amu gũkoma, kũhurũka, irio, ũgitĩri, kũiga mbĩgĩga na kwĩthema heho, ũrugarĩ kana mbura, kũiga mĩrigo na kũhingia mawĩra ma mũciĩ. Komaroka no gũkorũo kũrĩ njĩra ya kũgĩa na maragima ya hothana.
Mũkawa

Mũkawa nĩ kĩharo kĩa wonjoria harĩa irio cia kũrĩa na kũnyua itugagwo agũri.kũ biacara ĩrĩa ĩhaaragĩria na ĩgĩtwarĩra agendi Irio
Ngorayũ

Thĩ-inĩ wa thoome ya njata na gwĩthĩ, ngorayũ nĩ bgora ya gũĩkũĩrwo ĩtaonekanaga na itagwatanaga na ũtheri kana ngengecũa ingĩ. Ngorayũ ĩtaũrago ta mahinya ma rongaronga(gravity) matarĩ na nongiorio ya nguruhano ngaru.
Kamahoha

Kamahoha nĩ mũgĩkĩ mũhamũri; ũrekaga indo imwe  kũhĩtũkĩra ho na kũgirĩrĩria ingĩ itigatoonya. Indo ta njakaranda, umbĩ na kacaranĩ ingĩ nyinyi. Nĩ harĩ kamhoha cia mũnyore na iria cia mũoyo.
Mahũa

***'Mahũa ('''rĩmwe nĩ '''<nowiki/>'ihũa")***', nĩ kĩũga kĩa njiarano kĩa mĩmera ĩmwe. Kaingĩ ikoragwo na mũthiũrũre ya matĩna mana. Nĩrĩha; maroko (marĩa macokaga gũkorwo makoro), mbĩu(nĩ cio ĩrĩ na mandacũ ma ũrũme) na matũmbĩ marĩa mamũkagĩraga mbĩu.
Mboni

**Mboni** kana **rũboco rwa mboni** (na ĩmbũkĩtio ta **cacao**, na mabũrũri maingĩ)  nĩ mbegũ ya mũtĩ wa Mũboni (Theobroma cacao) iri iũmithagio na ĩgathondeka wega thiagĩ na mamata.
Ũmaramari

**Maramari n**ĩ mũndũ kana andũ metahagĩraga kĩndũ hatarĩ kĩhooto ; ta:

* **Maramari ya mũhiki** - Kũgwata mĩgwate mũhiki, nĩ ũndũ wa mũndũ naitanya rĩa  kũhikania nake hatarĩ cicing'a
* **Maramari ya Mwana** - kũthengia mwana kuuma kĩcoho kĩa kĩhooto, kaingĩ aciaria ake
* **Maramari ya [[mũndũ]]**, mĩgwate itarĩ ya kĩwatho, kaigĩ naitanya rĩa kũmũtunya.
* **Maramari ya Mahiũ** - kwoya kana gũtaha rũru hatarĩ kĩhooto.
Wĩki Naĩ

Wĩki naĩ, nĩ wĩki ũherithagio na bũrũri nĩũndũ wa kũagarara mawatho mayo.  

Naĩ ta ũragami, wĩici, ũhahami, ũmaramari nĩ ikoragwo ĩkĩrĩtwo mĩkana thĩ.
Ihooto cia rũthiomi

Ihooto cia Rũthiomi nĩ ihooto cia ũmũndũ na ũwanjia cia mũndũ kĩũmbe kana ngumbacũ kwĩhamũrĩra rũthiomi rũrĩa akwenda kũamũkĩra na gũkinyia ndũmĩrĩri.  ũ.
Indweke

**Indweke** (wing; **mandweke**) nĩ mũkawa utungataga mabataro mandandũku ma mũgeendi. Ici  nĩ ta irio, njohi, ***gĩikaro***, mathako, maũndũ ma kũrimũtha thĩinĩ wa mĩako yao.
Ikenga (rũgano)

***Ikenga*** nĩ ibuku rĩa 2020 rĩa thingithũ kĩa mwandĩki Igbo arĩ Amerika Nnedi Okorafor. Nĩ ibuku rĩa mbere rĩa Okorafor rĩa kũruta gũkorwo na njamba ya kĩrũme na ikĩbũkio ngoga-inĩ cia Edgar Awards ya 2021. Rũgano rũu rũrũmĩrĩire Nnamdi, kahĩĩ karĩa karĩ na hinya wa ũngai na ũteithio wa Ikenga.
Thiora Nĩmĩ

Thiora nĩ mauuge matondeketwo mena ũritũ gũtamũkana cararũ, na nĩ ngerekano ya mĩthako ya ciugo. Ona thegi wa gũkenia thiora nĩmĩ nĩ ikoragwo na bata ũngĩ ya gũteithia mũrutwo gũtamũka wegega na mĩtũkĩ.

## Imwe

* Kana ka nikora kona koora kora, nako koora kona   kana ka nikora kora
* Irigū rīrīa rīarī rīīru rīa mūraru nīrīo rīarerire rūrīrī rūrīa rwarīraga rīrīrīrī
Kĩandũ

Thĩinĩ wa Maragima, **Kĩandũ** kana **indo cia mũingĩ** (nacio nĩ ciĩtagwo indo cia ngumbacũ kana cia mũingĩ)  nĩ indo, gĩkengo, kana ũtungata ũrĩa wĩbũgia kana ũtthitũkia na kaingĩ ũtugagwo na thirikari na ũkarĩhwo kũgerera mbeca cia igooti.
Mũgũri (mũacawũ)

Thĩinĩ wa ũgurĩrie, **Mũgũri** kana **mũacawũ** nĩ mwamũkĩri wa maacawũ, indo, ũtungata,  kana gũanda, iria itahagwo kuuma mwendia kũgerera kaing'ainge ya bunjumbura ya mbia kana thogorana ingĩ ya bata.[1][2]
Kĩmanguũ Kĩingĩ

Kĩmangũu Kĩingĩ nĩ gatarũ gatitikago na ndoku kana huhũ na itanya rĩa rimũtha ya indweke, kũmangũa kana hĩtahĩtano. O ho nĩ ĩkoragwo na maũtungata ma komaroka.
Kunda Ngũtũme

**Kunda ngũtũme** nĩ mũndũ kĩũmbe yathi ũingĩragia ita rĩa mbaara  nĩ ũndũ wa kwĩguna we mwene, na ndarĩ kĩenena mbaara ĩyo, na ndakoragwo arĩ ithenya kana itemi thĩ-inĩ wa mbirarũ kana ũteti wa bũrũri.
Kahũa

**Kahũa** nĩ matunda ma mũmera wa mũtĩ wa mũkahũa ũrĩa mbeũ cia ikoragwo na ũhũthĩri wa gũthondeka mũthemba wa chai wĩna cama wĩtagwo kahũa.

O ho, ũrĩmi wa mũkahũa wĩ bata mũna maragima nyingĩ Abĩrika.
Gĩkĩngĩrĩro (kĩrĩra)

**Gĩkĩngĩrĩro** (igataũrwo **'Chisomaga**' na rũthiomi rwa Igbo) nĩ kĩrĩra atĩ ikĩngĩ nĩcio irĩ mũthingi wa kĩeũ kĩa ũũma wa mũingĩ na gĩatitikirwo nĩ Mũndũ Mũgo mũitarianũ  Maurizio Ferraris (thoma Ferraris 2007, 2008, 2009a na 2009b). Ũrutani ũcio ũkindagĩragia atĩ nĩ kũririkana, njano, ikĩngĩ, mabuku, no ti barigici ituuraga thogora wa indo cia mũtũũrĩre..
Rembuĩ

**Rembuĩ** nĩ kĩndũ kĩrĩ ututu  ũrutagwo nĩ mĩthemba mĩingĩ ya mĩmera ĩrĩ ta mbeũ ya ũndũrũme ya njiarano.
Mũnanda (mahiũ)

Thoome-ine wa ũrĩithia wa mahiũ, **mũnanda** nĩ rĩogero rĩa mahiũ ina kĩharĩro kĩa kũrigita nyamũ kuumana na tũkũma tũrĩa tũhotomagia ũtherema wa mahiũ..
Kĩngwangwa (kĩbaba)

**Ngwangwa** (kana  kuuma gĩthweri)nĩ gĩkundi kĩa ndwari cia kĩrũhaĩ  ĩkoragwo na mĩtugo ya nyaganio cia mwĩrĩ, hĩndĩ na hĩndĩ, hatarĩ na njogo ĩtarie ta 'gũikia thari (nyamű ĩkua). Njogo nĩ ũtuthũki wa ndumbĩrĩ ya kĩthitima kuuma tombo ĩrĩa ĩkogaragwo ĩkĩcũngĩrĩra barikoi ta gũtee kĩmũri na gũtee gĩtarania mĩthukathuko ya makonde na macoka. ĩũũĩtarĩĩũũ ngumo ya gũcoka na gũkua na gũkua.
Ng'atiti

**Ng'atiti** kana **kunyi**  nĩ gacere kanini ka ngora ya kĩgera kana mũnyore ona rũkũ kahũthagĩragwo gũtitika kĩhũngĩro kĩamũre ta kũthaka wandĩndĩ kana Kĩnanda kĩa mũgeeto kana gũkunũra mĩkebe ĩmwe.
Ibuku

**Ibuku** nĩ wĩra rũandĩke na ũraihu mũnene nĩ mwandĩki ũmwe kana makĩria. O ho no twĩcirie Ibuku ta kĩmanjĩka kĩa makĩngĩ makonaine. No manyagio na ciũga ngũrani ta  mabuku ma njano, ta mabuku ma gũcaba, mabuku ma gũthikĩrĩria, na mabuku ma ngwa(ebooks). Mabuku nĩ magathondekwo na njĩra mũhĩrĩga ta thingithũ iria ikoragwo na maũndũ ma manjarara ma gwĩciria; na marĩa matarĩ ma ng'ano, marĩa marĩ wũma.

Nyũmba ya mabuku ĩtagwo Rũriondo.
Kamakua

**Kamakua**   nĩ mũruti wa wĩra wa ngumbacũ ũrĩa ũteithagia agendi kũruta mĩrigo yao rĩrĩa marathiĩ kana mauma. Andũ arĩa marutaga wĩra ta mĩkawa kana ngĩrĩba-inĩ icukĩro cia ngari.
Kĩroco (ngora)

**Kĩroco** nĩ ngora ya mauthi ma nditi nini ya matumo. Na nĩ ũndũ ũyũ nguo thondeke na ngora ĩno nĩ ikoragwo na ũhoti wa kũgeria ũtheri na kaingĩ irĩ njigũ nĩ ihotithagia riitho kwona mwena ũcio ũngĩ.
Pete Edochie

Cibũ **Pete Edochie** MON // i (arĩa aciarĩirwo 7 Mweri wa Gatatu 1947)   (ũrĩa ũmenyagwo ta **Ebubedike**)  nĩ mũthaki wa icanjama wa Nigeria. Nĩ aacokire akĩgĩa na ngumo mĩaka-inĩ ya 1980 na wĩra wake wa kũthaka ithenya rĩa  Okonkwo thĩinĩ wa rũgano rwa Chinua Achebe rũrĩa rwĩtagwo 'Things Fall Apart' (*Indo Kũmomoka*). Aambĩrĩirie wĩra wake arĩ Mũtongoria na mũmemerekia na thutha ũcio agĩtuĩka mũthaki wa ngerekano na nĩericĩte ngoga nyingĩ ta;  kĩheo kĩa Industry merit Award kuuma Africa Magic, kĩheo kĩa Lifetime Achievement Award kuuma Africa Film Academy, na gĩtĩo kĩa bũrũri wa Member of the order of  kĩrĩa atugirwo Mũtĩrũkia Olusegun Obasanjo mwaka wa 2003.
Kĩrũhihi

**Kĩrũhiha** kana **mũitĩrĩro,**  nĩ mũatĩrĩro wa itũũra ũthondekagwo na itanya rĩa kũthengia maaĩ kuuma iharĩro cia mũingĩ ta barabara, ng'aratua na mambarita. .
Ngwangwaya

**Ngwangwaya** (kana **'ngwaya**')nĩ gĩkuũ kana kũgurara ũru kwa mũndũ kana nyamű kũgerera ũmemerikia wa thitima thĩĩ-inĩ wa mwĩrĩ.
Kĩa Nga (Wanya)

Rũruka rwa nyamű nĩ rwa **nga** (kana **wanya**) angĩkorwo nĩ itumbĩ rĩrĩa rĩtembanaga na rembuĩ ya ũrũmwe mũtabarũko-inĩ hingo ya mĩhang'o njiarano.
Woyero (mweri)

**Woyero** (na no yo ĩtagwo **kahinda ka mweri** gatagatĩ ka ciugo ingĩ cia kiugo) nĩ kũteithia thakame na ngonde cia mamira kuuma thĩĩ-inĩ wa mbĩumo(uterus) kũgerera karũgati(kana kĩino).

Woyero ĩrĩ na nongorio atĩ ihu rĩtinatabarũka.
Gĩkarara (ngora)

**Gĩkarara**, o na ningĩ ĩtagwo cuka (), nĩ nguo ya mũtaratara wa mĩhari ya gĩtete na ũratete ya marangi mainganona metagwo mararaka.
Gĩtanda

**Gĩtanda** nĩ imwe ya indo cia mwĩa ĩna mwamuuto na ingĩhota gwĩikarĩrwo nĩ andũ aiganona.   Kĩũga kĩayo kaingĩ gĩtarie muurumo wĩna mandayaya na kaingingĩ yembembainio na nguucũki na maamuuto. 
File:N°0407_canapé_'Vallois'_réalisé_par_les_Ateliers_Allot_Frères.jpg|Gĩtanda kĩa akari eerĩ
File:Sofa3800ppx.jpg|Gĩtanda kĩa rũa
File:ملایر_.مبل.jpg|Gĩtanda kĩna honge cia bũrũ
File:Couch_Furniture.JPG|Gĩtanda mwamute
File:Settee_Attributed_to_Joseph_Walter,_c._1770.jpg|Gĩtanda nyarumba
File:Couch_MET_figure_178R7_24B.jpg|Gĩtanda nyamiura
Mũciĩ (Tharũ)

**Mũciĩ**, kana **tharũ**, nĩ handũ ha gũtũũra kana gũtũũra kwa ihinda iraya harĩ mũndũ,  mahiũ na mbarĩ yake. Mũciĩ ĩkoragwo na thingira na nyũmba iria iheanaga mathenya ma mĩhango kumaama, gũkoma, gũthondeka irio, kũrĩa na maũtungata ma ũtheru na ũtheri.ĩmwe nyamũ cia **gĩikaro** hamwe. 

Nongorio ya 'tharũ' nĩ thuthurie, urururie na gũtaũrwo na njĩra ya thoome nyingĩ ta - mbũgĩ, maũthĩ, mathenya hamwe na ũteti. Mathomo ma rũracio, ũmaramari na ũkaburũ; na marĩa ma ũtungati, ũkombo na ũkombori nĩ marigitagwo ruungu wa tharũ.
Gĩcanũri

**Gĩcanũri** nĩ karũ kĩkoragwo na rũbito rũkoragwo na macandĩ ma magego ma kũgucũrũkia njuĩrĩ nĩguo kũmĩtheria, kũmĩnyorokia kana kũmĩururia.
Njũgũmũ (Kĩama)

Njũgũmũ kana Kĩama nĩ ngwatanĩro ya andũ arĩa manyitanĩte nĩ ũndũ wa wendi ũmwe kana muoroto ũmwe. Kwa ngerekano, nĩ kũrĩ **gĩkundi** kĩa andũ arĩa marutaga wĩra wa kwĩyamũrĩra kana wa  kũheana ũteithio . Nĩ kũrĩ njũgũmũ cia ya maũndũ ma kũrimũtha na mathako, mĩcemanio, maũndũ ma ũteti na wĩĩtĩkio na ndini, na maũndũ mangĩ.
Kabĩ(mũoyo)

Kabĩ (kana 'thero' kuuma Kĩngeretha 'cell') nĩ kĩũga kĩa kĩgumo kĩa mĩthaiga yothe ya mũoyo kana nyamű. Kiugo gĩkĩ nokĩo kĩũmbĩte kiugo 'matumbĩ'. Kaingĩ kabĩ ka mũoyo gakoragwo na kamahoha karigĩcĩtie hahũ cia irĩ taatha ya maũthĩ . Tũbĩ tũingĩ twonekanaga o tu rungu wa ndurumenio tiga iria cia ngarana ta thakame.
Harambĩ (woyero)

Thoome-inĩ ya woyero, harambĩ nĩ ngathĩka ya matonyo ma thĩĩ-inĩ kũhiha rĩrĩa kahinda ka mweri kana kuura thakame thutha wa gũciara.
Kambĩ (mũoyo)

Thĩinĩ wa ũgĩ wa muoyo, kambĩ nĩ ngarana ya Kabĩ cia mĩthemba ũmwe na kĩrĩra kĩmwe. Kambĩ karĩ na itiema rĩa keerĩ mbere ya kabĩ na thutha wa kĩĩga macũmbũrano-inĩ ma mwĩrĩ.
Ugo Ugochukwu

**Ugo Ugochukwu Orlandi** (Aciarirwo pril 23, 2007) nĩ mũumbũria mbĩrĩ hĩtahĩta cia makari ũrĩa nĩ mwande wa Amerika mbĩtĩka cia FIA Formula 3 Championship nĩ ũndũ wa Campos.
Igwamĩtĩ (kĩmũrĩ)

**Igwamĩtĩ**  nĩ gũkorwo na kĩmũrĩ ya rwagorũga rwa kĩbũgĩ na rũrĩa rwa  marigicĩria. Nĩ thoome ya bata mũno harĩ andũ agona ũng'aratuagwo na koria "***angĩkorwo [[Mithemba ya miti|mũtĩ]] wagwa na hatirĩ [[gũtũ]] gwĩ hakuhĩ kũigwa, no rũrutaga mũgambo?***"
Kamanaĩ

Thoome-inĩ wa kĩhooto kĩa bũrũri, Kamanaĩ nĩ mũndũũrĩa ũteithũraigia kana kũcũnga ndaĩ mĩhang'o-inĩ mĩtĩi mũkana.
Ngengecũa

**Ngengecũa** nĩ mĩthemba ya makũmbĩ ma ngwathe(electromagnetic) na magakorwo marĩ na ũraihu wa macũa marĩa manini mũno na kĩbĩkũ kĩarĩ kĩandandũ mũno thĩiniĩ wa naarĩ ya ngwathe.
Rerecũa (Wi-Fi)

**Rerecũa** (kana **'Kĩrerecũa**')  nĩ mũciĩ ya embenatha ya rũrenda itarĩ kuangwa ihotithagia mahũngĩro megwatĩre ikinyathiania wa ndũmĩrĩri kũngerera ngengecũa. Natha ĩrĩa ĩ gatũ ĩtagwo WIFI ĩrĩa ĩ rungu wa gĩtĩrĩngĩ kĩa ago a waaki ya kĩmabũrũri  IEEE 802.11 . 

Nĩo nenda ya kombuita ĩrĩa ĩtũmagĩrũo mũno thĩinĩ wa thĩ yothe, ĩrĩa ĩtũmagĩragwo thĩinĩ wa nyũmba na wabicinini na kũheana ũtungata wa makũmbĩ ma kĩhĩĩri kĩa ndũmĩrĩri icigo cia mũingĩ ta mĩkawa, riondo na ihaaro cia ndege.
Mũrũngũ (Immanueri))

***'Mũrũngũ***' kana ***'''Emmanueri***** kuuma Kĩhibirania: **עִמָּנוּאֵל** (rĩngĩ '<nowiki/>***Munachimsũ*'''' na rũthiomi rwa Igbo) nĩ kiugogĩtaũragwo ta 'Mwenenyaga na ithuĩ'. Rĩtwa rĩrĩ nĩ rĩonekanĩte ibuku-inĩ rĩa Isaia  (7:14) ta kĩmenyithia atĩ Mwenenyaga nĩ arĩgitagĩra nyũmba ya Daudi.[1][is]
Metha

**Metha ('<nowiki/>''tafura''<nowiki/>**' na rũthiomi rwa Kĩshona**)** nĩ gĩcunjĩ ka  indo cia nyũmba kĩrĩ na ũthiũ mũtũgĩrĩrie na gũtiranio kaingĩ na magũrũ 1 nginya 4 (o na gũtuĩka imwe no ikorũo na magũrũ mangĩ). Nĩ ĩhũthĩrĩtwo ta kĩeya kĩa kũruta wĩra, kũrĩa kana kũigĩra indo.
Mũmborũa

Thoome-inĩ wa mĩtĩ, **mũmborũa** nĩ kĩmanjĩka kĩa mahũa mena kĩharĩro  rũhonge-inĩ rũrĩa rũnene kana gĩkundi gĩa honge.
Timborũa

Timborũa nĩ ĩmwe ya mĩthemba ĩĩrĩ ya ngengi cia kariakomo, ririmbũkio ya ũtheri thutha wa ngora gũkorwo nĩyahiha ũtheri kana ngengecũa ĩngĩ. Ngora cia timborũa ithiaga na mbere kũririmbũra ngengi kwa kahind ona thutha wa kĩhumo kĩa ũtheri ũyũ gũtoma.
Ngandabĩ

Thoome-inĩ wa maũndũ ma mũoyo muuno kabĩ, **ngandabĩ** kũgitĩra kambĩ cia mũoyo mabutha kana ng'ang'athara. Nĩ ĩkoragwo ĩkĩhotomia cimbica cia cebecebe.
Hatambĩ

**Hatambĩ** nĩ ngora ĩrĩa ĩhũthagĩragwo gũtiiria gĩcigo mwĩrĩ gũteithũria harĩ kambĩ kwĩhanda, kũhukia rũimbo, kana kũgirĩrĩria thakame kuura.
Ruuo

**Ruuo** nĩ thithi ya magigi ĩrĩa kaigĩ ĩkoragwo ĩkĩcũngĩrĩrio na rwagorũga ya nditi kana nyanangi.  

Ruuo nĩ ĩcongeraga nyamű kwethemia kuuma barigici nyanangi kũthaitĩra nyamũ ĩkĩhonaga. 

Andũ nĩmahũthagĩraga indo ta hatambĩkũthaitĩra mwĩrĩ kumana na mwanangĩko makĩria na kũhukia ruuo.
Marakũeti

**Marakũeti** nĩ njano ya kĩharĩro kĩa mathaa, ĩrĩ mũkũĩkũ wa matuĩka na itanya rĩa kũramata mahinda, kĩrĩ na rũrenda rwa mahinda marĩa mawĩra, maũndũ, kana ciĩko ingĩhota kũgĩa kĩhingio, kana mwatĩrĩro wa  maũndũ marĩa magĩrĩire kũgĩa gũteretwo.
Mũnĩtũ (mathabu)

Thoome-inĩ ya mathabu, **mũnĩtũ** nĩ mbirigũ ĩna kĩharĩro kĩa ndari kana indo ingĩ cia mathabu na njakaranda ici ĩna matĩna ma mĩhari ya mũkarara ngaranu iria irĩ na mũtugo mĩagĩrĩru gũteithũria mĩhang'o ya kũongerera na kũmaitania.
Mũnĩtũ (wokia)

Thoome-inĩ wa okia, **mũnĩtũ** nĩ ituĩka kana ihanda rĩa kũuga indo igĩrĩ hamwe na itanya rĩa gũkurunia na ngũkũrania nĩgetha woonia maringithanio mao.
Ngicii (Geechie)

**Ngicii** (na njano ingĩ ta Geechi  kana Geechee) nĩ kiugo gĩtaaragia ũhoro wa gĩkundi kĩa andũ a bũrũri wa Amerika arĩa maarĩ ngombo kuuma Abĩrika ya Ithũĩro arĩa matũũraga na rũthiomi rwao rwa Ngaara (Gulla). Rĩtwa rĩayo rĩumanĩte na Rũũĩ rwa Ogeechee harĩa aingĩ maambĩrĩirie gwĩtũũria.      

]
Kĩhoima (gĩathĩ)

**Kĩhoima** nĩ marakũeti ndũgũmano ya andũ kana ciama; no o ho kiugo gĩkĩ kĩngĩhota kũrũgamĩrĩra:

## Watho

* Ũhoti wa itungati rĩa thirikari kũihũria mathenya ma wĩra na andũ amũre thirikari kana wa mũtongoria wa thirikari gũthuura andũ nĩguo mathingate wĩra wa gĩtĩo kana wĩra thirikari-inĩ (hoima cia ũteti, arebeti njorua) 
* Ũhoti wa hoima, ũhoti wa kĩhooto wa mwene wacia gũthuura mũndũ ũngĩ nĩguo anyagie ng'ũndũ ciake

## Ndini

* Hoima ya Awa/Baba mũtheru, njĩra ĩrĩa ya tene mũno ya kanitha wa Kathoreki wa gũthuura Baba
* Hoima ya Mũbĩĩa mũkaru (bishopu) a Gatoreki thĩinĩ wa Kanitha wa Gatoreki nĩ Baba mũtheru
* Hoima ya Abĩĩa akaru kanitha wa ngeretha, 
* Marũa ma Hoima kanitha wa Mbaarĩ(Mormonism), thĩinĩ wa rũgano rwa Kanitha wa Jesu Kristo wa Atheru a Mahinda ma Kũrigĩrĩria
Gĩkweeti (iria inene)

**Gĩkweeti** kana **iria inene** nĩ mwĩrĩ nyarimũ kana mũtungu wa maaĩ ma cumbĩ marĩa mahumbĩte gĩcunjĩ kĩa 70.8% kĩa Thĩ.Mbũkio cia ikweeti ciaya kũgayanio na waande wa icigo: Gĩkweeti kĩa Nduutura(Pacific Ocean), Gĩkweeti kĩa Koora(Atlantic Ocean), Gĩkweeti kĩa Mbarati(Indian Ocean), Gĩkweeti kĩa Mũhuro (Antarctic/Southern Ocean), na Gĩkweeti kĩa Kĩũrahuro (Artic Ocean) . Gĩkweeti nĩ kĩrĩ na gĩcunjĩ kĩa 97% kĩa Maaĩ ma thĩ na nĩ gĩcunjĩ kĩa irigithathi kĩa maĩ ma gũkũ thĩ, na nĩ rĩkoragwo rĩhaana ta gĩthima kĩnene kĩa ũhiũ wa maragima ya marũri ma thĩ, o hamwe na kũũmba mĩthaiga ya rioki na mĩtahato ya rĩera thĩ yothe. Gĩkweeti nĩ kĩrĩ bata harĩ ũrũmbũiya wa mĩoyo ya thĩ, nĩ rĩkoragwo na nyamű nyingĩ na ciũngũyũ cia mĩthemba mĩingĩ.
Gĩtwee (Rũũĩ)

**Gĩtwee** kĩa rũũĩ kana gaciĩ nĩ ma ciranga ya kĩhuumo ya rũũĩ harĩa ĩhanyũkagĩra ĩkĩingĩra matiemainĩ ma hũngũrũrũ yayo. Nĩ ĩrĩ na bata mũno harĩ ũthimi wa ũraihu wa rũũĩ.
Ciranga

**Ciranga** nĩ ithenya rĩa kĩumĩro kana kĩhihiro kĩa rũũĩ kana gaciĩ nginya ihihĩro kana riumĩro rĩa kĩguũ kĩu. .
Cawandika

**Cawandika** nĩ karirũi ka mĩtaratara wa nyĩmbo kaingĩ cia Abĩrika iria itukanagia mĩario (kaingĩ ya kũtambũra kana kũugĩrĩra ngemi) na kũina. Nyĩimbo cia mũgithi, na Ohangla ya Anjaruo o hamwe na reggae ya Jamaica nĩ imwe cia nyĩimbo ihũthagĩra cawandika na njĩra nene. .

Kiugo nĩ kĩmanjĩka kĩa 'cawa' kuuma 'wacia' na 'ndika' wĩingĩ wa 'rikia'
Gĩkeno

**Gĩkeno** nĩ mũtũũrĩre wa meciria ũrĩ na wembemba wa maũndũ maingĩ mena taatha ya kwendeka.   Kaingĩ nĩ ũkoragwo ũcũngĩrĩirio na maũndũ mega ũtũũro-inĩ, ta kũhingia mĩoroto, kũgĩa na andũ ende, kana kũhũthĩra mahinda na maũndũ mega. O na kũrĩ ũguo, gĩkeno no kĩririmbũkĩre mũndũ o ũguo atekũmenya gĩtũmi.
Mbaraka

**Mbaraka**  nĩ mũthemba wa kaboni  ĩrĩa ĩkoragwo marĩa matũrigicĩirie na gĩcunjĩ tũnini. Thĩinĩ wa mbaraka, tharaka nĩ ĩkoragwo na muramura ya atomu ciganona ina kĩũga kĩa mbimbiri ta ũthiũ wa magua ma ũkĩ. 

Mbaraka nĩ ĩmenyagwo nĩ ũndũ wa hinya wayo mũnene wa kũgiria, ũkamagĩra wa thitima, ũkamakengi na gũkorwo ĩrĩ mura ĩrĩa ceke mũno thĩinĩ wa thĩ.
Mũbabaĩ

**''M''ũbabaĩ** nĩ mũthemba wa mĩmera ya *[[Carica]]* papaya yendetwo nĩũndũ matunda macio 'mababaĩ'.
Njambo

**Njambo** nĩ *mwĩrĩ ũtarĩ mũriku wa maaĩ* ũgayanĩtio na mwĩrĩ mũnene na kũga njeke ta ihwagiya kana gĩcigĩrĩra kana macĩngĩrĩra.ĩũũhaka, gĩciga gĩa maĩ kana ithaka. Maciara ma iria nĩ magayũkanĩtio na *mabara ma iria* (kana mabara ma mabara) na mabara. Ningĩ nĩ monanirio atĩ nĩ cionekaga hũgũrũrũ-inĩ cia iria cia mũthanga na marima. Nĩ kũrĩ na kũgarũrũka gatagatĩ ka maĩ marĩa matongoretio ta mabarabara ma iria na maĩ marĩa matũmagĩrũo ta mabaraara. Iria irĩ iria-inĩ nĩ cia ndũire mũno kũndũ kwingĩ thĩinĩ wa thĩ.
Gaikũyũ

**Gaikũyũ ka [[rũũĩ]]**  nĩ kĩũga, kaingĩ kĩhana mbiriga, ĩtuuragwo na ngera citahĩtwo na maaĩ marũũĩ, harĩa maaĩ makoranaga na mwĩrĩ wa maaĩ wĩna kĩguũ kĩnini kana matarathiĩ. Wũũmbi wa gaikũyũ ũtabarũkaga mũromo-inĩ wa rũũĩ rũkĩtũngana na Gĩkweeti, iria kana njambo.
Nyagabĩ

Nyagabĩ nĩ mũtabarũkũ ũrĩa kabĩ ka mũciari kagayanũkaga gagatwĩka mbĩ igĩrĩ cia mwarĩ.
Gatema

**Gatema** kana **kũhara gatema** (ĩrĩa ĩtagwo ***'du’a bifa diimaa qabu***' na rũthiomi rwa **Oromo**) nĩ ndwari ya mara ĩrĩa ĩrehagwo kĩmingini kĩa mũtema kana na kĩratini *Vibrio cholerae*.
Marangũ

**Marangũ** nĩ ũhoti wa kũramata marũri kũhingia mabata ma mũndũ.

## Thĩĩ-inĩ wa Ndũire
**Marangũ na [[Thingithũ (cwa na cwĩ)|thingithũ]] ya [[Ngũgĩ wa Thiong'o]]; Kenda Mũiyũru: Rũgano rwa Gĩkũyũ na Mũmbi,** 

Hinya wa kũrũmbũiya marũri ma mwaki, maaĩ na tĩĩri ni magetetwo mbere ya magerio ma ndumbĩrĩ na mbanjũko marĩa magomeire Gĩkũyũ na Mũmbi makĩambata Kĩrĩnyaga. Hinya ũyũ ũrĩ wa Mwenenyaga.

### Thingithũ-inĩ ''ya The Legend of Korra''
Hinya wa mũthaki mũkaru Korra na angĩ wa kũramata Rĩera, maaĩ, koiri na mwaki nĩ irĩ na itemi rũnene makĩramata ngũangi iranina thĩ na ũhoti wao wa kũhũthĩra thitima.https://en.wikipedia.org/wiki/The_Legend_of_Korra
Barabara

**Barabara** nĩ njĩra ĩrĩa ĩkoragwo matiema-inĩ ma ngĩrĩrĩba na nĩ ĩhũthagĩragwo kũgeria ngari na ngurutũki ingĩ. Bara nyingĩ nĩ imaragwo na karagita kũhũthia mĩgendere.
Wokia

**Wokia ('<nowiki/>''faayata''<nowiki/>**' na rũthiomi rwa **Oromo)** nĩ mĩhĩrĩga ya maũndũ ma ũndũire makonie mawĩra ma ũcorua wa manjarara kana ũũmbi..
Njamakoke

**Njamakoke** nĩ mũtaratara wa gwĩka maũndũ ta kũrĩa irio, manyonyo, kana ũrigitani. Ngerekano cia njamakoke nĩ ũrie wa irio itarĩ na cumbĩ kũrĩ andũ marĩ na thĩna wa cukari na kagendo ka nyaraimba harĩ arwaru a koikoi kana tharatani.
Thioni (mwĩrĩ)

**Thioni** nĩ aburĩria ya mwĩrĩ ĩyonanagia mwanangĩko wa maguũ na mĩĩhando ya ciĩga. Maguũ maya no mahane ta kũinaina, kũhoha kwa ikonde.
Kameme

**Kameme** nĩ njĩra ya kũmenyithia andũ ũhoro wa ũhũthĩraga gĩtĩnumbu kĩa Naarĩ kana  FM (frequency modulation) kũtereta makũmbĩ ma thagana. 

Nĩ karĩ na ithenya rĩa bata thĩinĩ wa Iganda cia ũharũkia.
Mbaage

**Mũbaage** (Biancaea decapetala), ũrĩa ũmenyagwo na kĩngeretha ta **shoofly**, **Mauritius** kana mathu ma **Mysore** kana, nĩ mũthemba wa mĩtĩ ĩkũraga mbeũ cia mbaage.
Hoho ya kanũgũ

Hoho ya kanũgũ, nĩ mũthemba wa matunda ya mĩmera mũciĩ wa mũhoho ũĩkaine nĩ kũongerera irio mĩthaiga ĩna ũrugarĩ ya bukubuku.

## Thĩĩ-inĩĩ wa ũndũire
Ndereti ya terebiceni ya Amerika ĩtagwo First we Feast ĩkoragwo na ũhũthĩri wa mĩthaiga ya hoho ici na marũrũ ngũrani
Mũkambũ

Thĩ-inĩ wa thoome ya mũthũngũcũ, **mũkambũ** nĩ kiugokĩrĩ na nongorio kũhonokio kana wĩathi kwa mũndũkuuma ũkombo-inĩ, ũcaguti ,kunda ngũtũme, kana kũgirĩrĩria kana maũndũ mangĩ marĩa marehete mahatĩrĩraga kĩhooto na wanjia wa mũndũ.  

Ikundi imwe ciana ethara ũkombo nĩ;
Kwĩrombora (Quilombola)

**Kwirombora** ('Quilombola' na njano ya Rũraya) nĩ mũikari wa kwĩrombũ (quilombo), matũũra maria mayatĩrĩirio kuuma ethari-ũkombo a kuuma bũrũri wa Brazil. Njiarwa cia Brazil" arĩa maarĩ ngombo arĩa maũrire mĩgũnda-inĩ ya ngombo kana magĩtũũra ithaka-inĩ iria ndirike Brazil nginya mwaka wa 1888 mwaka wa mũkambũ.  Mũikari ũrĩa arĩ na ngumo mũno etagwo Zumbi, na gĩtũũra kĩarĩ ngumomũno nĩ Palmares.
Mbiririnda

**Mbiririnda** nĩ kĩturanĩrio na hembanero kĩa ikĩngĩ kana harũkia ingĩ cia ũhoro ikonie matwĩka na ũndũire kana kĩondoero harĩ ikoragawo ciigĩtwo na kũgitĩrwo.  

## Kĩhumo gĩa kiugo
Kiugo kĩumanĩte na ciugo igĩrĩ 'mbiri' kuuma 'Mbiriga' na 'rinda'; kĩrĩa gĩkoragwo na nongorio ya kũrikia kĩndũ thĩ-inĩ wa ngora na.
Ũacoki

**Ũaicoki** (kana ***'remontada***' na rũthiomi rwa Ecibanyora) wa kũriũka nĩ rũhonge rwa Ũkristiano wa Kĩprotestanti   rũrĩa rwĩtĩkĩtie atĩ Jesũ Kristo nĩaracoka na andũ othe magatwĩrwo ciira ithenya rĩmwe.

Mwahũ ũrĩa mũnene wa gũanda ĩno metagwo na Kĩngeretha Seventh-day Adventists (SDA) arĩa mathiaga kanitha Njumamothi.
Ihĩndĩ

**Ihĩndĩ** nĩ gĩkundi kĩa ciĩga cia mwĩrĩ iria ciũmbaga kĩũga kĩa mĩthore kĩa nyamű imwe. Mahĩndĩ nĩ mĩgitagĩra ciĩga ingĩ cia mwĩrĩ, ĩgĩmundia tũcunjĩ twa thakame, hamwe na kũrũmbũiya mũhandũko. Mahĩndĩ makoragwo na mĩthemba mĩingĩ na mĩhĩrĩga mĩingĩ na nĩ ĩrĩ na mĩatĩrĩro mĩingĩ ya thĩinĩ na ya nja.

Gĩtweku kĩrĩa kĩrĩ thĩ-inĩ wa kĩhĩndĩ gĩtagwa rũkũrũcũ na rũtweku rũrĩa rũrĩa rũrĩ matiema-inĩ ma mahĩndĩ meerĩ nĩ thinokio.
Ndamĩano

**Ndamĩano** nĩ ũturi wa kũramania icunjĩ cia ngora (ndamĩ) na itanya wa kũcinyitania. Cindano, mũkuha, ndigi, uthi na ng'ota nĩ imwe ya mĩro ikoragwo mĩhang'o-inĩ ĩno.
Gĩtonoho

**Ndonoho** nĩ gĩkundi kĩnene kĩa nyamű ndĩi nyama, irĩ mahati mahana mathagu, ĩikagara kaingĩ maria manene.
Mbanoho

Mbanoho nĩ gĩkundi kĩa nyoni iria itangĩhota kũmbũka iria nĩ gĩkundi kĩnene kĩa nyamű ndĩi nyama(kaingĩ tũngũyũtũnini), irĩ mahati mahana mathagu, ĩikagara kaingĩ maria manene. Irĩ na rũrĩmĩ rwa mbucĩ nũmu na thĩa mata kũrũnda irio.  .
Ndamoke

**Ndamoke** thĩĩ-inĩ wa Ũrigitani nĩ njano ya ndũmĩrĩri ya mũrigitani kũrĩ atugani a mĩthaiga kana ndawa cia kũrũa ndwari ĩrĩa ĩrĩ ndamathia ya mũnyũĩre wa mĩthaiga kũrĩ mũrwaru. Rũriiĩ rwa kĩmabũrũri nĩ **Rx**,.
Kĩroroi

**Kĩroroi** nĩ kiugo kĩngĩkorwo na nongorio ya:

* **Kĩroroi kĩa Mũratĩna**; kana wonania wa maũndũ ma thĩothe kana kũrũgamĩrĩra maũndũ ma thĩ
* Wandĩki wa Kĩroroi 
* Kĩroroi kĩa Wonjoria 
* Kĩroroi kĩa Kĩrĩkanĩro; ũhunjia wa gũtaũra kĩrĩkanĩro
Maramari cia Maaĩ thĩinĩ wa Iran

**Maramari cia [[maaĩ]]** (na rũthiomi rwa kĩirani: ***مافیای آب***) nĩ kiugo kĩhũthagĩragwo kworota nenda cia ngukumio na ũmaramari iria ihũthagĩraga mahinya ta ma thirikari ũgiti na kĩhoima kũnyagia ithĩoya rĩa maaĩ bũrũri-inĩ wa Irani na itanya rĩa kwĩguna kĩmuko na kĩũteti na njĩra ya monjore na kwendia guoya.
Katogo (irio)

**Katogo** nĩ irio cia rũcinĩ cia Uganda. Nĩ ĩihũragwo icigo-inĩ nyingĩ cia Uganda na ĩgwetagwo ta mũtukanio wa irio. Indo iria nene cia irio icio nĩ marigũ na gĩtoero ta (mboco, nyama, thoronjo, mbiba)
Kongwa

Kongwa nĩ kamagĩra ya thitima kũgerera thama ya umbĩ no ti matacũ ma marekwa. Mĩnyũ mĩingĩ ngoroge thĩinĩ wa nyendaraca ta maaĩ. Thutha wa kũracia njakaranda ĩgayũkanaga maita meerĩ. 

Thiinĩ wa ũrigitani, kongwa nĩ muunju wa mũthaiga thutha wa ndacio; na nĩ ũhũthĩkaga gũkunderia marũrũ wa ndwari ta gatema.
Mũthegera (Afrocarpus falcatus)

**Mũthegera ''(Afrocarpus falcatus)*** nĩ [[Mithemba ya miti|Mũthemba ya mĩti]] ya mũciĩ wa [[:en:Podocarpaceae|Podocarpaceae]]. Kũrĩa ĩrĩ kwa wĩingĩ nĩ [[Abĩrika ya Kuthini|Abĩrika ya Mũhuro]], [[:en:Malawi|Malawi]], [[:en:Mozambique|Mozambique]], [[:en:South_Africa|South Africa]], na [[:en:Eswatini|Eswatini]]. Marĩtwa ma kĩndũire nĩ ta:  *Outeniquawa geelhout* (Afrikaans), *umSonti* (Zulu), and *umkhoba* (Xhosa) *'Sotho:** mogôbagôba[[Ethiopia|Amhara]]**:** Zigba [[Ngeretha|**kĩngeretha**]]:

**common yellowwood**, **bastard yellowwood**, **outeniqua yellowwood**, **African pine tree**, **weeping yew.'''

Nĩ ĩkũragio ta mũtĩ wa mathaga.
Rũriĩ

Thoome-inĩ wa nongorio, **rũriĩ** nĩ kĩndũ o giothe kĩrĩ ndũmĩrĩri ĩrĩa irĩa mũoroto ũngĩ tiga rũriĩ rwo rwene kũrĩ mũigwamĩtĩ. ũhoro no ũkorwo na itanya kana waage.
Nongorio

**Nongorio** nĩ ũthuthuria thoome ya ndiĩ.Nĩ thoome ĩrĩ ng'aratuainĩ ya thoome nyingĩ iri ikoragwo ikĩthũrima ndiĩ nĩ ndũĩ ũrĩa ikoragwo ikĩhũthĩka gĩkĩnyanĩria wacũ.
Mbuthia

**Mbuthia** nĩ ndirirũi na mĩnyonyo ĩrĩa ĩhũthĩkaga gũgucĩrĩria andũ kũrĩ indo kana maũtungata ma wonjoria. Itanya rĩa mbuthia nĩ kũtongoria mũgũri kũrĩ mawega ma indo cia ndũnyũ.
Kumasi

**Kumasi** nĩ mũciĩ mũnene wa the Kumasi Metropolitan Assembly na gĩcigo kĩa Ashanti kĩa Ghana.Mũigana wa andũ nĩ 443,981 kũringana na ũtariwa wa andũ wa  2021 . Kumasi irĩ mũtitũ-inĩ ũrĩa wĩ hakuhĩ na iria rĩa  Bosomtwe:na ta  kuuma Accra. Gũkinyĩra mwaka wa 2025 nyabara wa mũthurubarĩ nĩ Ofori-Agyeman Boadi.
Mbugĩ

**Mbugĩ** nĩ mũthemba wa hengere kana mwambo ũhandagwo mbere ya mũigĩ gũtitika ndũmĩrĩ ng'ania.
Kweria Inya(Amerika)

Kweria Inya nĩ gĩcigo kĩa mũhuro wa Amerika kĩrĩa kĩkoragwo na Colorado, Utah, Arizona na  New Mexico.

Nĩ ĩrĩ na mĩkuruhano iganona na Ndaraca ya Kathungura gĩtarũ kĩa Abirika.
Maithioni

Maithioni ('polio' kuuma rũthiomi rwa Kĩngiriki), nĩ ndwari ya ngwatanio irehagwo nĩ  mingini iria itheremaga kaingĩ mai-inĩ (na rĩmwe mata-inĩ) ma mũndũ. ĩa ĩũũ mĩrimũ ya gũkua ũreheretio nĩ mũrimũ wa poliovirus.
Thioka

Thioka nĩ mura wa nja ũrĩa ũgitagĩraga mbegũ, ĩrĩ ĩũmbagwo na taatha wa nyũngũ ya ihũa. Thika ĩrĩ na icunjĩ ngũnjũ( mata ya nja biũ) na rũtaũ (ya na thĩĩ-inĩ hũthahũthũ)

Kũthioka nĩ tabarĩra ya kũhumba mbegũ na Thĩrĩga ya mĩthaiga na itanya rĩa kũrũmbũiya ũtheremi.
Gĩtheri

**Gĩtheri** (*Gĩtheri*),nĩ irio cia Agĩkũyũ iria, kĩũndũire,  cikoragwo na Mbembena Mboco camũkie hamwe. 

## Ciugo iria ciumanĩte na githeri

* **mũrũgarũgio** - gĩtheri gĩtarĩ gĩtoero. 
* **gikangũ**  - gĩtheri kĩrĩ mbembe nyingĩ kwĩ mboco.
* **kagoto** - ballast na Kĩngeretha; Gĩtheri kĩa mbembe nyũmũ.
* **mbeũ** - *mbegũ*; githeri ĩgwetagwo mbegũ tondũ ĩrĩ na mũtu na mbegũ.
* **Gĩthiokore** (kĩrĩa gĩtagwo 'mũthokoi' nĩ ndorobo) nĩ mũthemba wa gĩtheri kĩrĩa mbembe nĩ njũnũre thioka. 
* **[[Mũkimo]]**- gĩtheri gĩkimanie na waru na mboga.
* **Mũtheri** - rĩĩtwa rĩngĩ rĩa Gĩtheri.
* **Mũthũngũ** - gĩtheri kĩa mbembe theri to ihanaga mũthũngũ. 
* **kibecũ** - makoni ma gĩthiokore; manahũthirwo gwakia mwaki.
Rioki rĩa Korumba

**Rioki ya Korumba** nĩ ĩmwe ya matĩrĩngĩ matano manene ma rioki ma gĩthomo kĩa Waldimir Köppen kĩrĩa kĩmenyithanagio na ndemwa  **A**. Mĩikaro ya gĩthũrũkĩro ĩrũgamagĩrũo nĩ ũrugarĩ wa o mweri wa  °C (64 F)  kana makĩria mweri-inĩ ũrĩa  ĩkoragwo na ũrugarĩ mũingĩ na kĩbii mwaka wothe. 

Abĩrika ya mũhuro, Namibia, Botswana nĩ ĩmwe ya macigo ĩkũĩkaine gũkorwo na Rioki Korumba ya Nyahunyo
Gũtereta Maanga

**Gũtereta maanga** nĩ kũmathĩrĩra matoka ma uuge mũkinyanĩru(wa ma) na uuge ũtarĩ mũithĩranu(wa anga). gatarũinĩ ka rũraya mũndũ mũgo wa Bũrũri waScotirandi wa karine ya 18, David Hume, ataũrire thahu wa kũhanda ngonga ya kĩrĩa kĩrĩ kĩbatie gũkorwo ho ũkĩtirihania na mauuge marĩa me ho.  Hume nĩ arikirie atĩ nĩ kũonekaga na ngũrani nene gatagatĩ ka ciugo cia gũtaarĩria (kĩrĩa kĩ ho) na ciugo cia ndamoke (kĩrĩa kĩagĩrĩire gũkorũo), na atĩ ti ũndũ mũhũthũ kũmenya ũrĩa mũndũ angĩnyagunya kuuma kũrĩ mauuge ma gũtarĩria agĩthiĩ kũrĩ mauuge ma ndamoke.

**Watho wa Hume** kana Kĩng'ei kĩa Hume nĩ mũtaratara wa atĩ mũico wa mĩtugo kana ũtuĩria ndũhotaga kũtahwo ũhoro kuuma kũrĩ mauuge ma ma.
Mangandĩ

Mangandĩ  no ĩkoro kana makorwo na nongorio ya:

## Ũtaaro wa ũgo

* **Mangandĩ ma [[Mũndũ]]**, ũrĩa mũndũ arĩ naguo, na maũndũ marĩa manene marĩa meekĩkire ũtũũro-inĩ wake
* **Mangandĩ ma [[Ndamĩano]]**, ndamĩ ya gũtuma mauuge ma matwĩka.. 
* **Mangandĩ ma Kaimana**,  uuge ũrĩa nĩ wa bata na ma angĩ korwo uuge ũngĩ mũheane nĩ mũrũngarũ. 

### Ũrigitani

* Mangandĩ - ndwari
* Mangandĩ - ũrĩa mũrwaru atarie
Menenjaĩtaici

Menenjaĩtaici, nĩ mangandĩ ma mũndũ mena ũkunderu wa njaĩ, thahu, mwĩyaatũ ona rĩngĩ mũhahĩ mũingĩ. Mĩtugo ĩno agararu nĩ ĩhumbĩkagwo na njĩra ya Ũhinga wa Monjore na ndega ndũgĩru ya Ruuo.
Affeksjonsverdi (Thogora wa Njaĩ)

Affeksjonsverdi (ngoga ĩna rũthiomi rwa Nowĩ rũtabutagwo ta 'Thogora wa Njaĩ') nĩ thinema ya gĩcanjama ya mwaka wa 2025 yatongoretio nĩ Joachim Trier, ũrĩa waandĩkire ena Eskil Vogt. Nĩ ĩrũmĩrĩire arĩ wa nyina Nora (Renate Reinsve) na Agnes (Inga Ibsdotter Lilleaas) rĩrĩa maacokanire gũcemania na ithe wao Gustav (Stellan Skarsgård). Ningĩ nĩ ĩrĩkoragwo na mũthaki Elle Fanning.
Makue-inĩ

**Makue**-**inĩ nĩ [[Kĩcebecĩĩgĩ|cebecĩĩgĩ]]** iria ihũthagĩragwo kũũaraga na gũteyanĩria mĩrĩĩ ya andũ na njĩra nene.