open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
United Kingdom (UK)

United Kingdom ( Ũthamaki  Mũnganu) nĩ gatũndũ ka mabũrũri mana marĩa mahothaga ĩtĩo kũrĩ ũthamaki ũmwe. namo nĩ: Ngeretha, Scotland, Wales na Northern Ireland.
Brexit

nĩ gĩtembanio kĩa ciũgo igĩrĩ ("british exit"). yaarĩ Uuge wacacĩte hingo ya Ũteti wa United Kingdom (UK) kwĩthengia kuuma Ndundu ya Rũraya (European Union)
Donald Trump

nĩ mũthaki, mwonjoria wa cieya na Mũteti kuuma kĩũngano kĩa america (united states) ũrĩa wa tungatire ta Mũtĩrũkia (president) wa mĩrongo ĩna na gatano (45th) wa Bũrũri ũcio.

## Rora
>>Uuge
Gĩtongoro (campaign)

Gĩtongoro nĩ mũngũrũrio ũtitikagwo nĩ ndundu ya andũ a hũra ĩmwe mena itanya ng'ania.

ĩmwe ya mĩtongoro ĩrĩa yonekanaga nĩ ta: Ateti magĩetha gĩtĩ kĩa Thirikari nĩmacokanĩrĩragia mĩtongoro rungu wa kĩama, no gũkoragwo na mĩtongoro Mbirarũ igĩthiĩ mbaara, ningĩ ahunjia a ndini ngũrani nĩmatabanagia mĩngũrũrio ĩno makĩethera etĩkia angĩ (mĩtongoro ya ndini ya akristiano ĩtagwo "crusade" na kĩngeretha), oho no gũkoragwo na mĩtongoro ya kũũkĩrĩria mũingĩ ta kambĩ cia Ũrigitani na ingĩ nyiingĩ.

## Rora
>>Uuge
Nobody can stop reggea

uyu nĩ uuge ũrĩa wamundirio igweta bũrũri-inĩ wa Kenya mĩhang'o-inĩ ya kwendekithia kũhũngũ kĩa BBI (Building Bridges Initiative).

## Rora
>>Uuge
BBI (Building Bridges Initiative)

BBI nĩ rĩĩtana rĩa kũthodekerera kĩambĩkiwatho(gatiba) kĩa bũrũrũ wa Kenya kĩrĩa kĩarũmĩrĩire ngeithi (Handshake) cia Mũtĩrũkia (president) Uhuru kĩnyatta na mũtongoria wa kĩama kĩa ODM Raila Odinga 

## Rora
>>Kenya
Magomano (andũ)

magomano kana mũcemanio wa andũ nĩ Kĩgongona kĩrĩa andũ matũnganaga na itanya rĩa kwaria na kũciira ũndũ ũmakonie.

### Kĩũga
mĩcemanio mĩingĩ nĩ ĩkoragwo na *mũikarĩri gĩtĩ* (chairman) kana *[[Mũtĩrũkia (president)]]* ũrĩa aramataga rũhanyũko rwa mĩario kana mawĩki, ningĩ no gũkorwo na *mũcani* kana *karani* ũrĩa ũtemũraga(andĩkaga) ndeto iria cikũario, na no gũkorwo na *mũigi wa kĩgĩna* ũrĩa aramataga mũthithũ wa kĩama.

ũrĩa akoragwo akĩaria etagwo '*koigi*' na arĩa mamũthikagĩrĩragia nĩ *'athikĩrĩri'.*

## Rora
>>Ũteti
Kĩrĩra

nĩ tarĩra ng'ania kana mũthaiga mũna wa rĩciria ũtitikagwo na itanya rĩa kũruta kana gũkania.
Kĩgongona

Kĩgongona nĩ itwĩka kana mĩtaratara ya mawĩki ĩrĩa ĩtabanagio nĩ andũ mena itanya rĩna.

## Rora
>>Magomano (andũ)
Ũharũraka (evolution)

ũharũraka nĩ itwĩka rĩa ũregenyi wa maũthĩ ma kũgaywo ma iruka cia ciũmbe kuuma riika rĩmwe ginya rĩngĩ.

kĩrĩra gĩkĩ gĩa tanahĩrio igweta nĩ mũthomi wa mĩoyo(biologist) Charles Darwin.

## Kiugo 'harũraka'
"ihara" nĩ igeco rigananu igũrũ wa ngora ng'ania. kũharũra nĩ kũambatĩrĩria gĩkĩro gĩa kĩndũ.
Gĩkengo (product)

gĩkengo nĩ maumĩrĩra ma tarĩra kana mũtabarũko ng'ania. ta hihi    gĩkengo kĩa wiĩni nĩ rũimbo, tarĩra ya ũthondeki keki nayo gĩkengo kĩayo nĩ keki.

## Kiugo 'Gĩkengo'
'gũkenga' nĩ gũcangarara thutha wa kũhenũkia ũtheri.
Kamũira-mũthingi(pre-school)

thukuru ici nocio ciĩtagwo natharĩ(kuma kĩngeretha "nursery") kana chekechea kuuma Gĩthweri; nĩ thukuru cia gũkũra mwana kuuma mũciĩ na kũmũharĩria mũtũrĩre wa thukuru.

kuuma haha nĩho mũrutwo arũgaga nginya gĩkero kĩa Thukuru cia mũthingi.
Ũrũmwe wa Mabũrũri (UN)

Kĩama kĩa **Ũrũmwe wa Mabũrũri** (*United Nations*, **UN**) nĩ njaama ya rũnendere-wa-mathirikari (intergovernmental) ĩrĩa ĩrĩa na itanya rĩa kũramata thayũ wa rũrenda-rwa-mabũrũri (international) na gũkũria gwatanĩrĩo cia kĩũrata ona kũhotomia ngukumio cia ũringi-mĩhaka.

Rũhonge rũkaru (headquaters) rwayo rũrĩ gĩtũgĩrũkano(extraterritoriality) kĩrĩa kĩrĩ mũciĩ wa New York City, na honge ingĩ nene irĩ Geneva, Nairobi,Vienna, na Hague.
Mathomo

mathomo nĩ mĩcokanĩrĩrio ya maũũgĩ marĩa mũndũ ehocete namo, na itanya rĩa kwĩbacĩrĩra na kwĩguna mũtũrĩre-inĩ.

nĩ kũrĩ mĩhanya karumbĩ ĩrĩa ngothomi (scientists) makoragwo makĩoya. ĩmwe nĩ ta: thome wa Mathabu (mathematics), thome wa mũoyo (biology) na thome wa mbũgĩ (psychology).
Austria

**Austria** nĩ Bũrũri wa kuuma gĩtarũ kĩa rũraya. bũrũri ũyũ ũhakanĩte na: Njĩrĩmani, Czech, Slovakia, Hangarĩ, Slovenia, Itari, Swissland na Liechtentien.

Rũbaikũ(map) rwa Austria nĩ rũgegetie aingĩ tondũ rũhana ta nyoni ĩrĩa ĩtagwo Nyaga.

## matwĩka
Ng'ombe kũgegia andũ thutha gũkorwo ĩkĩhũthĩra mĩro gwĩthũa https://www.bbc.com/news/articles/cj0n127y74go?utm_sf_post_ref=656893496&utm_sf_cserv_ref=228735667216&at_link_id=5E72C79C-F628-11F0-9895-E8EB0FC401A8&at_campaign_type=owned&at_link_type=web_link&at_bbc_team=editorial&at_link_origin=BBC_News&at_ptr_name=facebook_page&at_medium=social&at_campaign=Social_Flow&at_format=image&fbclid=IwY2xjawPfPnBleHRuA2FlbQIxMABicmlkETAxM21Bc0Y3NGJyVENRNkg1c3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHlVQa69fJjE1qjUONNgrB1Yg661tDpoPHnBLnnOtRO7h405vgvJ_zEhmFxUK_aem_cSGKg5F7lNRcLHEb8FXl4w

>>Gĩtarũ kĩa Rũraya
Hague

nĩ itũũra rĩkoragwo gĩcũa-inĩ kĩa ithũĩrwo bũrũri-inĩ wa Netharandi. no yo ĩkũragwo gĩturwa kĩa igoti inene rĩa maciira ma *wĩĩki naĩ wa kĩmabũrũri* International Criminal Court (ICC). 

Ekũĩrwo a gũcogera ngũĩ cia thutha wa gĩthurano gĩa 2007 bũrũri-inĩ wa Kenya nĩ meerĩga gũkinyio gũkũ.
Maũthĩ (genetics)

maũthĩ nĩ ngora iria ihunguraga mĩng'ũng'ũtũ ĩrĩa ĩgĩonekana kĩũmbe-inĩ. Ngerekano ĩmwe nĩ ta ũrĩa mbeũ ya mbembe na ya mboco ingĩ handwo hamwe rungu ya mĩkana mĩigananu ya rĩera, maaĩ,ona thumu; kĩmera kĩa rũbebe nokĩo gĩkuuma mbeũ-inĩ ya mbembe nd kĩmera kĩa rũboco ĩkauma kuuma mbeũ ya mboco.

kĩũthĩ nĩkĩo kĩheaga ciũmbe kĩrĩra kĩa ũrĩa cikũkuũka kana gũkũra.
Mathabu

Mathabu nĩ ĩmwe ya iharo cia mathomo iria mũndũ etungumanagia nacio. kĩharo gĩkĩ kaingĩ kĩhũthagĩraga Ũgo (logic) kũthũrima ũrĩa njomo tharũku (abstract concepts) irĩ ndũgũ cio ciene hamwe na ndũgũ yacio na mbũgĩ ya mũndũ.

kaingĩ mũtaratara wa kũhanda ũũma kĩmathabu ũrũmagĩrĩraga mĩkunyĩrĩrio mũithĩranu (rigorous deduction) kuuma ibirũ (axioms) nyamũre na wĩigĩrĩku.

mathomo ma mathabu nĩ marĩ wambĩkĩku (ũhũthĩrĩku) mũnene mũtũrĩre-inĩ wa mũndũ nĩ amu mĩhang'o mĩingĩ nĩ ĩbataranagia ũũgĩ wa mathabu handũ. nyanja iria nĩ ta; ũramati mbia, gũkinyĩrĩria maũtungata ma mũingĩ, na waaki.

## Iharo Nene cia Mathabu

# thoome wa Ũtari (arithmetic) - thoome ũyũ wĩkonagia na ndari(numbers)
# thoome wa mũthunũrũrio (geometry)- thome ũyũ wĩkonagia na kĩgico (space)
# thoome wa Ũmaria (analysis) - thoome ũyũ wĩkonagia na mũngũrũrio (statistics)
Ũgo (logic)

Ũgo'o (ክሂሎት na rũthiomi rwa Amũhara na '**Amamihe**' na rũthiomi rwa Imbũ) nĩ ũhũthĩri wa Rĩciria kũcũrania Kĩhooto kĩa mbũgĩ (reason).

Andũ Ago (Philosophers) nĩ arĩa mathũrimaga warie kana mũhotoro wa ũgo na oho irogi na imonjori (sophistry) iria ihotomagia ũgo'o.

Mathomo ma ũgo'o nĩ marĩ na kĩguni harĩ gũtaũkĩrwo nĩ mawatho marũngaru ma ũtahami(inference); ta hihi ndũgũ ya rĩendekithia(proposition) rĩngĩgenekĩka gĩturĩ-inĩ kĩa mendekithia mangĩ mathaagani (premises). ningi no tuuge ũgo'o nĩ ũũgĩ wa gũkerũra na kwambararia Njũgitano.

Mathomo ma Mathabu na mangĩ maingĩ nĩ mahũthagĩraga makengo ma ũgo'o na njĩra nene. ningĩ acirithania na mawakiri nĩ mahũthagĩraga ũgo'o kũtabania macira kũringana na mawatho ma mũhotoro wa bũrũri (jurisdiction) makĩgeria kũtereta Kĩhooto kĩa bũrũri (justice).
Rĩciria

rĩciria nĩ gĩkengo kĩa mĩhang'o ya Mbũgĩ.

## Irĩra cia arang'ania
ici imwe cia irĩra iria cirĩ igweta kĩharo-inĩ gĩkĩ.

Mũndũ Mũgo (Philosopher) kuuma Kenya Ngũgĩ wa Thiong'o ahunjagia atĩ meciria maumaga kuuma Rũhuta (stimulus) wa Ũrirũ (wa kĩũgo) ũrĩa ũcogagĩrĩragia mbũgĩ kũthondeka njomo (concepts) iria nacio icokaga kũrungũra Ũũgĩ. Kĩrĩra gĩkĩ nokĩo kĩmũtitikaga kũendekithia ũkũria wa thiomi cia kĩmerera.

Mũndũ Mũgo (Philosopher) wa ũnjĩrĩmani Immanuel Kant onaga mericia marĩ mahumo meerĩ. ĩmwe ĩrĩ kuuma Thithi (sensation) ĩngĩ ĩrĩ ũrĩa Mbũgĩ kana hakiri ũrĩa ĩtarie. meciria ma mũthemba wa mbeere amatuire ma mbuiguĩro (empirical) na ma mũthemba wa keerĩ agĩtua ma Nyaruĩga (rational).
Mũndũ Mũgo (Philosopher)

nĩ arĩa mathũrimaga warie kana mũhotoro wa ũgo na oho irogi na imonjori (sophistry) iria ihotomagia ũgo.
Ũgũkanu (informality)

ũyũ nĩ ũtitika wa ndereti kana igongona hatarĩ na mawatho kana mĩtugo mĩkaru ĩrĩa no mũhaka ĩrũmĩrĩrwo.

ta hihi ciana cia thukuru matha ma kũhurũka(break time) nĩ ci rimũthaga hatarĩ na mũtaratara.

## Kiugo 'Ũgũkanu'
kiugo "kĩũga" kĩorotaga mũmbĩre wa mwĩrĩ, 'kũũgũka' nĩ gũtũma mũũmbo wũmbũkane; 'mũũgũkano' nĩ gĩkengo kĩa tabarĩra ĩcio.
Thukuru cia hunjo (higher education)

thukuru ici nĩcio cia gĩkero kĩa gacũmbĩrĩ mũtarainĩ wa Mathomo. nĩ kũrĩ na mĩhĩrĩga ya thukuru ici kuma cia kothi cia moko(technical college) ginya mũmũrũmwe(university).
Njũgitano

**Njũgitano** (kana ***'vita***' na rũthiomi rwa Hangarĩ); kĩharo-inĩ kĩa o mũthenya, nĩ ndũgamano ya mĩario gatagatĩ ka andũ eerĩ o ũmwe wao akĩgeria kũkindĩria atĩĩ ũũma na kĩhooto wĩ mwena wao.

njũgitano ya kĩũgo nĩ tarĩra ya mauuge marĩa matanya gũkindĩra ũũma wa gĩthitũ(proposal).

mũtaratara ũrĩa njũgitano ici cia nyaũgo cirũmagĩrĩraga wĩtagwo gĩcũranio (reasoning).
Kĩhooto kĩa bũrũri (justice)

kĩhooto kĩa bũrũri('Nokware' na rũthiomi rwa Akani) nĩ mũthĩgi wa kũramata waragania kũringana na mawatho ma Bũrũri ng'ania.

mabũrũri maingĩ nĩ makoragwo na Kĩambĩkiwatho (gatiba) kĩrĩa mahothagĩraga mĩkana na mendekithia ma mĩtugo marĩa mũingĩ wothe ũtanyagwo gũathĩkĩra.

## Marīa ma gweterera
* Carlo Biotti
William Ruto

Nĩ Mũteti wa Kenya ũrĩa atungatire ta mũnini wa Mũtĩrũkia (president) wa Bũrũri ũcio wa ikumi na ĩmwe, matĩĩna meerĩ.
Mũthunũrũrio (geometry)

mũthunũrĩrio nĩ thome ya Mathabu ĩrĩa ĩkonagia na mĩtugo ya kĩgico (space) ta ũraaya, kĩũga, uruuno na kĩmamo kĩa marema mayo.
Ũiira

ũiira nĩ Uuge kana ũrirũ ũrĩa ũrekegio nĩ mwendekithia wa mũrũgamo (proposition) mũna ena itanya rĩa kũonia ũrũngaru warĩo.
Mũrũgamo (proposition)

mũrũgamo kana rĩendekithia nĩ Uuge ũrĩa mũnjũgitani etĩkĩtie kana ahandaga na kũrĩtitika akĩgathĩrĩria rũcũgita rwake ena itanya rĩa kũrĩthĩgĩrĩria rĩĩtĩkĩrĩke nĩ athikĩrĩria.
Ica

ica nĩ mũthia ũrĩa mũgĩ wa mũro, itharaita o kana kĩndũ o kĩothe. ngerekano ya indo ici nĩ ta kahiũ, matimũ kana mĩigwa.

thoome-inĩ wa Mũthunũrũrio (geometry) ica nĩ gaturumo igũrũ wa gĩkura (surface) kana harĩa mĩhari eeri (kana mĩingĩ) ĩtũnganaga kana kũringinagĩraga.

gĩĩko kĩa kũũhĩgia kĩndũ gĩtuhu gĩĩtagwo kũicũhia.
Mũhari (line)

mũhari nĩ Kĩrema (object) kĩa Mũthunũrũrio (geometry) kĩrĩa kĩrĩ kĩũga kĩa rũriika rũmwe (one dimensional). riika rũrũ no warie (length) ndĩrĩ wandandũku kana ũnoru.

oho mũhari no wĩĩcirio ta mũtaro kana njĩra ĩrĩa ĩraringa Ica (point) igĩrĩ kana makĩria.

nĩ kũrĩ mũhari mũrũngaru na mũhari ũragonya(curve) na mũhari ũrogotha(twist)
Mbĩmbĩ (controversy)

mbĩmbĩ kana hũhi nĩ ngarari na ndukũrano cia kahinda karaya ireheagwo nĩ ngũrani ya mwĩcirĩrie ũkonie ndeto ng'ania.

maciira maya moyaga kahinda karaya kamũira maracio ona no maage kũhatũka kaimana.

## Thimo
>> Ciira wa kĩrimũ ũtũraga kĩhaaro
Kabirũ (axiom)

thome-inĩ wa ũgo kabirũ nĩ uuge ũiyũkagio ta wa Ũũma na ĩtungataga ta kĩhocia kana ica rĩa kũambia mauuge mangĩ ma njũgitano.

Ũũma wa mauuge ma kabirũ matirĩ ucuke kana nganja na maiyũkagwo hatarĩ ciũria kana mbĩmbĩ. harĩ na Ũiira kana hatarĩ.

thoome wa Mathabu na ũgo nĩ imwe cihũthagĩraga tũbirũ na njĩra nene.

## Ngerekano

ũraaya ũrĩa mũkũhi biũ gatagatĩ ka ica igĩrĩ nĩ mũhari mũrũngaru - the shortest distance between two points is a straight line

(ngerekano ĩno yaheanirwo nĩ Immanuel Kant gĩbuku-inĩ gĩkĩake "ũcirithania wa gĩtũndũ gĩkembu - critique of pure reason")
Rũracio (settlement)

**Rũracio** (kana **'nyombo**' na Kĩnjaruo) nĩ ũtuithania wa ciira mũna na njĩra ithĩranu. no ĩĩcirio ta ũrĩĩhani kana ũhotomia wa thiirĩ.

### Ũhiki wa mũgĩkũyũ
rĩtwa rĩrĩ "rũracio"  no rĩhũthikaga kũorota gĩkero kĩa mũtaratara wa ũhiki wa kĩ-ũndũire wa mũgĩkũyũ. harĩa mũtembei(suitor)

) aceragĩrakwa mũirĩtu kuruta rũracio(dowry).ga
Gũcũrania (reasoning)

gũcũrania nĩ gũtũmĩra ũgo gũkinyĩra Gĩtereko (conclusion) kĩrũngaru, kana kĩa kĩhooto.

## Mĩhĩrĩga ya ũcũrania

'''Ngunyĩrĩko (deduction)''' - ũyũ nĩ mũthemba wa ũcũrania ũrĩa ciira ũahũragwo kana gũkunywo kuuma Kĩwatho gĩkaru (general rule) kĩharo-inĩ kĩceng'e kĩa Cerũranio (discourse).

gĩtereko gĩkinyagĩragwo thutha wa mimanio kĩrica (premise) gĩkaru na kĩrica nyang'ania.

ngerekano

>>*andũ othe nĩ macokaga gũkua (andũ nĩ nyakua)* -**kĩrica kĩa mbere**

*>> socrates nĩ mũndũ -***kĩrica gĩa keerĩ**

*>>socrates nĩ arĩ coka gũkua (socrates nĩ nyakua) -***<sup>gĩtereko</sup>**

mĩtereko yothe ya ũcũrania wa ngunyĩrĩko ndĩrĩ Ũmenyo wĩna nganja (epistemic uncertainity).

'''Rũcũra rwa ngũngũĩro (inductive reasoning)''' - ũyũ nĩ mũthemba wa ũcũrania ũrĩa wanjagia na kĩrica gĩkunderu kana nyang'ania(specific) na kũramĩrĩra gĩtereko gĩkaru.

ngerekano

*>>arũme aingĩ a bũrũri wa kĩgiriki marĩ na nderu ndaihu*
 
*>>socrates arĩ mũgiriki*

*>>socrates nĩ arĩ na nderu ndaihu*

(ngerekano ĩno ĩraheanirwo nĩ crash course kuuma rũrenda rwa youtube)

mĩtereko ya ũgĩ ũrĩa ũgethagwo kũgerera njĩra ya thithi (sensations) ta kũona na kũigwa ona cio cikoragwo irĩ ngerekano ya maciira ma ngũngũĩro. ĩmwe ĩrĩa ĩratanahĩirwo nĩ Aristotle nĩ:  

>> nyamũ ciothe irĩ hĩa nĩ irĩ mahũngũ [all horned animals are hooved]

matereko ma njũranio cia ngũngũĩro nĩ irĩ nganya ya kĩnyi na ciiyũkagio na mwĩhoko nĩ amũ njara no ciumbũke iria ingĩrũnda marĩca macio matirĩri.

'''Rũcũra nyahirũkia (abductive reasoning)''' - ũyũ nĩ mũthemba wa ũcũrania ũrĩa ũambararagia kĩrica kĩrĩa kĩagĩrĩru makĩria ta gĩtereko, thutha wa kũthengia marica mangĩ maria matangĩtĩkĩrĩka gũtarĩria ũrirũ mũna.

ta hihi angikorwo nĩ kũraura njeri e kwa mũrigania wake cini na ndanahinga mũberethi akĩuma gwake(nĩ amu maaĩ nĩmakũũrĩte kahinda-inĩ kau).agĩcoka kũinũka na akore nyũmba yake ĩihũrĩte maaĩ  ..angĩkorwo e kwa cini ndanaigwa maaĩ magĩcoka, gĩtereko kĩenga biũ gĩa gũtaũra mwaraho nĩ gũcuka nĩ harĩ na igeca rũgito-inĩ rwake harĩa maaĩ ma mbura marahungurĩra.
Gĩtereko (conclusion)

gĩtereko nĩ uuge wa mũthia tabarĩra-inĩ ya ũcũrania ĩrĩa kaingĩ nĩyo ĩkoragwo ĩkũĩte Gĩthitũ (proposition) kirĩa mũnjũgitani aratitika.

ngerekano

>>*andũ othe nĩ macokaga gũkua (andũ nĩ nyakua)* -**kĩrica kĩa mbere**

*>> socrates nĩ mũndũ -***kĩrica gĩa keerĩ**

**''>>socrates nĩ arĩ coka gũkua (socrates nĩ nyakua) -''<sup>gĩtereko</sup>**
Kĩwatho gĩkaru (general rule)

Kĩwatho gĩkaru nĩ kĩrĩa kĩgathĩkagĩra mang'ania  mothe marĩa matĩrĩgĩtie rungu rwa rũruka rwa uuge mũna.

ngerekano.

**nyamũ nĩ irĩ mũoyo- <sup>kĩwatho gĩkaru</sup>**

mbũri nĩ nyamũ, na nĩũndũ ũcio nĩ ĩrĩ muoyo

nyau nĩ nyamũ, na nĩũndũ ũcio nĩ ĩrĩ muoyo

njogu nĩ nyamũ, na nĩũndũ ũcio nĩ ĩrĩ muoyo
Cerũranio (discourse)

cerũranio nĩ tabarĩra ĩrĩa andũ mamonjaga ndeto magĩgeria kũambararia Rũcerũ (viewpoint) rwao.

mamwe marĩa maragĩragio mũno bũrũri-inĩ wa Kenya nĩ ta: ndũgũ cia wendo, mũbira wa magũrũ, ateti na ũteti, ndũgũ cia ndũrĩrĩ, ndini hamwe na ũcumi.

oho nĩ kũrĩ na ndereti nyingĩ kuma Iganda cia ũharũkia gũrani iria itanahaga njũng'wa cia gũtiirĩra macerũranio maya, ĩmwe nĩ ta "*reke twaranĩrie*" kuuma inooro tv
Kĩrica (premise)

kĩrica nĩ uuge kana mauuge marĩa maiyũkagio mbere na no mo matiiragĩraga gĩtereko kĩa rũnjũgita.

ngerekano

>>***andũ othe nĩ macokaga gũkua (andũ nĩ nyakua)'' -<sup>kĩrica kĩa mbere</sup>'''

***>> socrates nĩ mũndũ -***<sup>'''kĩrica gĩa keerĩ'''</sup>

''>>socrates nĩ arĩ coka gũkua (socrates nĩ nyakua) -***gĩtereko'''

mauuge meeri mau makerũrĩre nĩmo maratiirĩra ũũma wa uuge wa gatatũ.
Ũmenyo wĩna nganja (epistemic uncertainity)

ũyũ nĩ ũũgĩ ũtarĩ na kinyi tondo gĩcara kĩmwe kana nyingĩ nĩ ciraga.

Thome wa ũmenyo (epistemology) nĩ mĩhang'o ya kuuma tene ĩrĩa ĩkoretwo ũkĩruta irĩra cia kũegeria gũkurura na njĩra ĩithĩranu wandandũku wothe wa marĩa Mbũgĩ ya Mũndũ ingĩhota kũmenya hatarĩ na nganja.
Cara (fact)

gĩcara nĩ Uuge mũracĩku thutha wa gũtiirĩrio nĩ mĩthaiga ya ũgo ta wiira kana njũranio nũgaru.

gũcaria nĩ kĩgongona kĩa kũmatha ũndũ mũna.
Radoje Domanović

**Radoje Domanović** (mweri wa ĩrĩ 16, 1873 – mweri wa kanana 17, 1908) ararĩ mwandaki wa Serbia, mwandĩki wa mohoro na mũrutani, na mũno mũno akĩgĩa ngumo nĩ ũndũ wa ng’ano ciake cia kwarahũra.

## Rũgano rwa mwandĩki
Radoje Domanović nĩ aaciarĩirũo itũra-inĩ rĩa Ovsište gatagatĩ ka Serbia. Akĩrĩkia cũkũrũ ĩrarĩ Kragujevac, na agĩthomera Filosofia shũkũrũ-inĩ wa Yunivasĩtĩ ya Belgrade, kũrĩa arerutire rũthiomi rwa Serbĩa na historia. Kũambĩrĩria 1895 ngĩya 1898 Domanović ararũtaga wĩra arĩ mũrutani wa rũthiomi rwa Serbia na maũndũ ma tene ma Serbia ya mwena wa mũhũro.

Ihinda rĩu aarutanaga rĩ, nĩ aambĩrĩirie kũandĩka ng’ano ciake cia kwarahũra. Nĩ ũndũ wa wee gũkũrwo arĩ mwena-inĩ wa gũkararia rĩ, nĩ aabutirwo wĩra na agĩthamĩra Belgrade marĩ hamwe na famĩrĩ yake. Bũrũri-ini wa Belgrade akĩambĩrĩria kũruta wĩra wa wandĩki wa mohoro ngathĩti-inĩ cia ũteti na mabũkũ, akĩandĩka mohoro ma ũteti na ng’ano cia kwarahũra agitharĩkĩra na kũũga ma wa ũhinga wa ũtongoria wa hĩndĩ ĩyo. Radoje akĩmenyekana mũno nĩ ũndũ wa gũcabithia ng’ano iria irendetwo mũno ta “Mũtongorĩa” (1901) na “Stradija” (1902). Nĩ ũndũ wa ũrĩa araaragia ũhoro wa ma ategwĩtigĩra akĩgĩa ngumo mũno ta mũbingani mũnene wa ũthamaki wa Obrenović na mbũtũ cia kũregana na ũgarũrũku.

Thutha wa mogarũrũku ma 1903 rĩ, Domanović akĩandĩkwo wĩra ta mwandĩki wa Ũtungata wa Gĩthomo, na thirikari ĩrĩa njerũ ĩkĩmũĩtĩkĩria gũthiĩ Njĩrĩmani mwaka ũmwe agathome gĩthomo kĩa mwanya, na agĩikara mũno taũni-inĩ Munich. Rĩrĩa aacokire kwao Serbia rĩ, Radoje ndakenirio nĩ gũkora gũtiarĩ na mogarũrũku andũ-inĩ. Akĩambĩrĩria gũcabithia mohoro ma ũteti, “Stradĩja”, harĩa arathire na mbere na kũmenereria ũtongoria ũcio mwerũ, no wandĩki wake ndwahũtirie andũ mũno ta hau kabere.

Radoje Domanović nĩ agĩkua ta ithaa na nuthu thutha wa thaa thita cia ũtukũ tariki 17 mweri wa kanana, mwaka-ini wa 1908, ena ũkũrũ wa mĩaka 35, thutha wa gũthĩnĩka mũno na rimũnia na TB. Wĩra ũrĩa watigarire ũtarĩ mũcabithie ũkĩũra hĩndĩ ya Mbaara ya Mbere ya Thĩ. Nĩ ũndũ wa itemi inene harĩ kũrũana na mbũtũ cia kũregana na ũgarũrũku na ũgĩ wake, nĩ arendire mũno gũtwĩka mwandĩki njorwa wa ngano cia kwarahũra wa Serbia thũtha wa mogarũrũku ma karine ya 20.

## Mabũku ma gũthoma

Ĩmwe cĩa mawĩra mooĩkaine mũno ma Radoje Domanovĩć nĩ ta maya:

* Iria rĩa cumbĩ, 1902
* Kũninwokwa merirĩria, 1898
* Munene Marko gatagatĩ-inĩ ka a Serbia riita rĩa kerĩ, 1901
* Meciiria ma ndegwa ya kawaida ya Serbia, 1902
* Mũtongorĩa, 1902
* Ndaimono, 1898
* Stradija, 1902

## Rora
Mĩandĩko ĩrĩa Radoje Domanović arĩkirie (Gĩgĩkũyũ) (English) (Serbian)
Jair Bolsonaro

Ku ya 21 Werurwe 1955, **Jair Messias Bolsonaro** (Glicério, Ni perezida wa 38 wa Brazil kuva ku ya 1 Mutarama 2019, amaze gutorwa n’ishyaka riharanira imibereho myiza. Yabaye umudepite wungirije wa Rio de Janeiro hagati ya 1991 na 2018. Yavukiye muri komine ya Glicério, mu gihugu cya leta ya São Paulo, ariko yabaga mu yindi mijyi myinshi yo muri São Paulo mu bwana bwe bwose. Mu 1966, umuryango we wabaga i Eldorado, mu kibaya cya Ribeira, aho yamaranye ubwangavu na barumuna be batanu.
Mozdahir

**Mozdahir** - Twena rohoge ige theinie wa Africa, kwa muhano Senegal, Mali, Ivory Coast, Guinea Bissau, Burkina Faso na ige nyige. Mozdahir yagudorirwo mwaka wa 2000 na Cherif Mohamed Ali Aidara, omwe wao Shi’i atugateri a Gai Senegal. NGO nimarutaga namawara makonaine na maudu ma mathomo, ugima wa mwiri, urimi, maria ma turigisheire, uhadi wa miti, na maudu ma thitima ya riua na nemari na gwatanero na NGO’s age ta cia World Food Programme.

Mozdahir headquarter yao a Dakar, mehakuhi na University ya Dakar’s Campus. NGO’s yabirie Dakar Campus ta library na maudu ma mathomo. Mozdahir neyonekaga maigi magathetini, micemanioni, na radio itagwo Mozdahir FM 93.2 thiinia wa Guediawaye, Dakar, noyo radio iria ya Shi’i ceceni iria imemerekagia kou Senegal. Nikuwaga maundu maingi ma uthii wanabere wa maturaini ma Casamance wa south Senegal, Oundu omwe na maturaini ma West Africa. Ikundi ingi niiteithanagia mauthi ma nabele ta wamarigu ishagine cia Nadjaf Al Ashraf.

## Project
Nginya omothi Mozdahir niakite:
*Lycées in Bamako, Mali and Ouagadougou, Burkina Faso
*Cape Maimouna Diao orphanage in Kolda, Senegal
*Al Mahdi school, a private school in Kolda, Senegal
*An Islamic center in Bafata, Guinea Bissau
*A cultural center velingara, Senegal
*New forests in Kolda region and Thies region, Senegal

## References
Cherif Mohamed Aly Aidara

**Cherif Mohamed Aly Aidara** nimo Senegalese-Mauritanian nimo togoria wa Shi’i oria amenyekaniti ni uruti wake wa wira International Development kou West Africa. Niaoikaini nigokorwo Munene wa kanitha wa Shi’i kou Senegal na West Africa.

Mutukanio wa Mauritanian na Fulani agithii thii, Cherif Mohamed Aly Aidara aciarirwo mwakaini wa 1959 nii Darou Hidjiratou, gishagi kia Bonconto Commune Kolda, Southern Senegal iria yagudorirwo nii baba wao. Ithe Cherif Al Hassan Aidara. Muthuri umwe Kuma Lakhal maturaini ma laghlal muhirigaini wa Mauritania uria wakinyaga guthii thii kwa Cherif Moulaye Idris Dynasty, Kuuma nyina wao wa muhirigaini wa Diao, ta Senegalese Peul [Fulani]. Sharif, Aidara akiraramika guthii thii kwe monabii Mohammad.

Thutha wa kurikia mathomo ma udoire wa ithalamu kou Senegal, maria mahutetio na ithe, Aidara akiendeleya na mathomo kou Alliance Francaise kou Paris. Akiruta Ciarabu, Githugu, Kifaraja, Pulaar [Fulfulde], na Wolof. Muruwaithe, Cherif Habib Aidara mutogoria wa Bonconto Commune.

Mwakaini wa 2000 Cherif Mohamed Aly Aidara, ari mothudori wa NGO Mozdahir International Institute kou Senegal. Aidara neathire mbera na mathomo na mibago ta uthii wanambere, ta kurugamirira maudu na uthii wanambere kwabatiria ohoro wa ithiramu Microfinance, na kwabatiria kwemenya kwa Shi’i Islam kou Senegal.

Matukuni ma hau kabere, Aidara akiendeleya na mibogo yake uthii wa na mbele oundomwe na mathomo o kou Casamance itura Fouladou Southern Senegal, naimandadukite hogeni igi West Africa ta Mali, Guinea Bissau, Burkina Faso, Ivory Coast na maborori magi Africa. Maita maigi namathieti thi cia ruraya namaka iguthaneria na thi igi cia NGO ta World Food Programme.

Nimeyakite nduriri ya Mozdahir kou Senegalese tauni ta Dakar, Dahra Djoloff Kolda, Ziguinchor, Saloum na Velingara. Nimacokire makiona nduriri cia Mozdahir icagini cia Nadjaf Al Achra namagiteithia mibago yao Teyel na Foulamori kou icagine, makimakira macukuru na mithigiti o kou icagini.

Aidara nimahigorira ceceni cia radio Mozdahir FM kou Dakar, na ceceni ya radio Zahra FM kou Kolda imwe cia radio Senegal.

## Books
*Les Verities de la Succession de prophete
*Suyyidda Zayrab [pslf] I’heroine de Karbula
*La prieredu prophete Mouhammad [pslf] selon les members de safamille
*Ghadir Khaum: Qui relate I’ereniment de Ghadir et le fameux discours du prophete [pslf] ce jour la
*Achoura jour de deuil ou jour de fete
*Principles de la finance islamique

## References
Cherif Al Hassan Aidara

**Cherif Al Hassan Aidara** (Aciarirwo 1971 kou Timbendra, Mauritania, na agikua December 2011 kou Darou Hidjiratou, Senegal.) Ari mo Mauritanian-Senegalese ari Munene wa kanitha wa Sifu aria ikoragwo ya Tijaniya tariqa.

Cherif Al Hassan Aidara nimehamire Mauritania magithi Senegal mwakaini wa 1930s hau makinyire Senegal, nimamukirwo ni Thierno Sijaddine Mohamed akiga Ba Medina Gounass na Cantonal Chief Seydou Diao. Guthiririkira, akehikia mwiri wa Cherif Maimouna Diao.

Maikaraga gishagi kia Darou Hidjiratou na agithikwo December 2011.

Grand Al Hassanayni mosque ya Darou Hidjiratou yakirwo na Mozdahir International Institute (IMI) na muthamaki Cherif Mohamed Aly Aidara. Mithigiti ocio ukihio ritwa Cherif Al-Hassane Aidara na atigaire Imam Al Hassane Al Mojtahibn Ali, cukoro wa monabii Muhammad na akeri Twelve Imams na Twelver Shiim.

Cherif Al Hassane Aidara niwe baba wa Cherif Mohamed Aly Aidara, mutogoria wa Shi’i na mwabereria wa NGO Institute Mozdahir International (IMI). Cherif Al-Hassane Aidara niwe baba wa Cherif Habib Aidara Mayor wa Bonconto Commune.

## References
Gĩelefen

Rũthiomi rwa kwaria na thiomi ingĩ rũrĩa rwĩtagwo **Lingua Franca Nova** (**Gĩelefen**) nĩ rũthiomi rũrĩa rwathondekirũo rũkorũo rũrĩ rũhũthũ, rũrĩ na ũrũmwe, na rũrĩ na ũritũ wa kwĩruta nĩ ũndũ wa ũhoro wa thĩ yothe. Nĩ ĩrĩ ngumo nyingĩ njega:
# Rĩkoragwo na mĩgambo mĩnini. Rũthiomi rũu rũhaana ta rwa Italia kana Kĩhisipania.
# Ũguo nĩ kuuga atĩ nĩ rĩandĩkagwo na rũthiomi rwa thiomi. Gũtirĩ mwana wagĩrĩirũo nĩ kũhũthĩra mĩaka mĩingĩ kwĩruta maũndũ matarĩ ma kĩhooto.
# Rũthiomi rũrũ rũkoragwo na thiomi cia ndũire, o ta thiomi iria ingĩ cia Creole.
# Nĩ ĩkoragwo na mĩtaratara mĩnini ya ciugo cia mũtaratara mwega.
# Rĩkoragwo na mawatho mega megiĩ ũrĩa ciugo irũmagĩrĩrũo, o ta ũrĩa thiomi nyingĩ nene irũmagĩrĩra.
# Ciugo cia rũthiomi rũu ciumanĩte mũno na thiomi cia Kĩroma. Thiomi icio nĩ cihunjagio mũno na nĩ ikoretwo na ũgucania mũnene, na nĩcio ciateithĩrĩirie gũthondeka ciugo nyingĩ cia Gĩthũngũ.
# Ĩkoragwo ĩhaarĩirio kũhũthĩra ciugo cia Kĩlatini na Kĩngiriki cia ũgĩ, na nĩyo ĩkoragwo ĩrĩ kĩhumo kĩa ũhoro wa thĩ yothe.
# Rũthomi rũu rwathondekirũo rũtuĩke rwa ndũire harĩ arĩa moĩ thiomi cia Kĩroma, no rũtikoragwo rũhũthũ harĩ andũ arĩa angĩ kwĩruta.
Ojiji

Ojiji (Kevin Ũnjinji) nĩ mũinĩ wa Hiphop kuma Kenya ũrĩa Ũĩkaine kwa ũcorwa wake wa freestyle (karirũi nyawĩathi).

Athomeire thukuru wa Jamhuri High School na noho ambĩrĩire wĩini wake.
Mũgũmo

Mũgũmo nĩ ĩmwe ya mĩtĩ ĩrĩa ĩna nongorio ya bata Ũndũire-inĩ wa Mũgĩkũyũ.

**<u>Athaitĩri A Mũtĩ ũyũ</u>**

Francis Njũgũna Gĩchimũ
Ũndũire

Ũndũire('Yi' na rũthiomi rwa Dagbani) nĩ maũndũ na Magongona marĩa Andũ metabanagia makĩrũmĩra Mũtaratara kana Karirũi koĩkaine na gatwĩkĩte Mũtugo harĩ Bũrũri mũna.
Biggie Smalls

Biggie Smalls kana Notorious B.I.G arĩ mũini ngũthi kuuma bũrũri wa america. nĩ agwetetwo maita maingĩ ta ũmwe wa arang'ania anene mũno a kĩharo kĩa nyĩmbo cia hiphop thĩĩ yothe.
Francis Njũgũna Gĩchimũ

Nĩ Mũgĩkũyũ mũthomi na Mwandĩki kuuma bũrũri wa Kĩrĩng'ĩga. Oho no mũthaitĩri wa Maria matũrigicĩirekũgerera tabarĩra anjĩrĩire ya Mũgumo Run. Aciarirwo September 11 1991.

Oho nowe arugũririe karirũi ka gũcana ndemwa karĩa getagwo Njano ya Gĩchandĩ.

Oho no andĩkĩte mabuku na mathangũ nenda-inĩ ona haha Wikipedia.

#### Mũtũrĩrĩ
Njũgũna aciarirwo mwana wa gatano tarĩki 11 September  1991 

Arerirwo Nairobi,  Mathare 4A na Mabatini.

Egwatĩire mathomo thukuru cia Thĩka Road na Jamhuri High School. Ndarĩkirie mathomo make ma Rũrenda rwa Indo (Internet of things) thukuru wa igũrũ wa Strathmore University .

## Mawĩra
**Mabuku make ma thiomi ya kĩngeretha**

Tribe, Bride and Bribe: the ethics report (2015)

X-mass trilogy (2023)

**Mabuku ma [[Gĩthweri]]**

*Gĩtabuto [[Kuhusu Mateso ya Dunia (On the Sufferings of the world)]] Rĩandĩkĩtwo nĩ [[Arthur Schopenhauer]]* 

Madoido na dude (2023)

**Mabuku ma gĩkũyũ**

*Gĩtabuto *'Ũcirithania wa kĩhooto Gĩkembu*' [[Critique of Pure Reason|(Critique of Pure Reason)]] ya [[Immanuel Kant]]* 

Mahĩndĩ ma Kĩmathi (2022)

Kĩnyothi wa Jamaica (2023)

Wa Korwo
Mammito Eunice

**Eunice Wanjiru Njoki** (ũciarĩirwo 18 Septemba 1993), wĩtagwo **Mammito**, nĩ Mũthekania wa Kenya oho no mwandĩki na mũthaki wa ngerekanio. Aakũrire Kibera.

**<u>Rũrenda</u>**

https://web.archive.org/web/20230827034949/https://mammito.co.ke/
Yvonne Chaka Chaka

Yvonne Chaka Chaka (ũciarĩirwo na rĩĩtwa **Yvonne** Machaka; 1965) nĩ mũinĩri wa nyĩmbo kuuma Afrika ya Mũhuro. 

Nĩ eetagwo "Mwarĩ-wa-Mũthamaki wa Afrika", na kwa ihinda rĩa mĩaka 20, nĩ ahetwo ũrigithathi mũkũikũ-inĩ wa nyĩmbo cia Afrika ya Mũhuro. Nyĩmbo ta "I'm Burning Up", "I'M in Love With a DJ", "I Cry for Freedom", "Makoti", "Motherland" na iria ikaaganwo nginya tene nĩ Umqombothi ("Njohi ya Abirika") nĩ ciatũmire Yvonne akorũo arĩ mũndũ wĩna ngumo mũno.

Ĩmwe ya nyĩmbo ciake nĩkoragwo ũugũrĩrĩio-inĩ wa thinema ya 2004 ĩtagwo 'Hotel Rwanda'.
John Mĩchũkĩ

**John Njoroge Michuki** (1 December 1932 - 21 February 2012) aarĩ mũteti na Mũonjoria kuma bũrũri wa Kenya. Aciarirũo Muguru, itũũra rĩa Iyego, Kĩhingo-inĩ kĩa Kangema kĩcigo-ini kĩa Murang'a. Athomeire Kenya na mabũrũri mangĩ. Michuki nĩ aambĩrĩirie gũtungata arĩ ũmwe wa anene a thirikari na ateti arĩa maarĩ na warang'ania bũrũri-inĩ wa Kenya. Michuki nĩ atungatire ikero-inĩ ngũrani wĩra Kenya, imwe nĩ mũcani mũkaru wa mũthithũ, Ũtungata wa Ũrangĩri wa Bũrũri wa Kenya, mũikarĩri gĩtĩ wa bengi ya KCB ya Kenya, mũBunge na mũthiarĩ wa mũtĩrũria. Nĩ atungatire ihinda rĩake rĩa mĩaka ĩtano arĩ mũmbunge wa gĩcigo kĩa Kangema. Michuki nĩ aakoragwo na ngumo ya gũkorwo arĩ "mũndũ mũkarĩ" na mũtongoria mũrũrũ, na nĩ akũĩkaga mũno ta ũmwe wa athiarĩ arĩa maarĩ na ũhoti mwega mũno thirikari-inĩ ya mũgathe Kibaki. Nĩ aarutaga wĩra ta mũthĩarĩ wa makũmbĩ ma kĩbũrũri na marĩa matũrigicĩirie nginya hĩndĩ ĩrĩa aakuire.
Ũhoro

Ũhoro ('Teave' na rũthiomi rwa Estonia na 'Nsɛm' na rũthiomi rwa Ashanti) oragwo ũgĩtaũrwo ta **ũhoti** wa kũmenyithia andũ ũndũ.  Thĩinĩ wa gĩcunjĩ kĩa mũthingi, ũhoro nĩ ũkoragwo ũgĩtaũrwo (na hihi na njĩra ya mũtaratara) nĩ ũndũ wa kĩrĩa kĩhota kũiguĩka, kana ũngĩtaũrĩka.  Mũbango o wothe wa ndũire ũrĩa ũtarĩ wa mũtaratara kana mũthaiga o wothe ũrĩa wonekaga thĩinĩ wa mũtararĩko o wothe no tuuge na Kĩhooto: nĩ ũmenyithagia ũhoro wa mũthemba mũna.  O na gũtuĩka maumbũri ma ũdigital matũmagĩrĩra maumbũrũkĩri ma mwanya nĩguo makinyanĩire ũhoro, maũndũ mangĩ ta maumbũru ma ũanalogue, mĩgambo, mbica, nyĩmbo kana mĩgambo ĩngĩ, na mĩtaratara ya kũigua nĩ ĩrutanaga ũhoro na njĩra ĩratherera.  Ũhoro ti ũmenyo, no nĩ ũmenyo wo, no nĩ kĩriĩ kĩngĩthuyo nĩ ũtaũri.

## Nongorio

Ũhoro nĩ ũtaũku ũrĩa ũkoragwo na **ũhoti** wa kũmenyithia andũ ũndũ.  Kũrĩ gĩcunjĩ kĩa mũthingi, ũhoro nĩ ũkoragwo ũgĩtaũrwo (na hihi na njĩra ya mũtaratara) nĩ ũndũ wa kĩrĩa kĩhota kũiguĩka, kana ũgĩtaũra.   Mũbango o wothe wa ndũire ũrĩa ũtarĩ wa mũtaratara o wothe ũrĩa ũrĩa ũngĩonekana thĩinĩ wa mũtararĩko o wothe no ũmenyithanio atĩ nĩ ũheanaga ũhoro wa mũthemba mũna.  O na gũtuĩka manyugĩ ma irĩgĩ na ũhoro ũngĩ ũhũthĩra maũndũ marĩa maronania atĩ nĩ kũrĩ na ũhoro ũratambio, maũrirũ mangĩ na ndihũ ta manyugĩ ma mwei, mĩgambo, mbica, marebeta, nyĩmbo kana mĩgambo ĩngĩ, na mĩtaratara ya gũtambia ũhoro ĩkoragwo ĩgĩtwarana na njĩra ya theremo.   Ũhoro ti ũmenyo, no nĩ kĩroro kĩrĩa kĩngĩururĩka na njĩra ya ũtaũri.

Ngata ya mũharatĩ wa ũhoro nĩ wa bata na ũgiritanĩrate na maũndũ matiganĩte ta kũgĩka, kwaranĩria, kũramata, gũkinyia ndũmĩrĩri, kũruta, kĩũga, ũmenyo, ũmenyi, meciria, mĩtugo, ũmenyeru, ũiguano, ũiguithania, ũrũgamĩrĩri, wendekithia na ũingĩ.

Ũhoro nĩ ũrutaga wĩra na njĩra ya matĩna: Ũhoro ũrĩa ũrĩ kuo kĩhingo-inĩ kĩmwe nĩ ũrutagwo na ũgĩtaũrũo na njĩra ya gũtaũra na kũruta wĩra kĩhingo kĩrĩa kĩrũmĩrĩire.   Kwa ngerekano, rĩandĩko-inĩ, o gatema karĩa kahũthagĩragwo nĩ na ũhoro ũkonie kiugo kĩrĩa ĩnyĩtagĩraga itemi ho, na kiugo gĩkĩ kĩrĩ na ũhoro ũkonie mũhari ũrĩa kiugo gĩkĩ kĩnyitagĩraga itemi, na mũkũikũ ũyũ ũkatherema ginya marũa ma mũthia.

## Maũhoro na ndũire
**Bũrũri wa Kenya**

Maũhoro bũrũri-inĩ wa Kenya makinyagĩraga mũingĩ na njĩra nyingĩ.

Imwe nĩ ta: Iganda cia ũharũkia, Kĩabokia (dubbing) kĩa thinema
Immortal Technique(Karirũi Karumigĩkuũ)

**Felipe Andres Coronel** (ũciarĩirwo 19 February 1978), ũrĩa ũmenyagwo na rĩĩtwa rĩa wĩini kĩa Immortal Technique, nĩ mũini wa Hiphop njorua cia kuuma United States. Ũhoro wa mũrebetere wa ũkoragwo ũgĩtaũrũo mũno nĩ maũndũ ma ũteti wa thĩ, kuuma mũthingi-inĩ wa Mwena wa Ũmotho.

Immortal Technique nĩ endaga kwĩrũgamĩrĩra wĩra wake wa kũhunjia, na nĩ agwetete atĩ kambuni cia kũruta rekodi, nĩ cinyamaragia aini, na nĩ cionaga mbeca nyingĩ mũno harĩ ũhunjia na kũheana mũrango wa kũhunjia Oigire atĩ nĩ aiguũrĩirie mabuku make matatũ ma mbere na akĩendia kobĩ hakuhĩ na 200,000.
KS Bloom

KS Bloom, ũrĩa rĩtwa rĩake rĩa kĩbũrũri nĩ Souleymane Kader Junior Kévin Koné, Nĩ mũini wa nyĩmbo cia kĩgooco kuma Ivory Coast. Acarirwo tarĩki 8 octobre 1996, gĩcigo-inĩ kĩa Yopougon – ngumbaru ya Abidjan ĩrĩa noyo mũciĩ mũnene wa Côte d'Ivoire

## Mũtũrĩre
Gũciarwo
Souleymane Koné acarirwo Abidjan gĩcigo kĩa Yopougon. Mũrere-inĩ wake nĩ atũnganire na Ũithĩramu na Ũkristiano kũgerera aciari ake.  

**Wĩĩra**

Mwakainĩ wa 2017, nĩatwĩkire mũkristiano nyahunjia  [ 2 ] . Nĩoire rĩtwa KS Bloom na akĩthura gũtembania hiphop na nyĩimbo cia kĩgooco. O ho no athaka tũrirũi Ngũrani twa nyĩmbo ta Zouglo, Coupe-decale na RnB

Mwakainĩ wa 2021, nĩarekirie kĩmanjĩka gĩake kĩa mbere kĩretwo "Allumez la lumière (mundia tawa)". Mwakainĩ o ũcio, nĩatugirwo gerenwa ciganona, na agĩhamba gacumbĩrĩ-inĩ ka aini manatugwo ngerenwa nyingĩ Mũhuro-inĩ wa Abirika arĩa maragia Kĩbaranja, oho nĩ ũmwe wa aini a Kĩbaranja mena gatũ thĩĩ ng'ima.

 Gwatanĩro 
 
Mawĩra-inĩ make, KS Bloom anagwatanĩrana na aini a kĩbũrũri na nginya a kĩmabũrũri. Amwe nĩ ta: Asaph du Ciel, Morijah, Cynthia Zely, Indira, hamwe na mũini wa Nigeria Chidinma -

## Ngerenwa
Kũandĩka

Kwandĩka nĩ wĩra wa ũtaũkĩrũo na wa ũmũndũ ũhũthagĩraga magongona ma kĩmbugi na ma mwĩrĩ (ciara kaingĩ) na kũhũthĩra njĩra cia gũcana kũruta mĩario na meciria ma andũ. Kwandĩkĩra ũhoro wa maũndũ marĩa marekĩka na njĩra ya gwĩciria Ũhoro wa kwandĩka ũkoragwo na mĩrĩrũi ya ciugo ta ya rũthiomi rũrĩa rũrũgamĩrĩire, ta rũthiomi rwa kwaria na rũthiomi rũrũ rũrĩa rũhũthagĩrũo, na ũhũthĩri wa rũthiomi rucio nĩ ũhũthĩrĩte mũno ta mũambĩre (syntax) mũgambĩre (phonology) na  mũakĩre (morphology) O na kũrĩ ũguo,  nĩ kũrĩ thiomi njane iria itahũgĩragwo gũkinyia ndũmĩrĩri na njĩra ya kwaria

Njano(iria cimanaga na kwandĩka) nĩ mũkũikũ wa ciugo cia rũthiomi iria ciandĩkĩtwo ngorainĩ, iria cithondekagwo na njĩra ya macunguruma ma ũkinyithia, kana  iria cia kũgurũrio njarandainĩ cia kũruta wĩra wa gũthondeka na gũcũrania. Mũndũ ũrĩa ũtaũraga kana ũrĩa ũrutaga maandĩko kũhingia wĩra nĩ "mũthomi".

O na gũtuĩka ti thiomi ciothe ihũthagĩraga karirũi ka ũnjania, thiomi iria irutaga nĩ ciingĩhĩte na ikongerereka ũhoti wa rũthiomi rũrĩa rũaragia na njĩra ya kũũmba mĩhĩrĩga ya gũtũũra ya thiomi nũmbũiye iria igĩriũga kũndũ na kũngĩ  na igĩthikwo ihinda-inĩ (ta mabuku kana mabuku mangĩ ma andũ othe). mabuku ma kwandĩkanĩrana na rũthiomi rwa kwaria Ningĩ kwandĩka no kũrũmbũiye ũmenyo, tondũ nĩ gũtũmaga andũ mahote kũroroa meciria mao na njĩra hũthũ ya kũandandaũra ũhoro, kũururia, gũcũrania, na kũithĩrania.

## Andĩkĩ Amwe
•Ngũgĩ wa Thiong'o

• Karũbia wa Wawerũ

• Jacktone Nyonje

* Zarina Patel

•Immanuel Kant

* Achille Mbembe
* David Alan Golumbia,
* David Guignion
* Grace Kago Kabũi
* Kekelwa Nyaywa
* Paulo Coelho
* Daniel O. Fagunwa
* Sam Vaknin
* Mũrigitani Abdulkadir Abubalar Zailani

•Francis Njũgũna Gĩchimũ

• Francis B. Nyamnjoh
Wanjũhĩ Njoroge

Wanjũhĩ Njoroge (ũciarĩirwo 1989) nĩ  Mwonjoria wa Kenya na no mũnyiti itemi kũrũa na mogarũrũku ma riera. Oho Wanjũhĩ Njoroge mũrutani wa maũndũ ma kũgarũrũka kwa rĩera-inĩ Nĩ atetagĩraga waragania harĩ thome wa nenda na kũrũĩra ihooto cia atumia. Nĩ memba wa Kĩama kĩa Atumia a Afrika arĩa Matongoragia (AWLN).

## Mũtũũrĩre

Njoroge aaciarĩirũo mwaka wa 1989 na akĩrĩrĩrũo Kabaru, taũni ya Nyeri County, Kenya. Kaunti ya Kabaru Nyeri Nĩ aarutire gĩthomo kĩa Sociology and Communication thĩinĩ wa University of Nairobi, na akĩheo Diploma in Business Information Technology kuuma University ya Strathmore. Nĩwe wombire na nowe mũtongoria wa kambuni ya ũkinyithania ndũmĩrĩru ya Nelig Group, o hamwe na kambuni ya gũkũria icagi ya RootEd ĩrĩa ĩrutanaga matũra-inĩ maũgĩ ma kũhũnga(coding). Muoroto wa RootEd nĩ kũgĩa na mawĩra  kũgerera rũrenda, kũniina mũigana wa andũ arĩa matirikaga thukuru, makĩria harĩ atumia ethĩ, na kũrehe ũthii wa na mbere mĩciĩ-inĩ ya andũ kũgerera ndũnyũ cia rũrenda. Mwaka wa 2017 RootEd nĩ ĩkoretwo ĩkĩgwatanĩrana na gatũndũ ka Safaricom kũhingia kĩmanja-mabuku(library) gĩcigo kĩa Kabaru.  Ningĩ nĩ ateithĩtie arĩmi a Nyĩrĩ kũhũthia wĩra wao na kũhĩmbĩria maũgĩ makũguna maciaro ma mĩgũnda yao.

Mwaka wa 2018 nĩ aheirwo ngerenwa ya Young Leaders Project (YELP) nĩ thambo ya LéO Africa Institute. Mũthenya wa 28 mweri wa mbere wa mwaka wa 2021, Wanjuhi nĩ aanyitanire na gĩkundi kĩa athomi a mabũrũri kĩtagwo gũterera ndereti ĩgwĩtwo Climate Change: Why should we care? (Mogarũrũku ma Ihinda rĩa Rĩera: Twagĩrĩirũo nĩ kwĩrũmbũiya nĩkĩ?)

Njoroge nĩ akoretwo agĩtungata wĩrainĩ wa kũniina wagi wa kĩrũngĩro, ta ũrĩa arĩ mũrutwo wa Vital Voices; nĩ arĩ kĩgiritano na World Economic Forum, ta mũnyiti itemi gĩkundinĩ kĩa Global Shaper na ta mũtongoria wa gĩkundi kiũ mwahũ-inĩ wa Nairobi. Ningĩ nĩ ũmwe gĩkundinĩ kĩrĩa kĩrathingata ndereti ya Internet for All kĩcĩĩginĩ kĩa World Economic Forum.
Mũthekania

Mũthekania nĩ mũndũ atabanagĩa mĩhĩrĩga ya magongona na itanya rĩa gũringĩrĩria mũmwĩroreire kana mũmũnenga gũtũ kũtheka

## Athekania amwe
Dave Chappelle

Mammito Eunice

Odira Nwobu
Masood Ashraf Raja

**Masood Ashraf Raja** (Urdu: مسعود اشرف راجہ) nĩ mwandĩki wa Amerika wa rũciaro rwa Pakistan. Mbere ĩyo aarĩ mugo-mũruna wa njano cia thutha-mwĩrico(Post-colonial literature) bũrũri wa Amerika, thĩinĩ wa University of North Texas. Ningĩ nĩ mũharĩri wa *'Pakistaniaat*: A Journal of Pakistan Studies,' ĩrĩa nĩ njaranda ceng'ũku ĩrĩa aambĩrĩirie mwaka wa 2009.

Masood aciarirwo mwakainĩ wa 1965 na kuuma mathomoinĩ make nĩakoretwo etungumanĩtie na mĩhang'o ya gũtetea arĩa manyiranĩtio nĩ mahinya ma mathirikari-nyamaria.
Jackie Chan

**Jackie Chan** (ũrũĩa aciarirwo 7 April 1954) nĩ mũtheki thinema na Mũthekania kuuma China.

Nĩ aamenyekire mũno nĩ ũndũ wa kũruta mbica cia woma cia kũgegania iria irĩ na maũndũ ma gũkenia na ma gũthekania. 

Nĩ erutĩte na akagenera marũnga mothe ma tũrirũi twa kũrũa ta Wushu kana Kung fu na Hapkido. Nĩ atongoretie ũthaki wa mbica mĩrongo ĩtandatũ na nĩ onĩkanĩte thĩinĩ wa mbica makĩria ma igana rĩmwe na mĩrongo itano. 

Imwe cia mbica anathaka nĩ hamwe na ' **我是誰**'(Niĩ ndĩ ũ), '**奇謀妙計五福星**' 'Winners and Sinners' (Ahotani na marĩ Mehia) na  **'飛龍猛將**' (Ndamathia Mĩndĩ na Mĩndĩ)
Dibaba

* Tirunesh Dibaba, mũtengeri wa ng'ong'o cia kũraya wa Ethiopia ũrĩa ũhotete kũgĩa na ngoga nyingĩ cia thahabu na ikamakonya(rekondi) cia thĩ. Nĩ mwarĩ wa nyina wa gĩtiema arigicĩtwo Ejegayehu na Genzebe Dibaba.
* Ejegayehu Dibaba, mũteng'eri wa ng'ong'o cia kũraya kuma Ethiopia na mũnyiti itemi mũtaratara-inĩ wa iteng'era rĩa 10,000 haĩra arĩ mũhotani wa ngerenwa ya mbetha kĩhĩtahĩtano-inĩ kĩa Olympics mwaka wa 2004. Nĩ mwarĩ wa nyina wa ũrĩa mũkũrũ wa Tirunesh na Genzebe Dibaba.
* Genzebe Dibaba, mũteng'eri wa ng'ong'o cia kũraya kuma Ethiopia na mũhotani wa ngerenwa ya thahabu kĩhĩtahĩtanoinĩ kĩa 2015 mita 1,500  Nĩ mwarĩ wa nyina ũrĩa mũnini wa Tirunesh na Ejegayehu Dibaba.
* Mare Dibaba, mũteng'eri wa ng'ong'o cia kũraya kuma Ethiopiana mũtoria wa ihenya rĩa Marathon mbĩtĩka-inĩ cia World Championships mwakainĩ wa 2015.
* Anna Dibaba, mũteng'eri wa ng'ong'o cia kũraya kuma Ethiopia
Addis Ababa

**Addis Ababa** (na rĩtwa rĩngĩ **Addis Abeba**; Kĩamahara Addis áበባ, "ihũa rĩerũ"; Kĩoromo Finfinne) nĩ mũciĩ mũnene wa Ethiopia na wa ũrũmwe wa Abirika. 

Nĩ ĩkoragwo na ngumo ya wĩathi ĩĩtagwo *ras gez astedader* ta gĩcigo kĩa Ethiopia. 

Gĩcigo gĩkĩ nĩ kĩrĩ andũ kuuma ndũrĩrĩ 80 arĩa maaragia thiomi 80 Ngũrani, na aingĩ nĩ aithĩramu na Akristiano. 

Addis Ababa ĩrĩ mita 2,500 igũrũ wa iria na ũraihu wa .
Denver

**Denver** ( ) nĩ taũni na county ĩmwe, mũciĩ mũnene na itũũra inene mũno bũrũri-inĩ wa Colorado.  Mũingĩ wayo warĩ 715,522 hĩndĩ ya Mũtaratara ũtari wa andũ wa 2020, na nĩ wongererekete na gĩcunjĩ kĩa 19.22% kuuma mwaka wa 2010.  Yoete karungo ka 19 mũkũĩkũ-inĩ wa icagi iria ĩkoragwo na andũ aingĩ mũno thĩinĩ wa Amerika na nĩyo ya gatano harĩĩ mĩciĩ mĩnene ĩrĩa ĩkoragwo andũ aingĩ mũno mabũrũri-inĩ ma gwatanĩro ya Amerika 

Rĩĩtagwo Mile High City tondũ ũraihu wa gĩcigo kĩu nĩ 'Mile' ĩmwe igũrũ wa iria.

Mwaka wa 2016, gĩcagi gĩkĩ nĩkĩragwetirwo ta kũndũ kwega mũũno kwa gũtũũra thĩinĩ wa Amerika nĩ *U.S. News & World Report*.
Johannesburg

**Johannesburg** ( , US o na /-ˈhɑːn-/ -⁠HAHN-,Afrikaans: ; Zulu na Xhosa: eGoli ) (no yo ĩtagwo, **Joni**, **Jozi**, Joburg, **Jo'burg** kana "The City of Gold") nĩ itũũra rĩrĩa rĩrĩ na andũ aingĩ mũno Abirika ya Rũgũrũ, na nĩ ĩmwe ya matũũra manene 100 ma thĩ.  Johannesburg nĩyo njũngwa ya igoti ya thitango rĩtagwo Constitutional Court, igoti rĩa Kĩbũrũri rĩa South Africa.  Tũthũngũri tũrĩa tũrĩ na ng'ũndũ nyingi ta thahabu na diamond tũrĩ itũũra rĩa Witwatersrand.

Nĩ itũũra rĩrĩa rĩracokire kũgenekia mbĩtĩka 2010 cia FIFA World Cup, ona ginya itĩna rĩa mũthia.
Gũkiaboi

Gũkiaboi nĩ mũtaratara wa thutha wa maruta ũrĩa ũhũthĩrĩtwo kũrebeta thinema kũgerera wongereri wa mĩgambo kũrĩ thinema ya mbere.

## Kĩhumo gĩa kiugo

Kiugo gĩkĩ kiumanĩte na wongothania wa ciugo igĩrĩ nĩcio: 'kia'- gũtukania na 'boi' thome wa mwaki harĩa kĩcĩĩgi kĩroota kĩikaraga.

Kiugo "gũkiaboi" kĩhũthĩkaga tu rĩrĩa mũndũ araaria ũhoro wa kũgarũra mũgambo ũrĩa warĩ kuo mbere, na kaingĩ nĩ ginya Rũthiomi  rũngĩ. &#x5B;*<span title="The text near this tag needs further explanation. (June 2019)">further explanation needed</span>*&#x5D;
Rosa Ree

Rosary Robert Iwole (ũciarĩirwo 21 April 1995) wĩtagwo Rosa Ree, njorua ya Hiphop na wiĩini kuuma bũrũri wa Tanzania

## Ũtũũro wa ũnyinyi na gĩthomo
Rosa Ree aciarĩirũo gĩturwa kĩa Moshi, bũrũri wa Tanzania. Akũrĩrire o kũu Arusha na agĩtũũra Kenya ihinda inini arĩ mũnini. Nĩ aarĩkirie gĩthomo gĩake kĩa mũthingi Nairobi, Kenya, cukuru-inĩ ya Ainsworth Primary School na Rudolf Steiner Primary. Agĩcoka agĩthiĩ kũninũkia mathomo make ma sekondari thukuru wa Bishop Mazzoldi

## Wĩra

Rosa Rose nĩ ambĩrĩirie wĩra wake wa kũina mwaka wa 2015, harĩa ekĩrire mũkonde kũrũta wĩra na  mburio ya Nahreel's Label (The Industry Studios). Nĩarutire rwĩmbo rwake rwa mbere "One Time" mwaka wa 2016.
Mwaka-inĩ wa 2020, nĩ aanyitire itemi ngerenwa-inĩ cia BET 2020 Hip Pop Cypher hamwe na Kwesi Arthur kuuma Ghana na Elizabeth Ventura kuuma Angola.

## Mahũnga ma Rosa Ree

### Manjĩka

** *Goddess* (2022)

### Manjũro

* Amen (2023) 
* Moyo Wangu Tulia (2023)
** *I'm Not Fine* (2023)
* Afrikan Uptown Rankin (2023)
* Afrikan Rap (2022)
* My Cherie (2022) 
* Emergency (2022)
** *Threesome ft Chemical & Frida Amani* (2022)
** *Blue Print* (2022)
** *Mulla* (2022)
** *Wote* ft Snake Fire, Barkeliam, DIZ Afrikana & Ray Medya (2021)
** *Watatuba* (2021)
** *Wana Wanywe Pombe* (2021)
** *I'm Not Sorry* (2021)
** *Birthday* (2021)
** *Satan* (2021)
** *Usiyempenda Kaja* (2020)
** *That Gal* (2020)
** *Kanyor' Aleng* (2020)
** *Sukuma Ndinga Remix ft Rayvanny* (2020)
** *Kupoa* (2020)
** *Sukuma Ndinga* (2020)
** *Nazichanga ft Roberto* (2020)
** *Balenciaga* (2020)
** *Alamba Chini ft Spice Diana, Gigi Lamayne & Ghetto Kids* (2019)
** *What You Know* (2019)
** *Asante Baba Remix ft Timmy Tdat* (2019)
** *Dow* (2019)
** *VITAMIN U* (2019)
** *Acha Ungese ft Fik Fameica* (2019)
** Hot Like Dat (2019)
** Jangu Ondabe (2019)
** *Nguvu Za Kiume* (2019)
** *Champion ft Ruby* (2019)
** *Asante Baba* (2019)
** *Marathon ft Billnas* (2019)
** *Dip n' Whine it ft Gnako* (2019)
** *U.N.I.T.Y* (2019)
** *One Way* (2018)
** *Way Up ft Emtee* (2018) 
** *Banjuka* (2018)
** *Up in the Air* (2017)
** *One Time* (2016)
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
Achille Mbembe

'*Joseph-*'Achille Mbembe****, ũrĩa ũĩkaine ta Achille Mbembe (; mũciare 1957), nĩ mũrutani wa maũndũ ma matwĩka, mũrutani maũndũ ma ũteti, na mũrutani wa mũingĩ  kuuma bũrũri wa Cameroon ũrĩa ũrutaga wĩĩra Institute of Wits for Social and Economy Research thĩinĩ wa University of the Witwatersrand, Johannesburg Nĩamenyekire mũno nĩ ũndũ wa mabuku make megiĩ mũthũngũci na moimĩrĩro maguo na nĩ mũtongoria ũmwe wa gĩkundi kĩa French Critical Theory.
Amherst, Massachusetts

**Amherst** (/ˈæmərst/ ⓘ) nĩ gichagi kiri gicigo kia Hampshire, Massachusetts, Amerika, kĩrĩ mukurwe-inĩ wa Connecticut River. Amherst, mutaratara wa ndamathia ni wa boi-kamĩtĩ, nĩ ĩtuaragwo kũringana na watho wa bũrũri wa Massachusetts. Kũringana na mũtaratara wa utari wa andũ wa 2020, muigana ũcio warĩ wa andũ 39,263, na nĩ guo warĩ wa andũ aingĩ mũno gichigo-inĩ ya Hampshire . Gichigo gĩki nĩ gĩkoragwo na Amherst College, Hampshire College, na University of Massachusetts Amherst, matatũ ma makoleji matano.

## Andũ arĩa maarĩ igweta

* Chinua Achebe (1930–2013), was a professor at the University of Massachusetts from 1972 to 1976

## Ichagi cia Ndungu
Nyeri
Mbĩtĩka cia Aitũng'ũ

Mbĩtĩka cia itũng'ũ iria ciĩtagwo na kĩngeretha 'Paralympics', nĩ mĩkũĩkũ ya mĩthako ya kĩmabũrũri ĩrĩa ĩtabanagio na andũ me mawathe ngũrani. Nĩ kũrĩ mĩthako matĩna ma thano na matĩna ma themithũ.

## rora
Maumĩrĩra ma Kenya Mbĩtĩka cia Aitũng'ũ
Maumĩrĩra ma Kenya Mbĩtĩka cia Aitũng'ũ

Andũ a Kenya nĩ mahotete ngoga mĩrongo ĩtatũ na ĩtandatũ cia Paralympic: ngoga ikũmi na inya cia thahabu, ikũmi na ithatũ cia betha na kenda cia gĩcangokie. Ũndũ ũcio ũratũma Kenya ĩgwatĩre ithenya rĩa 49 mathako-inĩ mau..

## Metha ya Ngoga
Letoya Makhene

**Letoya Makhene-Pulumo** (aciarirwo 7 Septemba 1984)  nĩ mũthaki thinema, mũini, mũrigitani wa kĩndũire (ubungoma) na mũrang'ania wa Tũmeme kuuma bũrũri wa Afrika ya Mũhuro. Nĩamenyekire wega nĩ ũndũ wa kũruta mawĩra ma thinema ciĩna ngumo bũrũri wa South Africa ta Isidingo na Generations: The Legacy. O ho nĩ mwarĩ wa Mũthuuri ti Blonde Makhene.
Ciũngũyũ(thamaki)

Gĩkũyũ (pl.: fish or fish) nĩ nyamũ ĩna thakame hehu ya maĩ-inĩ, itarĩ moko kana magũrũ.

Ciũgũyũ nĩ nyiingĩ mũno thĩinĩ wa mĩũthĩ ya maĩ kana nĩ njũĩ kana maria.   ĩri na mĩthemba 34,300 yũĩkaine, thamaki nĩyo nyamũ ĩrĩ mĩhĩrrga mĩingĩ harĩ nyamũ irĩ mũnyiginyigi [1]

Ciũngũyũ nĩ irĩ bata harĩ mũtũrĩre wa andũ thĩinĩ wa thĩ yothe, makĩria ta irio ta tilapia na ũmena. Arĩa marutaga wĩra wa gũtega thamaki na arĩa marutaga wĩra wao na njĩra ya kũruta thamaki iria-inĩ kana kũcirĩmĩra matanginĩ. Gũkinyĩria tene, thamaki nĩcianyitĩte itemi mũtũrĩre wa andũ, na nĩ citungatĩte ta ngai, ndiĩ cia ndini, na nĩ ciahũthagĩrũo gũthondeka mabuku, na kuona mbica cia ngerekano.
Njora

Njora (/məˈʃɛti/;  ) nĩ rũhiũ rũnene rũhũthagĩrwo ta mũro wa ũrĩmi, kana itharaita rĩa mbaara.  

### Mbaara
Njora nĩ yahũthĩrirwo ta itharaita hĩndĩ ya mbaara cia Mau Mau, na bũrũri-inĩ wa Abirika ya Mũhuro, na makĩria mĩaka ya 1980 na 1990 ya mbere rĩrĩa gĩcigo kĩa Natal gĩatumbũrũkirio nĩ ngũĩ gatagatĩ ka African National Congress na gĩkundi kĩa Inkatha Freedom Party.

Aingĩ arĩa   mooragirwo nĩ andũ a mbaara cia kĩhĩrĩga cia Rwanda mwaka wa 1994 nĩ njora ya hũthĩkĩte. Njora noyo itharaita rĩna ngumo kĩa gĩthũki Haiti kĩa Tonton Macoute.

## Mabuku
Njora nĩ kĩndũ gĩthondekagwo na kũhũthĩrwo nĩ andũ aingĩ a rũrĩrĩ rwa West Africa. Njora na mawĩra mayo nĩ magwete  wĩrainĩ  wa Chinua Achebe's Things Fall Apart.
Kũbogotha

Kũbogotha nĩ ũrirũ ũhanĩkaga mũndũ e toro ũrĩa ũtũmaga mũndũ akorwo akĩaria na mũgambo mũnene rĩrĩa akomete. No gũkorũo kũrĩ mĩgambo mĩnene ya kũina kana mĩario mĩraihu na ĩtarĩ na ciugo gĩtaũ. 

## Mabuku-inĩ
Ũhoro wa gũbogotha nĩ wonekaga thĩinĩ wa "Petals of Blood" ya Ngũgĩ wa Thiong'o ituĩka rĩrĩa mũrwaru Joseph arakomete akietherwo ha kũhurũka. 

*O ho Macbeth* ya Shakespeare, ũrĩa ũkoragwo na ituĩka rĩa kũbogotha harĩa mũthaki Lady Macbeth, arĩ "kĩgiĩko kĩihũirie toro", nĩ aracũthĩrĩrio nĩ mũtumia ũmwe na ndagĩtarĩ agĩtonya akomete akĩcoka  agĩthamba moko, na akĩaria ciugo ici cia mwanya, "Out, damned spot! out, I say!" "Uma, kĩroro kĩũru! uma, nĩgwo ndauga!" ("Out, damned spot! out, I say!" Act 5, scene 1).
Prague

(/prɑːɡ/ ['praɦa]; Czech: Praha [ˈpraɦa] i; German: Prag [pʁaːk] i; Latin: Prague) nĩ mũciĩ mũnene na itũũra rĩrĩa inene mũno bũrũri wa Czech Republic,  na kuma tene no yo yarĩ mũciĩ mũnene wa Bohemia. Rũũĩ rwa Vltava, Prague nĩ mũciĩ wa andũ ta milioni 1.3. &nbsp;Itũũra rĩu rĩkoragwo na rĩera rĩhiũhĩte rĩa iria-inĩ, na nĩ kũrĩ hĩndĩ ya ũrugarĩ na ya heho.

Prague nĩ ĩtagwo "Gĩcagi kya Mĩcobe Igana", kũringana na mũtaratara wa ũtari ũrĩa wĩkĩtwo nĩ Bernard Bolzano wa karine ya 19; ũtari wa ũmũthĩ nĩ ũratabanirio nĩ Prague Information Service na maratĩmĩra mĩcobe 500. marĩtwa ma mbũkio ma Prague nĩ ta: The Golden City(gĩcagi kĩa thahabu), the Mother of Cities((nyina wa icagi) na Heart of Europe(Ngoro ya Rũraya).
Raleigh, North Carolina

**Raleigh** (/ˈrɑːli/; RAH-lee)  nĩ mũciĩ mũnene wa bũrũri wa North Carolina na nĩkuo njũng'wa ya Wake County ĩrĩ. Nũ itũũra gĩa ĩya kerĩ harĩ wĩingĩ wa andũ  North Carolina, thutha wa Charlotte. Raleigh nĩ gĩcagi kĩa ikũmi wĩingĩ-inĩ wa andũ mwena wa gũthini wa irathĩro, na ya 41  Amerika yothe, nĩ gĩcagi kĩrĩa kĩnene mũno  kĩa metropolitan Research Triangle. Raleigh nĩĩtagwo "Itũũra rĩa Mĩgandi" nĩ ũndũ wa mĩtĩ yayo mĩingĩ ya mĩgandi, ĩrĩa ĩrũgamĩrĩire barabara cia itũũra rĩu.  

## Matũũra ma Ndũgũ
Raleigh nĩ ĩkoragwo na matũũra maiganona ma ũrata:

* Compiègne, Oise, Hauts-de-France, Faranja
* Kingston upon Hull, England, Ngeretha
* Rostock, Mecklenburg-Vorpommern, Germany
* Nairobi, Kenya
* Gibraltar, Gibraltar (ng'ũndũ ya mũrĩmo ya bũrũri wa United Kingdom)