open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mbanza Soyo

**Soyo** kele mbânza ya dibûngu na mukidi sude ya nzâdi Kôngo. Nkûmbu ya koloni ya mbânza yai vwandaka *San Antonio do Zaire*.

Soyo kele na dibûngu (Dibûngu ya Soyo) mpe bayinzo ya kisalu mîngi. Lusalu ya mafuta kele ya mfunu samu na bwala yai.
Bizunga ya Ngola

**Bizunga ya Angola** :
# Bengo
# Benguela
# Biye
# Kabinda
# Kuando Kubango
# Kuanza Node
# Kuanza Sudi
# Kunene
# Wambu
# Wila
# Luanda
# Lunda Node
# Lunda Sudi
# Malanzi
# Musiku
# Namibe
# Wizi (Uíje)
# Nzadi
Mukanda ya bafundisi

**Mukanda ya bafundisi** ya Biblia yo ke tuba bansangu ya ntangu ya mpasi ya bantu ya Israele, katuka ntangu bo kwizaka kubotula nsi ya Kanana ti kutunga muna ti na ntangu ya bantotila.

Bandambu tatu ya nene kele na mukanda yayi:
#Mambu yina kubwaka katuka ntangu bantu ya Israele kwizaka kutunga na nsi ya Kanana ti na lufwa ya Yozue.
#Bansangu ya bafundisi ya Israele
##Debora na Baraki
##Gedeoni
##Yefte
##Sansoni
#Bansangu ya mutindu na mutindu me tadila mavanga na kati ya bantu ya Israele ntangu bo me tula bantotila ntete ve.
Nsi Kôngo

**Nsi Kôngo** to **musi Kôngo** kele leta ya kudisonga ya bakongo.

Yo tungama na ndambu sudi ya Kongo-Braza, bizunga ya Kongo ya Kati, Kwango, Kwilu ya Kongo-Kinsasa na bizunga ya Nzadi, Wije na Kabinda ya Angola.
Dolizi

**Dolizi** to **Lubomo** (kifalanse: *Dolisie*) kele mbanza-kimfumu ya kizûnga Nyari na Repubilika ya Kôngo.
Nkayi

**Nkayi** kele buala na Repubilika ya Kongo na ndambu ya Buenza. Yau kele buala ya iya na ntalu ya bantu ya Kongo na manima ya Brazzaville, Puantenua ná Lubomo.

Nkayi kele kifulu ya mfunu ya kisalu ya nkuku.
Repubilika ya Afelika ya Sudi

**Repubilika ya Afelika ya Sudi** kele nsi na Afelika ya Sudi. Bansi ya pembeni kele Namibia, Botswana, 

Zimbabwe, Musambiki mpe Swati. Pretoria kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Repubilika ya Afelika ya Sudi.
India

**India** (Bisono devanagari: भारत /bʱaːrət/) go Repubilika ya India (/bʱaːrətə gəɳəraːʤjə/), kele nsi ya Azia Sudi. Bayinsi ya pembeni kele Pakistan, Sina, Nepal, Bhutan, Myanmar mpe Bangladesh. New Delhi kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya India. Yau kele nsi ya nsambwadi na bunene, nsi ya zole na ntalu ya bantu, na repubilika ya ntete na ntalu ya bantu na nsi nyonso.
Rusia

**Rusia** kele nsi ya Mputu na Azia.


Moscow July 2011-16.jpg|Moskva
Spb Vasilievsky Island Neva at SchmidtEmb asv2019-09 crop.jpg|Saint Petersburg
Vyborg June2012 View from Olaf Tower 05.jpg|Vyborg
Шаманка.jpg|Shamanka


## Web
* Economic data of Russia
Amelika

**Amelika** kele kontina mosi ya ntoto.

## Kabu

Amelika mekabulama nà :
**[[Amelika ya Nodi]]** ye **[[Amelika ya Sudi]]**
Azia

Azia kele kontina mosi ya ntoto.


LocationAsia.png
Two-point-equidistant-asia.jpg
Asia_Globe_NASA.jpg
Asia-map.png
Location-Asia-UNsubregions.png
Taiwan_NASA_Terra_MODIS_23791.jpg
Bayansi

**Bayansi** kele bantu ya bizunga ya Kuilu ná Mayi-Ndombe na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Bau ke tuba kiyansi ná kikongo ya leta.
Patua

**Patua** kele mpila ya ndinga, yina muntu mosi to bantu mingi ke tubaka. Bapatua kabama na **bapatua ya buala**, **bapatua ya kalasi** na **bapatua ya kimuntu**.

Ngogo *patua* kuenda na *patois*, yina kele ngogo ya kifalanse.

## Ndinga na patua

Mbala mingi ndilu na kati ya ndinga na patua kele ya politika.

* dipanda ya politika
* ndinga yango kele mpila mosi ve na bandinga ya nkaka
* ntalu ya batubi
* ntalu ya mikanda na babuku

Max Weinreich me tuba nde "Ndinga kele patua yina kele na binuani na bamasua ya vita".
Luangu

Luangu lenda kusongidila:
* Nsi ya Luangu
* Luangu, mbanza ya Repubilika ya Kongo
* Masamba ya nsi ya Luangu na Ngabu
* Bavili to baluangu, bantu ya Luangu
Nsi ya Luangu

**Nsi ya Luangu** vuanda kintinu na mpanzi ya Ngabu, Repubilika ya Kongo na Kabinda. Yau me zingaka katuka bamvula nkama ya 15 tuka bamvula nkama ya 19. Na ntangu ya bunene ya yau, na bamvula nkama ya 17, yau me yalumuka katuka buala ya Mayumba ti nzadi Lueme. Mbanza ya kimfumu ya yau vuanda Luangu. Bantu luta nene ya nsi ya Luangu vuanda bavili.

## Bandambu
Luangu vuanda na bandambu nsambuadi. Yau vanda:

* Kikanu (Tsikanu)
* Kikuni (Tsikuni)
* Kilunge (Tsilunge)
* Kuangu
* Luanzili (Loandjili)
* Mpili
* Yombi

## Maluangu
Maluangu vuanda zina ya ntinu ya nsi ya Luangu. Maluangu vuandaka:

* bamvula nkama ya 17
** Maluangu Nzimbi (1600)
** Maluangu Tati (1630)
** Maluangu Mue Puati (1660)
** Nguli Nkama Luembe (1680)
** Nganga Mvumba Niambi (1700)
* bamvula nkama ya 18
** Nganga Mvumba Nombo (kufwaka na 1766)
** Ngange Mvumbe Makoso, *Tuti ya Mvula* (1773-1787)
* bamvula nkama ya 19
** Nganga Mvumba Makoso Manombo (1800)
** Nganga Mvumba Makoso Tsikusu (1840-1879)
** Ngange Mvumbe Makoso Ma Nsangu (1879-1885)
** Mue Prati (Mue Prata, Mue Pratt) (1885)
** Nganga Mvumba Luemba Lunkambisi (Mvuduku Sala)
** Mue Luemba Lungombi
** Mue Luemba
* bamvula nkama ya 20
** Nganga Mvumba Tsibukili, Mue Puati II, Mue Kata Matu (1923-1926, 1929)
** Nganga Mvumba Usangama, Mue Puati III (1931-1975)
** Mue Tati (2004-2007)
Niari

**Niari** kele kizunga ya Repubilika ya Kongo. Bizunga ya pembeni kele Kuilu, Buenza na Lekumu. Mbanza-mfumu ya Niari kele Lubomo.

## Bandambu

* Divenie
* Kibangu
* Kimongo
* Luvaku
* Mayoko
* Mosendjo
Dizanga Malebo

**Dizanga Malebo** kele dizanga na nzadi Kongo. Bazina ya nkulu ya yau vanda **Nkunda** to **Nkuna** (zina ya kisina) na **Stanley Pool** (zina ya koloni). Zina ya kisanga nene na kati ya Malebo kele Mbamu.
Repubilika ya Kabinda

**Repubilika ya Kabinda** (Kabinda) kele nsi ya kimpuanza ve. Bantuadisi ya repubilika yai ke tubaka nde Kabinda kele koloni ya Ngola. Repubilika ya Kabinda kele na banuani ya kimpuanza, yina ke nuanaka na mfinda ya Mayombe.

## Kinkulu

Na 1 ngônda 1975 Ranque Franque zabisaka nza mvimba ti Kabinda kele nsi ya kimpwanza.

## Bandambu

Kabinda ke kabukaka na bakomine iya: Belize, Kakongo, Mbuku-Nzau na Tsiowa.

## Bima ya kikalulu

*mafuta (petolo)
Kingunza

**Kingunza** kele lukwikilu ya besi Kongo (bena Kongo).

## Dibundu
Zina ya dibundu ya kingunza kele *Dibundu ya Kimpeve yina Tumbula Kingunza na Nza Nionso* (na Kisikongo: *Dibundu dia Kimpeve dia Ntumbululu Kingunza mu Nza ya M'vimba*).

## Bangunza
Bangunza kele balonguki ya mfunu na kingunza. Kingunza ke longaka nde konso muisi Kongo lenda kuvanda ngunza.

Bangunza ya mfunu:
* tata Francisco Kasola
* mama Kimpa Mvita
* tata Simon Kimbangu
* tata André Matsua

## Mazita na kondi
* Mbongi ya Kimpeve mu tumbula Kingunza mu Nza ya M'vimba
Kimpa Mvita

**Kimpa Mvita** (mpi **Kimpa Vita** na **Tsimpa Vita**) (1684-1706) vanda ngunza na nsi ya Kongo ya Ntotila. Zina ya kubatisa ya yandi vanda **Ndona Beatrice**.
Francisco Kasola

**Francisco Kasola** (Francisco Cassola) (1603-1644) vuandaka mpelo ya Dibundu Katolika ya bampangi Jesuite. Yandi salaka na Kongo ya Ntotila 1628-1632. Bantu bingaka yandi *Bula Matadi*. Na nima yandi salaka na Yaponi, kuna yandi fwaka na mvu 1644.
Fwalansa

**Falanse** kele nsi na Mputu. Luyalumunu ya yau ke lutaka kilometa kare milio dizole, na ntalu ya besi Falanse ke lutaka milio 60. Falanse kele nsi ya nzo ya kisalu na lusansu ya tanu na nene na nza.

## Bizunga
Fwalansa kele na bizunga 101.
Frederic Bitsangu

**Frederic ** (*Mupelo Ntumi*) kele mfumu ya baninja, banuani *rebelle* na kizunga ya Pool. Ntangu 2002-2005 yandi me nuanilaka Deni Sasu-Ngeso Biblia na munduki na maboko.

Mupelo Ntumi kele mfumu ya Conseil national des républicains, yina kele kimvuka ya politiki ya nuvo.
Mbanza ya mfumu

NGEYE E TATA YETO, MBANZA YA MFUMU, O WANA UAKU BENA FWA YE NZALA, O MADIA KEME MONEKANGA KO, EM NPASI ZINA KAKA, MFUMU YETO TU LOMBELE MUNA ZINA DIA SE, SADISA E MBANZA YETO, E ZUNGO DIETO, U TO TELAMESA TWA TOMA MONA, TWA BAKA E MTEMO UAKO, E TATA NZAMBI SADISA O WNA BENA MUNA MPASI, U BA VANA E VUVU, BALENDA PE  KASUMKA BA MANISA EM MPASI MUNA LUZINGU LWAU, BA SADISA MPE O MA SE MAU A MPANGI SAU, A NTEKOLO, E NSANGA, NGEYE TATA KWA NGEYE KAKA TU LENDA LOMBA MA ONSONO, E KUMA E MPASI SE ZI SAKIDI OKUAKO, U TU VANA E NGEMBA YE MKEMBO, KWA NGEYE MPEVE YA LONGO.MKEMBO KWU TATA, MKEMBO KWA MWANA MKEMBO KWA NGEYE MPEVE YA LONGO, NZAMBI E TATA NTINU YA ZULU YE NTOTO U TU VANA E NGOLO YE NGEMBA. kUNA KWA YENO A ONSO EXI KONGO E LU SONEKENE ON KANDA WAU LWA TOMA ZAIA, EM MBANZA YETO KETO LENDI KIO VILAKANA KO, E KUMA U MUNTO VO O UTUKIDI, KA NVUVULA KA LEMBI NVUVULA, E ZUMBU DIANDI KALENDI KIO VILAKA KO, LU TOMA SOLAZIANA EMPILA YA LOZOLELA O CRISTO MAMBU MOMO KA TU SISILA, O MONO E LUVOVESE LU ZOLA E NTSIENO NKOSO UNA YALOSOLELA, MBENE LU ZAINGA - VO " O MATO KANA VO MA KUDIDI KE ME LUTANGA NTU-KO"
Bavili

**Bavili** kele kanda ya bakongo, yina ke zingilaka mupanzi ya Kongo-Brazzaville, Ngabu na Kabinda. Kivili kele ndinga ya bavili. Bau ke tubaka mpi Kituba na buala ya nene.

Bavili vuandaka kanda luta mfunu na Nsi ya Luangu.

Bambanza na babuala ya bavili kele: Bambala, Bueti, Dioso, Hinda, Lenzi, Lubu, Mabindu, Madingo-Kayes, Makola, Mpili, Mpili Tsisekeni, Nanga, Nkumbi (Tangu Mbata), Nlongo-Bondi, Ntandu-Yumbi, Ntupu, Pointe-Noire, Tsilunga, Tsisanga, Tsitondi na Tsivula.
Dioso

**Dioso** kele buala na Repubilika ya Kongo, na kizunga ya Kuilu. Zina ya ntama ya Dioso vanda **Buali**. Buali vuandaka mbanza-mfumu ya Nsi ya Luangu. Nzo-ntoni ya maluangu kele na Dioso.
Dimokalasi

**Dimokalasi** kele mpila ya luyadilu. Ni bantu yina kele kuyalaka nsi na dimokalasi. Ngogo demokalasi kuenda na ndinga Kigeleki: δημοκρατία/*dēmokratia* = dimokalasi, *dēmos* = bantu, *kratos* = luyadilu.
Kwango

**Kwango** kele zina ya:
* Kizunga ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi
* Nzadi ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi na Ngola
Muanda

**Muanda** to **Moanda** kele zina ya:
* Muanda, buala ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi
* Muanda, buala ya Ngabu
* Muanda, kele nkûmbu ya bantu ndeti Muanda Nsemi
Muanda (RKD)

**Mwanda** kele mbânza ya dibungu na Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi. Mwanda kele *territoire* ya Mboma.
Tshela

**Tshela** kele mbanza na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi na kizunga Kongo ya Kati. Yau ke vuandaka na mukidi ya nzadi Lubuzi. Joseph Kasa Vubu, ntuadisi ya nsi ya ntete ya Kongo-Kinsasa, me butukaka na Tshela.
Mafuta

**Mafuta** kele zina ya bima bonso maza ya kukituka maza ve.

* muamba
* petolo (mafuta ya ndombe ya nsi)
* mafuta ya mbisi
Bambunda

**Bambunda** kele bantu ya kizunga ya Kuilu na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Bau kele bambuti ya bateke ná bayansi.
Fulbert Yulu

**Fulbert ** (Fulbert Youlou) vanda mupolitiki na ntuadisi ya Repubilika ya Kongo. Yulu me butuka 9.7.1917 na Madibu, pene-pene ya Brazzaville, na kanda ya balari. Yandi me longuka na lukolo ya katolika na mupelo 1946. Yandi vanda munisitelo ya ntete 1958-1960 na pelezida 1960-1963. Yandi me kufua 5.5.1972 na Madrid, Espania.
Pascal Lisuba

**Pascal ** (me butama 15.11.1931) kele mupolitiki ya Repubilika ya Kongo. Yandi vanda muyadi ya Kongo tuka 31.8.1992 ti 15.10.1997.

Yandi me butama na Tsingidi, Niari, na kanda banzabi. Yandi me longuka na Lycée Félix Faure na Nisa (1948-1952), École Supérieure d'Agriculture na Tunis, pe Université de Paris (1958-1961).

Ntangu Deni Sasu-Ngeso me pesa dimokalasi na Kongo na 1991, Lisuba me vutuka kuna. Na kupona ya ntuadisi ya nsi ya 1992 yandi me baka 36% ya bavote na mbala ya ntete. Na mbala ya zole yandi me luta Bernard Kolela na 61% ya bavote. Kolela me kuma muene ya Brazzaville.

Kansi na 1993 lunuanu me bantika na Kongo, ntangu balandi ya Sasu-Ngeso me funda Lisuba samu na kupona ya imbi. Ngabu na OUA me sadisila Kongo na ngemba, kansi lunuanu landaka. Sasu-Ngeso me vutukila kintinu, ntangu banuani ya yandi ye banuani ya Ngola me nunga banuani ya Lisuba ya Nibolek na Brazzaville. Vita vuandaka 1997-1999. Na manima Lisuba me tinina Kongo.

Bubu yai Lisuba ke zingaka na London.
Muanda Nsemi

Ne **Muanda ** (1946-2023), *nlongi ya Kongo*, kele mfumu ya dibundu ya Bundu ya Kongo, yina kele kimvula ya politiki-lukuikilu.

## Luzingu
Yandi butukaka na mvu 1946, Ne Muanda Nsemi (« mpeve ya lugangu » na Kikôngo) na insi Luozi na provense ya Kongo-Kinsasa.

Yandi ke longukaka kimanga. Na luyantiku, yandi vandaka kudimona nde yandi kele longoki ya kimpeve ya Simoni Kimbangu, yina vandaka nsamuni ya ntete ya kikesa. Na nima yandi kumaka mfumu ya Joseph Kasa Vubu, mpi muntu ya ke pesaka maboko na lufutumuku ya Kongo.

## Kufwa
Ne Muanda Nsemi fwaka na Oktobri 18, 2023 na Kinsasa kisika yandi vandaka kuzinga, na bamvula 77.

## Kimbangi
Muyimbu ya nsi

**Muyimbu ya nsi** kele muyimbu, yina kele kidimbu ya nsi go besi. Bau ke yimbaka miyimbu ya nsi na bankinzi ye mambu ya nsaka.
Mbanza ya kimfumu

**Mbanza ya kimfumu** kele ngudi ya luyalu ya nsi to ndambu ya leta ya nkaka.

Bansi lenda kele na bambanza mingi ya kimfumu, konso Bolivia (La Paz na Sucre) na Repubilika ya Afelika Sudi (Tswane, Kapa na Bloemfontain). Naoero kele na mbanza ya kimfumu ve.
Nzâdi

**Nzadi** kele zina ya:
* mubu, maza yina kule
* dizanga, maza ya nene
* kalunga, maza ya nene mingi-mingi
* nzadi Kongo, mubu luta nene ya Kongo
* Kuilu-Niari, mubu Niari to Nzadi
* Niari, kizunga ya Repubilika ya Kongo
* Nzadi, komine ya Mboma
* Nzadi, kizunga na londe ya Ngola
Antoine Gizenga

**Antoine  Funji** kele ntumua ya ntete ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi.

Yandi me butuka na 5.10.1925 na Mbanza, teritua ya Gungu. Mama ya yandi vandaka mupende. Yandi me longoka malongi ya ntete na Muhaku, Kisanji na Kikwit (1933-1939), malongi ya zole na Seminelo ya fioti ya Kinzambi (1939-1944), na malongi ya tatu na Seminelo ya nene ya Mayidi (1944-1947) na kulonga ya bapelo Yesuiti.
Kikongo

Bisongidilu ya mpovo **kikôngo** kele:
* Kikongo ya leta/Kituba, ndînga ya yinsi na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi ná Repubilika ya Kongo
* Kikôngo, bandînga ya besi Kôngo
* Kikongo, komina mosi ya kizunga ya Kwilu
* Kikongo to Quicongo, bwala na Ngola
Nyama ya mabele

**Banyama ya mabele** kele banyama, yina kele na mukwa ya mukongo.

## Banyama ya mpamba

* dikaku
* dimeme
* kibubu to sokomuntu
* kibulu
* kifalu
* kimpenzi
* mbwa
* mpunda
* muntu
* ngo
* ngombe
* ngubu to kiboko
* ngulu
* niau to mpusu to mbuma
* nkombo
* nkosi
* nzau to nzoko
Liberia

**Liberia** kele nsi na simu ya lumonso ya Afelika. Bansi ya pembeni ya yau kele Sierra Leone, Ginea na Kodivwa. Monrovia kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Liberia.
Namibia

**Namibia** kele nsi Afelika ya Sudi. Bansi ya pembeni ya yau kele Ngola na Zambia na londe, Botswana na lunene pe Repubilika ya Afelika ya Sudi na sudi. Windhoek kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Namibia.
* Geological expedition to Namibia in March 2012, more than 300 photographs. Climate, ice, water and landscapes. In search of traces of megatsunami.
Mandyoko

**Mandyoko** kele mwa yinti, yina ke salaka bambala ya kudya. Mandyoko kwizaka na Afrika katuka Amerika ya Sude. Bawu ke lâmbaka mandyoko samu na kusala madya, na mbandu fufú mpe kwanga.

## Kinkulu
Bamputulukesi natinaka mandyoko katuka Amerika ya Sude tî Afrika ya Kati na bamvula nkama ya 16. Mpôva *mandyoko* kwizaka na ndînga kitupi.

W. O. Jones longokaka nzila ya mandyoko katuka Brazil tî kuna Afrika. Yandi tubaka ti bantu bandaka kusala bilanga ya mandyoko na bayinsi na pene-pene ya nzâdi Kôngo na bamvula 1640-1650. Bawu zabaka kulâmba « mampa ya mandyoko ». Kasi mandyoko bandaka kuvwanda madya ya bilûmbu nyonso kaka na lubantiku ya bamvula 1900.

## Mabuku
Kitupi

**Kitupi** vandaka ndinga ya batupi, dikanda ya kisina ya simu ya Brazil. Bubu yai bau ke tubaka ndinga *ñe'engatú*.

Kikongo kele na minoko zole ya kitupi: mandioko (kitupi: *mandiʔoka*) na kazu (kitupi: *kaʒu, akaʒu*).
Kimpenzi

**Bimpenzi** (nkubu ya kinzabu: *Pan*) kele banyama ya Afelika ya Kati. Bau dia bambuma, balukaya, bankeni pe mbala na mbala malulu na nyama.
Soyo

**Soyo** kele zina ya:
* Soyo, komina mpe mbânza na Ngola ya node
* Soyo, munisipio ya kizûnga Nzâdi
* L'île de Soyo na Kongo ya Kati
Nzeto

**Nzeto** kele munisipio, komine na buala na kizunga Nzadi ya Ngola. Zina ya Kimputulukesi ya ntama ya Nzeto vuandaka **Ambrizete**. Nzeto kele na simu ya kalunga. Komine ya Nzeto kele na bantu 37&nbsp;600.
Lukula

**Lukula** kele bwala na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi na kizunga ya Kongo ya Kati. Bantu 43 200 ke zingaka na bwala ya Lukula.
Henrique Nzita Tiago

**Henrique Nzita Tiago** (me butama 14.7. 1927) kele ntwadisi ya FLEC mpe Repubilika ya Kabinda, yina kele yinsi ya kimpwanza. Henrique Nzita Tiago kele mfumu ya kinkulu mpe mwela ya nene ya *Repubilika ya Kabinda*, yandi vakulamaka samu na kimpwanza ya Kabinda. Bâna na yandi kele Antoine Nzita, Emmanuel Nzita mpe Jean-Claude Nzita. Emmanuel Nzita vwandaka sodá ya ngolo ya *FLEC*, mpe Jean-Claude Nzita mwana ya yandi kele na ku mobilisa bantu nyonso ya Kabinda samu na kimpwanza.

Membro da Regência de Cabinda 
* https://web.archive.org/web/20081021133712/http://rubelluspetrinus.com.sapo.pt/presidente.jpg
Ludinatelo

**Ludinatelo** kele masini yina ke salaka mazabu.

## Bisina ya mazabu
* Centre d'Interprétariat & de Traduction
Lukalu

**Lukalu** kele kumbi ya kwenda na zulu ya nzila ya lukalu.

## Album

Tren a las nubes cruzando Viaducto la Polvorilla.jpg|
ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in Indonesia, #CC201-05
Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22
ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|GE U20C full computer control locomotive in Indonesia, #CC204-06
[...]
Dikûmbi

**Dikûmbi** kele kima/masîni ya kutambula.

## Mitîndu ya makûmbi

Makûmbi ya maza
*bwatu
*maswá (masuwa)
*bâki

Makûmbi ya yinsi
*tomabîlu
*lukalu
*dikâlu

Makûmbi ya mwela
*ndèke
*maswá ya zulu

Makûmbi ya mpwasi
*maswá ya mpwasi
Mwela

**Mwela** kele kimvuka ya bagazi. Mwela kele na *azote* (78,08 %), *oxygène* (20,94 %), *argon* (0,93 %), gazi ya kala (0,03 %) na bagazi ya nkaka.
Maza

**Maza** kele kima ya kusopa, yina kele na langi ve nsudi ve. Maza ke sopaka na butiya ya 0&nbsp;°C—100&nbsp;°C, pe maza kele gazi na butiya ya kuluta 100&nbsp;°C.
Kibende

**Kibende** kele kitadi mosi. Kidimbu ya mazabu ya kibende kele **Fe** (*ferrum* na kilatini). Kibende kele kitadi ya kupanza. Bangani panza kibende pe kitukisa *hydrogène*.
Kilatini

**Kilatini** (kilatini: *lingua latina*) vandaka ndinga ya Nsi ya Roma. Kilatini kele ngudi-ndinga ya bana ya kilatini, bonso kifalanse na kitalia.
FLEC

**FLEC** (kimputulukesi: *Frente para a Libertação do Enclave/Estado de Cabinda*, kifalanse: *Front de la Liberation de l'Enclave/l'État du Cabinda*) kele kimvuka ya politiki/mvita. Yau nwana Ngola samu na kimpwanza ya Repubilika ya Kabinda.
Kimputulukesi

**Kimputulukesi** kele ndinga ya nene. Yau kele ndinga ya leta na Portugal ná Brazil, ná ndinga ya kisalu na Gine-Bisau, Kap Verde, Mosambiki, Ngola ná São Tomé e Príncipe.
Musambiki

**Repubilika ya Musambiki** I nsi ya Afelika ya Sudi. Bansi ya pembeni I Repubilika ya Afelika ya Sudi, Swati, Zimbabwe, Zambia, Malawi mpe Tanzania. Maputo i mbanza-kimfumu mia yinsi ya Musambiki.

Nsi zozo zena *Musambiki* mia kironga (xironga) ye kitsonga (patua xichangana), zina zi zindinga za nene za nsi yoyo.
Sômâlia

**Sômâlia** kele yinsi na kibongo ya Afelika. Bansi ya pembeni kele Kenya, Itiopia mpe Eritrea. Mogadishu to Muqkisho (kifalanse: *Mogadiscio*) kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Somalia.
Nkosi

**Nkosi** to **simba** kele kibulu ya nseke. Na banongo ya Kongo, mfumu ya bibulu kele nkosi. 

Bubu yayi bankosi ke zingaka kaka na bayinsi yayi :
* Botswana
* Repubilika ya Afelika ya Kati 
* Itiopia
* Tanzania
* Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi 
* Zambia
Kibubu

**Kibubu** (nkubu ya kinzabu: *Gorilla*) kele kibulu ya maboko ya nene mingi.

Kibubu ya nseke kele na luyalumunu ya kuluta nene ya bakalasi nyonso ya bibubu. Yau ke zingilaka na Kamerun, Kôngo-Balazavile, Kôngo-Kinsasa, Ngabu ná Ngola.
Muntu

**Muntu** kele nyama ya maboko. Bantu luta banyama ya maboko ya nkaka na mayele, luyalumunu ná bumingi.

## Nitu ya muntu

# yintu
# luse
# nsingu (nkingu)
# dipeka
# dibele
# mutolo
# kivumu
# luketo
# dikata
# dikulu
# dibolongo ya dikulu
# dikulu
# nsafi ya dikulu
# dikulu (kitambi)
# diboko (koko)
# dibolongo ya diboko
# diboko
# nsafi ya diboko
# diboko
Ranque Franque

**Luiz de Gonzaga Ranque Franque** vandaka mutungi mosi ya MLEC ná FLEC. Yandi kele muwoyo. Na 1.8.1975 yandi zabisaka nza mvimba ti Repubilika ya Kabinda kele nsi ya kimpwanza. Yandi vandaka ntwadisi ya nsi ya ntete ya Kabinda.
Kenge

**Kenge** kele mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Kwango na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi.

Kenge 1 ikele buala kimfumu ya kizunga ya kwango , dizina ya kenge katuka ya (**Royaume ou Empire Muni kengi**) buala me monana na kati ya kenge 1 na kenge 2 na tango belge kumaka ya na kizunga ina ya kutaka mfumu mini kengi, yau ina pesaka dizina ya kenge buala kimfunu ya territoire ya kenge ya vandaka ba bula ya bau ke binga bubu kenge 2 na loboko ya nkento ya nzadi wamba, na tangu yina ya vandaka na province ya congo centrale yina vukisaka distrct ya kwango ya bubu na province ya bas congo ya bubu, tangoa kwngo kumaka province, buala kimfumu kumaka na kenge 1 ya bubu... F.B.F.R
Ginea-Bisau

**Ginea-Bisau** kele yinsi na Afelika ya Lumonso. Bansi ya pembeni kele Senangale mpe Ginea. Bissau kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Ginea-Bisau.
Santu Tome na Prinsipe

**Santu Tome na Prinsipe** kele yinsi na Afelika ya Lumonso. Sao Tome kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Santu Tome na Principe.
Rammstein

**Rammstein** kele nkônga *industrial* ya Alemanyi. Rammstein salaka nzietolo 2 ya ntoto, 1997-1998 ná 2001-2002. *Feuer frei* kele muyimbu ya xXx. *Bück dich* kele muyimbu na diambu ya *S&M*.

## Ba-CD
* Herzeleid (1995)
* Sehnsucht (1997)
* Live aus Berlin (1999)
* Mutter (2001)
* Reise Reise (2004)
* Rosenrot (2005)
* Völkerball (2006)
*Liebe ist für alle da (2009)
*Rammstein (2019)
*Zeit (2022)

## Mazita
* rammstein.de
* https://web.archive.org/web/20050211115955/http://herzeleid.com
* https://web.archive.org/web/20070511230721/http://www.rammstein.fan.pl
Kenya

**Kenya** kele yinsi na Afelika ya Lunene. Bansi ya pembeni kele Itiopia, Somalia, Tanzania, Uganda mpe Sudan ya Sudi. Nairobi kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Kenya.
Botswana

**Botswana** kele yinsi na Afelika ya Sudi. Bansi ya pembeni kele Zimbabwe, Repubilika ya Afelika ya Sudi mpe Namibia. Gaborone kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Botswana.
Uganda

**Uganda** kele yinsi na Afelika ya Lunene. Bansi ya pembeni kele Sudan, Kenya, Tanzania, Rwanda mpe Repubilika ya Kongo ya Dimokasali. Kampala kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Uganda.
Kap Verde

**Repubilika ya Kap Verde** kele nsi na Afrika ya lunene. Praia kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Kap Verde.
Repubilika ya Afelika ya Kati

**Repubilika ya Afrika ya Kati** kele nsi na Afrika ya Kati. Bansi na ndilu ya yau kele Repubilika ya Kongo, Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi, Kamerun, Tasadi ná Sudan. Mbanza ya kimfumu ya yau kele Bangi.
Moritania

**Moritania** kele yinsi na Afelika ya Node. Bansi ya pembeni kele Maroko to Sahara ya Wesete, Algeria, Mali mpe Senangale. Nouakchott kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Moritania.
Malawi

**Malawi** kele leta ya Afelika ya Sudi. Bansi ya pembeni kele Tanzania, Musambiki mpe Zambia. Lilongwe kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Malawi.
Benin

**Benin** kele yinsi na Afelika ya Lumonso. Bansi ya pembeni kele Togo, Burkina Faso, Nijer mpe Nizeria. Porto-Novo kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Benin.
Bayaka

**Bayaka** kele bantu, yina ke zingilaka simu ya nzadi Wamba na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi na Ngola. 80% ya bayaka zingaka na Kongo, bankaka na Ngola. Bau ke tubaka Kiyaka na Kikongo ya leta.

Bantu ya Mbenga ke zingaka ve kisika mosi. Bo kezingaka na sudi-westi ya République centrafricaine mpi na nordi ya Congo-Brazzaville. Bo kele bantu ya dikanda ya Baka yina kezingaka na Cameroun, na Ngabu, na nordi ya Congo, mpi na sudi-westi ya République centrafricaine.

## Dibundu
Bantu ya Aka vandaka bantu ya mumbongo yina vandaka kufwa bambisi mpi kukatula yo na bilanga, mpi bo vandaka kudia madya ya mitindu na mitindu, mu mbandu banti 63, bambisi 28 ya mfinda mpi bambisi 20, bambuma, bwiki, bintuntu, mpi banti. 5] 

Bantu yankaka ya Aka kesalaka bilanga na bo mosi, kansi mbala mingi bo kesalaka mumbongo na babwala yina kele penepene, yina bo kebingaka nde Ngandu. Bantu ya Aka ke pesaka bo banyoka, banti ya ndikila, banti ya ndikila, taru, bambuma ya ble, bakumbi-kumbi, squash, okra, bapapu, bamango, bapine, mafuta ya mbila, mpi loso na kisika ya kudya misuni ya bambisi, bwiki, mpi bima ya nkaka ya mfinda. 

Bantu ya Aka kiteso ya 30.000 kezingaka na kati ya bimvuka kuluta 15 ya bantu. Sambu na luzingu na bo ya kingolo-ngolo ya kufwa bambisi, yina mbala mingi bo kezingaka na menga ya bambisi ya makasi, bo kele na kati ya bantu yina kele ti kimbefo ya Ebola mingi na nsi-ntoto.

**Kusansa Bana**

Bamfumu ya mabuta ya Aka vandaka kulutisa ntangu mingi ti bana na bo kuluta bantu yankaka. Tata kezingaka ti mwana na maboko na yandi na kiteso ya 47% ya ntangu[7] mpi yandi kesolulaka ti yandi mbala tanu na kilumbu kuluta batata ya bansi yankaka. Babakala mpi kesadisaka bankento na kulungisa bampusa ya bana na bo. Bo ketubaka nde dyambu yai kekatukaka na bangwisana ya ngolo yina bakala ti nkento kevandaka na yo. Na kilumbu ya mvimba, bankwelani kesalaka kumosi bisalu bonso kufwa bambisi, kulamba madya, mpi kusala mambu yankaka.
Burundi

**Burundi** kele nsi ya Afelika ya Kati. Bansi ya pembeni kele Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi, Rwanda mpe Tanzania. Bujumbura kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Burundi.
Côte d'Ivoire

**Repubilika ya Kodivua** kele yinsi ya Afrika ya Lumonso. Bayinsi ya pembeni kele Liberia, Ginea, Mali, Burkina Faso mpe Gana. Abijan kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Kodivwa. Zina ya kifalanse ya yinsi yayi, Ce d'Ivoire, ke songama *[[simu]] ya [[dinu ya nzau|menu ya nzau]]*.

## Bima ya kikakulu

* kibende
* mutako
* kafe
* kaukau
* mbala
## Malongi ya yinsi

### Bizûnga

Repubilika ya Kodivua kele na bizûnga 31.
Sierra Leone

**Sierra Leone** kele nsi na simu ya lumonso ya Afelika. Bansi ya pembeni ya yau kele Liberia na Ginea. Freetown kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Sierra Leone.
Misiri

**Misiri** to **Ngipiti** kele yinsi na Afelika ya Node. Bansi ya pembeni kele Libia, Sudan mpe Israel. Le Caire kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Misiri.
Malagasi

**Malagasi** kele yinsi ya kisanga na Kalunga ya India, pene-pene ya Afelika. Mbanza ya kimfumu ya Malagasi kele Antananarivo.
Eritrea

**Eritrea** kele yinsi na Afelika ya Lunene. Bansi ya pembeni kele Djibuti, Itiopia mpe Sudan. Asmara kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Eritrea.
Kivili

**Kivili** kele mpila mosi ya Kisikongo. Zina ya kivili na ndinga kivili kele **tchivili** (API: [tɕivili]). Kivili ke tubama na kizunga Kuilu ya Repubilika ya Kongo pe na Kabinda ya londe.
Antoine Nzita

**Antoine  Memba**, vulgo *Muaniem*, kele mupolitiki ya Kabinda. Yandi kele muana ya Henrique Nzita Tiago, mfumu ya mbuta ya FLEC.

* Foto ya Antoine Nzita Vulgo Muaniem
Vita

**Vita** kele nuanu ya nene ya minduki na kati ya bayinsi to bantu mingi. Nkadilu ya vita ve kele ngemba.

Vita kele samu na kimpuanza, lukuikilu, ndambu ya ntoto, na bima ya nature.
Nkuku

**Nkuku** to **mukuku** kele kimenina, yina ke pesa bima sambu na kusala sukadi. Bantu ke sala bilanga ya mikuku na bayinsi 100 ya nkaka na nza ya mvimba. Brazil, Pakistan, India ná Sina luta bayinsi ya nkaka na kusala mikuku.
Bula matadi

**Bula Matadi** kele zina ya:
* *Bula Matadi*, mfumu ya Kongo ya Ntotila yina me nuanila Portugal na mvula ya 1570 (Bau zaba zina ya kieleka ya yandi ve.)
* Henry Morton Stanley (1841–1904)
* Galiano da Silva e Sousa, *general* ya UNITA
* luyalu ya bamindele na Kongo
Nibolek

**Nibolek** (mpe **Niboland**) kele ndambu ya Repubilika ya Kongo, yina ke natana bizunga ya Niari, Buenza ná Lekumu (kifalanse: Niari, Bouénza & Lékoumou), yina kele na kati ya Brazzaville ná Pointe-Noire. Niboland vuandaka zina ya yinsi, kuna Pascal Lisuba vuandaka mfumu ntangu ya vita ya kati ya Kongo na 1997-1999.
Bernard Kolélas

**Bernard ** kele mupolitiki ya Repubilika ya Kongo. Yandi vuandaka muene ya Brazzaville ti kuna 1997 ná ntumua ya ntete ya Kongo tuka 1997 ti kuna 1998.

Yandi me vutuka na Kongo na 2005.

---
--> 
 Euloge Landry Kolélas, Guy Brice Parfait Kolélas
Bambenga

**Bambenga** kele bantu ya fyoti, yina ke vwanda na Afrika ya Kati. Bunene ya bambenga ke luta 150 cm ve.

Bambenga kele na ndînga ya kibeni ve, kasi bâwu ke tubaka bandînga ya kibantu.

## Baluvila

Baluvila ya bambenga kele mîngi.

* baka (babinga, bibaya) (Ngabu, Repubilika ya Kongo)
* bakola (Kamerun)
* babenzele
* babôngô (Ngabu, Repubilika ya Kôngo)
* bambuti (Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi)
* batwa (Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi, Rwanda, Burundi, Uganda)
Repubilika ya Kôngo ya Kati

**Repubilika ya Kôngo ya Kati** vwandaka dibanza ya Joseph Kasa Vubu. Dibanza ya ntete vwandaka ti kubûnda bayinsi ya bakôngo ya Kôngo-Kinsasa ná Kôngo-Balazavile. Dibanza ya zôle vwandaka ti kubûnda bizûnga Kôngo ya Kati ná Kwango ya Kôngo-Kinsasa na yinsi ya yimpa.
Albania

**Albania** kele nsi na Mputu.

## Bizunga
Albania kele na bizunga 12:
* Berat
* Dibër
* Durrës
* Elbasan
* Fier
* Gjirokastër
* Korçë
* Kukës
* Lezhë
* Shkodër
* Tirana
* Vlorë
Ngônda (manâka)

**Ngônda** kele nsungi ya ntângu. Ngôida mosi ya manâka kele na bilumbu 28-31. Mvûla môsi kele na bangôida 12.

Bazîna ya bangônda ya kikôngo-kituba kele:
# ngônda ya ntete (yanuâdi), na bilumbu 31
# ngônda ya zôle (febuâdi), na bilumbu 29 tǒ 28
# ngônda ya tâtu (marîsi), na bilumbu 31
# ngônda ya iya (avîli), na bilumbu 33
# ngônda ya tânu (mâyi), na bilumbu 31
# ngônda ya sambânu (yûni), na bilumbu 33
# ngônda ya nsambuâdi (yûli), na bilumbu 31
# ngônda ya nâna (aûti), na bilumbu 31
# ngônda ya uvua (sɛtɛ́mbêlɛ), na bilumbu 30
# ngônda ya kûmi (ɔkɔtɔ́bêlɛ), na bilumbu 31
# ngônda ya kûmi na môsi (novɛ́mbêlɛ), na bilumbu 30
# ngônda ya kûmi na zôle (dɛsɛ́mbêlɛ), na bilumbu 31
Mposo

**Mposo** kele ndonga ya bilumbu. Mposo kele mpe zina ya kilumbu ya sambanu ya mposo ya mindele.

## Mposo ya mindele

Mposo ya mindele kele na bilumbu sambuadi.

# Kimosi
# Kizole
# Kitatu
# Kiya
# Kitanu
# Sabala to Mposo
# Lumingu

Ngonda mosi kele na bamposo 4 ya mindele.

### Kisina ya bazina ya bilumbu

Bazina ya bilumbu ya 1-5 kele zina ya lutangu (mosi, zole, tatu, iya ná tanu).

Zina ya Sabala ke katuka na kimputulukesi *sábado* ná zina ya Lumingu ke katuka na kimputulukesi *domingo*.

## Mposo ya bakongo

Mposo ya bakongo kele na bilumbu iya. Bazina ya bilumbu kele mosi ve na bandinga ya bakongo.

# Nsona
# Nkandu to Mukila
# Konzo to Konso
# Nkenge

Ngonda mosi kele na bamposo 7 ya bakongo.
Buenza

**Kizunga ya Buenza** (kifalanse: *Bouenza*) kele kizunga na Repubilika ya Kongo. Bizunga ya pembeni na yau kele Lekumu, Niari ná Pool. Yau kele mpe na ndilu na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Mbanza-mfumu ya Buenza kele Mandigu.

## Bandambu
* Boko-Songho
* Nkayi
* Kingue
* Ludima
* Mabombo
* Madingu
* Mfuati
* Muyondzi
* Tsiaki
* Yamba
Kintandu

**Kintandu** kele ndinga ketubamaka kukatuka mbanza ya Kinsasa, Kasa-ngulu, Madimba te na Inkisi to Kisantu.
Mbwila

**Mbwila** kele munisipio ya kizunga ya Wizi.

Na kinkulu Mbwila vwandaka nsi ya kimpwanza na Kongo ya Ntotila. Lunwanu ya Mbwila vwandaka kuna.
4 (ntalu)

**4** (**iya**) kele ntalu, yina kele na nima ya tatu mpe na ntwala ya tanu. Iya kele ntalu ya kukabula, 4 kele 2×2.
Bahumbu

**Bahumbu** to **bawumbu** kele bantu, yina ke zingaka na ndambu ya Kinsasa. Na kinkulu bau vwandaka bankwa ya Kongo ya Ntotila, na ndambu ya Mpumbu. Ndinga ya bau kele mutindu mosi na ndinga ya bateke, yina kwizaka na Mpumbu na nima.

Ndinga betu bahumbu ka ndinga bateke ko. Betu bahumbu ndinga dia betu kele bonso ndinga dia bambala...ye makanda makaka kuna bandundu...kizeyi kwami ko. Kansi betu kuna Kongo dia Ntotila ta kuisa kuvanda mu kinshasa...tua sumba toto ko...tua samba toto ko...

Be mono luvila la me Kinsau ka lunga wa lunga ngonda e tangu...ba nkaka ba me...batuka ku Kongo dia Ntotila...Mutom a mpansu munkati a nde Ndona Lukula babuta Mfumu Itonga...
Benu luzeyi mana?
Mbote kwa beno bansi Kongo dia Ntotila!
Finlandi

**Finlandi** kele nsi na Mputu ya node. Yau kele na ndilu ya nsi na Suedi, Norge ná Rusia mpe ndilu ya mubu na Estoni. Helsinki kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Finlandi. Nkumbu ya nsi yai kele *Suomi* na kifinlandi (ndinga ya 90% ya besi) mpe *Finland* na kiswedi.

Kilima na Finlandi kele madidi.

## Malongi ya yinsi
### Bambanza
# Helsinki
# Jyväskylä
# Kuopio
# Mariehamn
# Oulu
# Pori
# Rovaniemi
# Tampere
# Turku
# Vaasa

## Lien externe
* Voici la FINLANDE
Sida

**Sida** kele maladi, yina bebisa kiyeka ya nitu ya kunwana maladi ya nkaka. 

Maladi ya sida kele mingi na ntoto muvimba. Na Afrika, yau mene mwangana ya kuluta bansi ya nkaka. Yau kele mawa mingi, mpamba ve, maladi yina me mwangana mingi kibeni na bampangi na beto ya bankento mpe batoko, samu na bikalulu mingi ya mbote ve bonso:
* kusala bizumba na nkoso muntu, ata nge zaba yandi mbote mbote ve
* kuzanga masonga na makwela
* mpasi ya luzingu
* kukonda kuzaba inki yai maladi ya sida mpe mutindu ya kuditanina na yau
* ndongisila ya imbi ya banduku ya nkaka.

Bikalulu yai kele kumwangisa sida mingi na Afrika.

Bakala fwete lwata kapoti na ntangu ya kuleka na nkento, samu na bau ke tina sida.

## Mazita
* sida.fr • un centre pour les malades du SIDA • infos • tèmoingnages • actualités
* VIH/SIDA: Wapi kigonsa kele, wapi kigonsa kele ve. Malongi sambu na babakala
Kapoti

**Kapoti** kele saki ya nkwezo samu na kulwata na kibakala na ntangu ya kuyonga.

## Nzila ya kuvwata kapoti

* Fungula pake na maboko. Sala menu, mbele to sizo ve!
* Zietisa kapoti na kibakala.
* Tula kibakala na funi to munzinzi.
* Simba kapoti na ntangu ya kubasisa kibakala
Mbele

**Mbele** kele kisadilu ya kuzenga. Bantu sadila mbele bonso kisadilu tuka lubantiku ya kimuntu, mpe yau kele bubu yai kisadilu ya mbote.
Espania

**Espania** kele nsi na Mputu.


Toledo-24-gotische Kirche-Mauer-Auto-1983-gje.jpg|Toledo
Cordoba-16-Storchennest-1983-gje.jpg|Cordoba
Granada-106-Stadt-1983-gje.jpg|Granada
Granada-148-Alhambra-Loewenhof-Durchblick-Brunnen-1983-gje.jpg|Granada
Poblet-10-Reial Monestir-Tuerme-1983-gje.jpg|Poblet
Segovia-120-Kathedrale-Fialen-1983-gje.jpg|Segovia
Andalusien-04-Oelbaeume-1983-gje.jpg|Andalusia
Sierra Nevada-22-Vegetation-1983-gje.jpg|Sierra Nevada


* Commons
Lufico

**Lufico** yawu kele munisipio na ndambu ya Noki na kizunga ya Nzadi na Ngola. Yawu kele na ba buala kumi na nana:  Nvuma, Balu, Nkembo, Kulungo, Mbanza-kiunga, Kimuinza, Kwankwa, Lumbi, Lufico, Ntuala, Matampi, Nzundu, Banza ngunzi, Benfika, na Nkaya.
Balâdi

**Balâdi** kele muvila mosi ya bakôngo. Bâwu ke zingaka na Pool. Bawu kele muvila ya kuluta mîngi ya Balazavile. Ndînga ya bâwu kele kilâdi.
Alemanyi

**Alemanyi** kele nsi na Mputu. Mbanza ya kimfumu ya Alemanyi kele Berlin.

## Bizunga
Alemanyi kele na bizunga 16:
Kuritiba

**Kuritiba** (kimputulukesi: *Curitiba*) kele buala ya sudi Brazil.

## Mazita na kondi

* https://web.archive.org/web/20140626034932/http://www.curitiba.pr.gov.br/ 
* http://www.curitiba-brazil.com
* Commons: Kuritiba.
Mbuma

**Mbuma** kele ndambu ya kimenina yina kele na mankeni.

## Mambuma

### D
*dilala
*dinkondi
### K
*kokoti
### M
*manga
*mbala
*mukuku
### N
*nanasi
*nguba
### P
*papai
### T
*tumatu
Nanasi

**Nanasi** to **Difubu** (nkubu ya kinzabu: *Ananas comosus*) kele mbuma ya nti ya nanasi, yina ke menaka na nzyunga ya ekwatelo.
Ubuntu

**Ubuntu** kele mpila mosi ya Linux. Nkumbu ya Ubuntu (na kikongo: *bumuntu* to *kimuntu*) kele ya kizulu.

* www.ubuntu.com
* baka Ubuntu
Kiunsita

**Kiunsita** kele ndinga ya mputu.

Bapatua ya kiunsita :
* kinobenia
* kimpubensawu
* kigasuku
* kibibaloapi
* kilemusi
* kilengadusi
Adolphe Muzito

**Adolphe ** kele ntumwa ya ntete ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Yandi me butuka na Gungu, kizunga ya Kwilu na mvu 1957.
Kisantu

**Kisantu** ikele mbanza ntama mingi mingi ve ya Kinsasa, kifulu mosi bau ketubaka ndinga ya Kintandu.

## FOMULAC ye CADULAC
Nzo ya nkanda ya ntete ya Mazaya, mapinda ya tunga makuna Kisantu, ku Nkandu, *Fonds médical de l'Université de Louvain en Afrique Centrale* (FOMULAC) ya *Centre administratif de l'Université de Louvain en Afrique Centrale* (CAMULAC).
Ya

"ya" tenes jikay ze geret knent.

Dsese mpa zola na kusali na nsi, kintulumukini mpa ya mfunu beto beti beter ke, ke ya nsadisa disolo mpa kuaku ke zululuikidipia ka zu na tendurtzi.

Ztzi surit kunuk 2009.

Please improve this page, my language ain't so good
Turki

**Turki** kele nsi ya Mputu na Azia. Ancara kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Turki. Yinsi yina kele yinsi ya mbi mingi ya mosi na ntoto.

## Gallery

Anit Kabir (6526103103).jpg|
Aya sofya.jpg| 
Kocatepe Mosque Ankara.jpg| 
State Painting and Sculpture Museum of Ankara.jpg| 
DolmabahceMainGate.JPG| 
İzmir clock tower.jpg| 
Pamukkale00.JPG| 
Eskişehir-Aycan.jpg| 
Antalya falezler.jpg| 
Alanya.jpg| 
Bluemosquefront.jpg| 
Diyarbakir P1050751 20080427135832.JPG|
Norge

**Norge** kele nsi na Mputu. Oslo kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Norge.


Geiranger2.JPG|Geiranger
Sognefjord, Norway.jpg|Sognefjord
Vippetangen2.jpg|Oslo
Vegaoyan.jpg|West Norway coast
Mixed_Picea_(Spruce)_forest_from_Vestfold_county_in_Norway.jpg|Forest
Norway National House.JPG|Norway National House
Troll_A_Platform.jpg|Oil platform


## References
République tchèque

**République tchèque** kele nsi na Mputu. Ntinu kele Petr Pavel. Ntumwa ya ntete kele Petr Fiala.

https://kg.wikipedia.org/w/index.php?title=R%C3%A9publique_tch%C3%A8que&action=edit
Azerbaidjan

**Azerbaidjan** (kiazerbaidjani: *Azərbaycan*, *Azərbaycan Respublikası*) kele yinsi ya Azia na Mputu. Bayinsi ya pembeni kele Georgia, Rusia, Iran, Armenia mpe Turki. Baku kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Azerbaidjan.
Kazakhstan

**Kazakhstan** (kikazaki: Қазақстан) kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele Rusia, Sina, Kirgizstan mpe Uzbekistan. Astana kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Kazakstan.
Sudan

**Sudan** kele yinsi na Afelika ya Node. Bansi ya pembeni kele Libia, Misiri, Eritrea, Itiopia, Sudan ya Sude, Repubilika ya Afelika ya Kati mpe Tasadi. Khartoum kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Sudan.
Libia

**Libia** kele yinsi na Afelika ya Node. Bansi ya pembeni kele Tunisia, Algeria, Nijer, Tasadi, Sudan mpe Misiri. Tripoli kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Libia.

* Underground "Fossil Water" Running Out Brian Handwerk, National Geographic, May 6, 2010.
* Libya turns on the Great Man-Made River Marcia Merry, Printed in the Executive Intelligence Review, September 1991.
Nizé

**Nijer** kele yinsi na Afelika ya Lumonso. Bansi ya pembeni kele Mali, Algeria, Libia, Tasadi, Nizeria, Benin mpe Burkina Faso. Niamey kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Nijer.
Makedonia

**Северна Македонија or North Macedonia**  kele yinsi na Mputu. Mbanza ya kimfumu kele Skopje.
Swati

**Swati** kele yinsi na Afelika ya Sudi. Bansi ya pembeni kele Repubilika ya Afelika ya Sudi mpe Musambiki. Mbabane kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Swati.
Nzita na Jean-Claude

Jean-Claude Nzita, kele mupolitiki ya Repubilika ya Kabinda, Yandi kele ntekolo ya Mfumu Henrique Nzita Tiago, ntuadisi ya FLEC na ya Repubilika ya Kabinda.
Emmanuel Nzita wa Nzita

**Emmanuel Nzita**, kele mupolitiki ya Kabinda.  mfumu  ya FLEC/FAC. Yandi kele muana ya Henrique Nzita Tiago, mfumu ya Kabinda mbuta ya FLEC.

* Foto ya Emmanuel Nzita
Lordi

**Lordi** kele nkônga rock ya Finlandi.

## Member
* Mr. Lordi
* Hella
* Hiisi
* Amen
* Mana

## Ba-CD
* Napalm Market (1993)
* Bend Over and Pray the Lord (1997)
* Get Heavy (2002)
* The Monsterican Dream (2004)
* The Arockalypse (2006)
* Deadache (2008)
* Babez for Breakfast (2010)
* To Beast or Not To Beast (2013)
* Scare Force One (2014)
* Monstereophonic – Theaterror vs. Demonarchy (2016)
* Sexorcism (2018)
* Killection (2020)
* Lordiversity (2021)

## Mazita

* https://web.archive.org/web/20110225070110/http://lordi.fi/
Kilemusi

**Kilemusi** kele ndinga mosi ya kiunsita.

* https://ieo-lemosin.org/ IEO dau Lemosin
* http://arrilemosin.free.fr/ Collectiu Arri!
Kixhosa

**Kixhosa** kele ndinga ya nene ya kibantu. Yo kele ndinga ya Repubilika ya Afelika Sudi. Yo kele na batubi 7 196 118. Batubi ya kixhosa ke vuanda na bizunga ya Eastern Cape ye Western Cape.
Kispanya

**Kispanya** kele ndinga na Arhentina, Beneswela, Bolivia, Ekwador, Espania, Gwatemala, Kolombia, Kosta Rika, Kuba, Mehiko, Nikaragwa, Ondura, Panama, Paragway, Peru, Repubilika ya Dominika, Urugway.
Afelika ya Lunene

**Afelika ya Lunene** kele kabu ya Afelika.

## Zinsi ya Afelika ya Lunene
* Burundi
* Djibuti
* Eritrea
* Itiopia
* Kenya
* Rwanda
* Seychell
* Sômâlia
* Sudan
* Sudan ya Sudi
* Tanzania
* Uganda
Afelika ya Sudi

**Afelika ya Sudi** kele kabu ya Afelika.

## Zinsi ya Afelika ya Sudi
* Botswana
* Komoro
* Lesotho
* Malagasi
* Malawi
* Mauritius
* Musambiki
* Namibia
* Ngola
* Repubilika ya Afelika ya Sudi
* Swati
* Zambia
* Zimbabwe
Afelika ya Lumonso

**Afelika ya Lumonso** kele kabu ya Afelika.

## Zinsi ya Afelika ya Lumonso
* Benin 
* Burkina Faso 
* Gambia 
* Gana 
* Ginea 
* Ginea-Bisau 
* Kap Verde 
* Kodivwa 
* Liberia 
* Mali 
* Niger 
* Nizeria 
* Senangale 
* Sierra Leone 
* Togo
Angola Avante

**Ngola, nda kuntwala!** (*Avante Angola!*)

E nsi'eto, katulendi kubavilakana ko
N'nûngi mya kya n'nya kya ngond'a n'zole.
E nsi, kûnda tukûndânga bana baku
Bazîmbana mu diambu dya kimpwânza kyeto.
Zitisa tuzitisânga mavioka ye kinkulu kyeto.
Mu salu kyeto, tunga tutungânga muntu’a mpa, 
Zitisa tuzitisânga mavioka ye kinkulu kyeto. 
Mu salu kyeto, tunga tutungânga muntu'a mpa. 

*Mvutu:*
Ngola, nda kuntwala!
Nsobolo muna lendo kya n'kangu! 
Nsi'a vukana, (muna) kimpwanza! 
Nkang'umosi, n'toto mosi! 

Tutumbula ngolo ndinga zeto zayambulwa 
Mu dyambu dya nkangu mya Afrika. 
Makesa ma Ngola, diata tudiata 
Muna kintwadi ye nkangu mina mu kinkole. 
Yinga, mu yadisa ngemba, nwana tunwana mvita 
Vamosi ye ngolo zawonso za ntomosono ya nza. 
Yinga, nwana tu nwana mu dyambu dya ngemba 
Vamosi ye ngolo zawonso za ntomosono ya nza.

*Mvutu:*
Ngola, nda kuntwala!
Nsobolo muna lendo kya n'kangu! 
Nsi'a vukana, (muna) kimpwanza! 
Nkang'umosi, n'toto mosi! 

(traduit par Jean de Dieu Mvuanda)
Telâma besi Kôngo

**Telama besi Kongo** (*Debout, Congolais*)

Telama besi Kongo, 
Mvukani mu n'kadilu 
Mvukani mu kikesa 
Mu diambu dia kimpwanza. 
Tuvumbula mbunzu, 
Zafumbana ntama 
Ye tuka buabu 
Tusasuka tuamanta,  
Mu yenge. 
O nkangu a n'zunza  
Muna bumfuzi 
Satuatunga nsi ya mpuena  
Luta ntama 
Mu yenge 
Besi nsi,  
Luyimbila 
Nkunga wa n'longo  
Wa nsalasana eno 
Ye lulendo, 
Lukunda 
Kidimbu kia wolo  
Kia kimfumu kieto… Kongo… 
N'kayilu… Kongo… 
Wa bakulu… Kongo…  
O nsi eto… Kongo… 
Nsi ya zolua… Kongo…  
Sa tuasema `ntoto' aku 
Ye sa tuasikila M'vuma aku  
Nsuka ya Yuni muini wa buita 
Makumatatu 'k'matatu ma Yuni 
Lumbu kia n'longo kala nde mbangi  
Lumbu kia n'longo kia kuele mvu 
Ya ndefi ya kimpwanza 
Tusisila kua batekolo beto 
Mvu ye mvu. 

(traduit par Albert Kisukidi)
La Congolaise

**N'kûng'a nsya Kôngo** (*La Congolaise* ya Kongo Brazzaville)

Lêlo kukiele, ntângu yitûkidi 
Nsi'eto Kôngo yitemokene 
Tômbe (kia mpimpa) kisukidi 
Kyêse kiakinene beni 
Tuyimbila ye pasa 
N'kûng'a kimpwanza 

Mvutu 

Besi Kôngo, konso ntangu tubunda ntulu 
Tuyalangasa bumosi ye kintwâdi kia nsi'eto 
Mana ma kutumwangasanga tuvilakana mo 
Tukala bonso mika mya mbwa 
[ : Tusadila lutumu lua nsi'eto Bumosi, Kisalu, Ntomosono :] 
Tûka ku mfînda tê ye kuna m'futa. Tûka ku m'futa te ye kuna m'bu 
N'kâng'umosi, môy'omosi 
Na ngwi muna n'tim'amosi 
Tunwâna mvita bûtuna mu luzingu 
Mu kuma kya nsi'eto ya ndômbe 

Mvutu 

Vo mpe fwa tufweti fwa 
Wonga mpia, kadi bâna beto 
Sibata kuakulu nsângu 
Muna mvita kaka banunginanga 
Ye kuna kônso kônso belo 
Si bayimbila ku nsi'a bendela dya nitu tatu 

Mvutu
 
(traduit par Jean de Dieu Mvuanda)
Kibinda

Mboti kudi baboso ba beki bu kutangila mambu ma sonama mu kinvuka ki Wikipedia.
Basi Kabinda badi bakongo, bosso kuandi buididi basi Kongo di Kishasha, basi Kongo di Brazzaville, vo basi Gabon. 
Mu ki khulu kitu tuidi kuitu zi khomba y zi khoma. Nge kumona mutu nvasa, muna kasi ko muisi tsi. Ma Kongo mamamuadi ay basi Kabinda bantalana bazabini kwau.
Mu ntoto kabinda muidi basundi, bayombe, balingi, bavili, bakotchi, bakuakongo ai bawoyo.
Mua nkulo utukamba ti ndiata yaku ku n'buminaga va kikoda. Diau tu kambasananga.
Nditi kulubikila mua bisvu, bisuela luzabu lu bayombe.

Tu teka matu tu teka ndimbidica:

# N'zenza widi diela, nleko u kukambusu.
# Ki tambudulu ki mbungu, ki vutudulu ki mbungu.
# Tukula tu mbusa, phindisini.
# Ukanda nvula, fubila y thinu.
# Kubedi mboti, kuvutukanga mboti.

Ndi m'buela kukindiza mboti ziama kudi ba kongo boso.
Musi Nzadi Ankento

**Musi Nzadi Ankento** (*La Zaïroise*)

Beto besi Nzadi, tu vutukidi mu luvuvamu, 
Nkangu wa simbana, tu besi Nzadi 
Ku ntuala, ye lendo yo luzitu 
Nkangu wabidi, nkangu muna kimpwanza kia mvu ke mvu 
Se bitatu, ututula tiya tua n'longo 
Mu tunga nsi ya ntoko vioka mu nsungi ya luta 
Muna ziunga kia nzadi ya nene 
Se bitatu mu tembua, i tu vutudi mu ngindu za biza 
Zi tu bundakese ye bankaka yo bana beto 
Luvuvamu, un'songi, ye salu. (2x)

(traduit par Alfonso Barros)
Osasko

**Osasko** (kimputulukesi: *Osasco*) kele buala ya Brazil.

## Mazita na kondi

* http://www.osasco.sp.gov.br 
* https://web.archive.org/web/20080530101138/http://www.osascobrazil.com/
* Commons: Osasko.
Algeria

**Algeria** kele yinsi na Afelika ya Node. Bansi ya pembeni kele Maroko, Moritania, Mali, Nijer mpe Libia. Alger kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Algeria.
Concepción

**Concepción** kele buala ya fioti na Biobío, Chile.


File:Centronocheconce.jpg|
File:Arco de Medicina UdeC.jpg|
File:Moderno Edificio en Concepción.jpg|
File:Desembocadura del Biobío.jpg|
File:Ex Catedral de Concepción.jpg|
File:Biobus01.jpg|
File:Hotel El Araucano.JPG|
File:Plaza de Armas Concepción.jpg|


## Mazita na kondi
* http://www.concepcion.cl
* Commons: Concepción, Chile.
Sudan ya Sudi

**Sudan ya Sudi** kele leta ya Afelika ya Lunene. Bansi ya pembeni kele Sudan, Itiopia, Uganda mpe Repubilika ya Afelika ya Kati. Juba kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Sudan ya Sudi.
Moskva

**Moskva** kele buala ya Rusia.


Kremlin birds eye view-1.jpg|
RedSquare (pixinn.net).jpg|
Moscow Business Center 5073-84.jpg|
Trinitylavra.jpg|
Paris

**Paris** kele mbanza ya kimfumu ya Fwalansa.


Fisye:Paris-Notre Dame-180-vom Institut du monde arabe-2017-gje.jpg|Notre Dame
Fisye:Paris-Opera Garnier-092-Dreirad-2004-gje.jpg|Opera
Fisye:Paris-Musee de l'Armee-102-2017-gje.jpg|Musee de l'Armee
Fisye:Paris-St Etienne du Mont-114-zum Chor-2017-gje.jpg|St. Etienne du Mont
Fisye:Paris-Tuileries-112-2017-gje.jpg|Tuileries
Fisye:Paris-von Montmartre-120-p7-2017-gje.jpg|Vue depuis Montmartre
Bouches-du-Rhône

**Bouches-du-Rhône** kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Bouches-du-Rhône kele Marseille.
Mashina vremeni

**Mashina vremeni** kele nkônga rock ya Rusia.

## Member
* Andrei Makarevich
* Alexander Kutikov
* Eugeni Margulis
* Valerii Efremov
* Andrei Derzhavin

## Ba-CD
* Это было так давно... (1978)
* Реки и мосты (1987)
* В круге света (1988)
* Медленная хорошая музыка (1991)
* Внештатный командир Земли (1993)
* Картонные крылья любви (1996)
* Отрываясь (1997)
* Часы и знаки (1999)
* Место где свет (2001)
* Машинально (2004)
* Time Machine (2007)
* Машины не парковать (2009)

## Mazita
* mashina.ru
Vietnam

**Vyetunami** (kitsunkwo: Việt Nam) kele nsi na Azia. Hanoi kele mbanza kimfunu ya yinsi ya Vyetunami.
Gaitana

**Gaitana-Lurdes Essami** (* 29.09.1979) kele singer ya Repubilika ya Kongo.

## Ba-CD

* О тебе (2003)
* Слідом за тобою (2005)
* Капли дождя (2007)
* Kукaбaррa (2008)
* Тайные желания (2008)
* Только сегодня (2010)

## Mazita
* gaitana.com
Chile

**Chile** (IPA: [ˈtʃɪleɪ]) (kispanya: *República de Chile*) kele nsi na Amelika ya Sudi. Bayinsi ya pembeni kele Bolivia, Peru, mpe Arhentina. Santiago kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Chile.
Serebro

**Serebro** kele nkônga pop ya Rusia.

## Member
* Elena Temnikova
* Olga Seryabkina
* Anastasia Karpova

## Ba-CD
* OpiumRoz (2009)

## Mazita
* serebro.ru
Rafael Correa

**Rafael Correa** kele ntwadisi ya nsi ya Ecuador. Yandi butamaka na Ecuador na kizunga ya Guayaquil 6.4.1963. 

## Liens externes
* Site officiel du Président de la République du Ecuador
François Hollande

**François Hollande** kele ntuadisi ya Repubilika ya Fwalansa ná 2012 ti kuna bubu yai. Yandi me butama na 1954 na Rouen, kizunga ya Seine-Maritime.
Radio Studio 54 Network

**Radio Studio 54 Network** kele divula-ladio na Italia.

## Liens externes
* Radio Studio 54 Network na konde
* streaming web
Côtes-d'Armor

**Côtes-d'Armor** kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Côtes-d'Armor kele Saint-Brieuc.