Kôngo ya Ntotila

**Kôngo ya Ntôtila** (na kikôngo: **Kôngo dia ntôtila**) vwandaka yinsi ya kintinu ya mfunu na mitiu ya nzâdi Kôngo katuka 1400 tî 1885. Bantu ya yinsi yai vwandaka bakôngo. Bayinsi na pene-pene ya yau vwandaka Lwangu, Kakongo mpe Ngoyo na node, Ndongo mpe Matamba na sude.

Bau ke bokilaka ntinu ya Kôngo ya Ntôtila *[[mwéné Kôngo]]* to *Mani-Kôngo*.

## Lukwikilu

Lukwikilu ya kisina ya Kôngo vwanda lukwikilu ya bambuta ya bakôngo. Dibundu ya katolika kwizaka na bamputuluki, kasi bangânga-nzâmbi mîngi vwandaka kutuka Italia. Ntinu Mvemba Nzinga me songa dibundu ya katolika bonso dibundu ya yinsi.

Muntu ya mfunu mîngi ya lukwikilu vwandaka Kimpa Vita.

## Bizûnga

Bizûnga ya Kôngo vwandaka:
*Kôngo
*Mbamba
*Mbata
*Mpangu
*Mpemba
*Nsundi
*Soyo

## Bantinu ya Kôngo ya Ntôtila

#Ntinu Nimi ya Lukeni 1380-1420, ntinu ya ntete
#Nanga (1420-1435)
#Nlaza (1435-1450)
#Nkuwu ya Ntinu (Nkuwu ya Lukeni) (1450-1465)
#??? (1465-1482)
#Nzinga Nkuwu (João I) 1482-1505, ntinu ya sambanu
#Mvemba Nzinga (Afonso I) (1506-1543)
#Nkanga ya Mvemba (Pedro I) (1543-1545)
#Francis I (1545-1545)  
#Nkumbi ya Mpudi (Diogo I) (1545-1561)
#Afonso II (1561-1561)
#Bernard I (1561-1566)
#Henri I (1566-1567)
#Nimi ya Lukeni ya Mvemba (Alvaro I) (1568-1587) 
#Nimi ya Nkanga (Alvaro II) (1587-1614)
#Nimi ya Nkanga (Bernard II) (1614-1615)
#Nimi ya Mpanzu (Alvaro III) (1615-1622)
#Nkanga ya Mvika (Pedro II) (1622-1624)
#Mvemba ya Nkanga (Garcia I) (1624-1626)
#Nimi ya Nkanga (Ambrosio) (1626-1631)
#Nzinga ya Nkuwu (Alvaro IV) (1631-1636)
#Mpanzu ya Nimi (Alvaro V) (1636-1636)
#Nimi ya Lukeni ya Nzenze ya Ntumba (Alvaro VI) (1636-1641)
#Nkanga ya Lukeni ya Nzenze ya Ntumba (Garcia II) (1642-1661)
#Mvita ya Nkanga (Antonio I)  (1661-1665), ntinu ya dipanda ya nsuka

**Bantinu ya [[Mbânza Kôngo]]**

*Afonso II Afonso (1665)
*Tusi Mumaza Alvaro VII (1665-666)
*Mvemba ya Mpanzu (Alvaro VIII) (1666-1669)
*Nsimba Ntamba (Pedro III) (1669)
*Mpanzu ya Ntivila (Alvaro IX) (1669-1670)
*Nzinga ya Nkanga (Rafael I) (1670-1673)
*Mvemba ya Nimi (Afonso III) (1673-1674)
*Miala ya Nzimbwila (Daniel I) (1674-1678)

**Bantinu ya [[Nkondo]]**

*Afonso II (1665-669)
*Mvemba ya Nimi (Afonso III) (1669-1673)

**Bantinu ya [[Lemba]] (Mbula)**

*Nsimba ya Ntamba (Pedro III) (1669-1680)
*Nzuzi ya Ntamba (João III) (1680-1716)

**Bantinu ya [[Kibangu]]**

*Nkanga ya Mvemba (Garcia III) (1669-1685)
*Mvizi ya Nkanga (André I) (1685)
*Nzinga ya Nlenke (Manuel Afonso)  (1685-88)
*Nimi ya Mvemba (Alvaro X) (1688-December 1695)
*Nusamu ya Mvemba (Pedro IV)  (1695-1709)

**Bantinu ya Mbânza-Kôngo**

*Nusamu ya Mvemba (Pedro IV)  (1709-1718)
*Mpanzu ya Nimi (Manuel II) (1718-1743)
*Nkanga ya Mvandu (Garcia IV)  (27.7.1743-31.3.1752)
*Misaki ya Nimi (Nicolau I) (27.8.1752-1758)
*Nkanga ya Nkanga (Afonso IV)
*Mvita ya Mpanzu (Antonio II)
*Nkanga ya Nkanga (Sebastião I)
*Ntivila ya Nkanga (Pedro V) (1763-1764)
*Nkanga ya Nkanga (Alvaro XI ) (1764-1778)
*Mpasi ya Nkanga (José I)  (1778-1785)
*Afonso V (1785-1788)
*Alvaro XII (1788-?)
*Mpanzu a Mbandu (Alexio I)  (?-1793)
*Joaquim I (1793-94)
*Masaki ya Mpanzu (Henrique I (10.1.1794-1803)
*Nkanga ya Mvemba (Garcia V)  (1803-1830)
*Mvizi ya Lukeni (André II) (1830-1842)
*Mpanzu ya Nsindi ya Nimi ya Lukeni (Henrique II) (1842-1857)
*Ndongo (Alvaro XIII) (1857-7.8.1859)
*Elelo (Pedro V) (7.8.1859-1891)
*Alvaro XIV Agua Rosada (1891-1896)
*Tekenge (Henrique III) (1896-1901)
*Mbemba (Pedro VI) (1901-10)
*Manuel Nkomba (1910-11)
*Kiditu (Manuel III) (1911-1914)