Kikôngo-kituba

**Kikôngo ya leta** to **Kikôngo-kituba** to **Kituba** to **Munukutuba** kele ndînga mosi ya yinsi na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi ná Repubilika ya Kongo. Bawu ke bingila yawu **Kituba** to **Munukutuba** na Kôngo-Baraza, **Kikôngo ya leta**, **Kikôngo** to **Kileta** na Kôngo-Kinsasa. Bandînga yayi kele ndînga mosi!

Na Repubilika ya Kôngo Demokratiki, Kikôngo kele mpe zina nkufi ya Kikôngo ya letá, kasi Kikôngo kele ndînga mosi ve. Yawu kele nkumbu ya kimvuka ya bandînga ya Bakôngo.

## Yinsi

Kituba Kôngo kele ndînga ya yinsi na Kôngo-Baraza, kuna bawu ke bokila yawu *Kituba* to *Munukutuba*. Yawu kele ndînga ya yinsi mpe na Kôngo-Kinsasa, kuna bawu ke bingila yawu *Kikôngo ya leta*. 

Bambânza ya Kituba Kôngo yina kele na bantu ya kuluta 100 000:
#Braza: 1 000 000
#Ndindi: 750 000
#Kikwit: 294 000
#Matadi: 245 000
#Mboma: 198 000
#Bandundu: 117 000

## Bandînga ya ndâmbu

Kituba Kôngo kele na mitîndu tatu ya kutuba. 

# Bantu ya bânda ya nzâdi Kôngo ke tubaka *kituba ya sude* (Mboma ná Matadi). 
# Bantu ya Kongo-Baraza ke tubaka *kituba ya node* (Ndindi, Lekumu, Kuilu, Niari, Buenza ná Barazavili).
# Bantu na yinsi na kati-kati ya nzadi Kwango mpe nzadi Kasayi ke tubaka *kituba ya esete*.
# Kituba Kôngo kele mutîndu ya kusangisa ya kutuba.

## Bisono pe minoko

Munoko ya mbômbo na ntwala ya minoko ya kikangu mpe kipakulu:

## Vokali
Kituba Kôngo kele na bavokali 5.

### Bavokali ya nkufi mpe yinda

### Ton

Kikôngo kele na ba-ton zôle: ton ya yinsi mpe ton ya zulu.

# [kùzólà] = **kuzola**; [yíngò] = **yingo**
# [ndèkè] = **ndèke**; [kùpòlà] = **kupòla**
# [yàngó] = **yangó**; [kìbèndé] = **kibendé**
# [múngàngà] = **múnganga**; [bíbìlà] = **bíbila**

## Konsone

Kituba ya Kôngo ya Kati kele na konsone [h]: "dihêmbo" (digêmbo)

Konsone [r] kele na mâmbu ya nzênza: Kristo, vwatire.

## Malongi ya ndînga

### Mitîndu ya kisongi-dyambu

(1) Mpila ya kutuba na Kôngo-Baraza
(2) Mpila ya kutuba na ndâmbu ya Kwango-Kwilu
(3) Mpila ya kutuba na Bandundu

## Mâmbu

Bisina ya mâmbu (to bampova) ya Kituba Kôngo kele kikôngo, dingala, kiyaka, kiyansi, kiswahili, kifwalansa ná kimputulukesi.

### Mâmbu ya kikôngo

Mâmbu mîngi kwizaka na kikôngo (kintandu mpe bankaka).

### Mâmbu ya dingala

* munoko (*monɔkɔ* = yinwa)
* mutîndu (*motindo* = mpila)
* nini (*nini* = yinki)
* wapi (*wapi* = yinki sika)

### Mâmbu ya kifwalansa

*falangi (*franc*)
*kamyo (*camion*)
*kaye (*cahier*)
*leta (*l'état*)
*sose (*sauce*)
*tono (*tonneau*)
*watu (*ouate*)

### Mâmbu ya kimputulukesi

*ntînta (*tinta*)
*kilapi (*lápis*)
*misa (*missa*)
*Mputu (*Portugal*)
*sikoti (*chicotte*)
*wanzio (*anjo*)
*wôlo (*arroz*)

### Mâmbu ya kiswahili

*langi (*rangi*)
*madidi (*baridi*)
*sanduku (*sanduku*)
*kîti (*kiti*)
*simba (*simba* = nkosi)

### Mâmbu ya kingelezi

*boyi (*boy*)
*dibuku (*book* = nkânda)
*katekisimu (*chatechism*)
*mapi (*map*)

## Bisina ya mabuku

*Stedman, John: *Apprendre le kongo (le monokutuba, le kikongo ya leta, le kituba): Un dictionnaire grammatical*, 2024
**Dictionnaire Kituba (Munukutuba) - Français.* Brazzaville, SIL-Congo, 2007.
*Hochegger, Hermann: *Grammaire du kikongo ya leta*. Bandundu, CEEBA, 1981.
*Mfoutou, Jean-Alexis: Grammaire et lexique munukutuba. Paris, L'Harmattan, 2009.
*Mufwene, Salikoko: *Kitúba* na Thomason, Sarah: *Contact Languages, a wider perspective*. Amsterdam/Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 1997.
*Swartenbroeckx, Pierre: *Dictionnaire kikongo et kituba - français*. Bandundu, CEEBA, 1973.
*Tekilazaya-Kiwolu, Abelbert: *Cours de kikongo ya leta*. CEEBA, 1997.