open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kôngo

Bisongidilu ya mpovo **kikôngo** to **kôngo** kele:
* Kikongo ya leta/Kituba, ndînga ya yinsi ná Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi (Kôngo-Kinsasa) ná Repubilika ya Kôngo (Kôngo-Balazavile)
* Kikongo, komina mosi ya kizunga ya Kwilu
* Kikongo to Quicongo, bwala na Ngola
* Nzâdi Kôngo
* Kôngo ya Ntotila (Kôngo dia Ntotila)
* nsi Kongo (musi Kôngo, Musikôngo) ná Repubilika ya Kôngo ya Kati
* Bantu ya bakôngo
* bandînga ya bakôngo
Repubilika ya Kôngo

**Repubilika ya Kôngo** to **Kôngo-Balazavile** kele yinsi na Afrika ya Kati. Bayinsi na pene-pene na yawu kele: Ngabu, Repubilika ya Afelika ya Kati, Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi mpe Kabinda (kizûnga ya Ngola).

## Kinkulu
Bântu ya ntete na ndâmbu ya Repubilika ya Kôngo ya bubu yayi vwandaka babôngô. Na manima babantu kwizaka katuka node ná bawu bakaka bayinsi ya babôngô. Na bamvula nkama ya 14 bântu ya yinsi yayi tungaka bayinsi ya nene: Kôngo ya Ntotila, Luangu mpe yinsi ya ntotila ya bateke.

*Contact* ya ntete na kati ya bântu ya Lwangu na bântu ya Mputu vwandaka na nsuka ya bamvula nkama ya 15, kuna bamputulukesi kwizaka na maswa na yinwa ya Nzadi Kôngo. Bamputu bandaka kusûmba bântu ya ndombi samu na bumpika na bakoloni ya bawu na Amerika. Ntângu mosi bantinu ya babwala ya simu kuzwaka mbôngo mîngi. Kasi kusûmba ya bampika manaka mpe bayinsi ya ntinu salamaka ya ngolo ve.

Na 1875 Pierre Savorgnan de Brazza salaka kiwisa na ntinu ya Lwangu ná mukoko ya Teke, yina pesilaka Falanse luyalu ya yinsi ya bawu.

## Politiki
Repubilika ya Kongo vuandaka na kupona ya badepute ya kimvuka ya leta na 24.7.2007.

### Bantwadisi ya yinsi
* Fulbert Yulu (1960-1963)
* Alphonse Masamba-Deba (1963-1968)
* Marien Nguabi (1968-1977)
* Joachim Yhombi-Opango (1977-1979)
* Deni Sasu-Ngeso (1979-1991)
* N'Dele Milongo (1991-1992)
* Pascal Lisuba (1992-1997)
* Deni Sasu-Ngeso (1997-)

## Bântu
* bakôngo 51,5%
* bateke 17,3%
* bambosi 11,5%
* babôngô 1,4%
* bântu ya nkaka 19,7%

70% ya bântu ke vwanda na ndâmbu ya sudi ya yinsi: simu ya mubu, simu ya Nzâdi Kôngo, na pene-pene ya nzila ya lukalu (CFCO).

## Bandînga
Tala bandînga ya Repubilika ya Kôngo.

### Lukwikilu
* kiyesu 50%
* kinkisi mpe lukwikilu ya bambuta ya nkaka 48%
* kisilamu 2%

## Malongi ya yinsi
### Bambanza
# Balazavile
# Ndindi (Pointe-Noire)
# Lubomo (Dolisie)
# Nkayi (Jacob)

### Bizûnga

Repubilika ya Kôngo kele na bizûnga kûmi na zôle.

## Culture
### Muziki
Suku (kifalanse: *soukous*) kele mutîndu ya muziki yina Kôngo me pesila yinza.

Bimvuka ná bântu ya muziki ya lukumu ya Kôngo kele Bantous de la Capital ná Jahwise.

## Lien externe
* Congo-Site Portail
Kinsâsa

**Kinsasa** (zina ya ntama vwandaka **Léopoldville**) kele mbanza ya kimfumu na mbanza luta nene ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi. Yau kele mpe kizunga. Yau kele mbanza ya zole na bunene na kati ya bansi ya kifalanse, na nima ya Paris.

Ndambu ya nene ya Kinsasa kele nseke na mfinda. Komina ya Maluku na lunene yau ke yalumuka na zulu ya 79% ya yinsi ya Kinsasa. Nkati ya mbanza, Gombe, kele na banzo-zulu mingi, yina luta meta 50 na nda, na mbandu Building Gécamines, Building Sozacom, Immeuble CICC, na Building RTNC.

## Bantu
Bantu ya kisina ya ndambu ya Kinsasa vwandaka bateke na bahumbu.

Ndinga luta mfunu ya Kinsasa kele Lingala, kansi bankwa Kinsasa ke tuba mpe bandinga ya nkaka: Kifalanse, Kikongo, Kiswahili na Tshiluba. Na bandambu ya nkaka (na mbandu: Ngaba, Masina, Bumbu, Kimbanseke na bakabu ya Ndjili) bantu ke tuba kikongo.

## Bandambu
Kinsasa kele na bakomina 24.

## Galerie

File:Kinshasa-Gombe, from CCIC.JPG|Banzo-zulu ya Gombe na meso ya Immeuble CICC
File:Kinshasa 2003.jpg|Buleva ya 30 juin na Gombe
File:Boulevard Lumumba01.jpg|Buleva Lumumba na Masina


## Liens externes
Matadi

**Matadi** kele mbânza-kimfumu ya kizûnga Kôngo ya Kati na Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi.

## Bântu

Matadi kele na bântu mîngi. 92% ya bankwa Matadi kele bêsi ya Kôngo-Kinsasa. 8% kele bêsi ya bayinsi ya nkaka.

Bamboma kele bântu ya kisina ya Matadi. Makânda ya nkaka ya Matadi kele bayombe, manianga, bandibu, bantandu na bankaka. Bântu nyonso ke tubaka Kikôngo, ndînga ya yinsi yina butamaka na Matadi.

## Bandâmbu

Matadi ke natanaka bakomina tatu: Matadi, Mvuzi na Nzanza.

## Kinkita

Matadi kele na dibûngu na simu ya nzâdi Kôngo mpe nzila ya lukalu tî Kinsasa.

## Bamvula ya ntàmà
Ditadi ya Yellala ke monika na lumonso ya mbânza Matadi. Ni kuna Diogo Cão sonikaka kidimbu ya nsuka ya nzyetolo na yandi na mvula 1482.
Bantu bandaka kutunga dibûngu ya Matadi na mvula 1886. Matadi kulaka na nima ya yau. Mbânza kele na simu ya nkaka na Vivi, mbânza ya ntete ya kimfumu ya Kôngo.

File:Matadi, Congo, pedra de Ielala, Diogo Cão.jpg|Ditadi ya Yellala
File:106 Matadi.jpg|Matadi, 1899
File:109 Le marché de Matadi.jpg|Zându, 1899
File:110 Un coin de marché à Matadi.jpg|Ndâmbu mosi ya zându na Matadi, 1899
File:111 Les élégantes au marché. - Matadi.jpg|Les élégantes au marché, Matadi, 1899
File:112 Au marché de Matadi.jpg|Na zându, 1899
File:113 Les hauteurs de Matadi.jpg|Bamôngo ya Matadi, 1899
File:114 Aux environs de Matadi.jpg|Na nzyunga ya Matadi, 1899
File:Matadi port.jpg|Dibûngu ya Matadi, na mvula 1942
Image:Vivi-matadi.jpg|Mapi ya Matadi mpe Vivi na 1890
File:Matadi in 1930s.JPG|Matadi na bamvula 1930
File:1959 Matadi map txu-oclc-55853021.jpg|Mapi ya Matadi na 1959
Kiswahili

**Kiswahili** kele ndînga ya yinsi ya Tanzania, Kenya, Uganda mpe Kongo-Kinsasa. 

Kiswahili me butama ntângu babantu me kuta balabu na simu ya esete ya Afrika. Kiswahili kele na mâmbu mîngi yina katuka kilabu. Bubu yayi kiswahili kele ndînga ya yinsi ya Tanzania, Kenya mpe Uganda, mpe yawu kele ndînga ya bwala ya Kôngo-Kinsasa.

Ntalu ya batubi ya Kiswahili:

* Kongo-Kinsasa 15 000 000
* Burundi 2 000 0000
* Kenya 20 000 000
* Rwanda 2 000 000
* Tanzania 32 000 000
* Uganda 8 000 000
* Bankaka 1 000 000
* Na kimvuka: 80 000 000

## Mâmbu
### Mâmbu ya kibantu

Kiswahili kele na mâmbu mîngi yina kele mosi na kikôngo.

* jambo (dyambu)
* kaa (kala)
* kucheka (kuseka)
* mtu, watu (muntu, bantu)
* mwana
* ndege/nyuni (ndeke/nuni)
* njia (nzila)
Kikôngo kele mpe na mâmbu yina katukaka na kiswahili:
* atá (sw. hata)
* kîti (sw. kiti)
* langi (sw. rangi)
* madidi (sw. baridi)
* sanduku (sw. sanduku)

## Mapi ya bayinsi yina bantu ke tubaka kiswahili
Balazavile

**Balazavile** (**Brazzaville**) to **Ntambo** to **Mavula** (nkûmbu na kilâdi) kele mbânza-kimfumu ya Repubilika ya Kôngo.

## Kinkulu
Pierre Savorgnan de Brazza tungaka Balazavile na 1880 na ndâmbu ya bwala, yina bakôngo bingaka Ntambo to Kintambo na bateke bingaka Ntamo. Nga ti nkûmbu ya kisina ya Balazavile vwandaka Ntambo to Ntamo, kasi Pierre Savorgnan de Brazza me botikaka yawu na nkûmbu ya yandi mosi. Mfumu ya yinsi, mukoko ya bateke, sonikaka nkûmbu ya yandi na lusilu, yina pesaka bayinsi ya bateke na Falanse. Bafalanse tungaka mbânza na manima ya mvula 4 samu na kunwana Léopoldville (bubu yayi Kinsasa), mbânza ya Belzike na ngambu ya nzadi Kôngo.

## Bandâmbu
Balazavile kele na bandâmbu 9:

# Makelekele
# Bakongo
# Poto-Poto
# Mungali
# Wenze
# Talangayi
# Mfilu
# Madibu
# Djiri

## Bântu
Bântu mîngi ke zingilaka Balazavile, bonso bakamba, bakunyi, balâdi, bambosi, bateke ná bamindele ya bayinsi mîngi. Balâdi kele dikânda ya kuluta nene ya Balazavile.

Bântu ya Balazavile ke tubaka bandînga mîngi. Bandînga ya kuluta nene kele kilâdi, kituba, lingala ná kifalanse. Kituba ke tubamaka na ndâmbu ya sude ná lingala na ndâmbu ya node ya mbânza. Kilâdi ke tubamaka na Makelekele, Poto-Poto ná Mungali, kasi balâdi mîngi ke tubaka mpe kituba to lingala.

## Mazita na kondi
* site web ya Balazavile
* IZF - Plan de Brazzaville
* Université Marien Ngouabi
Joseph Kabila

**Joseph  Kabange** kele ntwadisi ya yinsi ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi. 

Yandi butamaka na Mpiki na kizûnga Kivu ya Sudi 4.6.1971. Mâma na yandi, Sifa Mahanya, vwandaka nkênto ya ntete ya tâta ya yandi, Laurent Kabila, muntu kele ya baluba. Joseph kele na dipasa ya nkênto, Jeanette, na lêki ya bakala, Dieudonné.

Yandi longukaka na lukolo ya Falanse ya Daressalam na Tanzania. Mvu 1992 yandi fulaka kulonguka na Univelesite ya Makerere na Kampala na Uganda.

Nkênto ya yandi kele Olive Lembe di-Sita, muntu kele ya bayombe.

## Mazita
* Site officiel du Président de la République Démocratique du Congo
Dalapo ya Repubilika ya Kongo Demokratiki

Kidimbu ya Repubilika ya Kongo Demokratiki kele dalapo ya langi ya bule, kuna me bakana mbuetete mosi na langi ya muamba ya ngazi na nsuka ya diboko ya nkento pe yau me sabukama na kati na nkele mosi ya mbuaki yina me zungadala na langi ya muamba ngazi.

## Badalapo ya nkulu


Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg_(1997-2003).svg|Dalapo ya 1997-2006
Flag of Zaire.svg|Dalapo ya Zaire 1971-1997
Flag_of_Congo-Léopoldville_(1960-1963).svg|Dalapo ya dipanda ya 1960-1963
Flag of the Congo Free State.svg|Dalapo ya Kongo-Belezi (1908-1960)
Kôngo ya Kati

**Kôngo ya Kati** kele kizûnga ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi. Yandi kele kizûnga mosi na simu ya kalunga. Mbanza-mfumu ya Kongo ya Kati kele Matadi. Bambanza ya nene ya nkaka kele Mboma, Muanda, Banana, Mbanza-Ngungu na Vivi.

Dikanda luta nene ya kizunga yai kele bakongo.

## Kinkulu

*1933: kabu ya kizûnga Léopoldville
*1962: Kôngo ya Kati
*1966: kizûnga Kinsâsa me kabula na Kôngo ya Kati
*1971: Zaire ya Mitiu (Bas-Zaire)
*1997: Kôngo ya Mitiu (Bas-Congo)
*2005: Kongo ya Kati

## Bêsi

## Tala mpe

* Repubilika ya Kongo ya Kati

## Mazita ya ngandu

* infobascongo.net
Bakôngo

**Bakôngo** kele bântu mosi ya babantu ya Afelika ya Kati. Bawu ke zingaka na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi, Repubilika ya Kongo, Ngabu na Ngola. Bawu ke tubaka bandînga mîngi ya baluvila, kasi bântu mîngi zaba kutuba mpe kituba Kôngo.

## Bântu

Bakôngo ke minga zingaka na Ngola ya Londe (na bizunga ya Kabinda, Nzadi, Wizi, Benguela, Kwanza ya Node, Malanje na Lunda ya Node), Kongo-Kinsasa (na bizunga ya Kongo ya Kati, Kinsasa, Kwango na Kwilu) na Kongo-Braza (na bizunga ya Kuilu, Niari, Lekumu, Buenza, Pool ná Brazzaville). Yinsi ya bakôngo ke luta km² 250 000, yina kele nene mpila mosi na luyalumunu ya Ngabu.

### Ntalu ya bântu

* Repubilika ya Kôngo: 1 600 000 to 52% ya bântu
* Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi: 7 400 000 to 12% ya bântu
* Kabinda: 300 000 to 99% ya bântu
* Ngola: 2 000 000 to 13% ya bântu
* Liberia: 70 000 to 2,5% ya bântu
* bakongo ya Karibe (Brezil, Ayiti, Kuba, ...)
* Na kimvuka: ~ 11 000 000

Bambanza ya nene ya bakôngo kele: Brazzaville, Ndindi, Lubomo, Matadi, Mboma, Muanda, Mbanza Ngungu, Mbanza Kongo, Soyo, Nzeto na Wizi.

### Baluvila ya bakongo

Bakongo ke kabukaka na baluvila mingi.

Baluvila ya Ngabu kele balumbu, bapunu, basira na bavili.

Baluvila ya Repubilika ya Kongo kele babembe, badondo, bakamba, bakunyi, balari, balumbu, basundi = bakongo ya Boko, bavili to baluangu na bayombe.

Baluvila ya Kabinda kele bakakongo, bavili, bawoyo na bayombe.

Baluvila ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi kele basundi = bamanianga, bamboma, bandibu, bantandu = bampangu, basolongo, bawoyo na bayombe.

Baluvila ya Ngola kele bambata, bankanu, bapombo, basansala, basolongo, basoso, basuku, bayaka na bazombo.

Bantu zaba ve baluvila ya bakongo ya Liberia, samu na bau kele bana ya bampika, yina vutukaka tuka Amerika.

## Kinkulu

Bakongo kuendaka na nsi ya bubu na bau na bamvula nkama ya 12 tuka nsi ya londe-lunene. Na bamvula nkama ya 13 bau salaka nsi ya ntotila ya nene ya ntete, yina vuandaka Kongo ya Ntotila. Nimi ya Lukeni vuandaka ntotila ya ntete ya Kongo. Yandi nungaka nsi na ngele ya nzadi Kongo. Kuna yandi tungaka Mbanza Kongo, mbanza ya kimfumu ya ntete.

## Ngindu ya bambuta

Mposo ya bakongo kele na bilumbu iya. Bazina ya bilumbu kele mosi ve na kati ya baluvila.

Kilumbu ya tatu kele ya santu. Kuna bau ke sala ve.
Joseph Kasa Vubu

**Joseph ** (1917–24.3.1969) vwandaka ntwadisi ya yinsi ya ntete ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi na 1960-1965. Yandi vwandaka mpe mfumu ya Kimvuka ya Bakongo (ABAKO).
Nzâdi Kôngo

**Nzâdi Kôngo** (to **[[Zaire]]**) kele nzadi ya zole na yinda ya Afrika pe ya tanu na yinda ya ntoto. (Nilo kuluta banzâdi nyonso na yinda.) Kôngo pe bâna-nzâdi na yandi ke kukula na nsadisa ya mfinda, muntu kuluta nyonso na bunene kasi Amazona ve.

Nzâdi Kôngo ke baka nkûmbu na yandi na yinsi Kôngo ya Ntotila, yina me tulama na ndâmbu ya yinwa ya nzâdi yangó.
Afelika

**Afelika** evo **Afrika** evo **Katiopa** I kontina kia kole kia ntela mpe ye ntalu ya bântu ya ntoto. Luyalumunu lua Afelika I 30 221 532 km². 996 533 200 bantu beti vwanda kuna. ina 15% ya bântu ya nza awonsono kuna beti vuanda.

## Bansi

* Afelika ya Node
** Algeria (Alzeri)
** Libia
** Maroko
** Misiri
** Sudan
** Tunisia
* Afelika ya Lumonso
** Benin 
** Burkina Faso 
** Gambia 
** Gana 
** Ginea 
** Ginea-Bisau 
** Kap Verde 
** Kodivwa 
** Liberia 
** Mali 
** Moritania
** Niger 
** Nizeria 
** Senangale 
** Sierra Leone 
** Togo
* Afelika ya Kati
** Ginea ya Ekwatelo
** Kamerun
** Ngabu
** Afelika ya Kati
** Kôngo-Balazavile
** Kôngo-Kinsasa
** Santu Tome na Prinsipe
** Tasadi
* Afelika ya Lunene
** Burundi
** Djibuti
** Eritrea
** Itiopia
** Kenya
** Rwanda
** Seychell
** Sômâlia
** Sudan ya Sudi
** Tanzania
** Uganda
* Afelika ya Sudi
** Botswana
** Komoro
** Lesotho
** Malagasi
** Malawi
** Mauritius
** Musambiki
** Namibia
** Ngola
** Repubilika ya Afelika Sudi
** Swati
** Zambia
** Zimbabwe

## Bansangu
* Nkosi Kevin I Nyerere
Ngola

**Ngola** to **Repubilika ya Ngola** kele yinsi mosi na Afrika ya Sude. Bayinsi na pene-pene ya yau kele Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi, Zambia mpe Namibia. Kizûnga ya Kabinda kele na ndilu na Repubilika ya Kôngo. Mbânza-kimfumu ya yau kele Lwanda.

Banda 1975, nsiku ya kuluta mfunu na nsiku ya Ngola kele N'kanda Luyaadilu. 

## Kinkulu

Bayinsi ya ntotila ke tulama na sika ya Ngola na ntwala. Bawu vwandaka Kakongo mpe Kabinda, Kôngo ya Ntotila na node, Ndongo mpe Matamba na katikati mpe Benguela na sude.

Ngola vwandaka koloni ya Mputuki tî kuna 1974.

## Bizûnga

# Bengo
# Bengela
# Biye
# Kabinda
# Kuando Kubango
# Kuanza Node
# Kuanza Sudi
# Kunene
# Wambu
# Wila
# Luanda
# Lunda Node
# Lunda Sudi
# Malanzi
# Musiku
# Namibe
# Wizi
# Nzâdi

## Bântu

* ovimbundu 37 %
* bambundu 25 %
* bakôngo 15 %
* balunda na batshokwe 8 %
* banyemba 6 %
* bântu ya nkaka 9 %

Kimputuki kele ndînga ya kisalu ya lêta. Bandînga ya bwala kele kisikôngo, kimbundu, ovimbundu, kitshokwe, kimbunda mpe kikwanyama.
Itiopia

**Itiopia** kele yinsi na Afelika ya Lunene. Bansi ya pembeni kele Eritrea, Djibuti, Somalia, Kenya mpe Sudan. Adis Abeba kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Itiopia.

## Bantu
* baoromo 40 %
* bamara na batigre 32 %
* basidamo 9 %
* bacankela 6 %
* basomali 6%
* bafari 4 %
* bagurage 2 %
* bantu ya nkaka 1%

## Bizunga

Itiopia kele na bizunga 9 na mbanza-kizunga zole.
# Adis Abeba (mbanza)
# Afar
# Amara
# Bicangul Gumuz
# Dire Dawa (mbanza)
# Gambela
# Harari
# Oromia
# Kizunga ya Somali
# Kizunga ya Ngele
# Tigre

* meetethiopia.com Portal that introduces and celebrates the rich history, culture and diversity of Ethiopia through the use of a repository that contains Ethiopia-related websites ranging from Arts, Society and Religion to Entertainment, Shopping and Technology
* timelessethiopia.com Ethiopia Travel and Tours
Bandinga ya kibantu

**Bandinga ya kibantu** kele kibuka mosi ya bandinga ya Nije-Kongo ya Afrika. Batubi na yandi kele babantu.

## Bangogo

Bandinga ya kibantu ke monikana.

### Numelo

## Kangogo

Bandinga ya kibantu kele na kangogo na ntwala ya ngogo.

## Lisite ya bandinga ya kibantu

* Afelika ya Kati
** kikongo
** kiluba
** kimbundu
** kimongo
** kingala
** kinyarwanda
** kirundi
** kituba
* Afelika ya Lunene
** luganda
** kinyakitara
** kinyanja
** kiswahili
* Afelika ya Sudi
** kishona
** kindebele
** kisoto
** kiswati
** kitswana
** kizulu
Afelika ya Kati

**Afelika ya Kati** kele kabu ya Afelika.

## Zinsi ya Afelika ya Kati
* Ginea ya Ekwatelo
* Kamerun
* Ngabu
* Afelika ya Kati
* Kôngo-Balazavile
* Kôngo-Kinsasa
* Santu Tome na Prinsipe
* Tasadi
* Ngola
Tasadi

**Repubilika ya Tasadi** (kialabu:تشاد , Tašaad; kifalanse: Tchad) kele nsi ya Afelika ya Kati. Bansi ya pembeni kele Libia, Sudan, Repubilika ya Afelika ya Kati, Kamerun, Nizeria mpe Nijer. Ndjamena kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Tasadi.

## Malongi ya yinsi
### Bizûnga ya Repubilika ya Tasadi
Tasadi kele na bizûnga 23:
Baluba

Baluba ikele kanda mosi ya babantu ya Afrika ya Kati. Bau ke zinga na bizunga ya Kasayi, Kasayi ya Lunene, Lulua, Katanga, Sankuru, Lomami ye Lomami ya Minani na Repubilika ya Kongo Demokratiki. Kesadilaka nsaka binga Catch Congolais, nsaka yina bokwenda bague ya nsaka mpi kubula lukwikilu ya Vudu mpi nani kubela nsaka kutelama misopo kuzenga. Baluba ya ndambu kukwenda kisika ya nkaka na Kinsasa sambu kuzinga ya mbote kuluta.

* Kyoto kya Bana ba Mbidi - Site de la culture Luba
Babantu

**Babantu** (**bantu ya kibantu**) kele kanda mosi ya Afelika. Kisina ya babantu vanda na pene-pene ya Biafara. Bau me kwendaka na sudi ye lunene tuka -2000 ti 1700.

## Makanda ya kibantu

### Afelika ya Kati

* bambundu
* bakongo
* baluba
* bambundu
* bankundu
* bangala
* banyarwanda na barundi
** bahutu
** batutsi
* bateke
* bayaka
* bayansi

### Afelika ya Lunene

* baganda
* baswahili

### Afelika ya Sudi

* bacona
* baherero
* bandebele
* basoto
** bapedi
** barotse
** batswana
* banguni
** baswati
** baxhosa
** bazulu
* bavenda
Dingala

**Kingala** (to **lingala** to **dingala**) kele ndinga ya bantu ya Kongo-Kinsasa mpe ya Kongo-Braza. Na kisina yandi vandaka ndinga ya bangala mpe ya babangi, kansi ntangu yai yandi kele ndinga ya makabu ya node ya Kongo-Kinsasa mpe ya Kongo-Braza.

## Bisono

### Bisono-nkunga

### Bisono-kibala

## Bandonga ya ngogo
Kuilu (Repubilika ya Kongo)

**Kuilu** (kifalanse: *Kouilou*) kele kizunga mosi ya Repubilika ya Kongo. Yau ke vanda na simu ya kalunga. Kuilu kele na ndilu na kizunga Niari. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Kuilu kele Pointe-Noire.

## Bantu
Makanda tatu ya nene ke zingilaka na Kuilu: bavili, bayombe na balumbu. Bavili ke tubaka kivili, bayombe ke tubaka kiyombe ná balumbu ke tubaka kilumbu, kansi bantu nionso mpi ke tubaka kituba, ndinga ya kuvukana.

## Bandambu
* Kakamueka
* Madingo-Kaye
* Mvuti
* Pointe-Noire
Kwilu

* Kuilu: kizunga ya Kongo-Brazzaville (mbanza ya kimfumu Pointe-Noire)
* Kwilu: kizunga ya Kongo-Kinsasa (mbanza ya kimfumu Kikwit)
* Kuilu-Niari: nzadi na Repubilika ya Kongo
* Kwilu: nzadi ya Kongo-Kinsasa
Nsangu ya mbote

**Nsangu ya mbote** ikele nkenda ya luzingu ya Yesu.

Masonama ya santu vanda na nsangu ya mbote iya:

*Nsangu ya mbote ya Matay (kifalanse: *Matthieu*)
*Nsangu ya mbote ya Marko (*Marc*)
*Nsangu ya mbote ya Luka (*Luc*)
*Nsangu ya mbote ya Yohana (*Jean*)

Nsangu ya mbote ya nkaka kele:

*Nsangu ya mbote ya Toma (*Thomas*)
*Nsangu ya mbote ya Filipe (*Philip*)
*Nsangu ya mbote ya Yahuda (*Judas*)
*Nsangu ya mbote ya Yakobu (*Jacques*)
*Nsangu ya mbote ya Mari ya Magdala (*Marie-Madeleine*)
Lukwikilu

Lukwikilu ya nene kele:

# kiyesu 2 140 000 000
#* dibundu ya Kimbangu 3 000 000
# kisilamu 1 500 000 000
# lukwikilu ya kukonda 1 100 000 000
# kihindu 1 000 000 000
# lukwikilu ya Cina 394 000 000
# kibuda 376 000 000
# lukwikilu ya bambuta 300 000 000
# lukwikilu ya bambuta ya Afrika 100 000 000
#* kinkisi
#* vodu 10 000 000
#* lukumi (santeria) 5 000 000
# kisikhi 23 000 000
# kimpeve 15 000 000
# kiyuda 15 000 000
# kimormoni 12 000 000
# kibaha 7 000 000
# bambangi ya Yehowa 6 700 000
# kidjaini 4 200 000
# kicinto 4 000 000
# kaudai 4 000 000
# kizartosti 2 600 000
# falundafa > 2 000 000
# tendikyo 2 000 000
# kimpani 1 000 000
# kitafari 600 000

## Lukwikilu na Kongo
Mabundu ya Kongo kele:

* Kiyesu
** Dibundu ya Katolika
** Dibundu ya Misioni
** Dibundu ya Kimbangu
** Dibundu ya Yesu ya Kyeleka
* Kisilamu
* kinkisi (lukwikilu ya bambuta)
Vodu

Vodu ikele lukwikilu ya Afrika (Benin, Gana, Nigeria, Togo) pe ya Karibe (Ayiti, Kuba, Repubilika ya Dominika, USA). Lukwikilu yayi kele na bikalulu ya lukwikilu ya bambuta ya bakongo, muntu bampika ya Kongo me nata.ini yah maka hang. Puta
Kisilamu

**Kisilamu** (kilabu: الإسلام; *al-islaam*) kele lukwikilu ya nene mingi. Ngogo ya mukwikili ya kisilamu kele **musilamu** (kilabu: مسلم; *muslim*) to **muzuluma** (kifalanse: *musulman*).

Kisilamu me butuka na Arabia na mvu-nkama ya nsambwadi, nga basilamu ya kisina vanda balabu ye badawi. Bubu yayi basilamu mingi kele bankaka na balabu: baswahili, bangwana, bahausa, baturki, bafarsi, bapaki, badjawa ye bantu ya nkaka.

Muhamadi vanda ngunza ya kisilamu. Nzambi me tubaka na yandi ye yandi me tubaka na bantu. Nlandi mosi me sonika ngogo ya Muhamad na Korani, muntu kele mukanda ya santu ya kisilamu.

Balukwikilu ya kisina ya kisilamu kele:

# lukwikilu na Nzambi
# lukwikilu na bawanzi
# lukwikilu na mikanda ya Nzambi
# lukwikilu na bangunza
# lukwikilu na mbese
Ndînga

**Ndînga** kele mutîndu ya kutuba mâmbu mpe nsangu na muntu na muntu. Mukânda yayi sonikama na ndînga ya kikôngo.

## Bandînga ya nene mîngi

## Bandînga ya nene ya Afrika
Tala mpi bandinga ya Afrika

## Bandînga ya kusala ya muntu
* afrihili
* esperanto
* pandunia
Sina

**Sina** (kitsunkwo: 中国, pinyin: Zhōngguó, API: /tʂuŋkwo/) kele nsi na Azia.

Sina kele na kanda 56. Kanda ya mosi kele Bahani.

## Bizunga
Bambangi ya Yehowa

**Bambangi ya Yehowa** ya ntangu na beto kuyantikaka na 1870. Na luyantiku, bo vandaka kubinga bo nde Balongoki ya Biblia. Kansi na 1931, bo bakaka zina ya Masonuku ya Bambangi ya Yehowa. Na luyantiku bo vandaka fyoti, kansi organizasio meyelaka mpi yo mekumaka ti bamilio ya Bambangi, yina kekudipesa na kusala kisalu ya kusamuna na bansi kuluta 240.

Ntu-mbanza ya inza ya mvimba ya Bambangi ya Yehowa kele na New York, kisika kezingaka Nto-kimvuka, kimvuka ya nene ya bankuluntu yina kele na eksiperiansi yina kekengilaka dibundu ya inza ya mvimba. Kele mpi ti bafiliale kuluta nkama mosi na kati ya inza. Na bisika yango, bantu ya luzolo ya mbote kepesaka maboko na kunyema mpi kutinda mikanda yina ketendulaka Biblia. Lutwadisu mpi kepesamaka sambu na kubongisa kisalu ya kusamuna.


Evangelização.jpg|Jehovah's Witnesses preaching house to house in Sofia, Bulgaria.
Jehova witnesses in Lvov.jpg|Jehovah's Witnesses preaching in the steet in Lviv, Ukraine.
Reunião em Salão do Reino.jpg|Christian Meeting in Kingdom Hall of Jehovah's Witnesses.
EstudoBH.jpg|Jehovah's witnesses help people to understand the bible
Estudo.jpg|Personal bible study
Assembleatdg2009.jpg|Conventions of Jehovah's Witnesses
Centrum Kongresowe Sosnowiec.jpg|Conventions of Jehovah's Witnesses


## Weblinks
* Makaya-neti ya Bambangi ya Yehowa (Kikongo - R. d. du Congo)
* Makaya-neti ya Bambangi ya Yehowa (Kikongo - Angola)
* Bambangi ya Yehova (Kikongo ya leta)
Dibûndu ya Kimbangu

**Dibûndu ya Kimbangu** kele dimpanda ya kiyesu ya kusalaka tâta Simoni Kimbangu ya Nkamba. Dibûndu yayi ke pimisa ngolo, kinganga, kindoki, kabondo, tumbaku mpe makinu.

## Linki

*Site ya Dibundu ya Kimbangu
Simoni Kimbangu

**Simoni Kimbangu** vwandaka mfumu ya lukwikilu na Kôngo. Yandi butukaka na 12.9.1887 na Nkamba, pène-pène ya Mbânza-Ngungu, mpe yandi kufwaka na 12.10.1954 na Lubumbasi.

Simoni Kimbangu kele muntu ya mfunu na Dibûndu ya Kimbangu. Bantu ya dibûndu yayi ke na kubanza ti Simoni Kimbangu kele kisadisi, yina Yesu kanikaka na kibuku ya 14 ya Nsângu ya Mbote ya Za.
Yesu

**Yesu** (katuka -5 tî 33) vwandaka mulongi na ngunza ya bayuda.

Yesu kele muntu ya mfunu na lukwikilu mîngi. Na kimâni, kisilamu ye kibaha yandi kele ngunza mosi. Na kiyesu yandi kele *Yesu Klisto*: masiya na nzâmbi na nitu ya muntu.

## Nkûmbu

Nkûmbu ya Yesu vwandaka *Yeshua* (ישו) na kiarame. Yawu vwandaka mpila ya nkufi ya kihebru *Yehoshua* (יהושע). Na kihelada (yina vwandaka ndînga ya masono ya Ngwisani ya Yimpa), nkûmbu ya Yesu vwandaka *Iesous* (Ιησους), mpe na kilatini *Iesus*.

## Yesu na Bansângu ya Mbote

### Mbutukilu

Na bansângu ya Mbote ni Mariya vwandaka mâma ya Yesu. Nsângu ya Mbote ya Make ke na kutuba ve nkûmbu ya tâta ya yandi. Bansângu ya Mbote ya Matayi, Luke na Za ke na zabisa ti Yosefi kele tâta ya Yesu. Kasi Bansângu ya Mbote ya Matayi na Luke ke na kutuba ti Mariya vwandaka mwénsé, mpe yandi me kuma na kivumu na lulêndo ya Mpêve ya Lôngo.

Yesu butukaka na Betelemi, bwala ya fyoti na kizûnga ya Yudea, ntângu Erode vwandaka ntinu.
Karibe

**Karibe** kele ndambu pe kalunga na Amerika-Kati.

]

Bansi ya Karibe kele:
* Antile ya Nedelande
* Ayiti
* Dominika
* Kuba
* Jamaika
* Puerto Riko
* Repubilika ya Dominika
* Guadelupe
Mubu

# Nilo (6 690 km)
# Amazona (6 452 km)
# Chang Jiang (6 380 km)
# Misisipi-Mizuri (6 270 km)
# Ob-Irtysh (5 570 km)
# Yenisey-Angara (5 550 km)
# Huang He (5 464 km)
# Amur (4 410 km)
# Kongo (4 380 km to 4 670 km)
# Lena (4 260 km)
Nilo

**Nilo** kele nzadi ya ntete na nda ya Afrika pe ya ntoto. Nda na yandi kele 6 650 km. Nilo ke kukula na nsadisa ya Misiri, Sudan, Itiopia, Uganda, Kongo-Kinsasa, Kenya pe Tanzania.
Ntoto

**Ntoto** (kidimbu ya mweta: ) kele mweta ya tatu tuka Ntangu.

Bayinsi:

* Afelika
* Mputu
* Amelika
* Australia
* Azia
Mbânza Kôngo

**Mbânza Kôngo** kele mbânza-kimfumu ya kizûnga Nzâdi ya Ngola. Yau kele mbânza ya kuluta nyonso na nkulu mpe mbânza tatu na bunene ya Ngola ya node. Yau ke tulama na zulu ya môngo km 300 na sudi ya nzâdi Kôngo.

Mbânza Kôngo kele kisika ya Difwa ya yinza ya UNESCO.

Nzila tuka Mbânza Kôngo tî Wizi (Uíge) kele km 314 mpe tî Lwanda (mbânza-kimfumu ya Ngola) km 481.

## Kinkulu

Ntinu ya ntete ya Kôngo ya Ntotila, Nimi ya Lukeni, tumisaka bantu na kutûnga mbânza na simu ya nzâdi Lwezi na mvula 1380. Basansala vwandaka dikânda ya ntene, yina zingaka na Mbânza Kôngo. Na ntângu ya bamputuki kwizaka na bayinsi ya nzâdi Kôngo na bamvula ya 1480, Mbânza Kôngo vwandaka bwala nene. Yau vwandaka nene mutîndu mosi na babwala ya Mputu. Mpe na mvula ya 1600, yau vwandaka na bantu 100.000. Yau vwandaka mbânza-kimfumu ya Kôngo ya Ntotila tî kuna mvula 1665, ntângu Mputuki nungaka Kôngo ya Ntotila. Bamputuki bokilaka bwala yai *São Salvador* tuka 1570 tî 1975.

Yinti ya nene mîngi ke mena na kati ya Mbânza Kôngo. Nkûmbu ya yau kele Yinti ya Mênga. Bantu zonzaka ti kana muntu kuvwanda na kivudi ya yinti yai, yau kubasisa mênga.

Kuna Mbânza Kôngo tûngamaka yinzo ya Nzâmbi ya ntete ya Dibundu ya santu Katolika. Nkûmbu ya yau Kulumbimbi.

## Balutadilu na Mbânza Kôngo

* Kulumbimbi
* Muzé ya bantinu ya Kôngo
Bumpika

**Mpika** kele muntu ya kukonda nswa ya muntu pe ya bansiku. Bantu ya nkaka ke zonza yandi bonso kima ya bau me sumba to me kanga.

## Bampika ya bakongo

Bampika ya bakongo me kwendama na Karibe (Ayiti, Brazilia, Jamaika, Kuba pe Repubilika ya Dominika) pe na USA (bizunga ya Florida pe Georgia).

Kibuka ya nene ya bampika vandaka bakongo. Na mbandu, bampika ya Kuba vandaka:
* 400 000 babantu (nkutu bakongo pe bambundu)
* 275 000 bayoruba 
* 240 000 baigbo, baibibio pe baidjo
* 200 000 baewe pe bafon
* 185 000 bantu ya nkaka

Bampika me nata ngindu ya bawu na kontina ya mpa. Bankumbu ya lukwikilu to kisambu ya bakongo kele kipalo to kimbisa na Kuba, kimbanda na Brazilia pe kumina na Jamaika.
Goma

**Goma** kele mbanza ya kimfumu ya Kivu ya Node, kizunga mosi ya Repubilika ya Kongo Demokratiki. Goma ke tulama na pene-pene ya dizanga Kivu. 78&nbsp;000 bantu ke bika kuna.
Dibundu ya Kieleka ya Yesu

**Dibundu ya Kieleka ya Yesu** kele dimpanda mosi ya kiyesu. Yau me tungama na Beijing, Sina na 1917. Dibundu yai kele na muntu 1 500 000 ya lukwikilu na kontina sambanu. Dibundu yai ke boka nsangu ya bumosi ya Nzambi na sika ya butatu ya Nzambi. Dibundu ya Kieleka ya Yesu me kota na Kongo-Kinsasa na 2004.
Kiyombe

**Kiyombe** kele ndinga na kibuka ya kikongo. Bandinga ya bwala ya kiyombe kele kiyombe, kivili pe kifyoti.
Mbanza-Ngungu

**Mbânza-Ngungu** kele mbânza na Kôngo ya Kati. Yawu kele na bantu 100 000. Nzila ya masîni tuka Matadi ti Kinsasa ke tobolaka Mbanza-Ngungu.

*Université Kongo
Banyarwanda

**Banyarwanda** kele bana ya Rwanda: bahutu, batutsi ye batwa. Nkumbu ya banyarwanda ya Kongo-Kinsasa kele banyamulenge, muntu kele batutsi. Banyarwanda ke tuba kinyarwanda to kirundi, bantu kele ndinga mosi na pene-pene.
Kidondo

**Kidondo** kele ndinga mosi ya kikongo. Yandi tulama na kizunga ya Bwenza na ndambu ya Madingu na Repubilika ya Kongo.
Kilâdi

**Kilâdi** to **kilâri** kele ndînga mosi ya kikôngo. Yawu tulama na kizûnga ya Pool mpe na Barazavili na Repubilika ya Kôngo.
Nizeria

**Nizeria** to **Nigeria** kele nsi ya nene na Afelika ya Lumonso. Yandi kele na bantu ya kuluta bansi ya nkaka ya Afelika. Bansi ya pembeni kele Benin, Tasadi, Kamerun ye Nize. Bambanza ya nene ya Nizeria kele Abuja, Lagos, Ibadan, Enugu, Kano, Owere, Sokoto ye Benin.

## Bantu

* bahausa ná bafula 29 %
* bayoruba 21 %
* baigbo 18 %
* baidjo 10 %
* bakanuri 4 %
* bantu ya nkaka 18 %

## Bizunga

Nizeria kele na bizunga 36 ná ndambu mosi. Bizunga kele: Abia, Adamawa, Kwa Ibo, Anambra, Bauchi, Bayelsa, Benwe, Borno, Cross River, Delta, Ebonyi, Ẹdo, Ekiti, Enụgụ, Gombe, Imo, Jigawa, Kaduna, Kano, Katsina, Kebbi, Kogi, Kuwara, Lagos, Nassarawa, Niger, Ogun, Ondo, Ọsun, Ọyọ, Plateau, Rivers, Sokoto, Taraba, Yobe, Zamfara ye ndambu ya Abuja.

## Malongi ya ntoto

Banzadi Kuwara (to *Niger*) ye Benwe ke sabuka Nizeria.
Kiyesu

**Kiyesu** to **Kikristu** to **Kikilistu** to **Kikristo** kele lukwikilu ya nzambi mosi, muntu ke tuba nsangu ya mbote ya Yesu.

Biblia kele mukanda ya santu ya kiyesu.
Rwanda

**Rwanda** kele yinsi na Afelika ya Kati. Bansi ya pembeni kele Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi, Uganda, Tanzania mpe Burundi. Kigali kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Rwanda.
Bidimbu ya Repubilika ya Kongo Demokratiki

**Bidimbu ya [[Repubilika ya Kongo Demokratiki]]** kele ntu ya ngo yina me zungadala na ndambu ya diboko ya nkento pe ya bakala na dinu ya nzau, pe na dikongo. Bidimbu yonso yina ke tetama na zulu ya dibanga.
Kibaha

**Kibaha** kele lukwikilu me salama ya Baha'u'llah. Malongi ya lukwikilu ya kibaha ke relesa bumosi tatu: bumosi ya nzambi, bumosi ya lukwikilu ye bumosi ya buntu.

Baha'u'llah me simba nde mono kele ngunza ya nsuka na ndingie ya bangunza (Zaratustra, Krisna, Mose, Buda, Yesu ye Muhammad).

## Kisambu ya fioti ya Kibaha

:Munu ikele mbangi, e Nzambi ya munu, na larambi nde: nge gangaka munu, samu na kuzaba nge na kupesa nge lukumu, sesepi yayi, munu ke ndima bufioti ya munu ye bunene ya nge, bunsukami ya munu ye bumvuama na nge. Na ntuala ya nge, Nzambi ya nkaka ikele ve, ya ke gulusaka na bigonsa, yina ya ke zingaka na ngolo ya yandi mosi messi.
Nzau

**Nzau** to **nzoko** kele nyama ya mabele luta nene, yina ke vandaka na zulu ya ntoto. Mitindu tatu ya banzau kele: nzau ya Azia, nzau ya mfinda na nzau ya nseke.

Nzau luta nene vuandaka na Ngola na mvula 1975. Nzau yina mekaka kilo kumi na zole mafunda.
Kikwit

**Kikwit** kele mbânza-kimfumu ya kizûnga ya Kwilu na Repubilika ya Kôngo Demokratiki. Yau kele na simu ya nzâdi Kwilu. Nzila ya 1 ya yinsi kânga Kikwit na Kinsasa na ndâmbu ya wesete mpe na Tshikapa na ndâmbu ya esete.

## Bâsi

Ntalu ya bankwa ya Kikwit me kula malu-malu katuka 1960, kimpwanza ya RKD.

* 1943: 3 675
* 1950: 8 588
* 1970: 100 000
* 1984: 149 300
* 2004: 294 210
* 2012: 397 737

## Bandambu

Kikwit kele na bakomune iya mpe bamfinama 19  :
Kizûnga Kwango

**Kwango** kele kizûnga mosi ya Repubilika ya Kôngo Demokratiki. Mbânza ya kimfumu na yau kele Kenge.

## Bêsi

Bêsi ya Kwango kele bapelende, basuku mpe bayaka.
Biblia

**Biblia** to **Mukanda ya Nzambi** kele mukanda ya santu ya kiyesu. Yandi kele na masonama ya santu ya kiyesu.

## Mikanda ya Biblia
Biblia kele na bandambu zole ya nene. Ya ntete kele Kuwakana ya ntama ya Mfumu Nzambi wakanaka na bantu ya yandi. Ya zole kele Kuwakana ya mpa. Bo sonikaka yo ntete na bandinga yai zole: Kiebreo na Kigelesi.

### Kuwakana ya ntama
* Mikanda ya Mose
* #Kuyantika
* #Kubasika
* #Levi
* #Kutanga
* #Kulonga
* Mukanda ya Yozue
* Mukanda ya bafundisi (Mukanda ya bazuzi)
* Mukanda ya Ruti
* Mukanda ya ntete ya Samuele
* Mukanda ya zole ya Samuele
* Mukanda ya ntete ya bantotila
* Mukanda ya zole ya bantotila
* Mukanda ya ntete ya bansangu
* Mukanda ya zole ya bansangu
* Mukanda ya Esdrasi
* Mukanda ya Nehemia
* Mukanda ya Estere
* Mukanda ya Yobi
* Mukanda ya bingana
* Mukanda ya longi
* Mukanda ya kuluta kitoko
* Mukanda ya Yezaya
* Mukanda ya Yeremia
* Mukanda ya Mawa
* Mukanda ya Ezekiele
* Mukanda ya Daniele
* Mukanda ya Ozea
* Mukanda ya Yoele
* Mukanda ya Amosi
* Mukanda ya Abdiasi
* Mukanda ya Yonasi
* Mukanda ya Mise
* Mukanda ya Nahumi
* Mukanda ya Habakuki
* Mukanda ya Sofonia
* Mukanda ya Agai
* Mukanda ya Zakaria
* Mukanda ya Malaki

### Kuwakana ya mpa
* bansangu ya mbote
** Nsangu ya mbote ya Matayo
** Nsangu ya mbote ya Marko
** Nsangu ya mbote ya Luka
** Nsangu ya mbote ya Yoane
* Bisalu ya bantumwa 
* mikanda ya Paulo
** Roma
** 1 Korinto 
** 2 Korinto 
** Galatia 
** Filipia
** Filemo
** 1 Tesalonika
** 2 Tesalonika
** Efezo 
** Kolosi
* mikanda ya ngungudi
** 1 Timoteo 
** 2 Timoteo 
** Tito
** Bahebru 
* mikanda ya nkaka
** Mukanda ya Yakobo
** Mukanda ya ntete ya Petelo (Piere)
** Mukanda ya zole ya Petelo 
** Mukanda ya ntete ya Yoane
** Mukanda ya zole ya Yoane
** Mukanda ya tatu ya Yoane
** Mukanda ya Yude
* Kusonga 

## Ntendula ya Biblia na Kituba
*Société Biblique du Zaïre* ya Kongo-Kinsasa tendulaka Biblia muvimba na Kituba 1934-1990. *Alliance Biblique du Congo* tendulaka Kuwakana ya Mpa na 2006.
Kwilu (Kikwit)

**Kwilu** kele kizûnga ya Repubilika ya Kôngo Demokratiki (Kongo-Kinsasa). Mbânza ya kimfumu na yau kele Bandundu. Mbânza kuluta nene na yau kele Kikwit. Bambânza ya nkaka kele Bulungu, Idiofa mpe Masi-Manimba.

## Bêsi

Bêsi ya Kwilu kele bambala, bambunda, bateke mpe bayansi.
Ndjamena

**Ndjamena** (kiarabi Nidjāmīnā نجامينا) kele mbanza-ntu ya Tasadi. Yo kele na bantu 721 000 (2005).
Ndindi

**Ndindi** to **Pwente-Nwale** (to **Pointe-Noire**, nkûmbu ya kifalanse) kele mbânza ya kimfumu ya Repubilika ya Kôngo. Yawu kele dibungu ya nene mpe mbânza-kimfumu ya lusansu ya Repubilika ya Kôngo.

Nkûmbu ya kisina ya kimputulukesi ya kisika ya Pwente-Nwale vwandaka **Ponta Negra**. Bubu yayi bâwu ke bokila yawu **Ponton la Belle** (bwala ya kitoko). Ndindi vwandaka nkûmbu ya mwa bwala ya bavili, yina me kuma mbânza ya nene na manima ya kukolonisa.

Ndindi ke vwanda km 150 na node ya yinwa ya nzadi Kôngo.

## Kilimá

Kilimá ya Ndindi kele kilimá ya nséké. Kilimá kele ya tîya na bilumbu (katuka 21,4° na ngônda sambwadi tî 26,8° na ngônda ya tatu). Kilimá kele madidi ve na bampimpa (22° tî 26°).

## Kinkulu

Kilumbu ya 13, ngônda ya 7, mvula ya 1914, lukanu ya Pierre Savorgnan de Brazza ti ku-*relier* mubu *Atlantique* ná dizanga ya Malebo, yawu me salama ya lukanu ya Assemblee ya Falanse, yina me autorisa kutunga nzila ya lukalu Kôngo-Mubu (kifalanse: *Chemin de Fer Congo-Océan*, CFCO).

Na mvula ya 1921 kisalu ya kutunga nzila ya lukalu bàndaka. Kifulu ya Pwente-Nwale vwandaka baze ya simu ya kisalu yayi. Bawu bàndaka mpe kutunga dibungu.

Na mvula ya 1922 bula matadi me sala Pwente-Nwale *terminus* ya nzila ya lukalu yangó, ná yawu me sala mbânza ya Pwente-Nwale na mbàla mosi.

## Bantu

Pwente-Nwale kele mbânza nene, kasi Balazavile kele nene mîngi. Bantu ya mbuta kele bavili, bayombe na bakôngo ya nkaka. Kituba kele ndînga ya kuluta mfunu ya Pwente-Nwale.

Kukula ya kiteso ya bantu ya Pwente-Nwale:

* 1928: 3000
* 1973: 153 000
* 1980: 195 000
* 1984: 294 200
* 1996: 455 100
* 2001: 726 000
* 2007: 715 334

## Bandâmbu ya mbânza

# Lumumba
# Mvumvu 
# Tietie
# Lwanzili

Ndâmbu ya yimpa

* Syafumu
* Môngo Kamba
* Ngoyo

## Références


## Bizizi


File:Pointe-Noire Beach.jpg|Simu ya mubu.
File:Pointe-Noire Railway Station.jpg|Gale ya CFCO na Pwente-Nwale.
File:Pointe-Noire Public Transport.jpg|Fula-fula na Ndindi.


* Google maps
Kizûnga Wizi

Wize (kimputulukesi: Uíge) kele kizunga mosi ya Angola.

Bandanmbu ya Wize kena:
* Bembe
* Bwenga
* Bungu
* Damba
* Kangola
* Kimbele
* Makela ya Nzombo
* Mbwila
* Milunga
* Mukaba
* Ngazi (Negage)
* Puri
* Songo
* Wizi
Kizûnga Nzâdi

**Nzâdi** (kimputulukesi: *Zaire*) kele kizûnga mosi ya bizûnga 18 ya Ngola. Mbânza Kôngo kele mbânza ya kimfumu ya bulamatadi ya kizûnga yayi. Mbânza Soyo kele mbânza ya kimfumu ya lusansu. Bambânza ya nkaka kele Nzeto na simu ya mubu, Noki na ndilu ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi na pene-pene ya Matadi, na Tomboko na kati ya kizûnga yayi.

## Bandâmbu

Kizûnga Nzâdi ke natana minisipio (kimputulukesi: *municipios*) tânu:

*Kuimba
*Mbânza Kôngo
*Noki
*Soyo
*Tomboko

## Bisalu ya Nzâdi

* kutobola petolo (mafuta ya yinsi)
* kuloba bambizi
* kubundula mandioko, mananasi, kafé, makâzu, lôso ná banguba
Bengo

**Bengo** kele kizunga mosi ya Angola, na node ya nsi. Mbanza-ntu ya kizunga kele Kasito, na komina ya Dande. 

Bakomina ya Bengo kele:
* Dande
* Ikolo
* Mbizi (Ambriz)
* Musima
* Nambwangongo
* Kisama
Pointe-Noire (bisongidila)

Pointe-Noire kele zina ya:
*Pointe-Noire, mbanza luta nene na Repubilika ya Kongo
*Pwent Nwa, mbanza na Gwadlup (Guadeloupe)
Kabinda (kizunga)

**Kabinda** kele kizunga mosi ya Ngola. Bantu 300 000 ke vanda kuna.

Kizunga Kabinda kele na bakomina iya: Belize, Tsiowa, Landana na Mbuku-Nzau. Bantu ya Kabinda kele bantu ya makanda ya kulanda: balinzi, basundi, bavili, bawoyo na bayombe.
Mboma

**Mboma** evo **Boma** I mbânza ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi. Yawu vwandaka mbânza-kimfumu ya Kôngo dia Belezi tuka 1886 nate ye 1929.

Ina Mboma dibungu dia nzadi Kôngo mpe nzila kua lukalu luaTshela. Yawu yena natisaka ya yinti, mankondo, kawukawu, muamba ye bîma biadiba.

## Kinkulu

Mboma i zandu ya bakulu mingi. Ntete bawu sonikaka ye mâmbu ye yawu na bamvula nkama ya 17.

Na kisina Mboma vwandaka mbânza ya bamboma. Ntinu ya bamboma, Mani Mboma, wa fidisa mbôngo kua Kôngo dia ntotila, kasi mpila ya nkaka yandi vwandanga ntinu ya kimpwanza. Laszló Magyar mono wa tela nsangu yayi, ntângu yandi wa vwanda mu Mboma ya mvula mu 1848.

1886 Mboma wa kitula mbânza ya kimfumu kia zôle za Kôngo dia Belezi ku  manima kia Vivi, yina bwala bia fyoti fya pène-pène pia Matadi.

Buabu Mboma I mbânza ya tuvila tîngi.

## Bêsi

* Komine kia Kabondo: 61.456
* Komine kia Kalamu: 90.376
* Komine kia Nzadi: 21.690
* nsi ya Mwanda: 187.982
Bandundu

**Bandundu** kele mbanza ya Kongo-Kinsasa. Yo vanda mbanza-mfumu ya kizunga ya Bandundu. Bandundu kele na bantu 273 170. 40% ya bantu kele bakento, 39% kele babakala, na 21% kele matoko (na nsi ya mvula 18).

## Mazita

* Ville de Bandundu
Wiji

**Wizi** (kimputulukesi: *Uíge* to *Uíje*) kele mbanza ya kimfumu ya Wizi (kizunga) ya Ngola. Zina ya koloni ya yau vwandaka **Carmona**.
Tsiowa

**Kiowa** (zina ya kiwoyo na kiyombe) to **Tsiowa** (zina ya kivili) kele mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Kabinda ya Ngola. Yau kele mpe mbanza ya kimfumu ya Repubilika ya Kabinda, yina kele na kimpwanza ve.

Kiowa kele na simu ya kalunga. Yau kele kisika ya mfunu ya kisalu ya mafuta.
Université Kongo

**Université Kongo** kele lukolo ya kizabu ya kingenga na Mbanza-Ngungu, Kisantu ye Mbanza-Luvaka.

Université Kongo ke pesa baleso ya
* malongi ya mpatu ye bilanga
* malongi ya mbazi ya nkanu
* malongi ya kimbuki
* malongi ya kinzenye
* malongi ya lusalu ye bunkita

c'est une université privé de la province du bas-congo  en République démocratique du congo, dont le siège administratif se trouve à Mbanza-Ngungu.

Cédric M. Kua-Nzambi Shékipayah est actuellement l'agent de la dite institution est attaché au web center (cybercafé) de l'université.

Site ya Université Kongo
Bundu ya Kongo

**Bundu ya Kongo** go **Bundu dia Kongo** kele kimvuka ya politiki ya bakongo, yina ke salaka na Kongo ya Kati. Yau zola nde Kongo ya Kati ke kitula nsi ya kimpuanza tuka Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Yau ke zola kuganga diaka Kongo ya Ntotila, yina me yalumuka bandambu ya Ngola, RKD, Kabinda, Repubilika ya Kongo ye Ngabu. Mfumu ya Bundu ya Kongo kele Ne Muanda Nsemi.

Balandi ya Bundu ya Kongo me tula ngolo na bantinu ya ntama Mobutu Sese Seko na Laurent-Désiré Kabila.

Na 22.7.2002 balandi ya Bundu ya Kongo me sala *manifestation*. Bapolisi me bula bau ye me kufua bantu 14. Bantu ya leta me funda mfumu ya Bundu ya Kongo, Muanda Nsemi, sambu na *manifestation*.

Na balunuanu ya balandi ya Bundu ya Kongo ye basoda na 31.1.-1.2.2007 bantu 16 (soda mosi ye balandi 15) me kufua na Matadi na kartie ya Buima, bantu 37 (balandi 29) na Muanda, bantu 26 na Mboma ye bantu 8 na Songololo. Yau vanda lunuanu luta nene ya Bundu ya Kongo.

## Mazita

* Makaya ya Bundu ya Kongo (na kikongo ye kifwalansa)
Bankundu

**Bankundu** kele kanda ya babantu ya Repubilika ya Kongo Demokratiki. Bau ke zinga na bizunga ya
Mayi-Ndombe, Ekwatelo, Tshuapa ye Mongala.
Ngabu

**Repubilika ya Ngabu** kele leta na Afelika ya Kati. Bansi ya pembeni kele Repubilika ya Kongo, Kamerun mpe Ginea ya Ekwatelo. Libreville kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Ngabu.

## Bantu

Bangabu yonso fyoti kele babantu. Bavili (muntu kele kanda mosi ya bakongo) ke vuanda na kizunga ya Nyanga, na sudi ya Ngabu.

* babeti (fang)
* bamwene
* bandjabi
* esira
* bapunu
* okande
* bavili
* bavungu

## Bizunga
# Estuaire (Libreville)
# Haut-Ogowe (Masuku)
# Moyen-Ogowe (Lambarene)
# Ngunye (Mwila)
# Nyanga (Tshibanga)
# Ogowe-Ivindo (Makoku)
# Ogowe-Lolo (Kulamutu)
# Ogowe ya Kalunga (Port-Gentil)
# Woleu-Ntem (Oyem)
Bambundu

**Bambundu** kele kanda ya mfunu na Angola. Mbanza-mfumu ya Angola, Lwanda, ke tulama na ndambu ya bambundu. Bansi ya nkulu ya bambundu vanda Ndongo ye Matamba.
Senangale

**Senangale** kele leta ya Afelika ya Lumonso. Bansi ya pembeni kele Moritania, Mali, Ginea mpe Ginea-Bisau. Dakar kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Senangale.

## Bantu

* bawolof 40%
* bafula 24%
* baserere 15 %
* badyola 4%
* bamandinka 3%
* bantu ya nkaka 24%
Kizulu

**Kizulu** kele ndinga ya nene ya kibantu. Yo kele ndinga ya Repubilika ya Afelika Sudi. Yo kele na batubi 10 677 305. Batubi ya kizulu ke vuanda na bizunga ya Kwazulu, Mpumalanga ye Gauteng.
Kabinda

**Kabinda** kele zina ya:
* Kabinda, mbanza ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi
* Tsiowa, mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Kabinda to Repubilika ya Kabinda
* Kabinda, kizunga ya Ngola
* Repubilika ya Kabinda
Zambia

**Zambia** kele leta ya Afelika ya Sudi. Bansi ya pembeni kele Repubilika ya Kongo ya Dimokasali, Tanzania, Malawi, Musambiki, Zimbabwe, Namibia mpe Ngola. Lusaka kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Zambia.

## Bantu

* babemba
* banyanza
* batonga
* balunda
* baluvale
* kawonde
* bankoya

Bandinga ya mfunu kele kibemba ye kinyanza, muntu kele ndinga ya ntete ya Malawi.
Tanzania

**Tanzania** kele leta ya Afelika ya Lunene. Bansi ya pembeni kele Kenya ye Uganda na node, Rwanda, Burundi ye Kongo-Kinsasa na lumonsi, Zambia, Malawi ye Mozambike na sudi. Dodoma kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Tanzania.

## Dilongi ya nsi
Ndambu ya node kele na bamongo mingi. Mazanga Ukerewe ye Tanganyika ke vwanda na node ye lumonso. Tanzania ya kati kele nseke. Mukidi ya kalunga kele ya tiya, ya madidi. Bisanga ya nene Unguja, Pembe ye Mafia ke vwanda pene-pene na mukidi.
Dodoma

**Dodoma** kele ntu-mbanza ya Tanzania. Yo ke vuanda kilometa 486 na lumonso ya Daressalam, muntu vanda ntu-mbanza ya nkulu ya Tanzania.
Kilabu

**Kilabu** kele ndinga ya Kisemitiki. Yo kele ndinga ya iya to ya tanu na numelo ya batubi na ntoto ya mvimba. Yo ke tubamaka na bansi ya balabu nkutu.

## Mitindu
Mitindu ya kilabu ni zole : kilabu ya nkanda to ya leta nà kilabu ya batu .

**Kilabu ya bwala **
Kele kilabu ketubamaka nà kati ya Bayinsi ya balabu, i mekatukaka nà kilabu ya Isilamu mpé ketambulaka nà balabu fwana dinga ya mama .

**Kilabu ya nkanda **
Kele kilabu ya kolanu mpé kilabu ya nkulu, i longamaka nà kati ya kelasi mpé kelé ndinga ya kisalu
Bansi ya balabu

**Bansi ya balabu** ( العالم العربي Al-Alam Al-Arabi) kele kimvuka ya bansi 22 na Afelika ye Azia. Na kimvuka bau kena bantu fuku 323.

Bansi ya balabu kele Amira ya Arabia, Arabia ya Sudia, Bahrain, Falastin, Irak, Jazairia, Katar, Kuwait, Libia, Lubnania, Magribia, Misiri, Muritania, Sudan, Suria, Tunisia, Uman, Urdunia ye Yamania. Mpe Djibuti, Komori ye Somalia kele bansi ya balabu, kansi bantu ya bau kele balabu ve.
Afelika ya Node

**Afelika ya Node** kele kabu ya Afelika. 
## Zinsi ya Afelika ya Node
* Algeria (Alzeri)
* Libia
* Maroko
* Misiri
* Sudan
* Tunisia
Ntu

**Ntu** kele kabu ya nitu. Ntu ke simba butongo, mesu, makutu, munoko ye mbombo.

Ntwala ya ntu kele luse.
Kizabu

**Kizabu** (mpe **kizayu** to **mazayu**) kele kisadilu ya luzabisu.

Bizabu kele:
* Ngindu
* Fizika
* Kemia
* Kinzenye
* Kutanga
Kiluba

**Kiluba** kele ndinga ya baluba ya Katanga. **[[Tshiluba|Kiluba ya Kâsayi]]** to **[[Tshiluba]]** kele  ndinga ya  baluba ya Kâsayi. Yo kele ndinga ya kibantu munene ya Kongo-Kinsasa.

## Bangogo

* *mamu* = mama
* *mwana* = mwana
* *tatu* = tata
* *munyinyi* = nyama
* *mayi* = maza
* *biakudia* = madya
* *kudia* = kudya
* *kunua* = kunwa
Mbandaka

**Mbandaka** (ti 1966 **Coquilhatville**) kele mbanza munene ya Kongo-Kinsasa. Yo kele ntu-mbanza ya kizunga Ekwatelo.
Wanzio

**Wanzio** (to **mbasi**) kele ntumwa ya bwala ya Nzambi yina ya yandi ke tindaka sambu na kusadila yandi kisalu ti kusala luzolo na yandi. Nzambi ke tindaka bo sambu na kwenda kusadisa bantu na yandi yina ta guluka. Bawanzio ke pesaka Nzambi lukumu, bo mpe ke kumisaka lukumu na yandi.

Zina ya kikongo *wanzio* ke kwenda na zina *angelos* ya kigeleki ya kukota na *anjo* ya kimputulukesi.
Radio Okapi

**Radio Okapi** kele divula-ladio na Repubilika ya Kongo Demokratiki. Yo ke pesa programe na kikongo ya leta, kiluba, kingala ye kiswahili.

*Radio Okapi na konde
Bayuda

**Bayuda** kele dikanda mosi. Bo pesaka bantu ya Israele zina yayi bayuda ntangu bo kwizaka kuvutuka na bumpika na nsi ya Babilonia, sambu bo kumaka kuzinga na ntoto ya Yuda, ntoto yina vandaka ntete ya dikanda ya Yuda, mwana ya Yakobi.
Bateke

**Bateke** kele dikanda mosi ya Afelika ya Kati. Bateke ke vwanda na ndambu ya banzadi Lefini, Nkuna, Kwa ye Kwango.

Makoko Iloo vanda ntotila ya bateke 1880-1892, ntangu ya Pierre Savorgnan de Brazza sengomunaka Kongo-Braza.

Omar Bongo, muntu kele ntinu ya Ngabu, kele ya bateke.

* Bateke na konde
Kutanga

**Kutanga** kele kizabu ya ntalu. Yo ke zonza kuyika, kukatula, kukabisa ye kufokula.

## Bantalu
 0 , nkatu. Awa kele kima ve. 
 1 , mosi.  Awa kele nti mosi: I 
 2 , zole.  Awa kele banti zole: I I 
 3 , tatu.  Awa kele banti tatu: I I I 
 4 , iya.  Awa kele banti iya: I I I&nbsp; I  
 5 , tanu.  Awa kele banti tanu: I I I&nbsp; I I 
 6 , sambanu.  Awa kele banti sambanu: I I I&nbsp; I I I 
 7 , nsambwadi.  Awa kele banti nsambwadi: I I I&nbsp; I I I&nbsp; I 
 8 , nana.  Awa kele banti nana: I I I&nbsp; I I I&nbsp; I I  
 9 , uvwa.  Awa kele banti uvwa: I I I&nbsp; I I I&nbsp; I I I 
 10 , kumi.  Awa kele banti kumi: I I I&nbsp; I I I&nbsp; I I I I 
 11 , kumi na mosi.  Awa kele banti kumi na mosi: I I I&nbsp; I I I&nbsp; I I I I 
   20   = makumi zole 
   30   = makumi tatu 
   40  = makumi iya 
   50   = makumi tanu 
   60  = makumi sambanu 
   70  = makumi nsambwadi 
   80  = makumi nana 
   90  = makumi uvwa 
  100  = nkama mosi 
  200  = nkama zole 
 1000  = funda mosi 

## Kuyika

Mbandu:
I + II = III
1 + 2 = 3 
Nti mosi na banti zole kele banti tatu ya kimvuka.

## Kufokula
Kasâyi (kizûnga)

**Kasayi** kele kizunga ya Kongo-Kinsasa. Kiluba kele ndinga ya kizunga yayi, kansi bantu ya Ilebo ke tuba kikongo ya leta. Mbanza-mfumu ya kizunga kele Luebo.
Deni Sasu Ngeso

**Deni  Ngeso** (Denis Sassou-Nguesso) kele ntuadisi ya Repubilika ya Kongo 1979–1992 ná 1997 ti kuna bubu yai. Yandi me butama na 1943 na Edu, kizunga ya Cuvette na luvila ya bambosi.

## Mabuku

*
*
*
## Mazita na kondi
Jah Wise

**Jah Wise** (nkûmbu ya kyeleka ya yandi *Serge Jacquemin*) kele muyimbi yina katuka na Repubilika ya Kôngo. Yandi me butama na Balazavile. Makânda ya yandi kele bakôngo na bafalanse. Yandi ke kubulaka muziki ya mutîndu regé. Yandi ke kuyimbaka na bandînga kituba mpe kifalanse.

Bapalaki ya yandi:
*L'unification (2001) (me salama na Burkina Faso, na *Les Beaux Arts*)
*Paris-Congo (2003) (me salama na Falanse, na *Section Urbaine*)
*Desamorcer (2006)

Jah Wise salaka muyimbu ya yimpa na mvula 2020. Nkûmbu ya yau *Yesu*.

## Mikânda ya dikatukilu
Bambanza ya Kongo-Kinsasa

Bambanza ya kuluta bantu 100 000 ya Kongo-Kinsasa kele:

* Bandundu
* Beni
* Boma
* Bukavu
* Butembo
* Gbadolite
* Goma
* Ilebo
* Kananga
* Kikwiti
* Kindu
* Kinsasa
* Kisangani
* Kolwezi
* Likasi
* Lubumbashi
* Matadi
* Mbandaka
* Mbuji-Mayi
* Mwene-Ditu
* Tshikapa
* Zongo
Kikongo ya Kuba

**Kikongo ya Kuba** kele mpila ya Kikongo yina bo tuba na Kuba, leta mosi ya Karibe. Zina ya ndinga yayi na kispanya kele *Lengua Congo*, *Habla Congo* to *Habla Bantú*.