open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Martin Fayulu

**Martin Madidi Fayulu**, butukaka na kilumbu ya 21 novembre 1956 na Kinshasa, kele Muntu ya politiki ya République Démocratique du Congo (RDC). Candidat ya coalition Lamuka na  kuponama ya ntuadisi ya 2018, yandi me zabana na kisika ya zole na Commission électorale nationale indépendante (CENI) na kulandaka ba résultat ya provisoire yina Union Africaine (UA) buyaka na ntwala , na nima Cour constitutionnelle ndimaka yawu

Na kutadila mikanda ya CENI mpe ya Conférence épiscopalienne nationale du Congo (CENCO), Martin Fayulu nungaka ti 62,11% ya ba vote yina bo pesaka. 

Fayulu vuandaka na ndonga ya ba candidat na kuponama ya ntwadisi ya 2023 mpe yandi kumaka muntu ya tatu ti 4,92% ya ba vote. 

## Disolo ya luzingu
Martin Madidi Fayulu butukaka na kilumbu ya 21 novembre 1956 na Kinshasa. Yandi kele mwana ya Ngamiaka Gérard Fayulu n'a Makuya Marie Nsaka.

## Mambuyakulongoka

Fayulu kotaka na Université Paris-Est-Iniversite ya Paris-XII kisika yandi bakaka diplome ya masters na Economie Générale, na Institut supérieur de gestion ya Paris mpe na Universités Européen ya Amerika na San Francisco kisika yandi bakaka masters na Adminstration des Affaires.

## Kisalu na yandi na mumbongo
Yandi kotaka na kimvuka ya petrole Mobil na Kinshasa na septembre 1984 mpe manisaka kisalu na yandi na kimvuka na 2003 na kisika ya direktere ya nene ya ExxonMobil Éthiopie, na  manima ya kubaka bizitu mingi na biro ya Mobil na Fairfax (États-Unis), na biro ya nene ya Mobil Africa na Paris mpe na bimvuka ya nkaka ya Exxonmobil na Afrika (Côte d'Ivoire, Kenya, Nigeria mpi Mali

## Kubanda politiki
Martin Fayulu bakaka lukanu ya kukota na politiki na luyantiku ya bamvu 1990. Na mvu 1990, yandi kumaka ntwadisi ya Forum pour la démocratie et le développement (FDD) yina Vuandaka na ntangu yina na Union Sacrée de l'opposition[1]. Na mvu 1991, yandi kotaka na Conférence nationale souveraine (CNS) na kati na yo yandi vandaka kilandi ya ntwadisi ya Commission Économie, Industrie et PME[2].

Na mvu 1993, banduku na yandi ya CNS ponaka yandi na Conseil Suprême de la république Parlement de Transition (HCR-PT). Baponaka yandi na mvu 2006, na mbala mosi  depute ya provense ya mbanza ya Kinshasa mpe depute ya insi, yandi ponaka kuvuanda na Assemblée provinciale ya Kinshasa, na mutindu yina yandi bikaka kiyekua na yandi ya depute ya nsi na kilandi na yandi [1] [2]

Na ngonda ya tatu ya mvu 2009, yandi pesaka maboko na kosala  parti Engagement pour la citoyenneté et le développement (ECiDé), parti na yandi andi vuandaka ntwadisi[1]. Na vote ya 2011, ba ponaka yandi na kuvuanda depute ya insi na bampangi na yandi zole ya nkaka ya parti[2]. Yandi bikaka kisalu na Yanuari 2017 samu na kumonisa nde yandi sepelaka ve na kuvutula vote na nima.[3]
Vlorë

**Vlora** to ****  - kele mbanza ya dibungu mpi kisaka ya kubaka mupepe na Albania. Na mvu 2020, bantu vandaka 188 922.

## Bisika yina yo ke zingaka
Yandi vuandaka na baie de Valona nakati na maza ya nene ya adriatiki.

Banti ya mfinda ya Zvërnec kele na kati ya teritware ya commune mpi yo ke salaka kisika ya lutaninu; Ngumba ya Vuno mpi Ngumba ya Pirates kele mpi bisika ya lutaninu.

## Mbongo
Mbanza kele na kompani ya sima ya kimvuka ya bantu ya Italie Italcementi tuka mvu 2008.

Banda na bamvula ya 2010, mbanza me kumaka kisika ya mbote ya kulutisa ntangu na nsungi ya ntangu, kisika ya luyantiku ya Riviera ya Albanie. Bo me yidika kitini ya nzadi-mungwa na nima ya nsaka mpi ba quartiers ya mpa basikaka.

## Mambu ya bo ke tubila
Durrës

**Durrës** (/ˈdʊrəs/: na ndinga ya Albania), kele Mbanza ya zole na ntalu ya bantu na Albania mpi ntu-mbanza na Durrës. Yai kele mosi na kati ya bambanza ya ntama ya Albania yina bantu ke zingaka mingi, na kiteso ya bamvula 2500 ya disolo ya luzingu ya bantu. Yai kele na zulu ya ntoto ya pima na Lweka ya Nzadi-Mungwa ya Adriatique ya Albania na kati ya ndinga ya Erzen mpi Ishëm na ndambu ya sudi-esti ya Nzadi ya Adriatique.
Tirana

**Tirana** (/tɪˈrɑːnə/ : na ndinga ya Albania), kele ntu-mbanza mpi mbanza ya nene ya Albanie. Yai kele na kati-kati ya nsi, na nziunga ya bangumba mpi bangumba, ti Dausti yina ke tombuka na esti mpi muwanda mosi ya fioti na nordi-westi yina ke tala Nzadi-Mungwa ya Adriatique na ntama. Yai kele na kati ya bambanza ya mvula ya kuluta mingi mpi ya ntangu mingi na Eropa, ti bangunga 2,544 ya ntangu na mvula mosi.
Elbasan

**Elbasan** (/ˌɛlbəˈsɑːn/ : na ndinga ya Albania), kele mbanza ya iya na ntalu ya mpi kisika ya Elbasan. Yai kele na nodi ya nzadi Shkumbin na kati ya Bangumba ya Skanderbeg mpi na kati-kati ya Albania.
Fier

**Fier** (fiˈɛɾ : na ndinga ya Albania), kele mbanza ya nsambwadi na ntalu ya bantu na Repubilika ya Albania mpi kisika ya Fier. Yai kele na kiese mpi na lweka ya nzadi Gjanica na kati ya Seman na nodi, Vjosë na sudi mpi na nsi ya bangumba ya Mallakastra na sudi-esti. Fier ke vandaka na climat ya Mediterane yina ke vandaka pene-pene ya Nzadi-Mungwa ya Adriatique na westi.
Korçë

**Korçë** kele mbanza ya nana na ntalu ya bantu na Albania mpi ntu-mbanza ya Korçë. Ntalu ya bantu ya mbanza kele 51,152 mpi 75,994 ya munisipalite ya Korçë (2011 recensement), na kitini ya nene ya ba kilomètre 2 600. Yai kele na zulu ya ngumba mosi ya kele na zulu ya nzadi-mungwa, mpi bangumba ya Morava kele na nzyunga na yai.
Peshkopi

**Peshkopi**, kele mbanza mosi na bangumba na nodi-esti ya Albania, na ntu-mbanza ya Dibër. Yai kele kizunga ya Albania yina ke kabulaka ve zina na yai ti provense na yai. Ntalu ya bantu na mvu 2023 kele 14.710.
Kavajë

**Kavajë** (kɑːˈvaɪə, kah-VY-ə, Albania: Kavaja) kele mbanza mpi komine mosi ya kele na katikati ya Albania, na kizunga ya Tirana. Yai kele na ndilu ya Durrës na nodi 17 km (11 mi), Tiranë na esti 27 km (17 mi) mpi Rrogozhinë na sudi 15 km (9 mi). Na ndambu ya westi, Nzadi-Mungwa ya Adriatique kele na kutadila ntalu ya bantu ya 2023, munisipalite vandaka na bantu 30 012, ata Registre Civil monisaka nde ntalu ya bantu vandaka 79 556.
Lushnjë

**Lushnjë** (na ndinga ya Albania : [ˈluʃɲə] to Lushnja ; na ndinga ya Lushnje: [ˈluʃɲe]), kele mbanza na westi ya kati ya Albania. Na mvula 2023, ntalu ya bantu na mbanza kele 63,135, na kitini ya 372.9 km2 (144.0 sq mi).
Berat

**Berat**, kele mbanza ya uvwa na ntalu ya bantu mingi na Albania mpi ntu-mbanza ya kizunga ya Berat. Na nzila ya avio, yo kele na bakilometre 71 na nordi ya Gjirokastër, bakilometre 70 na westi ya Korçë, bakilometre 70 na sudi ya Tirana, mpi bakilometre 33 na esti ya Fier. Berat kele na sudi ya insi yai. Bangumba ti bangumba kezyungaka yo, yika mpi Tomorr na ndambu ya esti yina bo mekumisaka parke ya insi.

Nzadi ya Osum (nene na yo kele 161 km) ke lutaka na mbanza na ntwala ya kukulumuka na nzadi ya Seman na kati ya ntoto ya zelo na zelo ya Myzeqe. Dibundu ya Berat salamaka na mvu 2015 na nzila ya kuvukana ya bimvuka ya mbanza Berat, Otllak, Roshnik, Sinjë, ti Velabisht, yina kumaka bimvuka ya mbanza. Mbanza Berat kele ntu-mbanza ya munisipalite yai. Ntalu ya bantu kele 62,232 na kutadila ntalu ya bantu ya mvu 2023, na kitini ya nene ya 421.6 km2 (162.8 sq mi).
Kukës

**Kukës**, kele mbanza na Albania. Mbanza yai kele ntu-mbanza ya kizunga ya Kukës, mosi na kati ya bizunga 12 ya Repubilika. Yai kele na kitini ya 8.2 km2 (3.2 sq mi) mpi kele na ntalu ya bantu 15,643 na 2023.
Sarandë

**Sarandë** (na ndînga ya Albania: [saˈɾandə], na ndînga ya Greek: Άγιοι Σαράντα, na ndînga ya romani: Ágioi Saránta), kele mbanza na Repubilika ya Albania mpi ntu-mbanza ya Sarandë. Mbanza yango kele na lweka ya Nzadi-Mungwa ya Ionie na kati ya Nzadi-Mungwa ya Mediterane. Sarandë kele na lweka ya Nzadi-Mungwa ya Ionie na Albania, yai kele na climat ya Mediterane, mpi yai kevandaka ti mwini bilumbu kuluta 300 na mvula mosi.
Krujë

**Krujë** (na ndînga ya Albania : Kruja), kele mbanza na nodi-katikati ya Albanie. Mbanza yai kele na kati ya Ngumba ya Krujë ti Nzadi Ishëm, mpi yai kele na kitamina ya ba kilometre 20 na nodi ya Tirana, ntu-mbanza na Albania.
Përmet

**Përmet** (Albania: [pəɾˈmɛt]), kele mbanza na kizunga ya Gjirokastër, na sudi ya Albania. Komine ya Përmet kele na bimvuka ya luyalu ya Çarçovë, Frashër, Petran, Qendër Piskovë mpi Përmet. Ntalu ya bantu kele 10 614 (2011), na kitini ya nene ya 602.47 km2. Na mvula ya 2011, ntalu ya bantu na mbanza yina vandaka 5 945. Yai kele na lweka ya nzadi Vjosë, yina ke lutaka na lweka ya bangumba ya Trebeshinë-Dhëmbel-Nemërçkë, na kati ya bangumba ya Trebeshinë ti Dhëmbel, mpi na nzila ya Këlcyrë Gorge.
Rrogozhinë

**Rrogozhinë** (Albania: Rrogozhina), kele mbanza na kizunga ya Tirana, na katikati ya Albania. Yai salamaka na mvu 2015 ntangu bo yidikaka baluyalu ya bwala na nzila ya kuvukana ya ba komine ya ntama Gosë, Kryevidh, Lekaj, Rrogozhinë ti Sinaballaj, yina kumaka ba komine.
Pogradec

**Pogradec**, kele mbanza ya kumi na mosi ya kuluta nene na Albania mpi ntu-mbanza ya munisipalite ya zina mosi. Yai kele na nseke mosi ya fyoti na kati ya bangumba zole yina kele na sudi-westi ya Nzadi ya Ohrid. Mpeve na yo kekatukaka na mwini ya Mediterane mpi na mupepe yina kevandaka na ntoto ya mvimba. Ntalu ya mvimba ya bantu ya mbanza kele 46,070, na kati na bau 17,371 kele na munisipale ya mosi na kutadila ntalu ya bantu ya 2023.
Manâka

**Manâka** kele mutindu ya kuzaba ntalu ti ntalu ya bilumbu, bangonda, mpi bansungi ya mvula mosi to mvula mosi to kiteso mosi.
Bantu ya nkaka me zaba manaka ya Bukristu to ya Gregoire (*Gregoire* na Kifalansa), bankaka me zaba manaka ya Bamizilma, bnb .

## Kutesa
* Kilumbu
* Ngonda
* Mvula
Kilumbu 2 ngônda ya ntete

**** kuvandaka kilumbu ya zole ya ngônda ya ntete na manâka ya Glégûalè. Yo kezabana nde kilumbu ya kumi ya mvula kele kilumbu ya ntete ya kilumbu ya mvimba, mpi yo lenda vanda kilumbu ya bantu yonso na manaka ya bantu ya Glégwalè, mpi yo kele kilumbu ya bantu ya bansi mingi kesalaka nkinsi ya bantu yonso.

Yandi vandaka ti bilumbu  na nima ya lufwa ya muntu yina, mpi bilumbu  na nima ya kufwa ya muntu yina.1 yanuâdi - ** - 3 yanuâdi

## Kimbangi

## Tâla na masônga
### Mikânda ya santu
* Paul Guérin, Vie des saints; tome I, banda  Nzozulu ya Nkengi, balutiti 26 ya Nzozulu ya Mbandu, Paris, Bloud & Barral, 1876, ed. 7, p. 1 lutiti 56.
Kilumbu 1 ngônda ya zôle

****, kele kilumbu ya ntete ya ngônda ya zôle ya manâka ya Glégûalè.

Na nsuka, bilumbu  me bikala na nsuka ya dibulu, bilumbu  me bikala na nima ya dibulu mosi ya nene.31 yanuâdi - *1 febuâdi* - 2 febuâdi

## Kimbangi

## Tâla na masônga
### Mikânda
* Paul Guérin, Vie des saints; tome I, banda  Nkenda ya 1876, lutiti 7, lutiti 57 lutiti 89.
Jacques Masangu

****Jacques Masangu**-A-Mwanza** (ya me zabanaka na zina ya Jacques Masangu, yandi butukaka na Kipushi na Congo Belge, bubu yai Républika Démocratika du Congo, na kilumbu ya makumole novembre 1928) kele muntu ya politiki mpi diplomate ya Congo, yina vandaka Ambasadere mbala mingi na bansi mingi.

## KaDisolo ya luzingu

### Kisalu na yandi ya politiki me yantika
Yandi butukaka na Katanga (bubu yai Haut-Katanga), Jacques Masangu longukaka na Institut Solvay ya Université libre de Bruxelles kisika yandi bakaka diplome na sociologie mpe na droit diplomatique na 1960.

Bo ponaka Jacques Masangu na sénat na ntangu ya kimpwanza na kilumbu ya 30 Yuni 1960. Yandi kumaka kilandi ya ntete ya ntwadisi ya sénat ya Congo na Leopoldville (bubu yai Kinshasa) ntu-mbanza ya insi na kilumbu ya 22 Yuni 1960. Yandi nungaka na vote ya kilandi ya ntete ya prezida; prezida ti ba vote 40 (51%) na ntwala ya Michel Denge yina bakaka ba vote 37 (48%) mpe Joseph Okito yina bakaka kaka vote 1 (1%).
Bantu ya Afrika ya Amerika

Bantu ya Afrika ya Amerika kele mingi bana ya bantu yina vandaka bampika yina bo katulaka na bansi na bo ya Afrika na kingolo-ngolo sambu na kusala na Inza ya Mpa.
Kifu ya kufwa muntu na tiya

Kifu ya kufwa muntu na tiya(京都アニメーション放火殺人事件)   kele tiya yina salamaka na kartie ya Fushimi, na mbanza Kyoto, na prefecture ya Kyoto na Yuli 18, 2019.(Japan) Na mikanda ya nkaka, bo ke bingaka yo mambu ya nkaka bonso Kim Ani, Kim Ani, mpi Ba-Fire of Fire.

Ntangu bakala mosi, zina na yandi X, kotaka na studio ya ntete ya kompani mosi ya ke salaka bansaka ya bo ke bingaka Kyoto Animation, yandi losaka benzina mpi yokaka bantu 70 yina fwaka, ti bantu ya nkaka.Na nima ya lufwa ya Yezu, bantu mingi fwaka na Japon na nsungi ya luyalu ya Ming, katula Bitumba.
Lisiti ya baguvernere ya Banque centrale ya Congo

Bakambi ya Banque centrale ya Congo (Congo-Kinshasa):

* Albert Ndele, 1961 tii na 1970
* Jules-Fontaine Sambwa, 1970 ⁇ 1977
* Charles Bofossa, 1977 tii na 1979
* Jules Croy Emony Mondanga, 1979 na 1981
* Jules-Fontaine Sambwa, 1981-1985 (ntangu ya zole ya luyalu)
* Pierre Pay-Pay ti Syakasighe, 1985 tii na 1991
* Jean Nyembo Shabani, 1991 tii na 1993
* Joseph Buhendwa, na mvu 1993 tii na mvu 1994
* Godefroid Ndiang na 1994 na Kabul
* Patrice Djamboleka, 1994 tii na 1997
* Jean-Claude Masangu, 1997  ⁇  2013
* Deogratias Mutombo, 2013-2021 Yandi kele mfumu ya luyalu ya Kongo ya Kati.
* Malangu Kabedi, 2021-
Kilumbu 29 ngônda ya zôle

****, kele kilumbu ya makumi zôle na ivwa ya ngônda ya zôle ya manâka ya Glégûalè.

Na nsuka, bilumbu  me bikala na nsuka ya dibulu.bilumbu 307 me Bikana na manima28 febuâdi - ** - marîsi
Moïse Tshombé

**Moïse Tshombé**, to **Tshombe** to **Tchombe**, butukaka na kilumbu ya makumi novembre 1919 mpe fwaka na kilumbu ya 29 Yuni 1969, kele Muntu ya politiki ya Kongo. Yandi vandaka ntwadisi ya Katanga banda 1960 tii 1963, mpeMinistre ya ntete ya Républika Démocratika du Congo banda 1964 tii 1965

Tshombé butukaka na dibuta mosi ya lukumu ya dikanda ya Lunda, yandi yantikaka kisalu na yandi ya mumbongo na ntwala ya kukota na luzingu ya politiki. Yandi gangaka Confédération des associations tribales du Katanga (CONAKAT) na mvula 1958, parti politiki ya ke nwanisaka bantu ya mputu mpe ya ke nwana ti bakoministe yina ke nwaninaka kimpwanza ya provense ya Katanga. Ntangu fioti na nima ya kubaka kimpwanza ya République du Congo-Léopoldville na kilumbu ya 30 Yuni 1960, Tshombé nwanaka ti Patrice Lumumba, ministre ya ntete ya luyalu ya kati-kati. Tshombé fundaka yandi nde yandi vandaka na ngindu ya mbote sambu na bakoministe mpe yandi tubaka nde Katanga kele na kimpwanza bonso insi ya kukabwana ti yandi mosi bonso prezida, na mutindu yina yandi kumaka muntu ya nene na mavwanga ya Kongo. Na nima ya lufwa ya Lumumba na bantu ya Tshombé na 1961, bo sukisaka kukolama ya Katanga na 1963 mpe yandi tinaka na insi ya nzenza.

Na mvula 1964, yandi vutukaka na insi na yandi mpe kumaka ministre ya ntete na kati ya luyalu ya mpa ya kuvukana sambu na kunwanisa kukolama ya Simba na bantu ya Lumumba. Na mvula 1965, bo katulaka yandi na kisalu na yandi na ntwala ya kutina diaka na insi ya nzenza. Yandi fwaka bamvula iya na nima

## Disolo ya luzingu

## Buleke na bo
Mwana ya muntu ya mumbongo, Joseph Kapend Tshombe, mvwama ya ntete ya Afrika na ntangu ya koloni ya Belgique, mwana ya ntete na bana 11 mpi ntekolo ya Mwata Yamvo to Mwant Yav Mushid I, ntinu ya Lundas (to Aruund), Moïse Tshombé butukaka na Musumba na Congo Belge. Yandi longukaka na nzo-nkanda ya bamisionere ya Metodiste ya Amerika na Mulungwishi na provense ya Haut-Katanga ya zulu mpe na Kanene na provense yina Haut-Lomami ya bubu. Bamfumu ya koloni buyaka kupesa yandi nswa ya kukwenda na insi ya nzenza sambu na kulonguka na nzo-nkanda ya nene mutindu tata na yandi yidikaka. Yo yina, yandi kwendaka na nzo-nkanda ya nene ya comptabilité na nzila ya mikanda (Canada). 

Na Bamvula 1950, yandi salaka bamagazini mingi na Katanga, mpi yandi kudikotisaka na mambu ya politiki, yandi salaka parti CONAKAT, yina vandaka kunwanina kimpwanza ya Katanga. 

## Ba vote ya 1960

### Kimpuanza ya Katanga .
Na kuponama ya ba nsiku ya mvula 1960, CONAKAT bakaka ba mvutu ya mbote na kisika na yandi ya ngolo na provense ya Katanga. Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi me baka kimpwanza, mpe Tshombe na CONAKAT me zabisa kukabwana ya kizunga na Kongo ya mvimba na 11 juillet 1960 . Na nima, mavwanga ya ngolo ya makanda kubasikaka, ba Katangese yantikaka kukula banzenza ya Kasaïen, ya dikanda ya Luba, yina luyalu ya luyalu ya luyalu ya luyalu ya luyalu ya luyalu ya luyalu ya luyalu ya luyalu ya luyalu ya luyalu ya luyalu ya luyalu ya luyalu ya luyalu nataka sambu na kusala na bisika ya bo vandaka kuzwa matadi ya ntalu. Bantu mingi fwaka.
Fally Ipupa

**Gaston Hugues Ilunga Kampete**, butukaka makumole na yiya novembre 1964 na Lubumbashi, kele mfumu ya basoda ya Kongo (RDC), yandi me ponama mfumu ya garde républicaine (na kati) na makumimosi na sabuadi novembre 2014 . Yandi me kutana ti bansiku ya Eropa sambu na kisalu na yandi na mambu ya mubulu yina luyalu ya mfumu ya insi Joseph Kabila salaka .

## Biografi
Kukatuka na dikanda ya Luba  Gaston Ilunga butukaka na 24 novembre 1964 na Lubumbashi na Katanga ya ntama.

## Na nsi ya Mobutu
Yandi salaka ntete na kitini ya sipesiali ya mfumu ya insi ya Zaire mfumu ya insi Mobutu . Na mvu 1997, yandi twadisaka kimvuka mosi ya ba tank na ntangu ya mvita ya Kenge, yina nsuka-nsuka monaka bantu ya ke kolamaka na kimvuka ya Alliance des Forces Démocratiques pour la Libération du Congo katulaka Mobutu  .

## Na nsi ya Kabila tata .
Laurent-Désiré Kabila me kuma mfumu ya luyalu ya Kongo na mai 1997 . Na nima ya kuvanda na kimpika ya bangonda fioti, Ilunga Kampete vutukaka na RDC  . Yandi bakaka kiyeka ya brigade blindée ya kitini ya ntoto ya basoda ya République Démocratique du Congo, kitini ya ntoto na ntangu yina vandaka kutwadisama na Joseph Kabila  yina yandi bakaka kivuvu na yandi na nsadisa ya Général François Olenga (na kati)  . Na ntangu ya mvita ya Pweto na mvu 2000, kimvuka ya Ilunga Kampete nungaka mpi bo kangaka bo na Zambie  .

## Na nsi ya mwana ya Kabila .
Na nima ya kununga ya FARDC na ntangu ya mvita ya Goma na M23 na mvula 2012, yandi me ponama na 20 avril 2013 ntuadisi ya *[[Force opérationnelle|kimvuka ya kisalu]]* ya garde républicaine (GR). E buka kiaki kia akwa ngangu, kiafilwanga kwa Mohindo Akili, ke kiasonga nluta miakete ko. Ilunga Kampete muna kuma kiaki wa kota muna mvita za nsundidi za FARDC za nwana ye M23 . Na août 2014, yandi me lembika kukonda kiese na luyalu ya Kabila na kati ya ba mfumu ya GR yina vandaka ya kwikama na John Numbi  . Muna 16 novembre 2014, wakituka se mfumu a makesa ma GR. Na mvula 2015, GR kangaka bantu yina vandaka kusala ba manifestations na Kinshasa sambu na kunwanisa luyalu yina vandaka na nsi ya kiyeka na yandi, bantu 38 yina vandaka kusala ba manifestations bulaka masasi mpi fwaka bo na basoda ya lutaninu. Na septembre 2016, yandi tulaka kisika na yandi ya kutwadisa mambu na ntu-mbanza mpi bo tubaka nde yandi pesaka ntuma ya « ku niata » bantu ya ke sala manifestations ke lomba kukatuka ya Kabila. Kumonisa yai ya ngolo me sala nde bo kotisa yandi na 12 décembre 2016 na lisiti ya bantu ya Congo yina Union Européenne ti États-Unis me pesa ndola  . Yau mpe me ndimama na Suisse na 21 février 2017
Institut ya insi ya mvimba ya kubongisa kisalu

**Institut national de préparation professionnelle** (INPP), bo salaka yo na mvu 1964, na nsadisa ya nsiku yina bo pesaka na zina ya Ordonnance-loi no 206 ya Yuni 29, 1964. Na mvu 2009, yo kumaka na nsi ya kiyeka ya Ministère ya Emploi, Travail et Prévoyance Sociale.

Sambu na kulungisa balukanu na yo, INPP fwete kota na insi ya mvimba INPP kusalamaka na 1964. Na mvu 1966, bisalu na yo kumaka na biro ya filiale ya Kinshasa mpi na mvu 1969, bo kumaka kusala na biro ya filiale ya Bas-Congo.

Na mvu 1971, kisalu ya kusamuna kuyantikaka na Lubumbashi. Na mvu 1973, kisalu ya kusamuna kuyantikaka na Kisangani, mpi na mvu 1981, na Kikwit. Bo kangulaka filiale ya Kananga na Kasaï ya Westi na mvu 1999. Na mvu 2002, bo kangulaka biro ya filiale ya Mbujimayi ti ya Goma. 

Biro ya Uvira ya ke salaka ti bantu yina kele na mfunu ya lusadisu yantikaka kusala na 2007 mpi filiale ya Kindu yantikaka kusala na 2008 Bubu yai, Institut National de Préparation Professionnelle kele na bisalu na bambanza mingi ya nene ya République Démocratique du Congo. Bimvuka mingi ya luyalu mpi ya ke salaka bisalu na bo na kimvuka ke pesaka bo maboko sambu na kutomisa malongi na bo mpi kusadisa bo na kusala bisalu ya mutindu na mutindu.
Dizanga Kinda

**Nzadi Kinda** kele nzadi mosi ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi ya kele na kizunga ya Haut-Lomami pene-pene ya Kinda, na sudi ya Kamina.
EPPR Kisangani

**EPPR**,  l’école Belge kele nzo-nkanda ya ntete ti ya zole na Kisangani na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi.

## Mambu ya ntama
Bo kangulaka yo na zina ya L'Ecole Belge na kilumbu ya 15 ya ngonda ya zole ya mvu 1939 na bantu ya Belgique yina katukaka na Belgique na kilumbu ya 30 ya ngonda ya kumi ya mvu 1938.

Zina ya "Ecole Belge" kele ya ntama mpi bo ke sadilaka yo tii bubu yai, ata banzo-nkanda ya nkaka ke sadilaka yo. Bubu yai (2020), yandi kele ve na bangwisana ti Belgique. Yo ke sadilaka kaka banzo yina bo vandaka kusadila na nzo-nkanda ya ntama ya E.P.P.S. (École Privée à Programme Spécial) yina bo vandaka kubinga  « belge » sambu guvernema ya Belgique vandaka kufuta mbongo yonso yina mfumu ya nzo-nkanda vandaka kufuta (Yves Piron), mpi sambu inspecteur ya nzo-nkanda ya Belgique vandaka kukwisa kutala nzo-nkanda yango mbala na mbala, sambu bo vandaka kulonga kaka malongi yina bo vandaka kulonga na Belgique. Ata bo vandaka kulonga kaka na suka, yo vandaka ve mpasi sambu na bana na mono ntangu mono vutukaka na Belgique. Na mvu 1991, kimvuka ya bantu ya E.P.P.S. kuyambulaka kusala kisalu na bo ntangu bo yibaka bima ya bantu.

Nzo-nkanda yantikaka na nzo yina kele bubu yai nzo-nkanda ya ditadi, nzo-nkanda yina kele na nzila ya ntama ya Avenue Prince Léopold, na nima ya nzo-nkanda ya Lengema (yina kemonana na nima na diboko ya kitata). Na nima, bo kumaka na kisika yina beto kele bubu yai, na nzila yina ke nata na aéroport. Bantu yina vandaka kuyiba bima ya tempelo bebisaka yo diaka mingi sambu bo bebisaka banzo na yo ya nkaka.

Yo vandaka kaka na nima ya kukuma EPPR, disongidila Nzo-Nkanda Yina Kelongaka Malongi ya Mfunu.

Na mvita ya zole ya Kongo, nzo-nkanda me beba mingi.
Koleji ya Saint-Paul

**Collège Saint Paul** (bo ke bingaka yo mpi **Institut Kitumaini** ) kele  nzo-nkanda yai kele na mbanza Bukavu, na République démocratique du Congo. Bo kangulaka yo na mvu 1951 na Balongoki ya Barnabasi.

## Mutindu ya Kuyidika Kulonguka
Bo me yidikaka banzo-nkanda yai sambu na nsungi ya bamvula zole: nsungi ya bamvula zole ya bo ke bingaka nde long cycle inférieur, mpi na nima bamvula iya ya bo ke bingaka nde long cycle supérieur, yina kele ti bitini yai: Latin-Philo (Literature) - Commercial and Management - Scientifique Biologie-Chimie - Scientifique Math-Physique.

* Kisalu ya maboko: Kisalu ya maboko (CSP) ya sekretere-mfumu-mfunu ya bakonti mpi ya ordinatere.
Furaha Toto Safari Chimanuka

**Furaha Toto Safari Chimanuka,**  yandi kele nkento mosi ya politiki na Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi, yandi me lomba kuvanda depite ya kizunga na kizunga ya mbanza Bukavu.
Jean-Jacques Purusi Sadiki

**Jean-Jacques Purusi Sadiki,**  yandi butukaka na kilumbu ya 5 ngonda ya kumi na zole ya mvu 1964 na Lwiro, yandi kele longi ya iniversite mpe mfumu ya politiki ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Yandi kele guvernere ya provense ya Sud-Kivu tuka 02 Mayi 20241.
Kilumbu 10 ngônda ya zôle

****, kele kilumbu ya kumi ya ngônda ya zôle ya manâka ya Glégûalè.

Na nsuka, bilumbu  me bikala na nsuka ya dibulu, bilumbu  me bikala na nima ya dibulu mosi ya nene.9 febuâdi - ** - 11 febuâdi

## Kimbangi

## Tâla na masônga
### Mikânda
* Paul Guérin, Vie des saints; tome I, banda  Nkenda ya 1876, lutiti 7, lutiti 57 lutiti 89.
Mbongo ya Wolo

**L'Or Mbongo**, butukaka na kilumbu sambuani juillet 1978 na Matadi ( Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi ), kele muyimbi ya nsangu ya mbote mpi muyimbi ya ke zingaka na Kinshasa .

### Biografi
L'Or Mbongo longukaka na nzo-nkanda ya nene ya Sainte-Germaine na Ndjili mpi yandi bakaka diplome ya leta na mvu 1997 na kitini ya mumbongo ti ya luyalu  . Na nima yandi kotaka na Université ya Kinshasa kansi yandi fwete zenga kulonguka na yandi sambu na kukonda mbongo.

Na nsuka ya bamvula 1990, yandi vandaka kuyimba na kimvuka mosi na nzo-nzambi na yandi. Na mvu 1999, yandi kutanaka ti Christian Lemba , yina tulaka yandi na mvimba na nzila ya kuyimba. Yandi kwelaka yandi na mvu 2000 mpi bo zole, na mvu 2001, bo salaka kimvuka La Mano di Dio  . Kimvuka yayi ta sala nde yo zabana na République Démocratique du Congo mpi na nima na inza ya mvimba.
Natani Ilunga Numbi

**Nathan Ilunga Numbi** yandi kele muntu ya politiki ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Yandi kele guvernere ya Lomami katuka ngonda ya tanu ya mvu 2022, mpi yandi kele mosi na kati ya bantu ya kimvuka ya Union sacrée de la Nation.

## Biografi
Ilunga Numbi vandaka depite ya provense ya Kabinda na lisiti ya Mouvement social (MS) ya Pierre Lumbi.

Ilunga Numbi kele guvernere ya Lomami banda na ngonda tanu ya mvu 2022 na nima ya kupona yandi bonso muntu ya kele na ntu-diambu ya L'Union Sacrée de la Nation na kisika yina, na kisika ya Sylvain Lubamba yina bo katulaka na 20211 ti guvernere ya ntangu fioti Édouard Mulumba Mudiandambu.
Kenge 2

**Kenge 2** mbanza kele na dibungu ya diboko ya kimama ya nzadi Wamba na 12 km na sudi-westi ya ntu-mbanza ya provense Kenge.

## Disolo ya luzingu

## Banzo ya Kimfumu
Mbanza kele na kitini ya commune rurale ya kele na ba électeurs 80 000 mpamba. Na mvu 2019, ba conseillers ya mbanza kele 7.

## Kimvuka
Dibundu ya Katolika ya Santu Kisito ya Kenge II, yina me salama na mvu 1955, kele na diocèse ya Kenge.

## Kulonguka

## Mambu ya Mumbongo
Albert Kahasha Murhula

**Albert Kahasha Murhula,**  yandi butukaka na 4 Mayi 1969 na Walungu, yandi kele muntu ya politiki ya Kongo-Kinsasa. Yandi me pona yandi bonso depite ya insi ya Walunga ti depite ya provense ya Bukavu na ba élections législatives ya 2023 na République démocratique du Congo.

## Biografi
Yandi me zabanaka mpi na zina ya Foka Mike, Albert Kahasha Murhula me butuka na kilumbu ya 4 Mayi 1969 na kizunga ya Walungu, kizunga mosi ya ntu-mbanza ya kizunga ya Sud-Kivu na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi.

## Kisalu ya politiki

Murhula me ponama bonso depite ya insi sambu na Walungu mpi depite ya provense sambu na Bukavu na 2024. Yandi ponaka na kusala na kitini ya provense sambu na kuvanda pene-pene ya mbanza na yandi Bukavu, na Sudi ya Kivu. Na kisalu na yandi ya politiki, yandi me ndimaka na kunwanina bumosi ya insi na yandi, mutindu Nsiku 63 ya Kôngo ke tuba. Na 15 Yuni 2024, bo zengisaka yandi kisalu ya depite ya insi tii na 15 Desembri 2028.

## Kusala mambu ya basoda
Na ntwala ya kisalu na yandi ya politiki, Murhula vandaka mfumu ya kimvuka ya Maï-Maï "Mudundu 40", yina kusalaka kisalu ya nene sambu na kumanisa kufwa bantu na Kaniola. Na ngonda ya zole ya mvu 2024, yandi me zabisa luzolo na yandi ya kuvukana ti basoda ya Congo ya Kikongo (FARDC) ti basoda ya Wazalendo na kisika ya ntete ya bitumba na Nord-Kivu sambu na kutanina insi na yandi na kigonsa ya bantu ya nganda.
Lukutakanu ya kizunga ya Bas-Uele

**Lukutakanu ya kizunga ya Bas-Uele** kele kizunga ya Bas-Uele na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Yo ke vandaka ti mukumba ya kutwadisa mambu ya provense mpi ya kumonisa mambote ya bantu na bisika yina bo ke zingaka.

## Mambu ya ntama
Lukutakanu ya kizunga ya Bas-Uele me salama na kuwakana ti nsiku ya insi ya République démocratique du Congo ya mvu 2006, yina ke tuba nde luyalu ya provense fwete vanda na kiyeka ya fioti. Yo salaka lukutakanu na yo ya ntete na 2023 na nima ya kusala voti na mbala ya ntete na provense sambu na kusala bansoba na mutindu ya kutwadisa mambu sambu na kupesa provense kimpwanza ya mingi.

### Kisika ya kuvanda
Lukutakanu ya kizunga ya Bas-Uele na mbanza Buta, ntu-mbanza ya provense. Nzo ya lukutakanu kele nzo mosi ya mpa yina bo metungaka na mutindu mosi ya mbote sambu na kusadisa badevware mpi bisalu ya leta.

## Nzutu na mutindu ya kutunga
Bantu yina ke ponaka bo na ba vote ya provense ke ponaka bo na lukutakanu ya kizunga. Bo yidikaka yo sambu yo twadisa mambu mbote mpi yo vanda ti bantu ya me fwana yina ke twadisa yo na bitini yonso ya provense.

### Bantu
Na kati ya bantu yina ke salaka na lukutakanu ya kizunga ya Bas-Uele, beto lenda tanga bantu 18 yina bo ke ponaka na nsungi ya bamvula tanu. Bamfumu yai ya dibundu ke monisaka bantu yina ke ponaka bo na bimvuka ya kuswaswana na provense mpi bo ke salaka na mpila nde bantu yina me ponaka bo kusala mambu ya mbote.

### Biro ya lukutakanu
Biro ya lukutakanu ya Bansi kele kisika ya bisalu yina ke twadisaka bisalu ya Parlema. Yo kele ti mfumu15, kilandi ya mfumu, raporeur, mpi na bantangu yankaka, kilandi ya raporeur. Bo ke ponaka bo na kati ya bantu yina ke ponaka na konso provense.

### Ba komite ya ntangu yonso
Lukutakanu ya kizunga kele ti ba commissions permanentes mingi sambu na kulonguka mpi kutadila bansiku ya mpa, mpi sambu na kutala mambu ya mfunu ya provense. Na kati ya bakomite yango beto lenda tanga :
* Komite ya Ke Talaka Mambu ya Mbongo;
* Komite ya Ke Talaka Mambu ya Kutunga Banzo ya Kimfumu;
* Commission ya mavimpi ya nitu, ya malongi ti ya mambu ya mavimpi ya bantu;
* Commission ya Agriculture, ya Environnement mpi ya Développement Rural.

## Mikumba mpi mikumba
Kisalu ya ntete ya lukutakanu ya kizunga ya Bas-Uele kele ya kubasisa bansiku, ya kutwadisa luyalu ya provense mpi ya kumonisa bantu.

## Bampasi mpi mambu
Lukutakanu ya kizunga ke kutanaka ti mambu mingi ya mpasi26, mu mbandu : 
* Kisalu ya kutomisa bisadilu: Kusadisa provense ya ke na kuyela na kuzwa banzila, balupitalu, mpi banzo-nkanda.
Kusadila bimvwama ya nsi-ntoto na mutindu ya mbote mpi na mutindu ya mbote sambu na mambote ya bantu.
* Kuvanda na Bumosi mpi Ngemba na Kati ya Bantu: Kuvanda na bumosi na kati ya bantu ya bikanda mpi ya binkulu ya kuswaswana.
* Kutomisa Bima ya Kulonguka: Kutomisa malongi mpi bisadilu yina kele na kati ya mikanda ya bantu mpi ya bantu ya kisalu ya Nzozulu ya Nkengi.

Lukutakanu ya kizunga ya Bas-Uele ke sala ngolo sambu na kununga mambu yai ya mpasi sambu na kunata mambote mpi kutomisa luzingu ya bantu na yo.
Buta (teritware)

**Kizunga ya Buta**  kele kizunga mosi na provense ya Bas-Uele na Repubilika ya Kongo.

## Disolo ya luzingu

## Bisika ya kusala
Teritware na yo kele bakilometre-kare 8 098. Yo kele na kati-kati ya ndambu ya sudi ya provense mpi bandilu na yo kele:
* na ndambu ya nordi: Bondo;
* na esti: Bambesa;
Na ndambu ya westi, yandi ta luta na ntoto ya Aketi.
* na sudi, yo kele ti babwala Banalia ti Basoko na provense ya Tshopo.

## Bansi ya nkaka
Teritware na yo kele ya kukabwana na babwala iya mpi na secteur mosi:

* mfumu ya bwala Bayeu Bogongea;
* mfumu Bayeu Bogbama;
* mfumu ya bwala Mobati;
* Nguru mfumu ya bwala
* Barissi-Mongingita-Bakango.

## Kulonguka
Malongi ya luyantiku kele ya ofele.
Bondo (kisika)

**Teritware ya Bondo** Kongo-Kinsasa kele kizunga mosi ya fioti na provense ya Bas-Uele na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi, na kitamina ya bakilometre 200 ti Repubilika ya Centrafrique mpi bakilometre 550 ti Equateur, na kati ya mfinda, na bantu kiteso ya 20 000, ti bantu ya babwala ya nzyunga.

## Bisika ya kusala
Yo kele na kitini mosi ya nene ya bakilometre 37 564. Yo kele kitini ya nene ya Bas-Uele. Yo kele ti bandilu:

* na ndambu ya nordi: République centrafricaine;
* na ndambu ya esti: provense ya Ango;
Na ndambu ya Sudi, yo kele na bandambu ya Aketi, Buta ti Bambesa.
* na westi: Yakoma na provense ya Nord-Ubangi.

## Disolo ya luzingu

## Bansi ya nkaka
Na insi yina, bantu yina ke vandaka na bwala mosi mpamba kele kiteso ya 80 000.
* Bondo, (bamfumu ya mbanza nsambwadi).

## Bisika ya kupona sambu na kubaka mambu ya nkaka
Yo kele ya kukabwana na bandambu kumi:
* Nzo ya bangombe ya Bosso
* Nzo ya bangombe ya Deni
* Kisika bo ke salaka madia ya mikuku na mbanza Duaru
* Nzo ya bangombe ya Gama
Kisika ya Bo Ke Katulaka Bambisi na Masumu
* Nzo ya bangombe na Gbiamange
Bo ke bingaka yo mpi "Bambisi ya Bangombe ya Goa".
Kisalu ya kutunga Nzo ya Kimfumu
* Mobenge-Mondila, kisika bo ke salaka bangombe
* Nzo ya bangombe ya Soa

Ntalu ya bantu
Bondo kele ti bikanda mingi, kansi bikanda ya mezabanaka mingi kele Benge ti Zande bandia (to abandya).

## Bansi ya nkaka

## Kimvuka
Bondo kele kimvuka ya babwala yina kele na nzyunga na yo. Banzo ya kuluta nene kele Pagi I, Makambwa, mpi CBBU (zina CBBU mekatuka na Centre baptiste de Bas-Uele, kisika dibundu ya Misioni kele na Bondo).

## Mambu ya Mumbongo
Mbanza yai kele ve kaka ti kimvwama ya bima ya ntalu, kansi mpi ti kimvwama ya bisalu ya bilanga. Bima ya kuluta mfunu ya Bondo kele wolo, diama (yina kenatilaka ve bantu ya bwala mambote) mpi bilanga (kisalu ya bilanga sambu na kuzwa madya). Sambu banzila mpi bisadilu ya banzietelo kele ve, bantu lenda nata ve bima yina bo lenda sadila ve. Yo yina, mbongo ya bo ke sadilaka sambu na kusumba bima ke kumaka fioti, mpi yo ke vandaka ti bupusi na mavimpi ya bantu mpi na banzo-nkanda. Sambu mambu ya politiki ke na kubeba, bo kefuta dyaka ve minganga ti balongi, yo yina bantu mingi kefwa sambu bo kekuka ve kubaka lusansu ya mbote mpi sambu bo mezaba ve kutanga ti kusonika. Dyaka, bantu kiteso ya 17 na kati ya nkama na bo kele ti SIDA.

## Luzingu ya bambisi
Na kati na yo, beto lenda kuta banti yina bo ke taninaka, mu mbandu, okapi, nzoku, mpi banti ya nkaka, mu mbandu Afromosia.
Dizanga Kisale

**Nzadi Kisale** kele nzadi mosi na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi na kizunga ya Bukama. Yo kele kitini ya Parke ya Luyalu ya Upemba mpi yo kele na kati ya masa ya poto-poto yina Nzadi Lualaba ke salaka..

Nzadi-mungwa yai kele na kati ya Kamalondo, kisika kele mpi ti balaki ya nkaka kiteso ya 50.

## Bisika ya nkaka ya bo me sonika

## Banzila ya nganda
Na diksionere to na mukanda mosi ya bantu mingi kesadilaka, bo lenda tanga nde: Britannica
Dizanga Lukulu

**Nzadi Lukulu** to **Rukuru** kele nzadi mosi na kati ya nzadi ya Mokoto na westi ya bangumba ya Virunga na Nord-Kivu na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi.
Aketi

**Aketi** kele mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Bas-Uele na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi.

## Bansi ya nkaka
Bwala yai kele dibungu ya nzadi na nzadi ya Itimbiri. Yo kele na nzila ya nene ya insi na kitamina ya bakilometre 122 na westi ya ntu-mbanza ya provense Buta.

## Disolo ya luzingu
Na ntangu ya ntama, bo vandaka kubinga yo Aketi Port-Chaltin (na zina ya Louis Napoléon Chaltin). Na ngonda sambanu ya mvu 2013, bwala yai kumaka mbanza, yina kele na ba commune tatu: Ltimbiri, Ngbongade, Tinda. Na 2015, bo sobaka mutindu ya kutwadisa mambu.

## Banzo ya Kimfumu
Mbanza kele ntu-mbanza ya 16 384 ya bantu ya vote na 2018, mbanza kele na kitini ya commune rurale ya kele na nsi ya bantu 80 000 ya vote, mpi kele na ba conseiller municipale nsambwadi na 20193.

Ntalu ya bantu
Ntalu ya bantu yina vandaka kuyela na mvula mosi kele 2,10.

## Mambu ya Mumbongo

## Bansi ya nkaka
Ntoto ya Aketi kele na kitamina ya bametre 437 na zulu ya nzadi-mungwa. Bunene na yo kele: * 25° na Esti * 25-30° na Westi. Kitamina na yo kele: 0.15° na Nordi mpi 0.52° na Sudi. Ntoto Ntoto ya Aketi kele ti ntoto ya potopoto mpi ya zelo. Ntoto na yo mingi-mingi kele potopoto na kati mpi na sudi. Na ndambu ya nordi, kitini mosi na kati ya bitini iya ya ntoto kele zelo na zelo; Likati mpi Kateke (Muma). Na nordi mpi na kati-kati ya insi, ntoto yango kele bonso nseke. Na sudi, kisika mosi ya bangumba ya nene mpi na lweka ya Nzadi Itimbiri. Banzadi-mungwa mingi kesabukaka na ntoto yai. Bansi ya kuluta nene kele: Itimbiri, Aketi, Rubi, Likati, Elongo, Tshimbi, Tele, Yoko.

Mbanza Aketi Me Kuma Kisika Mosi ya Mfunu Sambu na Kusala Mumbongo

Kisalu ya nene:
* Mumbongo ya fyoti (2%)
* Bima ya kuloba (5%)
* Bansaka ya bambisi (7%)
* Kusansa bambisi (8%)
* Kisalu ya bilanga (78%)

Na mbanza yai, bantu mingi ke salaka bilanga. Bima yina bo ke kunaka ke vandaka ntete-ntete sambu na bantu ya mabuta na bo mpi sambu na bantu ya mumbongo (ti ndambu ya fioti ya bankeni). Bantu yina kezingaka penepene ya nzadi-mungwa yango kesalaka kisalu ya kuloba bambisi na maboko. Basoba-basoba ya Aketi kele ti bambisi mingi ya mutindu na mutindu, mpi bo ketekaka bambisi yango na zandu, mpi bo ketekaka mingi na Kinshasa.
Lac Muwanda na mono

Nzadi ya Ma Vallée kele nzadi mosi ya bantu salaka na ngumba ya Ngafula, na Kimwenza, na mbanza Kinshasa, na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi, ya me zabanaka banda na ntangu ya koloni bonso kisika ya bansaka ya kulutisila ntangu, ya bansaka ya nitu, mpi ya kupema.

## Zina ya bwala

Bo ke bingaka yo  "Ma Valley" sambu yo kele na nsi ya ntoto ya muntu mosi (  Ma ) na muwanda ya Nzadi Lukaya (  Vallée  ). Nzila ya lukalu ya Matadi-Kinshasa ke lutaka na muwanda ya Lukaya - nzila ya lukalu ya ntama (1898) yina kele kaka na kisalu bubu yai, ata yo kele fioti na ntangu ya Kongo ya Belgique, note 1. Sambu na kukuma na dizanga yango, nge fwete luta na ntwala ya Kimwenza, kisika bo ketulaka tre, mpi kusabuka nzila ya tre na kitamina ya bametre fyoti na ntwala ya kusabuka nzadi.
Yakoma (kisika)

**Yakoma** kele kizunga mosi na provense ya Nord ya Ubangui na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Yo kele kitini ya provense ya Ubangui ya Nordi, mpi bantu mingi ya kezingaka kuna kele bantu ya dikanda ya Ngbandi mpi ya Akpakabeti.

## Bansi ya nkaka
Teritware ya Yakoma kele ya kukabisa na bitini tatu:
* Abumombazi: bimvuka kumi na sambanu ya babwala 82;
* Wapinda: bimvuka sambanu ya babwala 68;
* Yakoma: bimvuka 12 ya babwala 116.

## Bansi
Ntalu ya Bantu
* 1994 = 159412
* 2004 = 235800
Ango (teritware)

**Kizunga ya Ango** kele kizunga mosi na provense ya Bas-Uele na République démocratique du Congo.

## Bisika ya kusala
Angola kele na kitini ya nene ya 34 764 km2, na bandilu yai:

* na ndambu ya nordi, République centrafricaine; * na ndambu ya nordi, République centrafricaine;
* na ndambu ya esti, Rungu na provense ya Haut-Uele;
* na westi, na teritware ya Bondo;
* na sudi, bambanza ya Bambesa (na sudi-westi) mpi ya Poko (na sudi-esti).
Yo kele mbanza ya kuluta nene na provense ya Bas-Uélé.

## Bansi ya nkaka
Na kati ya bantu yina ke ponaka na voti, bantu yina kele na nsi ya 80 000 ke zingaka na bwala mosi.
Ango, (bamfumu ya mbanza nsambwadi).

## Bansi ya nkaka

## Bisika ya kupona sambu na kubaka mambu ya nkaka
Bo kabisaka yo na bimvuka iya:
* Nzo ya bangombe ya Ezo
* Nzo ya bangombe ya Mopoyi
* Nzo ya bangombe Ngindo
* Nzo ya bangombe ya Sasa
Bondo (Bas-Uele)

**Bondo** ezali engumba, mboka mokonzi ya etuka ya Bas-Uele na ekolo Congo démocratique.

## Mikili
Ezwami na loboko ya mobali ya ebale Uele mpe na nzela ya ekolo 4 na 207 km na nord-ouest ya engumba-mokonzi ya etuka Buta.

## Lisolo

## Boyangeli
Mbóka-mokonzi ya etúka ya bato 7 733 ya boponami na 2018, etúka ezalí na ezalela ya komíni ya etúka ya bato 80 000 ya boponi, ezalí na ba conseillers municipaux 7 na 2019.

## Motángo ya bato
Motángo ya bato ya mboka yango euti na mobu 1984.
* 1984 = 11000
* 2012 = 18576
* 2004 = 16292

## Mombongo
Nzela ya Trans-Afrique 8 Lagos-Mombasa elekaka na Bondo.
Bambesa

**Bambesa** kele mbanza, ntu-mbanza ya kizunga ya Bas-Uele na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi.

## Bansi ya nkaka
Yo kele na nzila ya insi RN 25 na 160 km na nordi-esti ya ntu-mbanza ya provense Buta.

## Disolo ya luzingu

## Banzo ya Kimfumu
Mbanza kele ntu-mbanza ya kitini ya 2 242 ya bantu yina ke pona-ponaka na mvula ya 2018, bwala kele na kitini ya commune rurale ya kele na bantu yina ke pona-ponaka na nsi ya 80 000, na mvula ya 2019 ba conseillers ya mbanza kele 72.

Ntalu ya bantu

## Bansi ya nkaka
Ntalu ya bantu yina bo tangaka na mvula ya ntete kuvandaka na mvu 1984.
* 1984 = -
* 2004 = 13197
* 2012 = 15483

## Mambu ya Mumbongo
Dizanga Mai-Ndombe

**Nzadi Mai-Ndombe** (zina ya ntama nzadi Léopold II) kele nzadi mosi na kizunga ya Mai-Ndombe, na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi.

## Ntoto
Nzadi yai kele nto ya nzadi ya Fimi, nzadi yina kele na lweka ya nzadi ya Congo. Na mvu 1972, bo pesaka dizanga yango zina ya Mai-Ndombe. Mai ndombe ketendula na munukutuba nde "masa ya ndombe". Nene ya dizanga yango ke sobaka na kutadila mvula yina ke nokaka mpi yo lenda kuma nene mbala zole to tatu na kutadila nsungi ya mvula. Beto ke salaka nzietelo na nzadi-mungwa yai mvula ya mvimba. Na ndambu ya nordi ya nzadi-mungwa, yo kele ti mfinda ya nene, mpi na ndambu ya sudi, yo kele ti banti ya mfinda ti ya mfinda. Bamabungu na yo kele Inongo mpi Ndongese.

## Disolo
Na Mayi 27, 2019, maswa mosi yina vandaka ti bantu kuluta 350 kudindaka na masa sambu mupepe vandaka ngolo. Na kilumbu ya ntete ya nzietelo, bantu kuluta 45 kufwaka, mpi bantu kuluta 100 mevilaka. Sambu na kupesa mvutu, guvernema tubaka nde bo ta buyisa bamaswa ya mabaya yina ke nataka bantu na maswa yina kele ti bamvula kuluta tanu na kusabuka dizanga yina.

## Banoti mpi ba referansi
Bambesa (teritware)

Teritware ya **Bambesa** kele kizunga mosi ya administrasio ya me kangama ve (EAD) ya provense ya Bas-Uélé, yina basikaka na nima ya kukabwana ya provense ya ntama Orientale.

## Bisika ya kusala
Bambesa kele provense mosi ya fioti na Bas-Uele. Yo kele na kitamina ya bakilometre-kare 9 130. Yo kele ti bandilu:
* na ndambu ya nordi: provense ya Ango ti ya Bondo;
* na ndambu ya esti: Poko;
* na westi: na ndambu ya Buta;
* na sudi: Banalia na provense ya Tshopo.

## Bansi ya nkaka
Yo kele na kati-kati mpi na sudi ya provense yina.

## Disolo ya luzingu

## Bandinga ya nkaka
Na insi yai, bo kele ti babwala zole ya fioti yina kele ti bantu ya vote kiteso ya 80 0001.
Bambesa, (bamfumu ya mbanza 7)
* Dingila, (7 conseillers municipaux)

## Bisika ya kupona sambu na kubaka mambu ya nkaka
Yo kele ya kukabwana na bandambu uvwa:
Kisalu ya Bakete
Kisika ya Bo Ke Vandaka Kuteka Bambisi na Bikapo
* Kisika Bo Ke Yidikaka Bambisi ya Bo Ke Tungaka
* Nzo ya Bangombe ya Bolungwa
* Kisika ya Bo Ke Salaka Mbisi ya Mbisi Makere I
* Bo ke bingaka yo Chefferie Makere II
* Makele-Bakete, Kisika Bo Ke Yidikaka Bambisi
* Nzo ya bangombe ya bo ke salaka na bambisi
Bo me tula yandi na zulu ya nti ya nene.
Dizanga Moero

**Nzadi ya Moero** (yina bo ke sonikaka mpi Mwero to nzadi ya Mweru) kele nzadi mosi ya kele na ndilu ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi ti Zambie, na kitamina ya bakilometre 150 na sudi ya nzadi ya Tanganyika, na sudi ya bangumba ya Mugita na dibungu ya nzadi Kongo.

## Ntoto
Yo kele nda kiteso ya bakilometre 96 mpi nene kiteso ya bakilometre 45, yo kele na nordi-esti/sudi-westi, mpi nene na yo kele bakilometre-kare 4.650. Nzadi-mungwa yango kele nda kiteso ya bametre 37.

Nzadi yango ke na kufuluka ti masa yina ke katukaka na Nzadi-Mungwa ya Bangwelo. Nzadi yango kebasikaka na lweka ya Nzadi-Mungwa Bangwelo. Nzadi yai kebasikaka na nzadi ya Luvwa, yina kenataka masa na nzadi ya Lualaba, yina kele zina ya Nzadi ya Congo na kitini na yo ya zulu. Kisanga ya Kilwa kele na ndambu ya sudi ya dizanga yina.

Na nsungi ya bamvula mingi, bantu vandaka ve kukwenda na nzadi-mungwa yai, kaka banzila ya bantu ya Zambie ti ya bantu ya Congo vandaka kukwenda na nzadi-mungwa yai. Banda na mvu 1987, bo metungaka nzila mosi ya bo metulaka gudro yina kenataka na bwala Nchelenge, na Zambie, mpi bantu yina kezingaka penepene na kisika yina kekuma kaka mingi, sambu na kuloba bambisi na dizanga yina.

Bwala ya Pweto ti Kilwa kele na lweka ya nzadi ya Congo.

## Bibliografi

* Paul Brien, *Ba-éponges ya Luapula mpi ya Lac Moero*, Kimvuka ya Bibulu ya Masa ya Bruxelles, 1967, balutiti 52.
* P. de Kimpe, *Dikabu na kulonguka ya biolozi ya masa ya Luapula-Moëro*, Musée Royal pour l’Afrique Centrale, Bruxelles, 1964, balutiti 238.

## Banzila ya nganda

* (en) Tourisme Zambie avec photos

## Tala mpe
 

* Maza ya nene (Afrika)
Maza ya Mokoto

Nzadi ya Mokoto kele mazanga iya ya kele na westi ya bangumba ya Virunga na Nord-Kivu na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi:

* Balukila
* Bita
* Lukulu
* Ndalaga
Nzadi-Mungwa ya Balukila

**Nzadi ya Balukila** kele nzadi mosi na kati ya nzadi ya Mokoto na westi ya bangumba ya Virunga na Nord-Kivu na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi.
Dizanga Tshangalele

Nzadi-Mungwa ya Tshangalele kele nzadi-mungwa mosi ya bantu salaka na République démocratique du Congo. Yo kele pene-pene ya Likasi na provense ya Katanga. Nzadi Lufira ke pesaka yo masa, mpi yo kele nzadi yina ke taninaka yo. Masa ya nzadi yango ke pesaka kura na kisika yina bo ke salaka kura na Mwadingusha.

Kisika ya ntete ya bo ke kotaka na nzadi-mungwa yango kele na Kapolowe. Bambisi ya nene ya bo ke kangaka na nzadi kele tilapia, serranochromis, mpi clarias.
Dizanga Tumba

**Nzadi Ntomba** to **Nzadi Tumba**, kele nzadi mosi ya kele na kizunga ya Equateur na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi, na katikati ya Mbandaka ti Nzadi Mai-Ndombe. Bikoro kele mbanza ya kuluta nene na lweka ya nzadi. Nzadi ke kotaka na nzadi Kongo na nzila ya canal ya Tumba-Irebu.

## Ba mbanza ya simu ya nzadi

* Ikoko Bonginda

## Bibliografi

* Jean Omasombo Tshonda, Mai-Ndombe: Mosaïque ya bantu me telama na kimvwama ya nsi-ntoto, Tervuren, Musée royal ya Afrika ya Kati, 2019, 624 p. (Kifalansa)
Lycée Cirezi

**Lycée Cirezi** kele nzo-nkanda yango kele na Bukavu, na République démocratique du Congo. Bo kangulaka yo na mvu 1989 mpi ba mpangi-bankento ya dibundu ya Notre-Dame ya Marie vandaka kutwadisa yo.

## Lukanu
Lukanu ya nzo-nkanda ya nene ya Cirezi kele ya kupesa formasio na bana-bankento yina kele mayele mpi ya kele ya kuyilama sambu na kusadila insi mpi dibundu na bo na kuwakana ti Artikle IV ya kuwakana yina kele na kati ya dibundu ti leta.
Bunduki

**Bunduki** kele kizunga mosi ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi, na kizunga ya Bas-Uele na provense ya Orientale. Yo kele na dibungu ya diboko ya kitata ya nzadi Itimbiri, mpi na RN6 na kati ya Bumba ti Aketi.
Olive Mudekereza Namegabe

**Olive Mudekereza Namegabe**, yandi butukaka na 18 ngonda ya kumi na zole ya mvu 1958 na Finzi (Territoire ya Walungu), yandi kele muntu ya politiki ya Kongo-Kinshasa, yandi kele depite banda na 28 ngonda ya yanuari 2019.
Bellevue kandy

**Belinda Kikusa Kandy**, me zabana na zina ya **Bellevue Kandy**, yandi butukaka na 12 ngonda kumi na zole ya mvu 1980 na Kinshasa(RDC), yandi kele nkento ya kisalu, ntwadisi ya filme, musoniki mpe nsoniki ya ba scénario ya Kongo.

## Luzingu na yandi
Kandy kubutukaka na Oktobri 12, 1980 na nzo ya kubutisa na Kinshasa, na République démocratique du Congo. Tata na yandi, Joseph Kandy, kufwaka ntangu yandi vandaka na ngonda tatu mpamba, yandi ti bampangi na yandi nana ya babakala ti ya bankento kubikalaka na nsi ya kiyeka ya mama na bo, Luisa Nzumba Kinduelo, yina kufwaka mpi na mvu 2016. Kandy me manisa nzo-nkanda na Institut national des arts (INA).

## Luzingu na yandi
Na nima ya kulonguka na yandi, Kandy me yantika kisalu na yandi na kimvuka  « Simba », ya ntwadisi Elombe Sukari, muntu ya nene na disolo ya teyatre ya Congo yina kele na kimvuka  « Salongo ».

Kimvuka ya Simba vandaka ti bantu bonso Yandi Mosi, Lule, Décor Ilonga, Milo (Mimie Loleka), Léa Ndaya, Ursule Peshanga, Maman Kalunga ti Bellevue. Kandy me monana na televizio ya Côte d'Ivoire na nsaka ya televizio Ma Grande Famille na lweka ya Michel Gohou, Michel Bohiri ti Clémentine Papouet.

Na 2021 Nzonzing Awards, yina salamaka na Memling Hotel na Gombe, Kandy bakaka lufutu sambu na mambu ya yandi salaka na ba catégories ya bankento ya lukumu, masolo ya ntama, mpi mayele ya kisalu.[5] Na 2022, Kandy bakaka ba komansion sambu na nsaka ya kuluta mbote ya nkento ya nsaka ya nkento mpi ntwadisi ya nsaka ya nkento sambu na kisalu na yandi na bafilme « kukonda ngolo »  mpi  « dibuta ya lukumu » na Nzonzing Awards.
Dizanga ya Tshinene

**Nzadi ya Tshinene** kele nzadi mosi na provense ya Nord-Est ya territoire ya Kanyama na provense ya Katanga na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi.

## Banoti mpi ba referansi
Dulia

**Dulia** kele bwala na territoire ya Aketi na Bas-Uele, na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Yo kele na sudi ya kizunga ya Avuru-Gatanga na kitamina ya bakilometre fioti na nordi ya Itimbiri. Nzila ya Trans-Africa 8 yina ke kwendaka na Lagos mpi na Mombasa ke lutaka na Dulia. Dulia kele nsuka ya esti ya RN6, yina ke vukisaka yo ti Aketi, Bunduki, Bumba. Nzila ya RN4 mpi kele na kati ya mbanza yai. Nzila yai ke vukisaka mbanza yai ti Bondo na nordi mpi Buta, Banalia mpi Kisangani na sudi.
Dizanga ya Upemba

**Nzadi ya Upemba** kele nzadi mosi ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi na kizunga ya Bukama. Yo kele kitini ya Parke ya Luyalu ya Upemba mpi yo kele na kati ya masa ya Lualaba yina kele na nordi-westi ya bangumba ya Bia. Nzadi-mungwa yango kele na kati ya Kamalondo mpi banzadi-mungwa ya nkaka kiteso ya 50.

Bantu mingi ya mbanza yina kele bantu ya Lubas yina kesalaka kisalu ya kuloba bambisi. Masa ya zulu ya dizanga mpi ntalu ya bantu yina ke na kufuluka na nzadi-mungwa me salaka nde bambisi mingi ya ke zingaka na masa kufwa.

## Banoti mpi ba referansi

## Banzila ya nganda