Lukwikilu ya Bukôngo

Kinzambi ya Kôngo ke zikisaka lukwikilu ya kimpeve ya kinkulu ya bakôngo. Samu na kifulu ya nene ya Kimfumu ya Kongo, ba mfumu na yau lendaka kupesa bupusi na bisalu mingi ya lusambu ya kinkulu na ndambu nyonso ya Zamba ya Kongo. Muna kuma kiaki, makanda mayingi ye kimfumu kiakaka kia Afrika ya Kati-Lunene, nze Batshokwe ye Bambundu, batambula mambu ma kimpeve kia Bakongo.

Kimpeve mesimbama na ngidika mosi ya mpasi ya animisme mpi na bakulu ya bampeve. Nsikudukusu Ngangi Nzambi ya ntoto kele Nzambi Ampungu, mfumu ya kimfumu, mpe nkundi na yandi ya nketo, Nzambici. Ata Nzambi Ampungu, yina butaka luyalanganu ti bampeve yina kezingaka na kati na yo, kele mfunu mingi sambu na kimpeve, luzitu ya ba-nkaka kele munsiku ya mfunu.

Luyalanganu ya Bakongo me kabuana na kati ya yinza zole: ndambu ya zulu ke monisa inza ya kinsuni, to ku nseke mpe ndambu ya nsi ke monisa inza ya kimpeve, to ku mpèmba. Bantu ya mayele yina ke belulaka bantu, yina bo ke bingaka Banganga, ke bakaka formasio mingi sambu na kusolula ti ba-nkaka yina kele na bisika ya kimpeve mpi kusosa lutwadisu na bo.

## Inki bangindu ya bantu ya lukwikilu yayi?
Dibundu ya bakongo kele ya mudindu. Na kutadila bantu ya kelongukaka mambu ya ntama J"ziku bantu ya Afrika ya Katikati mewakanaka ve ata fyoti na kati na bo na yina metala inki kele kulonga ya luyalanganu mpi bambwetete na bo na mambu yonso, mbuma ya mambu yina mono bingaka nde nzila ya kuzabisama ya kukonda nsuka ti kinganga-Nzambi ya kukonda kivuvu. Kansi, bantu ya Kongo vandaka ti ngindu mosi ya kinkulu na kati na bo ya kuzabisama na . kizunga kia node kivovanga Kikongo. Kuna kele ti bantendula mingi ya ke tadila bangindu ya lusambu ya Kongo na mikanda ya ba missionnaire ya bakristu ti ya ntangu ya ba colons, kansi mutindu Thornton ke tuba, "bo me sonika yo ti bangindu ya mbi mpi kutula ntima na yo kele mpasi".

Mbala mingi, binkulu yai kele ya munoko kansi ve ya masonama ya santu mpi yo ke katukaka na ndonga mosi tii na ndonga ya nkaka na nzila ya masolo ya bantu, bankunga, mpi bankinsi, yo ke tadilaka lukwikilu na ntalu ya banzambi ya zulu mpi ya nsi, bantangu ya nkaka yo ke vandaka ti nganga-nzambi to ngolo ya kuluta nene, lukwikilu na bampeve, kusambila bafwa, kusadila bankisi ya Afrika mpi bankisi ya kinkulu. Masolo ya luvunu ya Bakongo, bonso mabundu ya nkaka ya kinkulu ya pene-pene, lenda kutendula nde yo kele ya lukwikilu ve ti mambu ya mutindu na mutindu ya banzambi mingi ti ya banzambi mingi.Yo ke tadila mpi lusambu ya banzambi yina ke taninaka bantu, lusambu ya lugangu, lusambu ya ba-nkaka mpi lukwikilu ya luzingu na nima ya lufwa. Ata mabundu yankaka vandaka kundima dibanza ya inza ya bakulu, mingi kelandaka ngidika ya banzambi mingi yina kele ti banzambi mpi bampeve ya kuswaswana.

## Lungangu mpi kulonga ya luyalanganu mpi bambwetete
Na kutadila muntu ya ke salaka bansosa Molefi Kete Asante, "Kikalulu ya nkaka ya mfunu ya cosmologie ya Bakongo kele Ntangu ti ba nzietolo na yo. Kubasika, kutombuka, kudinda, ti kukonda ya Ntangu ke pesa mbandu ya mfunu sambu na kinkulu ya lusambu ya Bakongo." "Bantangu iya ya ntangu" yai ke fwanana ti bitini iya ya luzingu: kubaka divumu, kubutuka, kuyela, mpi lufwa. Samu na Bakongo, bima nyonso ke lutaka na ba nsungi yayi: ba nayikulu, ba yinti, ba mbisi, bantu, bimvuka, mpe nkutu bangindu. Nzyunga yai ya mfunu kemonisamaka na serkle mosi ya kele ti kulunsi na kati. Na dyambu ya kiluyalanganu yai ya Yowa to dikenga, kisika ya kukutana ya bandonga zole ya kulunsi kele kisika ya kuluta ngolo mpi kisika muntu me telama.

### Lungangu ya luyalanganu
Bantu ya Bakongo ke kwikilaka nde "Nza na luyantiku na yo vandaka mpamba; yo vandaka mbûngi, kima ya mpamba, dibulu, ya kukonda luzingu ya ke monana. Mbûngi (yina bo ke bingaka mpi mwasi ti mpampa) vandaka kumonisama bonso dimbuma ya mpamba. Nzambi ya nganga-Nzambi, ti nduku na yandi ya nkento yina bo ke bingaka Nzambici, bo ke kwikilaka nde yandi salaka nsemo ya tiya, ya bo ke bingaka kalûnga, mpi yandi bingaka yo na kati ya mbûngi.Kalûnga yelaka ye kitukaka ngolo ya nene ya ngolo na kati ya mbûngi, kusalaka masa ya kilondekesa. Ntangu masa yina kumaka tiya mingi, ngolo yina vandaka tiya vandaka kusala nde masa yina kupasuka mpi kulosa bangulukomba na nganda ya mbûngi. 

Bangulukomba yina kumaka bima mingi mosi-mosi yina vandaka kupanzana, mpi ntangu tiya vandaka kukuma madidi, baplanete vandaka kusalama mpi luzingu vandaka kubasika. Bakongo ke kwikilaka nde yai vandaka nzila yina Nzambi sadilaka sambu na kuganga luyalanganu, ti ntangu, bambwetete, baplanete, mpi buna na buna. Ba Bakongo ba bokilaka nzila yayi bonso luku lwalamba Nzambi, to "Nzambi salaka mpe lambaka pate."Muna kuma kiaki, kalûnga yi monekanga bonso tuku dia moyo, evo moyo wawo mu nzaye ngolo za nsunzula. Bakongo ke kwikilaka nde luzingu ke lombaka kusoba ntangu yonso mpi kutambula ntangu yonso. Nzambi ke bingamaka mpi Kalûnga, nzambi ya nsoba. Bau me longuka mambu ya kufwanana na kati ya lukwikilu ya bakongo ya kalûnga ti dilongi ya mpanga ya nene. Na kuswaswana ti mabundu mingi ya nkaka ya kinkulu ya Afrika, balukwikilu ya lugangu ya Bakongo ke wakana ti .

### Lungangu ya ntoto-mvimba
Bonso nsemono ya luyalanganu, Bakongo ke kwikilaka nde na luyantiku, nza vandaka ya kukonda luzingu, ya mpamba-mpamba ya mpamba (to mbûngi). Na nima Nzambi salaka ngolo ya nene ya tiya (to kalûnga), ye fulusaka dibundu yai ya mpamba. Kalûnga wa yokesa lekwa yakala muna mbûngi, vava yakala madidi, yavanga Ntoto. Ntoto, kisika tiya yantikaka, na nima kumaka planete ya vert na nima ya kuluta na bitini iya. E kunku kiantete i fulu kia tiya.Kitini ya zole kele kitini ya mbwaki kisika ntoto kele kaka tiya mpi me salama ve. Kitini ya tatu kele kitini ya gris kisika ntoto ke kuma madidi, kansi yo me basisa ve luzingu. Bayikulu yayi kele kinkonga, ya kuyuma, mpe ya kufuluka na putulu. Kitini ya nsuka kele kitini ya vert kele ntangu yina ntoto ke yela mbote-mbote sambu yo ke pemaka mpi ke nataka luzingu. Mutindu Bakongo ke kwikilaka nde yo kele na kati ya ndonga ya luyalanganu, baplanete yonso fwete luta na nzila yai sambu na kukuma ya kulunga, to lunga.