open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anne Mbunguje Marembo

**Anne Mbuguje Marembo**, butukaka na kilumbu 26 ya ngonda nana ya mvu 1974 na Mbujimayi na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi, kele muntu ya Kongo ya politiki na ntoto ya mumbongo. Yandi kele mfumu ya bisalu ya Pierre Kangudia, ministre ya leta, yina kele na kiyeka ya budget 

## Kifwanisu
### Formation
Na 2000, yandi bakaka diplome ya master na mambu ya mumbongo ti dikebi mingi na mambu ya mbongo, yandi bakaka yo na mvu 2000 na nzo-nkanda ya nene ya Webster, na nzo-nkanda ya nene ya Webster na Londres.

### Kisalu ya politiki
Na mvu 2024, Anne Mbuguje Marembo me zabisa nde yandi me ponama senatere ya Kinshasa na lisiti ya kimvuka ya politiki AVC-A ya ministre Didier Budimbu

#### Mavwanga ya kupona

### Kimsweki
Anne Mbuguje Marembo kele mama ya bana zole mpi yandi me kwelaka Giala Mobutu, muntu ya politiki ya Congo, mwana ya Maréchal Mobutu Sese Seko mpi Bobi Ladawa.

## Luzitu

## Malongi na ba referansi

## Masolo ya ke wakana

## Banzila ya nganda
Cathy Botema Mboyo

**Cathy Botema Mboyo**, butukaka Mbandaka na Equateur, kilumbu ya ntete ya ngonda ya nsambwadi ya mvu 1982, kumaka muntu ya politiki ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi mpe na ntangu yina kumaka Sénateur supplémentaire de l'ancien Sénateur Guy Loando Mboyo, ministre de l'État ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi.

## Kifwanisu
Botema Mboyo, kele mpangi ya nkento yina kele mpangi ya ministre ya leta ya ntangu yayi. Mpe bau kele ya kizunga ya Equateur mpe ntangu yayi bau kele ya kukabwana na kinsuni Tshuapa, na Bukungu.

## Kusala
### Kisalu ya politiki

## Nzila ya kupona
Na ngonda ya nana 2022, Cathy Botema Mboyo tubaka nde mambu ya bilumbu ke kwisa ke yidikama ve sambu na kilumbu mosi mpamba, bo ke tuba nde; na ba nzila ya sikisiki samu na kumonana ya kununga mfumu ya insi, Félix Tshisekedi, me banda kampagne mosi na zina ya "inzo mosi ve ya kukonda Fatshi na kizunga na yandi", na kuvingila kilumbu ya nsuka ya kupona yina ba zabisaka na ngonda kumi na zole ya mvula 2018

Yandi me tula ntima na La Prosperité, yandi me tuba ye me lomba na base na yandi na kubika ve nde muntu mosi kukusa bo : "Bantu ya Kongo ti bana ya Kongo, muntu mosi ve ta kukusa bo. Ntangu me lunga sambu na kuyidika diaka kuponama ya Mfumu ya insi Félix Tshisekedi, bijou na beto, dikabu yai ya ntalu ya Nzambi na DR Congo na kuponama yina ke kwisa"

### Bantu ya nkaka

## Tala mpe

## Makala Zinazohusiana
* Noëlla Bachebandey Manzolo
* Anne Mbunguje Marembo

## Ba referansi

## Banzila ya nganda
Chancelière ya ba nsiku ya Insi

**Chancelière ya ba nsiku ya insi** kele kimvuka ya leta ya République démocratique du Congo (RDC) yina kele na nsi ya kiyeka ya prezida ya République. Yo ke twadisaka, ke yidikaka, mpi ke pesaka bantu lukumu yina bo ke pesaka na insi na bo. Kisalu na yo kele ya kusikisa mpi ya kupesa matabisi na bantu mpi na bimvuka yina mezabanaka sambu na mambu ya mbote ya bo mesalaka mpi kisalu ya bo mesalaka na insi.

## Kimvuka mpi mutindu yo ke salaka
Na kutadila nsiku ya insi, prezida ya insi kele mfumu ya nene ya bimvuka ya bamfumu ya insi. Yandi kele ti kiyeka ya nene na bimvuka yonso ya basoda mpi yandi muntu ke pesaka bimvuka yonso ya basoda lukumu. Sambu na kusadisa yandi na kusala kisalu yai, bo ke ponaka mfumu mosi ya nene ya bimvuka ya lukumu ya insi na bo mpi yandi ke twadisaka bisalu ya kupesa bimenga.

Kimvuka yai kele ti mambu mingi ya kusala:

* Biro ya Ke Talaka Kisalu ya Banzo ya Kimfumu: Bisalu ya ke tadila mbongo mpi kutwadisa mambu.
* Kisalu ya kusala bansosa mpi ya kuyidika mambu: kusala baprograme mpi kusala luswaswanu.
* Biro ya Ke Talaka Bansiku ti Mikanda: Biro ya Ke Talaka Bansiku ya Bansiku ya Bansi.
* Biro ya Kupesa Bakado ya Biteki: kutala mpi kupesa bakado.

Sekretere-Jenerale ke twadisaka bisalu yonso na nsi ya lutwadisu ya Chancelier.

## Lusakumunu ya nene
Bimenga ya lukumu yina Chancellerie ya ba Ordre ya insi ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi na Kinshasa me pesa

Banzo ya Kimfumu ke pesaka makabu mingi, mu mbandu:

* L'Ordre national (Héroes nationaux Kabila-Lumumba): yo kele lukumu ya kuluta nene yina bo kepesaka bantu ya République démocratique du Congo.
* Médaille du mérite civique: bo kepesaka yo sambu na kisalu ya nene ya muntu mesala na insi na yandi.
* Badekora ya nkaka ya insi: bo ke pesaka yo na bantu yina me salaka kisalu ya mbote, na basoda, na bamfumu ya leta, to na banzenza yina me salaka kisalu ya mbote sambu na lukumu ya insi.

Bo kepesaka bantu matabisi yai na bafeti yina bo kesalaka sambu na kupesa lukumu na bantu yina mesalaka kisalu ya nene na insi ya Congo.

## Bisika ya kusala
Biro ya ke talaka mambu ya leta ke salaka yonso sambu na kutanina lukumu ya lukumu ya bantu yina bo me pesa lukumu. Na mvu 2023, yandi salaka bansoba sambu na kutomisa mutindu ya kuteka batitre mpi bidimbu ya kimfumu sambu na kunwanisa luvunu yina bantu ke sadilaka sambu na kupesa bantu batitre mpi badiklo.

Diaka, yo ke vukanaka na mambu ya nene yina ke salamaka na insi, mu mbandu, ntangu bo ke ponaka prezida mpi ntangu bo ke pesaka lukumu na bantu ya nene yina me zabanaka na disolo ya insi.

## Tala mpi
[Bangogo ya kemonisa kisina ya foto ya kele na lutiti 3]

## Bansoba ya kele na nganda

## Bisika ya nkaka
Noëlla Bachebandey Manzolo

**Noëlla Bachebandey Manzolo**, kele muntu ya politiki ya Kongo mpe na ntangu yayi yandi kele Sénateur ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi yandi ponamaka na Mayi 26, 2024, na provense ya mbanza Ituri.

## Luzingu
Bachebandey Manzolo, yandi kele muntu ya secteur ya Banyali Kilo na Djugu, na provense ya Ituri. Yandi butukaka na tata Christophe Agalo ti mama na yandi Christine Adokorac, bo zole me fwaka.

## Formation
Na mvu 2011, yandi manisaka kulonguka mambu ya nsiku ya leta na Nzo-Nkanda ya Nene ya Bunia (UNIBU) na Bunia

### Kisalu ya politiki
Bachebandey Manzolo, me baka bisika mingi ya politiki na bamvula me luta; yandi vandaka:

# Ntwadisi ya tekiniki ya territoire ya kimvuka ya kupona ya kimpwanza, CEI na ndinga ya fioti;
# Membre ya biro ya relais ya CEI na teritware ya Djugu na mvu 2006;
# Mfumu a nzimbu muna fulu kia mfumu za dibundu dia [Iniversite|Iniversite ya Bunia]] (UNIBU) muna mvu wa 2009;
# Ntwadisi ya ba nsoniki ya kimvuka ya ba nzenza ya inza ya mvimba na 2008;
# Directeur général ya kompani na nsi ya nti ya nseke banda 2013 tii bubu yai;
# Mfumu ya Biro ya kitini ya kizunga ya bisalu ya bantu mpe kimvuka ya insi ya Ituri na biro ya kimvuka ya Mbunya;
# Muntu ya mayele yina kele na kiyeka ya kufimpa mambu ya me tala kisumbula ya lugangu na provense ya Ituri;

### Bantu ya nkaka
Maître Noëlla Bachebandey Manzalo kele membre ya parti politique Union pour la nation congolaise, parti cher à Vital kamhere. 

## Tala mpe

## Masolo ya ke wakana
* Anne Mbunguje Marembo

## Bareferansi

Category : Nkwa politiki ya Kongo (RDC).
Category : Kimuntu ya politiki ya République ya Tatu (RDC)
Category : Avocat congolais (RDC) ya mvu-nkama ya 21.
Category : Sénateur ya République Démocratique du Congo.
Nadine Boboy Mwanela

**Nadine Boboy Mwanela**', butukaka na kilumbu kumi na mosi ya ngonda tatu 1972 na Kinshasa, yandi kele muntu ya politiki ya Kongo mpe bubu yayi yandi kele Sénateur ya kuponama na kizunga ya Ubangi-Sud mbanza mosi ya Equateur na ntwala.

## Kifwanisu
Yandi butukaka na kilumbu 11 ya ngonda tatu banda 1972, yandi me katuka na Kizunga ya Ubangi Sud.

### Malongi

### Influence ya kisalu na politiki
Na ngonda kumi na zole ya mvula 2020, Nadine Boboy, mfumu ya kimvuka ya bimvuka yina ke sosaka ve kubaka mbongo (LIBANCO-Asbl), pesaka nsangu na bankento mingi yina pesaka mvutu na nkumbu yina. Yau vandaka dibaku ya mbote sambu na Madame Nadine Boboy na kutendula na bankento balukanu ya (LIBANCO-Asbl) na ntwala ya kupesa bau nzila ya kulanda bisalu na bau yina bebaka mingi na nima ya mpasi ya mavimpi ya ntangu yayi.

24 ngonda ya tanu 2024 na Sénat ya Kinshasa me salama na kundimisa Nadine Boboy Mwanela bonso ntwadisi ya politiki ya nene ya provense ya Ubangi Sud.

### Nzila ya kupona

### Kimuntu

## Luzitu

## Malongi na ba referansi

## Makala Zinazohusiana
* Anne Mbunguje Marembo
* Noëlla Bachebandey Manzolo
* Cathy Botema Mboyo

## Banzila ya nganda
Florence Muleka Bajikila

**Florence Muleka Bajikila**, butukaka na kilumbu ya sambanu ya ngonda nana ya mvu 1960 na Mbujimayi na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi, yandi kele muntu ya politiki ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Yandi kele ntangu yayi Sénateur ya kizunga ya Assemblée régionale ya Lomami .

## Kifwanisu
### Formation

## Kukonda kuwakana na Sénat
Na kilumbu ya 8 ngonda nana ya mvula 2024, Sénat ke pesa liste ya nsuka ya ba candidats yina me ponama samu na bifulu ya mutindu na mutindu ya biro ya nsuka ya inzo ya zulu ya parlement ya Congo. Na kati ya ba demande 20 yina bo bakaka, mosi mpamba bo buyaka sambu na kisalu ya Quaestor. Yai kele candidature ya Sénateur Muleka Bajikila Florence ya kimvuka ya politiki Alliance des chisekedistes unifiés et alliés (ATU-A). Ya Pascal Omana na kifulu ya Deputé Quaestor yina vandaka ntete "na nsi ya réservation", me ndimama na sikisiki yonso.

## Kisalu na mambu ya politiki

### Kimsweki
Florence Muleka Bajikila, kele nkento ya muntu ya mumbongo ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi Albert Yuma.

## Luzitu

## Masolo ya ke wakana
* Noëlla Bachebandey Manzolo
* Anne Mbunguje Marembo
* Cathy Botema Mboyo
* Nadine Boboy Mwanela
* Arlette Bahati Tito
* Renabelle Kayala Ninga

## Banzila ya nganda

## Malongi na ba referansi
Institut du bâtiment et des travaux publics de Kisangani

**Nzo-nkanda ya nene ya Kisangani** (IBTP-KIS) kele nzo-nkanda ya nene ya leta na mbanza Kisangani, na République démocratique du Congo (RDC). Yo kele mosi na kati ya banzo-nkanda ya nene na Congo yina kelongaka mambu ya metala kutunga banzo, kutunga banzo, kutunga banzo, mpi mambu yankaka ya ketadila bisalu ya nene ya insi.

## Disolo ya ntama
Kisangani IBTP kusalamaka na mvu 1993, na kati ya lukanu ya insi ya mvimba sambu na kutomisa mayele ya kisalu ya maboko na bisalu yina kele mfunu sambu na kuyela ya insi, mu mbandu bisalu ya kutunga banzo ya nene. Lukanu na yo ya ntete kele ya kupesa formasio na bantu ya mayele yina lenda pesa lusadisu ya mbote na kisalu ya kutunga mpi kutomisa bisadilu na RDC.

Nzo-nkanda yango kuyantikaka na mvu-nkama ya 20, ntangu bo vandaka na mfunu ya bantu mingi ya kisalu ya kutunga banzo, mingi-mingi na kisika mosi bonso Kisangani, yina kele kisika ya nene ya mumbongo ya insi na beto.

## Bisika ya kusala
IBTP Kisangani kele ti bisalu mingi ya mfunu:

# Formasio ya kisalu mpi ya iniversite: Institut yango kepesaka formasio na mambu ya ke tadila kutunga banzo, kusala babriki, kutunga banzo, kusala babriki, kusala babriki, kuyidika babwala, mpi kutwadisa babriki.
# Kulonguka mambu ya siansi: Kusyamisa mpi kutomisa kulonguka mambu ya mpa na yina metala kutunga mpi bisalu ya leta.
# Kupesa maboko na kutomisa bwala ti insi: Kupesa mayele ya kimunganga sambu na kupesa mvutu na mambu ya mpasi ya kutomisa ba infrastructures na RDC

## Kimvuka ya Balongoki
IBTP Kisangani ke pesa formasio ya ba bakalaure ti ya ba diplome na mambu yai:

* Kisalu ya kutunga banzo;
* Kisalu ya kutunga;
* Kutunga banzo mpi kuyidika yo;
* Kutadila ntoto mpi ba géomatique;
* Kusadisa bantu na kuyidika bisalu ya nene.

Banzo-nkanda yai kele ya kuyidika sambu na kulungisa bampusa ya bantu ya kisalu na RDC mpi na Afrika ya Kati.

## Bisika ya kusala mpi bisadilu
IBTP Kisangani kele na campus mosi yina kele na:

* Banzo ya malongi yina kele ti bisadilu ya mbote sambu na kulonga malongi ya Biblia;
* Ba laboratoire ya ke longukaka bima yina bo ke sadilaka sambu na kusala kisalu, topographie, mpi mutindu ntoto ke salaka sambu na kusala bisalu ya nkaka;
* Biblioteke yina kele ti bisadilu ya sikisiki sambu na balongoki mpi bantu ya mayele;
* Banzo-nkanda ya kutomisa bisalu ya kutunga mpi ya kusala bima.

## Bangwisana
IBTP Kisangani ke salaka kumosi ti ba iniversite, ba kompani ya kutunga, mpi ba organizasio ya nkaka yina ke salaka bisalu ya nene. Bangwisana ya mutindu yai kesadisaka bantu na kuswana na banzo-nkanda, na kusala bisalu ya nzo-nkanda, mpi na kusala bansosa na kimvuka.

## Kisalu na yandi ya kutomisa
IBTP Kisangani kele na kisalu ya mfunu ya kulonga bantu ya kisalu yina kele mfunu sambu na kulungisa mambu ya mfunu ya insi yina, mu mbandu kuyidika banzila, kutunga banzo ya leta mpi ya bantu yonso, mpi kuyidika babwala ti babwala.
École nationale d'administration (république démocratique du Congo)

L**'École nationale d'administration** (ENA) ya Republique Démocratique du Congo (RDC) nzo-nkanda yai kele ya leta mpi bo salaka yo na mvu 1960. Kisalu na yo ya ntete kele ya kulonga bamfumu ya leta ya Congo sambu na kutomisa bisalu ya leta. 

## Disolo ya ntama
ENA-RDC kusalamaka na kati ya bangidika yina luyalu ya Congo bakaka sambu na kutomisa bisalu ya leta, mpi yina bampangi ya bansi ya nkaka pesaka maboko. Lukanu na yo kele ya kumanisa bifu yina ke vandaka na baluyalu ya leta mpi ya kupesa maboko na bisalu ya mbote ya leta.

## Kisalu mpi balukanu
Kisalu ya ENA-RDC kele ya:

* Kulonga mpi kutomisa bantu ya kisalu ya leta;
* Kutomisa bikalulu ya mbote, kumonisa pwelele mambu, mpi luyalu ya mbote;
* Kutomisa mpi kutomisa mutindu ya kutwadisa mambu na Congo;

Sosa bantu yina mefwana na kubaka bo na kisalu.

## Kimvuka mpi mutindu yo ke salaka
Nzo-nkanda yai kele na nsi ya lutwadisu ya Ministère ya Fonction Publique mpi yo kele ti kimvuka mosi ya bantwadisi, biro mosi ya ketwadisaka mambu ya nzo-nkanda, mpi ba departema mingi ya kelongukaka.

## Banzo-nkanda mpi baprograme
ENA-RDC ketuba nde:

* Bo ta pesa baleke yina ke salaka na bafiliale formasio ya luyantiku;
* Kulonguka mbala na mbala sambu na bantu yina kele dezia na kisalu mpi ya ke zola kutomisa mayele na bo;
* Badiskure mpi balukutakanu ya ke tubilaka mambu ya me tala luyalu, mutindu ya kutwadisa mambu, mpi bikalulu ya mbote na bisalu ya leta.

## Bangwisana mpi Kusala Kumosizo-nkanda yango ke salaka kumosi ti ba iniversite ya nkaka mpi ba biro ya bafiliale na France mpi na bansi ya nkaka. Banzo-nkanda yango ke salaka mpi kumosi ti bafiliale ya bansi yina bo ke tubaka ndinga ya Kifalansa mpi ti bafiliale ya bansi ya nkaka, mu mbandu Union européenne, Nations-Unies, Banque mondiale.
Kubasika ya Biblia na Kikongo Banda na luyantiku, ENA-RDC me sadisaka na kubasisa bantu ya mpa yina me zaba kisalu ya leta mbote. Na kati ya mambu ya mpasi yina yandi kutanaka na yo, beto lenda tanga kutunga banzo-nkanda ya mpa, kutomisa banzo-nkanda yina bo ke pesaka bana ya nzo-nkanda, mpi kutomisa bisika yina bana yina ke salaka kisalu ya leta lenda longuka.

## Tala mpi

## Bisika ya nkaka

## Bansoba ya kele na nganda

## Bisika ya nkaka
Sophie Kafuti

**Sophie Kafuti** yandi kele mfumu ya insi ya Congo, yandi ke salaka mingi na mambu ya teknolozi ya mbongo. Banda na ngonda kumi ya mvu 2021, yandi kele mfumu ya kimvuka ya Visa sambu na Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi (RDC) na kimvuka ya Afrika ya Westi ti ya Kati.

## Luzingu na yandi
Kafuti kele ti diplome ya kimunganga na kimunganga na York University na Toronto, yandi kele mpi ti diplome ya Executive MBA na Frankfurt School of Finance and Management. Yandi longukaka mpi mutindu ya kusala mumbongo ya mbote na Harvard Business School.

Yandi yantikaka kisalu na yandi na Canada, kuna yandi salaka bamvula nsambwadi na Languedoc, MasterCard mpi na Moneris Solutions, kompani mosi ya ke yidikaka mbongo. Na mvu 2008, yandi vutukaka na RDC sambu na kusala na Banque Congolaise bonso mfumu ya bisalu na nsungi ya bamvula iya, na nima yandi vutukaka na Citi. Na nsungi ya bamvula uvwa yina yandi salaka na Citi, yandi vandaka kusala na bisika mingi ya mfunu, mu mbandu na departema ya kutomisa mumbongo, ya kilandi ya prezida, mpi na departema ya mambu ya mumbongo.

Na nima yandi kotaka na kimvuka ya ba fintech Flash bonso directeur financier mpe/to directeur général par intérim, na ntwala ya kukuma mfumu ya Visa na RDC. Na nsi ya lutwadisu na yandi, Visa mekumisa ngolo kiyeka na yandi ya mfumu ya nsi na ntoto ya mvimba na mambu ya teknolozi ya kufuta mbongo na nzila ya ordinatere.

Mambu ya Beto Salaka mpi Yina Beto Lungisaka Sophie Kafuti kele muntu ya nene na yina me tala mbongo, malongi sambu na bantu yonso, mpi kusala mumbongo. Yandi kele mosi na kati ya bankento 60 ya Afrika ya kele na kiyeka na mambu ya fintech na zulunalu ya African Shapers mpi yandi vandaka mosi na kati ya bazuzi ya Prix Orange ya Entrepreneuriat Social na Afrika mpi na Moyen-Orient (POESAM) na RDC sambu na mvu 2023.

Na nsi ya lutwadisu na yandi, Visa me yantika bisalu mingi na RDC, na kati na yau beto lenda tanga manaka ya malongi ya mbongo ti ya digital na kimvuka ti Fondation pour l'Inclusion Financière en RDC (FPM), yina kele ti lukanu ya kupesa bantu ya Congo nzayilu ya mbote sambu na kutwadisa mbongo na bo mbote mpi kusadila bametode ya mbongo.

Yandi me twadisa mpi kimvuka ya ba banki ya bwala ti ba fintechs sambu na kukotisa bisalu ya Visa na ba plateforme ya kufuta mbongo na nzila ya telefone, na mpila nde ba millions ya bantu ya Congo kuzwa bisalu ya mbongo kukonda mpasi.

## Luzingu na yandi
Katula kisalu na yandi, Sophie Kafuti mekwelaka mpi kele na bana zole. Yandi me kudipesaka na kupesa bankento ngolo mpi kusala bisalu yina ke nataka mambote na bantu ya bwala na bo.

## Bisika ya nkaka
Prison militaire de Kasapa

**Boloko ya basoda ya Kasapa** kele na boloko na Lubumbashi, na provense ya Haut-Katanga, na République Démocratique du Congo. Yo kele mosi na kati ya baboloko ya nene ya insi yina mpi yo kele boloko ya kuluta nene na provense ya Katanga.

## Disolo ya luzingu
Bo tungaka boloko ya Kasapa na ntangu bantu ya Belgique vandaka kuyala. Na luyantiku, bo vandaka kusadila yo bonso boloko sambu na bantu yina vandaka kusala mambu ya mbi mpi sambu na bantu ya politiki. Na nima ya kimpwanza ya insi na 1960, boloko yai landaka na kusala na nsi ya baluyalu ya kuswaswana ya Congo, mpi yo kumaka kidimbu ya boloko ya insi yina.

## Mambu ya bo vandaka kusala na boloko
Bonso baboloko mingi ya République Démocratique du Congo, bantu mingi ke vwezaka boloko ya Kasapa sambu na mambu ya mbi yina bo ke salaka kuna. Yo kele mpasi sambu na kukanga bantu mingi na boloko, sambu ntalu ya bantu yina kele na boloko meluta ntalu ya bantu yina kele na boloko. Bima ya mfunu ya insi me bebaka, mpi bantu ke kukaka ve kubaka lusansu ya mbote. Barapore mingi ya ba ONG ke monisa nde bantu ke zinga na mpasi, bo ke zwa ve madia ya kufwana, bo kele ve ti kisika ya mbote ya kulala, mpi lutaninu kele ve.

## Bisika ya nkaka ya kusala masolo
Na boloko ya Kasapa, bantu vandaka kutina mbala na mbala na mutindu mosi ya kuyituka mpi bantu vandaka kukolama. Na mvu 2016, bantu mingi tinaka boloko. Na mvu 2020, mambu ya nkaka ya nene salamaka mpi yo monisaka nde nzo-nkanda vandaka ve ti lutaninu ya mbote.

## Kisalu mpi bansoba
Bamfumu ya Congo mezabisaka mbala na mbala nde bo ke na kusala bansoba sambu na kutomisa boloko ya Kasapa mpi mutindu bo ke kengilaka yo. Ata mpidina, kuyela yango kele kaka fyoti sambu na kukonda mbongo mpi sambu na kikalulu ya kufuta avoka yina me mwanganaka na batribinale mpi na baboloko ya insi yina.

## Tala mpi

## Bisika ya nkaka

## Bansoba ya kele na nganda

## Bisika ya nkaka
Arlette Bahati Tito

**Arlette Bahati Tito**, kele muntu ya politiki ya Kongo. Yandi kele ntangu yai Sénateur ya abonnement ya Kinshasa.

## Luzingu

## Formation

## Kisalu na bupusi ya politiki
Na kilumbu ya 15 ya ngonda kumi na mosi ya mvula 2022 na RTNC, mfumu ya insi Félix Tshisekedi Tshilombo Antoine, ponaka yandi na kutwadisa ba kompani mingi ya leta yina kele na kati na yau Société Nationale des Hydrocarbures (SONAHYDROC), kompani ya nene ya leta na secteur ya petrole, kompani yina bantu yonso ke vingilaka nde o Zaïre.

Vice-directeur général Arlette Bahati Tito, yina me zabana mingi ve na bantu yonso mpi yina fwete zabisama sambu na kuzaba, mingi-mingi, nde yo kele ve ata fioti muntu ya mpa na secteur ya petrole.
 
Na kati ya 2021 na 2022, na nganda ya kuvanda ndongisila yina ke talaka mambu ya mbongo mpe bima ya mfunu na ministère ya Economie Nationale, yandi salaka kisalu ya kifulu ya ba commissions techniques mingi.

## Mavwanga ya kupona

### Kimsweki

## Lukumu

## Tala mpe
* Anne Mbunguje Marembo
* Noëlla Bachebandey Manzolo
* Cathy Botema Mboyo
* Nadine Boboy Mwanela

## Banoti na ba referansi

## Masolo ya ke wakana

## Banzila ya nganda
Renabelle Kayala Ninga

**Renabelle Kayala Ninga**, butukaka le 24 avril 1987 na kinshasa na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi, Muntu ya politiki ya Kongo, yandi kele ntangu yai Sénateur ya Kisangani banda na ngonda ya iya ya mvu 2024.

## Luzingu

## Formation

## Kisalu ya politiki

## Mavwanga ya kupona
Kilumbu ya iya, kilumbu ya 16 ya ngonda ya tanu ya mvu 2024, nsuka-nsuka lukanu yina kubwaka na Kinshasa na tribinale ya ke talaka mambu ya nsiku ya leta yina vandaka na mambu ya ke tadila mavwanga na yina me tala bamvutu ya bansola ya ba senateur pesaka ba nzengolo na yo na yina me tala kulomba yina kimvuka ya politiki Alliance des Forces Démocratiques du Congo mpi kimvuka ya Alliés ya MAFDC, B, tribinale ya nsiku ya leta tubaka nde yo lenda ndimama ve mpi Madame Kayala NingavTokole Renabelle . me katuka kundimama bonso Sénateur ya nsiku ya tatu ya république ya tatu. 

Na mutindu yina yandi ta monisa na mutindu ya mbote kizunga ya Tshopo na nzo ya zulu ya parlema ​​ya Congo. Na nima ya kudimonisa na kuponama ya ba senateurs ya kilumbu ya 29 ya ngonda ya iya ya mvu 2024 na liste ya Action des Alliés Acquis à la Démocratie, na acronyme AAAD, kimvuka mosi ya politiki yina mfumu na yau kele lukumu Angèle TabuMakusi, lukumu ya ntangu yayi Kayala Ninga Tokole me ponama Renashoven le vote yayi.

### Kimsweki

## Lukumu

## Masolo ya ke wakana
# Anne Mbunguje Marembo
# Noëlla Bachebandey Manzolo
# Cathy Botema Mboyo
# Nadine Boboy Mwanela
# Arlette Bahati Tito

## Banoti na ba referansi

## Banzila ya nganda
Boloko ya nene ya Munzenze

**Boloko ya nene ya Munzenze** kele na boloko na Goma, ntu mbanza ya kizunga ya Nord Kivu, na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi (RDC). Yandi kele na kisalu ya nene na kati ya tribinale ya mbanza yina, ata yandi ke kutana ti mambu mingi ya mpasi sambu na bantu mingi yina kele na boloko mpi mutindu bantu ke zingaka na boloko.

## Disolo ya ntama
Bo tungaka boloko ya Munzenze sambu na bantu fyoti mpamba, kansi mbala mingi bantu vandaka kufuluka na kati ya boloko. Na mvu 2012, ntangu kimvuka ya ba M23 bakaka mbanza Goma, boloko me beba mingi, mingi-mingi ba infrastructures na yo me beba.

## Kubeluka
Sambu na kuvutula mvutu na mambu ya mbi yina salamaka, na mvu 2017, kimvuka ya Nations-Unies yina ke talaka mambu ya ngemba na Congo (MONUSCO) yantikaka kuyidika boloko yina ya ntama. Bo salaka kisalu yina na nsungi ya bangonda 16, sambu na kufyotuna ntalu ya bantu yina vandaka na baboloko mpi kutomisa luzingu ya bantu yina vandaka na baboloko. Yo lombaka kuyidika dyaka banzo 22, kutunga banzo ya kuyobidila ya mpa na kati ti na nganda, mpi kutunga kikuku ti nzo ya balukutakanu.

## Mambu ya mpa
Ata bo salaka bikesa sambu na kuyidika yo, boloko ya Munzenze vandaka kaka na mambu mingi ya mpasi. Na Novembri 2024, bo tubaka nde bantu me kutana ti mpasi ya ngolo sambu madia mpi bankisi vandaka diaka ve, mpi luzingu ya bantu kuluta 4 000 vandaka na kigonsa. Mambu yai mekumaka dyaka mbi kuluta sambu bimvuka yina kesadisaka bantu ti makabu ya mawa, bonso Médecins Sans Frontières, yina vandaka kupesa ntete lusadisu ya mfunu, mekatukaka na bisalu na bo.

Na Yanuari 27, 2025, diambu mosi ya mawa salamaka na boloko ya Munzenze ntangu ba M23 kotaka na mbanza Goma mpi bantu mingi tinaka boloko. Bantu ya boloko kiteso ya 4.400 kutinaka na boloko na nima ya kuyoka kitini mosi ya boloko tiya sambu na kubumba mutindu bo tinaka. Bantu 141 yina kuvandaka bankento mpi bana 28 ya fyoti kufwaka na tiya yina. Mposo mosi na nima ya mambu yai, boloko vandaka ya mpamba, sambu bantu ya vandaka kukengila yo vandaka dyaka ve, mpi bima mingi ya boloko kufwaka.11

## Ntendula mpi bampasi ya bubu yai
Boloko ya Munzenze kele kifwani ya mambu ya mpasi yina ke na kusalama na baboloko ya RDC, mu mbandu mambu ya me tala lutaninu, kufuluka na bantu, mpi mutindu bantu ke zingaka na baboloko. Mambu ya me katuka kusalama ke monisa nde bamfumu ya luyalu mpi bimvuka ya bansi mingi fwete tula dikebi ya mingi na kutanina bantu ya boloko mpi na kukumisa ngolo bangidika ya batribinale mpi ya boloko.

## Tala mpi
[Bangogo ya kemonisa kisina ya foto ya kele na lutiti 3]

## Bansoba ya kele na nganda

## Bisika ya nkaka
Fonds de garantie de l'entrepreneur ya Congo

**Fonds de garantie de l'entreprenariat congolais** (FOGEC) na nima, yandi pesaka nswa na bantu ya kimvuka yango na kukwenda kutala yandi na kisika yina yandi vandaka. Kisalu na yandi ya ntete kele ya kusadisa ba startups, ba micro, ba petites et moyennes entreprises (MPME), ti ba artisans ya Congo na kuzwa mbongo.

## Disolo ya ntama
Sambu na kumanisa mpasi yina ba entrepreneurs ya Congo vandaka na yo ya kuzwa mbongo, guvernema ya RDC, na nsi ya lutwadisu ya président Félix-Antoine Tshisekedi Tshilombo, yantikaka kusala FOGEC. Lukanu ya fondasio yai kele ya kusadisa bantu ya insi na bo na kuyantika bisalu ya mpa mpi ya kusadisa bo na kuyela na mambu ya mumbongo.

## Kisalu mpi balukanu
Bisalu ya FOGEC kele:

* Kubaka mbongo: Kubaka mbongo na insi ya mvimba mpi na bansi ya nkaka sambu na kusadisa bantu ya Congo yina ke salaka mumbongo na kuzwa mbongo na nzila ya babanki mpi ya bafiliale.
* Kuyedisa bametode ya mpa ya kupesa mbongo: Kusadila bametode bonso mbongo ya kimvuka, mbongo ya ntete sambu na kusadisa bantu, mpi kupesa mbongo sambu na kusadisa bamisie mpi bantu yina ke salaka bisalu ya maboko.
* Kusadisa bantu na kuzwa mbongo ya kufwana: Kupesa bantu bakonsizio ya mbote mpi kupesa bo bakonti sambu na kusadisa bo na kuzwa mbongo.

## Mambu ya yandi salaka
Banda na luyantiku na yo, FOGEC me salaka mambu mingi sambu na kupesa lusadisu na mumbongo na RDC. Na Augusti 2023, bo pesaka mbongo kiteso ya bamilio 1,8 ya badolare na ba-entrepreneur 90 ya provense 15, mpi mbongo yango vandaka banda na badolare 1 500 tii na badolare 50 000 sambu na konso kisalu. Bo ta futaka mbongo yina na nsungi ya bamvula tatu na matabisi ya 5 na kati ya nkama na mvula mosi.

## Luyalu
FOGEC ke twadisama na kimvuka ya bantwadisi yina bo ponaka na ngonda ya Mayi 2021, na kati na bo:

* Ntwadisi ya Nto-Kimvuka: Mukanya Katanga Évariste
* Mfumu ya kimvuka: Muzemba Kompa Laurent
* Mpangi ya direktere ya kimvuka: Garuka Gukara Hélène

Kimvuka yai kele ti mukumba ya kulungisa balukanu ya FOGEC.

## Mambu ya Mpasi ya Beto Ke kutana ti Yo mpi Kivuvu
Na Septembri 2023, Inspection Générale des Finances (IGF) pesaka nsiku nde bo kanga ba konti ya banki ya FOGEC sambu na bisalu ya mbi ya luyalu. Mambu yai ke monisa mfunu ya luyalu ya mbote mpi ya kukonda kupona-pona sambu na kupesa maboko na bangidika ya kupesa lusadisu na bantu yina ke salaka mumbongo na RDC.

Ata bo ke kutana ti bampasi yai, FOGEC ke landa na kusala kisalu mosi ya mfunu sambu na kutomisa ekonomi ya Congo.

## Bisika ya nkaka
Congo.
Paoline Nkunku Bakulu

**Paoline Nkunku Bakulu**, butukaka na Mbanza-Ntete Kinshasa na kilumbu ya 9 Yuni 1969 Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Yandi kele muntu ya politiki ya Kongo mpi yandi kele ntangu yai Sénateur bonso kilandi ya ntete ya Mfumu Didier Budimbu Ntubuanga na nzo ya nsi ya Sénat.

## Kifwanisu

## Formation

## Kisalu ya politiki

## Mavwanga ya kupona

## Kimsweki

## Luzitu

## Masolo ya ke wakana
* Noëlla Bachebandey Manzolo
* Anne Mbunguje Marembo
* Cathy Botema Mboyo
* Nadine Boboy Mwanela
* Arlette Bahati Tito
* Renabelle Kayala Ninga
* Florence Muleka Bajikila
* Madeleine Nikomba Sabangu 
* Néfertiti Ngudianza Kisula Bayokisa

## Malongi na ba referansi

## Viungo vya nje

Category : Nkwa politiki ya Kongo (RDC)
Category : Kimuntu ya politiki ya République ya Tatu (RDC)
Category : Sénateur ya République Démocratique du Congo
Inspection générale des finances (république démocratique du Congo)

**Inspection générale ya mambu ya mbongo «** IGF » kele kimvuka ya luyalu ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi (RDC) yina kele na kisalu ya kutala ti kutala mambu ya mbongo ya luyalu. Yo kele mfunu mingi sambu na kumanisa kikalulu ya kufuta avoka mpi kubebisa mbongo ya leta.

## Disolo mpi kisalu
Bo salaka IGF na Septembri 15, 1987, sambu na kusala mambu ya mbote na mambu ya mbongo mpi sambu na kubuya kubebisa mbongo ya leta. Yo kele na nsi ya kiyeka ya Prezida ya République, mpi kisalu na yo ya ntete kele ya kusala na mpila nde bo sadila mbote mbongo ya leta mpi bo sala mambu na pwelele yonso.

Kisalu na yandi kele:

* Ba biro ya leta ke tadilaka mpi ke twadisaka mambu ya mbongo ya leta, mu mbandu bafiliale ya leta mpi bakompani yina leta ke twadisaka.
* Kutadila kana mambu yina luyalu ke sala ke wakana ti bansiku ya leta.

Kumanisa mpi kumanisa madesu ya bana mpi mambu ya mbi ya mbongo.

* Kutadila mbote-mbote mutindu bamfumu ya leta ke sadilaka mbongo na bo.

## Kimvuka mpi mutindu yo ke salaka
Mfumu ya kimvuka yango kele Jules Alingete, inspecteur général ya mambu ya mbongo yina prezida ya République me ponaka. Yo kele kimvuka ya bantu yina ke talaka mambu ya leta mpi bayina ke tadilaka mambu ya leta. Bo ke salaka bansosa mpi bansosa na bimvuka mingi ya leta.

Kimvuka yai kesalaka kumosi ti bimvuka yankaka ya ketalaka mambu ya leta, bonso Cour des comptes mpi Agence pour la prévention et la lutte contre la corruption (APLC). Kana bo me mona nde muntu me sala diambu mosi ya mbi, bo lenda sambisa yandi na tribinale.

## Mambu ya yandi salaka ti bupusi na yandi
Na bamvula ya me luta, IGF me salaka mambu mingi ya mfunu sambu na kunwanisa madesu ya bana na RDC. Yo salaka bansosa mingi mpi yo vandaka ti lukanu ya kuzikisa mambu ya mbi yina vandaka kusalama na mutindu bo vandaka kusadila mbongo ya leta mpi yo monisaka nde bo vandaka kusadila mbongo ya leta na mutindu ya mbi.

Na kati ya mambu ya nene, IGF memonisa mambu ya mbi na ba ministres ti na ba kompani ya leta, yina me nata na ba sanction ti na ba procès ya ba mfumu ya nkaka ya luyalu.

## Kimbeni mpi bampasi
Ata bo me salaka bikesa mingi, IGF ke kutanaka ti mambu mingi ya mpasi, mu mbandu:

* Kukonda bima ya kinsuni mpi mbongo ya kufwana sambu na kulungisa mikumba na yandi.
* Bupusi ya politiki lenda vanda na bupusi na bansosa yankaka.
* Baluyalu ya leta kesukininaka na kutadila mambu ya mbi yina kebasikaka.

Inspection Générale des Finances kele muntu ya nene ya ke tala mambu ya mbongo na RDC. Ata yo kekutanaka ti mambu ya mpasi, yo kele mfunu mingi sambu na kutomisa mutindu ya kutwadisa mambu ya leta mpi kutomisa luyalu ya mbote. Yo kele mfunu nde yandi sala ngolo sambu bantu kutula dyaka ntima na baluyalu.

Bisika ya nkaka ya bo me sonika
Didier Budimbu Ntubuanga

**Didier Budimbu Ntubuanga** 
kele muntu ya politiki ya me katuka ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi.

## Kifwanisu
### Baleke na formasio
Na ngonda kumi na zole ya mvu 2024, Yandi kele mwana ya ntumwa Dikumbaka Budimbu, longi na inzo-nkanda ya nene ya Kinshasa ya malongi ti ya inzo-nkanda ya nene. 
ya Kisangani na Suzanne Yala Kaba, yina me katuka na kisalu na kimvuka ya ba poste ti ya telecommunication ya Kongo.

### Kisalu ya politiki
Na kilumbu ya sambanu ya ngonda ya nsambwadi ya mvu 2019, Didier Budimbu Ntubuanga me kuma kilandi ya ministre ya malongi ya ntete, ya kati-kati ti ya bisalu ya maboko EPST na luyalu ya Ilunga.

Na kilumbu ya 12 ngonda ya iya 2021, yandi me ponama ministre ya insi ya mvimba ya ba hydrocarbures ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi.

Na mvu 2022 yandi ta tuba na lukutakanu ya MSGBC ya ke tadila mafuta, gaz mpi ngolo .

image:Remise et reprise ministère hydrocarbures.jpg|thumb|150px|Ministère ya kubasisa mpi kuvutula bima ya hydrocarbure.
image:Remise et reprise fin du ministère EPST.jpg|thumb|150px|Nsuka ya kutinda mpi kuvutula kisalu ya EPST.


## Mavwanga
Na ngonda ya iya ya mvu 2022, Didier Budimbu Ntubuanga kangamaka na kimvuka ya ke talaka mambu ya kinsweki (ANR) na Kinshasa sambu na diambu mosi ya ke tadila lutaninu ya kati ya insi.

## Kimsweki
Didier Budimbu kele na ba mpangi 6 ya ba nketo na 4 ya ba mpangi ya ba bakala.

## Vidokezo na marejeleo

.
Office des voiries et drainage

**Biro ya ba nzila mpe ba nzila ya masa** “OVD” kele kompani ya leta ya République démocratique du Congo (RDC), yina salamaka na kilumbu ya 16 ngonda ya uvwa ya mvu 1987 na nzila ya nsiku n°87-331. Na nsi ya lutwadisu ya Ministère ya Infrastructure et travaux publics, OVD kele ti kiyeka ya leta mpi yo ke twadisaka mambu na yo mosi mpi yo ke vandaka ve ti kiyeka na mambu ya mbongo.

## Bisika ya kusala
Kisalu ya ntete ya OVD kele:

* Kutunga mpi kuyidika bisika ya nene ya mumbongo: kutunga, kuyidika, mpi kutomisa banzila ya nene mpi banzila ya nene ya masa na bambanza.

Kulonguka mambu ya mpa: kusala bansosa to kutwadisa bansosa sambu na kuzaba, kuyidika mpi kusala bisalu ya kutunga banzila mpi ya kubongisa bisika ya masa.

* Kisalu ya kupesa bandongisila na mambu ya kutunga: kusala bonso muntu ya ke pesaka bandongisila na mambu ya me tala mutindu ya kuyidika bisika ya bantu ke zingaka.
* Kusadisa bantu yina ke zingaka na babwala ya nene: kusala na babwala ya nene yina ke lomba bo na kusadisa bo na bisalu ya sikisiki.

## Mambu ya yandi salaka
Banda na luyantiku, OVD mebakaka bangidika mingi sambu na kutomisa banzo ya nene ya mbanza na insi ya mvimba. Na kati ya mambu ya nene ya bo salaka:

* Kutomisa banzila ya bambanza: Na bambanza bonso Goma, Bukavu, Uvira, mpi Bunia, OVD kusalaka bisalu ya kuyidika, kutomisa, mpi kukumisa banzila ya bambanza bunkete, ebuna yo tomisaka luzingu ya bantu ya bambanza yina mpi luzingu na bo.

Na ntu-mbanza ya Kinshasa, OVD kusalaka kisalu ya kutunga mpi ya kuyidika banzila ya nene mingi, ebuna yo sadisaka na kukumisa babwala ya nkaka pete mpi na kusala nde bantu kutambula kukonda mpasi. Kisalu ya OVD kele:

* Nto-Kimvuka: Nto-kimvuka ke bakaka badesizio sambu na kubaka badesizio ya mfunu.

Komite ya Kutwadisa: Komite yai kele ti mukumba ya kulungisa badesizio yina bo ke bakaka mpi ya kutwadisa bisalu ya konso kilumbu.

* Nto-Kimvuka ya Bakomite ya Bazuzi: Nto-Kimvuka yai ke tadilaka mambu ya mbongo mpi ke tadilaka mutindu mambu ke salama.

## Banzikisa
Na nsi ya luyalu ya bubu yai, OVD ke na kusala bikesa ya ngolo sambu na kutomisa bisalu ya nene ya mbanza na RDC. Bangidika ya nene ke na kusalama sambu na kutomisa luzingu ya bantu mpi kusadisa insi na kuyela na mambu ya mumbongo.

Na nsadisa ya bisalu ya kimvuka na yandi ti ya bimvuka ya nkaka mpi ya bimvwama ya insi na bo ti ya bansi ya nkaka, OVD ke zola kusala kisalu ya mfunu sambu na kutomisa mpi kutomisa na mutindu ya mbote bisika yina bantu ke zingaka na babwala ya République Démocratique du Congo.

## Bisika ya nkaka
Nzo

**Nzo** (bo ke tubaka nde *nzo*) kele kisika yina bantu ke fuandaka, bo me tungaka yo ti bibaka mpi baludi mpi yo kele ti ba nèla mpi bakielo.
Nèla

**Nèla** (bo ke tubaka nde nèla) kele kima mosi ya fioti yina bo ke salaka na kati-kati ya bibaka ya nzo. Nèla lenda salama na mabaya to na matadi mpi yo lenda kanguka sambu mupepe kukota na nzo.
Big Hit Music

**Miziki ya Nene** (hangeul: 빅히트 뮤직) kele kimvuka ya miziki Corée du Sud yina me salama ntete na  na [uk]Bang Si-hy Label yayi me salama na mvula 2021 na nima ya kubongisa diaka kimvuka ya [Big Hit Entertainment. Yau kele ya Hybe Corporation kansi yau kesalaka na kimpwanza yonso na mambu ya kusala miziki, kutwadisa ba artiste mpi kusolula ti ba fans.

Big Hit Music me zabanaka sambu yo kele kimvuka ya miziki ya me zabanaka na ntoto ya mvimba BTS mpi kimvuka TXT{{Lien ya Internet |ndinga=kg |zina ya ntete=Hugh |zina ya nsuka=McIntyre |titre=Kimvuka ya miziki ya BTS ke kwenda na nima ya (Band. Btss-disque-label-ke-landa-ba-fans-ya-ba-band sambu na-bikuma-nionso-ya-mbote/ |site=Forbes |date=28-09}f.}re>32

## Bantu ya ke salaka bifwanisu
### Bimvuka
*BTS
*TXT
Kilumbu 3 ngônda ya tatu

****, kele kilumbu ya tatu ya ngônda ya tatu ya manâka ya Glégûalè.

Na nsuka, bilumbu  me bikala na nsuka ya dibulu, bilumbu  me bikala na nima ya dibulu mosi ya nene.2 marîsi - ** - 4 marîsi

## Kimbangi

## Tâla na masônga
### Mikânda
* Paul Guérin, Vie des saints; tome I, banda  Nkenda ya 1876, lutiti 7, lutiti 58 lutiti 89.
BTS

**BTS** (Khangul: 방탄소년단, Kijapon: 防弾少年団 (Bodan Shōnendan?); Kishinwa: 防弹少年团, pinyin: Fángdàn Shàonián Tuán), me zabana mpi na zina ya kimvuka mosi ya bana-babakala ya Corée du Sud, yina me zabanaka mpi na zina ya Bangpoytan Boys Séoul. Yau salamaka na mvu 2013 na Big Hit Entertainment mpi yau kele ti bantu nsambwadi: Jin, Suga, J-Hope, RM, Jimin, V mpi Jungkook.
Michel Bampély

**Michel Bampély** (zina ya kuzaliwa **Michel Obouronanga**, amwana 8 Okutóba 1974 na Kiev) kele muntu ya mayele, sociologue, moyembi ya malongi, prodyusɛ ya miziki mpi mwalimu ya Falansa. Yandi zolaka na zina ya misala **Saint-Michel**. Kobanda 1999, misala na yandi meketanaka na kisalu ya mayele, miziki mpi poezi ya kuyebisa na monoko.

### Butuku mpi kelasi
Bampély kele na n’sika ya bakoko ya Kongo mpi kele mudiabote ya Michel Mongali, politiki ya Kongo mpi ministɛ ya bilenge mpi masano na milongo ya 1960. Tonton na yandi, Maxime Mongali, zolaka komposa ya nzembo na rumba ya Kongo.

Yandi kukulaka na Paris, kisika wapi yandi monaka kultura ya hip hop. Yandi solaka bilei ya mayele na littérature moderne mpi sociologie, mpi yandi zwa doctorat na École des hautes études en sciences sociales (EHESS) na nkuluntu Jean-Louis Fabiani.

### Misala ya miziki
Na zina **Saint-Michel**, Bampély salaka na ekipi *La Troupe* na nsuka ya milongo ya 1990. Na 2000, yandi pesaka album *La fête des fous*. Na 2011, yandi pesaka *Les Rillettes du Mans*, miziki ya slam mpi chanson ya Falansa, kopesa nsango ya mboka na yandi ya masangu.

Na 2023, yandi pesaka *Grand Enfant (Afro-Jazz Vol.1)*, miziki ya afro-jazz ya Universal Music Africa.

## Disikografia
* *La fête des fous* (2000)
* *Les Rillettes du Mans* (2011)
* *Grand Enfant (Afro-Jazz Vol.1)* (2023)
* *Les Infinis (Soul Jazz Poetry)* (2025)

## Banoti na ba referansi
Blackpink

**Blackpink** (bo ke bingaka yo **BLACKPINK** to **BLΛƆKPIИK**, na ndinga Hangul: 블랙핑크; RR: Beullaegpingkeu ) kele kimvuka ya bana-bankento ya K-pop ya Corée du Sud yina ke katukaka na Séoul. Bau salamaka na 2016 na YG Entertainment, bau kele kimvuka ya zole ya bana-bankento yina me basika na nsi ya YG Entertainment, na nima ya 2NE1 https://ln.wikipedia.org/wiki/2NE1.
Jaynet Kabila

**Jaynet Kabila** kele keto ya luyala ya Kongo yina butukaka na kilumbu ya 2012.iya juin 1971 na Hewa Bora ( Kivu ya Sudi ). Mwana ya nketo ya Laurent-Désiré Kabila mpe mpangi ya mapasa ya Joseph Kabila, yandi kele depite ya Kalemie banda 2012.
Boueta Mbongo

**Boueta Mbongo** (kubutuka kia 1860, zina ya kubuta **Malonga Mi‑Mpanzu**, kufwa 11 novembala 1898) kele mfumu ya ntoto ya Kongo-Lari mpi mosi ya bantu ya kimvuka ya luvunu na mpila ya Falansa. Yandi kele ntangu yai bantu ke tala ve yandi kaka bonso mbuta ya ntoto, kansi bonso **nkento ya ntotila** ya Kongo-Brazzaville.

## Bikalulu bya luzingu

### Kimvila mpi lutwadisi ya ntoto
Boueta Mbongo kele muntu ya Kongo-Lari, wutelaka na mboka Brazzaville. Mfumu ya kanda (*mfumu kanda*) mpi mfumu ya ntoto (*mfumu tsi*), yandi vandaka muntu ya luzolo. Na Kimpandzou, yandi twadaka bantu na makabu ya banzila ya kanda mpi bilumbu ya kimpeve.

### Luvunu na balanda ya mpila ya Falansa
Na suka ya 19e sieli, Boueta Mbongo monisaka ngeya na bisalu ya madilu, ba nsalu ya ngolo mpi mpasi ya balanda ya mpila ya Falansa. Yandi futanaka ntwala na Kapiteni Marchand mpi ba solda ya kati ya Kongo. Luvunu na yandi yitukaka lukaya ya Mabiala Ma Nganga, mfumu yina kufwaka na 1896. Boueta Mbongo baka kisalu ya mfumu ya luvunu na ntoto Kongo-Lari.

Na 1898, ba solda ya Falansa katula yandi na luzingu. Yandi fwaka na 11 novembala 1898, na kubuluka nsinga, mpi luvi ya yandi kotaka na mvula Lufulakari.

## Kimvuka mpi mbote ya ntangu yai
Kimvuka ya yandi ke monana lelu na kisalu ya Association des Amis de Boueta Mbongo (A.A.B.M), yina fundama na nkwa Isidore Louengo. A.A.B.M. ke yindula kuyamba mvutu ya bantu ya luvunu ya Afrika na bilumbu ya lelo.

Beto ke monaka bisalu ya mambu, na zulu na kibina, na Madibou, 8ᵉ arrondissement ya Brazzaville.

Yandi me yindula mbote na bantu ya nkaka ya ntotila ya Kongo bonso Marien Ngouabi, Alphonse Massamba-Débat mpi Émile Biayenda.

Na Brazzaville, kele nzila mosi yina ke sambulaka zina ya Boueta Mbongo.

## Malongi
Nkanda ya Isidore Louengo ke tuba nde Boueta Mbongo vandaka « muntu ya luvunu, ya ntembe, ya luzitu [...] yandi vandaka mbuta ya makasi na kisalu ya kuyikisa ba-Falansa na Kongo ».

## Tala mingi
* Mabiala Ma Nganga
* Marien Ngouabi
* Alphonse Massamba-Débat
* Émile Biayenda

## Notes et références


## Kalawu
Félicité Safouesse

**Félicité Safouesse**, na zina ya mbota **Jeanne Félicité Safou-Safouesse**, ke butuka 28 septembri 1933 na Albertville (leelo Kalemie) mpi ke fwaka 1 août 1996 na Brazzaville. Yandi vandaka nsangu-nsangu, mutubika na radio mpi mpangui ya kisalu ya bana-nkento na Kongo.

Yandi vandaka mutubika ya ntete ya Afrika na radio AEF (Afrique Équatoriale Française) mpi kele mosi ya bantu ya ntete na nsangu ya Afrika ya kati.

## Bika mpi Kisalu

### Kisalu na radio mpi televizion
Félicité Safouesse kwandaka na radio AEF na 8 febwandi 1952 na Brazzaville, na nsuka ya konkuru ya kipu ya bapaya. Yandi vandaka nsinsani, kansi lumbu mosi yandi futukaka ndolula na ndinga na yandi ya mbote. Yandi vandaka na lisanga ya Jacques Alexandre, Jean Malonga, Joseph Locko, Henri Pangui mpi Marc Kayi. Yandi tubaka emisyon *Le concert des auditeurs*, ya kusalama na ndinga ya lulendo. Na ntangu yina, radio AEF zolaka kuyindula ntwala ya banzila ya Afrika, kuponda bandinga ya bantu ya mboka mpi kusala na nsanda ya malongi ya nkaka.

Na nima ya lutumu, yandi kangaka Radio Congo mpi nsukaka na Télé Congo na 1962. Na kuna, yandi tulaka mikanda mingi ya ndingisa ya mimeseno ya mboka : *Dites-le par le disque*, *Concert des auditeurs* mpi balutinu ya nsangu. Yandi vandaka ntangu nyonso na lulendo ya nsangu ya mimeseno.

### Mpangui ya bana-nkento mpi muntu ya mikanda
Na 1990, yandi tulaka mukanda *La Congolaise dans la société*, ya kuyindula ngonda ya bana-nkento. Yandi vandaka kulonguka Étoile de Mer, lisanga ya kusungila bana-nkento. Na 1985, yandi bikaka mukanda ya malongi *Pensée pour votre album*.

Na mukanda yina, yandi sambisaka ntima ya mwindu na ndinga ya kimvuka :Okeyi, mono ke lindila na nima, lenda na nima. Mono ke lindila nde yo sala mono mabe, yo dia ntima na mono.

### Parafifi
Yandi kele muntu ya kimfumu na nsongui ya *[[Parafifi]]*, ndembo ya Grand Kallé ya 1953. Zina yango ke katuka na *Paraiso* mpi *Fifi* (zabana ya Félicité). Clément Ossinondé tubaka nde ndinga ya Safouesse mpi zaba yandi pusa Grand Kallé kusala ndembo ya nkaka ya rumba ya ntwala.

### Mpimpa
Félicité Safouesse fwaka na mbula 63.

## Mikanda ya yandi

* 1985 : *Pensée pour votre album*, Brazzaville.
* 1990 : *La Congolaise dans la société*, Brazzaville, 38 p.

## Mikanda ya bantu mosusu

* Gabio, Joseph (2020). *Mes années de radio-télé à la Radiodiffusion Télévision Congolaise*, Paris, L’Harmattan, ISBN 978‑2‑343‑19122‑5.
* Moukoko, Philippe (2019). *Dictionnaire général du Congo‑Brazzaville*, Paris, L’Harmattan, ISBN 978‑2‑343‑16574‑5.
* Nkonda, Bianca‑Cornélie (2022). *Femmes et médias au Congo : mon combat*, Paris, L’Harmattan, ISBN 978‑2‑140‑24191‑8.
* Masengo, Jean‑Baptiste (2018). *Histoire générale du Congo – Tome 3*, Bruxelles, Duculot, ISBN 978‑2‑8011‑0345‑2.
* Ossinondé, Clément (2021). *Félicité Safouesse : une des voix historiques de la radiodiffusion congolaise*, *Pagesafrik*, 13 janvier 2021. Lire en ligne.

## Bikaba
Exo

**EXO** (na kikorea: 엑소) kele kimvuka ya bana-babakala ya Corée du Sud-Chine yina bo salaka na mvu 2011 mpi yina bo salaka na SM Entertainment. Na luyantiku, kimvuka yina vandaka ti bantu 12: bantu sambanu yina bo pesaka lukumu na Corée du Sud bonso EXO-K, mu mbandu Suho, Kai, D.O. Sambu na bikuma ya kuswaswana, kimvuka yango kele ntangu yai kaka ti bantu 9 na nima ya kubasika ya bantu tatu ya kimvuka ya fioti ya EXO-M (Wu Yifan, Lu Han, mpi Zitao Huang).
Nsiku wa Ngola

**Nsiku ya Ngola** kele nsiku yina ke sadilamaka na Ngola banda dipanda na mputu na mvu 1975.

Bansiku ya nene ya nsiku ya Ngola kele:
* N'kanda wa luyaadilu ("*Constituição*")
* N’siku ("*Leis*")
* Nkadilu ("*Costumes*")

N'kanda wa luyaadilu wena n'siku a nsunda wa nsi Ngola.

Luyaalu lutumamanga kwa N'kanda wa luyaadilu ye ludyatisu muna min'siku, yidiina lufwene zitisa ye tanina luzutusu lwa min'siku.

Min'siku, fongo ye nzengo zan'kaka za luyaalu, za Yiyikwa ya kimfumu kya fulu ye zawonso za ntenda nkongolo muna kimvuka zena muna nzila kaka vo zena zafwanana bonso bwasonama muna n'kanda wa luyaadilu.

Dyazayakana vo m'funu ye ngolo zam'fundu wa nkadilu zozo kazyena zaswaswa ko ye n'kanda wa luyaadilu kansi zena kumosi ye luzutisu lwa kimuntu (Sono Kya 7 - N'kanda wa luyaadilu).

## Luzitu lwa n'swa mya kimuntu
Banswa ya muntu kele na kati ya *N'kanda wa luyaadilu*.

Bansiku me simbama na mambu yina ke monana na meso mpi na mambu yina bo me zaba na bwala yina bantu ke kutana ti bampasi. Yo ke monisa mutindu ya mbote ya kusala mambu na kuwakana. Bo kele ti kikalulu ya kulandila mbote banswa ya muntu yina bo lenda soba ve.

.
Dieumerci Mbokani

**Dieudonné Mbokani Bezua**, me zabanaka mingi na zina ya **Dieumerci Mbokani**, butukaka na 1914 .22 novembre ngonda ya kumi na mosi 1985 na Kinshasa na Zaire (bubu yayi Républika Démokalasi du Congo ), kele nsaka ya ntete ya nkweso ya ntoto ya mvimba ya Congo yina vandaka kubula bonso ntuadisi ya kati-kati .

## Luzingu ya muntu yandi mosi
Mbokani butukaka na Kinshasa, na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi, na ntangu yina ba vandaka kubokila yo Zaire . Zina ya ntete "Dieumerci" ke tendula "Matondo Nzambi" na Kifalansa.

Na ngonda ya nana 2011, mwana na yandi ya bakala David Mbokani ya bangonda tanu fwaka na maladi ya ntima na mpongi na yandi
ANGRY GRANDPA IS GAY??

Kana LIL GUSII & XOON ti mbuta-muntu ya makasi vandaka kisika mosi, bo zolaka kuvanda ti bangwisana ya mbi kibeni, sambu yandi ta yantika kusala mbuta-muntu ya makasi. Muntu ya makasi kele gay sambu yandi ke zolaka kupesa yandi bisalu ya kubula, mpi yandi ke nwanaka ti mbuta-muntu yina ke waka makasi sambu mbuta-muntu ya makasi ke sekisa bonso bilungi

Kana yandi ke zola kusala mbuta-muntu ya makasi kaka sambu na kuseka, pana mbuta-muntu ya makasi ke baka munduki, bo zolaka kaka kunwana mpi kuswana kilumbu ya mvimba, kansi mbuta-muntu ya nganzi zolaka kukangama sambu yandi kele muntu ya kulemba mpi yandi me zaba ve mutindu ya kunwana! Nkoko ya makasi kele mama ya maboma ya maboma yina kele na mfunu ya kukwenda na PNJCF mpi ya kukangama na bantu ya Bakongo, yina me zaba kibeni mutindu ya kupusa babuto na yandi! Beno yamba na Kintinu ya Kongo - kisika ya LILIII & XOON me katuka; bo zolaka kusala kima ve kansi kunwanisa makasi ya makasi kilumbu ya mvimba tii kuna yandi ta fwa!
AMERICAN FAGGOTS!!

Bambangi ya Yehowa kemonaka kyese na kusadisa bantu yina kendimaka na kuwa bo, ata bo zaba nde fyoti kaka na kati ya bantu yango tandima kulanda nzila ya luzingu.  Yandi yedisaka mpusa na yandi yina ya mbi, ebuna yandi kudikotisaka na kimbeni ti Yehowa, muntu ya kele ti nswa ya kuvanda ti kiyeka ya kuluta nene na zulu ya bima yonso, sambu yandi kele Ngangi.