open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Motorhead

**Motörhead** vwandaka nkônga rock ya England.

## Member
* Lemmy Kilmister
* Phil Campbell
* Mikkey Dee

## Ba-CD
* 1977: *Motörhead*
* 1979: *Overkill*
* 1979: *Bomber* 
* 1980: *Ace of Spades*
* 1982: *Iron Fist*
* 1983: *Another Perfect Day*
* 1986: *Orgasmatron*
* 1987: *Rock 'n' Roll*
* 1991: *1916*
* 1992: *March ör Die*
* 1993: *Bastards*
* 1995: *Sacrifice*
* 1996: *Overnight Sensation*
* 1998: *Snake Bite Love*
* 2000: *We Are Motörhead*
* 2002: *Hammered*
* 2004: *Inferno*
* 2006: *Kiss of Death*
* 2008: *Motörizer*
* 2010: *The Wörld Is Yours*
* 2013: *Aftershock*
* 2015: *Bad Magic*

## Mazita

* Imotorhead.com
François Luambo Makiadi

Mbuta muntu  **François Luambo Makiadi** / **Fuala Luambo Makiadi** wakala n'gyimbidi wa ntete wa n'kumbu wa Afilika.
Thomas Kanza

Mbuta muntu **Thomas Kanza** wa kala nzayi wa ntete wa masono ma mbangumuka mu kati kua besi Kongo.

Thomas Kanza, mwana Nzo nkanda ya nene ya Kongo wanunga mwzaya ye wabaka wantete diploma.
Gaston Diomi

**Gaston Diomi** wakala mfumu wa nzole ye wa nsuka ya province dia Léopoldville, landila Cléophas Kamitata.
Antoine Kingotolo

**Antoine Kingotolo** wakala wa nkufi mu ntela wa nitu, kanis wakala na n'la ye wa nene mu nzayilu ya ntualusu ya mambu ma nsi.
Emmanuel Bamba

**Emmanuel Bamba** († 02 June 1966) wakala ntumua ya nene tata Simoni Kimbangu y ministre mia nene mia nzimbu ma luyalu lua Cyril Adoula.
Henrique Ndo

Tata pisikopo **Henrique Ndo**, mwana Mfumu Ndofunsu, ya watumbama kala pisikopo ku Kongo, mu ntangu ya Mputulukezo, nteteuelezi kalwaka ku Kongo. Tuzaya nde Duki wa nene kibeni, waziama ku Roma, ntoni'ani munzo Nzambi ya Maria.
Vivi

Vivi kele mbanza mosi ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Yau vuandaka mbanza-mfumu ya Kongo ya Belezi tuka ?? ti 1886. Mu Luyalu lwa Mfumu Lewopoludi II (Belezi), Vivi diabokolwengi Ntu-mabanza, yenu Luyalu la Falama, Mboma diakitulwa Mbanza ya nsiku mia Leta. Mavata ma nsi Kongo.
Pierre Kimbondo

Tata pisikopi **Pierre Ndompetelo Kimbondo** ye Kongolais wantete, mu 1956, wa tumbama Monsenyele, ntuadaisi wa nkangu Nzambi, mu Luyalu lwa Kongo Belezi.
Maine-et-Loire

**Maine-et-Loire** kele kizunga ya Fwalansa. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Maine-et-Loire kele Angers.
Poitiers

**Poitiers** kele mbanza mfumu ya kizunga Vienne ya Fwalansa.


Poitiers-126-Strasse-2008-gje.jpg|Poitiers
Poitiers-Kathedrale-116-Portal-2008-gje.jpg|Cathédrale Saint-Pierre
Poitiers-Kathedrale-126-Mittelschiff-2008-gje.jpg|Cathédrale Saint-Pierre
Poitiers-Notre Dame la Grande-120-2008-gje.jpg|Notre Dame la Grande
Poitiers-Notre Dame la Grande-132-Mittelschiff-2008-gje.jpg|Notre Dame la Grande
Poitiers-Saint-Hilaire-112-2008-gje.jpg|Saint-Hilaire
Alphonse Masamba-Deba

**Alphonse Masamba-Deba** vanda mupolitiki na ntuadisi ya Repubilika ya Kongo. Masamba-Deba me butuka 1921 na Nkolo. Yandi vanda na pelezida 1963-1968. Yandi me kufua 25.3.1977.
Marien Nguabi

**Marien Nguabi** vanda mupolitiki na ntuadisi ya Repubilika ya Kongo. Nguabi me butuka 1938 na Ombele. Yandi vanda na pelezida 1968-1977. Yandi me kufua 18.3.1977.
Joachim Yhombi-Opango

**Joachim Yhombi-Opango** vanda mupolitiki na ntuadisi ya Repubilika ya Kongo. Opango me butuka 1939 na Owando. Yandi vanda na pelezida 1977-1979. Yandi me kufua 30.03.2020 na Neuilly-sur-Seine, Fwalansa.
Kuvete

**Kizunga ya Kuvete** kele kizunga na Repubilika ya Kongo. 

## Bandambu
* Bundji
* Lukoléla
* Makua
* Mossaka
* Ngoko
* Ntoku
* Owando
* Oyo
* Tchikapika
Université Niccolò Cusano

**Université Niccolò Cusano** (Università degli Studi "Niccolò Cusano" - UNICUSANO) kele lukolo ya kizabu ya kingenga na Roma, Italia.

## Bima ya kikalulu
*Roma
*Italia

## Liens externes
*Site ya Université Niccolò Cusano
Shanghai (kizunga)

**Shanghai** kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu kele Shanghai.


Shanghai-Skyline-50-Su Zhou-River-2012-gje.jpg
Shanghai-Bund-14-chinesische Gruppe-Skyline-2012-gje.jpg
Shanghai-Bund-84-Sportler-2012-gje.jpg
Shanghai-Jin Mao-34-Baustelle Shanghai-Tower-2012-gje.jpg
Shanghai-Shikumen-04-Strassenlokal-2012-gje.jpg
Shanghai-altes Wohngebiet-40-Flaschen-2012-gje.jpg
Shanghai-Markt-26-Gefluegel-2012-gje.jpg
Shanghai-Yuyuan-Garten-36-2012-gje.jpg
Xizang

**** kele kizunga ya Sina. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya  kele Lasa.


Lhasa-Potala-06-Suedseite-2014-gje.jpg|Lhasa
Yumbu Lagang-02-Strasse-2014-gje.jpg|Yumbu Lagang
Sakya-12-Klosterturm-Eingang Suedkloster-2014-gje.jpg|Sakya
Gyantse-Paelkhor Choede-Kumbum-58-2014-gje.jpg|Gyantse
Gyatso La-48-Yak-2014-gje.jpg|Yak
Friendship Highway-322-Shelkar to Gyatso La-Mount Everest-2014-gje.jpg|Mount Everest
Bandînga ya Repubilika ya Kôngo

Repubilika ya Kôngo kele na bandînga mîngi. Ndînga ya luyalu kele lumputu. Bandînga ya yinsi kele kituba mpe lingala. 

Kituba (Munukutuba) ke tubamaka na sude ya Kôngo, na nzila ya CFCO (Ndindi-Dolizi-Nkayi-Baraza).

Kilâdi kele ndînga ya nene. Yawu kele mutîndu mosi ya kikôngo. Bântu ke tubaka kilâdi na Baraza mpe kizûnga ya Pool.
Banana

**Banana** kele dibûngu ya fyoti na Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi, na simu ya Mubu Atlantiki. Yawu ke vwanda na kizûnga ya Kôngo ya Kati.
Tomabîlu

**Tomabîlu** to **ditoma** to **vwatidi** kele kumbi, yina ke kwendaka na nzila mpe na yinsi. Tomabîlu kele na makâlu yiya mpe masîni ya ngolo.
Nuni

Ba**nuni** to **bandèke** kele bibulu, yina ke butaka mêki. Banuni kele na mapapú zôle. Banuni mîngi-mîngi lênda kudumuka.
Dikâlu (velo)

**Dikâlu** to **velo** to **kivyangu-vyangu** kele dikûmbi ya yinsi. Yau kele na makâlu zôle – ni yawu yina nkûmbu «dikâlu». Muntu ke salaka dikâlu na ngolo ya misuni ya muntu.

## Bavelo ya makâlu tatu
Mutîndu mosi ya velo kele velo, yina kele na makâlu tatu. Makâlu zôle kele na nima to na ntwala.

### Bifwanisu

The Tricycle 1958-2013.png|Dikâlu ya bâna
Israel Hayom Jerusalem.JPG|Kuteka mikânda ya bansângu
Les cochons vont au marché.JPG|Kunata bangulu na zându
Bici taxi (passeig de colom - Barcelona).JPG|Takisi
Ngwisani ya Yimpa

**Ngwisani ya Yimpa** to **Ngwisani ya Malu-malu** to **Kuwakana ya Mpa** kele kimvuka ya mabûku na Bibila. Ngwisani ya Yimpa kele ndâmbu ya zôle ya Bibila. Yawu kele na mabûku makûmi zôle na sambwadi. Yawu vwandaka kusonama na ndînga kingeleke.
Nyosi

**Nyosi** to **nyuki** (*Apis mellifera*) kele mutîndu ya bitutu, yina ke salaka mafuta ya nyosi, yina kele madya ya sukâdi mîngi.
Baden-Württemberg

**Baden-Württemberg** kele kizunga ya Alemanyi. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Baden-Württemberg kele Stuttgart.
## WWW
* https://www.baden-wuerttemberg.de/
Berlin

**Berlin** kele kizunga ya Alemanyi. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Berlin kele Berlin.


Auswaertiges_Amt_Spree.jpg|Berlin-Mitte
Berlin-Zeughaus-02-2017-gje.jpg|Berlin-Mitte
Berlin-Neue Wache-04-2016-gje.jpg|Berlin-Mitte
Moabit_Stadtteilgarten.jpg|Berlin-Moabit
Berlin-Koepenick-02-2017-gje.jpg|Berlin-Köpenick
Berlin-Friedrichshagen-Mueggelsee-Buergerbraeu-06-2017-gje.jpg|Berlin-Friedrichshagen
Berlin-Grunewaldsee-04-2016-gje.jpg|Berlin-Grunewald
Berlin-Flughafen Tegel-06-2006-gje.jpg|Berlin-Tegel
Nôde

**Nôde** kele nzila ya busula. Yawu ke sôngaka nzila ya nkaka na sûde.

## Tuku ya mpovo

Mpovo *nôde* kwiza tuka mpovo ya kifwalansa *nord*, yina kwizaka tuka mpovo kizyelemani ya nkulu *nord*. Nsâsa ya yawu ya tuku vwandaka diboko ya kênto, samu ti nôde ke vwanda na diboko ya kênto ya ntângwa ke kutsya.
Paramore

**Paramore** kele nkônga rock ya USA.

## Member
* Hayley Williams
* Taylor York
* Jeremy Davis

## Ba-CD
* *All We Know Is Falling* (2005)
* *Riot!* (2007)
* *Brand New Eyes* (2009)
* *Paramore* (album) (2013)
* *Live in the UK 2008* (2008)
* *The Final Riot!* (2008)

## Mazita
* paramore.net
Gjirokastër (kizunga)

**Gjirokastër** kele kizunga ya Albania. Mbanza ya kimfumu ya kizunga ya Gjirokastër kele Gjirokastër.
Kuvete ya Wesete

**Kizunga ya Kuvete ya Wesete** kele kizunga na Repubilika ya Kongo. 

## Bandambu
* Etumbi
* Ewo
* Kele
* Mbama
* Mbomo
* Okoyo
Tosa Inu

**Tosa-Inu** ni mbwa kuzaliana kutoka Kijapani. Uzalishaji wa kisasa huanza mwaka 1848. Ni mbwa kubwa na yenye nguvu. Masikio ni ndogo na nyembamba. Nyuma ni moja kwa moja. Nywele ni mfupi, mnene na ngumu. Kuzaliana ni ya kawaida katika rangi ya hudhurungi-nyekundu. Kulingana na mapokeo ya mdomo mara tosa mbwa kuvuka Shikoku-Ken na breeds Magharibi kama vile bulldog, mastiff, Ujerumani pointer na Dane.
CAKE

**CAKE** kele bande rock ya USA.

## Member
*John McCrea
*Vince DiFiore
*Xan McCurdy
*Gabe Nelson
*Paulo Baldi

## Ba-CD
*1994 – *Motorcade of Generosity*
*1996 – *Fashion Nugget*
*1998 – *Prolonging the Magic*
*2001 – *Comfort Eagle*
*2004 – *Pressure Chief*
*2007 – *B-Sides and Rarities*
*2011 – *Showroom of Compassion*
Boles

*Boles, Arkansas, kele mbanza ya USA.
*Boles, California, kele mbanza ya USA.
*Boles Acres, New Mexico, kele mbanza ya USA.
Sung Jae-ki

**Sung Jae-ki**(Korea:성재기 成在基, September 11, 1967 - July 26, 2013) kele Human right activists, liberalism philosophers of South Korea.

## Lien externe
* *[http://english.donga.com/srv/service.php3?biid=2013072913348 Suicide performance and journalist ethics]*, News Dongah. (English)
* Police continue search for missing men's rights activist yonhapnews 2013.07.27 (English)
* Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 (English)
* Seoul ‘Bridge of Life’ Attracts More Suicide Attempts korearealtime 2013.11.08 (English)
* South Korean channel films suicide (English)
* In memoriam 2013:Sung Jae-ki (France)
Aleph (bande)

**«Aleph»** kele nkônga disco ya Italia.

## Bantu
* Dave Rodgers
* Donato Bellini
* Marco Manzi

## Ba-CD
* *Black Out* (1986)
* *Take My Life* (1989)
Modern Talking

**«Modern Talking»** vwandaka nkônga disko ya Alemanyi.

## Bantu
* Dieter Bohlen
* Thomas Anders

## Ba-CD
* *[[The 1st Album]]* (1985)
* *[[Let's Talk About Love]]* (1985)
* *[[Ready for Romance]]* (1986)
* *[[In the Middle of Nowhere]]* (1986)
* *[[Romantic Warriors]]* (1987)
* *[[In the Garden of Venus]]* (1987)
* *[[Back for Good]]* (1998)
* *[[Alone]]* (1999)
* *[[Year of the Dragon]]* (2000)
* *[[America (CD)|America]]* (2001)
* *[[Victory]]* (2002)
* *[[Universe]]* (2003)

## Mazita
* https://web.archive.org/web/20090915233505/http://www.sonymusic.de/Modern-Talking
Ginea ya Ekwatelo

**Ginea ya Ekwatelo** kele yinsi mosi ya Afelika ya Kati. Malabo kele mbânza-kimfumu ya Ginea ya Ekwatelo.
Łobez

**Łobez** (, ) - kele kele kizunga ya Pologne.

## Bantu

ImageSize = width:500 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1680 from:0 till:800
  bar:1740 from:0 till:1191
  bar:1749 from:0 till:1339
  bar:1831 from:0 till:2443
  bar:1861 from:0 till:4756
  bar:1895 from:0 till:5187
  bar:1925 from:0 till:5994
  bar:1933 from:0 till:6947
  bar:1939 from:0 till:7310
  bar:1945 from:0 till:1710
  bar:1946 from:0 till:4144
  bar:1957 from:0 till:6026
  bar:1970 from:0 till:7355
  bar:1990 from:0 till:10953
  bar:2014 from:0 till:10440
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0)
  bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0)
  bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0)
  bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0)
  bar:1861 at: 4756 text: 4,8 shift:(0)
  bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0)
  bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0)
  bar:1933 at: 6947 text: 7 shift:(0)
  bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0)
  bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0)
  bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0)
  bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0)
  bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0)
  bar:1990 at: 10953 text:11 shift:(0)
  bar:2014 at: 10440 text:10,4 shift:(0)
  

## Mfumu ya mbanza

## Internet
* Łobez 
* BIP Łobez
* Łobez - You Tube
Iran

**Iran** (kifarsi: ايران *Irān*) kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele Turkmenistan, Afghanistan, Pakistan, Iraq, Turki, Armenia mpe Azerbaidjan. Teheran kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Iran.
Jordan

**Jordan** to **Jordani** (kilabu: الأردنّ *Al-ʾUrdunn*) kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele Israel, Arabia ya Sudia mpe Misiri. Amman kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Jordani.
Bahrain

**Bahrain** (kilabu: البحرين) kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele Arabia ya Sudia mpe Katar. Manama kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Bahrain.
Kuwait

**Kuwait** (kilabu: دولة الكويت *Dawlat al-Kuwait*) kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele Irak mpe Arabia ya Sudia. Mbanza ya Kuwait kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Kuwait.
The Prodigy

**The Prodigy** kele nkônga electronic rock ya Royaume-Uni.
## Ba-CD
* *Experience* (1992)
* *Music for the Jilted Generation* (1994)
* *The Fat of the Land* (1997)
* *Always Outnumbered, Never Outgunned* (2004)
* *Invaders Must Die* (2009)
* *The Day Is My Enemy* (2015)
**No Tourists* (2018)
## Mazita
* www.theprodigy.co.uk
Lekumu

**Kizunga ya Lekumu** (kifalanse: *Lékoumou*) kele kizunga na Repubilika ya Kongo. Bizunga ya pembeni na yau kele Niari, Benza, Pool ná Plateaux. Yau kele mpe na ndilu na Ngabu. Mbanza-mfumu ya Lekumu kele Sibiti.
Université Guglielmo Marconi

**Université Guglielmo Marconi** (Università degli Studi "Guglielmo Marconi‎" - UNIMARCONI) kele lukolo ya kizabu ya kingenga na Roma, Italia.

## Bima ya kikalulu
*Roma
*Italia

## Liens externes
*Site ya Université Guglielmo Marconi
Likwala

**Kizunga ya Likwala** kele kizunga na Repubilika ya Kongo. Bizunga ya pembeni na yau kele Sanga ná Kuvete. Yau kele mpe na ndilu na Repubilika ya Afelika ya Kati na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Mbanza-mfumu ya Likwala kele Impfondo.
Sanga

**Kizunga ya Sanga** kele kizunga na Repubilika ya Kongo. Bizunga ya pembeni na yau kele Kuvete ya Wesete, Kuvete ná Likwala. Yau kele mpe na ndilu na Kamerun na Ngabu. Mbanza-mfumu ya Sanga kele Weso.
Kilondo

**Kilondo** (nkubu ya kinzabu: *Dicentrarchus labrax*, *Dicentrarchus punctatus* to *Latelobrax latus*) kele mbisi ya mubu.
Amelika ya Kati

**Amelika ya Kati** kele kiteni ya kontina ya Amelika.

## Bayansi
* Gwatemala
* Kosta Rika
* Kuba
* Mehiko
* Nikaragwa
* Ondura
* Panama
* Repubilika ya Dominika
Dikwala

**Dikwala** (nkubu ya kinzabu: *Clupea harengus*) kele mbisi ya mubu.
Makwala kele mingi na bazandu ya Kongo.
Dilala ya ngayi

**Dilala ya ngayi** (nkubu ya kinzabu: *Citrus limon*) kele mbuma. Milala ya ngayi ke vwandaka na mwa ndudi.
Kinkwanganzala

**Kinkwanganzala** (nkubu ya kinzabu: *Mantis religiosa*) kele kitutu.
Na kinkulu ya Kongo, bantu ke tubaka ti kinkwanganzala kele kitutu ya bweso.
Kimpungunzala

**Kimpungunzala** (nkubu ya kinzabu: *Odonata*) kele kitutu.

## Galleri

File:Emperor-Dragonfly-(5).jpg|thumb|*Anax imperator*.
File:Gomphus vulgatissimus with a prey 002.jpg|thumb|*Gomphus vulgatissimus*.
File:Eight-spotted Skimmer (Libellula forensis).jpg|thumb|*Libellula forensis*.
File:Blodröd ängstrollslända (Sympetrum sanguineum) Ystad-2015.jpg|thumb|*Sympetrum sanguineum*.
Amelika ya Sudi

**Amelika ya Sudi** kele kiteni ya kontina ya Amelika. Lunene ya Amelika ya Sudi kele 17 840 000 km².

## Bayinsi
* Arhentina
* Beneswela
* Bolivia
* Brazil
* Chile
* Ekwador
* Guiana
* Kolombia
* Paragway
* Peru
* Urugway
Kinyonya

**Kinyonya** (nkubu ya kinzabu: *Formicidae*) kele kitutu. Nkami kele kinyonya ke vwandaka ya Afelika ya Kati.
Kivadangu

**Kivadangu** (nkubu ya kinzabu: *Anatinae*, *Tadorninae* mpe *Dendrocygninae*) kele ndeke, kele kibulu na mapapú zôle.
## Mabuku
*Búku na falanse
** Yves Thonnérieux "*Canards *" Ed Sud-Ouest 2005

## Mazita ya ngandu
* lizita na falanse
Mbulu

**Mbulu** (nkubu ya kinzabu: *Canis aureus*, *Canis adustus*, *Canis mesomelas*, *Canis simensis*, *Canis anthus* mpe *Canis* *azarae*) kele kibulu.
Mpadi

**Mpadi** (nkubu ya kinzabu: *Myosciurus*, *Sciurus*, *Tamias*, *Tamiasciurus*, *Ratufa*, mpe *Spermophilus*) kele kibulu.
Bampadi ke zolaka vwanda na zulu ya bayinti ya yinda.
Mutondya

**Mutondya** (nkubu ya kinzabu: *Anguillidae*, *Heterenchelydae*, *Morignuidae*, *Electrophorus electricus* mpe *Gymnoptidae*) kele mbisi.
Nowele

**Nowele** kele mukebo ya mbulukulu ya Yesu. Ba ke kembilaka Nowele na kilumbu ya makumi zole na tanu ya ngonda ya kumi na zole.
Ngwadi

**Ngwadi** (nkubu ya kinzabu: *Alectoris*, *Ammoperdix*, *Perdix*, *Rhizothera*, *Margaroperdix*, *Melanoperdix* mpe *Geotrygon*) kele ndeke.
Bolivia

**Bolivia** (kispanya: *Bolivia*) kele yinsi na Amelika ya Sudi. Bayinsi ya pembeni kele Brazilia, Paragway, Arhentina mpe Peru. La Paz kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Bolivia.
Kolombia

**Kolombia** (kispanya: *Colombia*) kele yinsi na Amelika ya Sudi. Bayinsi ya pembeni kele Beneswela, Brazilia, Peru mpe Ekwador. Bogota kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Kolombia.
Brazilia

**Brazilia** (kimputulukesi: *Brazil*) kele yinsi na Amelika ya Sudi. Bayinsi ya pembeni kele Beneswela, Urugway, Arhentina, Paragway, Bolivia, Peru mpe Kolombia. Brasilia kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Brazilia.
Arhentina

**Arhentina** (kispanya: *Argentina*) kele yinsi na Amelika ya Sudi. Bayinsi ya pembeni kele Bolivia, Paragway, Brazilia, Urugway mpe Chile. Buenos Aires kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Arhentina.

Pure si denete: Javier Milei
Vise' pure si denete: Victoria Villarruel
Bangladesh

**Bangladesh** (kibangla: গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ *Gônôprôjatôntri Bangladesh*) kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele India mpe Myanmar. Dhaka kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Bangladesh.
Brunei

**Brunei** (kimalay: *Brunei*) kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele Malaysia mpe Indonesia. Bandar Seri Begawan kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Brunei.
Guyana

**Guyana** (kingelezi: *Guyana*) kele yinsi na Amelika ya Sudi. Bayinsi ya pembeni kele Suriname, Brazilia mpe Beneswela. Georgetown kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Guyana.
Indonesia

**Indonesia** (kidjawa: *Indonesia*) kele yinsi na Azia. Jakarta kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Indonesia.
Ondura

**Ondura** (kispanya: *Honduras*) kele yinsi na Amelika ya Kati. Bayinsi ya pembeni kele Gwatemala, Nikaragwa mpe El Salvador.
Peru

**Peru** (kispanya: *Peru*) kele yinsi na Amelika ya Sudi. Bayinsi ya pembeni kele Ekwador, Kolombia, Brazilia, Bolivia mpe Chile. Lima kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Peru.
Nikaragwa

**Nikaragwa** (kispanya: *Nicaragua*) kele yinsi na Amelika ya Kati. Bayinsi ya pembeni kele Honduras mpe Kosta Rika. Managua kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Nikaragwa.
Urugway

**Urugway** (kispanya: *Uruguay*) kele yinsi na Amelika ya Sudi. Bayinsi ya pembeni kele Arhentina mpe Brazilia. Montevideo kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Urugway.
Hangu ya Node

**Hangu ya Node** to **Korea ya Node** (kihangu: 조선민주주의인민공화국 *Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk*) kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele Sina mpe Hangu ya Sudi. Pyongyang kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Hangu ya Node.
Hangu ya Sudi

**Hangu ya Sudi** to **Korea ya Sudi** (kihangu: 대한민국 *Daehan Minguk*) kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele Hangu ya Node. Seoul kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Hangu ya Sudi.
Kirgizstan

**Kirgizstan** (kikirgizi: Кыргызстан) kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele Kazakhstan, Sina, Tajikistan mpe Uzbekistan. Biskek kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Kirgizstan.
Dikuti

**Dikuti** (nkubu ya kinzabu: dikanda ya *Strigidae*) kele ndeke.

Na kinkulu ya Kongo, dikuti kele ndeke ya bandoki.
Dikonko

**Dikonko** (nkubu ya kinzabu: dikanda ya *Tettigoniidae* mpe *Caelifera*) kele kitutu.

Bantu ya kizunga mingi ya Afelika ke kudyaka makonko.
Diseke

**Diseke** (nkubu ya kinzabu: *Parus*, *Cyanistes*, *Poecilemesa*, *Periparus*, *Lophophanes* mpe dikanda ya *Aegithalidae*) kele ndeke.
Diteli

**Diteli** (nkubu ya kinzabu: *Mysticeti* mpe *Physeter macrocephalus*) kele nyama ya mubu.

Na banongo ya Kongo, diteli kele mfumu ya bambisi.
Kasâyi ya Esete

**Kasayi ya Esete** kele kizunga ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Mbanza-mfumu ya Kasayi ya Esete kele Mbuji-Mayi.
Uwele ya Minani

**Uwele ya Minani** kele kizunga ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Mbanza-mfumu ya Uwele ya Minani kele Isiro.
Kizûnga Katanga

**Katanga ya Minani** kele kizûnga ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi. Mbanza-mfumu ya Katanga ya Minani kele Lubumbashi.
Dideso

**Dideso** (nkubu ya kinzabu: *Phaseolus vulgaris*) kele ndunda.

File:Snijboon peulen Phaseolus vulgaris.jpg
File:Black Turtle Bean.jpg
File:Phaseolus vulgaris white beans, witte boon.jpg
File:Kidney beans.jpg
Augustus

**Augustus** (Gaius Iulius Octavianus Caesar Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 27 NK ti 14 BK. Yandi butukaka na 23 ngonda ya uvua 63 NK na Roma, mpe kufwaka na 19 ngonda ya nana 14 na Roma.
Tiberius

**Tiberius** (Tiberius Iulius Caesar Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 14 ti 37. Yandi butukaka na 16 ngonda ya kumi na mosi 42 NK na Roma, mpe kufwaka na 16 ngonda ya tatu 37 na Misenum.
Caligula

**Caligula** (Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 37 ti 41. Yandi butukaka na 31 ngonda ya nana 12 na Antium, mpe kufwaka na 24 ngonda ya ntete 41 na Roma.
Claudius

**Claudius** (Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 41 ti 54. Yandi butukaka na 1 ngonda ya nana 10 NK na Lugdunum, mpe kufwaka na 13 ngonda ya kumi 54 na Roma.
Nero

**Nero** (Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 54 ti 68. Yandi butukaka na 15 ngonda ya kumi na zole 37 na Antium, mpe kufwaka na 9 ngonda ya sambanu 68 na Roma.
Galba

**Galba** (Servius Sulpicius Galba Caesar Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 68 ti 69. Yandi butukaka na 24 ngonda ya kumi na zole 3 na kizunga ya Terracina, mpe kufwaka na 15 ngonda ya ntete 69 na Roma.
Otho

**Otho** (Marcus Salvius Otho Caesar Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 69 ti 69. Yandi butukaka na 28 ngonda ya iya 32 na Ferentinum, mpe kufwaka na 16 ngonda ya iya 69 na Brixellum.
Vitellius

**Vitellius** (Aulus Vitellius Germanicus Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 69 ti 69. Yandi butukaka na 24 ngonda ya uvua 15 na Roma, mpe kufwaka na 20 ngonda ya kumi na zole 69 na Roma.
Vespasianus

**Vespasianus** (Titus Flavius Caesar Vespasianus Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 69 ti 79. Yandi butukaka na 17 ngonda ya kumi na mosi 9 na Falacrine, mpe kufwaka na 24 ngonda ya sambanu 79 na Aquae Cutiliae.
Titus

**Titus** (Titus Flavius Caesar Vespasianus Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 79 ti 81. Yandi butukaka na 30 ngonda ya kumi na zole 39 na Roma, mpe kufwaka na 13 ngonda ya uvua 81 na Roma.
Domitianus

**Domitianus** (Titus Flavius Caesar Domitianus Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 81 ti 96. Yandi butukaka na 24 ngonda ya kumi 51 na Roma, mpe kufwaka na 18 ngonda ya uvua 96 na Roma.
Nerva

**Nerva** (Marcus Cocceius Nerva Caesar Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 96 ti 98. Yandi butukaka na 8 ngonda ya kumi na mosi 30 na Narni, mpe kufwaka na 27 ngonda ya ntete 98 na Roma.
Traianus

**Traianus** (Caesar Marcus Ulpius Nerva Traianus Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 98 ti 117. Yandi butukaka na 18 ngonda ya uvua 53 na Italica na kizunga ya Hispania Baetica, mpe kufwaka na 7 ngonda ya nana 117 na Selinus.
Hadrianus

**Hadrianus** (Caesar Publius Aelius Traianus Hadrianus Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 117 ti 138. Yandi butukaka na 24 ngonda ya ntete 79 na Italica na kizunga Hispania Baetica, mpe kufwaka na 10 ngonda ya nsambuadi 138 na Baiae.
Nsi ya Roma

**Nsi ya Roma** (kilatine: *Imperium romanum*) ke vwandaka nsi ngolo ya kulu. Yau me zingaka katuka bamvula nkama ya 1 tuka bamvula nkama ya 5. Nsi ya Roma ke bundakana mingi bayinsi na bizunga ya Mputu, Azia mpe Afelika ya Node. Mbanza-kimfumu ya yau vwandaka Mbanza ya Roma.Kilumbu ya kimpwanza ya Nsi ya Roma ke vwandaka 27 NK. Nsi ya Roma ke bokona par Diocletianus na 285 mpe yikakisa par Constantinus na 330, nsi ke bokona diaka na 395. Nsi ya Roma ya Lumonso ke nsukaka na 476. Nsi ya Roma ya Lunene ke vwandaka kasi Nsi ya Bizansia, yaku 1453.

## '''Bantinu ya Roma'''
Augustus 27 NK – 14

Tiberius 14 – 37

Caligula 37 – 41

Claudius 41 – 54

Nero 54 – 68

Galba 68 – 69

Otho 69 – 69

Vitellius 69 – 69

Vespasianus 69 – 79

Titus 79 – 81

Domitianus 81 – 96

Nerva 96 – 98

Traianus 98 – 117

Hadrianus 117 – 138

Antoninus Pius 138 – 161

Marcus Aurelius 161 – 180

Lucius Verus 161 – 169

Commodus 177 – 192

Pertinax 193 – 193

Didius Julianus 193 – 193

Septimius Severus 193 – 211

Caracalla 198 – 217

Geta 209 – 211

Macrinus 217 – 218

Diadumenianus 217 – 218

Elagabalus 218 – 222

Severus Alexander 222 – 235

Maximinus I 235 – 238

Gordianus I 238 – 238

Gordianus II 238 – 238

Pupienus Maximus 238 – 238

Balbinus 238 – 238

Gordianus III 238 – 244

Philippus I 244 – 249

Philippus II 244 – 249

Traianus Decius 249 – 251

Herennius Etruscus 249 – 251

Hostilianus 251 – 251

Trebonianus Gallus 251 – 253

Volusianus 251 – 253

Aemilianus 253 – 253

Valerianus 253 – 260

Gallienus 253 – 268

Saloninus 253 – 268

Claudius Gothicus 268 – 270

Quintillus 270 – 270

Aurelianus 270 – 275

Tacitus 275 – 276

Florianus 276 – 276

Probus 276 – 282

Carus 282 – 293

Numerianus 283 – 284

Carinus 283 – 285

Diocletianus 284 – 305

Maximianus 286 – 305

Constantius I Chlorus 305 – 306

Galerius 305 – 311

Severus II 306 – 307

Constantinus I 306 – 337

Maxentius 306 – 312

Maximinus II 311 – 313

Licinius I 308 – 324

Valerius Valens Martinian 308 – 324

Constantinus II 337 – 340

Constantius II 337 – 361

Constans I 337 - 350

Vetranio 350 – 350

Julianus II 360 – 363

Jovianus 363 – 364

Valentinianus I 364 – 375

Valens 364 – 378

Gratianus 367 – 383

Valentinianus II 375 – 392

Theodosius I 379 – 395

### '''Nsi ya Roma ya Lumonso'''
Magnus Maximus 383 – 388

Flavius Victor 383 – 388

Honorius 393 – 423

Constantinus III 407 – 411

Contans II 407 – 411

Constantius III 421 – 421

Joannes 423 – 425

Valentinianus III 424 – 455

Petronius Maximus 455 – 455

Avitus 455 – 456

### '''Nsi ya Roma ya Lunene ([[Nsi ya Bizansia]])'''
Arcadius 383 – 408

Theodosius II 402 – 450

Marcianus 450 – 457

Majorianus 457 – 461

Libius Severus 461 – 465

Anthemius 467 – 472

Olybrius 472 – 472

Glycerius 473 – 474

Julius Nepos 475 – 480

Romulus Augustulus 475 – 476
Antoninus Pius

**Antoninus Pius** (Caesar Titus Aelius Hadrianus Antoninus Augustus Pius) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 138 ti 161. Yandi butukaka na 19 ngonda ya uvua 86 na Lanuvium na kizunga ya Italia, mpe kufwaka na 7 ngonda ya tatu 161 na Lorium.
Marcus Aurelius

**Marcus Aurelius** (Caesar Marcus Aurelius Antoninus Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 161 ti 180. Yandi butukaka na 26 ngonda ya iya 121 na Roma, mpe kufwaka na 17 ngonda ya tatu 180 na Vindobona.
Lucius Verus

**Lucius Verus** (Caesar Lucius Aurelius Verus Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 161 ti 169. Yandi butukaka na 15 ngonda ya kumi na zole 130 na Roma, mpe kufwaka na ngonda ya tatu 169 na Roma.
Commodus

**Commodus** (Caesar Marcus Aurelius Commodus Antoninus Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 177 ti 192. Yandi butukaka na 31 ngonda ya nana 161 na Lanuvium na kizunga ya Italia, mpe kufwaka na 31 ngonda ya kumi na zole 192 na Roma.
Pertinax

**Pertinax** (Caesar Publius Helvius Pertinax Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 193 ti 193. Yandi butukaka na 1 ngonda ya nana 126 na Alba na kizunga ya Italia, mpe kufwaka na 28 ngonda ya tatu 193 na Roma.
Didius Julianus

**Didius Julianus** (Caesar Marcus Didius Severus Julianus Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 193 ti 193. Yandi butukaka na 133 to 137 na Milano, mpe kufwaka na 1 ngonda ya sambanu 193 na Roma.
Septimius Severus

**Septimius Severus** (Caesar Lucius Septimius Severus Pertinax Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 193 ti 211. Yandi butukaka na 11 ngonda ya iya 145 na Leptis Magna na kizunga ya Libia, mpe kufwaka na 4 ngonda ya zole 211 na Eboracum na kizunga ya Britannia.
Caracalla

**Caracalla** (Caesar Marcus Aurelius Severus Antoninus Pius Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 198 ti 217. Yandi butukaka na 1 ngonda ya iya 188 na Lugudnum na kizunga ya Gallia Lugdunensis, mpe kufwaka na 2 ngonda ya iya 217 na Carrhae.
Geta

**Geta** (Caesar Publius Septimius Geta Augustus) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 209 ti 211. Yandi butukaka na 7 ngonda ya tatu 189 na Roma, mpe kufwaka na 19 ngonda ya kumi na zole 211 na Roma.
Macrinus

**Macrinus** (Marcus Opellius Severus Macrinus Augustus Pius Felix) vwandaka ntinu ya Nsi ya Roma tuka 217 ti 218. Yandi butukaka na 165 na Iol Caesarea na kizunga ya Mauretania, mpe kufwaka na 8 ngonda ya sambanu 218 na Antioch na kizunga ya Cappadocia.
Kwanga

**Kwanga** kele madya ya kinkulu ya bayinsi ya Nzâdi Kôngo, yina bantu ke kudyaka na Repubilika ya Kôngo mpe Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi. Mutîndu mosi na fufú mpe yaka, kwanga kele madya, yina bawu ke lâmbaka na mandioko.

## Kinkulu

W. O. Jones longaka nzila ya mandyoko katuka Brazil tî kuna Afrika. Yandi tubaka ti bantu bandaka kugata mandyoko na bayinsi na pene-pene ya nzadi Kôngo na bamvula 1640-1650. Bawu zabaka kulâmba « mampa ya mandyoko ». Kasi mandyoko bandaka kuvwanda madya ya bilûmbu nyonso kaka na lubantiku ya bamvula 1900.

## Mpila ya kusala kwanga

Ntete muntu ke tula dimpa ya mandyoko na kati ya balukaya ya kilodi. Na nima, muntu ke lâmba bau. Bantu ke kudya kaka mandyoko. Balukaya ke bikama.


Lasimorpha senegalensis - leaf, leaves.jpg
LEAVES - Lasimorpha senegalensis and Haumania liebrechtsiana.jpg
Leaf - Lasimorpha senegalensis - wrap for chikwangue.jpg
Leaf - Lasimorpha senegalensis - wrapped and tying for chikwangue.jpg


## Mabûku




## Tala mpe
* Mandyoko
* Kikûku ya Kôngo
Teta Lando

**Teta Lando** vwandaka muyimbi mpe muntu ya muzîka ya Ngola. Yandi butamaka na kilûmbu 2 ngônda 6 mvula 1948 na Mbânza Kôngo. Yandi kufwaka na Paris na kilûmbu 14 ngônda 7 mvula 2008.

## Luzîngu
Yandi butamaka na Mbânza-Kôngo, mbânza ya kimfumu ya Kizûnga Nzâdi na ndâmbu ya node ya Ngola. Dibuta ya yandi vwandaka na bâna 32. Yandi vwandaka mukôngo.Bantu mîngi zaba Teta Lando na bayinsi ya kutuba kimputulukesi na Afrika mpe Mputulukesi. Yandi bandaka kuyimba na bamvula 1960. Yandi salaka muyimbu ya ntete ya yandi na mvula 1964. Yandi kuzwaka nkûmbu na 1965/1966 na muyimbu *Kinguibanza*. Yandi vwandaka mwisi kimvuka Merengues.

Miyimbu ya yandi vwandaka na nkûmbu ya luzîngu ya Ngola mpe mvita ya yinsi. Yandi yimbaka na nkûmbu ya luzolo mpe dikânda. Yandi yimbaka na kisikôngo mpe kimputulukesi. Miyimbu ya yandi ya kuluta mfunu kele *Irmão ama teu irmão* (1975) mpe *Eu vou voltar* (1981) .

## Références
Fufú

**Fufú** to **luku** kele poto-poto ya kudya. Bawu kulâmba fufú na farîne ya mandioko to masângu na maza ya kutoka. Fufú kele madya ya bilûmbu nyonso na Afelika ya Kati.

Na Kôngo, bântu kudya fufú mpe mbizi mpe saka-saka. Baluba ya Kasâyi kudya fufú ya masângu.

## Tala mpe
* Kwanga
Dibuta

**Dibuta** kele kimvuka ya bântu, yina kele na tâta, mâma ná bâna. Dibuta kele na nkûmbu, yinzo mpe bumosi ya bumûntu mpe ya bîma. Mabuta mîngi ke sala dikânda mosi.

## Notes et références
Laosa

**Laosa** kele yinsi na Azia.

## Bântu
Laosa kele yinsi na Azia. Bayinsi ya pembeni kele India, Sina. 
Vientiane kele mbanza-kimfumu ya yinsi.

## Kinkita

## Mazita na kondi
Kivandangu

**Dibata** kele kibulu  na mapapú zôle.
## Mabuku
*Búku na falanse
** Yves Thonnérieux "*Canards *" Ed Sud-Ouest 2005

## Mazita ya ngandu
* lizita na falanse
Idi Amin Dada

**Idi Amin Dada** vwandaka ntwadisi ya yinsi ya ntete ya Uganda na 1971 – 1979. 
## Luzingu
Yandi butukaka na Koboko (Uganda).
## Lufwa
yandi kufwaka na 16 .08. 2003 na Djeddah.
## Mazita na Kondi
* 
*
Nepal

**Nepal** kele nsi ya Azia. Le Kathmandu kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Nepal.


Kathmandu-Basantapur Chowk-16-Palast-2013-gje.jpg|Kathmandu
Pashupatinath-Votivstupas-30-2007-gje.jpg|Pashupatinath
Bhaktapur-Yaksheshvara-122-erotische Schnitzerei-gje.jpg|Bhaktapur
Changu Narayan-Dorf-04-Eingang-2007-gje.jpg|Changu Narayan
Patan-Palastplatz-58-Degutale-2014-gje.jpg|Patan
Gokyo surroundings-06-Ngozumpa-Gletscher-2007-gje.jpg|Himalaya
Dzongla to Lobuche-24-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Lo Manthang-Lotus Holiday Inn-08-Feldkueche fuer Totenfeier-2015-gje.jpg|Mustang
Mustang-Tsarang-Lo Manthang-82-2015-gje.jpg|Mustang
United Arab Emirates

**United Arab Emirates** kele nsi ya Azia. Le Abu Dhabi kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya United Arab Emirates.
Palestine

**Palestine** kele nsi ya Azia. Le Jérusalem-Est kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Palestine.


File:Ramallah4.JPG|270px|Ramallah
File:BritishMandatePalestine1920.png
File:Jerusalem from mt olives.jpg|thumb|Dome in Jerusalem The Capital City Of Palestine
File:1 Palestine Pound 1939 Obverse.jpg
File:عملة فلسطينية معدنية.jpg
File:British Mandate Palestinian passport.jpg
File:Palestine recognition only.svg
File:1759 map Holy Land and 12 Tribes.jpg|thumb|PALESTINE 1759
File:Modern Palestine, Illustrated atlas, and modern history of the World, 1851.jpg|thumb|PALESTINE 1851
File:1864 Johnson Map of Israel, Palestine, or the Holy Land - Geographicus - Palestine-j-64.jpg|thumb|PALESTINE 1864
File:Map of Palestine in Russian, a. 1900.jpg|thumb|PALESTINE 1900
File:Palestine according to Eusbius and Jerome - Smith 1915.jpg|thumb|PALESTINE 1915
File:BritishMandatePalestine1920.png|thumb|Palestine 1920
File:Palestine south 1924.jpg|thumb|PALESTINE 1924
File:Palestina 1946.jpg|thumb|PALESTINE 1946
File:UN Partition Plan Palestine.png|thumb|PALESTINE 1947
Dresden

**Dresden** kele mbanza mfumu ya kizunga Sachsen ya Alemanyi.

## 

Dresden-1436-Elbpanorama-2008-gje.jpg|Panorama
Dresden-1296-Bruehlsche Terrassen-Laternen-2008-gje.jpg|Brühlsche Terrasse
Dresden-1348-Zwinger-Semperbau-2008-gje.jpg|Zwinger
Dresden-1402-Zwinger-Kronentor-2008-gje.jpg|Zwinger
Dresden-1442-Kuppeln-2008-gje.jpg|Frauenkirche
Dresden-1482-Japanisches Palais-2008-gje.jpg|Japanisches Palais
Dresden-2376-Hochschule fuer Technik und Wirtschaft-Brunnen-2015-gje.jpg|University
Dresden-1514-Yenidse-Elbtal-2008-gje.jpg|Yenidse
Dresden-1528-Grosser Garten-Palais-2008-gje.jpg|'Großer Garten'
Dresden-1648-Lingnerschloss-Dresden-2008-gje.jpg|Elbe
Beneswela

**Beneswela** (kispanya: *Venezuela*) kele yinsi na Amelika ya Sudi. Bayinsi ya pembeni kele Kolombia, Brazilia mpe Guiana. Caracas kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Beneswela.
Gjirokastër

**Gjirokastër** kele bwala na yinsi ya Albania, na Mputu. Ya kele mpé mbanza-kimfumu ya Gjirokastër (kizunga).
Roubaix

**Roubaix** kele mbânza mfumu ya kizûnga Nord na Hauts-de-France na nordi ya Fwalansa, ntama mingi ve ti ndilu ya Belezi. Mbânza ya Roubaix kele na bântu  na mvu 2013.

## Mazita
* Site ya mbânza ya Roubaix (Kifalanse)
Šiprage

**Šiprage** kele kimfumu ya yinsi ya Bosna, Bosna e Herzegovina.
*latitude = 44.4656
*longitude = 17.5600
*altitude = 507-520 m

## Climate

## Idadi ya watu

*1931, 1953: Kutha Šiprage
+Wilayah Šiprage

## Reference

## Web

* http://opstinakotorvaros.com/ 
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.udaljenosti.com/bosna/- Distances in B&H
*https://web.archive.org/web/20230924131506/https://www.biseyahat.com/istanbul-anadolu-yakasinda-gezilecek-yerler-en-guzel-10-yer/
Pandunia

**Pandunia** kele ndînga mosi ya kusala na muntu.

## Bisono mpe minoko

## Bampovo
Bampovo ya pandunia kwendaka na bandînga ya yinza muvimba.

### Mbanda ya bampovo
* *bote* (maswa) kwenda na kingelezo *boat*, kialemani *Boot*, kiespanya *bote*, kihindi पोत (*pōt*), kiswahili *boti*, ...
* *cay* (tî) kwenda na kisinwá 茶 *(chá)*, kikorea 차 *(cha)*, kirusi чай (*ĉaj*), kihindi चाय (*cāy*), kiswahili *chai*, mputulukezo *chà* ...
* *rang* (lângi) kwenda na kifarsi رنگ (*rang*), kihindi रंग (rāng), kiswahili *rangi*, kikôngo *lângi*, dingala *langi* ...
* *nam* (nkûmbu) kwenda na kihindi नाम (*nām*), kiindonesi *nama*, kijaponi 名前 (*namae*), kingelezo *name* pe kialemani *Name*, ...
* *safar* (nzyetolo) kwenda na kilabu mpe kifarsi سفر (*safar*), kiturki *sefer*, kiswahili *safari*, kifalanse *safari* ...

## Mbanda ya kutuba
* sing wanta nyama manse. (Nkosi zola kudya nyama.)
* me abla baxa pandunia. (Mu lênda kutuba pandunia.)

## Tala mpe
* Pandunia
Ba Maluangu

Maluangu vuanda zina ya ntinu ya nsi ya Luangu. 

Ba Maluangu vuandaka:    

## Bamvula nkama ya 17:

* Maluangu Nzimbi (1600)

* Maluangu Tati (1630) Maluangu Mue Puati (1660)

* Nguli Nkama Luembe (1680)

* Nganga Mvumba Niambi (1700)

## Bamvula nkama ya 18

* Nganga Mvumba Nombo (kufwaka na 1766)

* Ngange Mvumbe Makoso, Tuti ya Mvula (1773-1787)

## Bamvula nkama ya 19

* Nganga Mvumba Makoso Ma Nombo (1800)

* Nganga Mvumba Makoso Tsinkusu (1840-1879)

* Ngange Mvumbe Makoso Ma Nsangu (1879-1885)

* Mue Prati (Mue Prata, Mue Pratt) (1885)

* Nganga Mvumba Luemba Lunkambisi (Mvuduku Sala)

* Mue Luemba Lungombi

* Mue Luemba

## Bamvula nkama ya 20

* Nganga Mvumba Tsibukili, 

* Mue Puati II, Mue Kata Matu (1923-1926, 1929)

* Nganga Mvumba Usangama, Mue Puati III (1931-1975)

* Mue Tati Mayilu (2004-2007)

* Mue Makosso IV (2009-2020)

## 

## 

## Notes et références

### Notes
Sylvie Lubamba

**Renée Sylvie ** kele actrice ya Italia ya  Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi famille. Yandi me butuka na Firenze, na mvu 1972.
Monte Águila

**Monte Águila** kele buala ya fioti na Biobío, Chile.

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (12).jpg|

File:Bomberos monte aguila.jpg|

File:Img-estadio.jpg|

File:Entrada x yumbel.jpg|

File:Premiacion O.V.V. 2017 (4).jpg|

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (103).jpg|

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (63).jpg|

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (14).jpg|

File:Carros abandonados mte aguila.jpg|


## Mazita na kondi

* https://web.archive.org/web/20170615091429/http://www.monteaguila.cl/
*Commons: Monte Aguila.
Montsoreau

**Montsoreau** kele mbânza mfumu ya kizûnga Maine-et-Loire na Pays de la Loire na ouesti ya Fwalansa. Mbânza ya Montsoreau kele na bântu  na mvu 2015.


Château de Montsoreau (Maine-et-Loire).jpg|
Château de Montsoreau(Maine-et-Loire).jpg|
Montsoreau Loire.JPG|
Montsoreau chateau XVII sec.jpg|


## Mazita
* Site ya mbânza ya Montsoreau (Kifalanse)
President ya nsi Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi

### Bantwadisi ya nsi
President ya nsi Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi
* 1960 - 1965 Joseph Kasa Vubu
* 1965 - 1997 Mobutu Sese Seko
* 1997 - 2001 Laurent Kabila
* 2001 - 2019&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Joseph Kabila
* 2019 -     Félix Tshisekedi
Biye

**Biye** kele kizunga mosi ya Angola, na node ya nsi. Mbanza-ntu ya kizunga kele Biye, na komina ya Dande.
Pwente-Nwale

**[[Ndindi]]** to **Pwente-Nwale** (to **Pointe-Noire**, nkûmbu ya kifalanse) kele mbânza ya kimfumu ya Repubilika ya Kôngo. Yawu kele dibungu ya nene mpe mbânza-kimfumu ya lusansu ya Repubilika ya Kôngo.
Frida Kahlo

**Frida Kahlo** vwandaka muntu ya Mexique, yandi butukaka na 1914 .6 yuni 1907 na Coyoacán ( Mbanza ya Mexique ) mpe yandi fwaka na kisika yina mosi na 1914 .13 juillet 1954 .

Vava kakala ye kimbuta kia mvula sambanu, wabaka kimbevo kia polio, vava kakala ye kimbuta kia mvu 18, wavanga aksida yampwena kikilu muna bisi. Mambu yai vandaka kukanga yandi nzila ya kutambula, mpe bo salaka yandi ba operasio mingi. Na nima ya aksida na yandi, yandi kudilongaka na kutula mukubu. Yandi vandaka ti bangwisana ya ngolo ti muntu yina vandaka kusala bifwanisu, Diego Rivera, yina yandi kwelaka na mvula 1929 mpe kwelaka diaka na mvula 1940. Bo vandaka kukotisa bo na bifwanisu na bo.

Yandi kele nsoniki ya bifwanisu 143 yina mefuluka ti binkulu ya Mexique, yandi mezabanaka ntetentete sambu na bifwanisu na yandi mosi, yina kemonisaka mpasi na yandi na nitu mpe na bikalulu.
Hugo López-Gatell Ramírez

Hugo López-Gatell Ramírez (Mexico City, febru 22, 1969) 1 ndi wazamaphunziro ku Mexico, wofufuza, pulofesa, komanso wogwira ntchito m'boma.
Tuning gitar

**Tuning gitar** menehi pitunjuk menyang senar terbuka, kalebu gitar akustik, gitar listrik, lan gitar klasik. Tuning diterangake dening pitches tartamtu sing ditandhani dening cathetan ing musik Kulon. Miturut konvènsi, cathetan kasebut diarah saka senar paling murah (kayata. Cathetan bass paling jero) nganti paling dhuwur (senar paling tebal nganti paling tipis). [1]

Penyetelan standar nemtokake pitungan senar minangka E, A, D, G, B, lan E, saka paling ngisor (E2 rendah) nganti paling dhuwur (E4 dhuwur). Penyetel standar digunakake gitar paling akeh, lan lagu sing asring digunakake bisa dingerteni minangka variasi kanggo nyetel standar.

Tembung gitar istilah bisa uga nyebutake set pitch liyane tinimbang nyetel standar, uga diarani nonstandard, alternatif, utawa alternate. Sawetara lagu bisa digunakake kanggo lagu tartamtu, lan bisa uga diarani karo judhul lagu. Ana atusan tuning kasebut, asring varian ditetepake sithik. Komunitas gitaris sing nuduhake tradisi musik asring nggunakake nada sing padha utawa padha.

entuk dhuwit kanthi online
Veliko Tarnovo

**Veliko Tarnovo** kele buala ya Balgaria (1185-1393).


Ruins on Trapezitsa North part,Bulgaria.jpg|
Sveta gora - panoramio (1).jpg|
Veliko Tarnovo , Bulgaria (22859206153).jpg|
Bulgarian parliament building Veliko Tarnovo.jpg|
20140620 Veliko Tarnovo 394.jpg|
Паметникът на Асеневци и Художествената галерия.jpg|
Panorama - panoramio (195).jpg|
Tzar Ferdinand at proclamation of Bulgarian-independence.jpg|
Panoramic view of Veliko Tarnovo (27167778522).jpg|
Mbala

**Mbala** kele ndâmbu ya kimenina, yina ke bûmbaka madya na kati ya mbala samu na kuzînga.

## Mitindu ya mbala

* mwanzi : karoti, pastinaka, dahlia, kikwa ya sukadi ;
* kisina na kati ya yinsi : kikwa, mandyoko ;
* kisina na zulu ya yinsi : nave, rutabaga ;
* mwanzi mpe kisina : radi.

Tubercule de radis.jpg|Nitu ya mbala ya radi
Solanum tuberosum 02.jpg|Bambala ya kikwa *([[Solanum tuberosum]])*
Helianthus tuberosus.jpg|Bambala ya *topinambour* (*[[Helianthus tuberosus]])*
Peru Oca y mashua.jpg|Bambala ya kulâmba ya *oca* *([[Oxalis tuberosa]])* et *mashwa* *([[Tropaeolum tuberosum]])*
Bulbifera.jpg|Bambala ya zulu ya *[[Dioscorea bulbifera]]*
Bandînga ya Repubilika ya Kôngo Demokratiki

Repubilika ya Kôngo Demokratiki kele yinsi yina kele na bandînga mîngi. Ethnologue ke tanga bandînga 215 ya zinga. Ndînga ya kisalu ya leta yau kele kifalanse. Bandînga ya bwala kele kikongo ya leta, dingala, kiswahili mpe kiluba ya kâsayi (Tshiluba).

## Kifalanse
Kifalanse kele ndînga ya kisalu ya leta.

## Kituba to kikôngo ya leta
Bantu na bizûnga Kôngo ya Kati, Kwango mpe Kwilu ke tubaka kikôngo ya leta.

## Dingala
Bantu ya ndambu node ya yinsi ke tubaka dingala.
## Kiswahili
Bantu ya ndambu eseti ya yinsi ke tubaka kiswahili. Yau kele ndînga ya kuluta nene.
## Kiluba ya kâsayi to tshiluba
Bantu ya baKasayi ke tubaka kiluba ya Kâsayi (Tshiluba).
Mwéné Kôngo

**Mwéné Kôngo** vwandaka ntinu ya Kôngo ya Ntôtila.

## Bantinu ya Kôngo ya Ntôtila

#Ntinu Nimi ya Lukeni 1380-1420, ntinu ya ntete
#Nanga (1420-1435)
#Nlaza (1435-1450)
#Nkuwu ya Ntinu (Nkuwu ya Lukeni) (1450-1465)
#??? (1465-1482)
#Nzinga Nkuwu (João I) 1482-1505, ntinu ya sambanu
#Mvemba Nzinga (Afonso I) (1506-1543)
#Nkanga ya Mvemba (Pedro I) (1543-1545)
#Francis I (1545-1545)  
#Nkumbi ya Mpudi (Diogo I) (1545-1561)
#Afonso II (1561-1561)
#Bernard I (1561-1566)
#Henri I (1566-1567)
#Nimi ya Lukeni ya Mvemba (Alvaro I) (1568-1587) 
#Nimi ya Nkanga (Alvaro II) (1587-1614)
#Nimi ya Nkanga (Bernard II) (1614-1615)
#Nimi ya Mpanzu (Alvaro III) (1615-1622)
#Nkanga ya Mvika (Pedro II) (1622-1624)
#Mvemba ya Nkanga (Garcia I) (1624-1626)
#Nimi ya Nkanga (Ambrosio) (1626-1631)
#Nzinga ya Nkuwu (Alvaro IV) (1631-1636)
#Mpanzu ya Nimi (Alvaro V) (1636-1636)
#Nimi ya Lukeni ya Nzenze ya Ntumba (Alvaro VI) (1636-1641)
#Nkanga ya Lukeni ya Nzenze ya Ntumba (Garcia II) (1642-1661)
#Mvita ya Nkanga (Antonio I)  (1661-1665), ntinu ya dipanda ya nsuka

**Bantinu ya [[Mbânza Kôngo]]**

*Afonso II Afonso (1665)
*Tusi Mumaza Alvaro VII (1665-666)
*Mvemba ya Mpanzu (Alvaro VIII) (1666-1669)
*Nsimba Ntamba (Pedro III) (1669)
*Mpanzu ya Ntivila (Alvaro IX) (1669-1670)
*Nzinga ya Nkanga (Rafael I) (1670-1673)
*Mvemba ya Nimi (Afonso III) (1673-1674)
*Miala ya Nzimbwila (Daniel I) (1674-1678)

**Bantinu ya [[Nkondo]]**

*Afonso II (1665-669)
*Mvemba ya Nimi (Afonso III) (1669-1673)

**Bantinu ya [[Lemba]] (Mbula)**

*Nsimba ya Ntamba (Pedro III) (1669-1680)
*Nzuzi ya Ntamba (João III) (1680-1716)

**Bantinu ya [[Kibangu]]**

*Nkanga ya Mvemba (Garcia III) (1669-1685)
*Mvizi ya Nkanga (André I) (1685)
*Nzinga ya Nlenke (Manuel Afonso)  (1685-88)
*Nimi ya Mvemba (Alvaro X) (1688-December 1695)
*Nusamu ya Mvemba (Pedro IV)  (1695-1709)

**Bantinu ya Mbânza-Kôngo**

*Nusamu ya Mvemba (Pedro IV)  (1709-1718)
*Mpanzu ya Nimi (Manuel II) (1718-1743)
*Nkanga ya Mvandu (Garcia IV)  (27.7.1743-31.3.1752)
*Misaki ya Nimi (Nicolau I) (27.8.1752-1758)
*Nkanga ya Nkanga (Afonso IV)
*Mvita ya Mpanzu (Antonio II)
*Nkanga ya Nkanga (Sebastião I)
*Ntivila ya Nkanga (Pedro V) (1763-1764)
*Nkanga ya Nkanga (Alvaro XI ) (1764-1778)
*Mpasi ya Nkanga (José I)  (1778-1785)
*Afonso V (1785-1788)
*Alvaro XII (1788-?)
*Mpanzu a Mbandu (Alexio I)  (?-1793)
*Joaquim I (1793-94)
*Masaki ya Mpanzu (Henrique I (10.1.1794-1803)
*Nkanga ya Mvemba (Garcia V)  (1803-1830)
*Mvizi ya Lukeni (André II) (1830-1842)
*Mpanzu ya Nsindi ya Nimi ya Lukeni (Henrique II) (1842-1857)
*Ndongo (Alvaro XIII) (1857-7.8.1859)
*Elelo (Pedro V) (7.8.1859-1891)
*Alvaro XIV Agua Rosada (1891-1896)
*Tekenge (Henrique III) (1896-1901)
*Mbemba (Pedro VI) (1901-10)
*Manuel Nkomba (1910-11)
*Kiditu (Manuel III) (1911-1914)
Kulumbimbi

**Kulumbimbi** (na kimputuki: *Catedral de São Salvador do Congo*) kele yinzo ya Nzâmbi, yina me bebisa, na Mbânza Kôngo na Ngola. Yau kele yinzo ya Nzâmbi ya ntete na Afrika na sude ya Sahara.

## Mikânda ya dikatukilu
Kilodi

**Kilodi** (nkûmbu ya luzâbu: *Lasimorpha senegalensis*) kele ditîti ya nene, yina me pesa balukaya na kusala kwanga.

## Mpila ya kusala kwanga


Lasimorpha senegalensis - leaf, leaves.jpg
LEAVES - Lasimorpha senegalensis and Haumania liebrechtsiana.jpg
Leaf - Lasimorpha senegalensis - wrap for chikwangue.jpg
Leaf - Lasimorpha senegalensis - wrapped and tying for chikwangue.jpg
Sista Clarisse

**Sista Clarisse** to **Mampila** (nkûmbu ya kyeleka ya yandi  *Julie Clarisse Miete*) kele muyimbi yina me butama na Repubilika ya Kôngo. Yandi me kwiza na Falanse na ntângu ya mvula 9 ya yandi. Yandi ke bulaka muziki na mutîndu pop, rock mpe soul.

## Bisalu
Sista Clarisse me sala bapalaki tatu. Palaki ya iya ta basisama na mvula 2020.

* Empreinte digitale (palaki, 2008)
* Fleur sauvage (palaki, 2011)
* Remember (muyimbu mosi, 2012)
* Beno kuisa (palaki, 2014)
* Queen (muyimbu mosi, 2020)
* Bankento (muyimbu mosi, 2021)

## Mikânda ya dikatukilu
Komune

**Komune** kele ndambu ya yinsi mpe bankwa ya yau, yina ke yâlamaka na mfumu ya komune to mfumu ya mbânza. Komune mosi lênda kele na babwala to mbânza mosi mpe babwala na yau. Mbânza ya nene lênda kele na bakomune mîngi.

Mpôva *komune* kwenda na kifalanse *commune* mpe kimputuki *comuna*.
Nzila ya 1 ya yinsi

**Nzila ya ntete ya yinsi** (na kifalanse *route nationale 1*, RN1) kele nzila ya yinsi na Repubilika ya Kôngo Demokratiki. Yau kele na yinda ya km 3086. Yau kânga Matadi–Kinsasa, mpe Kinsasa–Lubumbashi.

Bambânza ya mfunu na nzila ya RN1 kele Banana, Mwanda, Boma, Matadi, Mbanza-Ngungu, Madimba, Kinsasa, Kenge, Kikwit, Tshikapa, Bulungu, Kananga, Mbuji-Mayi, Mwene-Ditu, Kamina, Bukama, Lubudi Likasi, Lubumbashi mpe Sakania.

Nzila kele na asfalte katuka Bomạ tî Matadi, na pènè-pènè ya Kinsasa, katuka Kenge tî Masi-Manimba mpe Kikwit, katuka Mbuji-Mayi tî Mwene-Ditu, mpe katuka Likasi tî Lubumbashi.

## Byamvu ya nene
* Kyamvu Matadi na nzâdi Kôngo
* Kyamvu Mpozo na nzâdi Mpozo
* Kyamvu ya Cinquantenaire na Lwange

## Parcours

### Banana-Kinsasa
Guillermo Lasso

**Guillermo Lasso** kele ntwadisi ya nsi ya Ecuador. Yandi butamaka na Ecuador na kizunga ya Guayaquil 17.11.1955. 

## Liens externes
* Site officiel du Président de la République du Ecuador