open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
A̱shong A̱shyui

**A̱shong A̱shyui** (Kpat: Jankasa) yet a̱bakeang kya mi̱ Famtyok Jei ku shyia̱ mi̱ sot a̱gwomna̱ti mali Zangon Katab, a̱tak Si̱tet Ka̱duna ka̱ shyia̱ ma̱ka̱wa̱tyia̱ a̱byin Naijeriya a̱ni.  Zwunzwuo-a̱muup ta̱m a̱bakeang ji, jija yet 802141. A̱vwuo ka byia̱ shi a̱za ku yet kpai 2,798 ja ku mita 852, a̱wot shi á̱niet hu si̱ nyia̱ kpa̱mkpaan ma̱ng 7,837. Kyai a̱ka̱man-tswam ku hyia̱k a̱swak ma̱ng a̱bakeang ka, huhwa yet Kyai A̱ka̱man-tswam Yakubu Gowon, Nja̱t.

## A̱ka̱vwuonswat
 A̱zaghyi ma̱ng a̱lyia̱ 2017, a̱ ku yet famtyok a̱pyia̱nhu hwa. Da̱ a̱kwonu a̱kya, a̱ si̱si̱ mmun nggu ma̱ng famtyok Jei. A̱mami a̱ka̱vwuonswat na̱ ku shyia̱ famtyok huni, á̱ mbyia̱:
* A̱pyia̱ Gbaza
* A̱pyinzwang
* A̱kputuut
* A̱shong A̱shyui
* A̱ta̱caat (A̱tyeca̱rak)
* A̱wak
* Maka̱ra̱u
* A̱mancong
* Ma̱nyi A̱minyam
* Ma̱nyi A̱shyui
* Ma̱nta A̱son
* Nok A̱shyui (á̱ ka ngyei Magata, ma̱ng A̱fan Tsaai)

## A̱ca̱cet á̱niet
* Lt. Kon. Musa Bityong (a̱tyokhwu), a̱khwot a̱kwop
* Mej. Jen. Zama̱ni Lyekhwot (fw.ta̱m), a̱khwot a̱kwop

## Lyuut
* Achi, B.; Bitiyonɡ, Y. A.; Bunɡwon, A. D.; Baba, M. Y.; Jim, L. K. N.; Kazah-Toure, M.; Philips, J. E. *"A Short History of the Atyap"* (2019). Zaria: Tamaza Publishinɡ Co. Ltd. . Ng. 9–245.

## Bu nwuan
* A̱byintyok A̱tyap
* Lyulyoot a̱baka̱keang mi̱ Si̱tet Ka̱duna

## A̱ya̱fang
Francis Mutuah

A̱tyoli *Sir* **Francis A̱boi Mutuah** *KSM* (á̱ ku byin nggu mam 4 mi̱n Zwat Swak 1945) wa yet A̱ta̱ngwat A̱tyap ka. Nggu wa si̱ yet a̱kwok a̱son mi̱n Sot Byi̱k A̱lyem Tyap (SBA̱T) ji. A̱tyoli Akila Bunggwon wa si̱ yet byiek nggu ji (a̱tyu a̱ ntung a̱ni). Nggu wa ku yet Darekto Nta̱m Nta ma̱ng Nta̱m Mmanfang (Shong: *Director of Field Operations and Student Services*, 1982-2002) mi̱ Si̱tet Ka̱duna, Naijeriya.

Ma̱ a̱lyia̱ 2020, A̱tyoli Mutuah si̱ yet a̱kpangcuk a̱tung swat nyinyang ma̱ng jhyi swat nang Tyok A̱tyap hu ku jhyi a̱ni tsi̱tsak A̱tyap ba, A̱fa̱taa ba ma̱ng A̱kpat wu di̱n jen ji nang á̱ka̱tuk A̱fa̱taa ba̱ shyuo weam a̱sok a̱ni ku tsa ndam A̱tyap ka ba̱t a̱ni.

## Ya̱fang
Tsok (a̱keang)

**Tsok** (ku *Mancok*) yet a̱keang kya mi̱ Sot A̱gwomna̱ti Mali Watyap ma̱ng a̱keangtung A̱byintyok A̱sholyia̱ ka, di̱ fam a̱tak Si̱tet Ka̱duna di̱ fam-a̱byin Fam A̱ka̱wa̱tyia̱ Naijeriya. A̱keang ka byia̱ ofit ta̱m ma̱ng tá̱m.

## A̱ca̱cet á̱niet
* Akt. Barnabas Bala Bantex, a̱tyulyen ghwang a̱ka̱sa, a̱tyukwai-nfwuo-á̱niet
* Mej. Jen. Joshua Madaki, a̱khwot a̱kwop 
* A̱gwam Ta̱gwai Sa̱mbo (OFR) a̱gwam

## Ya̱fang
Gidan Waya

**Gidan Waya** yet a̱bada̱dei a̱keang kya, kikya bu yet a̱keang nang a̱gwam Godogodo nshyia̱ a̱ni. A̱ yet a̱cyet km 18 doot neet mi̱ Fantswam mami sot agwomnati mali Jemaa mi̱ fam a̱tak Si̱tet Ka̱duna mi̱ fam-a̱byin Fam A̱ka̱wa̱tyia̱ Naijeriya. Akaan ka bia avwuo saai ntam.

## Ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
Akila Bunggwon

**Akila Dutse Bunggwon "Bungwon"** (á̱ ku byin nggu 8 Zwat Tswuon 1954), yet a̱tyuba̱ngtyok wa ma̱ A̱tyap. Nggu wa ba̱ng tyok Jok A̱tyap hu. Nggu wa si̱ bu yet Byiek a̱kwak-a̱son Sot Byi̱k A̱lyem Tyap (SBA̱T) ji, a̱wot a̱kwok a̱son wu wa si̱ yet A̱tyoli Francis Mutuah. Á̱ byin nggu ma̱ a̱keang Gan mi̱ Ka̱nai, mami sot a̱gwa̱mnati mali Zangon Katab, Si̱tet Ka̱duna, Naijeriya. A̱ nyia̱ fang yunuvasi̱ti nggu hu ma̱ a̱gba̱nda̱ng a̱vwuo tyiet Ahmadu Bello, Zariya.

A̱ ku nyia̱ nta̱m a̱gwomna̱ti nggu na ma̱ng a̱gwomna̱ti Si̱tet Ka̱duna bya. A̱ kan gyet a̱kwak-a̱son susot a̱gwomna̱ti ma̱ a̱di̱di̱t, na̱ mbyia̱: Ministri Za̱náng A̱sa̱khwot Si̱tet Ka̱duna (Shong: Kaduna State Ministry for Water Resources). A̱ ka̱n gyet a̱kwak-a̱son á̱khwo nta̱m a̱gwomnati di̱n jen gwomna A̱tyoli Patrick Ibrahim Yakowa.

## A̱ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
Mashan

**Mashan** yet a̱bakeang kya di̱ famtyok Zonzon ma̱ A̱byintyok A̱tyap. Gbangbang, á̱niet Mashan ba ku yet A̱minyam bya a̱wot a̱fwun á̱ mbyia̱ kwaí vwuon ma̱ a̱bakeang ka.

A̱mashan ba yet á̱niet bya nang á̱ ku  ntsa tyok A̱tyap hu a̱ni ma̱ng a̱mba, neet di̱ jen swuo khwo A̱tyap mbwak A̱kpat Zariya wu. A̱gwam Bobai Gwanna wa á̱ ku ntsa nwuak tyok yet "Makadas" hu.
Sa̱kum

**Sa̱kum**, yet a̱bakeang kya mami a̱keang Mashan, ma̱ a̱keang tyok Zonzon, ma̱ A̱byintyok A̱tyap.
Philip Da̱nladi Ka̱fwoi

A̱tyoli **Philip Da̱nladi Ka̱fwoi "Kaffoi"** ku **Filibut Da̱nladi Ka̱fwoi** ku **Brandy Ka̱fwoi** wa yet a̱tyulyuut A̱gwatyap wu mi̱ di̱ yong huni. Nggu wa yet a̱ci̱t A̱tyoli Si̱tibin A̱kut di̱n ta̱m a̱hwa.
A̱zali

**A̱zali** (Gwoot: **Uzali**, **Zali**; á̱ ka ngyei **Malagum**) yet a̱bakeang kya ma̱ A̱byintyok A̱gwoot, sot a̱gwomna̱ti mali Watyap ma̱ a̱tak Si̱tet Ka̱duna di̱ fam-a̱byin Fam A̱ka̱wa̱tyia̱ Naijeriya. A̱bakeang ka nyian ta̱m ma̱ng ofit ta̱m tá̱m a̱ shyia̱ a̱keang Gwoot a̱ni.

## A̱ya̱fang
A̱takmawa̱i

**A̱takmawa̱i** (Kpat: Kurmin Masara) yet a̱bakeang kya di̱ famtyok Kibori, ma̱ A̱byintyok A̱tyap, di̱ fam a̱tak Si̱tet Ka̱duna, Naijeriya.
Edward Wakili-Hick

**Edward Natcyet "Nace" Wakili-Hick** yet a̱tyu Naijeriya  a̱byin Bi̱ri̱ti̱n wa. A̱ yet a̱tyutsotbyin wa ma̱ng a̱tyujhyi bubwom a̱ swan London. A̱ ku yet a̱tsak memba sot fam A̱tak London na̱ng á̱ ngyei *Steam Down* a̱ni.

## Ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
* Edward Wakili-Hick
Wukipedia nTyap

**Wukipedia nTyap** hu yet lyuut a̱gban lyen ma̱sa̱t Wukipedia hwa da̱ a̱lyem Tyap. Á̱ ku khwuk Wukipedia nTyap hu a̱tuk mam 16 mi̱ Zwat Tswuon ma̱ a̱lyia̱ 2022.

Kpa a̱gban lyen huni byia̱ a̱yaati̱kut  ma̱ng á̱nietnta̱m , nang  nyia̱ ta̱m nci̱ri̱ng da̱ nhu.

## Bu nwuan
* Swánga̱lyiatwuki nTyap

## Ya̱fang
Si̱tibin A̱kut

A̱tyoli **Si̱tibin Hosea A̱kut** ku **Stephen Hosea A̱kut** (byin 6 Zwat A̱taa 1955) wa ku yet a̱tyulyuut A̱gwatyap a̱tat wu. Nggu wa A̱tyoli Philip Da̱nladi Ka̱fwoi ku shai di̱n ta̱m a̱hwa ma̱ a̱lyia̱ 2022. Da̱ nggu, a̱ ku san cuk ji mbwak A̱tyoli Yakubu Uma̱ru Gora wa.

## A̱ka̱fwuop nta
A̱gwatyap

**A̱gwatyap** wa yet a̱lyoot tyok a̱gwam A̱tyap wu. A̱gwatyap wu mi̱ di̱ yong huni, mi̱ Zwat Swak ma̱ng Jhyiung a̱lyia̱ 2022 wa yet a̱tyushi A̱gwam (Sir) Dominic Gambo Yahaya (KSM).

## A̱ka̱fwuop nta
Ilisha Sakoo

**Ilisha Dogason Sakoo** (Shong: **Elisha Dogason Sako**) ku yet a̱tyulyuut sot a̱gwomna̱ti mali Zangon Katab wa.

## Ya̱fang
Enok Adeboye

**Enok Adejare Adeboye** (byin mam 2 Zwat 3, 1942) yet Paito Najeriya wa, a̱ sa ngyet a̱kwak a̱son cot Redeemed Christian Church of God
A̱gban swánga̱lyiat

**A̱gban swánga̱lyiat** (*á̱kpa* **a̱yaagban swánga̱lyiat** yet lyulyoot a̱yaala̱kzi̱m hwa neet di̱ kwaa̱mbwat swánga̱lyiat a̱lyem a̱nyiung ku lilyem ma̱ a̱di̱di̱t, nang mi̱ di̱n jen ma̱ a̱di̱di̱t á̱ ni̱ tak ca̱caat ma̱ng kpa̱k zwunzwuo-a̱lyem hu (ku *radical* ma̱ng *stroke* ka̱nang lilyem ku ghwang á̱di̱dam mi̱ nghwughwu hwa), zang nggu byia̱ nkhang tazwa nfa, vak nyian ta̱m, bwoi a̱lyoot, yei, bwan, ba̱ng si̱ nat. A̱ yet kwaa̱mbwaat ya̱fang swáng a̱lyiat hwa ku tak a̱meang tsi̱tsak nkyangmami na a̱ni.

## A̱ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
Ishan (nwap)

**Ishan** ku **A̱san** ba (Ishan:  *Ẹ̀bhò Ẹ̀sán*) yet nwap ja di̱ fam a̱tak a̱byin Naijeriya ji̱ lyiat a̱lyem Ishan ka. Nta̱m taada Ishan na, ni̱nia yet khap, bwoi a̱ki̱kan ma̱ a̱yit, á̱nietnzwang khwap ma̱ng cong a̱kat. Á̱niet ba kap tswan, a̱gba̱no (erhonhiele), a̱bwan (otien), shita li̱lak (akoh), kwakwa, tswa betel, a̱gworo, fat, a̱vokado, a̱cyi, a̱kamm, rogo, swakpat, cyia̱ga̱vang, jinjok, shyui, tsuntswang/ya̱ba, a̱lyemu, pi̱lanten, a̱ga̱faat nyenyiat, tumatut, a̱rungguna/a̱da̱ngka̱li, kusat, a̱ba̱ri̱ba, a̱ka̱mbut,  ma̱ng ntangka̱i kwon ma̱ a̱di̱di̱t.

## Susot a̱gwomna̱ti mali Ishan mi̱ Si̱tet A̱do
Kwaí ji/bibyintyok hu ma̱ a̱byin Ishan ka shyia̱ di̱ susot a̱gwomna̱ti mali tswuon jini mi̱ di̱ yong huni:
# SA̱M Esan-North-East, Uromi: Uromi ma̱ng Uzea
# SA̱M Esan Central, Irrua: Irrua, Ugbegun, Opoji, Ewu, Ebudin
# SA̱M Esan West, Ekpoma: Ekpoma, Iruekpen, Idoa, Ogwa, Urohi, Ukhun, Egoro ma̱ng Ujiogba
# SA̱M Esan South East, Ubiaja: Ubiaja, Ewohimi, Emu, Ohordua, Ẹwatto, Okhuesan, Orowa, Ugboha, Oria, Illushi, Onogholo, Inyenlen
# SA̱M Igueben, Igueben: Igueben, Ebelle, Amaho, Ẹwossa, Udo, Ekpon, Ugun, Okalo

## Bu nwuan
* A̱lyem Ishan

## Ya̱fang

## Fang a̱zanson
**Kuzang tangka̱i**
* 
* 
* 
* 
* http://ufdc.ufl.edu/UF00075002/00001/1j
**Tashikum**
* 
**Nyian nghwughwu**
* 
* 

## A̱ka̱fwuop nta
* Gerontocracy of Esan people (di̱n Shong)
*  (di̱n Shong)
*
2022

**2022** (MMXXII)  yet zunzwuo a̱lyia̱  ja, a̱wot a̱lyia̱ ka̱ si̱ yet a̱lyia̱ tai kya ka̱ ku tsa kyiak neet A̱tuk A̱sa̱ba̱t mi̱ ka̱la̱nda Gi̱ringori ji, ka̱ si̱ yet a̱lyia̱ 2022 mi̱ di̱ sot ndyia̱ nang á̱ ngyei Ce Konyan hu ku *Common Era* (CE) mbeang A̱lyia̱ A̱tyoli ka ku *Anno Domini* (AD) a̱ni, ka̱ si̱ bu yet a̱lyia̱ 22 a̱si̱ miliniyom 3 hu bi̱ri̱ng ma̱ng a̱si̱ sa̱ncuri 21 wu, a̱wot ka̱ si̱ ba̱ yet a̱lyia̱ 3 kpa̱m ndyia̱ swak 2020 hu meang.
Mustafa Kemal Atatürk

**Mustafa Kemal Atatürk**  ku **Mustafa Kemal Pasha** ba̱ng si̱ tat a̱lyia̱ 1921, a̱wot **Ghazi Mustafa Kemal** kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 1921 ba̱ng si̱ tat ma̱ a̱lyia̱ 1934 (kpa̱mkpaan ma̱ng a̱lyia̱ 1881&nbsp;– 10 Zwat Swak ma̱ng Jhyiung 1938) ku yet Mashat-Kyai a̱byin Turkiya wa, a̱gba̱ndang a̱tyutyeizat a̱byin, a̱tyulyuut, ma̱ng a̱tyia̱ kpaat Ri̱pobi̱lik Turkiya, nggu wa ku yet a̱kwak a̱son a̱byin ntsa wu kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 1923 ba̱ng si̱ tat jen kwi nggu ji ma̱ a̱lyia̱ 1938. A̱ ku jhyuk nkyang ma̱ a̱di̱di̱t na̱ na bai ma̱ng ya a̱son, na̱ si̱ bwuak a̱byin Turkiya ka̱ si̱ yet a̱byin ka̱ yong ma̱ a̱pyia̱ nka a̱ni, ka̱ si̱ ta̱bat byia̱ a̱ca̱cet á̱niet a̱bwuang. Di̱ fam a̱di̱dam, a̱ ku yet a̱tyucat swat nyinyang wa ma̱ng a̱tyuswam-a̱byin, a̱wot á̱ si̱ ta̱bat yei á̱di̱dam kwai-nfwuo-á̱niet nggu na ma̱ng a̱yaatiyorit nggu ba Kemalizi̱m. Mat ya-a̱ywan nggu hu nang a̱khwot a̱kwop ma̱ng a̱tyukwai-nfwuo-á̱niet, á̱ si̱ ta̱bat fa Atatürk a̱ yet a̱tyonyiung mami a̱ca̱cet a̱yaakwak a̱son kwai-nfwuo-á̱niet ba̱ swak ma̱ng yet a̱tsatsak a̱ni mi̱ sa̱ncuri 20 wu.

## Ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
Adven

**Adven** yet a̱yet wa nang Á̱nietkhwikristi ba nyia̱ di̱ fwuo bai njen a̱yet Byin Yesu ji nang á̱ ngyei Kisi̱mat a̱ni. Jen **Adven** ji ja yet a̱tsan a̱lyia̱ kwambwak ji mi̱ Khwikristi Fam Jenshyung Swanta hu mbeang a̱niet cong khwi cot A̱roman wu.

Á̱ shyia̱ a̱lyoot ka neet di̱ swang a̱lyiat a̱lyem Lati̱n ji *adventus* ji̱ fa "bai; nwuai" a̱ni, a̱wot á̱ ku si̱ bwuo nji neet di̱ a̱khwukhwop swang a̱lyiat Helen *parousia* ji ja.
Mi̱ La̱p A̱nu Fai hu, á̱ ku nyia̱ ta̱m ma̱ng swang a̱lyiat jini á̱ nfa Bai A̱ka̱feang Kristi hu hwa.
Mat a̱nia, a̱cak Adven ka mi̱ ka̱la̱nda Krista ji fa *mba̱ng-fwuo* di̱ "bai Kristi" neet mi̱ di̱ nwuan mi̱ nwuan vwuon ku shyia̱ tat a̱ni: a̱kpa̱sai byin nggu wu mi̱ Ba̱italami, san Kristi mi̱ fwuo a̱tyu a̱ nwuak a̱cucuk hu a̱ni, ma̱ng Bai A̱ka̱feang Kristi di̱ ngaan hu.

## Ya̱fang
Byin Yesu

Á̱ wa ka̱n tyai **Byin Yesu**, **byin Kristi**, **na̱tivi̱ti Yesu** ku **na̱tivi̱ti Kristi** mami A̱ka̱sham Nkhang Kpa̱m A̱lyiat A̱gwaza na nang mi̱ Luka ma̱ng Matyu. Nkhang a̱feang na si̱ shim nyia̱ á̱ ku mbyin Yesu mi̱ Ba̱italami mi̱ Yahuda, a̱wot a̱yang nggu wu, Ma̱ryamu ku yet a̱sak a̱tyu nang á̱ ku ngyei Isuu a̱ yet a̱ka̱mbwon A̱gwam Da̱wuda wa a̱ni, a̱wot da̱ nggu, a̱ si̱ nwai yet a̱tyia̱ mbyin nggwon ka. Ma, byin nka hu yet nyia̱ A̱gwaza ja. Á̱nietbyia̱lyen ma̱ a̱di̱di̱t a̱fwun ba̱ nyia̱ nkhang nani nang á̱ ku kwok tazwa byin hu nwai shyia̱ nkhang gbangbang nang á̱ lyen a̱ni, si̱sak nang á̱ shyia̱ di̱ kyiai ma̱ng tyiet nna di̱ tat-a̱pyia̱ lyen A̱gwaza a̱ni a̱wot ba̱ si̱ neap á̱ghyi nkhang a̱feang na̱ nwai tai a̱ghyang a̱ni. A̱wot ma̱ a̱di̱di̱t á̱ghyang si̱ nwuan bwoi nkhang na nang kyang feang hwa a̱ni, ma̱nang á̱ ku ntsa lyuut a̱ka̱sham nkhang na nang lyuut tyiet di̱ tat-a̱pyia̱ lyen A̱gwaza hwa a̱ni di̱ mi̱n tat njen naat mbwuot nkyang na a̱ni.

## Ya̱fang
Ki̱si̱mat

**Ki̱si̱mat** yet a̱yet kuzang a̱lyia̱ kya nang á̱ nyia̱ á̱ gwai byin Yesu Kristi, ma̱ a̱tuk 25 Zwat Swak ma̱ng Sweang nang a̱gwai khwi mbeang a̱si̱ taada tsi̱tsak á̱niet biliyon ma̱ a̱di̱di̱t mi̱ swanta hu. A̱yet a̱ka̱wa̱tyia̱-a̱lyia̱ lita̱ji Krista ka ka̱ shyia̱ a̱zaghyi njen Adven ku Swan A̱fa-a̱khwot Na̱tivi̱ti ka, kikya ka si̱ ntsa a̱cak njen Kisi̱mat ka, nang mi̱ nkhang fam Jenshyung Swanta hu ka̱ ni̱ labeang tat á̱tuk swak ma̱ng a̱feang, a̱wot ka̱ bai tyak A̱tyetuk Swak ma̱ng A̱feang ka a̱ni. A̱tuk Mam Kisi̱mat yet fwung a̱gwomna̱ti hwa nang bibyin ma̱ a̱di̱di̱t, nang Krista ma̱ a̱di̱di̱t song nka á ngyei a̱dini wa a̱ni mbeang mba ba̱ nwai yet Krista a̱ni nang taada a̱ni, a̱wot ku si̱ yet a̱gba̱mgbam kap a̱cak fwung nang á̱ sak kpa̱mkpaan ma̱ng a̱nhu a̱ni.

Kwok nkhang taada Kisi̱mat hu mi̱ La̱p A̱nu Fai hu, nang á̱ lyen nang Na̱tivi̱ti Yesu a̱ni, nyia̱ á̱ ku byin Yesu mi̱ Ba̱italami, ca̱caat ma̱ng shei shi̱shei á̱zanson a̱tyusan hu. Jen ji nang Isuu ma̱ng Ma̱ryamu tat a̱keang a̱kya, a̱vwuonsaai-á̱nietcen ka ku nhyat a̱wot á̱ si̱ ba̱ neap mba a̱ta̱mpwom nkyangzwa, a̱vwuo ka nang á̱ si̱ byin Kristi a̱ yet Nggwon ka a̱ni, a̱wot á̱ta̱m tswa A̱gwaza ba si̱ shei nkhang nani nwuak a̱yaacok zónseap ba, a̱nyanyan bya si̱ cong di̱ shei á̱ghyang á̱niet nkhang na meang.

## Ya̱fang
Ba̱italami

**Ba̱italami** ( ;  *[[Modern Hebrew phonology|]]*) yet a̱gba̱ndang a̱keang wa di̱ fam Khwong Jenshyung hu, Pa̱la̱sti̱n, a̰ swan kilomita 10 (met 6.2) di̱ fam a̱tak Urusha̱lima a̱ni. Nggu wa yet a̱keangtung A̱gwomna̱ti Ba̱italami ka, a̱wot shi á̱niet nggu hu na shyia̱ kpa̱mkpaan ma̱ng á̱niet 25,000. Tung nzwa a̱keang hu ta̱yuk di̱ nwuai á̱nietcong hyap-a̱ghyi hwa; cong hyap-a̱ghyi nang á̱niet bibyin swanta nyia̱ a̱ni ni̱ tat a̱ta̱n ka di̱n jen Kisi̱mat ja, nang Á̱nietkhwikrista ba ncong a̱cyet-ntswa nat mi̱ Cot Na̱tivi̱ti hu, nang á̱ kyiak ku yet a̱vwuo ka nang á̱ ku Byin Yesu a̱ni. Ma̱ a̱zanunwuai fam a̱za a̱keang ka á̱ mbyia̱ A̱bi Rahila a̱ja, a̱vwuo ka nang á̱ ku niat Rahila a̱ shyia̱ kpa̱m a̱lyiat A̱gwaza a̱ni. Á̱ nghyuai á̱niet a̱ghwuang mami a̱keang ka mat A̱feam Khwong Jenshyung Isi̱rela ka.

## Ya̱fang
Ishan (a̱lyem)

**Ishan** (ku **A̱san** ku **Esan**) yet a̱lyem kya ka̱ tai a̱si̱ A̱do ka̱ byia̱ nwunwuat vwuon a̱ni mi̱  Naijeriya. Á̱ shyia̱ di̱ lyuut a̱yaagban swáng a̱lyiat ma̱ng nkwaa̱mbwat a̱gi̱rama a̱lyem Ishan mi̱ di̱ yong huni. A̱lyem ka si̱ byia̱ a̱balilyem ma̱ a̱di̱di̱t nang Ogwa, Ẹkpoma (Ekuma), Ebhossa (Ewossa), Ewohimi, Ewu, Ewatto, Ebelle, Igueben, Irrua, Ohordua, Uromi, Uzea, Ubiaja mbeang Ugboha.

## Zwá-a̱lyiat
Lyulyoot a̱balilyem Ishan ma̱nang Osiruemu (2010) ku tak a̱ni:

## Zwunzwuo-a̱lyem
Ishan nyia̱ ta̱m ma̱ng zwunzwuó-a̱lyem ma̱ a̱di̱di̱t. A̱wot, zwunzwuó-a̱lyem Ishan á̱ ku ghwut ndyo di̱di̱ri̱k neet di̱ a̱si̱ Rom ji a̱ni si̱ bai 25:

a, b, d, e, ẹ, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, ọ, p, r, s, t, u, v, w, y, z.

Zwunzwuó-a̱lyem ji nang á̱ baat fafaan a̱ni di̱n cei-di̱n cei si̱ bai ncei 10:

bh, gb, gh, kh, kp, kw (á̱ ka nyia̱ ta̱m ma̱ng a̱nji ba̱t bah), mh, nw, ny, sh.

## Ya̱fang
Khwong Jenshyung

**Khwong Jenshyung** hu (; , nang á̱ghyang á̱niet mi̱ Isi̱rela ka ngyei  a̱ni) yet fam a̱byin hwa nang bibyin ghyáng keang di̱ tityak kpa̱mkpaan khwong Meditaroniya hu di̱ fam A̱siya Jenshyung ku yet kap ku swak ma̱ng shi hu mi̱ bibyin Pa̱la̱sti̱n hu a̱ni. Ku byia̱ a̱gi̱gak ma̱ng a̱byin Urdun ma̱ng Kyai A̱sa̱khwot ku Sang Swuan hu di̱ fam a̱tyin hu a̱wot ma̱ng Isi̱rela (nwuan Lang Lyilyim) di̱ nfam a̱tak, jenshyung, ma̱ng a̱za hu. A̱tafa tyok a̱khwot á̱kwop Isi̱rela neet ma̱ a̱lyia̱ 1967, á̱ ka̱u a̱vwuo ka di̱  "bibyin a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱byin" Pa̱la̱sti̱n 165 ku shyia̱ tafa kwak a̱son Atoriti A̱byin Pa̱la̱sti̱n (PNA) wu ku di̱n kap ku ma̱ a̱gba̱mgbam, mbeang a̱ka̱keang Isi̱rela 230 da̱nang ncam Isi̱rela shyia̱ di̱ cobai da̱ nna a̱ni. Khwong Jenshyung hu ka mbyia̱ Urusha̱lima A̱tyin.

## Ya̱fang
La̱p A̱nu Fai

**La̱p A̱nu Fai** hu ku **A̱li̱ka̱uli A̱fai** wu (**LA̱F**) hwa yet kap feang kanon Kpa̱m A̱lyiat A̱gwaza Á̱nietkhwikristi hu. Ku tyai tyiet ma̱ng a̱yin of Yesu, mbeang naat mbwuot mi̱ Khwikristi sa̱ncuri ntsa wu. Á̱ ngyei kuntyin nkhang La̱p A̱nu Fai hu, kap nyiung Kpa̱m A̱lyiat A̱gwaza Krista hu, A̱khwukhwop La̱p A̱nu wu, a̱ byia̱ a̱ni̱nan mi̱ Kpa̱m A̱lyiat A̱gwaza A̱biru hu a̱ni; a̱wot dundung á̱ ngyei a̱za̱za̱rak lyuut a̱bwonu Á̱nietkhwikristi ba.

## Ya̱fang
Bwan lyuut

**Bwan lyuut** yet tangka̱i shai lyuut hwa neet mi̱ vak lyuut nyiung nat mi̱ ghyang ma̱nang á̱ ni̱ shai zwunzwuo lyuut ji di̱ nvak a̱meang a̱ni, nang mi̱ Helen  → , Kurilut  → , Helen  → zwunzwuo fafaan ji , A̱rmeniya  →  ku Lati̱n  → .

## Ya̱fang
A̱khwukhwop La̱p A̱nu

**A̱khwukhwop La̱p A̱nu** ku **A̱khwukhwop A̱li̱ka̱uli** wu (ku á̱ lyuut **A̱LA̱**) wa yet kap a̱son kanon Kpa̱m A̱lyiat A̱gwaza Krista hu, a̱ byia̱ kuntyin mi̱ nkwaa̱mbwat 24 Kpa̱m A̱lyiat A̱gwaza A̱biru na ku Tanakh, a̱mun lyuut lyulyuut a̱dini A̱biru mbwak mman Isi̱rela na. Kap feang Nkpa̱m A̱lyiat A̱gwaza Krista hu, huhwa yet La̱p A̱nu Fai hu, á̱ ku lyuut da̱ a̱lyem Helen Koine a̱ni.

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
* . Full texts of the Old (and New) Testaments including the full Roman and Orthodox Catholic canons
*  - Tanakh
*  Protestant Old Testament on a single page
* . Extensive online Old Testament resources (including commentaries)
* 
* 
* : Old Testament stories and commentary
*  – Biblia Hebraica Stuttgartensia and the King James Version
A̱na̱nwuai:Khwikristi

__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
}




* 


* 







*  to this page: Christianity portals • 

__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
Pelé

**Edson Arantes do Nascimento** (; 23 Zwat Swak 1940 – 29 Zwat Swak ma̱ng Sweang 2022), á̱ ka ngyei nggu ma̱ng a̱bubwuk a̱lyoot wu **Pelé** (), ku yet a̱gba̱ndang a̱tyutsot a̱la̱u-a̱ti̱tak Bi̱razi̱t wa a̱ ku tsot di̱ fam a̱zanson a̱ni. Á̱ fa nggu a̱ yet a̱tyonyiung mami a̱ca̱cet á̱niettsot a̱la̱u-a̱ti̱tak a̱mgba̱m jen a̱wot sot FIFA si̱ bu ngyei nggu "a̱gba̱ndang a̱ swak wu", a̱ ku si̱ shyia̱ mami á̱nietvwuovi̱vwuo ba̱ ku shyia̱ ya-a̱son a̱wot á̱ si̱ cat mba a̱ swak a̱ni mi̱ sa̱ncuri 20 wu. Ma̱ a̱lyia̱ 1999, Komiti Oli̱mpik Bibyin Swanta ji yei nggu A̱tyunvwuo Sa̱ncuri wu a̱wot á̱ si̱ bu tyia̱ a̱lyoot nggu ka mami lyulyoot á̱niet 100 ba̱ swak di̱ yet a̱tsatsak a̱ni mi̱ sa̱ncuri 20 wu a̱si̱ *[[Time (magazine)|Time]]*. Ma̱ a̱lyia̱ 2000, sot International Federation of Football History & Statistics (IFFHS) ji si̱ koot Pelé tswak á̱ si̱ khai nggu a̱ yet A̱tyutsot A̱la̱u-a̱ti̱tak Sa̱ncuri wu a̱si̱ Swanta hu a̱wot a̱ si̱ ka yet a̱tyonyiung ma̱ á̱niet a̱feang ba̱ ku ya-a̱ywan di̱ yet A̱tyutsot A̱la̱u-a̱ti̱tak Sa̱ncuri wu a̱si̱ FIFA. Á̱ ku tyia̱ a̱yaala̱u 1,279 nang gu ku swuo a̱ni mi̱ nvwuo 1,363, mbeang mi̱ nvwuo kpa̱ndang, mi̱ Rekot Swanta a̱si̱ Guinness wu.

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
* 
* Pelé at National Soccer Hall of Fame
* Pelé: A Legend Looks Back – slideshow by ''Life'' magazine
* List of Goals for Brazil
* Pelé at Santos official website
* Pelé at Planet World Cup
AT&T

**AT&T Inc.**  yet a̱gba̱ndang sot-nta̱m ba̱ng nkyang-a̱myim A̱merika wa a̱ shyia̱ bibyin ma̱ a̱di̱di̱t ma̱ng tyantung mi̱ Whitacre Tower mi̱ Downtown Dallas, Texas. Nggu wa yet sot-nta̱m nkyang-a̱myim a̱ swak ma̱ng shi di̱ fam kurum mi̱ swanta hu, a̱ si̱ yet a̱tat wu ma̱ng shi di̱ fam jhyet á̱niet savit jet a̱bwoi mi̱ M.S. hu. Mi̱ da̱ a̱lyia̱ 2022, AT&T ku san shi yet 13 di̱ tak ti̱tak susot-nta̱m Muná̱pyia̱ Si̱tet ji̱ swak ma̱ng shi a̱si̱ *Fortune* 500, ma̱ng a̱kakurum na̱ bai biliyon $168.8 a̱ni.

## Ya̱fang
2023

A̱lyia̱ **2023** (MMXXIII)  yet a̱lyia̱ kya ka̱ shyia̱ a̱zanson 2022 a̱ni, a̱wot ka̱ si̱ yet a̱lyia̱ tai kya ka̱ na ntsa kyiak neet A̱tuk Ladi mi̱ ka̱la̱nda Gi̱ringori ji, ka̱ si̱ yet a̱lyia̱ 2023 mi̱ di̱ sot ndyia̱ nang á̱ ngyei Ce Konyan hu ku *Common Era* (CE) mbeang A̱lyia̱ A̱tyoli ka ku *Anno Domini* (AD) a̱ni, ka̱ si̱  yet a̱lyia̱ 23 a̱si̱ miliniyom 3 hu bi̱ri̱ng ma̱ng a̱si̱ sa̱ncuri 21 wu, a̱wot ka̱ si̱ ba̱ yet a̱lyia̱ 4 tazwa kpa̱m ndyia̱ swak 2020 hu meang.
A̱tuk Mam A̱lyia̱ A̱fai

**A̱tuk Mam A̱lyia̱ A̱fai** ka yet a̱gwai nia nang á̱ nyia̱ mi̱ nfam swanta na ma̱ a̱di̱di̱t ma̱ a̱tuk mam 1 Zwat Jhyiung, a̱tuk ntsa a̱lyia̱ ka mi̱ ka̱la̱nda Gi̱ri̱ngori a̱fwun ji. 1 Zwat Jhyiung si̱ ka yet A̱tuk Mam A̱lyia̱ A̱fai ka mi̱ ka̱la̱nda Juliyot ji meang, a̱wot a̱tuk kani vwuon ma̱ng a̱si̱ Gi̱ri̱ngori ka. Ma̱nang ka̱la̱ndá mam ma̱ a̱di̱di̱t (nang a̱si̱ Gi̱ri̱ngori ma̱ng Juliyot ji a̱ni) a̱lyia̱ ka ni̱ ntsa nci̱ri̱ng ma̱ ku kpa̱mkpaan ma̱ng yong-mam hu mi̱ Zwat Swak ma̱ng Sweang, taada ji̱ nyia̱ ta̱m ma̱ng ka̱la̱ndá zwat-mam ku a̱si̱ zwat ji ni̱ gwai A̱lyia̱ A̱fai mba ka (nang A̱lyia̱ A̱fai Caina ka ma̱ng A̱lyia̱ A̱fai Khwikpaa̱pyia̱ ka) di̱ njen ji̱ nwai swan di̱ndi̱ng di̱ tyan jhyiung a̱ni ca̱caat ma̱ng a̱lyia̱ mam ka.

## Ya̱fang
1 Zwat Jhyiung

2023 (Ladi)
  2022 (A̱sa̱ba̱t)
  2021 (Juma)
  2020 (La̱ra̱ba)
  2019 (Ta̱lata)
  2018 (Antanii)
  2017 (Ladi)
  2016 (Juma)
  2015 (A̱laamit)
  2014 (La̱ra̱ba)

**Zwat Jhyiung 1** ku **1 Zwat Jhyiung** | wa yet a̱tuk ntsa a̱lyia̱ wu mi̱ Ka̱la̱nda Gi̱ri̱ngori ji. Á̱ mbyia̱ mmam 364 ághyang ba̱ bwat a̱lyia̱ ka ka̱ tyak (365 ma̱ a̱lyia̱/ndyia̱ ta̱gak ka/na). Á̱ lyen a̱tuk kani nang A̱tuk Mam A̱lyia̱ A̱fai a̱wot kyiak neet a̱tuk a̱kya kya nang a̱lyia̱ ka ni̱ ta̱bat fang. __TOC__

## Nyia̱

*1995: Á̱ kpaat Sot-nta̱m A̱bwuang Bibyin Swanta ji.

*2007: Buli̱geriya ma̱ng Romaniya shyia̱ nwuo mi̱ sot Muna̱pyia̱ Bibyin Yurop (E .U) ji
Zwat Jhyiung

**Zwat Jhyiung**  ja yet zwat ntsa a̱lyia̱ ji mi̱ ka̱la̱ndá Juliyot ma̱ng Gi̱ri̱ngori a̱wot jija si̱ yet a̱son zwát a̱natat ka ji̱ byia̱ mmam 31 na a̱ni. Á̱ ngyei mam ntsa hu A̱tuk Mam A̱lyia̱ A̱fai ka. Ma̱ a̱ca̱caat, njija yet zwat a̱lyia̱ ji ji̱ byia̱ shyishyim a̱ swak di̱ fam A̱za Á̱kum-gunggurung Swanta hu ma̱ng zwat a̱lyia̱ ji̱ fi̱ri̱m a̱ swak di̱ fam A̱tak Á̱kum-gunggurung Swanta hu. Di̱ fam A̱tak Á̱kum-gunggurung Swanta hu, Zwat Jhyiung ja yet a̱cak njen ji̱ yet a̱ca̱caat Zwat A̱natat di̱ fam A̱za Á̱kum-gunggurung Swanta hu.

## Ya̱fang
Ado Ibrahim

**AbdulRahman Ado Ibrahim** CON, FNMGS, FNSME, DSc, LLD (byin 7 Zwat Sweang 1929 - 29 Zwat Swak 2023) wa yet a̱gwam a̱naai ma̱ng Ohinoyi a̱byintyok A̱bira a̱fwun wu. A̱byin a̱kya yet si̱tet taada  ja ma̱ng tyantung ma̱ a̱keang Okene, Si̱tet Kogi, Fam A̱ka̱wa̱tyia̱, Naijeriya. A̱ yet a̱fai attah wu nang (á̱ ngyei "ohinoyi" ma̱nini) a̱byintyok A̱bira a̱si̱ a̱feang wu wa, Ibrahim Onoruoiza, a̱ ku neet mi̱ kwai Omadivi ji a̱ni, a̱nyan wa ku ba̱ng tyok hu kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 1917–1954.

## Ya̱fang
Martin Luther King Jnr.

**Martin Luther King Jr.** (byin **Michael King Jr.**; Zwat Jhyiung 15, 1929&nbsp;– Zwat Nyaai 4, 1968) ku yet A̱tyushei A̱lyiat A̱gwaza Ba̱ptis ma̱ng a̱tyufuut cat-a̱shai A̱merika wa, a̱ si̱ ka yet a̱tyonyiung mami a̱ca̱cet a̱yaakwak a̱son a̱guguut cat a̱ka̱wat á̱niet wa kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 1955 ba̱ng si̱ nat jen hyiai nggu ji ma̱ a̱lyia̱ 1968. A̱ ku bu yet a̱kwak-a̱son cot Afi̱rika-A̱merika wa ma̱ng nggwon a̱tyufuut cat a̱ka̱wat á̱niet ma̱ng a̱tyushei A̱lyiat A̱gwaza gbangbang, Martin Luther King&nbsp;Sr., King si̱ ya a̱son ma̱ng cat a̱ka̱wat á̱niet a̱sa̱khwot-nvam ma̱ a̱byin Muná̱pyia̱ Sí̱tet di̱n vak nwai koot-a̱sok ma̱ng nwai khwi cam á̱niet-a̱byin. A̱ ku shyia̱ cet nta̱m nggu hu da̱ a̱vwuo nwuak a̱cucuk Krista nggu ma̱ng fuut cat a̱ka̱wat nwai koot a̱sok Mahatma Gandhi, a̱ si̱ kwak tyeizat nwai cat koot a̱sok ma̱ng fa ghyang mi̱ fwuo  di̱ nyia̱ fi̱p ma̱ng ncam Jim Crow ma̱ng nkyang jhyang na̱ ghai á̱niet a̱ni.

## A̱ka̱fwuop nta

* The King Center
* FBI file on Martin Luther King Jr.
* Martin Luther King Jr.'s Nobel Peace Prize , Civil Rights Digital Library (di̱n Shong)
* The Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute, Stanford University (di̱n Shong)
* Dr. Martin Luther King Jr. at Buffalo, digital collection of King's visit and speech in Buffalo, New York on November 9, 1967, from the University at Buffalo Libraries (di̱n Shong)
* BBC ''Face to Face'' interview ma̱ng Martin Luther King mbeang John Freeman, á̱ shei Zwat Swak 29, 1961. (di̱n Shong)
*  including the Nobel Lecture, December 11, 1964 *The quest for peace and justice* (di̱n Shong)
* Martin Luther King, Jr. Collected Papers held by the Swarthmore College Peace Collection (di̱n Shong)
Malik Ado-Ibrahim

A̱fai-a̱gwam **Malik Ado-Ibrahim ** (byin 22 Zwat Swak ma̱ng Sweang 1960) yet a̱tyubwuang ma̱ng a̱tyukwai-nfwuo-á̱niet Naijeriya wa. Ma̱ a̱lyia̱ 1999 ma̱nang gu ku yet ndyia̱ 38 a̱ni, a̱ si̱ yet a̱son a̱tyu a̱dyundyung kwa a̱ na mak yet a̱tyubyia̱ sot Arrows ji, ji̱ yet sot-nta̱m ji̱ nyia̱ tyok tazwa á̱kpa 70 mami á̱kpa 100 a̱mgba̱m zwa Formula One ji. Nggu wa yet nggwon-a̱sam a̱tat Ohinoyi A̱byintyok A̱bira ka, Ado Ibrahim. A̱ ku nat fang hu mi̱ Nggi̱lan ma̱ng Muná̱pyia̱ Si̱tet A̱merika. Nggu wa yet a̱tyucatcuk a̱kwak a̱son a̱byin Naijeriya wu tafa *Young People's Party* (YPP).

## Shyicet a̱pyia̱
Ma̱ a̱lyia̱ 2020, á̱ si̱ ta̱bat shei nkhang nyia̱ Ibrahim ku bwuo Adama Indimi, nggwoneam a̱tyubyia̱kurum ba̱t ma̱ng a̱tyubeang-á̱niet Naijeriya wu nang á̱ ngyei Mohammed Indimi a̱ni.

## A̱kariya kwai nfwuo-á̱niet
Mi̱ Zwat A̱taa 2022, á̱ khai Ibrahim gu yet a̱tyubwoi tyiang a̱toot shi a̱kwak a̱son a̱byin ka ma̱ng *Young People's Party (YPP)* mi̱ khai Naijeriya a̱lyia̱ 2023 hu a̱ si̱ ya tswák 66, a̱ si̱ swuocet a̱kpa̱ndang a̱yangka̱nan a̱ lan shyia̱ kpa̱mkpaan ma̱ng a̱nggu nang á̱ ngyei Ruby Issac a̱ni, a̱nyan wa ku ya tswák 4. 

Da̱ a̱kwonu a̱kya, a̱ si̱ ya-a̱ywan di̱ shyia̱ ba̱ng cuk a̱kwak a̱son a̱byin ji mi̱ khai a̱kwak a̱son a̱byin si̱ 25 Zwat Sweang 2023 hu bah.

## Ya̱fang
Swup Petrykivka

**Swup Petrykivka** (ku **"Petrykivka"**; Yuki̱ren: Петриківський розпис ) yet tangka̱i swup sham-a̱vwuo taada Yuki̱ren hwa, ku neet a̱bakeang Petrykivka mi̱ Oblast Dnipropetrovsk a̱byin Yuki̱ren a̱ni, a̱ji wa á̱ ku nyia̱ ta̱m ma̱ng a̱nhu di̱ sham mbat a̱ka̱sa ma̱ng nkyang a̱mali nang á̱ nyia̱ ta̱m ma̱ng á̱na kuzang a̱tuk a̱ni. Kídee ntsa nang á̱ lyen a̱ni tazwa tangka̱i swup huni neet di̱ sa̱ncuri 18 wu wa, a̱wot ku si̱ ya a̱son ku si̱ tat tangka̱i nang á̱ lyen a̱zafwun ka a̱ni.

Nkyang na nang tangka̱i swup á̱niet huni byia̱ a̱ni na̱ khap nhu ma̱ng ghyáng hwa yet ndyuut kywat nhu na, lyen nyia̱ ta̱m ma̱ng kyangswup ku vwuon ma̱ng ghyáng a̱ni, ma̱ng a̱sai a̱beam taada (á̱nietswup a̱zafwun ba ni̱ nyia̱ ta̱m di̱ bibeam ku li dyundyung, shong si̱ ku byia̱ a̱sa̱khwot bula a̱ni).

Ma̱ a̱lyia̱ 2012, Ministri Taada a̱byin Yuki̱ren si̱ ka shim nyia̱ swup Petrykivka hu yet kap zwá taada Yuki̱ren nang á̱ si̱ mi̱n byiam a̱ni, a̱wot á̱ si̱ ba̱ su nhu á̱ mbeang mi̱ Lyulyoot A̱kwonu Nzwá Taada nang Á̱ si̱ mi̱n Byiam a̱ni si̱ UNESCO ma̱ a̱lyia̱ 2013. Swup Petrykivka ku bai yet "brand" mi̱ taada á̱niet Yuki̱ren ji, a̱wot á̱nietnta̱mbwak a̱bakeang Petrykivka ba, bibya si̱ byia̱ zwunzwuo-a̱bwuang "Petrykivka" ji.

## Ya̱fang
A̱li Ginzburg

**A̱li Ginzburg** ku **A̱ga̱nga̱ng a̱litazwa Ginzburg Wu** yet a̱li tazwa mban 12 kya, ma̱ng shi a̱za mita 67.5, "a̱ga̱nga̱ng-a̱litazwa" nang á̱ ku bi̱ri̱m mi̱ sa̱ncuri 20 wu ma̱ a̱keang Kyip. Á̱ fa nok huni mi̱ nkhang ku yet "a̱ga̱nga̱ng-a̱litazwa ntsa wu mi̱ Yuki̱ren."  Á̱ tyak nok hu ma̱ a̱lyia̱ 1912 kya a̱wot á̱ si̱ bi̱ri̱m nhu ma̱ a̱lyia̱ 1941.

## Nkhang
Á̱ ku nok a̱li ka tsi̱tsak 1910–1912. Á̱ si̱ nyia̱ ta̱m ma̱ng a̱nka nang a̱li ga̱ndu. Á̱ ku byia̱ a̱yaa-apatmen 94 a̱mami a̱ga̱nga̱ng a̱litazwa ka, a̱si̱ a̱ ku byia̱ shi hu a̱ swak ku byia̱ á̱tutu 11. Á̱ si̱ bu byia̱ a̱kuu á̱tutu ka̱ bai kpa̱mkpaan ma̱ng 500.

A̱vwuonkwai nkyang ku shyia̱ mban ntsa nok Ginzburg na. Nok hu ku byia̱ a̱gba̱ndang a̱di̱ri̱m, tyan ji nang á̱ nwuan a̱keang Kyip a̱ganng a̱ni.

Di̱n jen a̱won a̱lyia̱ 1913, a̱tyughwang-nghwughwu wu Oleksandr Murashko khwuk "Si̱tudyo Nyian-nghwughwu Oleksandr Murashko" mi̱ di̱ ban 12 "a̱ga̱nga̱ng a̱litazwa" hu, nang kpa̱mkpaan ma̱ng á̱niet 100 fang ndung da̱ a̱ka̱nyiung a̱ni. Kang ma̱ng ghwang ma̱ng swup, á̱ tyiet nkhang ma̱ng filosofi nyian-nghwughwu. Si̱tudyo ji si̱ labeang ba̱ng si̱ tat a̱lyia̱ 1917.

Mi̱ Zwat Nyaai a̱lyia̱ 1918, á̱ si̱ sak sot A̱khwot Á̱kwop Fi̱ransa ji̱ ku bai  nyia̱ ta̱m mi̱ Ri̱pobi̱lik Á̱niet Yuki̱ren wu, ji̱ byia̱ a̱yaaofisa 6 a̱ni, a̱mali ka.

A̱khwot á̱kwop Soviyet a̱ tyong bai a̱mali a̱ni si̱ tat a̱li ka ma̱ng bom ma̱ a̱lyia̱ 1941 (lilyim nwuai Jami̱ni mi̱ Roshiya).

A̱khwot á̱kwop NKVD á̱si̱ USSR wa ku tat nok hu ma̱ng bom mi̱ Zwat A̱kubunyiung 24, 1941 á̱ si̱ bi̱ri̱m nhu a̱mgba̱m di̱ kap ntsa ce-ndyia̱  1950 hu, jen ji nang á̱ si̱ ngaan seang kuntyin nok hu.

Tsi̱tsak 1954–1961, á̱ si̱ nok Hotet Mosko hu (Hotet Yuki̱ren, kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 2001) di̱ tyan ji nang A̱li Ginzburg ka ku swan a̱ni.

Á̱ ku nyia̱ ta̱m ma̱ng nok hu di̱ kwok fim ntsa Soviyet hu «A̱tyok ma̱ng Kemera Fim» ma̱ a̱lyia̱ 1929, da̱nang á̱ kwok nghwughwu a̱gba̱ndang a̱di̱ri̱m ma̱ng a̱swang mami a̱ga̱nga̱ng a̱litazwa na.

## Nghwughwu

Instit 16.jpg|Nwuan mbat hu
Dum sqr4.jpg|Nwuan neet mi̱ zunzwat "a̱ga̱nga̱ng a̱litazwa" ji
St 003 09 b.jpg|Nwuan neet a̱zagaat ka (1913)
З Хмарочоса Гінзбурга1914.PNG|Nwuan neet ma̱ ban 12 "a̱ga̱nga̱ng a̱litazwa" hu (1914)
Instit ul.jpg|Ce-ndyia̱ 1910
Копия ginsburg4.PNG|Nwuan neet mi̱ gbang
1925 з сумської площі.PNG|Nwuan neet ma̱ A̱tyia̱kwon Soviyet ka (1925 a̱lyia̱)
Хмарочос Гінзбурга 1920-ті.PNG|Á̱ maai á̱ li a̱li Ginzburg tazwa (ce-ndyia̱ 1920)
Башта дому Гінзбурга.jpg|A̱gba̱ndang a̱di̱ri̱m a̱li wu (1932)
C44011f738c2.jpg|Kyang ku bwat a̱ni si̱ a̱li ka (1941)
Имчісим.PNG|Nok hu nang á̱ ku tat a̱ni
Фото-опис Хмарочоса Гінзбурга.jpg|Wa̱i-ghwughwu a̱ga̱nga̱ng a̱litazwa gu tat a̱ni
Хмарочос Гінзбурга 01.07.1942.jpg|(1 Zwat A̱natat 1942 a̱lyia̱)
Хмарочос Гінзбурга 1944.jpg|1944 a̱lyia̱
Німецька АФЗ.PNG|Nwuan a̱ga̱nga̱ng a̱litazwa nang á̱ tat hu neet ma̱ a̱man tswam


## Ya̱fang
Andrew Arnautov

**Andrew Arnautov** (á̱ ka ngyei Andrew Valentine; byin Zwat A̱ni̱nai 27, 1967; Rostov-on-Don, RSFSR) — yet a̱tyutsot-bubwom jazz A̱merika ma̱ng Yuki̱ren, a̱tyujhyi bubwomtsot, a̱tyutsot jinta bass jazz a̱si̱ virtuoso.

## Shyicet ma̱ng a̱kariya
Ma̱ a̱lyia̱ 1983 Andrew Arnautov ku tsa fang a̱bwomtsot nggu hu ma̱ dipatmen jazz *[[Rostov College of Arts]]* ma̱ng jinta mbeang double bass.  Ma̱ a̱lyia̱ 1986 á̱ si̱ shyei nggu nat *[[Gnessin State Musical College|Gnesins State College of Music]]* a̱ si̱ kin ngya a̱son ma̱ng tyiet ku myim a̱ni. Ma̱nang gu shyia̱ di̱ fang mi̱ Ma̱si̱kwo, Andrew si̱ myim ma̱ng David Friesen da̱ a̱cak a̱cyet MA̱SS nggu ka ma̱ng Paul Horn. Di̱n jen a̱ja, Arnautov ku tsot bubwom nci̱ri̱ng di̱  ji, nang gu tsot di̱n jen *jam* a̱ni ma̱ng a̱yaagwak *jazz* ba nang Dizzy Gillespie, Pat Metheny ma̱ng Paul Horn.

## Ya̱fang
The Woman King

***The Woman King*** (Tyap: **A̱gwam A̱nap Wu**) yet fim a̱guguut nkhang A̱merika hwa nang á̱ ku maat ma̱ a̱lyia̱ 2022 tazwa sot á̱nietnzwang á̱nap nang á̱ ngyei Agojiye a̱ni, ji̱ ku cok a̱byintyok Afi̱rika Jenshyung nang á̱ ku ngyei Dahomei a̱ni ka̱ ku shyia̱ tsi̱tsak sá̱ncuri 17 ma̱ng 19 ji. Swat hu yet si̱ ce-ndyia̱ 1820 hu hwa, a̱wot a̱ta̱ngwat fim ka, Viola Davis kya ku yet jenera a̱nyan wa ku tyiet nfi̱ng á̱nietnzwang na mumwang kwan ma̱ng á̱na̱nvan mba. Gina Prince-Bythewood wa ku yet a̱kwak-a̱son fim hu a̱wot Dana Stevens si̱ lyuut fim hu, ca̱caat ma̱ng nkhang nang gu ku lyuut dundung ma̱ng Maria Bello. Fim hu ku byia̱ á̱ta̱ngwat a̱ghyang nang Thuso Mbedu, Lashana Lynch, Sheila Atim, Hero Fiennes Tiffin, ma̱ng John Boyega.

## A̱ka̱fwuop nta
* A̱ma̱ntei Ofisha 
* Official screenplay
Ita

**Ita**, (Shong: Easter, á̱ ka ngyei **Paska** a̱ni (A̱ramik, Helen, Lati̱n) ku **A̱tuk Doot ma̱ng Swuan A̱tyusan ma̱ Á̱niet Ba̱ Ka̱n Kwi a̱ni**), yet song a̱yet Á̱nietkhwikristi ja ma̱ng fwung taada nang á̱ nyia̱ mat doot ma̱ng swuan Yesu ma̱ á̱niet ba̱ ka̱n kwi a̱ni, á̱ ku wa̱i mi̱ La̱p A̱nu Fai hu nang kyang ku bai mmam ntat a̱ma̱lyim niat nggu hu ku nkhwi kpaat nggu hu da̱ a̱team a̱khwu mbwak A̱rom ba da̱ a̱vwuo ka nang á̱ ngyei A̱ghyighyak A̱pyia̱ a̱ni kpa̱mkpaan ma̱ng A̱A̱ 30. Ngaan Cat Yesu Kristi hu hwa, nang Len (ku A̱gba̱ndang Len) bai a̱zaghyi ma̱ng a̱nhu a̱ni, ma̱ng shi mmam 40 si̱ swat a̱fa-a̱khwot, naai, ma̱ng fak a̱sa̱kut A̱ma A̱gwaza.

## Ya̱fang
A̱gba̱ndang Jen Fwui A̱nu

**A̱gba̱ndang Jen Fwui A̱nu**, ku **A̱gba̱ndang Swan A̱fa-a̱khwot** wu (Helen: Μεγάλη Τεσσαρακοστή ku Μεγάλη Νηστεία, ku fa "A̱ca̱cet Mmam 40," ma̱ng "A̱gba̱ndang jen Swan A̱fa-a̱khwot," ca̱caat), wa yet a̱cak swan a̱fa-a̱khwot a̱lyia̱ cot ka ka̱ swak di̱ yet a̱tsatsak a̱ni di̱ susot Khwikristi A̱tyin ma̱ a̱di̱di̱t. Fa nggu hu, hu hwa yet a̱ jhyi Á̱nietkhwiki̱risi̱ti ba mat a̱yet a̱lyia̱ cot ka ka̱ swak di̱ yet a̱gba̱ndang a̱ni, nang á̱ ngyei Pasi̱ka (Ita) a̱ni.

## A̱ya̱fang
Helen (a̱lyem)

**Helen** (, ; ) yet sa ja di̱ kwai lilyem Ndo-Yurop ji̱ yong ma̱sa̱t a̱ni, neet ma̱ a̱byin Helat, Kuburut, a̱tak Italiya (Ka̱labi̱riya ma̱ng Salento), a̱tak A̱li̱beniya, mbeang nfam nghyang ma̱ A̱yaabali̱kan ba, khwong A̱dyundyung Kyai A̱sa̱khwot hu, A̱siya Minor, ma̱ng fam A̱tyin Meditaroniya hu. Jija byia̱ lyuut nkhang swanta ku shi a̱ swak kuzang a̱lyem Ndo-Yurop, ku ngaat a̱ teak a̱yaarekot ndyia̱ 3,400 nang á̱ ku lyuut a̱ni. Vak lyuut nji hwa yet Zwunzwuo-a̱lyem Helen ji, ji̱ shyia̱ di̱n ta̱m bai kpa̱mkpaan ma̱ng ndyia̱ 2,800; a̱zaghyi ma̱ng jen a̱ja, á̱ ku kwok lyuut Helen di̱ nvak lyuut nang Linear B ma̱ng lyuut-a̱ka̱tyong Kuburut ni̱nia. Á̱ ku bwuo zwunzwuo-a̱lyem ji neet di̱ zwunzwuo-a̱lyem Finikya ja a̱wot ji̱ si̱ ba̱ yet a̱nan zwunzwuo-a̱lyem Lati̱n, Kurilut, A̱rmeniya, Koptik, Gotik, ma̱ng nvak lyuut ma̱ a̱di̱di̱t nghyang.

## Ya̱fang
Rom

**Rom** (Italya ma̱ng Lati̱n: *Roma* ) wa yet a̱keangtung a̱byin Italya. Nggu wa si̱ yet a̱son a̱keangtung fam-a̱byin Laziyo, a̱ka̱wa̱tyia̱ A̱gba̱ndang A̱keang Meti̱ropolit Rom, ma̱ng a special *komyun* nang á̱ khap á̱ sak a̱ni nang á̱ ngyei *Comune di Roma Capitale*. Ma̱ng á̱nietnswat 2,860,009 mi̱ 1,285 km2 (496.1 sq mi), Rom wa yet *komyun* ka̱ swak ma̱ng shi á̱niet ma̱ a̱byin ka mbeang a̱keang a̱tat ka̱ swak ma̱ng shi á̱niet ma̱ a̱mgba̱m Muna̱pyia̱ Bibyin Yurop hu di̱n vak shi á̱niet ba̱ swan kpa̱mkpaan ma̱ng á̱ghyang a̱ni. A̱keang Meti̱ropolit Rom ka, ma̱ng shi á̱niet 4,355,725, kya yet a̱keang meti̱ropolit ka̱ swak ma̱ng shi mi̱ Italya.

## Ya̱fang
A̱rom

**A̱rom** (ku **A̱romawa**) ba (; ) ku yet sot taada ja nang ma̱ a̱di̱di̱t ngyei nwap a̱ni ku á̱niet, nang mi̱ jen gbangbang, kyiak neet mi̱ sa̱ncuri 2 wu A̱K ba̱ng si̱ tat sa̱ncuri 5 wu A̱A̱, si̱ doot á̱ bai nyia̱ tyok tazwa nkap Yurop ma̱ a̱di̱di̱t, hyia̱k fam A̱tyin Kpa̱mkpaan hu ma̱ng fam Afi̱rika A̱za di̱n vak swuocet mi̱ zwáng nang ba̱ ku nyia̱ kpa̱mkpaan ma̱ng Ri̱pobi̱lik A̱rom wu ma̱ng A̱byintyok-shan Rom ka̱ sii du bai a̱ni. Di̱n tsa hu, A̱lati̱n ba ba̱ yet kwai á̱niet Italiya ba̱ swan Rom a̱pyia̱ nggu a̱ni, bibya ma̱nyin á̱ fa ka̱nang á̱ nyia̱ A̱rom a̱ni, a̱wot fa swang a̱lyiat "A̱rom" hu si̱ ba̱ shai shi̱shai ba̱t ku si̱ kai a̱mgba̱m nkhang mi̱ da̱ a̱cak njen nang tat-a̱ghyi Rom ku li ma̱ junjung ku shyia̱ a̱cet a̱ni nang a̱gi̱gak si̱tet A̱rom ba ku mban ba̱ bu ka nshwuk a̱ni. Di̱n jen jhyang, susot vwuon da̱ á̱kum á̱niet Rom ka si̱ byia̱ á̱di̱dam á̱ghyang tazwa kyang hu nang A̱tyorom fa a̱ni. Á̱ghyang á̱niet nwuan jiyogi̱rafi, a̱lyem, ma̱ng nwap nang a̱tsatsak nkyang ma̱nang á̱ghyang á̱niet si̱ kin ndi yet nggwon-a̱byin Rom ma̱ng taada ku za̱kwa nang a̱tsatsak a̱ni. Da̱ a̱ta̱n A̱byintyok-shan Rom ka, sheda A̱rom ku yet a̱mun sheda a̱vwuo ma̱ng kwai-nfwuo-á̱niet ja, nang á̱ ku ngaat ji̱ si̱ kup kpa̱mkpaan ma̱ng a̱mgba̱m á̱niet ba̱ shyia̱ tafa á̱gwam-shan Rom ba a̱wot nfam ma̱ng nnwap ma̱ a̱di̱di̱t ku vwuon si̱ mun shyia̱ a̱ja.

## Ya̱fang
Bivan Magoni

**Bivan "Beevan SickForces" Magoni** yet a̱tyukwok-nkhang a̱zagaat ma̱ng a̱tyufuut cat-a̱ka̱wat á̱niet Naijeriya a̱nyan wa nta̱m nzop a̱cucuk nkhang nggu na ni̱ byia̱ a̱ka̱ta ma̱ng á̱ka̱tuk nyia̱ a̱ naat mbwuot a̱ni ma̱ A̱tak Ka̱duna, fam ghyang ku shyia̱ Si̱tet Ka̱duna a̱ni mi̱ Naijeriya, nang A̱fa̱taa ba ku ti̱n-a̱ghyi tazwa ba̱ hyaai di̱ mi̱n fwuong kunak kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 2011 ba̱ng si̱ bai a̱lyia̱ 2023. Mi̱ Zwat Swak ma̱ng Sweang 2022, Bivan si̱ jhyi ghwughwu-a̱guguut kwok nkhang nang á̱ ngyei, “*Southern Kaduna: Blood, Tears & Anger*” a̱ni, ma̱nang gu mak koot a̱sok ku naat mbwuot a̱ni ma̱ A̱tak Ka̱duna di̱n jen a̱ja ma̱ng tsaai á̱niet nang A̱fa̱taa ba ba̱ yet a̱nietkpaa̱kpeang nyia̱ a̱ni ma̱ng impak nang ji̱ byia̱ a̱ni tazwa á̱niet ba.

## A̱guguut cat-a̱wat á̱niet
Cat-a̱wat á̱niet nang Bivan nwuo a̱ni si̱ hyaat lyilyim hyaai nggwon a̱na̱nyiuk nggu ka ma̱ a̱ka̱tuk nyia̱ nang á̱ bai nyia̱ a̱bakeang nggu ka Gan, mi̱ Kanai, ma̱ A̱tyap, ma̱ a̱tuk mam 6 Zwat A̱ni̱nai 2020. Nang sati nyiung swak a̱ni, huhwa gu si̱ ta̱ngam a̱ nat di̱ tak byian fwuo nggu hu ma̱ a̱keangtung Naijeriya ka, A̱buja, ma̱ a̱tuk mam 15 Zwat A̱ni̱nai ma̱ *Unity Fountain* ma̱ng *US Embassy*, dundung ma̱ng á̱kpa̱ndang nta̱m nggu ba ba̱ ku yet nfi̱ng A̱tak Ka̱duna nia, á̱kpa̱ndang cat gbi̱ngban, á̱nietnkwok-nkhang ma̱ng á̱niet a̱guguut cat-a̱wat neet nfam Naijeriya vwuon.

Mi̱ Zwat Tsat 2021, A̱khwot Á̱kwop A̱byin Naijeriya ba si̱ kin nnwuai ma̱ á̱niet a̱khwukhwop a̱tyia̱ nggu ba ba̱ si̱ ta̱bat a̱khwukhwop wu ba̱ si̱ ta̱gbi̱k ngguu a̱mali nggu ka a̱ma̱lyim cong a̱guguut cat a̱ka̱wat nang a̱nyiuk ba ku nyia̱ a̱ni mi̱ swat nyenyang ma̱ a̱bakeang ka mat a̱khwot á̱kwop ba, a̱wot ba̱ si̱ ba̱ ma a̱ hyat a̱byii̱k a̱ghyang nang a̱tyok nggu wu ku saan a̱ni nang á̱ ku ngyei Mama Naomi John a̱ni. Bivan wu si̱ nkwok ma̱ng sot Foundation for Investigative Journalism (FIJ) ji ndyo ma̱ a̱tson a̱tuk a̱kya nyia̱, “Ba̱ ku nwuo a̱mali a̱tyia̱ nung ka lyuo ba̱ si̱ bwuak á̱ tyia̱ a̱vwuo ka ka̱ li ya̱yaat. Ba̱ si̱ ta̱bat ba̱ si̱ nyia̱ ma̱ng a̱nietkhwop-a̱niet wu a̱ khwop a̱ swak a̱mali ka ma̱ng shi ndyia̱ nku na ntat 80 a̱ni.”

Mi̱ Zwat Tsat 2022, a̱ si̱ kwok ma̱ng a̱ghyi sot A̱nwuat A̱merika (VOA), Timothy Obiezu, a̱ma̱lyim nang á̱ka̱tuk á̱niet á̱ghyang khwom ba̱ si̱ byian vak cung a̱taintuut hu ba̱ si̱ ya̱baat ba̱ si̱ bwuk ma̱ng si̱ ku swak á̱nietcyet 900 ba̱ si̱ ba̱ hyat a̱tyunta̱m la̱rwe a̱nyiung meang mi̱ a̱taintuut ku cyet naat mi̱ Ka̱duna neet mi̱ A̱buja a̱ni, a̱ si̱ nyia̱, "Á̱ hyaai á̱niet kuzatuk. Mi̱ a̱ka̱mang wa nang a li ba̱ ta̱bat á̱ka̱tuk á̱niet a̱bya? Zi̱ van ma̱ng koot a̱sok na, zi̱ van ma̱ng kuzang kyang, kyang byian fwuo hwa hu la a̱ghyang-nzi̱t!"

## A̱ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta

* Street Reporter di̱ Soundcloud.
* Southern Kaduna: Blood, Tears and Anger mbwak SaharaTV di̱ YouTube.
Gabon

A̱byin **Gabon**  lyen ma̱ng a̱lyoot a̱gwomna̱ti nka nang **Ri̱pobi̱lik Gabon** wu (Fi̱ransa: République du Cameroun), yet a̱byin kya di̱ fam a̱byin jenshyung-a̱ka̱wa̱tyia̱ Afrika. 
## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
Edgar de Wahl

**Edgar de Wahl** (23 Zwat A̱ni̱nai 1867 – 9 Zwat Tsat 1948) ku yet a̱tyutyiet a̱ yet a̱tyu Jaman fam Baltik, a̱gwak-kidee ma̱ng a̱tyulyenlilyem wa. Ma̱ a̱di̱di̱t lyen nggu da̱nian nggu wa ku bwuo a̱lyem nang á̱ ngyei Interlingue (á ku ngyei Otsidentat di̱n jen ji nang gu ku nshyia̱ ma̱ng swuan a̱ni), nang á̱ nok mi̱ nok di̱n vak mun lilyem Ndo-Yurop, nang á̱ ku tsa shei ma̱ a̱lyia̱ 1922 a̱ni.
A̱di̱dei A̱yet Kpaa̱kpeang

**A̱di̱dei A̱yet Kpaa̱kpeang ** ku **Kpaa̱pyia̱ A̱da̱dei Idi** ku **Idi Fiti̱rit** (La̱ra̱ba: عيد الفطر, *ʿĪd al-Fiṭr* ku fa 'Fwung Tyat Swan A̱fa-a̱khwot' a̱ni, ) hwa yet a̱son fwung a̱gwomna̱ti ka di̱ nfwung nfeang na nang á̱ song di̱ Khwikpaa̱pyia̱ (ghyang hu hwa yet Kpaa̱pyia̱ A̱gba̱ndang Idi). Ku nang Kuran ji nwai lyiat tazwa song a̱yet Idi ji, Á̱nietkpaa̱kpeang ba ni̱ song a̱yet fwung a̱dini Kpaa̱pyia̱ A̱da̱dei Idi ka  koji mi̱ swanta da̱nian kikya yet ngaan swan swat a̱fa-a̱khwot hu kyiak neet ma̱ a̱tsotson ba̱ng si̱ tat kwa̱imam nang á̱ ngyei Ramadan a̱ni. Da̱ a̱kwonu a̱kya, Á̱nietkpaa̱kpeang á̱ghyang nwai kyiak nhu nang a̱za̱za̱rak fwung. Kpaa̱pyia̱ A̱da̱dei Idi ni̱ kwa̱i a̱tuk ntsa *Shawwal* mi̱ ka̱la̱nda Khwikpaa̱pyia̱; ma, kuzang jen ja ji̱ kwa̱i a̱tuk a̱nyiung mi̱ ka̱la̱nda Gi̱rigori ji bah, ma̱nang a̱son kuzang zwat Hijri ni̱ ntsa ma̱ng ghwut zwat (zwat luna) hwa a̱wot ka̱ shyak ca̱caat ma̱ng jen ji nang á̱nietntyok a̱dini ba li zwat swai ji nang ji̱ neet ghwut a̱ni. Á̱ ngyei fwung hu ma̱ng lyulyoot vwuon hwa di̱ lilyem ma̱ng bibyin swanta vwuon. Á̱ ngyei mam hu A̱da̱dei Idi, ku mi̱ Idi.

## A̱ya̱fang
Rishi Sunak

**Rishi Sunak** (byin 12 Zwat Tswuon 1980) yet a̱tyukwainfwuo-á̱niet Bi̱ri̱ti̱n wa, a̱nyan wa ku yet A̱son Minista Muna̱pyia̱ A̱byintyok ma̱ng A̱kwak-a̱son  Conservative Party wu kyiak neet mi̱ Zwat Swak 2022. Gbangbang, a̱ ku ba̱ng cucuk kabinet sweang tafa Boris Johnson, di̱n ngaan hu nang *Chancellor of the Exchequer* kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 2020 ba̱ng si̱ nat 2022. Sunak ku yet Memba Á̱nietkpacám (EmPi) a̱kwonu Richmond (Yorks) neet ma̱ a̱lyia̱ 2015.

## Ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
Khwi Tyok Charles III ma̱ng Kamila

**Khwi tyok Charles III ma̱ng** a̱byii̱k nggu, **Kamila**, nang a̱gwam ma̱ng a̱yang-a̱li Muna̱pyia̱ A̱byintyok ma̱ng bibyintyok Munswat ghyáng ku nyia̱ a̱tuk 6 Zwat Tswuon 2023, mi̱ Westminster Abbey. Charles ku nyeak cuktyok ji a̱tuk 8 Zwat A̱kubunyiung 2022, nang a̱yang nggu wu, A̱li̱za̱ba̱t II, ku saan a̱ni.

## Ya̱fang

## Nkwaa̱mbwat
* 

## A̱ka̱fwuop nta

* 
* Kup Tyok Hu da̱ a̱ma̱ntei Kyangbwak Tyok ka (di̱n Shong)
* The Coronation of King Charles III at the website of the Church of England
* Order of Service for the Coronation of Their Majesties The King and Queen at the website of  Westminster Abbey
*The Authorised Liturgy for the Coronation Rite of His Majesty King Charles III at website of the Church of England
* Coronation at the website of the Government of the United Kingdom
* Canadian celebrations of His Majesty King Charles III’s Coronation at the website of the Government of Canada
* The Coronation of King Charles III and The Queen Consort  at Government of Alberta
* The Coronation of His Majesty King Charles III at Lieutenant Governor of British Columbia
*The Coronation of His Majesty the King and Her Majesty The Queen Consort at the website of the Department of the Prime Minister and Cabinet (Australian Government)
* Coronation of King Charles III and the Queen Consort at the website of the Governor-General of New Zealand
* Coronation  at the website of the Isle of Man Government
* Coronation of His Majesty King Charles III at the website of the States of Guernsey
Za̱nang Jhyung Nobet mi̱ Sayen Tung-Zwá

**Za̱nang Jhyung Nobet mi̱ Sayen Tung-Zwá** ji, á̱ lyen nang **Za̱nang Sveriges Riksbank mi̱ Sayen Tung-Zwá mi̱ di̱ Jhyung Ali̱fi̱ret Nobet** (), yet za̱nang tung-zwá ja nang sot Sveriges Riksbank ji nwuat kurum da̱nian a̱ni a̱wot Sotbeang Nobet ji ja ba̱ng za̱nang ji.

## Ya̱fang
Carolyn Bertozzi

**Carolyn Rut Bertozzi** (byin 10 Zwat Swak 1966) yet a̱gwaklyenkemikat A̱merika wa ma̱ng a̱tyusan za̱nang Nobel laureate, nang á̱ lyen mat nta̱m ma̱ a̱di̱di̱t mami kemisti̱ri ma̱ng bayoloji. She coined the term "bioorthogonal chemistry" mat nta̱m kemikat na̱ cong ca̱caat ma̱ng si̱ a̱si̱tem nswuan a̱ni. Á̱banta̱m mmam nani nang gu kang a̱lahyia̱ tazwa a̱ni ninia yet mun nkyangta̱m kemikat mat a̱ nwuan a̱ lyen kyang tazwa a̱tai swang shuga nang á̱ ngyei *glycans* a̱ni ma̱ng si̱sak nang ba̱ cong ma̱ng zwán nang kansa, mwuat, mbeang tswá-nzwan nang ZKOVIT-19 a̱ni.

## Ya̱fang
Za̱nang Nobet mi̱ Kemiti̱ri

**Za̱nang Nobet mi̱ Kemiti̱ri** () ji yet za̱nang ja nang Aka̱demi Sayen Tyok Swidin wu nwuat á̱niet sayen ba ba̱ nyia̱ nta̱m di̱ nkyai nvwuon nang kemiti̱ri a̱ni kuzang a̱lyia̱. Ji̱ yet jhyiung ja mi̱ za̱náng tswuon Za̱náng Nobet ji nang á̱ kpaat ma̱ng shim Alfred Nobel ma̱ a̱lyia̱ 1895 a̱ni, nang á̱ nwuat ma̱ jhyet ji̱ ja̱u kuzang mi̱ Kemiti̱ri, Fizik, literature, peace, ma̱ng fisiyoloji ku a̱ki̱kan. Sotbeang Nobet ji, jija ba̱ng za̱nang jini, a̱wot Aka̱demi Sayen Tyok Swidin wu, nggu wa nwuat za̱nang ji ka̱nang á̱ neap kyangcat hu a̱zatyii Komiti Kemiti̱ri Nobet ji ji̱ shyia̱ ma̱ng á̱niet a̱fwuon a̱ni nang Aka̱demi wu ni̱ khai. Á̱ ni̱ neap za̱nang ji ma̱ a̱keang Si̱tokom kya ma̱ a̱tung kuzang-a̱lyia̱ nang á̱ ni̱ nyia̱ kuzang a̱tuk mam  10 Zwat Swak ma̱ng Sweang a̱ni, a̱tuk jhyung a̱khwu Nobet ka.

## Ya̱fang
Aka̱demi Sayen Tyok Swidin

**Aka̱demi Sayen Tyok Swidi̱n** wu () yet a̱nyiung a̱mami a̱yaaka̱demi sayen a̱byin Swidi̱n. Á̱ ku kpaat nggu ma̱ a̱tuk mam 2 kya mi̱ Zwat A̱taa a̱lyia̱ 1739, a̱wot a̱ si̱ yet sot-nta̱m ji̱ yong ma̱sa̱t ji̱ nwai yet si̱-a̱gwomna̱ti a̱ni ji̱ faat kpa̱p mban a̱za̱za̱rak nsayen ma̱ng lyen-kidee a̱wot  ji̱ tungcet fuut-a̱di̱dam nji mi̱ sot-á̱niet ji, ma̱nang ji̱ kwan mban shai shi̱shai ku sa̱u a̱di̱dam ma̱sa̱t tsi̱tsak ntat-a̱pyia̱ nvwuon.

Ját aka̱demi jini ja yet:
* yet a̱vwuo nang á̱nietnzop neet mi̱ koji na mmyim di̱ mi̱n gak,
* nwuat tangka̱i a̱wat ku na mban zop a̱ni,
* nwuat á̱nietnzop á̱fai beang,
* nwuat nta̱m zop na̱ ghwut ansham ba̱t a̱ni záng,
* lyiat mi̱ bibyin swanta mami a̱yaagwaklyensayen,
* á̱ mban tat-a̱pyia̱ sayen mami sot-á̱niet ji a̱wot á̱ byia̱ mbwak mami nkyang na na̱ na shyia̱ di̱ cám zop a̱ni
* á̱ ntyia̱ mmanfang di̱dang mi̱ lyen-kidee ma̱ng sayen ma̱ a̱ka̱safang, a̱wot
* á̱ shei á̱ ka ntyia̱ á̱niet ba̱ cat nkhang sayen mi̱ kuzang tangka̱i wa.

Kuzang a̱lyia̱, aka̱demi wu nwuak za̱náng Nobet mi̱ fizik ma̱ng kemiti̱ri, Za̱nang Sveriges Riksbank mi̱ Sayen Tung Zwá mi̱ di̱ Jhyung Ali̱fi̱ret Nobet, Za̱nang Crafoord ji, Za̱nang Sjöberg ji Sjöberg ji ma̱ng za̱náng ma̱ a̱di̱di̱t jhyang. Aka̱demi wu si̱ byia̱ a̱tan swat kpa̱ndang ma̱ng a̱yaaka̱demi á̱ghyang mi̱ bibyin nta, susot-á̱nietbyia̱lyen ma̱ng susot-nta̱m sayen bibyin swanta a̱wot a̱ bu ni̱ li̱n-a̱ma cat kpa̱ndang di̱ nta̱m sayen tsi̱tsak bibyin swanta. Aka̱demi Sayen wu nshyia̱ mi̱ Paak A̱keang A̱byin A̱byintyok fam a̱byin Si̱tokom hwa.

## A̱ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
* https://www.kva.se/en/ (a̱ma̱ntei ofisha)
* a̱ma̱ntei ghwughwu-a̱guguut Aka̱demi Sayen Tyok Swidi̱n
Sudan (fam)

**Sudan**  fam a̱byin hwa a̱tak Sa̱hara ka, ku yai kyiak neet mi̱ fam Jenshyung Afi̱rika hu ba̱ng si̱ nat A̱ka̱wa̱tyia̱ ma̱ng A̱tyin Afi̱rika. A̱lyoot ka neet La̱ra̱ba ji ja ** (), ku "a̱byin A̱dyundyung ba", ma, si̱ huni si̱ fa Jenshyung Afi̱rika ma̱ng fam a̱za A̱ka̱wa̱tyia̱ Afi̱rika.

## Ya̱fang
Nkhang Sudan

**Nkhang Sudan** na yet á̱si̱ a̱byin Ri̱pobi̱lik Sudan kikya, ma̱ng á̱si̱ a̱byin ka ka̱ shyia̱ sa̱t ma̱ a̱lyia̱ 2011 nang á̱ ngyei Sudan A̱tak a̱ni. A̱byin Sudan swan ma̱ a̱gba̱ndang fam Afi̱rika wu wa nang á̱ bu ngyei "Sudan" a̱ni. Swang a̱lyiat ji ku neet mi̱  *bilād as-sūdān*, ku "a̱byin a̱dyundyung á̱niet ka", a̱wot jen jhyang á̱ ni̱ yei fam Sahet hu mi̱ Jenshyung ma̱ng A̱ka̱wa̱tyia̱ Afi̱rika a̱nia.

## Ya̱fang
Sunday Marshall Ka̱tung

**Sunday Marshall Ka̱tung** (byin 1 Zwat Nyaai 1961) yet a̱tyukwai-nfwuo-á̱niet ma̱ng a̱tyufak-a̱lyiat Naijeriya wa a̱ ku yong da̱ a̱kwonu Kaduna South Senatorial District nang sa̱neto a̱ni. A̱ ku yet memba A̱li A̱ghyi Mundundung wa da̱ a̱kwonu fam-khai Mundundung Jaba/Zangon Kataf, Si̱tet Ka̱duna.

## Ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
Hannibal Brumskine III

**Hannibal Brumskine III** (byin 28 Zwat Nyaai 1997) yet a̱tyubwuang a̱cyetaneang Laibiriya-A̱merika wa. Brumskine III wa yet a̱tyukpaat TheMusicBusiness.co ma̱ng Black Owned Consultancy.

## A̱ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
* TheMusicBusiness
Lucius Bamaiyi

A̱gwaklyen **Lushyot Isuu Bama̱yi** (Shong: **Lucius Joseph Bamaiyi**; byin 28 Zwat A̱ni̱nai) wa yet A̱tyekum A̱tyap wu. A̱ ku yet a̱kwak a̱son Sot Byi̱k Sot-á̱niet A̱tyap ji (ku Atyap Community Development Association (ACDA) di̱n Shong) tsi̱tsak a̱lyia̱ 2020 ma̱ng 2021. Nggu wa A̱tyoli Sila Tsuu A̱da̱mu ku ci̱t nang a̱kwak a̱son ma̱ a̱lyia̱ 2021. Da̱ nggu, a̱ ku san cuk ji mbwak A̱tyoli Francis Ka̱nwai Bainta wa ma̱ a̱lyia̱ 2020.

## Ya̱fang
Sa̱mwila A̱cyia̱

Dokto **Sa̱mwila Tyimbwak A̱cyia̱** (Shong: **Samuel Timbwuak Achie**; byin 26 Zwat A̱taa) wa yet a̱kwak a̱son a̱byin Sot Byi̱k Sot-á̱niet A̱tyap (ku *Atyap Community Development Association* (**ACDA**) di̱n Shong) a̱fwun wu. Nggu wa yet a̱ci̱t A̱tyoli Sila Tsuu A̱da̱mu a̱nyan wa a̱bombwuon nyia̱ ku shyia̱ nggu ma̱ng kyangbwak nggu hu ma̱ a̱lyia̱ 2021.

## Ta̱m a̱kwak a̱son ACDA
Ma̱ a̱tuk 1 Zwat Tswuon 2023, A̱tyoli Sa̱mwila ku lyiat ma̱ng nyinyiit shei nkhang ma̱ a̱di̱di̱t ma̱ a̱tung ka nang sot ACDA ku jhyi a̱ni mi̱ Cenkwon, á̱ shei swanta hu ndyo kyang ku naat mbwuot a̱ni ma̱ A̱tyap ka. Ma̱ a̱lyiat nggu na, a̱ si̱ nyia̱ A̱tyap ba ma̱ng a̱mgba̱m á̱niet Zangon Katab ba na yong mi̱cet ba̱ ba̱ng a̱byin mba ka a̱wot ba̱ vwuong á̱nietcok nyák naat mbwuot ma̱ng nyám mba ji ka̱ á̱ bu fa̱k a̱lyiat hyaai ma̱ a̱byin ka. A̱ si̱ bu mbeang nyia̱ á̱kang á̱niet bya swan a̱baka̱keang 20 mi̱ di̱ yong a̱hwa, a̱wot á̱niet mi̱ a̱baka̱keang 18 ka̱n kam á̱ wot nna, a̱wot á̱ghyang si̱ yet á̱ta̱bat nang á̱ ku fwui a̱ni kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 2017 ba̱ng si̱ tat di̱ yong a̱hwa.

Kpa̱mkpaan ma̱ng wot ofit nggu hu ma̱ a̱tuk 28 Zwat Tswuon 2023, Gwomna Si̱tet Ka̱duna, Nasir El-Rufai, si̱ nvwuong Sot Byi̱k Sot-á̱niet A̱tyap ji a̱ tyia̱ kace. Mi̱ shim nggu hu, A̱tyoli Sa̱mwila ku kaat *ThisDayLive* nyia̱, "Vwuong a̱hwa yet vwuong á̱niet sa̱t nyia̱ kpa̱ndang ma̱ng á̱ghyang hwa a̱wot á̱ na mak ma̱ng a̱nhu mi̱ kotu".

Mi̱ Zwat A̱taa 2023, A̱tyoli Sa̱mwila ku lyiat di̱n Shong a̱ si̱ shei nyia̱: “Da̱ a̱kwonu Sot Byi̱k Sot-á̱niet A̱tyap ji (ku *Atyap Community Development Association (ACDA))* ma̱ng á̱cucuk á̱niet A̱byin A̱tyap ba, n dyuut n beang Mejo Jenera Chris Gwabyin Musa a̱gwai na mat ti̱n nang á̱ ku ti̱n nggu ku myim a̱ni (a̱ yet *Chief of Defence Staff* Naijeriya wu)".

## Ya̱fang
Francis Ka̱nwai Bainta

A̱tyoli **Francis Ka̱nwai Doga̱ra Bainta** ku yet a̱kwak a̱son Sot Byi̱k Sot-á̱niet A̱tyap (Shong: Atyap Community Development Association (ACDA)) gbangbang wa. Nggu wa A̱gwaklyen Lucius Bamaiyi ku ci̱t nang a̱kwak a̱son ma̱ a̱lyia̱ 2020.