open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Afi̱rika

A̱byin **Afi̱rika** kya yet kap-a̱byin swanta ku yet a̱feang mami byibyin ku shyit di̱ kyai mi̱ swanta huni a̱ni mbeang bu yet feang meang mi̱ shi a̱kpa da̱ á̱niet, lilyim a̱byin A̱siya di̱ nfam nfeang na. Ma̱ng kpa̱mkpaan kilomita a̱ma̱ntaa̱naai miliyon 30.3 (met a̱ma̱ntaa̱naai miliyon 11.7) a mbeang bibyin a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱sa̱khwot hyia̱k na, a̱byin Afi̱rika ka kup 6% shi a̱wat a̱mgba̱m swanta hu ma̱ng 20% shi kyai a̱byin nhu hu.  

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
Afi̱rika A̱tak

**A̱bwom a̱byin**: "A̱bwom a̱byin Afi̱rika A̱tak" 

A̱byin **Afrika A̱tak** (Shong: ** South Africa **), á̱ lyen ma̱ng a̱lyoot a̱gwomna̱ti ka nang **Ri̱pobi̱lik Afrika A̱tak**, **RAA̱** wu (Shong: Republic of South Africa, RSA), yet a̱byin kya di̱ fam a̱byin A̱tak Afrika. Kikya yet 23 ma̱ng shi á̱niet, mba ba̱ ku swak miliyon 60 a̱ni, ka̱ si̱ kup shi kyai a̱byin kilomita a̱ma̱ntanaai 1,221,037 (met a̱ma̱ntanaai 471,445). A̱byin Afrika A̱tak byia̱ a̱ka̱keangtung a̱tat nia: a̱pyia̱ a̱gwomna̱ti (A̱pitoli), shi̱ri̱ya (Bloemfontein) ma̱ng kpa cam a̱byin (Cape Town). A̱gba̱ndang a̱keang a̱ swak mi̱ shi wu wa yet Johannesburg. Kpa̱mkpaan ma̱ng 80% á̱niet Afrika A̱tak yet á̱ka̱mbwon A̱dyundyung á̱niet Afrika nia, á̱ si̱ ghai mba ma̱ng nnwap vwuon na̱ lyiat di̱ lilyem vwuon a̱ni. Á̱kum á̱niet ka si̱ byia̱ ma̱ng a̱nka susot á̱niet Yurop ji̱ swak si̱ kuzang a̱byin mami Afrika mi̱ shi a̱ni, (Á̱sai Á̱niet Afrika A̱tak), Á̱niet A̱siya nang A̱ndiya ma̱ng A̱caina Afrika A̱tak ba, ma̱ng á̱niet Afrika A̱tak ba̱ yet á̱ka̱mbwon nnwap ma̱ a̱di̱di̱t ma̱ng lili nvam za̱nzan.

## Ya̱fang
Afi̱rika Jenshyung

Fam **Afi̱rika Jenshyung** ku **Jenshyung Afḭrika** yet fam-a̱byin hwa ku shyia̱ fam jenshyung Afrika  a̱ nswak  hu a̱ni. Sot Muná̱pyia̱ Bibyin Swanta ji ku wa̱i fam-a̱byin Afi̱rika Jenshyung hu ku fa bibyin 16 huni: Bini, Burkina Faso, Kabo Verde, Gambya ji, Gana, Gini, Gini-Bisa̱u, Khwong A̱ta̱m Zwuom (Côte d'Ivoire), Laibiriya, Mali, Ma̱uritaniya, Ni̱njer, Naijeriya, Senegal, Sira Lyon ma̱ng Togo mbeang A̱byin Nta Muna̱pyia̱ A̱byintyok Sen Helena, Ascension ma̱ng Tristan da Cunha. Á̱ ku tyan shi á̱niet Afi̱rika Jenshyung hu á̱ si̱ sak nang á̱niet miliyon 381, a̱wot á̱niet 381,981,000 ma̱ a̱lyia̱ 2017, da̱nang 189,672,000 mba si̱ yet á̱nap bya a̱wot 192,309,000 si̱ yet á̱sam a̱ni. 

## Ya̱fang
Akure

**Akure** yet a̱keang kya mi̱ fam a̱tak-jenshyung Naijeriya, a̱ bu yet a̱gba̱ndang a̱keang ma̱ng a̱keangtung Si̱tet Ondo. A̱keang ka byia̱ á̱niet 484,798 nang á̱ ku fang neet ma̱ a̱lyia̱ 2006 a̱ni.

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
Albrecht Dürer

**Albrecht Dürer** (21 Zwat Tswuon 1471 – 6 Zwat Nyaai 1528) ku yet a̱tyuswup Jama̱ni wa, ma̱ng a̱tyutsot nkwambwat, ma̱ng a̱gwak lyen wa̱i nkyang di̱n jen Shyi̱ri̱p ma̱ng Swuan A̱jaman hu. Á̱ ku byin nggu ma̱ a̱keang Nuremberg, a̱wot Dürer si̱ kpaat kuntyin a̱lyoot nggu hu ma̱ng cet fuut nggu hu ma̱ a̱byin Yurop di̱n jen tsa ce ndyia̱ nswak nfeang nggu ji mat a̱yaakwopi tsot á̱ shap tazwa a̱ka̱tako ba̱ yet a̱tan ba̱t nang gu ku njhyi a̱ni. A̱ ku byia̱ a̱meang ma̱ng a̱ca̱cet á̱nietnyia̱ nghwughwu Italiya jen nggu ji, nang Raphael, Giovanni Bellini, ma̱ng Leonardo da Vinci, a̱wot kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 1512 a̱ ku shyia̱ á̱niet nang A̱gwamshan Maximilian I nang a̱kpa̱ndang za nggu wu.
Ali Nuhu

**Ali Nuhu Mohammed**  (byin a̱tuk mam 15 Zwat Tsat 1974) yet a̱tyu nkhang Telvishon Naijeriya wa, a̱wot a̱ si̱ bu yet *managing director* mi̱ Nigerian Film Corporation neet mi̱ zwat jyiung, 2024.. A̱ yet a̱gwak wa di̱ tyiet á̱niet ba̱ myiam bwoi nkhang a̱hwa a̱ni. A̱ ku bwuo a̱byik nggu wu, Maimuna Garba ma̱ a̱lyia̱ 2003, ba̱ byia̱ Mman 2.
## Doot mbeang nat fang nggu
A̱ ku byin **Ali Nuhu** wu Mohammed ma̱ a̱keang Maiduguri, Si̱tet Borno, ma̱byin Naijeriya. A̱tyia̱ nggu wu, Nuhu P0loma, ku neet ma̱ a̱kenang Balanga ma̱ Si̱tet Gombe a̱wot A̱yang nggu, Fatima Karderam Digema, si̱ ghwut neet Bama mi̱ Si̱tet Borno. **Ali Nuhu** shi ma̱ a̱keang Kano a̱wot a̱si̱ nat fang hu mi̱ Dawakin Tofa Science College. A̱ si̱ fang di̱gi̱ri (degree) nggu ji di̱ Jiogi̱rafi (Geography) ma̱ University of Jos. 

Nang gu ni̱ ntyak khuo a̱byin hu nang a̱ ngyei National Youth Service Corps ma̱mi a̱lyia̱  a̱nyiung (1) ma̱ a̱keang Ibadan a̱ni, A̱ si̱ nat a̱swon gu fang filmmaking ma̱ Asian Academy of Film and Television ma̱ a̱keang Delhi. A̱wot A̱ si̱ bu yaason mi̱ fang transmedia kwok nkhang ma̱ University of Southern California.

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
Abubakar Tafawa Balewa

**Abubakar Tafawa Balewa** KBE PC (Zwat Swak ma̱ng Sweang 1912 – 15 Zwat Jhyiung 1966) ku yet a̱gba̱nda̱ng wa ma̱ng kwai-nfwuo-á̱niet di̱n khai ma̱ng Naijeriya. Di̱n jen nang á̱niet a̱byin Naijeriya nshyia̱ cet ba̱ng a̱pyia̱ mba a̱ni, nggu wa ba̱ng tyok Pi̱ram Minista hu. Nggu **Abubakar Tafawa Balewa**, a̱ ku byin gu wa ma̱ a̱ba a̱keang nang a̱ ngyei *Tafawa Balewa* mami a̱keang tyok Bauchi nang a̱ ngyei di̱ shong nyia̱ *Bauchi province* a̱ni, mi̱ kpang A̱za a̱byin tyok Naijeriya nang a̱ lyen di̱ shong nyia̱ *Northern Nigeria Protectorate* a̱ni. Nggu wa yet byin ntsa hu. A̱tyia̱ nggu a̱ ku ngyei Yakubu Dan Zalla, a̱tyu  A̱gerawa a̱wot a̱ ku bwuo A̱nap A̱fa̱ta nang a̱ ngyei, Fatima Inna a̱ni. Nggu  **Balewa** kunat fang nggu hu ma̱ Madrasa a̱ shyia̱ ma̱keang Bauchi a̱ni a̱wot a̱si doot a̱ja a̱nat a̱vwuo fang a̱zanswon nang a̱ ngyei elementary school ma̱ a̱bakeang Tafawa Balewa ka a̱ni a̱wot a̱ si tyak mi̱  Bauchi Government Provincial School. a̱wot mi̱ Katsina Higher College nang a̱si ngyei (Barewa College a̱fwun) kyak neet ma̱ a̱lyia̱ 1928 si̱nat ma̱ a̱lyia̱ 1932 huhwa gu si̱ shyia̱ ngyet A̱tyutyep Da̱vwuo-tyet a̱kya. ma̱ a̱lyia̱ 1944 A̱ si̱ yet A̱pyia̱ a̱niet tyet ka nang a̱ gyei di shong headmaster a̱ni ma̱ A̱vwuo-fang Bauchi middle school. A̱na nkaat ndyia̱ a̱feang a̱ni, A̱si̱ swak a̱nat yunuvasity a̱ma̱nyi a̱shong nang a̱ ngyei London Institute of Education a̱ni, a̱ja wa gu nshyia̱ Yaa ma̱nyi-a̱shong ji. Bwuok bai nggu Naijeriya, A̱ si̱ ba̱ shyia yet **Bauchi native authority educational assistant** mbeang **member of the advisory council** a̱si̱ A̱gwam Yakubu III. Doot a̱ja wa  Balewa si̱ bu nshyia̱ yet **inspector of schools in Bauchi Province**
 
## Ya̱fang
2021

**2021** (MMXXI) ku yet a̱lyia̱ tai kya ka̱ ku tsa kyiak neet A̱tuk Juma mi̱ ka̱la̱nda Gi̱ringori ji, ka̱ si̱ yet a̱lyia̱ 2021 mi̱ di̱ sot ndyia̱ nang á̱ ngyei Ce Konyan hu ku *Common Era* (CE) mbeang A̱lyia̱ A̱tyoli ka ku *Anno Domini* (AD) a̱ni, ka̱ si̱ yet a̱lyia̱ 21 miliniyom 3 hu bi̱ri̱ng ma̱ng a̱si̱ sa̱ncuri 21 wu, a̱wot ka̱ si̱ ba̱ yet a̱lyia̱ 2 kpa̱m ndyia̱ swak 2020 hu meang.

## Nobel Prizes

* Chemistry – Benjamin List and David MacMillan
* Economics – David Card, Joshua Angrist and Guido Imbens
* Literature – Abdulrazak Gurnah
* Peace – Maria Ressa and Dmitry Muratov
* Physics – Syukuro Manabe, Klaus Hasselmann and Giorgio Parisi
* Physiology or Medicine – David Julius and Ardem Patapoutian

## Ya̱fang
Amerika A̱ka̱wa̱tyia̱

A̱byin **Amerika A̱ka̱wa̱tyia̱** (Si̱pen: América Central, á̱ ngyei /aˈmeɾika senˈtɾal/, Centroamérica á̱ ngyei /sentɾoaˈmeɾika/; Shong: Central America) yet fam-a̱byin Amerika hwa. Ka̱ byia̱ a̱gi̱gak ma̱ng bibyin Mikziko di̱ fam a̱za hu, Kolombya di̱ fam a̱tak hu, Kyai A̱sa̱khwot Karibi hu di̱ fam a̱tyin hu, ma̱ng A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fi̱k wu di̱ fam jenshyung hu. A̱byin Amerika A̱ka̱wa̱tyia̱ nshyia̰ ma̰ng bibyin a̱natat huni hwa: Ba̱liz, Kosta Rika, El Sa̱lva̱do, Gwata̰mala, Hondurat, Nikaragwa, ma̱ng Pana̱ma. Á̱ ku tyan shi a̱mgba̱m á̱niet nhu dundung á̱ si̱si̱ nshyia̱ miliyon 44.53 (ma̱ a̱lyia̱ 2016).

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
Amerika A̱tak

A̱byin **Amerika A̱tak** yet vam-a̱byin hwa ku shyia̱ gba̱mgbam di̱ fam Á̱kum-a̱la̱u Jenshyung hu hwa a̱wot ku si̱ lan shyia̱ di̱ fam Á̱kum-a̱la̱u A̱tak hu hwa, ma̱ng a̱bada̱dei nkap di̱ fam Á̱kum-a̱la̱u A̱za hu. Á̱ si̱ maai ngwa̱i a̱byin ka nang a̱bavam-a̱byin a̱tak bibyin Amerika ka. Si̱sak nang á̱niet yei a̱lyoot Amerika A̱tak ka da̱ a̱kwonu nfam-a̱byin nghyang (nang Amerika Lati̱n ku Kon A̱tak) sii hyaat mi̱ ndyia̱ na̱ si̱ swak a̱ni mat shai shishai naat mbwuot kwai nfwuo á̱niet mi̱ fam-a̱byin hu (kidee ja yet, ta̱ngam a̱byin Brazil).

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
Amerika A̱za

A̱byin **Amerika A̱za** yet vam-a̱byin hwa di̱ fam Á̱kum-a̱la̱u A̱za swanta hu a̱wot ka̱ si̱ ka nnyia̱ kpa̱mkpaan nshyia̱ di̱ tityak di̱ fam Á̱kum-a̱la̱u Jenshyung hu. Á̱ ka ngwa̱i nka nang a̱bavam-a̱byin a̱za Amerika ka. Ka̱ si̱ byia̱ a̱gi̱gak di̱ fam a̱za hu ma̱ng A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Atik wu, di̱ fam a̱tyin hu ma̱ng A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik wu, di̱ fam a̱tak-a̱tyin hu ma̱ng a̱byin Amerika A̱tak ka ma̱ng Kyai A̱sa̱khwot Karibi hu, a̱wot di̱ fam jenshyung a mbeang a̱tak hu ma̱ng A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fi̱k wu. Mat nang a̱byin Grinlan ka swan da̱ A̱ka̱gba Tektonik Amerika A̱za wu wa, huhwa mbyia̱ nang á̱ si̱ ma ntyia̱ nka nang kap Amerika A̱za hu di̱n vak a̱vwuonswat nka ka mi̱ swanta hu.

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
A̱merika

A̱byin **Amerika** ku nvam-a̱byin **Amerika** na, nang á̱ ka ngyei nna a̱mgba̱m **Amerika** a̱ni, yet kyai a̱byin hwa ku byia̱ nkap Amerika A̱za ma̱ng A̱tak. A̱byin Amerika kya kup shi kyai a̱byin ku swak da̱ Á̱kum-a̱la̱u fam Jenshyung Swanta ka a̱wot kikya si̱ yet Ta̱cya̱ A̱fai ka.

## Bwoi alyoot

Alyoot "amerika" si̱ ntsa rekwot wu neet di a̱lyia̱ 1507. A two-dimensional globe created by Martin Waldseemüller ka̱nda̱n di̱n ntsa rekwot wu. (A̱ ku khiya̱i lulyoot hu ming *Amerigen*) mbea̱ng *[[Cosmographiae Introductio]]*,  mbea̱ng a̱tyu lyoot Matthias Ringmann, ya̱fa̱ng ming Amerika atak .  kusi ta̱ba̱t neet di̱n Amerika aza si̱na̱t Amerika ata̱k Gerardus Mercator in 1538. "America" derives from *Americus*, the Latin version of Italian explorer Amerigo Vespucci's first name. The feminine form *America* accorded with the feminine names of Asia, Africa, and Europa.

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
Andrew Yakubu

**Andrew Laah Yakubu** ku **Andy Yakubu** ku **A̱nda̱rawut Laah Yakubu** (á̱ byin nggu a̱tuk 10 Zwat A̱kubunyiung 1955), nggu wa ku yet a̱khwukhwop a̱kwak a̱son nang a̱ ngyei *Group Managing Director* *Nigeria National Petroleum Corporation* wu a̱ni. A̱khwukhwop a̱tyu ba̱ng tyok a̱byin Naijeriya wu, Goodluck Ebele Jonathan wa nwuak nggu tyok hu mami a̱lyia 2012 di̱n jen ji nang gu ni̱ ntyai maai nggu hu mat lyen ta̱m nggu hu neet ma̱ a̱ka̱vwuo ma̱ a̱di̱di̱t a̱ni.  Nggu A̱tyoli A̱nda̱rawut Yakubu ba̱ng tyok huni neet di̱n jen a̱ja si̱ nat a̱lyia̱ 2014 a̱wot a̱ si̱ wot ta̱m hu dundung ma̱ng á̱nietnta̱m nggu á̱ghyang. Nggu A̱tyoli Joseph Dawha wa si̱ san tyok hu mbwak A̱tyoli A̱nda̱rawut Yakubu ka. Di̱ yong huni, Yakubu wa ba̱ng tyok yet *Iya A̱tyap* hu ma̱ A̱byintyok A̱tyap ka a̱ni mami Si̱tet Ka̱duna, Naijeriya.

## Nkhang shyicet
Á̱ byin Yakubu ma̱ a̱tuk mam 10 kya mi̱ Zwat A̱kubunyiung ma̱ a̱lyia̱ 1955, ma̱ a̱bakeang Mawukili, Fam A̱za (a̱fwun a̱tak Si̱tet Ka̱duna), Naijeriya. Nggu Yakubu yet a̱tyucat á̱niet wa ba̱t, a̱wot a̱ si̱ bu shyia̱ ma̱ng fwuo cat beang á̱niet da̱ a̱ka̱vwuo ma̱ a̱di̱di̱t a̱ si̱ bu beang á̱kunak a̱nciri̱ng mbeang a̱ka̱vwuo khwi mbeang cat tyei á̱niet mi̱ nta̱m ma̱ a̱byin Naijeriya ka a̱mgba̱m. Ndyia̱ ma̱ a̱di̱di̱t na̱ swak a̱ni, nggu A̱tyoli Anda̱rawut ku beang á̱kunak ma̱ng a̱nyiuk sang á̱tyok ma̱ a̱di̱di̱t ma̱ a̱byin Naijeriya ka a̱mgbam. *Iya A̱tyap* beang mman di̱ naat fang ma̱ng a̱ka̱kurum a̱wot a̱ si̱ bu beang a̱nyiuk ma̱ng á̱niet a̱bwuang ma̱ng a̱ka̱kurum fi̱ng a̱bwuang mba na di̱n vak sotbeang ji á̱ ngyei *[[Maryamu and Yakubu Foundation]]* a̱ni.

## Tat-a̱pyia̱
Yakubu ku nat fang mi̱ *Government College* ma̱ a̱keang Kefi ma̱ a̱lyia̱ 1969 si̱ nat a̱lyia̱ 1973, a̱ja wa gu nshyia̱ ya *[[West African Senior School Certificate Examination|West African School Certificate]]*. A̱ doot a̱ja, a̱ si̱ ya a̱son ma̱ng fang hu mi̱ *College of Arts and Science* mami Zariya ba̱ng si̱ nat a̱lyia̱ 1975, di̱n jen gu ni̱ nshyia̱ nwuo nat fang mi̱ Yunuvasi̱ti Ahmadu Bello a̱ni, a̱ja wa gu si̱ nfang Bwokntswam Kemikat hu nang gu tyia̱ fwuo nggu gu ngyet a̱bwokntswam wu a̱fwun a̱ni. Di̱n jen nang gu ni̱ ntyak fang hu a̱wot a̱ si̱ shyia̱ yaa *BA* ma̱ a̱lyia̱ 1979 a̱ni, di̱n jen a̱ja ja gu ngya a̱son ma̱ng ta̱m da̱ a̱ka̱vwuo ma̱ a̱di̱di̱t mi̱ a̱yaari̱fainari a̱wot a̱ sii ba̱ nshyia̱ yet *Executive Director of Operations* mi̱ NETCO mi̱ Zwat Tsat 2005. Bu mbeang kyang mami fang nggu ka mi̱ Kemisi̱ti̱ri, a̱ si̱ bu shyia̱ yaa *kwaa̱mbwat* mi̱ *Strategy and Organization* da̱ a̱gba̱ndang a̱vwuofang *[[Stanford University]]'s Graduate School of Business Studies*.

## Ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
Anggola

**A̱bwom a̱byin**: "Angola Avante" (*Anggola A̱zaghyi*) 

A̱byin **Anggola** (Potugit: Angola /ɐ̃ˈɡɔlɐ/), á̱ lyen ma̱ng a̱lyoot a̱gwomna̱ti ka nang **Ri̱pobi̱lik Anggola** wu (Potugit: República de Angola), yet a̱byin kya di̱ khwong a̱sa̱khwot jenshyung fam-a̱byin A̱tak Afrika hu. Kikya yet a̱byin a̱feang ka̱ swak ma̱ng shi di̱ bibyin ku lyiat a̱lyem Potugit hu di̱n vak shi kyai a̱byin ma̱ng shi á̱niet (a̱ma̱lyim a̱byin Brazil), a̱wot ka̱ si̱ yet a̱byin a̱natat mami Afrika ka̱ swak ma̱ng shi a̱ni. Ka̱ si̱ byia̱ a̱gi̱gak ma̱ng bibyin Namibya di̱ fam a̱tak hu, RD Konggo wu di̱ fam a̱za hu, Zambya di̱ fam a̱tyin hu, ma̱ng A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik wu di̱ fam jenshyung. A̱byin Anggola byia̱ provin a̱byin tamm a̱ghyang, provin Kabinda wu, ka̱ byia̱ a̱gi̱gak ma̱ng Ri̱pobi̱lik Konggo wu ma̱ng Ri̱pobi̱lik Di̱mokrasi Konggo wu. A̱keangtung nka ma̱ng a̱gba̱ndang a̱keang a̱ swak ma̱ng shi a̱ni wa yet Luwanda.

## Ya̱fang
Arnaut Danjuma

**Arnaut Danjuma Groeneveld** (á̱  byin nggu a̱tuk mam 31 Zwat Jhyiung 1997) yet a̱gwak tsot a̱la̱u-a̱ti̱tak wa a̱ tsot di̱ fam a̱feap ma̱ng ki̱lop La Liga nang á̱ ngyei Villarreal a̱ni. Á̱ ku byin nggu ma̱ a̱byin Naijeriya kya, a̱wot da̱ nggu, a̱ tsot ma̱ng sot a̱la̱u-a̱ti̱tak a̱byin Nedalan ja.

## Lung-lulung a̱kariya

## Ya̱fang
Andrew Nkom

A̱gwak myiam **Andrew A̱nda̱rawut Nkom** (á̱ byin 20 Zwat A̱taa 1943) yet a̱gba̱ndang a̱tyutyiet, a̱kwak a̱son ma̱ng a̱tyulyuut wa.

## Ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
Ayra Starr

**Oyinkansola Sarah Aderibigbe** (byin 14 Zwat A̱taa 2002), á̱ lyen nggu ma̱ng **Ayra Starr**, a̱ yet a̱tyu Naijeriya wa a̱ tsot bubwom a̱ni sa̱ ndyuut.

## Ya̱fang
A̱baan (a̱sa̱khwot)

**A̱baan** na yet a̱jojot kyayak wa a̱ nhyat ma̱ng nkyang nok vam nang kap vam ku saat nna nang á̱ ngyei *mammary gland* di̱n Shong a̱ni hwa saat nna mi̱ nyám ji̱ nwaai mman nji.

## Bu nwuan
* A̱baan (kap vam)

## Ya̱fang
Á̱baan (kap vam)

**A̱baan** (á̱kpa: **a̱bi̱baan**) kuzang a̱yin byia̱ a̱bi̱baan a̱feang, ba̱ swan mi̱ fi̱ri̱ng  a̱ni. A̱bi̱baan a̱byiik cong ma̱ng a̱jojot a̱baan nang mman swuo ani. A̱wot a̱kwa si̱ nok a̱bibaan ma̱ng tsuk tswa nam jhyung ja. Li tai di a̱za a̱wot ma̱ng a̱son si nok a̱bibaan yet mak a̱sa̱rai hwa da a̱katyan a̱taa li vwuon tsa̱tsak a̱nyiuk ma̱ng a̱tyok. Á̱wot á̱ ku mi̱n a̱tyan li tai nba hu mi̱ a̱za tsa̱tsak a̱nyanyin. Di nswat a̱bibaan laai di̱n njen nang vwuot fi̱ng mun mi̱n tsuk nvam ku tei a̱fwuop di̱ laai a̱ni.

## Ya̱fang
A̱bada̱dei a̱fang

**A̱bada̱dei a̱fang** ka (á̱kpa: **a̱bacyuang nfang** *na*) yet a̱da̱dei gbi̱ngba̱ra̱m a̱fang wa nang á̱ fwuoi a̱ni .

## Ya̱fang
A̱bi

**A̱bi** ka (á̱kpa: **bibi** *hu* ku **a̱ka̱bi** *na*) yet a̱vuo kya nang á̱ niat kwom a̱tyo a̱khwu a̱ni.

## Ya̱fang
Abuja

**Abuja** ja yet a̱keangtung ma̱ng a̱gba̱ndang a̱keang a̱ yet a̱ni̱nai ma̱ng shi mami a̱ca̱cet a̱ka̱keang na̱ laai byia̱ á̱niet a̱ni ma̱ a̱byin Naijeriya ka. Ji̱ shyia̱ ma̱ka̱wa̱tyia̱ a̱byin Naijeriya kya di̱ Fam A̱keangtung Mundundung (FA̱M) hu, ji̱ si̱ yet a̱gba̱ndang a̱keang nang á̱ ku khwom di̱ ghwang a̱ni, á̱ ku tsa nok a̱kean ka mi̱ ce ndyia̱ 1980 hu hwa. Jija shai Legwot, a̱gba̱ndang a̱keang a̱ swak ma̱ng shi á̱niet ma̱ a̱byin Naijeriya ka, a̱ si̱ ka nta̱bat yet a̱keangtung ka ma̱ a̱tuk mam 12 Zwat Swak ma̱ng Sweang 1991.

## A̱ya̱fang
A̱baai

**A̱baai**  (á̱kpa **a̱ka̱baai**) yet kyangta̱m ku kyangzwang hwa ku byia̱ a̱jojwaat a̱nu a̱ ya a̱ni, di̱n jen ma̱ a̱di̱di̱t á̱ ka mbeang a̱fwuop da̱ nka. KA̱ yet kya̱ng nang a̱nyiet gba̱ngba̱ng ba ku nyi̱a nta̱m mi ndyo ani, a̱baai neet di a̱gba̱ngba̱ng ndyia miliyon 2.5 na swak ani, mi na̱ng ku ndyut a̱ji ani. nkyangta̱m Oldowan.{{tyan magazine|lyulyoot=la̱mba. 1 a̱baai

## Ya̱fang
A̱bwan ntak

**A̱bwan ntak** yet kap vam hwa ku doot neet ma̱ a̱fa̱ng si̱ nat a̱khwukhwut. A̱bwan ntak wa byia̱ kunkup ku nswak ma̱ a̱swap ma̱ng nkap vam a̱ni. Á̱ ngyei kunkup hu ku shyia̱ ma̱ a̱bwan ntak hu *Femur*.

A̱bwan ntak wu wa byia̱ nam a̱ nswak ma̱ng tak hu.

## Ya̱fang
A̱bwom

**A̱bwom** ka (á̱kpa: **bubwom** *hu*) yet tak ti̱tak swáng a̱lyiat hwa nang á̱ bwom ma̱ng a̱nwuat a̱tyubishyi a̱ni. Á̱ ni̱ nnyia̱ si̱ huni di̱ njen ma̱ a̱di̱di̱t ma̱ng a̱ca̱caat nwunwuat na̱ tyia̱ a̱ni di̱ nyian ta̱m ma̱ng tswang tsutswang a̱nwuat ma̱ng tyei nywang.

## Ya̱fang
A̱bwomtsot

**A̱bwomtsot** (á̱kpa: **bubwomtsot**) yet mumwang tak ti̱tak nwunwuat hwa ku nat ca̱caat ma̱ng jen tsot ji, ka̱ ka myim ma̱ng nkap a̱bwomtsot na nang nyinyang a̱bwom, congndung, tsot, ma̱ng za̱kwa swat sa̱t a̱nwuat.

## Ya̱fang
A̱bwu

**A̰bwu** ku **a̱bwu a̱mali** (*Canis familiaris* ku *Canis lupus familiaris*) yet a̱ka̱mbwon a̱bwu a̱yit kya nang á̱ cok a̱mali a̱ni a̱wot ka̱ si̱ byia̱ li̱m ku gworong ku si̱ ta̱p tazwa a̱ni.
A̱bwu a̱kat

**A̱bwu a̱kat** (*á̱kpa*: a̱ka̱bwu a̱kat) yet nyam ja ji̱ beang a̱tyu a̱kat yebaat nyam a̱yit. A̱bwu a̱kat bu yet di̱ cok a̱tyu a̱kat hu ma̱ a̱yit mat á̱ka̱tuk nyám na̱ neet di̱bang a̱ni.
A̱byiek tazwa

**A̱byiek tazwa** ku **a̱byiek a̱tazwa** yet vak hwa nang á̱ nok ku swak tazwa vak ghyang a̱ni, á̱ nok nhu ku byia̱k á̱niet ba ba̱ cat ghan swak vak tatak hu a̱ni.

## Ya̱fang
A̱byin a̱khwup

**A̱byin a̱khwup** (á̱kpa: **bibyin a̱khwup**) yet tutu hwa ma̱ a̱li nang á̱ nsaai a̱nietcen a̱ni, á̱ si̱ ma nswan á̱ ya kyayak á̱ sa mbwoi nkhang á̱ ba̱ nfwung.

## Ya̱fang
A̱byinkhap

**A̱byinkhap** (*á̱kpa*: **bibyin khap**) yet a̱vwuo kya nang á̱ khap a̱ni. Ka̱ doot á̱ mba̱ng nyám ma̱ a̱byin khap meang.

## Ya̱fang
A̱bwuanng

**A̱bwuanng** wu (á̱kpa: **a̱yaabwuanng** *ba*) yet naat mbwuot kwai mbeang lyiai nkyang hwa mat cat kpangti̱n.

## Ya̱fang
A̱byiek

**A̱byiek** ka, (ku **a̱byia̱k**; *á̱kpa* **a̱ka̱byiek** *na*) yet kyang hwa nang á̱ nok a̱ni ma̱t tyong dyem (kidee nang a̱sa̱khwot na̱ cong a̱ni, a̱ngam, vak a̱cyet ma̱to ku vak kyangcung a̱byin a̱ni) di̱ mi̱n fwun tafa ji.

## Ya̱fang
A̱cat a̱tanu

**A̱cat a̱tanu** (A̱tak a̱nu) yet ca̱t ku ghuut ku tang a̱tak a̱nu a̱ni. A̱tak a̱nu ki kya shyia̱ kpa̱nkpaan ma̱ng kpang ma̱ng fwuo a̱tyubishyi ku nyam a̱ni.

### Ya̱fang
A̱cyi

**A̱cyi** ka (á̱kpa **cyi** *hu*) yet a̱lyoot susotbishyi á̱ga̱fi̱p njhyang mi̱ sot *genus Dioscorea* (kyang Dioscoreaceae) ji ji̱ yet á̱ni̱nan á̱ ya na a̱ni.

## Ya̱fang
A̱da (kyangta̱m)

**A̱da** yet a̱kum, a̱kpa̱kpai tswat tyam nkyang wa, ma̰ng a̰di̱di̱r a̱nu a̱ gwong ma̱ a̰da̱dei a̱ni nang á̱ shap ma̱ a̱nu ya a̱kya, a̱wot di̱n jen jhyang a̱ ni̱ mbyia̱ a̱toot kwa cam a̱jojot a̱nu wu kalak a̱ faat a̱yin. Ma̱ a̱byin A̱tyap ka, a̱da yet kyangta̱m hwa nang á̱ fak a̱ka̱kwon ma̱ng a̱nggu a̱wot a̱ ka nyia̱ nta̱m jhyang.
A̱daa (nwap)

**A̱daa** ba (*[[Daa (a̱lyem)|Daa]]*: **Ham**, *[[Kpat (a̱lyem)|Kpat]]*: Jaba) yet nwap ja nang á̱ maai nshyia̱ di̱ fam a̱tak Si̱tet Ka̱duna, di̱ fam a̱za-jenshyung a̱byin Naijeriya ka a̱ni, ma̱ a̱di̱di̱t si̱ ba̱ng shyia̱ Susot A̱gwomna̱ti Mali Jaba, Ka̱ciya ma̱ng Ka̱ga̱rko á̱si̱ a̱tak Si̱tet Ka̱duna, Naijeriya. Da ja yet a̱lyem mba ka, a̱wot ba̱ yei á̱pyia̱ mba *Ham*, ba̱ si̱ yei a̱lyem mba ka *Hyam*. A̱kpat wu yei mba *Jaba*, a̱wot zop jhyang mbwak a̱tyulyen lilyem a̱ yet byina̱byin fam a̱byin hu (John 2017) a̱ni ku yong mi̱cet a̱ si̱ kaat nyia̱ a̱lyoot 'Jaba' ka yet swang a̱lyiat tok ja. Mat a̱nia, ku myim á̱ dak nji á̱ weam. Tyan jhyang ku sak shi á̱kpa A̱daa hu kpa̱mkpaan ma̱ng á̱niet 400,000.

## Nkhang
Á̱ghyang nwuak a̱cucuk nyia̱ A̱da ba, bibya ku tsa Taada Nok ji a̱ma̱lyim jen ji á̱ ku ta̱bat ta̱taat pyipyia̱ nghwughwu terakota ba ba̱ tyai nkhang gbangbang a̱ni ma̱ a̱bakeang A̱da ka nang á̱ ngyei Nok a̱ni.

## Taada
Á̱ song a̱yet Tuk-Ham (A̱tuk-A̱da kya ka) kuzang a̱lyia̱ mami a̱keang Kwain (nang A̱kpat wu ku byian si̱ yet *Kwoi* a̱ni), mi̱ Sot A̱gwomna̱ti Mali a̱si̱ Jaba. Á̱ song song a̱ja da̱ a̱beam a̱cak Ita kya.

## Khwi
A̱di̱di̱t A̱da wu yet Krista bya, á̱ tyan shi á̱kpa mba hu á̱ si̱ sak kpa̱mkpaan ma̱ng 85%. Kpa̱mkpaan ma̱ng 75% a̱mgba̱m á̱niet ba yet, si̱sak ma̱ng nunu ghyáng, "Krista A̱vanjelikat" bya, ma̱ng 10% ba̱ shyia̱ ma̱ng susot Krista jhyáng ja a̱ni.

## A̱lyem
A̱daa ba lyiat ma̱ng Daa ja.

## Kwai-nfwuo-á̱niet
Á̱ ngyei á̱nietba̱ngtyok (ku á̱gwam) A̱da ba *Kpop Ham*. *Kpop Ham* wu mi̱ di̱ yong huni wa yet A̱tyushityok (A̱ST) Kpop-Ham wu Dr. Jonathan Danladi Gyet Maude (J.P.), OON.

## A̱ca̱cet á̱niet
A̱ca̱cet á̱niet ma̱ng a̱sok A̱da a̱ni bya ba:
* Martin Luther Agwai
* Andrew Jonathan Nok
* Adamu Maikori, la̱uya a̱son a̱ neet ghwut ma̱ A̱tak Ka̱duna a̱ni
* Audu Maikori, a̱tyukpaat ma̱ng Group CEO a̱si̱ lebet rekwot Chocolate City Entertainment
* Yahaya Maikori, a̱tyukpaat ma̱ng Group CEO a̱si̱ lebet rekwot Chocolate City Entertainment
* Admiral Ishaya Iko Ibrahim, Chief of Naval Staff gbangbang ma̱ng Sarkin Yaki Ham
* Felix Hassan Hyet, Minister of Aviation gbangbang
* Justice Danlami Sambo, Justice Sokoto High Court gbangbang
* A̱tyokhwu Dr. Chris Abashiya, A̱tyulyuut, A̱tyukwainfwuo ma̱ng Activist
* A̱tyokhwu AVM Usman Ma'azu, Military Administrator gbangbang a̱si̱ A̱byin Ka̱duna
* Col T.K Zabairu, Military Administrator gbangbang a̱si̱ A̱byin Imo
* Ambassador Nuhu Bajoga, A̱tyubeang Gwomna A̱byin Ka̱duna, 2011-2015

## Ya̱fang
A̱da̱dei ma̱to

**A̱da̱dei ma̱to** (ku **a̱tomobat**) yet kyangcung ma̱to a̱ti̱tak a̱naai hwa nang á̱ nyia̱ ta̱m ma̱ng a̱nggu di̱ shyei á̱niet neet da̱ a̱vwuo a̱nyiung naat da̱ a̱vwuo a̱ghyang. Wa̱i *a̱cyuang a̱yaama̱to* ma̱ a̱di̱di̱t nnyia̱ ba̱ yet nkyangcung na̱ tyong mi̱ nvak nia, na̱ saai tsi̱tsak a̱tyonyiung ba̱ng si̱ tat á̱niet a̱ni̱nai, byia̱ a̱ti̱tak a̱naai a̱wot si̱ kyiak á̱nietbishyi swak nkyang.

Mi̱ sa̱ncuri 20 wu wa nang á̱ tsa nnyia̱ ta̱m ma̱ng a̱cyuang ma̱to mami a̱mgba̱m swanta hu.

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
A̱da̱ngka̱li A̱shong

**A̱da̱ngka̱lí a̱shong** (á̱ghyang á̱niet nyia̱ a̱tsak a̱lyoot wu wa yet **a̱runguna A̱shong**) a̱ yet zwa a̱tyin a̱ga̱fi̱p (Solanum tuberosum) ja nang á̱ ngya a̱ni̱nan ba, a̱vwuo ka nang kyayak nji nshyia̱ a̱ni. A̱tyin a̱ga̱fi̱p kani neet mi̱ Amerika wa. A̱wot ka̱ si̱ yet a̱tyin a̱ga̱fi̱p ka̱ kyiak a̱lyia̱ a̱nyiung kya ka̱ laai kwop, ka̱ si̱ shyia̱ kwai á̱ga̱fi̱p *Solanaceae* ji ja.

## Ya̱fang
A̱byoot

**A̱byoot** ba (*Gworok, Fantswam, Sholyia̱, Ta̱kat*: A̰byorok; *[[Byoot (a̱lyem)|Byoot:]]* Anghan; *[[Kpat (a̱lyem)|Kpat:]]* Kamantan) yet á̱niet bya á̱ maai nshyia̱ Sot A̱gwomna̱ti Mali Zangon Katab a̱si̱ a̱tak Si̱tet Ka̱duna, mi̱ fam-a̱byin Fa̱m A̱ka̱wa̱tyia̱ Naijeriya.

## Yai
A̱byoot ba shi á̱kpa swak di̱ fam  Sot A̱gwomna̱ti Mali Zangon Kataf a̱si̱ a̱tak Si̱tet Ka̱duna, Naijeriya hwa. A̱byoot ba mbeang A̱sunkurum ba yet a̱cyuang nnwap nia mami sot a̱gwomna̱ti mali ji a̱wot kuzang si̱ byia̱ sot-tyok jhyiung ja ma̱nyin a̱mgba̱m ma̱ng shi á̱niet mba hu, Rev. Fr. Matthew Kukah wa ku kwop a̱dyii̱ng a̱nia.

## Khwi
A̱di̱di̱t A̱byoot wu yet Krista bya (ma̱ng A̱roman Katolik ba ba̱ shi tat 80.0%, A̱protestan ba 10.0% ma̱ng Á̱sa̱t ba 10.0%), ma̱nang á̱kum 25.0% ka á̱ nyia̱ ba̱ cong khwi taada hwa a̱wot ku si̱ yet doot nyia̱ ma̱ a̱da̱dei yet A̱kpaa̱pyia̱ bya.

## A̱lyem

## Cuk tyok
Ma̱ a̱di̱di̱t A̱byoot ba shyia̱ di̱ swat ma̱ A̱byin-tyok A̱byoot kikya, a̱wot ba̱ si̱ ngyei á̱gwam mba ba *Ngbiar*. A̱tyuba̱ngtyok wu mi̱ di̱ yong huni wa yet **A̱tyushityok (A̱ST) Ngbiar Adamu Alkali, ''Ngbiar Anghan**''. A̱keangtung a̱byin-tyok ka shyia̱ a̱keang Ka̱ma̱ntong, Sot A̱gwomna̱ti Mali Zangon Kataf, Si̱tet Ka̱duna.

## A̱ca̱cet á̱niet
* Gloria Ballason, la̱uya, activist

## Ya̱fang
A̱cak

**A̱cak** (á̱kpa: **a̱ka̱cak**) yet vak ghyang hwa nang á̱ saat a̱lyia̱ ka ca̱caat ma̱ng shyiak li lili wun hu, a̱koloji ma̱ng shi a̱wa sai mam hu di̱ fam a̱byin a̱nyiung. A̱ka̱cak a̱lyia̱ na shyia̱ di̱ a̱naai nia: A̱vwuoshyim, A̱kwa̱i, Seam ma̱ng A̱won.

## Ya̱fang
A̱dyundyung Kyai A̱sa̱khwot

**A̱dyundyung Kyai A̱sa̱khwot** wu yet kyai a̱sa̱khwot hwa ku shyia̱ di̱ ngaan fam a̱za-a̱tyin A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik hu a̱ni, ku myiai tsi̱tsak Yurop ma̱ng A̱siya; di̱ fam a̱tyin A̱fa̱fap-a̱byin Ba̱li̱kan hu (A̱tak-a̱tyin Yurop), fam a̱tak A̱kpa̱kpai a̱byin fam A̱tyin Yurop di̱ fam-a̱byin A̱tyin Yurop, fam jenshyung Ka̱ukasut hu, ma̱ng fam a̱za A̱natoliya hu di̱ fam Jenshyung A̱siya. A̱sa̱khwot nhu na neet a̱ca̱cet a̱ka̱ghyui á̱ghyang nia, nang a̱ka̱ghyui Da̱nube, Dnieper, ma̱ng Don na. Jhyujhyuai a̱sa̱khwot bibyin ma̱ a̱di̱di̱t koot mami kyai a̱sa̱khwot a̱hwa ku shyia̱ a̱zanson bibyin a̱taa ku byia̱ a̱gi̱gak khwong kyai a̱sa̱khwot ma̱ng a̱nhu a̱ni.

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
A̱fa

**A̱fa** ka (á̱kpa: **a̱fi̱fa** *na*) yet kap vam hwa ku shyia̱ ma̱ a̱ka̱wa̱tyia̱ vam a̱ni. A̱fa kikya saai nkyang na̱ nwuai a̱bwonu ka a̱ni.

## Ya̱fang
A̱fan

**A̱fan** ka (á̱kpa: **a̱ka̱fan** *na*) yet kap a̱tai swanta hu hwa ku ta̱ngam byia̱ shi a̱za a̱ni, da̱ a̱ka̱nyiung ma̱ng nfam na na̱ kpa̱k na̱ si̱ tyai nfang kuntyin nka na a̱ni.

## Ya̱fang
A̱fganistan

A̱byin **A̱fganistan** (Pashi̱to/Da̱ri: افغانستان, *Afġānestān* /avɣɒnesˈtɒn/; yei Shong: Afghanistan /æfˈɡænᵻstæn/ ku /æfˈɡɑːnᵻstɑːn/), yet a̱byin tsutsok kya nang bibyin ghyáng keang di̱ tityak a̱ni da̱ a̱yaaga̱sat nvak A̱ka̱wa̱tyia̱ ma̱ng A̱tak A̱siya. Ka̱ byia̱ a̱gi̱gak ma̱ng bibyin Pakistan di̱ fam a̱tyin ma̱ng a̱tak hu, Iran di̱ fam jenshyung hu, Turkmenistan, Uzbekistan, ma̱ng Tajikistan di̱ fam a̱za hu, ma̱ng Caina di̱ fam a̱za-a̱tyin hu. A̱byin ka kup shi kyai a̱byin kilomita a̱ma̱ntanaai 652,864 (met a̱ma̱ntanaai 252,072), ka̱ si̱ nhyat ma̱ng tsutsok ma̱ng a̱kpa̱mkpai a̱byin di̱ fam a̱za ma̱ng a̱tak-jenshyung hu. A̱keang Ka̱bul kya yet a̱keangtung ka ma̱ng a̱gba̱ndang a̱keang a̱ swak ma̱ng shi a̱ni, nang á̱ ku tyan shi á̱niet nka sak miliyon 4.6&nbsp; a̱ni ma̱ng nnwap nang A̱pashi̱tun, A̱tajik, Hazara, ma̱ng Uzbek ba.

## Ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
A̱fi̱fap a̱byin

**A̱fi̱fap a̱byin** yet tamm a̱byin hwa nang a̱sa̱khwot nyia̱ kpa̱mkpaan tyat a̱ni, a̱junjung a̱byin khwong a̱sa̱khwot(wu)/á̱kpa: a̱fi̱fap bibyin(wu), ndi̱m a̱byin(na).

## Ya̱fang
A̱ga̱faat nya̱nyiat

**A̱ga̱faat nya̱nyiat** ku **a̱nya̱nyiat a̱ga̱faat** (á̱ ka ngyei **a̱ra̱ke** a̱ni) yet tangka̱i a̱ga̱nga̱ng a̱kwop hwa ku ni̱ kyiak a̱mgba̱m a̱lyia̱ ka di̱ laai shi a̱ni (ka̱ shyia̱ *genus* Saccharum, nwap á̱ga̱fi̱p Andropogoneae) nang á̱ ni̱ kyiak nyia̱ shuga a̱ni.

## Ya̱fang
A̱ga̱fwuo mbwak

**A̱ga̱fwuo mbwak** wu (á̱kpa: **á̱ga̱fwuo mbwak** *ba*) wa yet a̱kup a̱zama fam ngaan ga̱swúong mbwak ji .

## Bu nwuan
* A̱ga̱fwuo ntak

## Ya̱fang
A̱ga̱ra

**A̱ga̱ra** ba yet nwap ja ma̱ a̱byin Naijeriya. A̱tsak a̱byin mba ka, Tyok A̱ga̱ra gbangbang hu, byia̱ shi ku shyia̱ kpa̱mkpaan ma̱ng kyai a̱byin a̱ma̱ntatat 14,000 km² (5,400 sq mi) di̱ kyung hu nang a̱ka̱ghyui Benuwe ma̱ng Nija ku mun a̱ni. Á̱ ku ngyei a̱vwuo ka *Igala Division* ku za̱ ma nshyia̱ provin Kaba a̱ni, a̱wot mi̱ di̱ yong huni, ka̱ yet kap Si̱tet Kogi hwa. A̱keangtung nka, kikya si̱ yet Ida.

## A̱ca̱cet A̱ga̱ra ba
*Abubakar Audu
*Aliyu Obaje
*Emmanuel Santana Ocheja
*Ogwu James Onoja
*Praiz
*Jeremiah Attaochu
*Lucy Jumeyi Ogbadu
*Joseph Benjamin

## Ya̱fang


## Fang a̱pyia̱
*Akinkugbe, O. O. (1976). "An Internal Classification of the Yoruboid Group". J.W.A.L. XI. 1–2, pp.&nbsp;1–17
* (1978). A Comparative Phonology of Yoruba Dialects, Isekiri and Igala. Ph.D. Thesis, University of Ibadan
*Boston, J. (1967). "Igala Political Organisation" African Notes 4.2
* (1968). The Igala Kingdom. Ibadan: OUP
*Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.
*Silverstein, R. (1973). Igala Historical Phonology. PhD thesis, university of California, Los Angeles
*Tokula, Lillian (2008). Re-Duplication in Igala: An Autosegmental Approach. Masters thesis, Department of Linguistics, University of Ibadan, Nigeria.

## A̱ka̱fwuop nta
*Nwuai Ethnologue (di̱n Shong)
A̱ga̱swan

**A̱ga̱swan** *ka* (á̱kpa: **á̱ga̱swan** *ba*) yet a̱da̱dei nyam wa a̱ cong a̱byin a̱ni ma̱ng a̱ti̱tak ma̱ a̱di̱di̱t, a̱ shyia̱ ma̱ng kyangbwak nyám *Formicadae* hwa. á̱ga̱swan mi̱n á̱ kyia̱i ma̱ng vespoid swai a̱yaatyia̱-a̱ghwop mi̱ a̱bibyia̱ njen. Ba̱ng swak 13,800 di mun tyan si̱ tat 22,000 kwái ma̱nang á̱ khap a̱ni. Ba̱ vwuan a̱khwu di̱ khap bah á̱ ni ndyen mba da̱ a̱ti̱ta̱m a̱za̱ngwan mba bi bya a̱wot a̱cucuk kyang á̱ nswak a̱ni wa yet ka̱gbang-ntai mba ji kap ku mun a̱dung a̱fa ka ma̱ng didyang ji a̱ni.

A̱ga̱swan ni nok ntyok na tak mi̱ shi a̱ni da̱ a̱vwuo a̱kum a̱cyuang a̱ghyang ba ni jen jhyang cong mi̱ ce a̱cyuang li si̱ nat tyok muna̱pyia̱ ku mi̱n jen jhyang san a̱kpa ka ma̱ng á̱ a̱baka̱lee na kyok shyia̱ a̱nyanyin mba a̱ ka̱ milyon, mi̱ a̱ka̱wat njhyang ba̱ ni̱ ntat milyon cyicyi di̱ a̱nyanyin mba mi̱ tyok shi a̱ga̱swan hu. 

## A̱ya̱fang
A̱fwuong

**A̱fwuong** ka (á̱kpa: **a̱ka̱fwuong** *na*) yet kyang ya kyayak hwa ka̱ byia̱ ma̱ng a̱nka, a̱da̱dei kham ka̱ nwai byia̱ shi tsuung a̱ni (á̱ ka ngyei a̱pyia̱ ka), nang ghwughwu a̱cyi nywan ku sa̱khat a̱ni, di̱ ngaan hu ka̱ si̱ byia̱ bwak nang á̱ ba̱ng a̱ni.

A̱fwuong ka yet a̱bajunjung tswam (gbangbang ka̱ ku yet kwon hwa) kya, a̱ta̱m ka tyak a̱ li kpa̱kpai. A̱fwuong kya beang di̱ bwoi kyayak á̱ ntyia̱ a̱bwonu á̱ ya. A̱ka̱fwuong shi di̱n swap, á̱ghyang shyit nswap, á̱ghyang si̱ yet a̱bakukum.

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
*The History of Eating Utensils - Spoons. Rietz Collection of Food Technology. (di̱n Shong)
*The Making of a Spoon, Georgian style. *Online Encyclopedia of Silver Marks, Hallmarks & Makers' Marks*. Illustrated article on the hand forging of a spoon. (di̱n Shong)
*Jackson, C. J. (1892). The Spoon and its history (di̱n Shong). Archaeologia. Shi 53. P. 107–146. DOI 10.1017/S0261340900011231
*History of Spoon - Eating Utensils (di̱n Shong)
A̱ga̱faat

**A̱ga̱faat** yet a̱tyin kuzang tangka̱i a̱kwop a̱ kyiak ku zwát tsat ku a̱mgba̱m a̱lyia̱ ka ka̱ tyia̱ sum. Kídee á̱kwop a̱ja ja yet tityin a̱ga̱faat nya̱nyiat (a̱ra̱ke), swakpat, swaat, zuk, cyat, cyicyia̱, ba̱ng si̱ nat.

## Ya̱fang
A̱ga̱u

**A̱ga̱u** wu (á̱kpa: **á̱ga̱u** *ba* ku **a̱yaaga̱u** *ba*) yet a̱bada̱dai nyam kya ka̱ fi̱ri̱p a̱ni mi̱ nfeap, awot a̱ si̱ mbyia̱ a̱cuwa̱ng a̱ti̱tak a̱naai a̱da̱nson mi̱ng a̱ca̱cet a̱tita̱k a̱fea̱ng lilyim. a̱cuwa̱n a̱tita̱k a̱da̱nson inya̱ na̱ng gun nkok kya̱n ya̱k hu a̱tei mi̱ng a̱nu ka.

## Ya̱fang
A̱gbaat

**A̱gbaat** yet kyang myian hwa nang á̱ nyia̱ ma̱ng lyem, a̱ka̱tako ku tswam a̱ni nang á̱ khat nda ku á̱ fwun tazwa nggu a̱ni.

## Ya̱fang
A̱gba̱ndang A̱keang Bini

**A̱gba̱ndang A̱keang Bini** ku **A̱keang Bini** (A̱do: Ubini; A̱ghwangkpang: *Ìlé Ìbìnú* ku Ìlú Benin; Shong: Benin City) wa yet a̱keangtung ma̱ng a̱gba̱ndang a̱keang a̱ swak ma̱ng shi a̱ni mami Si̱tet A̱do di̱ fam a̱tak Naijeriya. Nggu wa yet a̱naai mḭ shi mami a̱ca̱cet a̱ka̱keang Naijeriya na lilyim a̱ka̱keang Legwot, Ka̱na̱u ma̱ng Ibadan, a̱ si̱ byia̱ shi á̱niet 1,782,000 ma̱ a̱lyia̱ 2021. A̱ swan kpa̱mkpaan ma̱ng kilomita 40 (met 25) di̱ fam a̱za A̱ghyui Bini hu ma̱ng kilomita 320 (met 200) a̱ta̱lyen di̱ fam a̱tyin a̱keang Legwot. A̱gba̱ndang A̱keang Bini wa yet a̱ka̱wa̱tyia̱ nta̱m roba mami Naijeriya, a̱wot tat a̱myia̱kwaan ka ngyet a̱gba̱ndang a̱bwuang a̱keang kani wa.

## A̱ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
A̱gba̱ndang A̱lisaaikurum Naijeriya

**A̱gba̱ndang A̱lisaaikurum Naijeriya** (**A̱A̱N**) wu (Shong: Central Bank of Nigeria, CBN), nggu wa yet a̱lisaaikurum a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱byin Naijeriya ka ka̱ ba̱ng a̱gba̱mgbam cet kurum a̱byin wu nang á̱ ku kpaat di̱n vak Ta̱m A̱A̱N (ku *CBN Act*) ji ma̱ a̱lyia̱ 1958, a̱wot a̱ si̱ ta̱bat nnyia̱ ta̱m a̱tuk mam 1 Zwat A̱natat 1959.

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
A̱gba̱ndang Bi̱ri̱ti̱n

A̱byin **A̱gba̱ndang Bi̱ri̱ti̱n** (Shong: Great Britain) yet a̱byin a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱sa̱khwot kya di̱ fam A̱za Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik hu, ka̱ á̱ kai khwong kyai a̱sa̱khwot fam a̱za-jenshyung vam-a̱byin Yurop hu á̱ si̱ ghwon a̱ni. Ma̱ng shi kyai a̱byin kilomita a̱ma̱ntanaai 209,331 (met a̱ma̱ntanaai 80,823) a̱ni, kikya swak mi̱ shi hu da̱ A̱babibyin A̱ka̱wa̱tyia̱ A̱sa̱khwot Bi̱ri̱ti̱n hu, a̱byin a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱sa̱khwot Yurop ka̱ swak mi̱ shi kyai a̱byin a̱ni, ma̱ng a̱kubunyiung mi̱ shi mi̱ bibyin a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱sa̱khwot swanta hu. A̱byin a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱sa̱khwot ka nhyat ma̱ng za̱kwa wun fam a̱sa̱khwot ja ma̱ng a̱fa̱fap vwuon mi̱ shi shwai hu tsi̱tsak a̱ka̱cak a̱lyia̱ na. 60% a̱cyuang bibyin a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱sa̱khwot Ayiri̱lan hu shyia̱ di̱ fam jenshyung &ndash; a̱wot dundung bibyin a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱sa̱khwot huni, a mbeang kyang ku swak a̱bacyuang bibyin a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱sa̱khwot 1,000 ma̱ng a̱ka̱fan na̱ laai shi a̱ni nang á̱ghyang nna ku mbwuo lyulyoot a̱ni, ni̱nia á̱ ngyei sot bibyin a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱sa̱khwot A̱babibyin A̱ka̱wa̱tyia̱ A̱sa̱khwot Bi̱ri̱ti̱n hu.

## Ya̱fang
A̱gba̱ndang Jok Caad

**A̱gba̱ndang Jok Caad** (Fi̱ransa: Lac Tchad; Shong: Lake Chad) yet mi̱ di̱n jen gbangbang a̱gba̱ndang jok endorheic wa a̱ ku yet a̱mgbii a̱ si̱ nwai byia̱ shi tsuung ma̱ a̱ka̱wa̱tyia̱ Afrika, nang shi nggu hu shai shi̱shai da̱ a̱cak a̱yaasa̱ncuri ka swak a̱ni. Ma̱ng si̱sak nkhang *Global Resource Information Database* a̱si̱ *United Nations Environment Programme* na, a̱ ku shyuk a̱ nat %95 a̱tsak shi nggu wu kyiak neet da̱ a̱lyia̱ 1963 naat 1998. Shi kyai a̱byin ku swak yet a̱da̱dei hu hwa yet ma̱ a̱lyia̱ 1986, ma̱ng kilomita a̱ma̱ntaa̱naai 279 (met a̱ma̱ntaa̱naai 108), a̱wot "ghwughwu (a̱ta̱ngwat tswam) 2007 hu tyai mban shi mi̱ ndyia̱ mmam nani." A̱gba̱ndang Jok Caad ku yet a̱tsatsak hwa di̱n fam naat mbwuok kaswuo, a̱ nang si̱ ku swak á̱niet miliyon 30 ba̱ swan kpa̱mkpaan nggu a̱sa̱khwot mi̱ bibyin naai hu (Caad, Kemerun, Ni̱njer, ma̱ng Naijeriya) ku keang ngguu di̱ fam a̱ka̱wa̱tyia̱ Sahet hu a̱ni. Nggu wa yet a̰gba̱ndang jok a̱ swak ma̱ng shi di̱ kham Caad ji.

## Ya̱fang
A̱gba̱ndang Jok Viktoriya

**A̱gba̱ndang Jok Viktoriya** (Dholuo: Nam Lolwe; Luganda: 'Nnalubaale; Kinyarwanda: Nyanza; ku *Ukerewe*) yet a̱nyiung wa mami A̱ca̱cet Njok Afrika na. Shimba a̱ byia̱ a̱ka̱ka̱rak lyulyoot ma̱ a̱di̱di̱t, á̱ si̱ nwuak a̱gba̱ndang jok wu a̱lyoot A̱yang-a̱byin Viktoriya mbwak a̱tyocyet wu nang á̱ ngyei John Hanning Speke a̱ni, a̱ yet A̱tyobi̱ri̱ti̱n a̱son a̱ lyuut tazwa nggu a̱gba̱ndang jok wu ma̱ a̱lyia̱ 1858, ma̱nang gu ku ncyet a̱ naat ma̱ng Richard Francis Burton.

## Ya̱fang
A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Atik

**A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Atik** wu wa yet a̱gba̱ndang kyai a̱sa̱khwot swanta a̱ swak ma̱ng yet a̱da̱dei, ka̱ si̱ ka ngyet si̱ nggu swak nwai shi tsuung meang, mami a̱ca̱cet nkyai a̱sa̱khwot a̱fwuon na. A̱ ngaat a̱ si̱ kup shi kyai a̱sa̱khwot kpa̱mkpaan ma̱ng kilomita a̱ma̱ntanaai 14,060,000 (met a̱ma̱ntanaai 5,430,000) a̱wot á̱ si̱ ma ndyen nggu nang a̱gba̱ndang kyai a̱sa̱khwot a̱ swak ma̱ng byia̱ shyishyim a̱ni, mi̱ a̱mgba̱m nna a̱fwuon. Sot *International Hydrographic Organization (IHO)* ji ngyei nggu a̱gba̱ndang kyai a̱sa̱khwot a̱wot á̱ghyang á̱niet kuntyin lyen a̱gba̱ndang kyai a̱sa̱khwot ba ngyei nggu A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Meditaroniya Atik wu. Á̱ ku wa̱i nggu nang kyang ku tai a̱zanunwuai A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik kya meang. Á̱ ka nnwuan nggu nang kap ngaan fam a̱za A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot ku cong kaat A̱mgba̱m Swanta hu a̱ni.

## Ya̱fang
A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik

**A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik** wu wa yet a̱feang wu ma̱ng shi mami a̱ca̱cet nkyai a̱sa̱khwot swanta na, ma̱ng shi kyai a̱ghwop kilomita a̱ma̱ntaa̱naai 106,460,000 (met a̱ma̱ntaa̱naai 41,100,000) a̱ni. A̱ kup nkap a̱yaakpa nswak nfeang mami a̱yaakpa cyi jhyiung kyai swanta hu hwa ca̱caat, si̱ a̱hwa si̱ yet tkpa̱mkpaan ma̱ng nkap a̱yaakpa 29 shi nkyai nvam a̱sa̱khwot nhu. Á̱ nwuan nhu nang gak hwa ku khap "A̱khwukhwop ta̱cya̱" wu ma̱ng "Ta̱cya̱ a̱fai" ka ma̱ á̱ghyi á̱niet Yurop ba ma̱ a̱di̱dam Swanta mba wu.

## Ya̱fang
A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot A̱tak

**A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot A̱tak** wu, á̱ ka ndyen nang  A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot A̱ntati̱ka wu a̱ni, wa yet á̱sa̱khwot A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Swanta na̱ shyia̱ di̱ ngaan fam a̱tak hu, da̱ a̱ka̱nyiung, á̱ kyiak nang gu shyia̱ fam a̱tak 60° S lati̱tyut hu hwa a̱wot a̱ si̱ kaat vam-a̱byin A̱ntati̱ka hu. Mat a̱nia, á̱ nwuan nang nggu wa yet a̱gba̱ndang kyai a̱sa̱khwot a̱feang wu gu swak ma̱ng yet a̱da̱dei a̱ni mami a̱fwuon na: a̱ lat shi A̱ca̱cet Nkyai A̱sa̱khwot Pasi̱fi̱k, Ati̱lantik, ma̱ng Ndiya hu a̱wot a̱ si̱ ba̱ lan shi a̱ swak Atik wu. Mi̱ si̱ ku swak ndyia̱ 30 na̱ ku swak a̱ni, A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot A̱tak wu ku li a̱shai lili wun ka̱ hyaat, ka̱ si̱ kwak a̱ka̱shai na̱ yet a̱ni bah, a̱ si̱ bai mi̱ ecosystem nvam a̱sa̱khwot wu.

## Ya̱fang
A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ndya

**A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ndya** wu wa yet a̱tat wu mi̱ shi kyai a̱sa̱khwot mi̱ swanta hu. A̱ kup kilomita a̱ma̱ntanaai 70,560,000 (met a̱ma̱ntanaai 27,240,000) ku 19.8% a̱sa̱khwot na̱ shyia̱ tazwa swanta ka a̱ni. A̱ byia̱ a̱gi̱gak ma̱ng A̱siya di̱ fam a̱za hu, Afi̱rika di̱ fam jenshyung hu ma̱ng A̱ti̱relya di̱ fam a̱tyin hu. Di̱ fam a̱tak hu ku byia̱ gak ma̱ng A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot A̱tak ku A̱ntati̱ka wu, ca̱caat ma̱ng wa̱i a̱lyiat hu á̱ fa a̱ni. Di̱n vak kwop nggu hu, A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ndiya wu si̱ byia̱ a̱ca̱cet nkyai a̱sa̱khwot khwong a̱byin ku nkyai a̱sa̱khwot nfam a̱byin nang Kyai A̱sa̱khwot A̱rabya hu, Kyai A̱sa̱khwot Lakadivi hu, Kyai A̱sa̱khwot Somali hu, A̱ngam A̱sa̱khwot Ba̱nggat wu, ma̱ng Kyai A̱sa̱khwot Andaman hu.

## Ya̱fang
A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fi̱k

**A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fi̱k** wu wa yet a̱gba̱ndang kyai a̱sa̱khwot swanta a̱ swak ma̱ng shi a̱mgbii ma̱ng shi tsuung a̱ni. A̱ ngaat kyiak neet da̱ A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Atik wu di̱ fam a̱za hu naat da̱ A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot A̱tak wu (ku, ma̱ng si̱sak wa̱i a̱lyiat hu, naat ma̱ A̱ntati̱ka) di̱ fam a̱tak hu a̱wot a̱ si̱ byia̱ gak ma̱ng nvam-a̱byin A̱siya ma̱ng A̱strelya di̱ fam jenshyung hu ma̱ng Amerika di̱ fam a̱tyin hu.

## Ya̱fang
A̱ghyui

**A̱ghyui** ka (á̱kpa: **a̱ka̱ghyui** *na*) yet a̱za̱za̱rak vam a̱sa̱khwot wa, mi̱ di̱n jen ma̱ a̱di̱di̱t a̱ byia̱ a̱shyim a̱sa̱khwot wa, a̱ tyong naat ca̱caat a̱gba̱ndang kyai a̱sa̱khwot, kyai a̱sa̱khwot, a̱gba̱ndang jok ku a̱ka̱ghyui á̱ghyang a̱ni. Mi̱ di̱n jen jhyang a̱ghyui a̱ghyang maai tyong ka̱ nwuo a̱byin ka ka̱ si̱ khwot a̱ja mi̱ di̱ ngaan nka hu di̱ mi̱n ntat vam a̱sa̱khwot ghyang. Á̱ maai yei a̱cyuang a̱ka̱ghyui ma̱ng lyulyoot nang cen ku a̱baghyui.

## Ya̱fang
A̱ghyui A̱mazon

**A̱ghyui A̱mazon** ka (Si̱pen: Río Amazonas, Potugit: Rio Amazonas) mi̱ tsung-a̱byin Amerika A̱tak kya yet a̱ghyui ka̱ swak ma̱ng shi koot a̱sa̱khwot mi̱ Swanta hu, a̱wot á̱ghyang á̱niet si̱ tak nyia̱ kikya ma ngyet a̱ghyui ka̱ swak mi̱ shi a̱swap hu mi̱ Swanta hu ma̱nang á̱ghyang á̱niet gbi̱t nyia̱ a̱cucuk wa bah.

## A̱ya̱fang
A̱ghyui Benuwe

**A̱ghyui Benuwe** ka (Fi̱ransa: la Bénoué), á̱ ku ngyei A̱ghyui Ca̱da ku Chadda ku Tchadda, yet a̱gba̱ndang sa A̱ghyui Nija wuwa. A̱ghyui ka byia̱ shi a̱swap kilomita 1,400 (870 met) hwa ca̱caat a̱wot ka̱ si̱ nyia̱ kpa̱mkpaan yet si̱ ka nang á̱ si̱ mi̱n cyet da̱ nka ma̱ng kukwon a̱wak bah da̱ a̱cak a̱kwa̱i. Shi kham nka hu yet kilomita a̱ma̱ntanaai 319,000 (met a̱ma̱ntanaai 123,000). Mat a̱nia wa, ka̱ si̱ yet a̱tsatsak vak a̱cyet wa di̱ nfam-a̱byin nang ka̱ kpa̱k ka̱ sweap a̱ni.

## Ya̱fang
A̱ghyui Bini

**Bini** yet a̱ghyui kya ka̱ kpa̱ra̱p ka̱ cyok di̱ fam a̱tak-jenshyung Naijeriya a̱ni.

## Ya̱fang
A̱ghyui Ka̱duna

**A̱ghyui Ka̱duna** ka yet sa A̱ghyui Nija ja ji̱ ngaat tat shi a̱swap kilomita 550, a̱wot ka̱ si̱ ka kpa̱ra̱p ka̱ sweap a̱byin Naijeriya ka. Ka̱ shyia̱ a̱lyoot nka neet tsáng ji̱ swuat mami a̱ghyui ji ja ma̱ng da̱ a̱beam nka. A̱tyin nka ka shyia̱ Si̱tet Pi̱lato wa, a̱zantsok Nja̱t ka, kilomita 29 a̱tak-jenshyung neet a̱keang Nja̱t ka, ka̱ si̱ kpa̱ra̱p sweap a̱byin a̱yoot nka, Si̱tet Ka̱duna, a̱wot ka̱ si̱ bai swak a̱keangtung a̱byin ka, Ka̱duna, ka̱ si̱ myim ma̱ng A̱ghyui Nija ka ma̱ Si̱tet Nija. Vak a̱cyet nka ghyang si̱ kai ku sweap a̱gang a̱byinkukwon Sa̱va̱na wu, a̱wot tamm ji ji̱ shyia̱ a̱tatak si̱ byia̱ tityam a̱baniak ma̱ a̱di̱di̱t a̱zanunwuai a̱ca̱cet a̱kpa̱kpai bibyin ri̱giwa Nija ka.

## Lyuut
A̱ghyui Konggo

**A̱ghyui Konggo** ka (Konggo: *Nzâdi Kôngo*, Fi̱ransa: Fleuve Congo, Potugit: Rio Congo), nang á̱ ku yei gbangbang A̱ghyui Zaire a̱ni, kya yet a̱ghyui ka̱ byia̱ shi a̱swap a̱feang mi̱ Afrika, a̱wot a̱ghyui Nayit ka, kikya ma̱nyin si̱ swak nka ma̱ng yet a̱junjung hu. Kikya si̱ ka ngyet a̱ghyui a̱feang mi̱ swanta hu di̱n vak shi sweanp a̱sa̱khwot, lilyim A̱mazon wu wa ma̱nyin.

## A̱ya̱fang
A̱ghyui Nija

**A̱ghyui Nija** ka (Shong: ˈnaɪdʒər; Fi̱ra̱nsa: (le) fleuve Niger, (lə) flœv niʒɛʁ) kikya yet a̱ghyui ka̱ lan yet a̱gba̱ndang mi̱ fam Afrika Jenshyung a̱ni, ka̱ ngaat ka̱ si̱ shyia̱ kpa̱mkpaan ma̱ng kilomita 4,180. Kham kukwaat nka yet kilomita a̱ma̱ntanaai 2,117,700 mi̱ shi a̱swap. A̱tyin nka ka neet di̱ fam Bibyin tswazwa Gini hu hwa di̱ fam a̱tak a̱tyin Gini kpa̱mkpaan ma̱ng gak Sira Lyon hu. Ka̱ tyong nang mi̱ ghwughwu zwat ji̱ ghwut swai a̱ni, ka̱ sweap Mali, Ni̱njer, gak hu ma̱ng Bini ka̱ si̱si̱ nswak Naijeriya, a̱wot ka̱ si̱ kwa̱i a̱gba̱ndang da̱li̱ta, nang á̱ ngyei Da̱li̱ta Nija a̱ni (ku A̱ka̱ghyui Hya̱u na), mami A̱ngam A̱sa̱khwot Gini wu mi̱ Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik hu. A̱ghyui Nija ka, kikya yet a̱tat mi̱ shi a̱swap ma̱ a̱ka̱ghyui Afrika na, ka̱ si̱ swak Nayit kya ma̱ng A̱ghyui Konggo (nang á̱ ma ngyei A̱ghyui Zaïre a̱ni) ma̱nyin. Sa nka ji ji̱ lan byia̱ shi a̱swap ja yet A̱ghyui Benuwe ka.

## Ya̱fang
A̱ghyui Ta̱mit

**A̱ghyui Ta̱mit** ka (di̱n Shong: River Thames /tɛmz/), á̱ ka ndyen di̱ nfam nghyang nang A̱ghyui Isis a̱ni, yet a̱ghyui kya ka̱ kpa̱ra̱p ka̱ swak fam a̱tak Nggi̱lan a̱ni, a mbeang a̱keang London. Ma̱ng shi a̱swap met 215 (km 346), kikya si̱ yet a̱ghyui ka̱ swak ma̱ng shi ma̱ a̱mgba̱m a̱byin Nggi̱lan a̱wot ka̱ si̱ yet a̱feang ma̱ng shi mami Tyok Muná̱pyia̱ hu, lilyim A̱ghyui Severi̱n.

## A̱ya̱fang
A̱gurma

**A̱gurma** wu (*á̱kpa*: **a̱yaagurma** *ba*) yet a̱kyikyo bya nang á̱ kap ma̱ng nian a̱ni, tswa ji ma̱ng a̱kyikyo ba yet di̱ wan nyiung ma̱ng nkyayak njhyang. A̱gurma mba̱ng nyinyang nkyayak mbeang swam hu.
A̱gurma a̱nfwuong

**A̱gurma a̱nfwuong** (*Allium sativum*) yet sotbishyi á̱ga̱fi̱p nkywat a̱ka̱kwon ji̱ li nang a̱la̱u wa a̱ni, mi̱ *genus* *Allium* ji. Á̱na̱nyiuk nggu ba, bibya yet a̱gurma wu, shalot, lik, cayi̱p, a̱gurma Welsh ma̱ng a̱gurma Caina wu.

## Ya̱fang
A̱gwam

**A̱gwam** wu (á̱kpa: á̱gwam *ba*) yet a̱lyoot kya nang á̱ nwuak a̱tyuba̱ngtyok a̱ yet a̱sam a̱ni. Á̱ ka ngyei a̱nap wu a̱gwam-a̱byii̱k, a̱lyoot a̱nyiung kya á̱ bu ngyei a̱yanga̱li a̱gwam wu. Á̱ ngyei a̱gwam A̱byintyok A̱tyap wu A̱gwatyap.

## A̱ya̱fang
A̱jure

A̱jure (Kpat: Kajuru) yet A̱dadai A̱vwuo tung A̱gwapnati ka̱ shyia̱ A̱tak Kaduna, Si̱tet Kaduna, Naijeriya a̱ni. A̱keang tung a̱niet ka kya a̱ngyei A̱jure. A̱dam nyia̱ a̱vwuo ka ni kwup kyai a̱bin ku bai kilomita with 2,229 a̱ni.

## Ya̱fang
A̱kambwon a̱nap

**A̱ka̱mbwon a̱nap**  yet a̱nap-byin ngwon a̱yin.
Ka̱ a̱yin byia̱ ngwon ka̱ mang byin ngwon a̱nap a̱ni, ngwon a̱nap a̱kya yet a̱kambwon kya ma̱ng a̱tyia(a̱yaatyia̱) mbeang a̱yang(a̱yaayang) a̱nietbyin ngu ba.

## Ya̱fang
A̱kamm

**A̱kamm** yet kyayak hwa, a̱ yet a̱bankup kya a̱ byia̱ kunkwom nang cyi a̱ni. A̱ byia̱ a̱ca̱cet (pipyia̱) a̱ si̱ byia̱ a̱cyuang. A̱kamm shyia̱ ma̱ng sot a̱li nkyayak á̱ ngyei *Tubers* a̱ni.

## Ya̱fang
A̱ka̱bwon a̱sam

**A̱kambwon a̱sam** (*a̱kpa*: á̱kă̱mbwon a̱sam) yet a̱fai nbyin ngwon wa̱. Ka̱ a̱yin byia̱ ngwon ka̱ byin a̱fai a̱ni, a̱fai wu yet a̱ka̱mbwon kya da̱ vwuo a̱tyia̱(a̱yaa̱tyia̱) mbeang a̱yang(a̱yaayang) a̱nietbyin ngu ba.
A̱ka̱bwusale

**A̱ka̱bwusale** yet a̱bada̱dei nyam kya ka̱ tai á̱ga̱swan a̱ni a̱ si̱ li nang **Coleoptera** ba̱ neet di̱n kwai **Endopterygota** a̱ni.

## Ya̱fang
A̱ka̱laya

**A̱ka̱laya** yet sum hwa nang á̱ shyiat ma̱ "A̱kwon Ka̱la̱ya" a̱ni. A̱ka̱laya swan za̱nzam/sa̱sat, á̱ ni̱ swom gu ma̱ a̱sa̱khwot á̱ ti̱n a̱sa̱khwot na á̱ mbwan a̱ta̱bwai, ka̱ doot, á̱ nyia̱ kan mameang.

## Ya̱fang
A̱jhyuo

**A̱jhyuo** ba (*[[Jhyo (a̱lyem)|Jhyuo:]]* Ba̱jju) yet nwap ja ji̱ shyia̱ di̱ fam-a̱byin Fam A̱tyia̱ka̱u Naijeriya a̱ni. Swang a̱lyiat **Ba̱jju** ji yet á̱kum "Ba̱nyet Jju" kya, ji̱ fa ma̱ a̱hyohyoot, "Á̱niet Jju", a̱wot ji̱ si̱ ba̱ fa á̱niet ba̱ lyiat da̱ a̱lyem Jhyuo, a̱nyanyan bya shyia̱ **Ka̱jju**, a̱byin á̱niet Jju ka. Ba̱ shyia di̱ fam a̱tak Si̱tet Ka̱duna hwa, ma̱ a̱di̱di̱t nshyia̱ Sot A̱gwomna̱ti Mali Ka̱ciya, Zangon Kataf, Jemaa ma̱ng Ka̱duna ma̱ A̱tak. A̱tyokpat wu yei A̱jhyuo ba "Kaje", ji̱ si̱ yet swang a̱lyiat da̱nang á̱ mun ngyei a̱niet Jju ba ma̱ng a̱lyem Jhyuo ji, nang ku mbyia̱ nyia̱ yorong **Ka̱jju** hu (ku fa: a̱byin A̱jhyo ka) vwan nggu a̱khwu di̱ yorong shansham a̱ni. A̱di̱di̱t A̱jhyuo wu yet á̱nietkhap, á̱nieta̱kat, a̱yaafwu ma̱ng á̱nietkaswuo wa.

## Kwai-nfwuo-á̱niet
A̱tyu a̱ nyia̱ tyok tazwa A̱jhyo ba, nggu wa yet a̱ka̱ka̱rak a̱tyutyok wu a̱nyan wa a̱gwomna̱ti Si̱tet Ka̱duna ku khai a̱ni. Da̱ nggu wa nyia̱ tyok tazwa naat mbwot á̱niet hu, a̱wot a̱keangtung mba kikya yet Zonkwa (ke A̠zunkwa).

Á̱ ngyei a̱tyutyok A̱jhyo ba *A̱gwam Ba̱jju*. A̱son wu ma̱ng a̱si̱ a̱ shyia̱ di̱ cuktyok ji mi̱ di̱ yong huni wa yet A̱tyushityok (A̱ST), A̱gwam Ba̱jju I, A̱gwam Nuhu Ba̱ture A̱ci (OON).

## A̱ca̱cet á̱niet
# Ka̱tung A̱duwak: A̱tyuya-a̱ywan Big Brother Nigeria (Season 1, 2006).
# Israel Kashim Audu: A̱tyu a̱ ku kpaat *Kaduna International Film Festival* (á̱ ku kpaat 2018).
# Rachel Bakam: A̱tyu gwai á̱niet nfwuo a̱byin Naijeriya.
# Maj. Gen. Ishaya Bakut: Gwomna a̱khwot a̱kwop Si̱tet Benuwe (1986-1987); a̱tyubwuang a̱nyan wa ku yet a̱tyubeang a̱kpangcuk *Anjeed Innova Group* (2013-2015).
# Barr. (Col.) Yohanna A. Madaki: Gwomna A̱khwot a̱kwop a̱khwukhwop Si̱tet Gonggola, Naijeriya (1985-1986); gwomna a̱khwot a̱kwop Si̱tet Benuwe (August 1986 –September 1986).
# Engr. Stephen Rijo Shekari: a̱tyubeang gwomna Si̱tet Ka̱duna (1999-2005).

## Ya̱fang


## Fang a̱pyia̱
* Blench (2008) ''Prospecting proto-Plateau''. Manuscript.
* Abel Gaiya (2013) http://diaryofanafrican.blogspot.com/2013/05/all-about-my-tribe-origin-superstition_12.html

## A̱ka̱fwuop nta
A̱ji̱jak

**A̱ji̱jak** yet a̱cuwang nfang nang a̱ shyia̱t a̱bin kya a̱ni. A̱niet nok a̱ka̱sa ni̱ nyia̱ ta̱m ma̱ng a̱ji̱jak di̱n nok.

## Ya̱fang
A̱ka̱mbut

**A̱ka̱mbut** yet sum a̱kwon hwa. A̱kwon ka laai jojot ka̱ si̱ mang sum hu cicet. A̱ka̱mbut yet ma̱ng vam nang á̱kum nsum a̱ka̱kwon ka a̱ni.

## Ya̱fang
A̱ka̱mbwon a̱sam

**A̱kambwon a̱sam** (*a̱kpa*: á̱kambwon ayaasam) yet a̱fai nbyin ngwon a̱yin. 
Ka̱ a̱yin byia̱ ngwon ka̱ mang byin a̱fai a̱ni, a̱fai wu yet a̱kambwon kya ma̱ng a̱tyia (a̱yaatyia̱) mbeang a̱yang (a̱yaayang) a̱nietbyin ngu ba.

## Ya̱fang
A̱ka̱ta

**A̱ka̱ta** yet tangka̱i a̱kup a̱pyia̱ hwa nang á̱ khwi á̱ ngyerai mam, jen jhyang á̱ khwi di̱ shisham, jen jhyang mameang á̱ khwi á̱ nnyia̱ song. A̱ka̱ta beang cok a̱pyia̱ nang ma̱ng ta̱m a̱khwot a̱kwop a̱ni mbeang ta̱m a̱kat. Á̱ ka nkhwi nka di̱n jen tyiai fang ma̱ng ját khwi.

## Ya̱fang
A̱ka̱za̱nki

**A̱ka̱za̱nki** mali ka (á̱kpa: **Á̱ka̱za̱nki** mali *na*) yet nyam ja ji̱ byia̱ gbaat a̱ti̱tak a̱ni ji̱ shyia̱ kyangbwak nyam *Equidae* hu, kyangbwak nyiung ma̱ng tsaai ji.

### Ya̱fang