open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sudan A̱tak

**A̱bwom a̱byin**: "South Sudan Oyee!" ("Sudan A̱tak Oyee!")

A̱byin **Sudan A̱tak** (Shong: South Sudan /suːˈdɑːn/, /-ˈdæn/), á̱ lyen ma̱ng a̱lyoot a̱gwomna̱ti nka nang **Ri̱pobi̱lik Sudan A̱tak** wu a̱ni, yet a̱byin kya nang bibyin ghyáng keang di̱ tityak a̱ni di̱ fam a̱byin a̱tyin/a̱ka̱wa̱tyia̱ Afrika. Ka̱ byia̱ a̰gi̱gak ma̱ng Ityopya di̱ fam a̱tyin hu, Sudan di̱ fam a̱za hu, Ri̱pobi̱lik A̱ka̱wa̱tyia̱ Afrika di̱ fam jenshyung hu, Ri̱pobi̱lik Di̱mokrasi Konggo di̱ fam a̱tak-jenshyung hu, Yuganda di̱ fam a̱tak hu, ma̱ng Kenya di̱ fam a̱tak-a̱tyin hu. Ka̱ shyia̱ ma̱ng shi á̱niet miliyon 11.06, nang 525,953 mba swat a̱keangtung ka ma̱ng a̱gba̱ndang a̱keang wu a̱ swak mi̱ shi a̱ni, Juba.

## Bwoi A̱lyoot
A̱vwuo ka nang á̱ ngyei ma̱ng a̱lyoot **Sudan** ka a̱ni yet fam a̱byin hwa ku shyia̱ di fam a̱tak Sa̱hara hu, a̱ neap neet di̱n fam A̱jenshyung Afi̱rika si̱ nat di̱n fam a̱tyin A̱ka̱wa̱tyia̱ Afi̱rika. Á̱ ku bwuo a̱lyoot ka neet di̱n La̱ra̱ba ** (), ku "A̱byin A̱dyundyung ka". A̱niet ki cong lyiai nkyang la̱ba̱ra ba di fam a̱hwa yéi kwa̱i byinabyin hu na̱ng ba myim a̱ni a̱dyundyung a̱firika. 

## Nkhang gbangbang

Mi̱ng Nilotic A̱niet sudan atak wu-Dinka, Anyuak, Bari, Acholi, Nuer, Shilluk, Kaligi (Arabic Feroghe), ba̱ yet a̱niet a̱son ba nwuo sudan atak wu a̱ni. before the tenth century, coinciding with the fall of medieval Nubia. neet di 15th si nat 19th century, Nnwa̱p na byia̱k mi̱ng shyi ba hu, neet di̱ abyin Bahr el Ghazal, ba̱ si̱ ba̱i di Anyuak, Dinka, Nuer, mbea̱ng Shilluk mi̱ng agba̱ng mam a̱fwun hu Bahr El Ghazal mbeang fam a̱za a̱ghyui ka, awot Acholi mi̱ng Bari si kpa̱at di̱ Equatoria. a̱wot Zande, Mundu, Avukaya and Baka, who entered South Sudan in the 16th century, established the region's largest state of Equatoria Region.

## Ya̱fang
Sum a̱kwon

**Sum a̱kwon** yet zwa ja nang a̱ shyiat ma̱ a̱kwon a̱ni, ka̱ doot a̱ ya a̱ bu nnyia̱ a̱kikan.

## Ya̱fang
Sunkurum (a̱lyem)

A̱lyem **Sunkurum** ka, ***Ikulu***, nang á̱ ma ndyen nang Ankulu ku Ikolu meang, yet a̱lyem Pi̱lato a̱si̱ Naijeriya kya. Kikya yet a̱lyem A̱sunkurum ba ba̱ shyia̱ Susot A̱gwomna̱ti Mali Zangon Katab, Ka̱ciya ma̱ng Ka̱uru mi̱ Si̱tet Ka̱duna.

## Ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
*Kulu wordlist
Suriya

A̱byin **Suriya** (La̱ra̱ba: سُورِيَا, *Sūriyā*; Shong: Syria), á̱ lyen di̱ yorong ofisha hu nang **Ri̱pobi̱lik A̱la̱ra̱ba Suriya** (La̱ra̱ba: ٱلْجُمْهُورِيَّةُ ٱلْعَرَبِيَّةُ ٱلسُّورِيَّةُ, *al-Jumhūrīyah al-ʻArabīyah as-Sūrīyah*; Shong: Syrian Arab Republic), yet a̱byin kya di̱ fam a̱byin Jenshyung A̱siya, ka̱ byia̱ gak ma̱ng Lebanon di̱ fam a̱tak-jenshyung hu, Kyai A̱sa̱khwot Meditaroniya hu di̱ fam jenshyung hu, Turukya di̱ fam a̱za hu, Irak di̱ fam a̱tyin hu, Urdun di̱ fam a̱tak hu, ma̱ng Isi̱rela di̱ fam a̱tak-jenshyung hu. A̱keangtung nka ka ma̱ng a̱gba̱ndang a̱keang wu a̱ swak mi̱ shi hu wa yet Da̱maskut. Ka̱ yet a̱byin a̱kpa̱mkpai a̱byin a̱bwum kya, a̱ga̱nga̱ng tsutsok, ma̱ng kyai a̱ji̱jak (tswa a̱yit), ma̱ng nnwap a mbeang susot a̱dini ma̱ a̱di̱di̱t nang nwap ji ji̱ lan yet a̱di̱di̱t wu A̱la̱ra̱ba Suriya ba, Kurudi, Turukmen, A̱suriya, A̱ri̱meniya, Si̱̇rkasiya, Mandiya, ma̱ng A̱helen ba. Susot a̱dini ji, ji̱ja yet Suni ba, Krista, A̱lawit, Druz, Ismaili, Mandiya, Shiya, Salafi, ma̱ng Yazidi ba. A̱la̱ra̱ba ba, bibya yet nwap ji̱ swak mi̱ shi ji, a̱wot Suni ba bibya yet sot a̱dini ji̱ swak ma̱ng shi hu.

## Bwoi a̱lyoot

Lyuut ma̱ a̱di̱di̱t ku ta̱fang kuntyin a̱lyoot  *Suriya* hu di̱ swang a̱lyiat Luwian sa̱ncuri 8 A̱K ji, "Sura/i", a̱wot á̱ si̱ ba̱ khwap nka ka̱ si̱si̱ yet a̱lyoot a̱khwukhwop Helen ka: , **', ku , **',  a̱mgba̱m ba neet da̱ a̱tsatsak wu Aššūr (Assyria) di̱ fam a̱za  Mesopotamia (Irak a̱fwun). Da̱ a̱kwonu a̱kya, neet di̱ Seleucid Empire (323–150 BC), this term was also applied to The Levant neet di̱n jen a̱ja, a̰nyiet Helen ba si̱ tyi̱a ghai kandan mḭng Assyrians a̱ Mesopotamia mbea̱ng Arameans abyin Levant.[48][49] Mainstream modern academic opinion strongly favors the argument that the Greek word is related to the cognate Ἀσσυρία, Assyria, ultimately derived from the Akkadian Aššur.[50] The Greek name appears to correspond to Phoenician ʾšr "Assur", ʾšrym "Assyrians", recorded in the 8th century BC Çineköy inscription.[51]

## Ya̱fang
Susot a̱gwomna̱ti mali Naijeriya

Naijeriya byia̱ **Susot A̱gwomna̱ti Mali** (SsA̱M) 774 ja a̱wot kuzang Sot A̱gwomna̱ti Mali (SA̱M) si̱ shyia̱ a̱tafa Komiti A̱gwomna̱ti Mali ji̱ shyia̱ ma̱ng A̱kpangcuk, a̱nyan wa yet A̱gba̱ndang A̱kwak A̱son SA̱M ji, a mbeang a̱yaamemba nang á̱ ku khai a̱ni nang á̱ ngyei A̱yaakansa̱lo a̱ni. Á̱ si̱ ka̱u kuzang SA̱M nwuak Susot a̱da̱dei swak 10 a̱ghwon a̱gba̱ndang swak 15. Kuzang Sot si̱ shyia̱ a̱tafa Kansa̱lo a̱nyan wa kwok A̱kpangcuk wu nkyang na na̱ naat mbwuot a̱ni ma̱ di̱di̱ri̱k. A̱yaakansa̱lo ba shyia̱ a̱tafa sa a̱gwomna̱ti mali ji̱ Kpa Cam a̱byin jija.

## Ya̱fang
Swaat

**Swaat** shyia̱ ma̱ng ntangka̱i sum yak 25 na̱ li nang zwá a̱kwop, a̱wot ji̱ si̱ yet *genus* ja mi̱ sa a̱kwop nang á̱ ngyei *Poaceae* a̱ni. Á̱nietbishyi ni̱ cyui ntangka̱i swaat ghyáng nani ba̱ shyiat kyayak ba̱ na ntsuung á̱pyia̱ mba ma̱ng nyám mba ji.

## Ya̱fang
Squid Game

***Squid Game*** (Kworiya: 오징어 게임; RR: Ojing-eo Geim; ku fa ***Vwuo a̱gaga kyai a̱sa̱khwot ka̱ byia̱ a̱ti̱tak a̱ni̱nai***) a̱ni, yet tak-ti̱tak ta̱li̱vishyon a̱kwa a̱ka̱bung ta̱cya̱ Kworiya A̱tak ghyang hwa nang á̱ tyai mi̱ Netflix nang Hwang Dong-hyuk mat a̱ni. Nggu Hwang wa ku lyuut a̱ si̱ ka ngyet a̱kwak a̱son fim wu ma̱ a̱mgba̱m a̱yaapisot a̱kubunyiung ba. Á̱ghyang á̱niet á̱ ku tyia̱ mami a̱ni, bibya yet Lee Jung-jae, Park Hae-soo, Wi Ha-joon, Jung Ho-yeon, O Yeong-su, Heo Sung-tae, Anupam Tripathi, ma̱ng Kim Joo-ryoung.

## Wa̱i a̱lyiat
Á̱ yei Seong Gi-hun, a̱ yet a̱tyia̱ nggwon a̱nyiung a̱wot a̱ ku tyat nyeang hu ma̱ng a̱byii̱k nggu wu a̱ si̱ ma ngyet a̱tyuba̱ng á̱niet ta wa ma̱ng a̱tyucaca a̱ si̱ swan ma̱ng a̱yang nggu wu, nyia̱ a̱ bai a̱ vwuo mi̱ ce-nvwuo mman ghyang mat a̱ shyia̱ a̱wat ya a̱gba̱ndang kurum. Nang gu nshim yei hu a̱ni, á̱ si̱ ta̱wap nggu á̱ si̱ nat ndyo a̱kang a̱yin a̱vwuo a̱ si̱ shyia̱ a̱pyia̱ nggu mami á̱ghyang á̱nietnvwuo 455 a̱ni, a̱nyanyan bya shyia̱ ma̱ng a̱fi̱fa kurum vwuon a̱mgba̱m mba. Á̱ si̱ tyia̱ á̱nietnvwuo ba khwi a̱lyilyim a̱yaatoot tyong cung a̱wot á̱nietcok ba ba̱ khwi nkyangkup a̱ghyi ma̱ng a̱yaatoot a̱sa̱khwot a̱gurma ba̱ fi̱ri̱p a̱ni si̱ saai mba a̱ghyi kuzang jen. A̱wot A̱tyu A̱zanson a̱ kup a̱dyundyung kyangkup á̱ghyi ma̱ng a̱dyundyung a̱yaatoot nta̱m a̱nyiung si̱ shyia̱ di̱ nwuan nvwuo mba na. Ku si̱ labeang bah nang á̱nietnvwuo ba si̱ bai fi̱k nyia̱ ka̱ ba̱ nwai vwuo hu, ba̱ na khwu, a̱wot kuzang a̱khwu si̱ mbeang miliyon  ma̱ a̱kuu za̱nang biliyon  wu. Gi-hun si̱ la̱p a̱nu ma̱ng á̱ghyang á̱nietnvwuo, mbeang a̱kpa̱ndang nggu neet nang ba̱cku yet mman a̱ni, Cho Sang-woo ma̱ng a̱tyu Kworiya A̱za Kang Sae-byeok a̱ ku tyong a̱byin nggu ka a̱ni, a̱ kwan a̱ swuan mi̱ a̱ka̱bung nvwuo na na̱ veang a̱yin a̱ni mi̱ vam ma̱ng a̱di̱dam.

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
*Squid game mi̱ rottentomatoes
* ''Squid Game'' mi̱ Daum (da̱ a̱lyem Kworiya)
Swakpat

**Swakpat** (á̱kpa: *Swákpat*) yet kak tangka̱i a̱sai yak hwa nang á̱ ka ngyei **Sakpat** ku **Swaat A̱kpat** a̱ni, nang á̱ ku bai ndyo di̱n tsa hu neet a̱tak a̱byin Mikziko nang a̱tsak á̱niet a̱byin a̱wa ku khap a̱ni gbangbang neet mi̱ ndyia̱ 10,00 na̱ ku swak a̱ni.

## Ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
Tahiti

A̱byin **Tahiti** (Tahiti: /taˈhiti/; Shong: /təˈhiːti/); Fi̱ransa /ta.iti/; á̱ ku ngyei **Otaheite** gbangbang), kya yet a̱byin a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱sa̱khwot ka̱ byia̱ shi kyai a̱byin ka̱ swak di̱ sot Bibyin A̱ka̱wa̱tyia̱ A̱sa̱khwot Wun si̱ Bibyin A̱ka̱wa̱tyia̱ A̱sa̱khwot Susaiti hu ma̱ a̱byin Polinesiya Fi̱ransa, di̱ kap fam a̱ka̱wa̱tyia̱ A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fi̱k hu. Á̱ ka̱u a̱byin ka di̱ nkap nfeang hwa, *Tahiti Nui* (kap fam a̱za-jenshyung ku lan mi̱ shi hu) ma̱ng *Tahiti Iti* (kap fam a̱tak-a̱tyin hu ku lat mi̱ shi hu), a̱byin a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱sa̱khwot ka ku ntsa neet nta̱m a̱ka̱fan ndong nia da̱ nka; ka̱ si̱ byia̱ shi a̱za ma̱ng tsutsok a mbeang a̱yaamurujani a̱zanu kyai a̱sa̱khwot ba̱ keang nka a̱ni. Shi á̱niet nka hu yet 189,517 hwa (sa̱nsut 2017), kikya si̱ yet a̱byin a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱sa̱khwot Fi̱ransa a̱kya ka̱ byia̱ á̱niet ka̱ swak ma̱ a̰byin Polinesiya Fi̱ransa hu ma̱ng 68.7% a̱mgba̱m á̱niet nka ba.

## Ya̱fang
Taiwan

A̱byin **Taiwan**, (lyuut Taada Caina: 臺灣 ku 台灣; Pinyin Mandarin: Táiwān; Hokkyen: Tâi-uân; Hakka Sishyan: Tǒi-vǎn; Amit: Taywan; Paiwan: Taiwan; Shong: Taiwan), á̱ lyen di̱ yorong ofisha hu nang **Ri̱pobi̱lik Caina** (**RC**) wu (lyuut Taada Caina: 中華民國; Pinyin Mandarin: Zhōnghuá Mínguó; Hokkyen: Tiong-hûa Bîn-kok; Hakka Sishyan: Chûng-fà Mìn-koet; Shong: Republic of China, ROC), yet a̱byin kya di̱ fam A̱tyin A̱siya. Ka̱ byia̱ a̱gi̱gak a̱sa̱khwot mȧ̱ng bibyin Ri̱pobi̱lik Á̱niet Caina (RÁ̱C) wu di̱ fam a̱za-jenshyung hu, Ja̱pan di̱ fam a̱za-a̱tyin hu, ma̱ng Filipin hu di̱ fam a̱tak hu. A̱tsak a̱byin a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱sa̱khwot Taiwan wu byia̱ shi kyai a̱byin kilomita a̱ma̱ntanaai 35,808 (met a̱ma̱ntanaai 13,826), ma̱ng tsutsok ma̱ a̱di̱di̱t di̱ fam a̱tyin hu ku yet a̱kpa a̱feang mami a̱yaakpa a̱tat a̱mgba̱m a̱byin ka ma̱ng a̱kpa̱mkpai a̱byin di̱ fam jenshyung hu ku yet a̱kpa a̱nyiung mami a̱yaakpa a̱tat a̱mgba̱m a̱byin ka nang a̱jawa á̱niet da̱ndi ba ka nswat ma̱ a̱gba̱mgbam a̱ni. A̱keangtung ka, kikya yet a̱keang Taipei, nang nka a mbeang A̱fai Taipei ma̱ng Keelung, nia si̱ yet sot metropolitan a̱byin Taiwan ji̱ byia̱ shi kyai ji̱ swak a̱ni. A̱ca̱cet a̱ka̱keang á̱ghyang si̱ yet: Kawohsiyung, Taicung, Tainan ma̱ng Tawoywan. Ma̱ng kpa̱mkpaan á̱niet miliyon 23.57, a̱byin Taiwan si̱ yet a̱nyiung mami bibyin swanta ku lan byia̱ á̱niet ba̱ fam fi̱fam da̱ a̱vwuo a̱nyiung a̱ni. Lung tứa 

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
Tak

**Tak** hu (á̱kpa: **a̱ti̱tak** *ba*) yet kap vam hwa ku doot neet ma̱ng fang ba sak ma̱ng shai ntak.

A̱ti̱tak bya ba̱ng vam a̱ka̱tsak. Ba̱ beang da a̱vwuo a̱cyet, cung mbeang fi̱ri̱p (nang nyám ji̱ fi̱ri̱p fi̱fi̱ri̱p a̱ni).

## Ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
Tak kyangcung

**Tak kyangcung** yet kyang hwa ku li nang sa̱khat ja a̱ni nang á̱ nyia̱ á̱ si̱ tyia̱ ku bwuak tazwa borit a̱si̱ aksut mashin a̱ni. Tak kyangcung hu yet nyiung hwa ma̱ a̱tsatsak nkap kéké wu ma̱ng aksut a̱ yet a̱nyiung mami a̱di̱dat a̱yaamashin a̱taa wu. A̱ti̱tak nkyangcung ba a mbeang a̱yaaksut ba ka nnwuat nkyang na na̱ swan kpa̱p a̱ni a̱wat ka nang na̱ na ncyet ma̱ a̱hyohyoot ma̱ng mkpa̱t, ku na̱ nyia̱ ta̱m mami a̱yaamashin. Á̱ ka nnyia̱ ta̱m ma̱ng a̱ti̱tak nkyangcung mat ját ma̱ a̱di̱di̱t nang mami kéké a̱gba̱ndang kukwon a̱wak, a̱bankwon luk kyangcung, kyangbwanlyem a̱tyunok li̱la̱n ma̱ng tak ta̱ngam.

## Ya̱fang
Tak tsaai tswam

**Tak tsaai tswam** yet tak kyangcung hwa, nang di̱ jen ma̱ a̱di̱di̱t, ku fa tak á̱banshan tswam hwa nang á̱ jhyi mat tsaai tswam a̱ni. Á̱ ngyei a̱jhyem a̱ti̱tak a̱feang  **ce a̱ti̱tak**, ma̱ a̱tsak a̱lyiat, ma̱ a̱ti̱tak ba nang "á̱ ku jhyi sak a̱ni" ba̱ kin nnyia̱ nta̱m ma̱ a̱di̱di̱t na̱ myim a̱ni.

Á̱ nok a̱ti̱tak tsaaí tswam ba ba̱ tyia̱ ca̱caat ma̱ng fi̱rem ma̱ng a̱fwuong ka̱ byia̱ a̱ga̱swuong kikya di̱n vak nkap nghyuai na, a̱wot ba̱ ki mba̱ng a̱yaataya tsaai tswam ba meang.

## Ya̱fang
Ta̱mazi̱k Kidee Moroko

**Ta̱mazi̱k Kidee Moroko**, ku **Amazi̱k** Kidee Moroko (Ta̱mazi̱k: ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ ⵜⴰⵏⴰⵡⴰⵢⵜ *tamaziɣt tanawayt*), yet ta̱m hwa ku shyia̱ di̱ naat a̱ mbwuot a̱ni mat bwoi kak a̱lyem Ta̱mazi̱k a̱byin Moroko ku ngyet a̱lyem kidee a̱ni ma̱ a̱byin ka. Á̱ kpaat nji ca̱caat ma̱ng Ati̱kut 5 jhyuk 2011 si̱ Kpa̱m Cam A̱byin Moroko hu hwa.

## Ya̱fang
Ta̱nzaniya

**A̱bwom a̱byin**: "A̱gwaza Nang Afrika Nda" (*Mungu ibariki Afrika*) 

**Ta̱nzaniya** á̱ ka ndyen nang **Muna̱pyia̱ Ri̱pobi̱lik Ta̱nzaniya** hu (Swahili: Jamhuri ya Muungano wa Tanzania), yet a̱byin kya di̱ fam-a̱byin A̱tyin Afrika mi̱ fam-a̱byin A̱ca̱cet Njok na̱ byia̱ Shi Afrika hu. Ka̱ byia̱ a̱gi̱gak ma̱ng bibyin Yugada di̱ fam a̱za hu; Kenya di̱ fam a̱za-a̱tyin hu; Bibyin A̱ka̱wa̱tyia̱ A̱sa̱khwot Komorot ma̱ng A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ndiya wu di̱ fam a̱tyin hu; Mozambik ma̱ng Malawi di̱ fam a̱tak hu; Zambya di̱ fam a̱tak-jenshyung hu; ma̱ng Ruwanda Burundi ma̱ng Ri̱pobi̱lik Di̱mokrasi Konggo di̱ fam jenshyung hu. A̱fan Kilimanjaro, a̱fan Afrika ka̱ swak ma̱ng shi a̱za a̱ni, shyia̱ di̱ fam a̱za-a̱tyin Ta̱nzaniya hwa.
Tel A̱vip

A̱keang **Tel A̱vip-Yafo** (A̱biru: תֵּל־אָבִיב-יָפוֹ‎, *Tel Aviv-Yafo* /tel aˈviv ˈjafo/; La̱ra̱ba: تَلّ أَبِيب - يَافَا‎, *Tall ʾAbīb-Yāfā*), di̱n jen ma̱ a̱di̱di̱t á̱ sii ngyei **Tel A̱vip**, kya yet a̱gba̱ndang a̱keang sot metropolitan Gush Dan ma̱ a̱byin Isi̱rela a̱ swak ma̱ng shi á̱niet a̱ni. A̱gba̱ndang a̱keang wu shyia̱ di̱ lang khwong Kyai A̱sa̱khwot Meditaroniya hu hwa, a̱ si̱ byia̱ shi á̱niet 460,613. Nggu wa yet a̱ka̱wa̱tyia̱ naat mbwuot kaswuo ma̱ng lyennkyangta̱m a̱byin ka. A̱wot ka̱ á̱ si̱ kyiak fam A̱tyin Urusha̱lima hu nang kap a̱byin Isi̱rela hwa a̱ni, a̱keang Tel A̱vip kya yet a̱gba̱ndang a̱keang a̱ swak ma̱ng shi á̱niet ma̱ a̱byin ka lilyim Urusha̱lima; kalak, a̱keang Tel A̱vip kya swak ma̱ng shi á̱niet a̱zaghyi fam a̱keang Jenshyung Urusha̱lima.

## Ya̱fang
Tems (a̱tyububwom)

**Temilade Openiyi** (byin 11 Zwat A̱taa 1995), á̱ lyen nswak ma̱ng a̱lyoot **Tems** ma̱ng bubwom, a̱ yet a̱tyutsot bubwom Naijeriya wa.

## Ya̱fang
Thomas Sankara

**Thomas Isidore Noël Sankara** (yei Fi̱ransa: /tɔma sɑ̃kaʁa/; 21 Zwat Swak ma̱ng Sweang 1949 – 15 Zwat Swak 1987) ku yet ofisa a̱khwot a̱kwop a̱ si̱ ka yet a̱tyoburkinabé ma̱ng a̱tyutyeizat soshyalis wa a̱ ku yet Presiden a̱son a̱byin Burkina Faso kyiak neet ta̱gurup ntyok a̱khwot á̱kwop ma̱ a̱lyia̱ 1983 ba̱ng si̱ tat kwi nggu hu ma̱ a̱lyia̱ 1987. A̱ ku yet a̱tyukhwi a̱di̱dam Marx–Lenin wa ma̱ng a̱tyucat muna̱pyia̱ Afrika, a̱wot á̱niet li̱n a̱ma nggu ba ku nwuan nggu nang a̱tyulyen kwak á̱niet kpa̱mkpaan ma̱ng a̱pyia̱ nggu ma̱ng a̱tyonyiung a̱ yet a̱tsatsak ba̱t a̱ni di̱ tyeizat hu, a̱wot di̱n jen ma̱ a̱di̱di̱t, á̱ ka ngyei nggu "Ce Guevara Afrika" wu.

## Lyulyoot nta̱m
* *Thomas Sankara Speaks: The Burkina Faso Revolution, 1983–87*, Pathfinder Press: 1988. ISBN 0-87348-527-0.
* *We Are the Heirs of the World's Revolutions: Speeches from the Burkina Faso Revolution 1983–87*, Pathfinder Press: 2007. ISBN 0-87348-989-6.
* *Women's Liberation and the African Freedom Struggle*, Pathfinder Press: 1990. ISBN 0-87348-585-8.

## DVD
* ''Thomas Sankara: The Upright Man'', 2006, kwak a̱son mbwak Robin Shuffield, (miti 52), CreateSpace, ASIN: B002OEBRKC.

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
* Thomas Sankara Archive mi̱ marxists.org
Tang

**Tang** yet naat mbwuot ghyang hwa da̱nang á̱ nta̱m kyang ma̱ng cet ku khwi wun hu ku si̱ kwa da̱ a̱vuo a̱ghyang nang á̱ cat ku nat a̱ni.

## Ya̱fang
Ta̱cya̱ A̱fai

"**Ta̱cya̱ A̱fai**" ka yet swáng a̱lyiat ja ji̱ fa a̱gba̱ndang kap Á̱kum-a̱la̱u fam Jenshyung Swanta wu wa, ma̱ a̱ca̱caat, a̱byin Amerika. Á̱niet ma̱ a̱di̱di̱t si̱ ta̱bat nyia̱ ta̱m ma̱ng swáng a̱lyiat ji ma̱ a̱gba̱mgbam di̱ ntsa sa̱ncuri 16 hu, di̱n jen Ce Ta̱taat Nkyang Nfai a̱byin Yurop, di̱n jen ji nang a̱tyocyet a̱byin Italiya wu nang á̱ ngyei Amerigo Vespucci a̱ni ku tyak kyiak nyia̱ a̱byin Amerika yong da̱ a̱kwonu vam-a̱byin fai hwa a̱ni, a̱wot di̱n jen ji̱ cobai a̱ni, a̱ si̱ ka nshei nkyang na nang gu zop nshyia̱ a̱ni mami a̱da̱dei kwaa̱mbwat nang gu ku nang a̱lyoot *Mundus Novus* a̱ni. Zop jini ja si̱ ngaat fi̱k swanta a̱khwukhwop á̱nietlyenjografi Yurop ba, ba̱ ku fa ta̱cya̱ ka ku byia̱ nvam-a̱byin Afi̱rika, Yurop ma̱ng A̱siya nia gbangbang nang á̱ ngyei A̱khwukhwop Ta̱cya̱ wu, ku Afi̱ro-Yura̱siya ma̱nini. Á̱ ka ngyei Amerika **kap naai ta̱cya̱ hu**.

## Ya̱fang
Tiwa Savage

**Tiwa Savage** (a̱lyoot byin **Tiwatope Savage**; byin 5 Zwat Sweang 1980) yet a̱tyububwom Naijeriya wa, a̱ lyuut a̱ sa nyia̱ a̱yaafim. Á̱ byin nggu Isale Eko, a̱wot a̱ si̱ nat ma̱ng swat hu London  a̱ mbeang fang hu nang gu kyuak a̱lyia̱ 11.

## Ya̱fang
Togo

**A̱bwom a̱byin**: "Terre de nos aïeux" ("A̱byin a̱yaatyia̱-a̱khwop nzi̱t ka") 

A̱byin **Togo**, á̱ lyen ma̱ng a̱lyoot a̱gwomna̱ti ka nang **Ri̱pobi̱lik A̱togo** wu (Fi̱ransa: République togolaise; Shong: Togolese Republic) a̱ni, yet a̱byin kya di̱ fam-a̱byin Jenshyung Afrika hu. Ka̱ byia̱ a̱gi̱gak ma̱ng Gana di̱ fam jenshyung hu, Bini di̱ fam a̱tyin hu ma̱ng Burkina Faso di̱ fam a̱za hu. A̱byin ka ngaat di̱ fam a̱tak tat A̱ngam A̱sa̱khwot Gini wu, fam a̱byin hu nang a̱keangtung ka ma̱ng a̱gba̱ndang a̱keang wu a̱ swak mi̱ shi hu, Lomé, nshyia̱ a̱ni. A̱byin Togo kup kilomita a̱ma̱ntaa̱naai 57,000 (met a̱ma̱ntaa̱naai 22,008), si̱ ku tyia̱ ka̱ si̱ yet a̱nyiung mami a̱cyuang bibyin Afrika hu, ma̱ng shi á̱niet kpa̱mkpaan ma̱ng miliyon 8, a mbeang a̱nyiung mi̱ bibyin swanta ku la̱u yet a̱fa̱fap a̱ni ma̱ng shi á̱kpai ku lat kilomita 115 (met 71) a̱ni tsi̱tsak Gana ma̱ng a̱byin hyia̱k nka ka ka̱ laai swak nka ma̱ a̱da̱dei di̱ fam a̱tyin hu, Bini.

## Ya̱fang
Tong

**Tong** yet a̱nya̱nyiat a̱myia̱ wa nang á̱ shyiat ma̱ng shwai a̱ni. Shwai koot tong sa ntung ji ma̱ a̱kwon kya. Á̱nietbishyi swuo tong sa nnyia̱ a̱ki̱kan.

## Ya̱fang
Tsaai

**Tsaai** ji (á̱kpa: **Tsaaí**; *Equus ferus caballus*) yet nyam mali ja ji̱ byia̱ gbaat ma̱ a̱ti̱tak.

### Ya̱fang
Tsaai a̱yit

**Tsaai a̱yit** (á̱kpa: **tsaaí a̱yit**) yet nyam a̱yit ja ji̱ byia̱ a̱yaamaat a̱sai mi̱ a̱dyundyung si̱ kai vam nji hu a̱mgba̱m.

### Ya̱fang
Tsaai tswam

**Tsaai tswam** ji, á̱ ka ngyei kéké a̱ni, yet kyangcung ku tyong vak nyiung hwa nang á̱ luk ma̱ng pedal a̱wot cet luk nhu hu bye neet da̱ á̱nietbishyi ke di̱ fwuontswam (ma̱to), ji̱ si̱ ka byia̱ a̱ti̱tak a̱feang nang á̱ ta̱meet di̱ fi̱rem hu, a̱nyiung a̱ma̱lyim a̱ghyang. Á̱ ngyei a̱tyu a̱ luk tsaai tswam di̱n Shong saiki̱lis ku baisi̱ki̱lis.

## Ya̱fang

## Fang a̱zanson
* Glaskin, Max (2013). *[http://www.press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/C/bo14350452.html Cycling Science: How Rider and Machine Work Together]* (di̱n Shong). Chicago: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-92187-7
* Huttier, Raymond; André Leducq (á̱son a̱lyiat) (1951). *Le roman de la bicyclette: du célérifère au vélo moderne* (di̱ Fi̱ransa). Paris: Editions Susse. OCLC 493733039 Illustrated; P. 139. Bicycle history.
Tsang

**Tsang** yet a̱byia̱byia̱ nyia̱ wa a̱ yet si̱ nyiin kyang ku yet si̱ a̱ghyang a̱niet a̱ni. Tsang yet kwok kyang ku yet si̱ a̱yin ku si̱ á̱niet, di̱ mi̱n shim nggu/mba hu. A̱tyu a̱ nyiin kyang a̱ghyang a̱niet wa á̱ ngyei a̱tang.

## Bu nwuan
* Tsang (nyam)

## Ya̱fang
Tsang (nyam)

**Tsang** *ji* (á̱kpa: **tsáng** *ji*) (sa *Crocodylidae*) yet a̱gba̱ndang nyam wa gu swan a̱sa̱khwot ma̱ng a̱byin a̱ni, á̱ maai shyia̱ nggu mi̱ koji mami bibyin tropik hu mi̱ Afrika, A̱siya, A̱yaamerika ba ma̱ng A̱strelya.

## Ya̱fang
Tson

**Tson** yet yak ha na̱ li na̱ng tsintyiang a̱ni. A̱ cyui tsón ma̱ng a̱wot a̱ sa ncyim ji. Ka̱ ji maai ya, a̱ ni̱ fak kwoot a̱won a̱tsot yak hu a̱tin.

## Ya̱fang
Tsong

**Tsong** yet tangka̱i a̱shyim a̱ga̱fi̱p hwa ku laai ghwut a̱byin ka, ku ma̱ mbyin ku di̱ kuzang a̱vwuo ku shyiat kyayak a̱ni nang nkwon, ba̱ng si̱ nat. Á̱ mbyia̱ si̱ ji á̱nietbishyi maai ngya a̱ni, a̱wot á̱ si̱ mbyia̱ si̱ ji á̱nietbishyi si̱ mi̱n gya a̱ni bah.

## Ya̱fang
Tsok

**Tsok** (á̱kpa: **tsutsok**, á̱ ka ndyuut **tswok** jen jhyang) yet a̱gut ku a̱byin-a̱za nang á̱ ban a̱ni. A̱gut a̱ la̱n a̱ka̱sa a̱byin na a̱ni.

## Ya̱fang
Tswa a̱li

**A̱ghyi** ba (a̱nyiung: **tswa a̱li** *ji* ku **a̱li** *ka*) yet nkyang nwuan a̱vwuo vam nyam ku a̱tyubishyi nia. Bibya nwuat nkyang nswuan a̱wat nwuan a̱vwuo.

## Bu nwuan
* A̱li

## Ya̱fang
Tswa kan

**Tswa kan** ji (á̱kpa: **tswá kan** *ji*) yet kan nwuan hwa (a̱kpa̱u kan nwuan, ku A̱KN ku *OSD* di̱n Shong).

## Ya̱fang
Tsuung (a̱mpwot)

**Tsuung** ji (á̱kpa: **tsutsuung** *ji*) yet a̱junjung a̱mpwot nang a̱tyu a̱kat ku a̱gwak nzwang nsaai nhyet nggu na a̱ni.

## Nghwughwu

OttomanHorseArcher.jpg|A̱tyoturk Ottoman ma̱ng *rear-canted belt quiver* nang á̱ jhyi mat mang nhyet da̱ a̱ka̱fan
Bågkoger med förgyllt silver, peridoter, små turkoser, rubiner och silverpärlor - Livrustkammaren - 91418.tif|Quiver from Turkey, 1620s.
Antique Japanese (samurai) yumi and yebira.jpg|Japanese archery equipment including a variety of quivers
Yoshitoshi Fujiwara no Hidesato.jpg|Fujiwara no Hidesato shooting the giant centipede (Tsukioka Yoshitoshi, 1890)
Detail. Royal guard carrying a quiver, member of the so-called Immortals (the 1000 special royal guards). Glazed brick. From the East Gate of the Palace at Susa, Iran. Achaemenid period, Reign of Darius I, 521-500 BCE. British Museum.jpg|Detail. Royal guard carrying a quiver, member of the so-called Immortals (the 1000 special royal guards). From Susa, Iran. 521-500 BCE. British Museum


## Ya̱fang

*
*
*
Tswa a̱ji̱jak

**Tswa a̱ji̱jak** yet a̱na̱khwu a̱vwuo wa nang a̱sa̱khwot nsaan a̱ni. A̱wot mat a̱nia, nkyang nswuan nang á̱ga̱fi̱p ma̱ng nyám ni̱ nswuoa̱bung ba̱ swuan a̱ja.

## Ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta

* , a report in the Global Environment Outlook (GEO) series.
** 
** Map with biodiversity scenarios for desert areas, from the Global Deserts Outlook .
Tung nzwa Naijeriya

**Tung nzwa a̱byin [[Naijeriya]]** hu byia̱ shi a̱ka̱wa̱tyia̱ hwa di̱n vak a̱ka̱kurum na̱ nwuai a̱byin ka, ku si̱ yet tung nzwa ku shyia̱ di̱ kyiai ma̱ng kaswuo ji̱ laai ta̱ngam ja a̱ni; ma̱ng nta̱m nok nkyang na̱ shyia̱ di̱ ngaat a̱ni, a̱mgba̱m ma̱ng nfam kurum, savit, a̱ka̱myim, lyennkyangta̱m ma̱ng gwainfwuoá̱niet na meang.

## Ya̱fang
Turukya

A̱byin **Turukya** (, yei /ˈtyɾcije/; Shong: Turkey), á̱ lyen ma̱ng a̱lyoot a̱gwomna̱ti nka nang **Ri̱pobi̱lik Turukya** wu (Turukya: Türkiye Cumhuriyeti /ˈtyɾcije dʒumˈhuːɾijeti/; Shong: Republic of Turkey) a̱ni, yet a̱byin kya ka̱ shyia̱ di̱n kap 
di̱ fam Jenshyung A̱siya di̱n kap di̱ fam A̱tak a̱tyin Yurop a̱ni. Ka̱ byia̱ a̱gi̱gak ma̱ng Helat ma̱ng Buli̱geriya di̱ fam a̱za-jenshyung hu; A̱dyundyung Kyai A̱sa̱khwot wu di̱ fam a̱za hu; Jiyojiya di̱ fam a̱za-a̱tyin hu; A̱rmeniya, A̱za̱ri̱baijan, ma̱ng Iran di̱ fam a̱tyin hu; Irak di̱ fam a̱tak-a̱tyin hu; Suriya ma̱ng Kyai A̱sa̱khwot Meditaroniya hu di̱ fam a̱tak hu; ma̱ng Kyai A̱sa̱khwot A̱gea hu di̱ fam jenshyung hu. A̱turukya ba, bibya byia̱ a̱di̱di̱t shi wu ma̱ng shi á̱niet a̱byin hu a̱wot A̱kurudi ba si̱ byia̱ a̱da̱dei shi wu a̱ swak ma̱ng shi mami a̱cyuang nnwap na a̱ni. A̱keangtung nka ka, kikya yet A̱nkara ma̱nang a̱gba̱ndang a̱keang nka wu a̱ swak ma̱ng shi hu a̱ si̱ ka yet a̱ka̱wa̱tyia̱ naat mbwuot a̱ka̱kurum ka si̱ yet Itambut.
Tyap (a̱lyem)

**Tyap** ji ku **a̱lyem Tyap** ka yet sot zwá-a̱lyiat lilyem Pi̱lato ja ma̱ng a̱tsatsak shi di̱ fam-a̱byin Fam A̱ka̱wa̱tyia̱ Naijeriya. A̱lyoot nTyap ka, kikya yet a̱lyoot sa̱la̱u sot a̱balilyem a̱ja. Tyap ja yet a̱lyem á̱niet nang á̱ ngyei A̱tyap ba a̱ni. Á̱ ka ngyei nji *Katab* ku *Kataf* (nang A̱kpat wu yei a̱ni). Á̱ ka si̱ lyen nji ma̱ng lyulyoot a̱balilyem a̱natat nji nang: Fantswam, Gwoot, Sholyia̱, Takat, Tyap Maba̱ta̱do, Tyia̱ca̱rak ma̱ng Tyuku a̱ni. Ma̱ng si̱sak Blench (2008), Jhyuo ji — ji̱ byia̱ á̱niet lyiat ba̱ shi a̱ swak a̱ni — li á ngyei tangka̱i Tyap ghyang hwa (shimba á̱niet lyiat nji ba vwuon di̱ sa nwap).

## Mak mi̱ mak tai a̱balilyem Tyap
Lyilyim mak mi̱ mak mkpa̱t nfi̱k mat á̱ fi̱k si̱sak nang tai hu tsi̱tsak Kaje (Jhyuo), Katab (Tyap) ma̱ng Kagoro (Gwoot) shi si̱ tat a̱ni mi̱ Lyulyoot swáng a̱lyiat Swadesh ku shyia̱ ma̱ng á̱ngga 118 á̱si̱ *a̱tsatsak a̱gban a̱lyiat* a̱ni, Wurm (1971), ma̱ a̱lyiat nggu na si̱ tak nyia̱, mkpa̱t nfi̱k na tyai nyia̱ nnwap a̱tat na lyiat a̱balilyem a̱lyem a̱nyiung hwa.
Mkpa̱t nfi̱k mi̱ lis swang a̱lyiat Swadesh hu: Wurm (1971).
Ma̱nang á̱ ngya a̱son ma̱ng mai tai hu a̱ni, á̱ si̱ ba̱ mai swáng a̱lyiat ji̱ byia̱ a̱meang mba ji nang McKinney (1983:291), ma̱nang gu mmak nwuai mi̱ nwuai 174 tsi̱tsak a̱balilyem hu shyia̱ tazwa jiniaau si̱ ta̱taat nyia̱ a̱ni̱nai ja ma̱nyin yet swáng a̱lyiat ji̱ vwuon tsi̱tsak njii.
Mkpa̱t swáng a̱lyiat nfi̱k bi̱n: McKinney (1983:291).
 
A̱tatak kya myiai mai tai nang A̱ka̱u (2020) ku nyia̱ a̱ni tsi̱tsak a̱balilyem a̱ka̱wa̱tyia̱ Tyap hu ma̱ng Jhyuo.

## Tyap ma̱ng lilyem ku byia̱ a̱meang
Lis zop zuzop ghyang nang á̱ ngyei "Swadesh 100-word List" hu a̱ni nang Shimizu (1975:414) ku nneap a̱ni tsa nyia̱ Tyap (***Katab***) ji byia̱ mkpa̱t nfi̱k nanii ma̱ng Lilyem Pi̱lato ghyáng ku tai njii a̱ni ma̱ng Ji̱kum, corop neet si̱ nka ka̱ lan swak mi̱ tai hu ba̱ng si̱ nat si̱ nka ka̱ shyia̱ a̱tak lan swak a̱ni: 72% ma̱ng Za̱le (Izere), 66% ma̱ng Á̱nietza̱fan (Rigwe), 50% ma̱ng Ca̱la, 49% ma̱ng Kuut, 42% ma̱ng Tarok, 41% ma̱ng Pyem, 41% ma̱ng Nghwom (Ni̱nza̱m), 39% ma̱ng Ce (Kuce), 39% ma̱ng Igwong (Eggon), 38% ma̱ng Bunu (Ibunu), 37% with Li̱ndi̱le (Rindre) a mbeang 34% ma̱ng Ji̱kum (Jukun).

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta

*Sholio (Tyap) ComparaLex
* The Book of Luke in Takad
* Wordlist Tyap (Gworok)
Tyen (a̱lyem)

**Tyen** ji, (Tyen: Eten, Iten) yet a̱lyem Pi̱lato Naijeriya kya. Á̱ maai nshyia̱ á̱niet ba̱ lyiat da̱ a̱lyem kani, A̱tyen (Tyen: Niten) ba, ma̱ a̱keang Ga̱nawuri mami Si̱tet Pi̱lato.

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
*Roger Blench: Iten (Ganawuri) page
A̱byintyok A̱tyap

**A̱byintyok A̱tyap** yet a̱ka̱ka̱rak a̱byin Naijeriya wa a̱si̱ A̱tyap ba ba̱ swan a̱niak fam a̱za A̱ghyui Ka̱duna wu di̱ tsok a̱ka̱wa̱tyia̱ Naijeriya ji di̱ fam a̱byin Fam A̱tyia̱ka̱u Naijeriya hu. Tyantung ji shyia̱ A̱tak Njei, Nietcen A̱fakan, a̱tak Si̱tet Ka̱duna, Naijeriya.

## Nkhang
Á̱ ku kpaat A̱byintyok A̱tyap ka ma̰ a̱lyia̱ 1995 kya. Ma̱ a̱lyia̱ 2007, ka̱ si̱ shyia̱ yet "First class".

## A̱gwomna̱ti
**Komiti Taada A̱tyap** (Shong: Atyap Traditional Council) ja tyong nkyang ma̱ A̱byintyok A̱tyap ka, a̱wot A̱gwatyap wa si̱ yet a̱pyia̱ ka.

## Nfam a̱byintyok na
### Nfamtyok na
Á̱nietnta̱m Á̱lyiat A̱gwomna̱ti Mali Si̱tet Ka̱duna ba ku nwuak la̱mba *Nfamtyok Na̱ Nshyia̱* nang 16, *Nfamtyok Nang Á̱ Shim Ma̱ng Á̱na* a̱ni nang a̱fwuon a mbeang *Mkpa̱m A̱baka̱keang Nang Á̱ Shim Ma̱ng Á̱na* a̱ni nang 61.

### Nfamtyok A̱byintyok A̱tyap
Á̱si̱ nani nia yet nfamtyok na, kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 1995 ba̱ng si̱ nat 2017:

Da̱ a̱kwonu a̱kya, á̱si̱ nani nia si̱ yet Nfamtyok Nang A̱gwomna̱ti Ba Shim Ma̱ng Á̱na a̱ni mi̱ di̱ yong huni kyiak neet da̱ a̱lyia̱ 2017 ba̱ng si̱ nat, nang á̱ bu si̱ ntyap-a̱byin mbwak gwomna Si̱tet Ka̱duna wu di̱ yong huni, Nasir Elrufai a̱ni, a̱nyan wa á̱ ku nyia̱ a̱bwonu ''Premium Times, Nigeria'' nyia̱ komiti ji nang á̱ kpaat mat a̱lyiat nyia̱ tyok famtyok si̱tet ji ka̱n tyak a̱lyiat na ji̱ si̱ kin tak nyia̱ a̱tai hyaat la̱mba a̱bantyok nang á̱ ku nyia̱ gbangbang a̱ni neet di̱n jen a̱zaghyi a̱lyia̱ 2001 ji ku mban kpa̱p kurum hu a̱za̱nghwang Komití A̱gwomna̱ti Mali ji ku si̱ ba̱ khat mba kyiak. Mat a̱nia wa, á̱ si̱si̱ nghyuai nna á̱ sak ma̱ng si̱sak nang na̱ za̱ ma ndi a̱ni di̱n jen lyilyim a̱lyia̱ 2001 ji. Di ni̱nia na:

### A̱cyia̱
A̱cyia̱ A̱byintyok A̱tyap ka, kikya yet A̱tak Njei, a̱jawa Magwatyap ka nshyia̱.

Mi̱ mmam nanii, khwom nshyia̱ fwuo a̱gwomna̱ti Si̱tet Ka̱duna ba nang Nasir el-Rufai nkwak a̱son a̱ni ba̱ lyip yihwa mbyia̱ nang ma a̱gwam wu swan da̱ a̱vwuo ka nang ka̱ shyia̱ di̱ swat a̱ni di̱ fam a̱hwa di̱ nta a̱keang Zangon Kataf ka (Tyap: Nietcen-A̱fakan) nang A̱kpat-A̱fa̱taa-Á̱niet A̱tyin ba nhyat tyentyiang a̱ni, khwom hwa nang *Atyap Community Development Association - ACDA* wu (Sot Yaa̱son A̱tyap - SYA̱ ji) si̱ yong di̱ nyia̱ fi̱p mi̱ cet.

## Tyok
### A̱ka̱sa tyok
Tyok A̱tyap byia̱ a̱ka̱sa tyok a̱naai nang á̱ ka̱u ca̱caat ma̱ng kwaí nyaai A̱tyap ji. Di ni̱nia na:

### Á̱nietba̱ngtyok
Á̱ ngyei á̱niet ba̱ nyia̱ tyok ba di̱ Tyok A̱tyap hu *A̱gwatyap*.

### Bwoi a̱lyoot á̱nietba̱ngtyok A̱tyap hu

Swang a̱lyiat ji neet swáng a̱lyiat Tyap sweang jini ja: *a̱gwam* ma̱ng *A̱tyap* (A̱tyap bya ba) a̱wot ji̱ si̱ fa "a̱tyutyok A̱tyap ba".

### Lyulyoot á̱nietba̱ngtyok
Lyulyoot á̱nietba̱ngtyok hu kyiak neet a̱lyia̱ 1995 ba̱ng si̱ tat a̱fwun huhwa yet:

## Bu nwuan
* Khwi A̱bwoi
* Song A̱yet A̱tyap
* A̱tak Ka̱duna
* Jhyá̱ Zangon Kataf 1992

## A̱ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
Tyson Fury

Tyson Luke Fury (byin 12 August 1988) a̱yet a̱tyiu kwan a̱yaat bosin s̱i Britain a . A̱ ka̱ng gyet a̱gwak nman bosin ka̱ feang, a̱zaa ka̱ng ba̱ng WBC mbeang bung "The Ring magazine" neet gu ntsot Deontay Wilder ma̱ng 2020; bwak jhuung, a̱zaȧ ku ba̱ng unified WBA (Super), IBF, WBO, IBO, mbeang Ring titles na̱ng gu ntsot Wladimir Klitschko ma̱ng 2015. A̱ ntsot Wilder a̱ni, Fury wa ngyet a̱tat da̱ ba̱ng heavyweight, nkhyek Floyd Patterson ma̱ng Muhammad Ali, a̱ba̱ng a̱na "The Ring magazine" kafeang a̱ni, and is widely considered by media outlets to be the lineal heavyweight champion. As of November 2021, Fury is ranked as the world's best active heavyweight by ESPN,[7] the Transnational Boxing Rankings Board (TBRB),[8] and BoxRec,[9] as well as the third-best active boxer, pound for pound, by BoxRec,[10] fourth by ESPN,[11] and seventh by the TBRB[12] and the Boxing Writers Association of America.[13]

## Ya̱fang
Tswan

**Tswan** yet a̱kwon kya ka̱ kyiak jen ji̱ swak a̱lyia̱ a̱nyiung ka̱ ta̱bat mat sum. A̱ka̱kwon tswan shyia̱ di̱ sot a̱ka̱kwon ji nang á̱ lyen a̱ swak á̱ si̱ ti̱p a̱ swak a̱ni mami kwaí a̱ka̱kwon.

## Ya̱fang
Zoot

**Zoot** yet a̱fan kya(nyam a̱sa̱khwot) ka shyi a̱ni a̱wot nkukup ngu na shyia̱ ya̱yaat ma̱ng vam hu ba. A̱ byia̱ nam ba̱t, a̱wot vam hu si̱ li sha̱shet. Zoot byia̱ zum a̱nu na̱ng a̱kwui a̱ni, ba̱ laai ma̱ng sa̱kwot má̱ ghyui nya, á̱ghyiang á̱niet báng ba a̱mali.

## Ya̱fang
Urdun

A̱byin **Urdun** (La̱ra̱ba: الأردن, *Al-ʾUrdunn*; Shong: Jordan), á̱ lyen di̱ yorong ofisha hu nang **Tyok Hasimi Urdun** hu (La̱ra̱ba: المملكة الأردنية الهاشمية, *Al-Mamlakah al-’Urdunniyyah Al-Hāshimiyyah*; Shong: Hashemite Kingdom of Jordan), yet a̱byin kya di̱ fam a̱byin Jenshyung A̱siya. Ka̱ shyia̱ a̱yaaga̱sat nvak A̱siya, Afrika ma̱ng Yurop bya, di̱ fam a̱byin Levant hu, da̱ a̱beam Khwong A̱tyin A̱ghyui Urdun ka. A̱byin Urdun byia̱ a̱gi̱gak ma̱ng bibyin Sa̱udi Arabiya, Irak, Suriya, Isi̱rela ma̱ng Khwong Jenshyung a̱byin Pa̱la̱stin hu. Kyai A̱sa̱khwot Ku Sang Swuan hu shyia̱ da̱ a̱gi̱gak fam jenshyung bibya, a̱wot a̱byin ka si̱ byia̱ shi a̱swap lang khwong kyai a̱sa̱khwot kilomita 26 (met 26) da̱ A̱shong Kyai A̱sa̱khwot wu di̱ fam a̱tak-jenshyung nka a̱mgba̱m. A̱keang Amman kya yet a̱keangtung a̱byin ka ma̱ng a̱gba̱ndang a̱keang a̱ swak mi̱ shi a̱ni, a mbeang a̱ka̱wa̱tyia̱ nka ka di̱ nfam naat mbwuot kaswuo, kwai nfwuo ma̱nh taada.

## Ya̱fang
Urugwai

A̱byin **Urugwai** (Shong: Uruguay /ˈjʊərəɡwaɪ/; yei Si̱pen: /uɾuˈɣwaj/; Potugit: Uruguai), á̱ lyen ma̱ng a̱lyoot a̱gwomna̱ti ka nang **Ri̱pobi̱lik A̱tyin a̱si̱ Urugwai** wu a̱ni (Si̱pen: República Oriental del Uruguay), yet a̱byin kya mi̱ Amerika A̱tak. Ka̱ byia̱ a̱gi̱gak ma̱ng bibyin A̱jentina di̱ fam jenshyung hu ma̱ng a̱tak-jenshyung a mbeang Brazil di̱ fam a̱za hu ma̱ng a̱za-a̱tyin; a̱wot ka̱ si̱ byia̱ gak di̱ fam a̱tak hu ma̱ng Río de la Plata ma̱ng A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik wu di̱ fam a̱tak-a̱tyin hu. A̱byin Urugwai kup shi kyai a̱byin ku shyia̱ ca̱caat ma̱ng kilomita a̱ma̱ntanaai 176,000 (met a̱ma̱ntanaai 68,000) a̱wot á̱ si̱ tyan shi á̱niet nka hu á̱ sak di̱ miliyon 3.51, mami mba á̱niet miliyon 2 swan sot metropolitan a̱keangtung ma̱ng a̱gba̱ndang a̱keang a̱ swak ma̱ng shi nka wu, Montevideo.

## Ya̱fang
Urusha̱lima

A̱keang **Urusha̱lima** (A̱biru: יְרוּשָׁלַיִם‎, *Yerushaláyim*; La̱ra̱ba: القُدس‎, *Quds* ku *Bayt al-Maqdis*, á̱ ka ndyuut *Baitul Muqaddas*; Shong: Jerusalem /dʒəˈruːsələm/), yet a̱gba̱ndang a̱keang wa di̱ fam a̱byin Jenshyung A̱siya, tazwa pi̱lato jhyang di̱ Tsutsok Yahuda ji tsi̱tsak Meditaroniya hu ma̱ng Kyai A̱sa̱khwot ku Sang Swuan hu. Ka̱ yet a̱nyiung ma̱ng a̱ca̱cet a̱ka̱keang mi̱ swanta na na̱ swak di̱ yet a̱khwukhwop a̱ni, a̱wot á̱ si̱ kyiak nka a̱za̱za̱rak da̱ a̱vwuo a̱ca̱cet a̱yaadini Ibrahim a̱tat ba—Khwiyahuda, Khwikristi, ma̱ng Khwikpaa̱pyia̱. A̱mgba̱m á̱niet Isi̱rela ba ma̱ng á̱niet Pa̱la̱sti̱n ba ta̱meet ma̱ng a̱keang Urusha̱lima nang a̱keangtung mba ka, ma̱nang a̱byin Isi̱rela ba̱ng a̱tsatsak a̱ca̱cet a̱ka̱vwuonta̱m a̱gwomna̱ti nka na a̱ja a̱wot Si̱tet Pa̱la̱sti̱n si̱ ba̱ng nka nang cuk cet nka ji ma̱ a̱gba̱mgbam. A̱mgba̱m ma̱ng a̱nia, á̱ si̱ mbyia̱ nyiung mami ba̱ng bi̱ba̱ng nfeang hu nang a̱mgba̱m bibyin swanta hu shim ma̱ng nhu bah.

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
Uyo

**Uyo**, nggu wa yet a̱gba̱ndang a̱keangtung mi̱ Si̱tet Akwa Ibom, di̱ fam a̱tak a̱byin Naijeriya. Nwap Ibibio ji, jija yet nwap Uyo ji. A̱ yet a̱gbandang a̱keangtung a̱tuk Zwat A̱kubunyiung 23,1987, jen ji á̱ ku ti̱n Akwa Ibom  mi̱ Si̱tet Cross River a̱ni. Fang á̱niet 2006 mi̱ Naijeriya, á̱niet mi̱ Uyo mbyiak si̱ ku yet 427,873.

## Ya̱fang
Vincent van Gogh

**Vincent Willem van Gogh** (30 Zwat Tsat 1853 – 29 Zwat A̱natat 1890) ku yet a̱tyuswup ghwughwu Lilyim A̱guguut Fwuongfwuo a̱byin Holan wa, a̱nyan wa a̱ma̱lyim kwi nggu hu a̱ si̱ yet a̱tyonyiung mami á̱niet ba ba̱ swak ma̱ng shi a̱lyoot a̱ni ma̱ng cet fuut á̱niet a̱ swak di̱ nkhang nyian ghwughwu di̱ Fam Jenshyung swanta hu. Mi̱ ndyia̱ swak, a̱ ku nnyia̱ kpa̱mkpaan ma̱ng nta̱m nghwughwu 2,100, bi̱ri̱ng ma̱ng nswup a̱myia̱ na̱ tat kpa̱mkpaan ma̱ng 860 a̱ni, ma̱ a̱di̱di̱t ku neet ndyia̱ ngaan a̱feang swuan nggu ni̱nia. A̱mami, a̱ si̱ byia̱ nta̱m myiai á̱kpai, nghwughwu nkyang nswuan na̱ yong da̱ a̱vwuo a̱nyiung a̱ni, nghwughwu na̱ yong ka̱tsak a̱ni ma̱ng nghwughwu-a̱pyia̱, a̱mgba̱m byia̱ za̱kwa á̱tutuk a̱sa̱khwot ma̱ng ta̱m bi̱rosh, byia̱ lili tyei a̱ga̱de, cet fuut ma̱ng tak a̱di̱dam na̱ ku mbeang di̱ kpaat kuntyin nyian ghwughwu mam a̱fwun hu a̱ni. Ma̱nang gu ku mi̱ ngyet a̱tyuyaa̱ywan di̱ fam kaswuo a̱ni bah, a̱ si̱ ka nkwan ma̱ng byian fwuo ku hyaat a̱ni ma̱ng a̱dodo kunak, a̱wot nang jen ji ki nnaat a̱ni, a̱ si̱ ka nhyat a̱pyia̱ nggu nang gu ku nshyia̱ ndyia̱ nswak ntat ma̱ng a̱natat a̱ni.
Viyetnam

**A̱bwom a̱byin**: Tiến Quân Ca"Shai A̱khwot A̱kwop A̱byin" 

A̱byin **Viyetnam** (Viyet: Việt Nam /vîət nāːm/, Shong: Vietnam), á̱ lyen ma̱ng a̱lyoot a̱gwomna̱ti ka nang **Ri̱pobi̱lik Soshyalis Viyetnam** wu (Viyet: Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Shong: Socialist Republic of Vietnam) a̱ni, yet a̱byin kya di̱ fam a̱byin A̱tak-A̱tyin A̱siya. Ka̱ shyia̱ da̱ a̱ta̱m fam a̱tyin A̱fi̱fap-a̱byin Ndocaina kikya, a̱wot á̱ si̱ ka̱u nkaa da̱ a̱yaaprovin 58 ma̱ng municipalities fwuon. A̱mgba̱m a̱byin ka byia̱ shi kyai a̱byin kilomita a̱ma̱ntanaai 331,699, ma̱ng shi á̱niet ku swak miliyon 96 a̱ni, ka̱ si̱ yet a̱byin swak ma̱ng a̱fwuon ka̱ lan byia̱ á̱niet mami swanta hu. A̱byin Viyetnam byia̱ a̱gi̱gak a̱byin ma̱ng bibyin Caina di̱ fam a̱za hu, Lawot ma̱ng Kambodya di̱ fam jenshyung hu; ma̱nang ka̱ si̱ go a̱gi̱gak a̱sa̱khwot nka ba ma̱ng bibyin Tailan di̱n vak A̱ngam A̱sa̱khwot Tailan wu, ma̱ng Filipin, Ndonisiya a mbeang Malesiya di̱n vak Kyai A̱sa̱khwot Caina A̱tak hu. A̱keangtung nka ka, kikya yet Hanoi, ma̱nang a̱keang Ho Chi Minh City (Saigon) kya si̱ yet a̱gba̱ndang a̱keang nka wu gu swak ma̱ng shi a̱ni.

## Ya̱fang
Vap

**Vap** hu (á̱kpa: **nvap** *na*) yet kyang nok a̱li hwa ku neet mbyin ma̱ng nkyang njhyang na̱ maai bwui a̱ni. Á̱ ngyei ntangka̱i a̱ka̱sa na nang á̱ nok ma̱ng vap **a̱ka̱sa vap**, a̱wot a̱ka̱sa vap na ni̱ kyiak nghwughwu vwuon kyiak neet fam swanta nyiung naat mi̱ fam ghyang. Vap yet nyiung mami nkyang nok na̱ wa ka̱n shyia̱ neet gbangbang a̱ni, a̱wot a̱mgba̱m á̱niet mi̱ swanta hu nyian ta̱m ma̱ng a̱nhu.

## Ya̱fang
Vladimir Putin

**Vladimir Vladimirovic Putin** (a̱lyem Roshiya: Владимир Владимирович Путин /vlɐˈdʲimʲɪr vlɐˈdʲimʲɪrəvʲɪtɕ ˈputʲɪn/; byin a̱tuk mam 7 Zwat Swak 1952) yet a̱tyukwai nfwuo á̱niet a̱byin Roshiya wa ma̱ng a̱tyunta̱m ofit a̱yaabang a̰byin gbangbang a̱ nyia̱ khwo mi̱ di̱ yong huni nang a̱kwak a̱son a̱byin Roshiya neet ma̱ a̱lyia̱ 2012, a̱wot a̰ ku ba̱ng cuk ji di̱n jen ji̱ ku swak a̱ni kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 1999 ba̱ng si̱ nat ma̱ a̱lyia̱ 2008. A̱ ku bu yet Minista A̱son Roshiya kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 1999 nat a̱lyia̱ 2000 a̱wot a̱ si̱ ka mbwuok a̱ bai ma̱ a̱lyia̱ 2008 a̱ si̱ ba̱ ba̱ng cuk ji tat ma̱ a̱lyia̱ 2012. Ma̱ a̱lyia̱ 2021, Putin wa yet a̱kwak a̱son a̱byin Yurop a̱feang a̱ ku swan cuk ji a̱ si̱ labeang ba̱t, a̱ khwi lilyim Alexander Lukashenko a̱si̱ a̱byin Belarut.

## Ya̱fang
Volodymyr Zelenskyy

**Volodymyr Oleksandrovych Zelenskyy** (Yuki̱ren: Володимир Олександрович Зеленський; byin 25 Zwat Jhyiung 1978), á̱ ni̱ bwuak lyuut hu nang Zelensky, yet a̱tyukwai-nfwuo-á̱niet a̱byin Yuki̱ren wa, ma̱ng a̱tyumaat ma̱ng a̱tyutyei-á̱niet-mai di̱n jen ji̱ swak a̱ni, a̱nyan wa si̱ ngyet presiden a̱taa Yuki̱ren wu a̱ shyia̱ di̱ ba̱ng cuk ji mi̱ di̱ yong huni.

## Ya̱fang
Vwuo

**Vwuo** yet tangka̱i naat á̱ mbwuot hwa nang á̱ nyia̱ á̱ ka gwai fwuo hu, a̱wot di̱n jen jhyang ku yet kyang tyiet hwa. Vwuo vwuon ma̱ng ta̱m, ku lan yet kyang a̱za̱za̱rak a̱di̱dam fwuo hwa a̱ni

## Ya̱fang
WhatsApp

**WhatsApp** yet vak fwuoi ma̱ng saai ta̱m ja ma̱ a̱cyetaneang ka. WhatsApp beang di̱ fwuoi nta̱m zunzwuo, ghwughwu, ghwughwu a̱guguut, mbeang a̱nwuat.

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
* Wat sot-nta̱m WhatsApp
Watyap

**Watyap** (Kpat: Kaura) yet a̱keang kya ma̱ng Sot A̱gwomna̱ti Mali di̱ fam a̱tak Si̱tet Ka̱duna, Naijeriya.  Á̱ bu ngyei tyantung nji Watyap ja meang, a̱keang ka shyia̱ ma̱ A̱byintyok A̱sholyia̱ kya. A̱ka̱keang á̱ghyang nia yet: Tsok ma̱ng Gwoot. Sot ji byia̱ shi kyai a̱byin kilomita a̱ma̱ntanaai 461 hwa ma̱ng shi á̱niet 174,626 mi̱ sa̱nsut 2006 ji. La̱mba-ta̱m ta̱m a̱vwuo ka hwa yet 801.

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
Wizkid

**Ayodeji Ibrahim Balogun** (á̱ byin nɡgu a̱tuk mam 16 Zwat A̱natat 1990), á̱ lyen nggu a̱tsak lyen ma̱ng **Wizkid** (jen jhyang á̱ ngyei **Wizzy**, **Biɡ Wiz** ku **Starboy**), a̱ yet a̱fai Naijeriya wa a̱ tsot bubwom sa ndyuut a̠ni. A̱ nshyia̱ ma̱ng a̱ca̱cet á̱niet tsot bubwom ma̱ng a̱byin Afrika sa bu ngyet a̱tyu a̱ ɡwaat nswak a̠ni (nggu wa ma̱nɡ Afrika a̱ ɡwaat a̱ nswak a̠ni ka̱p ma̱ng ta̱cya̱ da̱ bubwom). Ma̱ng jen ji zi̱ nshyia̱ a̱ni, a̱ yet a̱nyiung ma̱ á̱niet ba ba̱ shai si̱sak bubwom nzi̱t hu nswan a̱ni.

## Ya̱fanɡ
Wuhan

A̱keang **Wuhan** (a̱di̱dat lyuut Caina: 武汉; lyuut taada Caina: 武漢; pinyin: Wǔhàn; /ù.xân/) kya yet a̱keangtung Provin Hubei ma̱ a̱byin Ri̱pobi̱lik Á̱niet Caina ka. Kikya yet a̱gba̱ndang a̱keang a̱ swak ma̱ng shi kyai a̱byin mi̱ Hubei ma̱ng a̱si̱ gu swak ma̱ng shi á̱niet di̱ fam a̱byin A̱ka̱wa̱tyia̱ Caina hu, ma̱ng á̱niet ba̱ swak miliyon 11, ka̱ si̱ yet a̱gba̱ndang a̱keang a̱byin Caina a̱ yet a̱kubunyiung ma̱ng shi á̱niet a̱ si̱ ka ngyet a̱nyiung mami A̱ca̰cet A̱ka̱keang A̱ka̱wa̱tyia̱ a̱kubunyiung A̱byin Caina.

## Ya̱fang
Wukari

**Wukari** yet Sot A̱gwomna̱ti Mali ja mi̱ Si̱tet Ta̱raba, Naijeriya. Tyantung nji ja yet a̱keang Wukari ka̱ shyia̱ a̱ta̱lyen A4 ka. A̱ghyui Dongga ka kpa̱ra̱p nkai sot jini a̱wot A̱ghyui Benuwe ka si̱ bwuo gak Si̱tet Ta̱raba ma̱ng Si̱tet Na̱sa̱rawa di̱ fam a̱za-jenshyung hu. Shi kyai a̱byin a̱vwuo ka si̱ bai km&nbsp;4,308 a̱wot shi á̱niet hu si̱ bai 241,546 mi̱ fang a̱byin a̱lyia̱ 2006 hu. Zwunzwuo-a̱muup a̱vwuo a̱kya, jija si̱ yet 670.

## A̱keang Wukari
A̱keang kikya yet a̱tyin A̱byintyok mundundung Wukari ka, si̱tet taada Naijeriya jhyang. Ka̱ si̱ yet mali A̱ji̱kun ba kya. Lilyem nang á̱ lyiat ma̱ tai a̱ni huhwa yet Ji̱kun (Wapan, Jibu, Nyifon, Icen, ba̱ng si̱ nat) ma̱ng Zi̱ya.

## Lili wun
Jen a̱won ji ni̱ byia̱ lywei mi̱ wun a̱wot a̱ni̱nian ni̱ ya nshyia̱ ma̱ a̱da̱dei mi̱ kyai tswazwa hu, a̱wot si̱ a̱hwa si̱ tyei a̱vwuo ka ka̱ laai swan shut a̱mgba̱m a̱lyia̱ ka, ma̱nang jen a̱kwoi ji ni̱ nhyat ma̱ng a̱vwuofi̱ri̱m ma̱ng kyai tswazwa ku swan duduu a̱ni, a̱wot ku na khat fi̱ri̱m hu ku cyok a̱ lat 55°F ku ku byiek 98°F. Jen a̱won ji ni̱ ntsa ma̱ a̱tuk mam 5 Zwat Sweang a̱wot ji̱ ba̱ng si̱ tat mam 14 mi̱ Zwat Nyaai, a̱mgba̱m ji̱ labeang bai zwát 2.3 ma̱ng fi̱ri̱m kuzangmam ku na ntat ca̱caat ma̱ng si̱ ku na lan 91°F. Zwat Tsat ja yet a̱tsak jen a̱vwuofi̱ri̱m Wukari ji ma̱ a̱lyia̱ ka, ma̱ng fi̱ri̱m ku na shi ku bai ca̱caat ma̱ng 93°F a̱wot ku cyok tat 73°F. A̱cak ca̱cyat zwát 3.8 ka ni̱ ntsa neet ma̱ a̱tuk mam 24 Zwat A̱taa a̱wot ka̱ ba̱ng si̱ tat mam 16 Zwat Swak, a̱wot ka̱doot ka̱ byia̱ fi̱ri̱m a̱vwuo kuzang a̱tuk ku na shi ku bai kyang ku na lat 84°F a̱ni. Zwat Swak ma̱ng Sweang ja si̱ yet zwat ji ji̱ lan swan ca̱cyat hu ma̱ a̱lyia̱ ka mami Wukari, ma̱ng fi̱ri̱m ku na bai ca̱caat ma̱ng 86°F a̱wot ku cyok tat kpa̱mkpaan ma̱ng 63°F.

### A̱ni̱nian
A̱mgba̱m a̱lyia̱ ka, shi a̱ni̱nian Wukari hu ma̱ ca̱caat na nvwuon ca̱caat ma̱ng a̱cak ka. Kpa̱mkpaan ma̱ng a̱tuk mam 12 Zwat Swak ma̱ng Jhyiung ba̱ng si̱ nat mam 2 Zwat Tsat, ku zwát 3.7, jen a̱ja ja jen a̱wowot kyai tswazwa Wukari ji ni̱ ntsa. Ma̱ng a̱wowot kyai tswazwa ku na ntat kpa̱mkpaan ma̱ng %48 a̱ni, ku ma̱ng a̱da̱dei lyinza ma̱ ca̱caat, Zwat Swak ma̱ng Sweang ja yet zwat ji ji̱ lan byia̱ a̱wowot kyai tswazwa a̱ swak ma̱ a̱lyia̱ ka mami Wukari. Kap a̱lyia̱ ka ku byia̱ lyinza a̱ lan a̱ni ni̱ ntsa kyiak neet ma̱ a̱tuk mam 2 Zwat Tsat ba̱ng si̱ nat a̱tuk mam 12 Zwat Swak ma̱ng Jhyiung (kpa̱mkpaan ma̱ng zwát 8.3). Mi̱ Wukari, Zwat Tswuon ja byia̱ shi lyinza ku lan a̱ swak a̱ni ma̱ng shi a̱ni̱nian ku na nyia̱ kpa̱mkpaan ma̱ng kup %83 kyai tswazwa hu.

## Tat-a̱pyia̱
### A̱ca̱cet a̱ka̱vwuofang
A̱keang ka byia̱ a̱ca̱cet a̱ka̱vwuofang nang:
* Yunuvasi̱ti Kwa̱ra̱ra̱fa
* Yunuvasi̱ti Mundundung Wukari

## Ya̱fang
Wukipedia

**Wukipedia** yet a̱gban lyen a̱zalang wa nang nkyang na na̱ shyia̱ mami nhu a̱ni yet á̱sa̱t nkyang nia, a̱wot á̱ si̱ bwuak ndyo tyia̱ lilyem ma̱ a̱di̱di̱t nang sot á̱nietnta̱m nang á̱ nwai teang a̱ni jija ndyuut ji̱ bu nggo nhu meang, di̱n vak tung mbwak ndung ma̱ng fwuo nyiung, mbeang di̱ nyian ta̱m ma̱ng vak jhyuk ku byia̱ kuntyin mi̱ wiki a̱ni. Á̱ maai ngyei á̱niet ba̱ nwuak mi̱ nwuak ba nang á̱ ka ngyei á̱nietjhyuk a̱ni, **A̱wukipedia** ba (a̱tyonyiung: **A̱tyuwukipedia** *wu*). Nggu wa yet ta̱m ta̱fang nang á̱ fang á̱ swak a̱ni a̱ swak kuzang ma̱ng shi mi̱ nkhang á̱nietbishyi, a̱wot ku si̱ yet mi̱ di̱ kuzang jen, a̱nyiung mami a̱ka̱ma̱ntei 15 nang á̱niet cat á̱ swak a̱ni nang á̱ ku nwuak shi mbwak Alexa a̱ni; (ma̱ a̱lyia̱ 2021) á̱ si̱ nwuak Wikipidya shi a̱ma̱ntei 13 nang á̱niet cat á̱ swak a̱ni. Sotbeang Wukimedia ji ji̱ yet sotnta̱m nwai-cat-kpangti̱n Amerika jhyang, jija byia̱ nhu, a̱wot di̱n vak za̱nang hwa nang ku shyiat kurum nhu hu.

## Ya̱fang
Yet A̱tyobyin

**Yet A̱tyobyin** fa swat ma̱ng shyia̱ dundung a̱tyubishyi ma̱ng a̱byin gu nshyia̱ ani. Ku yet ta hwa a̱tyo a̱wa a̱ shim a̱byin ka a̱wot a̱byin ka ka̱ cok nggu meang.

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
* BBC PSHE & Citizenship
*  The Life in the UK Citizenship Test Report by Thom Brooks
* Citizenship Laws of the World
Yola

A̱keang **Yola** (Fa̱taa: Ƴoola), fa  'A̱gba̱ndang A̱byin' ku 'kyai a̱byin', ka̱ yet a̱gba̱ndang a̱keang, a̱keangtung a̱gba̱ndang a̱keang meang tyok ma̱ka̱wa̱tyia̱ Si̱tet A̱da̱mawa, Naijeriya. A
Ka̱ shyia̱ a̱gbang a̱tak A̱ghyui Benuwe, ka̱ si̱ byia̱ shi á̱niet 336,648 (2010). Á̱ ka̱u Yola di̱ nkap nfeang nia.

## Ya̱fang
Yuganda

**A̱bwom a̱byin**: "Nwan Yuganda, A̱byin Shisham" (*Oh Uganda, Land of Beauty*) 

A̱byin **Yuganda** (Lilyem Yuganda: Yuganda), á̱ lyen ma̱ng a̱lyoot a̱gwomna̱ti ka nang **Ri̱pobi̱lik Yuganda** (Swahili: Jamhuri ya Uganda) a̱ni, yet a̱byin kya nang bibyin ghyang keang di̱ tityak a̱ni mi̱ fam a̱byin A̱tyin Afrika. Ka̱ byia̱ a̱gi̱gak di̱ fam a̱tyin hu ma̱ng a̱byin Kenya, di̱ fam a̱za hu ma̱ng Sudan A̱tak, di̱ fam jenshyung hu ma̱ng Ri̱pobi̱lik Di̱mokrasi Konggo, di̱ fam a̱tak-jenshyung ma̱ng Ruwanda, a̱wot di̱ fam a̱tak hu ma̱ng Ta̱nzaniya. Fam a̱tak a̱byin ka si̱ byia̱ a̱gba̱ndang kap A̱gba̱ndang Jok Viktoriya wu, nang ka̱ ka̱u ma̱ng bibyin Kenya ma̱ng Ta̱nzaniya a̱ni. Yuganda shyia̱ di̱ fam a̱byin A̱ca̱cet Njok Afrika hu hwa. A̱byin Yuganda ka ka mmyiai di̱ Kham A̱ghyui Nayit ji ja a̱wot ka̱ si̱ byia̱ za̱kwa wun ji̱ vwuon neet a̱vwuo naat a̱vwuo a̱wot da̱ a̱ka̱nyiung, ji̱ yet tangka̱i za̱kwa wun a̱kwa̱toriya ghyang hwa. Ka̱ byia̱ shi á̱niet ku swak miliyon 42, nang miliyon 8.5 swan a̱keangtung ka ma̱ng a̱gba̱ndang a̱keang a̱ swak ma̱ng shi kyai a̱ni nang á̱ ngyei Ka̱mpala a̱ni.

## Ya̱fang
Yuki̱ren

**A̱bwom a̱byin**: ""*Derzhavnyi Himn Ukrainy*"A̱bwom a̱byin Yuki̱ren"

A̱byin **Yuki̱ren** (Yuki̱ren: *Українa* "Ukraïna") yet a̱byin kya di̱ fam-a̱byin A̱tyin Yurop. Kikya yet a̱byin a̱feang ka̱ swak ma̱ng shi kyai a̱byin mi̱ Yurop lilyim Roshiya, ma̱ng a̱nyan wa ka̱ byia̱ a̱gi̱gak di̱ nfam a̱tyin ma̱ng a̱za-a̱tyin na. Yuki̱ren ka mbyia̱ a̱gi̱gak ma̱ng bibyin Byelarut di̱ fam a̱za; Polan, Sulovakya, ma̱ng Hongga̱ri di̱ fam jenshyung hu; Romaniya mbeang Moli̱dovadi̱ fam a̱tak; a̱wot ku si̱ byia̱  lang khwong a̱sa̱khwot ma̱ng Kyai A̱sa̱khwot Azov hu ma̱ng A̱dyundyung Kyai A̱sa̱khwot wu. A̱byin Yuki̱ren ngaat ka̱ si̱ kup shi kyai a̱byin kilomita a̱ma̱ntanaai 603,628 (met a̱ma̱nta 233,062), a̱wot ka̱ si̱ a̱byin a̱ni̱nai ka̱ swak ma̱ng shi á̱niet a̱ni mami Yurop lilyim Si̱pen. A̱keangtung a̱byin ka ma̱ng a̱gba̱ndang a̱keang a̱ swak ma̱ng shi a̱ni, nggu wa yet Kyip.

## Ya̱fang
Yunuvasi̱ti Ahmadu Bello

**Yunuvasi̱ti A̱ma̱du Bello** (**ABU** /Ee bi yu/) **Zariya** yet a̱gba̱ndang a̱vwuotyiet a̱si̱ a̱gwomna̱ti a̱byin Naijeriya wa a̱ shyia̱ Zariya a̱ni. Á̱ khwuk *ABU* a̱tuk mam 4 Zwat Swak 1962, a̱ si̱ ngyei  "University of Northern Nigeria". 
Á̱nietmyiam ba á̱ tyiet mba di̱n vak á̱ngi̱ri̱m fang.
Za

**Za** yet a̱jojot a̱sa̱khwot wa a̱ tai tang ti̱tang a̱sa̱khwot ku neet lywei ku shyia̱ mi̱ wun a̱ni, a̱wot ku si̱ tung cet ku si̱ maai va di̱n vak cet a̱gba̱ndang kwak a̱byin hu a̱ni.

## Ya̱fang
Á̱nietcen A̱fakan

**Á̱nietcen A̱fakan** (ku **Zango A̱tyap**, Kpat: **Zangon Katab**, **Zangon Kataf**) yet Sot A̱gwomna̱ti Mali ja ma̱ a̱tak Si̱tet Ka̱duna ka, Naijeriya. A̱cyia̱ ka, kikya shyia̱ ma̱ a̱keang Zonkwa. Ka̱ bu yet a̱lyoot a̱keang a̱ghyang kya ma̱ A̱byintyok A̱tyap ka. A̱ka̱keang á̱ghyang na̱ shyia̱ mi̱ SA̱M jini, jija yet: Ba̱ta̱don, A̱gut Ntswuo, Ka̱ma̱ntan ma̱ng Ka̱murum. Ka̱ byia̱ shi kyai a̱byin 2,579 km² a̱wot shi á̱niet hu si̱ yet 318,991 ca̱caat ma̱ng fang á̱niet a̱byin a̱lyia̱ 2006 hu. Zwunzwuo-ta̱m tá̱m fam a̱byin ji, jija yet 802.

## A̱ca̱cet á̱niet
* Ba̱la A̱ci, a̱tyulyen nkhang gbangbang, a̱tyulyuut
* Ka̱tung A̱duwak, a̱tyunyianfim
* Rachel Ba̱kam, a̱tyugwainfwuo-á̱niet, a̱ghyi TV
* Ishaya Bakut, a̱khwot a̱kwop
* Isaiah Balat, a̱tyubwuang, a̱tyukwainfwuo-á̱niet
* DJ Bally, DJ, a̱tyukpa a̱bwom-tsot, a̱tyulyiat tazwa a̱lyiat, a mbeang a̱ghyi TV
* Nuhu Ba̱ture, a̱tyuba̱ngtyok
* Musa Bityong, khwo a̱khwot a̱kwop
* Harrison Bunggwon, a̱bwok-ntswam, a̱tyutyok
* Ba̱la A̱de Da̱ukee, a̱tyukwainfwuo-á̱niet, a̱tyuba̱ngtyok
* Marok Ga̱ndu, a̱gba̱ndang a̱tyunkhang gbangbang
* Sondee Marshall Ka̱tung, la̱uya, a̱tyukwainfwuo-á̱niet
* Ture Ka̱za-Ture, a̱tyulyen nkhang gbangbang, a̱tyufuut-á̱niet, a̱tyucat muna̱pyia̱ Afrika
* Francis Koza, a̱tyufak-a̱lyiat, a̱tyukwai-nfwuo-á̱niet
* Matyu Hasa̱n Kuka, a̱khwo A̱gwaza
* Yoona Sidi Kuka, a̱tyuba̱ngtyok
* Zama̱ni Lyekhwot, a̱khwot a̱kwop
* Blessing Li̱man, a̱khwot a̱kwop
* Kyuka Lilymjok, la̱uya, a̱tyulyuut, a̱tyucok nkhang a̱keang
* Yoona Madaki, a̱khwot a̱kwop
* Ishaya Shekari, a̱khwot a̱kwop
* Dominic Yahaya, a̱tyuba̱ngtyok
* Andrew Yakubu, a̱bwok ntswam
* Paul Samuel Zama̱ni, a̱khwo A̱gwaza

## Bu nwuan
* Lyulyoot a̱baka̱keang mami Si̱tet Ka̱duna
* Jhyá̱ 1992 Zangon Kataf

## Ya̱fang


## A̱ka̱fwuop nta
Zariya

A̱keang **Zariya** yet a̱gba̱ndang a̱keang wa a̱ byia̱ shi ba̱t mami Si̱tet Ka̱duna di̱ fam a̱za Naijeriya hu, a̱ bu yet Sot A̱gwomna̱ti Mali meang. Á̱ ku ngyei nka Za̱uza̱u gbangbang, ka̱ si̱ yet a̱nyiung ma̱ a̱tsak a̱ca̱cet a̱ka̱keang A̱kpat na na̱ shyia̱ a̱natat a̱ni. A̱fwun ka, kikya yet mali yunivasti Naijeriya ku yet a̱gba̱ndang ku swak a̱ni, Yunivasti Ahmadu Bello, ma̱ng mali a̱ca̱cet á̱ghyang á̱niet Naijeriya ba̱ byia̱ a̱lyoot a̱ni.

Kyiak neet sa̱nsut 2006 ji, á̱ ku tyan nang a̱keang Zariya byia̱ á̱niet 408,198. Kikya ma ngyet mali Tyokkpaa̱pyia̱ Za̱uza̱u hu.

## Ya̱fang
Zama̱ni Lyekhwot

**Zama̱ni Lyekhwot** (byin 19 Zwat A̱natat 1944) yet a̱khwukhwop mejo-jenera wa mi̱ sot A̱khwot Á̱kwop A̱byin Naijeriya a̱ ku nyia̱ ta̱m gbangbang nang gwomna a̱khwot a̱kwop Si̱tet Rivat a̱ni kyiak neet mi̱ Zwat A̱natat 1975 ba̱ng si̱ tat Zwat A̱natat 1978 di̱n jen ntyok A̱yaajenera Murtala Muhammed ma̱ng Olusegun Obasanjo. Lyekhwot yet a̱tyotyap wa.

## Ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
Yurop

A̱byin **Yurop** yet vam-a̱byin hwa ku shyia̱ di̱ swat A̱kum-a̱la̱u A̱za ka di̱ tityak ma̱ng A̱kum-a̱la̱u A̱tyin ka ma̱ a̱dodo. Ka̱ byia̱ ndi̱m-a̰byin na̱ shyia̱ fam jenshyung vam-a̱byin kyai a̱byin Yura̱siya hu swak a̰ni, a̱wot ka̱ si̱ byia̱ a̱gi̱gak ma̱ng A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Atik wu di̱ fam a̱za hu, A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik wu di̱ fam jenshyung hu, Kyai A̱sa̱khwot Meditaroniya hu di̱ fam a̱tak hu, ma̱ng a̱byin A̱siya di̱ fam a̱tyin hu. Á̱ ni̱ nghai Yurop zan ma̱ng A̱siya ma̱ng Tsutsok Urat ji, A̱ghyui Urat ka, Kyai A̱sa̱khwot Ka̱pya hu, A̱gba̱ndang Ka̱ukasut wu, A̱dyundyung Kyai A̱sa̱khwot wu, ma̱ng nvak a̱sa̱khwot Á̱na̱nwuai A̱sa̱khwot Turukya ninia. Shimba ma̱ a̱di̱di̱t a̱gi̱gak bani yet á̱si̱ a̱byin bya, Yurop si̱ byia̱ a̱tyentyang yong vam-a̱byin mat a̱gba̱ndang shi kyai nka wu nang á̱ghyi maai ndi a̱ni ma̱ng shi a̱kpa̱p nkhang nka na ma̱ng taada.