open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bukha̱ret

**Bukha̱ret** (/buxǝret/;  ), wa yet a̱keangtung a̱wot ka̱ si̱ swak ma̱ng shi mi̱n Romaniya a̱ni. A̱keang Bukha̱ret kwak a̱son mi̱ taada, naat mbwuot a̱ka̱kurum, gwainfwuo-á̱niet, ma̱ng nyinyiit shei nkhang ma̱ a̱byin Romaniya ka, a̱wot a̱keang a̱kya si̱ byia̱ cet za̱m ka̱ si̱ fuut Yurop A̱tyin ma̱ng A̱tak-a̱tyin meang. Ka̱ a̱lyia̱t á̱lyiat kwainfwuoá̱niet mi̱ fam Yurop A̱ka̱wa̱tyia̱ ma̱ng A̱tyin nia, Bukha̱ret shyia̱ a̱zanson. Kidee ma̱ a̱lyia̱ 2008, á̱ ku byia̱ a̱gba̱ndang swat kwainfwuoá̱niet mi̱ Bukha̱ret, ma̱ng á̱ghyang. A̱keang a̱kya yet a̱gba̱ndang mi̱ tyiet ma̱ng myiam, a̱ka̱cyiet hyap a̱ghyi, zop zuzop, lyennkyangta̱m, nta̱m vwan ma̱ng á̱nietnzwan, nyian nghwughwu, a̱ka̱sham nkyangkhwi mi̱ vam, nvwuo, ma̱ng kwainfwuoá̱niet ma̱ng nkyang nang a̱ si̱ a̱nia a̱ni. A̱mgba̱m a̱byin Romaniya ka, á̱ mbyia̱ a̱keang ka̱ swak Bukha̱ret ma̱ng tung zwa ma̱ng a̱ka̱nkurum a̱ni bah. Ka̱ á̱ lyiat a̱lyiat fwu-nkyang, nkyang lyennkyangta̱m shei nkhang, ma̱ng lyen jhyi da̱ a̱ka̱vwuo nta̱m, á̱ mbyia̱ a̱keang ka̱ tat Bukha̱ret a̱ni bah. Á̱ bu si̱ nsom a̱ka̱kurum mami a̱ka̱nok a̱keang ka za̱m, ma̱ng nvak nfai, a̱ka̱byia̱k, ma̱ng a̱si̱tem shyei á̱niet ma̱ng nkyang nang á̱ nok á̱ tung á̱niet ba ndung á̱ bu beang shyei nkyang nat a̱ji ma̱ng a̱ja̱u. Ka̱ shyia̱ di̱ fam a̱tak-a̱tyin Romaniya hwa, di̱ khwong a̱ghyui Dambovitsa hu, kpa̱mkpaan ma̱ng  fam a̱za A̱ghyui Da̱nube ma̱ng gak a̱byin Buli̱gariya. Ka̱ si̱ ka yet a̱keang a̱nyiung mami a̱ka̱keang Muna̱pyia̱ Bibyin Yurop (EU) na na̱ byia̱ á̱niet a̱ swak a̱ni na̱ mi̱n gyet a̱ka̱keang nia ma̱nyin, a̱wot kikya si̱ ngyet a̱keangtung di̱ fam A̱tak-a̱tyin Yurop ka̱ swak ma̱ng shi á̱niet a̱ni. Kikya ku yet a̱keangtung Valahya kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 1659 ba̱ng si̱ tat 1859 ma̱ng a̱keangtung  Muna̱pyia̱ Bibyintyok-á̱fai-á̱gwam Ma̱li̱doviya ma̱ng Valahya (Muna̱pyia̱ Bibyintyok-á̱fai-á̱gwam Romaniya, nang á̱ sii du ngyei A̱byintyok Romaniya a̱ni) kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 1859 ba̱ng si̱ tat a̱lyia̱ 1881.

## A̱ka̱keang a̱hyaai – a̱ca̱cet a̱ka̱keang na̱ li nang á̱na̱nyiuk á̱ghyang a̱ni

Bukha̱ret yet a̱hyaai kya ma̱ng:

* A̱mman, Urudun
* A̱nka̱ra, Turukya
* Ati̱lanta, Muná̱pyia̱ Sí̱tet
* Atina, Helat
* Beijhyin, Caina
* Khișinău, Ma̱li̱dova
* Da̱masi̱kut, Suriya
* Kyip, Yuki̱ren
* Legwot, Naijeriya
* Ma̱si̱kwo, Roshya
* Nikosiya, Kuburut
* A̱pitoli, Afi̱rika A̱tak
* Rejina, Ka̱na̱da
* Sofiya, Buli̱gariya
* Ti̱bi̱lisi, Sa̱khatvelo

Bukha̱ret si̱ ma mbyia̱ muna̱pyia̱ ma̱ng:
* Yerevan, A̱ri̱meniya (2013)

## A̱ya̱fang

## Fang a̱zanson
* Modern history of Bucharest, City Hall of Bucharest
* Șerban Cantacuzino, *Două Orașe Distincte*. Revista Secolul XX 4/6 (1997): 11–40
* Ernie Schoffham, Luminița MacHedon, Șerban Cantacuzino, *Romanian Modernism: The Architecture of Bucharest, 1920–1940*
* Romania: Arts & Architecture, Romanian Tourist Office
* Tatiana Murzin, Romanian Education , 2005
* Romanian Education Portal, Site for the Ministry of Education containing lists of all educational establishments.
* Bucharest, the small Paris of the East, on the Museums from Romania web site.
* Bucica, Cristina. &nbsp;, 2000.

## A̱ka̱fwuop nta

*
Garifuna (a̱lyem)

**Garifuna** (ku **Karip**) yet a̱da̱dei a̱lyem wa nang A̱garifuna ba lyiat a̱ni ma̱ a̱baka̱keang ma̱ a̱di̱di̱t di̱ fam jenshyung khwong kyai a̱sa̱khwot A̱ka̱wa̱tyia̱ A̱merika.

## Ya̱fang
Ma̱li̱dova

**Ma̱li̱dova** (, ), nang á̱ lyen ma̱ng a̱lyoot a̱gwomna̱ti nka nang **Ri̱pobi̱lik Ma̱li̱dova** wu () a̱ni, yet a̱byin kya nang bibyin ghyáng keang nka di̱ tityak a̱ni di̱ fam A̱tyin Yurop, da̱ a̱ta̱m a̱za-a̱tyin A̱yaaba̱li̱kan ba. A̱byin ka ngaat ka̱ si̱ byia̱ a̱kuu shi kyai a̱byin km2&nbsp;33,483 (met a̱ma̱ntaa̱naai 13,067) a̱wot ka̱ si̱ byia̱ shi á̱niet ku na nshyia̱ kpa̱mkpaan ma̱ng miliyon 2.5 mi̱ di̱ Zwat Jhyiung 2023. Ma̱li̱dova byia̱ a̱gi̱gak ma̱ng bibyin Romaniya di̱ fam jenshyung ma̱ng Yuki̱ren di̱ nfam a̱za, a̱tyin, ma̱ng a̱tak. Si̱tet tyei zat ji nang á̱ nwai kyiak a̱byin ka̱ yong ma̱sa̱t a̱wot ka̱ cat yet a̱byin a̱pyia̱ nka a̱ni nang á̱ ngyei Ti̱rani̱ti̱riya myiai a̱ma̱nyii a̱ghyui Di̱niyeta ka di̱ fam gak a̱tyin a̱byin hu ma̱ng Yuki̱ren. Ma̱li̱dova yet ri̱pobi̱lik di̱moki̱rasi muna̱pyia̱ a̱ghyi mali kpa cam wa, ma̱ng a̱keangtung nggu ka mi̱ Chișinău, a̱gba̱ndang a̱keang nggu a̱ swak ma̱ng shi a̱ni ma̱ng a̱tsak a̱cyian taada mbeang a̱bwuang a̱byin ka.

## Ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
A̱da̱dei a̱lyem

**A̱da̱dei a̱lyem** yet a̱lyem kya nang á̱niet ba̱ lat mi̱ shi á̱niet lyiat a̱ni ma̱ a̱byin a̱ghyang. Á̱ ka ngyei tangka̱i sot á̱niet a̱hwa di̱ tat-a̱pyia̱ lyenlilyem a̱da̱dei a̱lyem ku nwap da̱dei. Ma̱ng a̱kuu shi  ku bai bibyin 196 ku yong ma̱sa̱t nang bibyin swanta shim nyia̱ ii, nyia̱ da̱ a̱nia wa ku ndi a̱ni (mi̱ da̱ a̱lyia̱ 2019) ma̱ng shi á̱niet nang á̱ tyan ku si̱ bai kpa̱mkpaan ma̱ng lilyem 5,000 ba̱ng si̱ nat 7,000 nang á̱ lyiat mi̱ swanta hu a̱ni, a̱gba̱ndang kap lilyem wu yet a̱cyuang lilyem hwa mi̱ kuzang a̱byin nang á̱ lyiat nhu a̱ni. A̱cyuang lilyem á̱ghyang mun yet lilyem a̱gwomna̱ti hwa a̱ni, nang Ayiri̱t mi̱ Ayiri̱lan ku a̱tsak lilyem a̱byin Boliviya a̱ni. Mameang, á̱ ka nkwok lilyem-a̱byin ghyáng nci̱ri̱ng nang a̱cyuang lilyem a̱ni, ka̱nang ku yet a̱lyem-a̱byin a̱byin ka̱ nwai byia̱ a̱gwomna̱ti kya a̱ni.

## Ya̱fang
Lilyem Roman

**Lilyem Roman** hu, á̱ ka ngyei lilyem huni **lilyem Lati̱n** di̱n jen jhyang ku **lilyem Lati̱n-nfai**, yet lilyem a̱fwun ma̱ a̱di̱di̱t hwa ku neet ghwut da̱ a̱lyem Lati̱n Lap ka a̱wot tangka̱i nka nang á̱ lyiat a̱ni, kikya á̱ si̱ ka ngyei A̱bun Lati̱n wu. Huhwa ma̱nyin yet a̱bansot sa lilyem Italik ka̱ ni̱ nshyia̱ di̱ swuan a̱ni mi̱ kwai a̱lyem Ndo-Yurop ji.

## Ya̱fang
A̱romaniya

**A̱romaniya** ba, (, ; a̱khwukhwop a̱lyoot nta *[[A̱vi̱lak]]*) yet nwap ja ji̱ lyiat a̱lyem Roman a̱ghyang ma̱ A̱ka̱wa̱tyia̱, A̱tyin ma̱ng A̱tak-a̱tyin Yurop. Ma̱nang ba̱ byia̱ taada jhyiung a̱wot ba̱ si̱ byia̱ a̱tyia̱-a̱khwop a̱nyiung, a̱wot ba̱ lyiat a̱lyem Romaniya ka a̱ni, ba̱ swan ma̱ ba̱t mi̱ bibyin Romaniya ma̱ng Ma̱li̱dova hwa. Fang á̱niet nang á̱ ku nyia̱ a̱ni ma̱ a̱lyia̱ 2021 mi̱ Romaniya ku shyia̱ nang á̱niet-a̱byin %89.3 bya yei a̱pyia̱ mba ka nwap A̱romaniya a̱ni.

Di̱ wa̱i a̱lyiat sa̱nsut 1989 hu ghyang mi̱ Ma̱li̱dova, á̱ fang a̱lyiak A̱ma̱li̱dova ka nang á̱niet nwap A̱romaniya bya ma̱ a̱byin kani meang. A̱romaniya ba bu si̱ ngyet a̱da̱dei nwap mi̱ bibyin hyia̱k ma̱ a̱di̱di̱t ma̱ A̱ka̱wa̱tyia̱, A̱tak-a̱tyin, ma̱ng A̱tyin Yurop, ma̱ a̱di̱di̱t nshyia̱ mi̱ Honggi̱ri, Sa̱ri̱bya (mbeang A̱ti̱mok ba), ma̱ng Yuki̱ren.

Tyan shi A̱romaniya ba mi̱ swanta hu a̱mgba̱m na vwuon kyiak neet mi̱ milyon 24 ba̱ng si̱ nat 30, di̱n kap mat ka̱nang á̱ si̱ kyiak swang a̱lyiat "A̱romaniya" ji ji̱ fa á̱niet Romaniya ma̱ng Ma̱li̱dova bya a̱ni, á̱niet mba ba̱ swan bibyin nta a̱ni, ma̱ng á̱nietlyiat ba ba̱ yet byin-a̱byin bya ma̱ng lilyem Lilyem Roman A̱tyin á̱ghyang, shi hu na vwuon.

Á̱ghyang á̱nietlyiat lilyem ntung ba a̱ni, bibya yet Aromaniya ba, A̱romaniya-Megi̱leno ba, ma̱ng A̱romaniya-Iti̱riya ba (byin-a̱byin Iti̱riya, Ki̱rowesiya), a̱mgba̱m mba seang ma̱ sa̱nseang koji ma̱ A̱fi̱fap-a̱byin Ba̱li̱kan wu a̱mgba̱m, zang wa á̱ bye kyiak ba̱ yet ku a̱basusot A̱romaniya ku á̱niet vwuon bya a̱ni, a̱wot, bi̱ri̱ng ma̱ng a̱nia, ba̱ yet á̱na̱nyiuk á̱ghyang bya.

## Nkhang

### Gbangbang

Nnwap Getae ma̱ng A̱dakya na ninia ku swan nfam Romaniya ma̱ng Ma̱li̱dova a̱fwun na. A̱gwam Burebista a̱nyan wa ku nyia̱ tyok kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 82/61 A̱K ba̱ng si̱ nat 45/44 A̱K, wa ku yet a̱gwam ntsa a̱ ku ya-a̱ywan di̱ munpyipyia̱ nnwap a̱byintyok Da̱kya, ka̱ byia̱ a̱vwuo ka ka̱ shyia̱ tsi̱tsak a̱ka̱ghyui Da̱nube, Tyiza, ma̱ng Di̱ni̱yeta na. A̱gwam Da̱kebalut a̱nyan wa ku nyia̱ tyok hu kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 87 ba̱ng si̱ nat a̱lyia̱ 106 A̱A̱ wa ku yet a̱gwam ngaan a̱byintyok Da̱kya wu a̱zaghyi swuocet nka hu mbwak A̱byintyokshan Rom ka ma̱ a̱lyia̱ 106, lilyim zwáng sweang tsi̱tsak á̱nietnzwang Da̱kebalut ma̱ng á̱si̱ Ti̱rajan ba. Mi̱ di̱n jen ji̱ ku bai a̱zaghyi zwáng sweang ji, Da̱kebalut si̱ swuocet nwuo Rom ghyang di̱n jen tyok Domitian ji tsi̱tsak a̱lyia̱ 86 ma̱ng 88 A̱A̱.

## Ya̱fang
A̱lyoot Romaniya

**A̱lyoot Romaniya** ka (România) ku neet ma̱ a̱lyoot Romaniya *Român* kikya, a̱wot a̱si̱ a̱kya si̱si̱ neet swang a̱lyiat ghwughwu Lati̱n ji *Romanus* (A̱rom) ja. A̱romaniya ba yet á̱niet bya ba̱ swan A̱ka̱wa̱tyia̱ ma̱ng A̱tak-a̱tyin Yurop a̱wot ba̱ lyiat a̱lyem Roman kya.

## Ya̱fang
Ma̱li̱daviya

**Ma̱li̱daviya** (,  ku , ma̱ a̱ca̱caat "A̱byin Ma̱li̱daviya"; di̱ lyuut Ki̱rilyut Romaniya:  ku ; ; ) yet fam-a̱byin gbangbang hwa ma̱ng a̱byintyok-a̱fai-a̱gwam gbangbang di̱ fam A̱ka̱wa̱tyia̱ ma̱ng A̱tyin Yurop, ku nat ca̱caat ma̱ng  fam a̱byin hu tsi̱tsak A̱kapa̱t A̱tyin ba ma̱ng A̱ghyui Di̱ni̱yeta ka. Gbangbang ku ku yet a̱byin a̱pyia̱nka ka̱ swan ma̱sa̱t kya a̱wot ku sii du yet a̱byin ka̱ nyia̱ tyok a̱pyia̱nka nang kap a̱byin a̱ghyang a̱ni, a̱wot ku ku shyia̱ neet mi̱ sa̱ncuri 14 wu ba̱ng si̱ tat a̱lyia̱ 1859, da̱nang ku muna̱pyia̱ ma̱ng Valahya () ku si̱ bwuak yet kuntyin a̱byin Romaniya a̱fwun; di̱n jen ma̱ a̱di̱di̱t, Ma̱li̱daviya ku byia̱ mami nhu nfam-a̱byin nang Ba̱sa̱rabya (mbeang Budjak ji), a̱mgba̱m Bukovina ma̱ng Hetsa. Ku si̱ bu labeang nang fam-a̱byin Pokuttya ku yet kap nhu meang.

A̱kum kap fam jenshyung Ma̱li̱daviya shyia̱ Romaniya ma̱nini ka, a̱wot fam a̱tyin hu si̱ yet si̱ Ri̱pobi̱lik Ma̱li̱dova, ma̱nang nfam a̱za mbeang a̱tak-a̱tyin na si̱ yet á̱si̱ a̱byin Yuki̱ren.

## A̱lyoot ma̱ng bwoi a̱lyoot

A̱tsak a̱lyoot fam-a̱byin wu ma̱ng a̱si̱ ku nwai labeang a̱ni wa yet *Bogdania*, lilyim Bogdan I, a̱tyukpaat a̱byintyok-a̱fai-a̱gwam wu. Lyulyoot huni *Ma̱li̱daviya* ma̱ng *Ma̱li̱dova* ku neet ma̱ a̱lyoot A̱ghyui Ma̱li̱dova kikya; da̱ a̱kwonu a̱kya, a̱yin lyen si̱sak mang á̱ ku bwuo a̱lyoot a̱kya bah a̱wot ntangka̱i nka vwuon si̱ nshyia̱:

## Ya̱fang
Tashikum

**Tashikum** yet nkhang nia nang á̱khwukhwop á̱niet ni̱ bwoi mman dyo a̱ni, á̱ ka ntyiet nna swat shansham.

A̱ni̱nan:
# Tashikum Kuvak ma̱ng A̱fan 
# Tashikum A̱swom ma̱ng A̱bwu a̱kat 
# Tashikum Nywan ma̱ng A̱nkyimBwui nkhyang á̱ ka ngyei Tashikum ku Dananiyang a̱ni
A̱ka̱wa̱tyia̱ Yurop

**A̱ka̱wa̱tyia̱ Yurop** yet fam-a̱byin hwa mi̱ Yurop tsi̱tsak A̱tyin, A̱tak, Jenshyung ma̱ng A̱za Yurop. A̱lyoot "A̱ka̱wa̱tyia̱ Yurop" ka ku tsa tyai mi̱ sa̱ncuri 19 wa. Á̱ fa bibyin di̱ fam-a̱byin huni nang si̱ ku byia̱ a̱meang di̱ nkhang, shyicet, ma̱ng taada. Kang ma̱ng Jami̱ni, bibyin A̱ka̱wa̱tyia̱ Yurop ku nwai yet a̱yaatyoli bibyin nang ba̱ ku ta̱wap mi̱ cet a̱ni bah ku bibyin nta nang ba̱ tyok a̱ni.

## Ya̱fang
A̱tyin Yurop

**A̱tyin Yurop** yet a̱bafam kya mi̱ vam-a̱byin Yurop hu. Nang a̱lyoot nang á̱ nyia̱ ta̱m ma̱ng a̱nka di̱ nkyang vwuon a̱ni, ka̱ byia̱ nfa ma̱ a̱di̱di̱t da̱ a̱lyiat kwai-nfwuo-á̱niet, lili-a̱byin, nwap, taada, ma̱ng swan-ndung á̱niet ma̱ng yaan kaswuo mba ji. Fam-a̱byin hu ngaat kyiak neet mi̱ Tsutsok Urat ji di̱ fam a̱tyin hu ba̱ng si̱ nat a̱gi̱gak Polan ma̱ng Romaniya. Ngwa̱i a̱lyiat ma̱ a̱di̱di̱t ni̱ mbeang bibyin nang Belarut, Roshya, ma̱ng Yuki̱ren ma̱nang ngwa̱i a̱lyiat jhyang na̱ ghyuai di̱ cyam bibyin ghyáng ni̱ mbeang Buli̱gariya, Ri̱pobi̱lik Cek, Honggi̱ri, Ma̱li̱dova, Polan, Romaniya, ma̱ng Si̱lovakya meang.

## Ya̱fang
Donald Trump

**Donat Yoona Ti̱rom** (Shong: **Donald John Trump**), á̱ ka ndyen nggu nang *Donald John Trump* (byin Zwat A̱taa 14, 1946) yet a̱tyukwai-nfwuo-á̱niet, a̱tyu nyinyiit shei nkhang, ma̱ng a̱tyubwuang A̱merika wa a̱ ku yet a̱kwak a̱son a̱byin 45 Muná̱pyia̱ Sí̱tet wu kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 2017 ba̱ng si̱ nat a̱lyia̱ 2021.

Ti̱rom ku nat fang hu mi̱ Yunuvasi̱ti Pennsylvania, a̱vwuo ka nang hu san digi̱ri bacelo mi̱ tata-a̱pyia̱ tung-nzwa ma̱ ̱alyia̱ 1968. A̱ si̱ bai yet a̱kwak-a̱son a̱bwuanng a̱ka̱sa kyangbwak Ti̱rom wu ma̱ a̱lyia̱ 1971 a̱ si̱ kpaat a̱pyia̱ nggu di̱ fam nok a̱ka̱sham a̱ka̱sa nang á̱niet cat ba̱t a̱ni. Lyilyim a̱cak njen nang gu si̱ nwuo ba̱ng ta mi̱ ce-ndyia̱ 1990 hu, a̱ si̱ ta̱bat nyia̱ a̱cywang a̱banta̱m ma̱ a̱di̱di̱t. Kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 2004 bai a̱lyia̱ 2015, a̱ si̱ yet a̱tyoli ma̱ng a̱kpa̱ndang-jhyi *reality show* ta̱la̱vishon nang á̱ ku ngyei *The Apprentice* a̱ni.

Ti̱rom si̱ ya-a̱ywan di̱ khai A̱kwak A̱son A̱byin 2016 hu nang a̱tyu nang sot kwainfwuo-á̱niet Ri̱pobi̱likan ji ku khai a̱ni. A̱lyiat nwuai á̱kang á̱niet ma̱ a̱byin nggu na nang nvwuong nwuai á̱niet ma̱ng a̱gba̱ndang shan da̱ á̱pyia̱ Á̱kpaa̱kpeang ma̱ng á̱niet tyong a̱byin mba ka, a̱ si̱ ngeang bat gak M.S.–Mikziko hu; a̱ si̱ yan la a̱lyiat ghai kyangbwak na ma̱ a̱di̱dei. 

## Ya̱fang
Rom gbangbang

Di̱ lyuut nkhang a̱fwun, **Rom gbangbang** na fa tat-a̱ghyi A̱rom hu hwa kyiak neet di̱n jen kpaat a̱keang Italya ka nang á̱ ngyei Rom a̱ni mi̱ sa̱ncuri 8 wu A̱zaghyi Kristi (A̱K) ba̱ng si̱ nat jen ta̱luk A̱byintyokshan Rom Jenshyung ka mi̱ sa̱ncuri 5 A̱lyia̱ A̱tyoli (A̱A̱) wu. A̱ ku keang A̱byintyok Rom ka (753–509 A̱K), Ri̱pobi̱lik Rom (509–27 A̱K) wu, A̱byintyokshan Rom ka (27 A̱K – 395 A̱A̱), ma̱ng A̱byintyokshan Rom Jenshyung ka ba̱ng si̱ nat kwa̱i a̱byintyokshan fam jenshyung ka.

## Ya̱fang
Valahya

**Valahya** ku **Wolahya** (, ; a̱khwukhwop: **', Zwunzwuo-a̱lyem Ki̱rilyut Romaniya: ) yet fam-a̱byin [[Romaniya]] hwa mi̱ [[Nfam-a̱byin gbangbang Romaniya|nkhang]] ma̱ng lili-a̱byin. Ku shyia̱ di̱ nfam a̱za [[Da̱nube|Da̱nube A̱tatak]] ma̱ng a̱tak [[A̱tak Kapat]] ni̱nia. Neet a̱fwun bah, á̱ ka̱u Valahya di̱ nkap taada nfeang nia, [[Munteniya]] (A̱gba̱ndang Valahya) ma̱ng [[Oli̱teniya]] (A̱da̱dei Valahya). Á̱ maai mbeang [[Dobi̱ruja]] jen jhyang nang kap tat hu mat si̱sak nang ku shyia̱ kpa̱mkpaan ma̱ng [[Dobi̱ruja#Tyok Volahya|a̱banjen (a̱bapi̱rovin) á̱ ku nyia̱ tyok]] tazwa nka a̱ni. Á̱ ni̱ ngyei a̱mgba̱m Valahya  **Munteniya*' di̱n jen jhyang mat nang huhwa yet kap ku swak yet gba̱ndang di̱ nkap taada nfeang na a̱ni.

[[Basarab I of Wallachia|Basarab I]] wa ku kpaat Valahya nang [[a̱byintyok-a̱fai-a̱gwam]] a̱ni di̱n tsa sa̱ncuri 14 hu lilyim tyeizat  nang á̱ nyia̱ [[Charles I a̱si̱ Honggi̱ri]] a̱ni, shimba jen tsa nang á̱ ku lyiat tazwa a̱byin Valahya di̱ fam jenshyung [[A̱ghyui Oli̱t]] hu jija ku yet jen ji [[Béla IV a̱si̱ Honggi̱ri]] ku nwuak [[vwuoivwode]] hu nang á̱ ngyei [[Seneslau]] a̱ni cet tyok ma̱ a̱lyia̱ 1246. Ma̱ a̱lyia̱ 1417, á̱ si̱ tyia̱ a̱byin Valahya ta ka̱ shim [[A̱byintyokshan A̱toman]] ka ka̱ nyia̱ tyok tazwa nka; a̱wot si̱ huni si̱ labeang ba̱ng si̱ bai sa̱ncuri 19 wu.

Ma̱ a̱lyia̱ 1859, Valahya si̱ muna̱pyia̱ ma̱ng [[Ma̱li̱daviya]] a̱wot bibyin feang hu si̱ bwuak tyia̱ [[Muná̱pyia̱ Bibyin-á̱fai-á̱gwam]], ku sii du khai a̱lyoot ka *Romaniya'' ma̱ a̱lyia̱ 1866 a̱wot a̱gwomna̱ti ba si̱ bwuak tyia̱ A̱byintyok Romaniya ma̱ a̱lyia̱ 1881. Lilyim ma̱ng jen a̱ja, ma̱nang á̱ mbi̱ri̱m A̱byintyokshan A̱ti̱riya-Honggi̱ri ka ma̱ng kyang hu á̱ ku shim ndyo a̱ni mi̱ swat á̱ghyi Romaniya hu ma̱ a̱lyia̱ 1918, á̱ si̱ ka̱u Bukovina, Ti̱ransi̱li̱vaniya ma̱ng nkap Ba̱nat, Ki̱rishana, ma̱ng Ma̱ramuret á̱ si̱ nwuak A̱byintyok Romaniya, mat a̱nia, kyang hu ku yet a̱byin Romaniya a̱fwun ka si̱ bai yet.

## Ya̱fang
Yashi

**Yashi** ku **Yasi** (; ), wa yet a̱gba̱ndang a̱keang a̱tat a̱ swak ma̱ng shi a̱ni mi̱ Romaniya ma̱ng cuk Pi̱rovin Yashi ji. Ku shyia̱ fam-a̱byin nkhang Ma̱li̱daviya, ku si̱ yet nyiung da̱ a̱ka̱vwuo na̱ kwak a̱son di̱ naat mbwuot, taada, tat-a̱pyia̱ ma̱ng shyicet ghwang nghwughwu A̱romaniya neet mi̱ gbangbang a̱ni. A̱keang kikya ku yet a̱keangtung A̱byintyok-a̱fai-a̱gwam Ma̱li̱daviya ka kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 1564 ba̱ng si̱ nat a̱lyia̱ 1859, ma̱ng Muna̱pyia̱ Bibyintyok-á̱fai-á̱gwam kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 1859 ba̱ng si̱ nat a̱lyia̱ 1862, ma̱ng a̱keangtung Romaniya kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 1916 ba̱ng si̱ nat a̱lyia̱ 1918.
Lukas Graham

**Lukas Graham** yet sot tsot-bubwom pop Da̱mmak ja ji̱ byia̱ a̱mami, a̱kwak a̱son a̱bwom wu ma̱ng a̱tyutsot nkyangtsot-bubwom ma̱ a̱di̱di̱t nang á̱ ngyei Lukas Forchhammer a̱ni, a̱tyutsot ji̱nta-bas Magnus Larsson, ma̱ng a̱tyutsotbyin Mark Falgren. Sot tsot-bubwom ji ku byii̱k a̱li̱bwom ntsa mba wu, *[[Lukas Graham (a̱li̱bwom 2012)|Lukas Graham]]*, ma̱ng a̱yaalebet ba Copenhagen Records ma̱ng Then We Take The World ma̱ a̱lyia̱ 2012. A̱li̱bwom wu tat a̱zata̱n mi̱ la̱mba nyiung di̱ bat tak bubwom Da̱mmak hu. A̱li̱bwom a̱feang mba wu nang á̱ byii̱k ma̱ a̱lyia̱ 2015 a̱ni a̱wot a̱ si̱ shyia̱ á̱nietfwuong ma̱ a̱di̱di̱t mi̱ bibyin swanta ma̱ng bubwom a̱nyanyin nang "Mama Said" ma̱ng "7 Years", feang hu hwa si̱ nyeak tat a̱zata̱n ka di̱ bat tak bubwom nang á̱ ku bwom a̱nyanyin a̱ni ma̱ a̱ca̱cet kaswuó a̱bwom ma̱ a̱di̱di̱ a̱di̱t. Warner Bros. Records wa ku byii̱k a̱li̱bwom ntsa wu nang gu nwuak a̱lyoot nggu a̱ si̱ yai mi̱ bibyin swanta a̱ni, byii̱k ofisha hu mi̱ Muná̱pyia̱ Sí̱tet ma̱ a̱tuk mam 1 Zwat Nyaai 2016.

## Ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
Lukas Forchhammer

**Lukas Graham Forchhammer** á̱ ka ngyei **Lukas Graham** a̱ni (byin 18 Zwat A̱ni̱nai 1988) yet a̱tyumaat ma̱ng a̱tyubwom Da̱mmak wa. A̱ ku tsa ghwut á̱niet si̱ lyen nggu nang gu jen ji nang gu ni̱ ngyet nggwon a̱ni na̱ng gu maat a̱maat ma̱ng a̱lyoot Grunk mi̱ *[[Krummerne]]*.  Neet ma̱ a̱lyia̱ 2010 nggu wa ku yet a̱kwak a̱son bwom wu di̱ sot tsot-bubwom ji á̱ ngyei Lukas Graham a̱ni.

## Ya̱fang
A̱tak-a̱tyin Yurop

**A̱tak-a̱tyin Yurop** ku **Yurop A̱tak-a̱tyin** (**A̱A̱Y**) yet a̱bafam kya Yurop di̱ lili-a̱byin, ka̱ byia̱ ma̱ nka A̱yaaba̱li̱kan ba, mbeang nfam-a̱byin na̱ shyia̱ di̱ hyia̱k a̱ni ma̱ng nkyai a̱sa̱khwot na̱ byia̱ bibyin a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱sa̱khwot ma̱ a̱di̱di̱t a̱ni. Bibyin ku yong ma̱sa̱t ma̱ng bibyin nang á̱ mi̱ mbeang fam-a̱byin hu, huhwa yet A̱li̱beniya, Bwosi̱niya ma̱ng Heri̱zegovina, Buli̱gariya, Ki̱roweshya (á̱ ni̱ mbeang ma̱ A̱ka̱wa̱tyia̱ Yurop di̱n jen jhyang), Kuburut (á̱ ka mbeang ma̱ A̱siya Jenshyung di̱n jen jhyang), Helat (á̱ ka mbeang di̱ fam-a̱byin A̱tak Yurop ku shyia̱ mi̱ gak di̱n jen jhyang), Kosovo, Ma̱ntenegi̱ro, Ma̱kidoniya A̱za, Romaniya (á̱ ka mbeang ma̱ A̱tyin Yurop di̱n jen jhyang), Sa̱ri̱bya, ma̱ng kap Turukya ku shyia̱ mami Yurop a̱ni (á̱ ka mbeang di̱ fam-a̱byin A̱tak Yurop ku shyia̱ mi̱ gak a̱ni di̱n jen jhyang, mbeang fam Jenshyung A̱siya ma̱ng a̱kum kap a̱byin ka). Jen jhyang, á̱ mun ntyei Ma̱li̱dova (á̱ ka mbeang ma̱ A̱tyin Yurop) ma̱ng Si̱loveniya (á̱ ka mbeang ma̱ A̱ka̱wa̱tyia̱ Yurop di̱n jen jhyang). A̱ca̱cet a̱ka̱keang na na̱ swak ma̱ng shi a̱ni, ni̱nia yet Itambut, Atina, Bukha̱ret, Sofiya, ma̱ng Beli̱gi̱ret.

## Ya̱fang
Da̱mmak

**Da̱mmak** (, á̱ ngyei *ˈtænmɑk*) yet a̱byin Nodik kya di̱ fam A̱za Yurop. Kikya yet kap metropolitan ma̱ng si̱ ku swak byia̱ á̱niet ma̱ A̱byintyok Da̱mmak ka, si̱tet muna̱pyia̱ ca̱caat ma̱ng kpa̱m cam a̱byin nka a̱ni a̱wot ka̱ si̱ byia̱ ma̱ nka bibyin ku nyia̱ tyok pipyia̱ nhu tafa a̱byin a̱ghyang nang Bibyin A̱ka̱wa̱tyia̱ A̱sa̱khwot Faroye ma̱ng Gi̱rinlan mami A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik A̱za wu. Fam Metropolitan Da̱mmak hu hwa yet kap bibyin Si̱kandi̱naviya ku swak shyia̱ a̱tak a̱ni, ku myiai a̱tak-jenshyung ma̱ng a̱tak (Bornholm ma̱ng Ertholmene) Swidin, a̱tak Nowee, ma̱ng a̱za Jami̱ni, ma̱nang ka̱ byia̱ a̱kum gak ka̱ yet gak a̱byin a̱nyin nang Da̱mmak byia̱ a̱ni.

## Ya̱fang
Nadia Komaneci

**Nadya Komaneci** ku **Nadia Elena Comăneci Conner** . (byin 12 Zwat Swak ma̱ng Jhyiung 1961) yet a̱tyuji̱m-a̱ta̱tak-a̱ghyui Romaniya a̱ ku fwung ta̱m a̱hwa wa, a̱ si̱ bu ya-a̱ywan medat a̱na-a̱shong ma̱nyin nggu a̱ka̱fwuon. Ma̱ a̱lyia̱ 1976, ma̱nang gu yet ndyia̱ 14, Komaneci si̱ yet a̱tyuji̱m-a̱ta̱tak-a̱ghyui ntsa á̱ na nwuak a̱jhyem a̱ka̱ngka̱ra̱ng ya 10.0 da̱ a̱vwuo Vwuo  Oli̱mpik ka. Mi̱ da̱ a̱vwuo Vwuo a̱kya (Oli̱mpik Summer a̱lyia̱ 1976 ma̱ a̱keang Monti̱reat) a̱ si̱ bu san a̱didyep swuo a̱ka̱ngka̱ra̱ng 10.0 a̱taa ghyáng a̱mami a̱ka̱ngka̱ra̱ng mi̱ nnaat mbwuot vwuon a̱wot a̱ sii du ya mmedat a̱na-a̱shong ntat. Da̱ a̱vwuo Oli̱mpik Summer a̱lyia̱ 1980 ka ma̱ a̱keang Ma̱si̱kwo, Komaneci si̱ bu ya-ywan medat a̱na-a̱shong feang mbeang shyia̱ a̱didyep a̱ka̱ngka̱ra̱ng swuo 10.0 a̱feang. Mami naat si̱ mbwuot ntam nggu ka, Komaneci ya-ywan mmedat Oli̱mpik a̱kubunyiung nia a̱wot a̱ si̱ bu ya-ywan mmedat A̱yangka̱nan Ji̱m-A̱ta̱tak-A̱ghyui Song Swanta naai a̱ mbeang.

Nang a̱tyonyiung mami á̱nietji̱m-a̱ta̱tak-a̱ghyui swanta nang á̱ lyen a̱ swak a̱ni, Komaneci, mbeang Olga Korbut Muna̱pyia̱ Soviyet, ku tyai mumwang-vwuo ma̱ng shok, a̱wot si̱ a̱hwa si̱ tyia̱ á̱niet ma̱ a̱di̱di̱t mi̱ swanta ba̱ ta̱bat cat vwuo hu mi̱ da̱ a̱fa̱ng ce-ndyia̱ 1970 ka. Ma̱ a̱lyia̱ 2000, A̱ka̱demi Nvwuo Swanta La̱ureyot shei a̱lyoot Komaneci nang a̱tyonyiung mami a̱tsatsak Á̱nietnvwuo-cet Sa̱ncuri 20 ba. A̱ ku shyei swat hu nat ma̱ a̱byin Muná̱pyia̱ Sí̱tet neet ma̱ a̱lyia̱ 1989, mi̱ di̱n jen ji nang gu ntyong Romaniya Komyuni̱t-jen a̱ja a̱zaghyi tyeizat hu mi̱ Zwat Swak ma̱ng Sweang da̱ a̱lyia̱ a̱kya. A̱ si̱ ba̱ ta̱bat nnyia̱ ta̱m ma̱ng Bart Conner, a̱tyuji̱m-a̱ta̱tak-a̱ghyui A̱merika a̱ ku ya-ywan a̱na-a̱shong mi̱ Oli̱mpik gbangbang a̱ sii du khwuk a̱lifang a̱pyia̱ nggu, a̱wot nggu wa si̱ ma mbwuo Komaneci a̱byii̱k meang.

## A̱son shyicet

Nadia Elena komaneci yet byin zwat swak ma̱nyung 12, 1961, ma̱ keang Onești, a̱bakeang mami a̱keang Carpathian Mountains, mami Abyin Bacău, mi Romania, ma̱nang a̱khukhuop nkhang Western Moldavia. a̱ ku byin nggu mbwak Gheorghe Kya ma̱  lyia̱ (1936–2012) mbeang Ștefania Comăneci, a̱wot a̱ byia̱ a̱shishyo A̱sam. A̱nietbyin gu ba kam swat hu tsi̱tsak ndyia̱ 1970s a̱wot A̱tyia̱ nggu wu si̱ doot a̱si̱ swan ma̱ keang Bucharest, a̱mami A̱keang kya. Nggu mbeang a̱shushuo A̱sam nggu wu , Adrian, ku shi mi̱ Romanian Orthodox Church wa.
 ma̱ lyia̱ 2011 a̱ lyiri̱m A̱yang Nadia a̱wot A̱si nyia̱ A̱ ku tyia̱ Nggwon nggu ka da̱vwuo fang gymnastics ka mat nang Ka̱ mbyia̱ cet ba̱t di yet Nggwon a̱ni a̱wot Ka̱si bu byia̱ a̱bung di̱n jen ba̱ng ka ji. Ndyia̱ bai na̱ si̱ swak nang a mmai a̱cecet A̱niet ncung cung a̱ni Komaneci tyak fang nggu hu ma̱ Politehnica University of Bucharest with a degree in mu̱ng a̱gba̱dang yaa nang a̱ ngyei *degree* ji a̱ni sports education, which qualified her to huhwa nang gu cet hu ming jat ji gu si̱ nshyia̱ yet A̱gwak tyiet  gymnastics ji nang a̱ ngyei *coach* wu a̱ni.

## Ya̱fang
Muhammad Ibn Muhammad Al-Fulani Al-Kishwani

**Muhammad ibn Muhammad al-Fulani al-Kishnawi** ku yet a̱gba̱ndang a̱tyubyia̱lyen, a̱tyulyenfangnkyang, a̱gwaklyen-á̱ta̱ngwat, a̱gwak-a̱gi̱rama La̱ra̱ba ma̱ng a̱tyufak-a̱lyiat sa̱ncuri 18 a̱ ku yet a̱tyufa̱taa wa a̱ni, a̱ ku neet mi̱ Ka̱sina, di̱ fam A̱za Naijeriya a̱fwun.

## Ya̱fang
A̱nggelo Soliman

**A̱nggelo Soliman** ku **Angelo Soliman**, a̱lyoot mbyin nggu ku yet **Mmadi Make**, (kp. 1721 – 1796) ku yet Fi̱rimesi̱n A̱ti̱riya wa. A̱ ku ban a̱ si̱ yet a̱tsatsak a̱yin mi̱ sot-a̱niet Viyena ba ma̱ng si̱ sot Fi̱rimesi̱n ji.

## Di̱ nkhang taada
* Ma̱ a̱lyia̱ 2010, Blackamoor Angel, kwaa̱mbwat opera ma̱ng kwaa̱mbwat ma̱ng libretto mbwak Carl Hancock Rux ma̱ng a̱bwomtsot mbwak Deidre Murray á̱ ku maat, di̱n kap, ma̱ Bard Spiegeltent ma̱ng A̱zwu Á̱niet Joseph Papp wu tafa kwak a̱son Karin Coonrod
* Ma̱ a̱lyia̱ 2019 *[[:de:Angelo (Film)|Angelo]]*, a movie biopic based on his life, was released.
* *[[Flights (novel)|Flights]]* mbwak a̱tyulyuut novet wu Olga Tokarczuk si̱ mbeang wúsika bubwuk nkhang tsat (nang á̱ fa) Josefine, nggwon-a̱nap Soliman wa ku lyuut A̱gwamshan A̱ti̱riya wu Francis II.
* Ma̱ a̱lyia̱ 2014, a̱tyulyuut Honggi̱ri Gergely Péterfy shei novet nkhang "Kitömött barbár," nang gu bwuak tyia̱ da̱ a̱lyem Jaman ma̱ a̱lyia̱ 2016 nang "Der ausgestopfte Barbar" a̱ni ("A̱swa A̱tyuba̱reba̱re wu"), ca̱caat ma̱ng shyicet Ferenc Kazinczy, a̱kpa̱ndang Soliman, ma̱ng kwan nggu ma̱ng si̱ a̱byii̱k nggu hu ba̱ nwuan kwom Soliman nang á̱ ku la̱p á̱ sak a̱ni ma̱ng a̱ghyi mba a̱feang.

## Ya̱fang
Thomas Peters (a̱tyutyeizat)

**Thomas Peters**, á̱ byin nggu **Thomas Potters** (1738 – 25 Zwat A̱taa 1792), ku yet a̱tyonyiung ma̱ a̱khwukhwop Á̱nietzopvak A̱dyundyung-nkwa bibya, ba̱ ku kwan A̱bi̱ri̱ti̱n ba mi̱ Zwang Tyeizat A̱merika ji. A̱ ku yet A̱dyundyung A̱kpa̱ndang Á̱nietbwoi A̱yaakoloni wa , nang á̱ bu cat nggu a̱vwuonswat mi̱ Nova Si̱koshya gu swan a̱ja, a̱ja wa gu si̱ mbwuak ntyia̱ a̱tyukwainfwuo-á̱niet ma̱ng a̱tyonyiung "A̱yaatyia̱ Kpaat" a̱byin Sira Lyon mi̱ Afrika Jenshyung a̱ni. Peters ku yet a̱tyonyiung mi̱ sot A̱dyundyung Á̱nietka̱na̱da ji ji̱ ku byia̱ cet a̱ni zang ja ku dam Tyok hu di̱ nhyat la̱p a̱nu nwuat bibyin nhu hu mi̱ Nova Si̱koshya. Ku si̱ labeang ba̱t bah, ba̱ si̱ kwok á̱nietswat Afi̱rika ba̱ bu yet á̱niet A̱merika a̱ni ba̱ swan Nova Si̱koshya mat bwoi koloni Sira Lyon di̱n ngaan sa̱ncuri 18 hu.

## Ya̱fang
Mala̱m Da̱ndo

**Mala̱m Muhammadu Bangana** á̱ ku ka ngyei *Mallam Dendo* ku *Manko* a̱ni, ku yet a̱gba̱ndang a̱yin wa mi̱ nkhang sa̱ncuri 19 na ma̱ a̱byin ka nang á̱ ngyei Naijeriya a̱fwun a̱ni. A̱ ku neet ma̱ a̱keang A̱fa̱taa kya mi̱ Kebi, di̱ fam A̱za-Jenshyung Naijeriya a̱fwun.

Mi̱ sa̱ncuri 19 wu, nang fam A̱ka̱wa̱tyia̱ Sudan hu ku li a̱shai taxwa a̱shai mat swuocet Usuman dan Fodyo, Mala̱m Da̱ndo si̱ kwok a̱ bai a̱byin Nupe ka. Di̱n jen jini ja A̱gwamkpaa̱pyia̱ Gwa̱ndu wu si̱ swuocet A̱nupe ba.

Mala̱m Da̱ndo ku lyen kwai-nfwuo-á̱niet ba̱t ma̱ng jhyi naat mbwuot mami a̱di̱dam. Gogwak nta̱m nggu hu ku beang shai a̱byin Nupe ka ba̱t. Á̱ lyen nggu ma̱ng cat nvak nyian nkyang nfai ma̱ a̱byin Nupe nang á̱ ku nyia̱ ba̱ng si̱ tat kpa̱mkpaan ma̱ng ndyia̱ 200, a̱ si̱ bwuak a̱byin Nupe tyia̱ a̱fai.

Á̱ jhyung Mala̱m Da̱ndo nang a̱tyu a̱ ku cat fang nkwaa̱mbwat Khwikpaa̱pyia̱ a̱ni ma̱ng a̱gba̱ndang a̱kwak a̱son. Nkhang shyicet nggu na, kyiak neet mi̱ myiam nkyang Khwikpaa̱pyia̱ ba̱ng si̱ tat yet a̱tsatsak a̱tyubyia̱lyen ma̱ng a̱kwak a̱son, tyai si̱sak nang gu ku byia̱ cet di̱ fuut naat mbwuot di̱ nkhang Nupe a̱ni.

Ku a̱zafwun, á̱niet ni̱ nyia̱ a̱di̱dam tazwa kyang hu nang Mala̱m Da̱ndo ku nyia̱ a̱ni. A̱ ku yet a̱tsatsak kap nkhang Nupe wa a̱wot a̱ si̱ kin nfuut á̱ghyang á̱niet ba̱ nyia̱ a̱di̱dam a̱wot ba̱ myiam.

## Ya̱fang
Nana A̱si̱mawu

**Nana A̱si̱mawu**  (a̱jhyem a̱lyoot: **Asmaʾu bint Shehu Usman dan Fodiyo**, ; 1793–1864) ku yet nggwon-a̱nap a̱tyukpaat A̱byintyokkalip Sokoto wu, Usuman ma Fodyo, a̱ si̱ ka ngyet a̱tyulyuut bubwom ma̱ng a̱tyutyiet A̱fa̱taa.  A̱ ni̱ yet a̱tyu nang á̱ nwuak shi ba̱t di̱ fam a̱za Naijeriya. Á̱ghyang á̱niet ku kyiak nggu nang kidee tat-a̱pyia̱ ja ma̱ng swat sa̱t a̱nyiuk ka̱ yet doot tafa Khwikpaa̱pyia̱ a̱ni, a̱wot á̱ghyang á̱niet si̱ nwuan nggu nang kyang ku ntung  feminizi̱m a̱fwun mi̱ Afi̱rika a̱ni.

## Ya̱fang
Muhammed Bello

**Muhammadu Bello** () wa ku ye Suli̱tan Sokoto a̱feang wu a̱ si̱ tyok kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 1817 ba̱ng si̱ nat a̱lyia̱ 1837. A̱ ku ka ngyei a̱tyulyuut nkhang, bubwom, ma̱ng lyuut Khwikpaa̱pyia̱ wa ba̱t.  A̱ ku ka ngyet a̱fai ma̱ng a̱tsak a̱cok Usuman ma Fodyo, a̱tyukpaat A̱byintyokkalip Sokoto ma̱ng Sulutan ntsa wu.  Di̱n jen tyok nggu ji, a̱ ku li̱n a̱ma yai Khwikpaa̱pyia̱ di̱ fam-a̱byin hu a̱mgba̱m, a̱ si̱ mban tat-a̱pyia̱ á̱tyok ma̱ng a̱nyiuk, a̱wot a̱ si̱si̱ mkpaat nkotu Khwikpaa̱pyia̱.  A̱ khwu 25 Zwat Swak 1837, a̱na̱nyiuk nggu Abu Bakr Atiku si̱ ci̱t nggu, a̱wot a̱fai nggu wu Aliyu Babba si̱ kin ntung.

## Ya̱fang
Cyuo

**Cyuo** ji 
(á̱kpa **cyuó** *ji*) shyia̱ mami sot-bishyi tswuon ji̱ na tyak a̱ni, ka á̱ yok hyaai nji bah. Ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot bagina ma̱ng tsuntsuum ji̱ li dyundyung a̱ni. Vam nyam jini li junjung, ku si̱ byia̱ cet. Shi a̱za nggu hu yet sa̱ntimita nswak a̱kubunyiung ma̱ng a̱feang nat cyi jhyiung ma̱ng nswak a̱ni̱nai ma̱ng a̱tat (cm 92- cm 183),  nswak ntat ma̱ng a̱taa nat nswak a̱natat ma̱ng a̱feang (in) (in 36-72), li̱m nji hu li jujung ku si̱ byia̱ a̱swap ku tat nswak a̱taa ma̱ng a̱taa nat cyi jhyiung ma̱ng a̱feang (cm), nswak nfeang ma̱ng a̱taa nat nswak nnaai cicyiat (in), ma̱ng a̱za̱nghwuan ka̱ tat a̱swap nswak a̱taa nat nswak a̱natat (cm) (cm 60-70) nswak nfeang ma̱ng a̱naai nat nswak nfeang ma̱ng a̱ni̱nai (in 24-28).

Kpa̱p cyuo hu si̱ bai kpa̱p nswak ntat ma̱ng a̱kubunyiung nat nswak a̱natat ma̱ng a̱feang (kg 30.9-72) nswak a̱taa ma̱ng a̱ni̱nai nat cyi jhyiung ma̱ng nswak nfwuon ma̱ng a̱kubunyiung (lb 68-159) a̱wot á̱sam cyuo si̱ mang byia̱ kpa̱p ku tat nswak nfeang ma̱ng a̱kum nat nswak nnaai ma̱ng a̱tat (kg 20.5-43) nswak nnaai ma̱ng a̱fwuon nat nswak a̱kubunyiung (lb 45-95).
A̱kpa̱nyiuk

**A̱kpa̱nyiuk** fa nggwon a̱nap ka̱ ka̱ nwai nyeang a̱ni. Nggwon a̱nap ka̱ maai nyeang ka̱ si nyeang a̱ni bah. Ka̱ doot á̱ bu nyia̱ a̱nap a̱wa nang a̱ ka̱n nyeang bah.
Si̱tet Da̱li̱ta

**Si̱tet Da̱li̱ta**, yet si̱tet ja di̱ fam-abyin Tatak-A̱tak a̱byin Naijeriya. Á̱ ku nwuak nji a̱lyoot Da̱li̱ta Nija ji ja—nang a̱gba̱ndang kap nji shyia̱ ji—a̱wot á̱ ku si̱ bwuo si̱tet ji neet ma̱ a̱khwukhwop Si̱tet Bendel wu wa ma̱ a̱tuk 27 Zwat A̱ni̱nai 1991. Ji̱ byia̱ a̱gi̱gak ma̱ng Si̱tet A̱do di̱ fam a̱za hu, A̱na̱mba̱ra di̱ fam a̱tyin hu, Rivat di̱ fam a̱tak-a̱tyin hu, ma̱ng Si̱tet Bayelsa di̱ fam a̱tak hu, a̱wot a̱ma̱nyii ji̱ si̱ mbyia̱ A̱ghyui Nija ma̱ng shi a̱swap km&nbsp;17 ma̱ng A̱ghyui Forçados ka̱ byia̱ a̱swap km&nbsp;198, ma̱nang di̱ fam jenshyung hu ji̱ si̱ mbyia̱ A̱ngam A̱sa̱khwot Bini wu a̱ kup kpa̱mkpaan ma̱ng kilomita 160 khwong a̱sa̱khwot si̱tet hu. Di̱n tsa hu, á̱ bwuo si̱tet ji ma̱ng susot a̱gwomna̱ti mali 12 ja ma̱ a̱lyia̱ 1991 a̱wot á̱ sii du mbeang si̱ nat 19 a̱wot ma̱nini 25 susot a̱gwomna̱ti mali 25 ja nshyia̱. A̱keang A̱saba kya yet a̱keangtung si̱tet ji a̱wot a̱keang ka shyia̱ di̱ khwong A̱ghyui Nija hu hwa di̱ fam a̱za-a̱tyin si̱tet hu, ma̱nang a̱cyian tungzwa nji shyia̱ a̱ka̱keang a̱ka̱hyiai Wori ma̱ng Uvwie kya a̱ni.

## Ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta

* 
* Governor of Delta State
* Delta State Newspaper
Da̱li̱ta

**Da̱li̱ta** bye fa:

* Da̱li̱ta (zwunzwuo-a̱lyem), (Δ ku δ), jhyiung mami zwúnzwuo-a̱lyem Helen ji
* D (zwunzwuo-a̱lyem fonetik NATO: "Da̱li̱ta")
* Da̱li̱ta a̱ghyui, ma̱ a̱bwonu a̱ghyui
* Delta Air Lines, MS
* Tangka̱i Da̱li̱ta SARS-CoV-2 ku khwat KOVID-19

**Da̱li̱ta** bu bye fa:

## A̱ka̱vwuo
* Si̱tet Da̱li̱ta, Naijeriya
Tsunn

**Tsunn** ji 
(á̱kpa **tsúnn** *ji*) yet tangka̱i a̱gba̱ndang a̱mbwuok wa gu neet mi̱n *jenut* **Varanut** a̱ni, a̱wot nggu wa ma̱nyin nggu ni̱ shyia̱ mi̱ swuan mi̱ kwai Varanidae a̱fwun. Tsúnn ji yet nyam bibyin Afi̱rika, A̱siya, ma̱ng Osheniya ja, a̱wot tangka̱i nji nyiung ku neet fam Jenshyung Afi̱rīka si̱ ma nshyia̱ A̱yaamerika ba.  Á̱ ku ta̱taat ntangka̱i 80 nia.

## Ya̱fang
Gbeam

**Gbeam** yet tangka̱i yak hwa nang á̱ cyui kuzang a̱lyia̱ a̱lyia̱ ma̱ a̱ka̱vwuo na̱ khwot ku na̱ nwai shyiat za ba̱t a̱ni bah mi̱ Afi̱rika ma̱ng A̱siya. Ku yet tangka̱i yak hwa ku yet teti̱rapi̱loidi a̱wot ku si̱ Saai nkyuo a̱pyia̱ meang a̱wot ka̱ doot ku ku neet ma̱ a̱tyia̱-a̱khwop a̱yit nhu wa nang á̱ ngyei a̱kwop rapoko (*Eleusine africana*) a̱ni.

Gbeam yet a̱tyin yak bibyin-tsok Ityopya ma̱ng Yuganda kya. Mami za̱kwá a̱ga̱de gbeam á̱ mbyia̱ cet yong ma̱ a̱byin ka̱ swak  shi a̱za mita 2,000 (kpaí 6,600)  tazwa shi kyai a̱sa̱khwot, cet gbang a̱lyia̱ ma̱ a̱khwot a̱byin, ma̱ng swuocet byian da̱ a̱gban.

## Ya̱fang
A̱ta̱p a̱cyok

**A̱ta̱p a̱cyok** wu nang á̱ ka ngyei **a̱toot a̱ti̱tak** a̱ni, (*á̱kpa* á̱ta̱p a̱cyok *ba*), yet tyiang a̱toot ja á̱ tywai a̱ cyok a̱ti̱tak a̱feang nang á̱ nkhwi a̱ti̱tak kyiak mi̱ dyang si̱ nat ma̱ a̱khwukhwut a̱ni khwi a̱ti̱tak hu shyia̱ di̱ ga̱nga̱ng (bah nang kyang á̱ nkhwi vam ku nwai khap a̱ti̱tak kídee misisi a̱ni bah). Mi̱ Muna̱pyia̱ A̱byintyok, swang a̱lyiat ji *pants* ja á̱ kyiak ji̱ fa kuzang kyang nang á̱ ntyei kyiak mi̱ dyang ji nat a̱byin ma̱nang a̱ka̱mpe a̱ni. Á̱kukum á̱ta̱p a̱cyok cat li nang á̱ta̱p a̱cyok, a̱wot a̱ti̱tak mba ba ni̱ cyok a̱byin ba̱t bah -- ba̱ yong ma̱ a̱khwukhwut bibya. Ka̱ doot á̱ ghai a̱kum a̱ta̱p a̱cyok ka ma̱ng a̱ta̱p a̱cyok wu, á̱ bye ngyei a̱ta̱p a̱cyok wu "a̱junjung a̱ta̱p a̱cyok" nang mi̱ yunifom a̱lifang a̱ni, nang á̱ ngyei á̱ta̱p a̱cyok nang á̱ tywai a̱ni "a̱kukum a̱ta̱p a̱cyok". Ma̱ A̱tyap, a̱ta̱p a̱cyok wu yet tangka̱i a̱kace a̱toot hwa nang A̱tyap ba ku nwai lyen di̱n jen gbangbang a̱ni.

A̱ta̱p-a̱cyok wu nang á̱ lyen a̱ swak kuzang ma̱ng labeang a̱ni, a̱ neet di̱n jen gbangbang tsi̱tsak a̱yaasa̱ncuri 13 ma̱ng 10 A̱K, nggu wa yet a̱si̱ nang á̱ ku shyia̱ da̱ a̱vwuoniat Yanghai ka mi̱ Turi̱pan, Xinjiang (Tocharia), di̱ fam jenshyung a̱byin Caina a̱fwun. Kyang hu á̱ nyian a̱ta̱p a̱cyok ma̱ng a̱nhu hwa yet a̱lulo, a̱wot a̱ta̱p-a̱cyok wu ku byia̱ a̱di̱di̱ri̱k a̱ti̱tak ma̱ng a̱kpa̱mkpai tsap a̱wot ku si̱ tai li á ngyei á̱ nyia̱ nggu mat ban tsaai hwa a̱ni. Ma̱ a̱lyiak Yurop, á̱ ku khwi a̱ta̱p a̱cyok wu neet mi̱ jen gbangbang ma̱ng a̱mgba̱m jen A̱ka̱wa̱tyia̱ ce ji, a̱wot a̱ si̱ yet a̱toot a̱ti̱tak á̱ khwi ma̱ tai nang á̱tyok khwi a̱ni mi̱ swanta hu a̱mgba̱m a̱fwun. Á̱ ku byia̱ tangka̱i a̱ta̱p a̱cyok nang A̱shong ba ngyei bi̱ri̱ci̱t (*breeches*) a̱ni nang á̱tyok Yurop ba̱ byia̱ zwa a̱ni ku khwi di̱n jen tsa ce-a̱fwun ji da̱ a̱kwonu a̱tsak a̱ta̱p-a̱cyok wu. Neet ma̱ a̱fa̱ng sa̱ncuri nswak-nfeang ka, a̱nyiuk ba si̱si̱ mban khwi a̱ta̱p a̱cyok. Ma̱ A̱tyap di̱n jen a̱ja, ka̱nang á̱ li a̱byin ma̱ng a̱ta̱p a̱cyok, si̱ á̱ ta̱bat cywang nggu á̱ ngyei nggu ntangka̱i lyulyoot tok vwuon nang kham a̱ni. A̱fwun, nkyang na laai shai.

## Ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta

* **(ghwughwu-a̱guguut)** Etymology of 'Pants', neet mi̱ Mysteries of Vernacular 
* **(ghwughwu-a̱guguut)** The Invention of the Trousers, neet mi̱ German Archaeological Institute
Shyui

**Shyui** ji, á̱ ka ngyei *Arachis hypogaea* a̱ni, yet tswa kyang ja nang à̱ yaa̱n a̱ni. It is widely grown in the tropics and subtropics, important to both small and large commercial producers. It is classified as both a grain legume[4] and, due to its high oil content, an oil crop.
A̱kpa̱kpai njet a̱bwoi

**A̱kpa̱kpai njet a̱bwoi**, á̱ ka ngyei **tabi̱let** a̱ni, yet a̱waya bwak wa, a̱ byia̱ si̱tem nta̱m jet a̱bwoi ma̱ng njin kyang tyai nghwughwu byiam, ma̱ng a̱bap nang á̱ maai shwai a̱ni a̱mgba̱m mi̱ a̱kpa̱kpai lyolyuat vam nyiung.
A̱mbwuok

**A̱yaambwuok** ba 
(a̱nyiung **a̱mbwuok** *wu*) yet sot nyám ja nang á̱ ngyei *si̱kwamata* a̱ni, ji̱ byia̱ hihyan mi̱ vam a̱wot ji̱ swan a̱byin ji̱ si̱ yai mi̱ koji a̱ni, á̱ si̱ byia̱ ntangka̱i 7,000, mami a̱mgba̱m nvam-a̱byin swanta na kang ma̱ng A̱ntati̱ka, bi̱ri̱ng ma̱ng a̱lyiak a̱ka̱sorong bibyin a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱ca̱cet nkyai a̱sa̱khwot na. Á̱ fa sot jini ji̱ yet si̱ *parafili* ja mat nang á̱ mbyia̱ zwák ma̱ng *Amphisbaenia* di̱ nji a̱ni bah, a̱wot a̱yaambwuok a̱ghyang tai tswá sweang a̱ja lan a̱yaambwuok a̱ghyang. A̱yaambwuok shyit ba̱ shyia̱ di̱ nshi vwuon kyiak neet ma̱ a̱yaaghwaghwaak bai á̱ka̱tantsaai si̱ bye byia̱ a̱ka̱cak na̱ a̱bansa̱ntimita ma̱ a̱da̱dei tat shi a̱ka̱tuk nzwuo Komodo gu tat mita tat a̱ni.

## Ya̱fang
Tswuo

**Tswuo** ji 
(á̱kpa **tswuó** *ji*), yet tangka̱i minerat lyem hwa, ma̱ng kemikat nang Al2Si2O5(OH)4. Ji̱ yet minerat si̱likwon hwa ma̱ng a̱tai nang á̱ tak ti̱tak a̱ni, ma̱ng wat teti̱rahedi̱ron nyiung si̱ si̱lika () nang á̱ ku fwuop di̱n vak a̱yaatom oksi̱ji̱n di̱ wat oktahedi̱ron nyiung si̱ a̱lumina () oktahedi̱ra.

## Ya̱fang
A̱kat nvak

**A̱kat nvak** yet fam vak hu hwa ku li nang a̱kat a̱ni nang a̱yaama̱to ni̱ mbwan ba̱ cong naat da̱ a̱vwuo ghyang.
A̱la̱p a̱byiek

**A̱la̱p a̱byia̱k**, á̱ ka biyáng a̱yi̱ gu swak afuong ku biá buo ko ku bi̱yan a̱ni gu swak achain
Nyonywang

Nyonyang ye̱t je̱n ni̱ng a̱yin ku̱ kya̱ng na̱ tyi̱ ku̱n ku alya̱t ba̱, ku̱ a̱yin a̱lya̱t ma̱ sho̱nshyo̱n di̱ mi̱ng a̱lyuluut;  ki̱̇de ji ni̱ si̱mi̱ng di̱ ni̱ng gye̱t sa̱ng a̱li̱luut.
Ka a vwuo ka ti nyonywang ani. Ka ayin shyi di aliat sai gu swatnwyang sabama a nyia afufa mung fwuo ngu hu sabama gu lien kyang nang gu nang khyie ani. Maammi avwuo naai aGwaza, ani khwi na swatnwyang ka jen ji bai nang bana fak aliat aGwaza ku ba cat ba naai, ku ba cat ba faang aliat aGwaza na. Avwuo ka ku akayang ka na iya ti nyonywang ka zwang shyie ba.
A̱tak (fam)

**A̱tak** yet kpang hwa nang á̱ nshyiat kpang swat ma̰ á̱niet byin ku a̱keang a̱ni. Kpang a̱vwuo hu nang á̱ nshyiat  a̱tak a̱ni huhwa yet tsi̱tsak kpang a̱myian ma̱ng a̱yak. Swang a̱lyoot a̱tak jini á̱ shyia̱ nji wa neet ma̱ a̱khwukhwuop nwap a̱shong wu, kyiak neet da̱ a̱tyong *Proto-Germanic *sunþaz ("a̱tak"), shimba a̱lyoot ka kwon kyang ma̱ng a̱ni̱nan Proto-Indo-European ba̱ nyia̱ swang a̱lyoot ji neet da̱ a̱lyoot mam kya a̱ni. Nnwap njhyiang khia̱ nang a̱tak ka yet a̱nia wa,  nang a̱tsak a̱lyiat wa yet nyia̱ ku fa tyan mam hu ta̱p wa a̱ni

(mami kpang swanta nyiung),[1] ma̱nang Latin meridies 'a̱ta̱mam, a̱tak' (kyiak mi̱ng medius 'a̱ka̱wa̱tyia̱' + a̱khwu 'mam', cf Shong meridional),  a̱wot nang a̱ghyiang nkwok a̱ni nyiȧ̱ a̱tak yet kpang bwak yak hwa kyiak neet da̱ a̱ta̱m nang a̱nu mam ka n ghwut a̱ni,  ma̱nang a̱sham a̱lyat A̱gwaza ka di̱ nwap a̱niet a̱bru hu nkhia̱ ani תֵּימָן teiman 'A̱tyin' kyiak neet יָמִין yamin 'da̱ yak', Aramaic תַּימנַא taymna  kyiak neet יָמִין yamin 'a̱yak neet da̱ a̱yak' mbeang Syriac ܬܰܝܡܢܳܐ taymna neet ma̱ ܝܰܡܝܺܢܳܐ yamina ( kyang ku mbyia̱ alyoot Yemen ka a̱nihuhwa yet,a̱yin ka̱ shyia̱ a̱tak a̱yak/a̱byin a̱niet Levant[2]).

South is sometimes abbreviated as S
A̱tyii a̱gbaat

**A̱tyii a̱gbaat** wu 
(á̱kpa **a̱yaatyii a̱gbaat** *ba*), yet a̱ngga kyangtutu wa nang á̱ ya kyayak da̱ nggu ka̱nang á̱ ka̱u kyayak mi̱ tutu hu, ku ka̰nang á̱ tyai nkyayak na kpa̱sai, ku ka̱nang á̱ sak kyayak hu hwa a̱ni.
A̱khwom

Mi̱ Fizik, **[[a̱khwom]]** yet a vibration that propagates as an acoustic wave, through a transmission medium such as a gas, liquid or solid
A̱lyoot a̱tyia̱

**A̱lyoot a̱tyia̱** ku **a̱lyoot kyangbwak** yet a̱lyoot ma mbyin kya nang á̱niet ba̱ neet a̱mali a̱nyiung a̱ni shim ba̱ ngyei pipyia̱ mba a̱ni.

### Ya̱fang
Jok

**Jok**, yet kpam a̱sa̱khwot hwa ku kyiak a̱kpai ma̱ng li tsuung nang á̱ ghwai a̱sak di̱ nnyan a̱wak.
Kyangntyei nkyang

**Kyangntyei nkyang** hu 
(á̱kpa **nkyangtyei nkyang** *na*), yet kuzang tangka̱i a̱gban ku a̱feam ku ba̱ng nkyang jhyang nang á̱ nyia̱ ta̱m ma̱ng á̱na a̱ni mat saai nkyang, tyei nkyang a̱mami, shyei nkyang, mbeang ghwut ma̱ng nkyang nkat ndyo bibyin nta.
Á̱ cok nkyang na nang á̱ saai di̱ kyangtyei-nkyang da̱ á̱ma̱nta ma̱ a̱di̱di̱t mat nang na̱ shyia̱ mami nkikya a̱ni. Di̱n jen ma̱ a̱di̱dit, á̱ ni̱ jhyi nkyangtyei-nkyang ma̱ng nkyang na̱ maai labeang nia ku á̱si̱ na̱ byia̱ cet a̱ni ba̱t.

## Ya̱fang
A̱za (fam)

**A̱za** ka, yet fam nyiung hwa di̱ nfam naai swanta. It is the opposite of south and is perpendicular to east and west.
A̱mwai

**A̱mwai**, ku a̱kwak a̱son ku a̱gwak yet a̱lyoot ta̱m kya nang á̱ nwuak a̱tyu a̱ byia̱ cet a̱ swak konyan a̱ni ku da̱ a̱vwuo nta̱m ku mami á̱niet.
A̱ceang a̱lyuk

**A̱ceang a̱lyuk**, yet tangka̱i kyangtyei a̱lyuk hwa nang á̱ nyia̱ ma̱ng tswam ku pi̱lastik a̱ni.
A̱kpa̱tyok

**A̱kpa̱tyok** yet asam a̱ akan nyia nyan   á̱ni bah. Alyoot Apatyok  tsa neat da a̱lia̱ 12th *bacheler*:  knight apatyok,  abasam  knight a wian bi kyian ani bah.   A̱ba khahup French *bacheler* dam asa tyia alioot ka Provençal *bacalar* mang Italian *baccalare*,  a shia atin (atan avou ailoot akaptyok ka bah. ) Medieval Latin **baccalaris* ("vassal", "field hand") adam akpatyok yet nwamp nang a kiaaya a ani . Alternatively, Latin *baculum* ("a stick"), . bou abiag .

## History
[edit source]
Neat 14th century, aneat banyia̱ tam bwak ani ku yei a̱syusyia̱ " apatyok " (kyí "yeomen") kyí university mang adada̱i ecclesiastics, as young monks and recently appointed canons.
Ti̱mishwara

**Ti̱mishwara** ( Timișoara; , ma̱ng  meang ku ; ; ; nwuan lyulyoot ghyáng) yet a̱keangtung Fam-a̱byin Ti̱mishi, Ba̱nat, ma̱ng a̱tsak a̱cyian kaswuo, tung á̱niet ma̱ng taada mba di̱ fam Jenshyung Romaniya. Ku shyia̱ A̱zaghyui Bega kikya, a̱wot á̱ ka nnwuan Ti̱mishwara nang a̱keangtung ka̱ nwai yet a̱si̱ a̱gwomna̱ti a̱ni ma̱ng a̱si̱ nkhang Ba̱nat. Kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 1848 ba̱ng si̱ nat a̱lyia̱ 1860 huhwa ku yet a̱keangtung Voivwuodina ma̱ng Tyok-Vwoivwuodina Sa̱ri̱bya hu a̱si̱ Sa̱ri̱bya ma̱ng Ba̱nat a̱si̱ Temeschwar. Ma̱ng shi á̱niet 250,849 di̱ fang a̱lyia̱ 2021 Ti̱mishwara hwa yet a̱keang a̱fwuon ka̱ swak kuzang ma̱ng shi á̱niet a̱ni mi̱ Romaniya. Ku yet a̱li kpa̱mkpaan ma̱ng á̱niet 400,000 mi̱ fam meti̱ropolit nhu hu, ma̱nang a̱mun-a̱ka̱keang Ti̱mishwara–Arad wu byia̱ si̱ ku swak %70 á̱niet nggu hu nfam Ti̱mishi ma̱ng Arad. Ti̱mishwara yet a̱keang kya ma̱ng taada ma̱ vwuon, ku si̱ bu yet mali nnwap 21 ma̱ng nkhwi 18. Byia̱ taada ma̱ a̱di̱di̱t ku yet kap fam jenshyung a̱byin hu neet a̱fwun bah.

## Ya̱fang
Si̱sak

**Sisak** yet jen ja nang á̱sam ma̱ng á̱nap na ndyen á̱pyia̱ mba a̱ni, ba̱ sii du nyeang.   

jyen Sisak nang tsa dinjya̱n nang a̱sam mang anap shim akhyang ba , a̱lap ba nyiyang ani .
A̱li̱p

Mi̱ nyinyam nwuai mman, nyinyam a̱da̱gut ma̱ng fa̱nn, a̱li̱p ka (pl.: li̱li̱p ku ani; di̱ yei Latin, 'nywak' ku 'sa̱khyat') yet kap vam tausa hwa ku shyia̱ da̱ a̱nu ghwut kyayak ku seang mi̱n na a̱ni (a̱bwong), i.e. shyia̱ kpa̱nkpaan ma̱ng a̱gyaan a̱nu ka. Tam nka hu yet turung bying lilyim kyayak ku seang mi̱n na a̱ni.

## Ya̱fang
Wa̱i a̱lyiat

**Wa̱i a̱lyiat** yet ka̱nang á̱ shei a̱lyiat tazwa kyang nyiung ku kyang ghyang a̱ni. Mi̱ Khwikristi, wa̱i a̱lyiat yet shei A̱sham Nkhang A̱gwaza nya. Ániet kawaii bya yet ániet ba alyen ming wai alyiat Ágwaza na cik
Tutu nkwom

**Tutu nkwom** yet a̱vwuo kya nang a sai anietbishyi ba kan kwi á̱ni a sa ba lyen kyang ku khat ba á̱ni ku a fwuong jen a na nniat kwom á̱ni.
A̱gba̱ndang a̱gaat

**A̱gba̱ndang a̱gaat** wu 
(á̱kpa **a̱ca̱cet a̱ka̱gaat** *na*) yet a̱zaghyi ja da̱ a̱vwuo ka nang a̱ka̱nok nshyia̱ a̱ni. A̱ bu yet tyiang a̱byin ja ji̱ fworop a̱ka̱sa ka̱ a̱vwuo ka yet da̱ndi kya, nang á̱nietbishyi si̱ mi̱ ntung, bwoi nkhang, a̱wot ba̱ bu si̱ ncong ki bwan a̱ja. A̱gba̱ndang a̱gaat bu si̱ ngyet a̱tyong kya nang á̱ tyiri̱p a̱ni, a̱wot ka̱ vwuon mat sanggak ji nang á̱ ni̱ njhyi vak hu ka̱nang a̱vwuo ka khwot ba̱t a̱wot á̱ si̱ koot hu mi̱n a̱tsotswat nfang, ka̱ngka̱re, ku a̱ta̱bya̱k nfang a̱ni. A̱ shyat a̱ka̱cak a̱ghyang mi̱n hya̱u kwora̱ta hu, a̱wot á̱ si̱ khwi vak da̱ a̱ka̱cak ma̱ng nvak a̱taintuut, ku ka̱ doot á̱ bu nyia̱ á̱ jhyi nka da̱nian sanggak nang nkyangcung na nwai nghap a̱ni. 

Gbangbang, *a̱gba̱ndang a̱gaat* ku fa mi̱n vak ku khwuk kpa̱kpai a̱ni. Jen jhyang á̱ ka nkyiak a̱gba̱ndang a̱gaat ku fa swang a̱lyiat tai si̱ *[[vak]]* ja mameang, kidee ja yet a̱khwukhwop A̱gba̱ndang A̱gaat Watling wu, a̱wot á̱nietnswat ma̱ a̱ca̱cet a̱ka̱keang mbeang á̱nietkhwom a̱ka̱keang ba ghwak a̱sa̱ra̱i nvak nghai nkyang nfeang na a̱ni mi̱ mmam a̱fwun: ta̱m hu nang **vak** nyian a̱ni huhwa yet a̱ka̱cyet ma̱ng shyei nkyang, a̱wot **a̱gba̱ndang a̱gaat** si̱ yet a̱vwuo a̱myim á̱kpa á̱niet kya. Kídee a̱ca̱cet a̱ka̱gaat ji ja mun yet a̱vwuo á̱niet cyet ma̱ng a̱ti̱tak, a̱balyolwat nvak, mbeang a̱ca̱cet a̱ka̱gaat a̱ka̱watyia̱ a̱keang nang a̱niet ntuk a̱ni a̱wot nkyangcung vak si̱ mi̱n sweap a̱ni bah. Ma a̱nia wa, a̱ka̱ta̱lyen ma̱ng nvak cung a̱yaama̱to na mun yet kídee nvak ja, a̱wot á̱ghyang á̱niet ni̱ ngyei nna a̱ca̱cet a̱ka̱gaat.

## Ya̱fang
Jenshyung (fam)

**Jenshyung**, yet fam anyiun ha mami nfam a̱naia̱  nang shia mang swanta hu.  jenshyung ji ja w̱an atin(fam) jija yit avo̱ kwa mam hu mang swanta hu.
A̱hyat

**A̱hyat** yet kyang hwa ku hyat cet a̱sap ku kuzang tangka̱i kyang ku maai khwat a̱khwu a̱ bai a̱ni.

## Ya̱fang
A̱kurusak

**A̱kurusak** yet a̱tyubishyi wa ku a̱tung á̱niet ba̱ khwi a̱gba̱ndang a̱toot da̱ a̱vwuo song.
A̱lakumi a̱yit

**A̱lakumi a̱yit** wu (á̱kpa **a̱yaalakumi a̱yit** *ba*) yet a̱gba̱ndang nyam wa mi̱ Afi̱rika a̱ byia̱ gbaat a̱ si̱ nwaai mman a̱ neet ma̱ng *jenut* **Giraffa** a̱ni. A̱ bu yet a̱nyiung ma̱ á̱ga̱nga̱ng nyám nang á̱ shyiat mi̱ nkyai ma̱ a̱kavwuo vwuon mi̱ swanta hu . Mi̱ taa̱da, a̱lakumi a̱yit ku shyia di̱ kwai , *Gi̱raffa camelopardalis*, ma̱ a̱bankwaí a̱kubunyiung ja. Di̱ jen jhyang, á̱niet-tyan ku cam ba̱ si̱ ka̱u mba di̱ kwaí a̱ni̱nai ja ma̱ng nkak kwai na̱ nang á̱ ku nzwop fai mi̱ mitokondi̱ra ma̱ng a̱li DNA, nang ku ngyet  *morphological* maai wa a̱ni. Nce a̱natat ghyáng ma̱ mba bu shyiat bah mi̱ kwai *Gi̱raffa* á̱ lyen ma̱ng ce ku bwat ma̱ng mba a̱ni bu shi a̱kpa bah.
A̱som

**A̱som** ku **a̱nsom** wu (á̱kpa: a̱yaasom ku a̱yaansom *ba*), á̱ ngyei nggwon nggu ka **a̱fi̱t-a̱som** ka (a̱kpa: a̱ka̱fi̱t-a̱som *na*) a̱ni yet byin nyam hwa ba̱ nwaai mmam shi á̱kpa mi̱ jenut ***Lepus***. A̱som byia̱ a̱jujung a̱fufwuo, a̱ si̱ bu byia̱ a̱mgba̱i a̱ghyi ma̱ng a̱bajojwaat a̱ti̱tak ka̱ byia̱ ghan ba̱t ki̱ ka̱ kwa cung.

## Tyei
A̱yaasom yet nyám ja ji̱ byia̱ ghan ba̱t a̱wot ba̱ si̱ mi̱n tyong cung ba̱ng si̱ tat  ma̱ a̱bacyuang a̱ka̱swap a̱vwuo. tazwa a̱jujung a̱ka̱swap, a̱som Yurop wu (*Lepus europaeus*) si̱ mi̱n tyong tat .  Byin ntsa a̱ka̱fi̱t-a̱som na á̱ ku shyiat mi̱ a̱ka̱wa̱tyia̱ ma̱ng Jenshyung-A̱za A̱merika ba̱ si̱ mi̱n ngyong cung tat  tazwa a̱jujung a̱ka̱swap, a̱wot ba̱ si̱ mi̱n neap tat a̱swap  ma̱ng jen.

## A̱ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
Boti̱n

**Boti̱n** byi fa:

* Boti̱n, A̱tak Yorkshire, England
* Boti̱n, A̱yoot mi Bottiaea .
* Boti̱n ku nwyak a̱toot, yet ba di̱da̱i kyang á̱niet twuai nyia á̱ ka ntyi ma̱ a̱toot ku a̱tap a̱cyok a̱ni
A̱hyia̱k

**A̱hyiak** yet vak tei a̱ghyang a̱bun, di̱ kyang nang á̱ nwuak a̱cuchuk da̱ nhu nang a̱tyuu wu wa nyia a̱ni bah, ku bat a̱ghyang á̱niet a̱bun di̱ kyang nang ba lyen a̱ni bah ku si̱ tat ba ba̱ si̱ tan gwum. A̱hyiak bu yet a̱lyiat na tei byan  

ku ma̱ng swat a̱na̱nyiuk ma̱ a̱ka, a̱wot a ku silan g zama̱nu g ghwut ma̱ a̱kpa.
Lyan

ma̱ng kap vam a̱tyubishi,  **Lyan** (shong:/ˈpiːnɪs/; Lɲ: **Ɲdyan** ku **ɲlyan**; Latin yei "*pēnis*," Di̱ li ntsa "li̱m")hu/hwa, yet kyang vam byin ngwon a̱sam hwa ku yet kap vam a̱ beang gu ka a̱chat koot a̱ntyak. A̱cuchuk kap wu wa yet a̱ni̱nan (yok a̱tyin); si̱ nat vam (tyiang chet); ma̱ng a̱tyin yong lyan mbeang li kwa ma̱ng tyiang nkwa-nyat (kwa-lyan) na khwi a̱pyia ndyan ka. Á̱ nyia vam lyan hu ma̱ng tyiang nkwa ntat nia: nfeang shyia ma̱ a̱pyia ndyan ka a̱wot ghyang tsatsak a̱chichyip si̱ kai kpa̱kpaan suk ji.
Zwat Swak ma̱ng Sweang

**Zwat swak mang sweang** yet nhyan swat ja, mami zwat swak mang fiyang, mami aleya, da fheng  Julian and Gregorian jen asa buoyet nhyan swat mami zwaat anataad abeah nmam swantat mang nhyan ani
.
Zwat Swak ma̱ng Jhyiung

**Zwat swak mang jhyiung** yet zwaat Swak mang anhyon a, mang penultimate zwat ma Leah, Julian and Gregorian kwabout wan jen. asa yet nyhan zwat mami zwat nya abeah nmam swangtat ani, asabu yet zwaat akubuyuong mami kwabout Wang Jen asa Romulus c. 750 BC. Ashia alooyt kah (mang Latin novem "akubuyuong") Ka amun zwat jheung mang zwat suyang mami Roman kwabuot wan jen.
Gbi̱ngban

Di̱ nvak nyan tam ma̱ng a̱ki̱kan, **Gbi̱ngban**, di̱ si̱sak a̱gba̱ndang a̱vwuo choot a̱niet mundudung swanta tak, nyia, "da̱ a̱chyiet myim dungdung, ntam fwuk mang nvak shyiat ka̱nka̱ra̱ng kang ma̱ng wai byi zwan ma̱ng vwanvam". Ma̱ng a̱mgba̱m nkyang nang á̱ nnyia ntam ma̱ng nvak ma di̱di̱t nyi byia̱ a̱jat di jen gba̱mgba̱m. Á̱ si ma̱ng mbeang shi Gbi̱ngban hu di̱n nvak nwat chet a̱khwukhwut di̱n nvak nyan ntam gbi̱ngban hwa, nchi̱ri̱ng a̱ ya a̱son ma̱ng nan vam mbeang kyai a̱cuchuk nda ma̱ng ghwai ku tyong gba̱ng ma̱ng ntam tei van ku li̱ swak ania, manang swuo nkyang hyeng ku van la̱u.
A̱fi̱nfa̱n

**A̱fi̱nfa̱n** (**Rhopalocera**) yet kyang chet ha ba̱ shi a̱kpa, ba̱ bu ni shyai li̱ a̱sa̱khwot nfeap , ma̱ng shyia kpasai, tsa byia̱ swoswon  fi̱ri̱p meang. A̱kpa mba ka mi̱n a̱ mun ma̱ng a̱gba̱dang kwai Hedyloidea (a̱fi̱nfa̱n-nsum ) na shyia mi̱ A̱merika ) ma̱ng Pa̱pi̱lionoidea̱ ( ma̱ng a̱ghyang zan). A̱khwukhwop  a̱fi̱nfa̱n á̱  ku lak li a̱ni wa kan khwi mi̱ a̱bwuk njen, ku tak  ndyia mi̱llion 56 ma̱ gbang a̱ jau, ku nang á̱ ndam ba̱ bu na shi di̱n nkpam di̱ ma̱ng byan jen.

A̱fi̱nfa̱n byia̱ nkak naai nswuan chet, ma̱nang a̱kum holometabola̱n nkyang chet na chit a̱mgba̱m metamorphosis. A̱khwukhwop a̱si byi nfeap ba ni ma̱ng  cyi ming a̱kyikyo nkyang khap nang ku ni ngyet a̱nwan a̱wot ku khwop ku kyat, kyang á̱ ngyei a̱manjhyit a̱ni, bya yaan kyayak hu.

terpillars, will feed.
A̱lyoot a̱ka̱wa̱tyia̱

Mi̱ ta̱ada ma̱di̱di̱t, a̱loot a̱ka̱wa̱tyia̱ kikya yet a̱loot a̱feang a̱tyubyishi ku a̱lyoot a̱tyia̱nbyin ka̱ shyia̱ á̱tung a̱lyoot ngaan a̱nyiu ka ku a̱ si a̱tyia̱akhop ka a̱ni. A̱lyoot a̱ka̱wa̱tyia̱ ka ni̱ shyia̱ lyuut hu a̱mgba̱m bah. Jen jyia̱n, a̱lyoot a̱kya yet a̱nyonywang wa.
Fada

**Fada** yet akwakasun a, ma bio nang ajungu chat a̱lyiat mung A̱gwazah, nguwa na nia, nguwa na tak á̱niet kyan A̱gwazah chat banyia á̱ni, nguwa na nia A̱gwazah kyan á̱niet chat gu nya banduh a̱ni.
Zwang (kyangmang)

Zwang (**a̱kpa**: *zwáng*) ji yet a̱tai nyet wa. Zwang ji byia̱ a̱swap nang a̱ga̱ngang shan a̱cyia̱t a̱ni. Ji yet tswam ja ji si̱ byia̱ a̱tan ma̱ng a̱jejyat a̱nu. Zwang ji ni̱ swan kpa̱p ba̱t mat a̱ni fwu nji ma̱ng tswam.

Gba̱ngbang ka, a̱yaa̱gwak zwáng ba ku nyia̱ ta̱m ma̱ng zwang di̱ kwan zwáng.
Cung

Yi a̱nfani mi̱ng chung a̱sing kya̱ng kuza̱a̱tuk ye̱t sha̱i avwu nswa̱t kya̱ng a̱hwa je̱n ji̱ a̱n c̱at a̱ni. Ki̱ma chung kya̱ng hu hwa ye̱t a̱junjung avwo ma̱mi je̱n ni̱ng kya̱ng a̱hwa na̱n shye̱n a̱ni.
Kwakwa

**Kwakwa** yet zwa sum a̱kwon (***Cocos nucifera***) ku shi mang tanke zwa a̱kwon tswan (Arecaceae) ku si yet mbam mami zwa kukwon hywa. Achin lyoot "kwakwa" (ke a kwop  "**kwakwa**") huhwa yet a̱kwon** kwakwa**, zwan ji, ke sum-a̱kwon,
Tyeibwak

**Tyeibwak** yet bwokluit (mang kuzan jhen sangaji) dinaing hu allyiod ayin ndiani, nickname , kyi "X" kyi akum kyangna nang ayin liud ani  asisak hu Ku hyie sangaji kundiani intent.
Swang (kyayak a̱byin)

**Swang** anyie tam mang allyiod swang davo yeh nkyen abin, nang swang akam, swaung achiy mung swang adankali.