open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
A̱za Afi̱rika

**A̱za Afi̱rika** (jen jhyang ** A̱za Afi̱rika**) yet fam hwa ku shyia̱ a̱ khia̱k a̱za a̱byin Afi̱rika ka a̱ni.
A̱ mbyia̱ a̱tsatsak a̱vwo ka̱ ta̱bat a̱ni ba a̱ni̱ wa̱i mi ̄̇ng jen jhyiang nang niet khuong kyai a̱sa̱khwot si̱ Sahara jenshyung, jenshyung Sudan  A̱shong A̱gyui  a̱shia̱ a̱tyin a̱ni.a̱lyoot="Britannica"/>
Si̱sak ji ji̱ myim aan wei fufam nani a̱ni, nang A̱li̱jeriya, Ijipt,Libiya, Moroko,Tunishiya,mi̱ng jenshyuing Sahara, fi̱p ku shyia̱ ma byin Moroko a̱ni
A̱ghwaghwaak

**A̱ghwaghwaak** wu (á̱kpa **a̱yaaghwaghwaak** *ba*; kwai **Chamaeleonidae**), yet a̱sham ma̱ng a̱za vwuon ma̱ á̱khwukhwop a̱yaambwuok swanta ba̱ byia̱ nce 200 nang á̱ ntyan mi̱ Zwat A̱taa 2015. Nkap kwai nani á̱ lyen nna ma̱ng shai a̱sa̱khwot lili vam, byia̱ zwá shyei li vam ma̱ng a̱jhyem li myemyiat. Á̱kpa nzwa mi̱ kwai mba ji á̱ lyen mba ma̱ng shai a̱sa̱khwot lili vam. Á̱ghyang mba, ba̱ byia̱ a̱jhyem li myemyiat (ntangka̱i a̱sa̱khwot a̱byin); a̱wot á̱ghyang, si̱ kyiai a̱sa̱khwot lili vam na (a̱yaashong, a̱yaabagina, a̱sa̱khwot á̱kwop, a̱sa̱khwot bula) nang á̱ ni̱ ndi a̱mgba̱m.

## Ya̱fang
Ka̱ri̱tago

**Ka̱ri̱tago** (; , ) ku yet a̱keangtung Ka̱ri̱tago Gbangbang ka, di̱ fam a̱tyin A̱gba̱ndang Jok Tuni̱t wu ma̱ a̱byin ka nang á̱ ngyei Tuni̱siya a̱fwun. Ka̱ri̱tago ku yet a̱nyiung mami á̱tsatsak a̱ka̱cyian kaswuo di̱ fam Meditaroniya Gbangbang hu ma̱ng a̱nyiung ma̱ a̱ka̱keang na̱ yet a̱tsatsak a̱ swak a̱ni mi̱ swanta gbangbang hu.
A̱ya̱shuk

**A̱ya̱shuk** yet kyang tabat ayatoot nang a kwi ani asi shurung tazwa aywuan ka. Ayashuk ji vwon. Asi biye sakwat adundyung, sakwat asai, sakwat ashong, sakwat alyilyim ming akum ka.
Kyayak

**Kyayak** hu (a̱kpa **nkyayak** *na*) yet kuzang tangka̱i kyang hwa nang á̱ ngya a̱ni á̱ nyia̱ kan zong. Kyayak mi̱ di̱n jen ma̱ a̱di̱di̱t neet mi̱ a̱ga̱fi̱p, nyam, ku ni̱ni̱mbwat hwa a̱wot ka̱ byia̱ nkyang na na̱ myim vam hu ku nshyia̱ a̱ni nang kabohadi̱ret, hya̱u, pi̱roti̱n, a̱yaavitamin, ku minerat. Kyangswuan ni̱ nwuan nna a̱wot swáng vam kyangswuan aja si̱ ka nkhwuat nna mat shyiat cet-nta̱m, go swuan, ku fuut shyit. Susotbishyi nyám vwuon byia̱ gann yaan vwuon ji̱ swa̱i zong a̱yaametaboli̱zim mba ji a̱wot ji̱ si̱ kin nshai shi̱shai ji̱ si̱ li nang kyang ku ndi a̱ni ca̱caat ma̱ng si̱sak nang a̱vwuo ka nshyia̱ a̱ni a̱ni.

Á̱nietbishyi ba̱ yaan nam ma̱ng a̱kyikyo a̱ni byia̱ za̱kwa maai swan koji ba̱t a̱wot ba̱ si̱ ka njhyi swat mba hu ku nat ca̱caat ma̱ng si̱sak nang ba̱ na nshyiat kyayak da̱ a̱vwuo ma̱ vwuon. Á̱nietbishyi da̱ a̱ka̱nyiung nyian ta̱m ma̱ng a̱weang ba̱ jhyi kyayak mba hu  mat yaan. A̱lyiak cet-nta̱m kyayak ka̱ myim vam hu neet mi̱ a̱ca̱cet a̱yaaka̱mpa̱ni nkyayak bya, zang bya nyian kyayak di̱n vak khap a̱dak a̱wot ba̱ bu lyai si̱n vak a̱yaaba̱gun a̱si̱tem jhyi ma̱ng lyiai kyayak a̱ni. Si̱tem khap a̱taada wuni ni̱ ta̱yuk ba̱t di̱ hya̱u fwui fosi̱t, si̱ ku fa nyia̱ kyayak ma̱ng a̱si̱tem khap  yet a̱nyiung mami a̱ca̱cet nkyang tyei lili wun hu ku shai a̱nggang a̱ni, ku si̱ yet nyiung di̱ nvak mban tangka̱i a̱bya̱byia̱ wun ku nwai yet a̱ni ma̱ng a̱kuu %37% ntangka̱i nvak a̱nia.

Si̱tem kyayak wu byia̱ a̱tsatsak mpak da̱ a̱lyiat swat-ndung á̱nietbishyi ma̱ng kwai-nfwuo-á̱niet ma̱ng nkyang jhyang, nang maai ba̱ng yaa̱son, vwuon swuan, tung zwa kyayak, shyit á̱niet, ka̱u a̱sa̱khwot, mbeang cok kyayak. Cam kyayak ma̱ng cok nhu yet nfam nia nang susot  bibyin nta nang Sot Cok Kyayak Bibyin Swanta, A̱vwuofang Zwa-bibyin Swanta ka, the Naat Mbwuot Kyayak Bibyin Swanta, Sot Kyayak ma̱ng Khap ji, ma̱ng Kansi̱t Nkhang Kyayak Bibyin Swanta hu ti̱n a̱ghyi da̱ nna a̱ni.

## Ya̱fang
A̱na-a̱shong

**A̱na-a̱shong** ka 
(á̱kpa **na-a̱shong** *na*) yet a̱ngga kemikat wa; a̱ byia̱ a̱lama wu **Au** (neet mi̱ Lati̱n *aurum* "a̱na-a̱shong") ma̱ng la̱mba a̱tom 79. Mi̱ di̱ swat a̱za̱za̱rak nggu hu, a̱ yet a̱kyenkyai tswam wa, ma̱ng a̱sa̱khwot a̱lyemu-bagina, a̱ si̱ yet a̱kpa̱u, a̱lyilyiit, á̱ maai á̱ tsot ma̱ng a̱kpang, a̱wot á̱ maai á̱ ba nggu. Di̱ fam kemikat, a̱na-a̱shong yet tswam gak-a̱shai ja, elemen sot 11, ma̱ng a̱nyiung mami á̱tsatsak tswám ba. A̱ shyia̱ mami nkyang kemikat na̱ nwai byia̱ lyen ba̱t a̱ni a̱wot gu si̱ yet a̱kpa̱u ka̱nang shwai a̱vwuo hu swan ca̱caat.
Tsi̱ntsa̱u

**Tsi̱ntsa̱u** ji 
(á̱kpa **tsí̱ntsa̱u** *ji*) yet nkungkup nia na̱ fwuop neet da̱ a̱gba̱ndang kungkup a̱zama wu ba̱ ba̱ng ba̱ bai myi̱ri̱ng hu. Tsi̱ntsa̱u bu yet kungkup hwa ku khwi a̱lyia̱ ka ma̱ng guhuguhu a̱mgba̱m ma̱ng kuzang kyang ku shyia a̱mami vam a̱kya a̱ni.
Buli̱gariya

**Buli̱gariya** (), á̱ lyen ma̱ng a̱lyoot a̱gwomna̱ti ka nang **Ri̱pobi̱lik Buli̱gariya**, yet a̱byin kya di̱ fam A̱tak-a̱tyin Yurop. A̱byin ka swan di̱ fam jenshyung A̱dyundyung Kyai A̱sa̱khwot hu hwa ma̱ng fam a̱tak A̱ghyui Da̱nube hu, a̱wot ka̱ si̱ byia̱ a̱gi̱gak ma̱ng Helat mbeang Turukya di̱ fam a̱tak hu, Sa̱ri̱bya ma̱ng Ma̱kidoniya A̱za di̱ fam jenshyung hu, ma̱ng Romaniya di̱ fam a̱za hu. Ka̱ si̱ ku shi kyai a̱byin kilomita a̱ma̱ntaa̱naai 110,994 (met a̱ma̱ntaa̱naai 42,855) a̱wot ka̱ si̱ yet a̱byin 16 ka̱ swak ma̱ng shi kyai a̱ni mami Yurop. Sofiya a̱keangtung a̱byin ka, jija yet a̱gba̱ndang a̱keang a̱ swak ma̱ng shi kyai a̱ni; a̱ka̱keang á̱ghyang ninia yet Burgas, Plovdiv, ma̱ng Varna.

## Ya̱fang
Ma̱kidoniya A̱za

**Ma̱kidoniya A̱za** , á̱ ka ndyen ma̱ng a̱lyoot a̱gwomnati ka nang **Ri̱pobi̱lik Ma̱kidoniya A̱za**  a̱ni yet a̱byin kya nang bibyin ghyáng keang di̱ tityak a̱ni di̱ fam A̱tak-a̱tyin Yurop. A̱byin ka byia̱ a̱gi̱gak a̱byin ma̱ng tityan Kosovo  di̱ fam a̱za hu, Buli̱gariya di̱ fam a̱tyin hu, Helat di̱ fam a̱tak hu, ma̱ng A̱li̱beniya di̱ fam jenshyung hu. Ka̱ byia̱ di̱ nka kpa̱mkpaan ma̱ng a̱kpa a̱nyiung mami a̱yaakpa a̱tat a̱gba̱ndang fam Ma̱kidoniya wu a̱ laai lan a̱ni. Si̱kopye ja yet a̱keangtung ka ma̱ng a̱gba̱ndang a̱keang wu gu swak kuzang ma̱ng shi hu, a̱wot jija si̱ yet mali kpa̱mkpaan ma̱ng a̱kpa a̱nyiung mami a̱yaakpa a̱naai á̱niet milyon&nbsp;1.83 a̱byin ka. A̱lyiak á̱niet swan a̱byin ka yet nwap A̱ma̱kidoniya ja, sa-nwap A̱si̱la̱p fam A̱tak jhyang. Á̱niet nwap A̱li̱beniya si̱ mang gyet nwap ja ma̱ a̱byin ka ma̱ng shi á̱niet ku tat a̱kpa 25 mami a̱yaakpa 100. A̱wot A̱turuk, A̱romani, A̱sa̱ri̱p, A̱bosi̱niak, Aromaniya ma̱ng á̱kum nnwap á̱ghyang si̱ ma nshyia̱.

## Ya̱fang
A̱kum a̱cyi (nwap)

Nwap **A̱kum-a̱cyi** ji (A̱kum-a̱cyi: ) yet nwap ja ji̱ shyia̱ Naijeriya a̱ni. Ba̱ shyia̱ ma̱ng swat hu Abya, A̱na̱mba̱ra, A̱bonyi, Inugu, mbeang Imo. A̱ghyang mba á̱ shyiat mba Da̱li̱ta ma̱ng Rivat. Á̱ maai á̱ shyia̱ nwap A̱kum-a̱cyi ji mi̱ Kemerun, Gabon, ma̱ng Gini A̱kwa̱toriya, nang á̱nietcen a̱ni mbeang nfam nta Afi̱rika. Á̱ ku koot a̱di̱dam ba̱t da̱ a̱vwuoneet A̱kum-a̱cyi ka, a̱wot a̱yin lyen nka bah. A̱ghyui Nija ka ku ka̱u a̱byin A̱kum-a̱cyi ka ntyia̱ nfam nfeang na̱ shyia̱ ca̱caat ma̱ng ghyáng a̱ni—fam a̱tyin (si̱ ku lan ma̱ng shi hu a̱ni mami feang hu) ma̱ng fam jenshyung. Nwap A̱kum-a̱cyi yet jhyiung mami nnwap Afi̱rika na̱ lyiak ma̱ng shi hu a̱ni.

## Ya̱fang
A̱byintyokshan A̱toman

**A̱byintyokshan A̱toman** ka,  wu;  ku ;  á̱ ku lyen mi̱ nkhang ma̱ng a̱fwun ma̱ tai nang **A̱byintyokshan Turukya** ka a̱ni, ku yet a̱byintyokshan kya ka̱ ku kwak a̱lyiak A̱tak-a̱tyin Yurop, A̱siya Jenshyung, ma̱ng Afi̱rika A̱za a̱son tsi̱tsak sa̱ncuri 14 wu ma̱ng kap ntsa sa̱ncuri 20 hu. A̱byintyokshan ka ku ka nyia̱ tyok tazwa fam-a̱byin a̱tak-a̱tyin ghyang ma̱ A̱ka̱wa̱tyia̱ Yurop kyiak neet mi̱ sa̱ncuri 16 wu ba̱ng si̱ tat kap ngaan sa̱ncuri 17 hu.

## Ya̱fang
D

**D**, ku **d**, ja yet zwunzwuo-a̱lyem nyaai Zwunzwuo-a̱lyem Lati̱n ji, nang á̱ nyia̱ ta̱m di̱ lyuut zwunzwuo-a̱lyem Tyap a̱fwun ji, ma̱ng zwunzwuo-a̱lyem a̱lyiak lilyem swanta hu. A̱lyoot nji di̱n Tyap ja yet name in English is ''di'' (á̱ ngyei /dí/), á̱kpa *a̱yaadi*.
A̱siya Jenshyung

**A̱siya jenshyung**, á̱ bu ngyei **Jenshyung A̱siya** ku **A̱tak A̱siya**, wa yet a̱shamjenshyung sa̱khaat A̱siya, nang á̱kwokwak á̱niet byia̱ fang, UN nvam ma̱ng a̱ka̱vwuo fang a̱ghyang, ma̱ng mbeang A̱na̱toli̱ya, A̱rabiya Penini̱sula, Iran, Mesopotami̱ya, A̱ri̱meni̱ya A̱gut, la̱vit, tsutsok si̱purusi, Si̱niya ma̱ Penini̱sula, ma̱ng a̱tak a̱ghyui kap ma̱ a̱tyan Ka̱uka̱su (Ta̱rani̱si̱ka̱uka̱siya). A̱tyan ka̱ ka̱u naat A̱fi̱ri̱ka kpa̱mkpaan ma̱ng Isi̱mut si̱ Suez mi̱ Egypt, ka si̱ bu ka̱u neet Yurop kpa̱mkpaan ma̱ng á̱vwuo  a̱sa̱khwot na fwuop Toki ma̱ng gaata̱sa̱khwot nchet ka̱uka̱su. A̱ka̱yeang tung A̱siya myi ma̱ng a̱zatyin ka, a̱wot A̱tak A̱siya si̱ myi A̱tyin. A̱ka̱ghyui swak ma̱ng a̱feang keang a̱tyan a̱kya (a̱jyiip): ma̱ a̱ghyui A̱ga̱ni, ma̱ a̱ghyui ma̱ri̱ma̱ra, ma̱ a̱duduu a̱ghyui, ma̱ a̱ghyui ka̱si̱piya, ma̱ a̱jyiip pa̱siya, ma̱ a̱jyiip Oma̱ni, ma̱ a̱ghyui A̱ra̱biya, ma̱ a̱jyiip A̱da̱ni̱, ma̱ a̱ghyui a̱sa̱khwot a̱sok, ma̱ a̱jyiip A̱kwaba, ma̱ a̱jyiip a̱ si̱ Suez, ma̱ng a̱ghyui Medi̱teraniya. A̱ka̱yeang ka kyiak kpa̱m tyai tyan a̱ka̱wa̱tyia A̱tyin, a̱wot mbeang a̱lyia̱k but Egypt ma̱ng A̱zajenshyung kap Toki ma̱ng a̱byeang A̱tak kap si̱ ka̱uka̱su.
A̱kum-a̱cyi (a̱lyem)

A̱lyem **A̱kum-a̱cyi** ka (A̱kum-a̱cyi: *Ásụ̀sụ́ Ìgbò* ) kikya yet a̱lyem mbyin nwap A̱kum-a̱cyi ka, di̱ fam a̱tak-a̱tyin Naijeriya. Shi lilyem Igboid nang á̱ lyiat a̱ni na ta̱yuk di̱ si̱sak nang a̱yin khap a̱ni ku nang a̱lyem ke a̱balyem, mat a̱nia wa, á̱ mbyia̱ kpa̱mkpaan na̱ng lilyem A̱kum-a̱cyi 35 vwuon a̱mgba̱m. Á̱ ka nkyiak A̱kum-a̱cyi a̱cyian ka ka̱ yet a̱lyem a̱nyiung kya a̱wot dyem shyia̱ di̱ fwuong hu tsi̱tsak á̱nietlyiat ba di̱ nfam vwuon (a̱za, jenshyung, a̱tak ma̱ng a̱tyin). Á̱ ku byi̱k a̱lyem kidee lyuut lyulyuut a̱ghyanh nang á̱ ku ngyei "Igbo izugbe" (ji̱ fa "A̱kum-a̱cyi konyan ma̱ng konyan" a̱ni) a̱wot á̱ sii du san á̱ tyia̱ di̱n ta̱m kpa̱mkpaan ma̱ng a̱lyia̱ 1972, ma̱ng a̱tsak kuntyin nggu mi̱ a̱balilyem Olu, A̱na̱mba̱ra (Oka) ma̱ng Umu-ahya (Ohuhu), a̱wot á̱ si̱ ti̱n yei nkyang mi̱ zwua̱i hu ma̱ng hyap swáng a̱lyiat mi̱ ntangka̱i á̱na.

## Ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
Kwa (vam)

**Kwa vam** hu
(á̱kpa **nkwa nvam** *ba*), hu hwa yet a̱lilyiit kap vam hu ku kup a̱sa̱ra̱i fam vam nyam ji̱ byia̱ kungkup-a̱zama a̱ni ma̱ng nta̱m ntat nang cam, jhyuk doot ma̱ng kwa̱i shwai vam ma̱ng fwuong byiam.
A̱kpai (tak)

**A̱kpai ntak** wu (a̱kpa **a̱yaakpai ntak** *ba*) yet kap vam nyám kungkup-a̱ma ma̱ a̱di̱di̱t hwa. Nggu wa yet kap ku shyia̱ di̱ jhyi tak hu ku ba̱ng kpa̱p hu a̱wot ku nji a̱wat cong ka. Di̱ nyám ma̱ a̱di̱di̱t ji̱ byia̱ a̱yaakpai ntak a̱ni, a̱kpai ntak wu yet kap vwuon hwa gu shyia̱ sangba̱p tak ji gu byia̱ mi̱ nggu tak ti̱tak nkungkup nyiung ku ma̱ a̱di̱di̱t, nang á̱ ka ndi nang á̱ga̱swuong ma̱ng/ku á̱ga̱fwuo a̱ni, da̱ a̱ka̱nyiung.
Muna̱pyia̱ Soviyet

**Muna̱pyia̱ Soviyet** wu,  á̱ ka ndyen ma̱ng a̱lyoot a̱gwomna̱ti ka nang **Muna̱pyia̱ A̱yaari̱pobi̱lik Soshyali̱t Soviyet** (**MA̱SS**), hu a̱ni, ku yet a̱gba̱ndang a̱byin wa gu ngaat a̱ shyia̱ nvam-a̱byin nfeang a̱ni mi̱ Yura̱siya kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 1922 ba̱ng si̱ tat a̱lyia̱ 1991. A̱byin ka ku yet a̱nyiung mami sí̱tet komyuni̱t hu, a̱wot ka̱ ku mi̱n yet muna̱pyia̱ mundundung a̱yaari̱pobi̱lik a̱byin swak ma̱ng a̱fwuon bibya; a̱wot ma̱ a̱tsak, a̱gwomna̱ti nka ma̱ng Tung zwa Muna̱pyia̱ Soviyet hu ku byia̱ cet ma̱ a̱ka̱wa̱tyia̱ kya kan ba̱ng si̱ tat ndyia̱ ngaan nka na. Ka̱ ku yet si̱tet-sot kwainfwuoá̱niet jhyiung ja nang Sot kwainfwuo-a̱niet Muna̱pyia̱ Soviyet nyia̱ tyok tazwa a̱ni, ma̱ng a̱keang Ma̱si̱kwo nang a̱keangtung nka ma̱ng ri̱pobi̱lik gu swak ma̱ng shi á̱niet: RMSS Ri̱pobi̱lik Soshyali̱t Soviyet Roshya wu. A̱ca̱cet a̱ka̱keang á̱ghyang ninia yet Leningi̱rad (RSSR Roshya), Kyip (RSS Yuki̱ren), Minsi̱k (RSS Byeloroshya), Tashi̱ken (Uzi̱bek RSS), A̱li̱ma-A̱ta (RSS Ka̱zak), mbeang Novosi̱bi̱ri̱si̱k (RMSS Roshya). Kikya ku yet a̱byin ka̱ swak kuzang nka ma̱ng shi mami swanta hu a̱ni, ka̱ khwi kyang ku swak kilomita a̱ma̱ntaa̱naai 22,402,200 (met a̱ma̱ntaa̱naai 8,649,500) a̱wot ka̱ si̱ ngaat a̱ khwi nfam jen swak ma̱ng a̱nyiung.

## Ya̱fang
A̱zurufa

**A̱zurufa** wu 
(á̱kpa **a̱yaazurufa** *ba*) yet a̱ngga kemikat wa; a̱ byia̱ a̱lama wu **Ag** (neet mi̱ Lati̱n *argentum* "a̱zurufa"), nang á̱ ku bwuo a̱ni neet mi̱ Proto-Ndo-Yurop  ("a̱myemyiat, a̱sai")) ma̱ng la̱mba a̱tom 47. A̱ yet a̱lyilyiit, a̱sai, tswam gak-a̱shai ji̱ li ma̱ kyenkyai a̱ni, a̱ bu tyai cet nsaai ndong, cet ba̱ng shwai, ma̱ng cet mya̱ra̱m a̱ swak kuzang tswam. Tswam ji shyia̱ a̱mami a̱byin Swanta kikya da̱ a̱za̱za̱rak, yet sa̱t kyang ("a̱zurufa byin-a̱byin"), nang á̱ ya̱mak ma̱ng a̱na-a̱shong mbeang tswám jhyang, a̱wot mi̱ a̱yaaminerat nang argentite ma̱ng chlorargyrite. A̱lyiak a̱zurufa yet zang weang a̱kpeap, a̱na-a̱shong, a̱da̱li̱ma, ma̱ng zing ja.

## Ya̱fang
Lyulyoot A̱ka̱vwuo Nkhang Swanta mi̱ Romaniya

**A̱ka̱vwuo Nkhang Swanta** Sot-nta̱m Tat-a̱pyia̱, Sayen ma̱ng Taada Muná̱pyia̱ Bibyin Swanta (UNESCO) na yet a̱ka̱vwuo nia na̱ yet a̱tsatsak a̱ni mami taada ku swanta hu nang á̱ ku wa̱i ndyo ma̱ A̱tung Taada Swanta UNESCO ka, nang á̱ ku kpaat ma̱ a̱lyia̱ 1972. Ci̱t taada byia̱ ma̱ nhu a̱ka̱nok jhyung  nkyang ku á̱niet (nang nta̱m ghwang a̱ka̱sa, nghwughwu nang á̱ myiri̱m a̱ni mat jhyung kyang ku a̱yin, ku lyuut lilyuut nang á̱ ta̱zut a̱ni), susot a̱ka̱nok, ma̱ng a̱ka̱vwuo (nang a̱ka̱vwuo nang á̱ lung á̱ ti̱n ku á̱ tyai nkyang gbangbang a̱ni). Nkyang na na̱ nwai yet nyia̱ a̱tyubishyi a̱ni (nang nkyang na̱ byia̱ vam nang á̱ maai á̱ li á̱ la a̱ni ma̱ng nkyang na na̱ yet  a̱ka̱mat A̱gwaza nia a̱ni), tak ti̱tak tat-a̱pyia̱ a̱byin ma̱ng nkyang maai nyia̱ ji̱ yet a̱mat A̱gwaza ja a̱ni (nang a̱ka̱vwuonswat susot nyám ma̱ng á̱ga̱fi̱p jhyang na̱ shyia̱ a̱bwonu tyiai a̱ni), mbeang a̱ka̱vwuo na̱ yet nang A̱gwaza ku mat a̱ sak a̱ni na̱ si̱ yet a̱tsatsak mi̱ di̱ nwuan sains, cok-nkyang ku a̱za̱za̱rak shisham, a̱mgba̱m á̱ kwok na̱ fa nkyangci̱t a̱kwa-swanta nia. A̱byin Romaniya ku shim a̱lyiat a̱tung na ma̱ a̱tuk 16 Zwat Tswuon 1990, ka̱ si̱ tyia̱ a̱ka̱vwuo nkhang nka na na̱ si̱ shyia̱ nwuo mi̱ lyulyoot hu.

Mi̱ da̱ a̱lyia̱ 2022, á̱ ku mbyia̱ A̱ka̱vwuo Nkhang Bibyin Swanta a̱kubunyiung nia mi̱ Romaniya, a̱wot a̱natat si̱ yet a̱ka̱vwuo taada nia ma̱nang a̱feang si̱ yet a̱ka̱vwuo za̱nang swanta nia. Á̱ ku mbeang a̱son a̱vwuo ka mi̱ Romaniya, Da̱li̱ta Da̱nube ji, di̱ lyulyoot hu di̱n jen Nyia̱ 15 Komiti Nkhang Swanta ji ja, á̱ ku nyia̱ mi̱ Ka̱ri̱tago ma̱ a̱lyia̱ 1990. Á̱ bu si̱ mbeang a̱ka̱vwuo á̱ghyang mi̱ ndyia̱ 1993 ma̱ng 1999 a̱wot á̱ si̱ ba̱ ngaat á̱ghyang ma̱ a̱ka̱vwuo na. A̱vwuo ngaan ka nang á̱ mbeang fi̱ lyulyoot hu a̱ni, kikya yet Roșia Montană Mining Cultural Landscape, ma̱ a̱lyia̱ 2021, a̱wot a̱ si̱ mbeang nka kiki di̱ lyulyoot A̱ka̱vwuo Nkhang Swanta ku myim Cok a̱ni mat khwom ya-a̱son ma̱ng lung a̱byin da̱ a̱vwuo a̱kya mat cat a̱tsatsak nfang. Bibyin Yurop 18 hwa ka̱u a̱vwuo ka Á̱khwukhwop ma̱ng A̱tsak Susop Khwong Ka̱pat ma̱ng Nfam Yurop Nghyáng. Mameang, á̱ mbyia̱ a̱ka̱vwuo 16 mi̱ lyulyoot ku nwai yet si̱ di̱ngdi̱ng a̱ni si̱ Romaniya. 
__TOC__

## A̱ka̱vwuo Nkhang Swanta
UNESCO ku fang lyulyoot tafa ta̱fwat swak; ta hwa kuzang nwuo ku myim ta̱fwat jhyiung ku si̱ ku lan a̱wa. Tá̱fwat i ba̱ng si̱ nat vi yet si̱ taada ja, a̱wot vii ba̱ng si̱ nat x yet si̱ za̱nang swanta ja.

## Ya̱fang
Kpa̱ndang Mman Isi̱rela Swanta

**Kpa̱ndang Mman Isi̱rela Swanta** ( **AIU**; ) yet sot A̱yahuda ja nang á̱ ku kpaat ma̱ a̱keang Pari̱t a̱ni mat bibyin swanta ma̱ a̱lyia̱ 1860 ma̱ng jat cam a̱ka̱wat á̱nietbishyi da̱nian A̱yahuda ba mi̱ swanta hu. Ji̱ li̱n a̱ma a̱di̱dam cok-a̱pyia̱ ma̱ng nwai-ta̱yuk-da̱-a̱yin A̱yahuda ba di̱n vak tat-a̱pyia̱ ma̱ng cat ya-a̱son nta̱m á̱niet ba. Á̱ lyen sot-nta̱m jini ma̱ng kpaat a̱ka̱safang a̱lyem Fi̱ransa mat mman A̱yahuda ma̱ a̱mgba̱m Meditaroniya ji, Iran, ma̱ng A̱byintyokshan A̱toman gbangbang ka ma̱ sa̱ncuri 19 wu ma̱ng kap ntsa a̱si̱ 20 wu.

## A̱ka̱fwuop nta
*  
* History of Alliance Israelite Universelle
Raki

**Raki** ku **rakı**, (yei Turukya: ) yet a̱kan nia nang á̱ weang a̱sa̱khwot lywei sum a̱na̱p a̱ka̱feang a̱ni. Ni̱nia yet a̱kan a̱byin Turukya. Á̱ ka ndyen nna mi̱ bibyin Bali̱kan ghyáng nang *apéritif* mbeang ma̱ a̱byin Ka̱za̱ktan. Á̱ ni̱ nka̱u ma̱ng kyayak kyai a̱sa̱khwot hwa di̱n jen ma̱ a̱di̱di̱t ku meze. Á̱ maai á̱ mak nna ma̱ng á̱kan á̱ghyang di̱ nfam Meditaronya ma̱ng A̱ka̱wa̱tyia̱ A̱tyin na, kidee pastis, ouzo, sambuca, arak ma̱ng aguardiente.

Mami Ka̱rita, *[[tsikoudia]]* yet tangka̱i pomace brandy hwa nang á̱ ka ngyei *rakı* di̱ jen jhyang. Á̱ bu nyia̱ ta̱m ma̱ng á̱na á̱ nyia̱ *[[rakomelo]]*, na̱ byia̱ tong a̱ni ma̱ng si̱nnamon. Á̱ ka̱u Rakomelo ka̱nang na̱ shwai ma̱ a̱da̱dei di̱n zwát a̱vwuoshyim. Raki Ka̱rita nwai byia̱ *anise*, mat a̱nia yok tyia̱ tai nna ma̱ng tangka̱i Turukya hu bah.

## Bwoi a̱lyoot
Swang a̱lyiat *raki* ji ku neet di̱ swang a̱lyiat Turukya ji  ja. A̱wot swang a̱lyiat La̱ra̱ba ji  ( ), si̱ fa "a̱ngga nang á̱ ku lywei a̱ni", a̱wot nvak yei jhyang si̱ yet *araka*, *araki*, *ariki*. A̱telyut ba, ba̱ yet a̱banwap kwai-A̱turukya ba a̱ni ba̱ swan mi̱ Si̱beriya, nyia̱ ta̱m ma̱ng swang a̱lyiat ji *arakı* ji̱ fa a̱sa̱khwot a̱na̱p ku ntangka̱i a̱kan njhyang. Bi̱ri̱ng ma̱ng a̱nia, mi̱ Helen Gbangbang ji á̱ ku ngyei a̱na̱p ῥάξ () wa.

## A̱yaayet
Á̱ ku gwai a̱gwai raki nang á̱ ni̱ ntyei swam *aniseed* a̱mami a̱ni neet mi̱ gbangbang nang a̱yet song mi̱ A̱dana mbeang A̱za Kuburut neet ma̱ a̱lyia̱ 2010. A̱yet Rakı Swanta mi̱ A̱dana, si̱ ta ghwut neet mi̱ taada ndyia̱ cyi jhyiung nang á̱ ni̱ nfwuong nyinyang a̱tywaat nam A̱dana a̱ni, ma̱ng a̱lyia̱, şalgam ma̱ng rakı. A̱yet ka si̱ bwuak tyia̱ a̱yet song a̱zagaat a̱byin a̱ni nang á̱niet cat, á̱niettsot-bubwom ba̱ tsot byín ma̱ng zuri̱na, ba̱ mun gwai á̱nietcen mba fwuo a̱mgba̱m a̱tyetuk ka ma̱ a̱tyetuk A̱sa̱ba̱t a̱feang kuzang Zwat Swak ma̱ng Sweang. **A̱yet Rakı Kuburut A̱za** yet a̱yet wa nang á̱ song sati nyiung da̱ á̱ nyia̱ mi̱ Girne, Lefkoşa ma̱ng Gazi Mağusa.

## Nta̱m njhyang
Mi̱ Ka̱rita *[[tsikoudia]]* yet bi̱randi pomet ja nang á̱ ka ngyei *rakı* jen jhyang a̱wot á̱ nyia̱ nji ma̱ng sum a̱na̱p hwa. Á̱ ni̱ nnyia̱ ta̱m ma̱ng a̱nji á̱ nyia̱ *[[rakomelo]]*, nang á̱ ni̱ ntyia̱ nkyangswam ma̱ng tong mbeang si̱namon a̱wot á̱ ka nka̱u ma̱nang ku ni̱ mbyia̱ shwai a̱ni mi̱ zwát jen a̱vwuoshyim.

## Ya̱fang

## Nkwaa̱mbwat
*

## A̱ka̱fwuop nta

*Kyangswuo a̱byin Turukya, Raki (di̱n Shong)
*Tazwa a̱bataada Raki ka mi̱ Turukya  (di̱n Shong)
*Shei-kaswuo Raki Turukya (mi̱ YouTube)
*Ta̱si̱la Kyayak Turukya (di̱n Shong)
*Mami Itambut, raki ma̱ng za̱kwa a̱bwong a̱fa-a̱lyiak ka̱ sang sangba̱p a̱ni 
*Kyikyo-nkhang Rodiaki
Bom

**Bom** yet kyanzwang hwa ku seang a̱vwuo ku si̱ hyaai á̱niet a̱ni. Bom byia̱ cet ba̱t a̱wot ka̱nang ji̱ kwa ma̱ a̱vwuo ji̱ ni̱ nghwut ma̱ng ndong. Fwoi fufwoi mbom ni̱ byian a̱vwuo di̱n vak ngaat a̱byin ka ma̱ng wun, ma̱ng tang nkyang na̱ fi̱ri̱p koji mi̱ wun hu ma̱ng a̱kpi̱di̱dyi̱k ncet, byian nkyang ma̱ng a̱kpi̱di̱dyi̱k ncet, ma̱ng seang ndong. Á̱ ku nyia̱ ta̱m ma̱ng bóm neet mi̱ sa̱ncuri 11 wu kyiak neet di̱ fam A̱siya A̱tyin.

## Ya̱fang
Ki̱luji̱-Napoka

**Ki̱luji̱-Napoka** ( , ku mi̱ **Ki̱luji̱** ( , ), ja yet a̱keang a̱feang ka̱ swak ma̱ng shi á̱niet mami Romaniya ma̱ng cuk Sot A̱gwomna̱ti Mali Ki̱luji̱-Napoka di̱ fam a̱za-jenshyung a̱byin ka. Mi̱ di̱ lili a̱byin, gbang nji hu nyia̱ kpa̱mkpaan ku shyia̱ ca̱caat kyiak neet mi̱ Bukha̱ret (), Budapet () ma̱ng Beli̱gi̱ret (). Ka̱ swan a̱nian a̱ghyui Someshut Mik kya, a̱wot á̱ ka nkyiak nka da̱ a̱ka̱nyiung ka̱ yet a̱keangtung pi̱rovin nkhang Ti̱ransi̱li̱vaniya ka̱ nwai yet a̱si̱ a̱gwomna̱ti a̱ni. Ndyia̱ ma̱ a̱di̱di̱t a̱zaghyi A̱ka̱be A̱ti̱ri̱ya-Honggi̱ri a̱lyia̱ 1867 ka, kikya ku yet a̱keangtung a̱gwomna̱ti A̱gba̱ndang A̱byintyok-a̱fai-a̱gwam Ti̱ransi̱li̱vaniya ka.

## Ya̱fang
Bi̱rashop

**Bi̱rashop** ( ; ; ; ; Sakzon Ti̱ransi̱li̱vaniya: *Kruhnen*) yet a̱keang kya mi̱ Ti̱ransi̱li̱vaniya, Romaniya ma̱ng cuk sot a̱gwomna̱ti mali Bi̱rashop ji. Si̱sak ma̱ng fang á̱niet 2021 hu, a̱keang Bi̱rashop ma̱ng á̱nietnswat 237,589 kya yet a̱taa ma̱ng shi a̱kpa á̱niet mi̱ Romaniya. Fam meti̱ropolit hu ku yet mali á̱nietnswat 371,802.

Bi̱rashop shyia̱ kap a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱byin kikya, kpa̱mkpaan ma̱ng  di̱ fam a̱za Bukha̱ret ma̱ng  kyiak neet ma̱ A̱dyundyung Kyai A̱sa̱khwot wu. A̱ka̱fan A̱tak Ka̱ri̱pat na, ninia keang ka a̱wot ka̱ si̱ yet kap fam-a̱byin nkhang Ti̱ransi̱li̱vaniya hu hwa.

Gbangbang, a̱keang ka ku yet a̱ka̱watyia̱ Burzenland (), a̱wot A̱sakzon Ti̱ransi̱li̱vaniya () ba bibya ku nhyat nka, ma a̱tsatsak a̱cyian kaswuo kya ka̱ ku yet ma̱nang ka̱ swan di̱ nvak a̱bwuanng nia tsi̱tsak A̱ti̱ri̱ya (Archduchy A̱ti̱riya di̱n jen a̱ja, a̱mami Tyokshan Habsburg ka, a̱wot A̱byintyokshan A̱ti̱riya a̱ma̱lyim) mbeang Turukya (A̱byintyokshan A̱toman di̱n jen a̱ja). A̱ja wa mut nang á̱ ku tsa bwom a̱bwom a̱byin Romaniya ka meang.

## Ya̱fang
Ga̱latyi

**Ga̱latyi** ( ; á̱ ka ndyen ma̱ng  lyulyoot ghyáng) wa yet a̱keangtung Sot A̱gwomna̱ti Mali Galatyi di̱ fam nkhang Ma̱li̱daviya Jenshyung, di̱ fam a̱tyin Romaniya. Ga̱latyi yet a̱keang ka̱ swan a̱bwonu a̱sa̱khwot kya nang á̱ sak nkyangcung a̱sa̱khwot a̱ni ma̱ A̱ghyui Da̱nube ka. Ca̱caat ma̱ng sa̱nsut 2021 wu, nggu wa yet a̱keang Romaniya a̱ni̱nai ka̱ swak ma̱ng shi á̱niet a̱ni. A̱keang Ga̱latyi yet a̱cyian tung zwa kya ka̱ swan tesha-a̱sa̱khwot Galatyi a̱ni, ma̱ng a̱si̱ kyai nkyangcung a̱sa̱khwot á̱khwot á̱kwop a̱sa̱khwot hu, ma̱ng a̱vwuonyian tswam ka̱ swak kuzang ma̱ng shi a̱ni mami Romaniya, nta̱m tswam Galatyi.

## Bwoi a̱lyoot ma̱ng lyulyoot
A̱lyoot Romaniya ka *Galați* ku neet di̱ swang a̱lyiat Kuman ji  ja. Á̱ ku khwap swang a̱lyiat jini neet mi̱ swang a̱lyiat Pari̱si ji   ja, "a̱cet a̱li ncok". Á̱ ku neap bwoi a̱lyoot ghyáng, nang swang a̱lyiat Sa̱ri̱bya ji . Da̱ a̱kwonu a̱kya, a̱nan *galat* ka ku tyai mi̱ lyulyoot a̱ka̱vwuo hyia̱k, á̱ghyang tyai kpa̱sai kuntyin Kuman, kidee **Gălățui Lake**, zang ja tyai a̱tsak tangka̱i ya̱mak-a̱zanson Kuman ghyang -*ui* mat "a̱sa̱khwot". A̱lyoot a̱vwuo a̱ghyang mi̱ fam-a̱byin hu kya yet Galicia, ma̱ng a̱keang Halych nka, nang a̱mali ka̱ ka mbyia̱ a̱meang ma̱ng jackdaw (Kawka, Halka) hu. A̱zaghyi nwuai Monggot hu mi̱ Rut, á̱ ku lyen Galați nang Malyi Halych (A̱da̱dei Halych) nang kap A̱byintyok Galicia–Volhynia a̱ni. Di̱ lyulyoot a̱ka̱vwuo ntai ghyáng á̱ mbyia̱ Galic, Roshya ma̱ng Galatia mi̱ Turukya. 
Galați byia̱ lyulyoot nta ma̱ a̱di̱di̱t nang: ; ; ; ; ; ; ; ma̱ng .

## Ya̱fang
Ki̱rayova

**Ki̱rayova** (; ), ja yet a̱gba̱ndang a̱keang a̱ swak ma̱ng shi kyai a̱ni di̱ fam a̱tak-jenshyung a̱byin Romaniya ma̱ng a̱keangtung Sot A̱gwomna̱ti Mali Doli̱ji, ji̱ hyia̱k fam a̱tyin khwong a̱ghyui Jiyu ma̱ a̱ka̱wa̱tyia̱ Oli̱teniya. Ji̱ ku labeang ma̱nang ji̱ ngyet a̱cyian kwai-nfwuo-á̱niet a̱ni, a̱wot gbang nji hu kyiak neet ma̱ A̱tak Ka̱pat (a̱za) si̱ nyia̱ kpa̱mkpaan ku li ca̱caat ma̱ng si̱ naat A̱ghyui Da̱nube (a̱tak). Ki̱rayova ja yet a̱tsak a̱cyian kaswuo wu di̱ fam jenshyung Bukha̱ret ma̱ng a̱gba̱ndang a̱keang a̱ swak di̱ yet a̱tsatsak a̱ni mi̱ Oli̱teniya. A̱keang ka ku shyia̱ ya-a̱son di̱ yet a̱cyian a̱bwuang fam-a̱byin bi̱ri̱ng ma̱ng tyi̱ri̱m a̱byin ku ku bai da̱ nka ma̱ a̱lyia̱ 1790, a̱gba̱nyiuk ma̱ a̱lyia̱ 1795, ma̱ng nwuai-cet A̱turukya ma̱ a̱lyia̱ 1802 di̱n jen a̱ja á̱ si̱ wum nka á̱ si̱ fwui.

A̱keang kani kwak a̱baka̱keang a̱ni̱nai a̱son: Făcăi, Mofleni, Popoveni, Șimnicu de Jos, Cernele, Cernelele de Sus, Izvoru Rece, ma̱ng Rovine. A̱ngaan a̱naai na ku yet nkomyun na̱ zan a̱ni nang á̱ ngyei *Cernele* ba̱ng si̱ tat a̱lyia̱ 1996, da̱nang á̱ mun nna ma̱ng a̱keang a̱kya.

## Ya̱fang
Kwontantsa

**Kwontantsa** (; ; ; , ku ; , ku ; ; Tatar Dobi̱ruja: *Kóstenğí*), á̱ lyen nji mi̱ nkhang nang **Tomit** ku **Tomi** ( ku ), yet a̱keang tesha-a̱sa̱khwot kya di̱ fam-a̱byin nkhang Dobi̱ruja mami Romaniya. Nang a̱gba̱ndang a̱keang a̱byin wu gu yet a̱naai ma̱ng shi kyai a̱ni a̱wot a̱tsak tesha-a̱sa̱khwot nji di̱ khwong A̱dyundyung Kyai A̱sa̱khwot hu, Kwontantsa ja yet a̱keangtung Sot A̱gwomna̱ti Mali Kwontantsa ka. Jija si̱ bu ngyet a̱khwukhwop a̱keang ku khwop a̱ swak di̱ fam-a̱byin hu nang á̱nietbishyi swan ma̱ nka neet a̱fwun bah, nang á̱ ku kpaat kpa̱mkpaan ma̱ng 600 A̱K, a̱wot a̱ si̱ yet a̱nyiung mami a̱ka̱keang Yurop na khwop a̱ swak a̱ni.

## Ya̱fang
A̱vi̱lak

**A̱vi̱lak** ba, á̱ ka ngyei **A̱valahya** (ma̱ng lyulyoot ma̱ a̱di̱di̱t vwuon), yet swang a̱lyiat ja ji̱ neet mi̱ nta a̱ni nang á̱ ku nyia̱ ta̱m ma̱ng nji neet mi̱ Nce A̱ka̱wa̱tyia̱ na ba̱ng si̱ tat Mam A̱fwun hu á̱ fa á̱niet ba̱ lyiat di̱ lilyem Roman A̱tyin ba ba̱ swan di̱ fam A̱tak-a̱tyin Yurop — fam a̱tak Da̱nube hu (a̱fa̱fap-a̱byin Bali̱kan wu) ma̱ng fam a̱za Da̱nube nang A̱romaniya ba yet kap a̱ni. A̱lyoot a̱nyiung kya á̱ ni̱ nnyia̱ ta̱m ma̱ng a̱nka da̱ a̱lyem Polan(*Włochy, Włosi, włoskie*) ma̱ng a̱lyem Honggi̱ri (*Olasz, Olaszország*) nang a̱lyoot nta mat Italya, a̱wot mi̱ Si̱lovakya (*Vlasi*), Czech (*Vlachy*) ma̱ng Si̱loveniya (*Laško**, Láh, Láhinja,* *laško*) á̱ shai a̱lyoot ka ntyia̱ a̱lyoot nta *Italya.*

## Ya̱fang
Song A̱yet

**Song A̱yet** ku **Song A̱yet A̱tyap** ku **Song A̱bwoi** yet nce naat mbwuot a̱gwai nia ma̱ng a̱ka̱yet nang A̱tyap ba nyia̱ a̱ni kuzang a̱lyia̱. A̱tyap ba yet nwap ja ji̱ shyia̱ di̱ fam A̱tak Ka̱duna, Fam A̱ka̱wa̱tyia̱, Naijeriya. Taada ja nang á̱ nyia̱ di̱n jen ji nang á̱ fwuong bai nza a̱ni mat á̱ ta̱bat nta̱m khap mi̱ bibyinkhap a̱ni ma̱ a̱lyia̱ ka tsi̱tsak a̱fa̱ng Zwat Tsat ma̱ng a̱fa̱ng Zwat Nyaai a̱wot á̱sam kwai A̱ku ba nang á̱ ku tyia̱ ma̱ A̱bwoi a̱ni, bibya ku jhyi song huni. Ku ku labeang ma̱nang á̱ si̱ song ji nat mi̱ Zwat Swak ma̱ng Sweang a̱wot  ma̱ a̱tyia̱kwon ma A̱gwatyap kya nang á̱ song song jini ma̱ A̱tak Njei, SA̱M Nietcen A̱fakan, a̱tak Si̱tet Ka̱duna. A̱nci̱ri̱ng, a̱ca̱cet á̱niet ni̱ mbai neet mi̱ si̱ter ji ma̱ng sí̱tet nta, nang a̱yaakwak a̱son kwai-nfwuo-á̱niet ma̱ng á̱gwam a̱mgba̱m.

## Ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
Bulut (A̱ta̱m Yesu)

**Bulut** (á̱ ka ngyei nggu **Shawulu Tasut**;  A̱A̱), nang á̱ ngyei **Bulut A̱ta̱m Yesu** ma̱ng **Sen Bulut** ma̱ tai a̱ni, ku yet a̱ta̱m  a̱ta̱m Yesu wa a̱nyan wa ku yai tyiet Yesu hu ma̱ a̱son sa̱ncuri swanta ka. Da̱ a̱ka̱nyiung á̱ kyiak nggu nang a̱tyonyiung mami á̱tsatsak á̱niet di̱n jen Ce A̱yaata̱m Yesu ji, a̱ ku kpaat susot á̱kum á̱nietkhwi ma̱ A̱da̱dei A̱siya ma̱ng Yurop kyiak neet da̱ a̱fa̱ng ce ndyia̱ 40 n
ka ba̱ng si̱ nat a̱fa̱ng ce ndyia̱ 50 ka A̱A̱.

## Ya̱fang
Honggi̱ri

**Honggi̱ri** ( ) yet a̱byin kya nang bibyin ghyáng keang nka di̱ tityak a̱ni ma̱ A̱ka̱wa̱tyia̱ Yurop. A̱byin ka ngaat kup kilomita a̱ma̱ntaa̱naai (met a̱ma̱ntaa̱naai 35,920) Kham Ka̱pat ji, a̱wot ka̱ si̱ byia̱ a̱gi̱gak ma̱ng bibyin Si̱lovakya di̱ fam a̱za, Yuki̱ren di̱ fam a̱za-a̱tyin, Romaniya di̱ nfam a̱tyin ma̱ng a̱tak-a̱tyin, Sa̱ri̱bya di̱ fam a̱tak, Ki̱rowesiya ma̱ng Si̱loveniya di̱ fam a̱tak-jenshyung, mbeang A̱ti̱riya di̱ fam jenshyung hu. Honggi̱ri byia̱ shi á̱niet milyon 9.7, a̱lyiat a̱lyiak wu si̱ yet nwap A̱honggi̱ri ja ma̱ng a̱da̱dei nwap A̱romani. A̱lyem Honggi̱ri ka, a̱lyem a̱gwomna̱ti ka, kikya yet a̱lyem Urat nang á̱ lyiat á̱ swak mi̱ swanta hu a̱wot ka̱ si̱ shyia̱ mami lilyem ku nwai yet lilyem Ndo-Yurop ku nwai shyia̱ a̱kpa a̱ni mami Yurop. A̱keang Budapet, kikya yet a̱keangtung a̱byin ka ma̱ng a̱gba̱ndang a̱keang a̱ swak ma̱ng shi kyai a̱ni; a̱ca̱cet a̱ka̱keang si̱ yet Debrecen, Szeged, Miskolc, Pécs, ma̱ng Győr.

## Ya̱fang
A̱ka̱fan Ka̱ri̱pat

**A̱ka̱fan Ka̱ri̱pat** na yet sot a̱ka̱fan ja ji̱ ga̱t a̱ byia̱k kai A̱ka̱wa̱tyia̱ Yurop. Na̱ byia̱ shi a̱swap kpa̱mkpaan ma̱ng , nia yet ce a̱ka̱fan tat ku swak ma̱ng shi a̱ni mami Yurop lilyim Urat wu ma̱  mbeang A̱ka̱fan Si̱kandi̱naviya na ma̱ . Ce a̱ka̱fan huni neap kyiak neet mi̱ fam gbang a̱tyin Cekya hu (%3) ma̱ng A̱ti̱riya (%1) di̱ fam a̱za-jenshyung hu ba̱ng si̱ nat Si̱lovakya (%21), Polan (%10), Yuki̱ren (%10), Romaniya (%50) nat Sa̱ri̱bya (%5) di̱ fam a̱tak hu. Ce Ka̱ri̱pat hu ku swak ma̱ng shi a̱za a̱ni, huhwa yet a̱ka̱fan na nang á̱ ngyei A̱ka̱fan Tati̱ra mami Polan ma̱ng Si̱lovakya, a̱ji wa nang a̱ka̱ta̱n na̱ laai swak ma̱ng shi a̱ni swak . Ce feang hu ku swak ma̱ng shi a̱za hu, huhwa yet Ka̱ri̱pat A̱tak ji mami Romaniya, a̱ji wa a̱ka̱ta̱n na̱ laai swak ma̱ng shi a̱za hu shyia̱ tsi̱tsak  ma̱ng .

## Ya̱fang
Nkhang Romaniya

Swat da̱ a̱vwuo ka nang á̱ ngyei Romaniya a̱fwun a̱ni di̱ fam Paleyoliti̱k A̱tatak hu ku ntung a̱yaarekwot nang á̱ ku lyuut ba̱ si̱ shei a̱cucuk a̱byintyok Da̱kya, swuocet nji, ma̱ng bwan tyei Ri̱rom  lilyim mbwak A̱byintyokshan Rom di̱n jen ngaan gbangbang ji.

Á̱ bwuo a̱byin Romaniya a̱fwun ka ku  ma̱ a̱lyia̱ 1859 kya di̱n vak muna̱pyia̱ a̱pyia̱ Bibyintyok-á̱fai-á̱gwam Da̱nube a̱si̱ Ma̱li̱daviya ma̱ng Valahya hwa. A̱byin a̱fai ka, nang á̱ ngyei a̱lyoot a̱gwomna̱ti nka Romaniya neet ma̱ a̱lyia̱ 1866 a̱ni, si̱ shyia̱ sa̱t nka hu mbwak A̱byintyokshan A̱toman ka ma̱ a̱lyia̱ 1877. Di̱n jen Zwang Swanta I ji, lilyim nang ka̱ tak yong tsi̱tsak-tsi̱tsak nka hu a̱ni ma̱ a̱lyia̱ 1914, Romaniya si̱ bwuak kwan dundung ma̱ng *Allied Powers* ba kyiak neet ma̱ a̱lyia̱ 1916. A̱ma̱lyim zwang ji, Bukovina, Ba̱sarabya, Ti̱ransi̱li̱vaniya, ma̱ng nkap Ba̱nat, Ki̱rishana, ma̱ng Ma̱ramuret si̱ bai yet kap A̱byintyok Romaniya. Tsi̱tsak Zwat A̱taa–A̱ni̱nai&nbsp;1940, mat A̱ka̱be Molotov–Ribbentrop wu ma̱ng Za̱nang Sweang Viyena ji, á̱ si̱ tyia̱ a̱byin Romaniya ta ka̱ nwuak a̱byin Muna̱pyia̱ Soviyet Ba̱sa̱rabya ma̱ng A̱za Bukovina a̱wot Honggi̱ri si̱ san A̱za Ti̱ransi̱li̱vaniya. Mi̱ Zwat Swak ma̱ng Jhyiung&nbsp;1940, Romaniya si̱ tyia̱ bwak mami A̱ka̱be Tripartite wu a̱wot, mat a̱nia, mi̱ Zwat A̱taa&nbsp;1941 ka̱ si̱ ka nnwuo Zwang Swanta II ji di̱ fam *Axis powers* hu, ka̱ si̱ kwan a̱byin Muna̱pyia̱ Soviyet ka bai Zwat A̱ni̱nai&nbsp;1944, nang ka̱ nwuo di̱ sot *[[Allies of World War II|Allies]]* ji ka̱ si̱ bu bwuok ma̱ng A̱za Ti̱ransi̱li̱vaniya a̱ bai.

## Ya̱fang
Ma̱siya

Mami Nkhwi Ibrahim na, **ma̱siya** (; ,
; ,
; ) yet a̱tyusan ku a̱tyutyeisa̱t sot á̱niet wa. Á̱di̱dam *[[Ma̱siya mi̱ Khwiyahuda|mashiach]]*, a̱guguut ma̱siya, ma̱ng of a Ce Ma̱siya na ku neet á̱ ghwut Khwiyahuda hwa, a̱wot mi̱ Kpa̱m A̱lyiat A̱gwaza A̱biru hu, da̱nang *mashiach* yet a̱gwam wa ku A̱gba̱ndang Pris nang ca̱caat ma̱ng taada á̱ ni̱ koot nggu a̱za̱za̱rak a̱myia̱ khwi tyok a̱ni.

## Ya̱fang
Richard Lander

**Richard Lemon Lander** (8 Zwat Sweang 1804 &ndash; 6 Zwat Sweang 1834) ku yet a̱tyucyiet a̱ka̱vwuo á̱fai Bi̱ri̱ti̱n wa di̱ fam Afi̱rika Jenshyung. Nggu ma̱ng a̱na̱nyiuk nggu Yoona bya ku yet á̱niet Yurop ntsa ba̱ na nkhwi A̱ghyui Nija ka, a̱wot ba̱ kin ta̱taat nyia̱ a̱ghyui ka fwan mami Ati̱lantik wu wa.

## Ya̱fang
Lilyem Pi̱lato

**Lilyem Pi̱lato** hu ku shyia̱ kpa̱mkpaan ma̱ng nswak nnaai a̱ni yet sot Lilyem Benuwe-Konggo ja nang á̱ ku sa mat á̱ bu njhyi di̱ jenjini̱shi a̱ni nang á̱niet milyon 15 lyiat a̱ni mi̱ Pi̱lato Nja̱t wu, A̱tak Ka̱duna, Si̱tet Na̱sa̱rawa ma̱ng a̱ka̱vwuo na̱ hyia̱k a̱ni di̱ Fam A̱ka̱wa̱tyia̱ Naijeriya.

Kuut ma̱ng Igwong ja byia̱ á̱nietlyiat a̱ swak. A̱lyiak lilyem Pi̱lato ka yong a̱bwonu a̱khwu kya a̱wot ka̱ si̱ byia̱ á̱nietlyiat ba̱ shyia̱ tsi̱tsak 2,000-10,000.

Á̱ ku mi̱ nshei za̱kwá ngwai kwai Pi̱lato ji mi̱ kwaa̱mbwat-lyuutbwak nyiung hwa (Blench 2008). Á̱di̱di̱t lilyem hu byia̱ nvak yei swáng a̱lyiat ma̱ a̱di̱di̱t a̱wot a̱kwa kani si̱ tyia̱ mak mi̱mak tai lilyem hu ku vwuan a̱khwu mat lat nkhang tazwa nhu.

## Ya̱fang
Ma̱si̱kwo

**Ma̱si̱kwo** () hwa yet a̱keangtung ma̱ng a̱keang ka̱ swak kuzang ma̱ng shi a̱ni mami Roshya. A̱keang ka yong da̱ A̱ghyui Ma̱si̱ki̱va kikya, di̱ fam A̱ka̱wa̱tyia̱ Roshya, ma̱ng shi á̱nietnswat nang á̱ ku tyak ku na mbai milyon&nbsp;13.0 a̱ni da̱ a̱gi̱gak a̱keang ba, si̱ ku swak á̱nietnswat milyon&nbsp;18.8 di̱ nfam a̱keang na nang á̱ ku nok a̱ni, ma̱ng si̱ ku na swak á̱nietnswat milyon&nbsp;21.5 di̱ fam meti̱ropoli̱t hu. A̱keang ka ngaat di̱ kyai  a̱byin ku byia̱ shi kilomita a̱ma̱ntaa̱naai 2,511 (met a̱ma̱ntaa̱naai 970), ma̱nang fam a̱keang ka nang á̱ ku nok a̱ni si̱ byia̱ shi kilomita a̱ma̱ntaa̱naai 5,891 (met a̱ma̱ntaa̱naai 2,275), a̱wot fam meti̱ropoli̱t hu si̱ byia̱ shi kilomita a̱ma̱ntaa̱naai 26,000 (met a̱ma̱ntaa̱naai 10,000). Ma̱si̱kwo yet a̱keang a̱nyiung ma̱mi a̱ca̱cet a̱ka̱keang swanta na na̱ swak ma̱ng shi a̱ni, ma̱ng a̱keang ka̱ swak ma̱ng shi, fam hu nang á̱ ku nok ku swak ma̱ng shi, mbeang fam meti̱ropoli̱t hu ku swak ma̱ng shi a̱ni mami Yurop, a̱wot ka̱ si̱ ka yet a̱keang ka̱ swak ma̱ng shi kyai a̱byin meang di̱ vam-a̱byin Yurop hu.

## Ya̱fang
Mititei

**Mititei** () ku **mici** (; a̱mgba̱m swáng a̱lyiat Romaniya sweang fa "a̱bancyuang") yet tangka̱i kyayak hwa nang A̱romaniya ba ngya a̱ni, ku byia̱ nam nang á̱ ku kwang á̱ si̱ shwai a̱wot á̱ si̱ kuut a̱ni, a̱wot á̱ ka ngweang ma̱ng nam nyak, fi̱ng a̱nfwuk ma̱ng nkyang shita, nang a̱gurma a̱nfwuong, a̱dyundyung shita, taim, koriyanda, anise, savori, a̱wot di̱n jen jhyang á̱ ka mi̱ ntyia̱ *paprika*. Á̱ mun ntyia̱ sodyom bikabonet ma̱ng a̱nwun ku a̱sa̱khwot a̱mami. Ku si̱ ba̱ tai ćevapi ma̱ng nkyayak njhyang nang á̱ nyia̱ ma̱ng nam hu nang á̱ ku kwang a̱ni koji di̱ nfam A̱yaaba̱li̱kan ma̱ng A̱ka̱wa̱tyia̱ A̱tyin na.

Á̱ ka nka̱u ma̱ng a̱rungguna A̱shong namg á̱ kaat a̱ni, musi̱tat ma̱ng *[[murături]]* (kwon sa̱kan).

## Nkhang
Nkhang ghyang nang á̱ cat ba̱t a̱ni ku nyia̱ mi̱ nyia̱ nyia̱ á̱ ku mat 'mici' ku 'mititei' di̱ ngaan sa̱ncuri 14 wu wa a̱wot nyia̱ kyayak hu neet mi̱ A̱byintyokshan A̱toman kikya.

A̱mgba̱m ndyia̱ na, vak weang hu ku kai á̱tsak nkyang jhyang a̱ ghwon, nang zwá caraway ma̱ng allspice, a̱wot á̱ si̱ ta̱bat weang ma̱ng nang a̱kusuru, da̱ a̱kwonu nam nyak ku fi̱ng a̱nfwuk. Á̱ mun mbeang sodyom bikabonet, tangka̱i kyang mwuat kyayak ghyang, mi̱ weang Romaniya a̱fwun hu, zang nggu wa mban swam hu ma̱ng fa̱k hu.

## Yet a̱tsatsak taada ma̱ng tung zwa
Á̱niet cat Mici ba̱t koji ma̱ a̱byin Romaniya, ma̱ng kpa̱mkpaan ma̱ng mici milyon 440 nang á̱ yaan kuzang a̱lyia̱ mi̱ Romaniya. Á̱ yaan nna ma̱ a̱ka̱sa, a̱yaarestoran ma̱ng a̱ka̱vwuolyiai kyayak ghyáng, a̱wot  ku li á ngyei ku tai byia̱ a̱meang ma̱ng shwai shushwai a̱ta̱usa hwa. Ma̱nang A̱romaniya ba gwai Mam Á̱nietnta̱m Bibyin Swanta (Zwat Tswuon) ma̱ng cong da̱ a̱ka̱vwuo shwai nam ma̱ng fwung a̱ta̱usa, mici si̱ bai byia̱ kpa̱ndang ma̱ng fwung mi̱ ndyia̱ mam huni, á̱ ku ya mititei milyon 30 mi̱ Romaniya a̱tuk mam a̱son Zwat Tswuon ma̱ a̱lyia̱ 2019. Jen jhyang á̱ ngyei Mici "kyayak a̱byin Romaniya" di̱ nyinyiit shei nkhang na, bi̱ri̱ng ma̱ng nwai tangka̱i a̱lyoot a̱kya ku neet ma̱ a̱gwomna̱ti ba a̱ni.

Ma̱ a̱lyia̱ 2018, tsi̱tsak %5 ma̱ng %10 a̱mgba̱m mici nang á̱ weang Romaniya ndyo ku neet bibyin nta hwa, nang bibyin ku byia̱ A̱romaniya ma̱ a̱di̱di̱t di̱ nhu a̱ni, nang Italya, Si̱pen ma̱ng Muna̱pyia̱ A̱byintyok hu.

## Bu nwuan
* Ćevapi, kyayak Ba̱li̱kan
* A̱khwot a̱yaala̱unam
* Kebapceta
* Kebab
* Cifi̱tele – kyayak Romaniya ghyang
* Pârjoale – kyayak Romaniya ghyang

## Ya̱fang
Fi̱ransa (a̱lyem)

**Fi̱ransa** (Fi̱ransa: *français*  ku  ) yet a̱lyem Roman kya di̱ kwai Ndo-Yurop ji. Ji̱ ku neet mi̱ A̱bun Lati̱n A̱byintyokshan Rom wu wa, nang ku ku ndi ma̱ng a̱mgba̱m lilyem Roman hu. Fi̱ransa ku byi̱k neet mi̱ Galo-Roman ja, tangka̱i Lati̱n nang á̱ ku lyiat di̱ fam Ga̱wut a̱ni, a̱wot ma̱ a̱tsak wu, fam A̱za Ga̱wut. Á̱na̱nyiuk nji bibya  yet lilyem langues d'oïl—ghyáng hu nang á̱ ku lyiat di̱ fam a̱za Fi̱ransa hwa a̱ni ma̱ng fam a̱tak Ba̱li̱jiyom neet a̱fwun bah, nang Fi̱ransa (Francien) ku ngat a̱ weam a̱ni ji̱ si̱ yong a̱ja. Fi̱ransa ku mi̱ nshyia̱ fuut di̱ fam Lilyem Keli̱tik ku yet lilyem a̱byin hu a̱ni di̱ fam A̱za Ga̱wut Rom nang mi̱ Gallia Belgica a̱wot mbwak (Jamanik) a̱lyem Fi̱rankit a̱si̱ lilyim nwuai á̱niet ntsaai A̱fi̱rankit Rom ka. A̱zafwun ka, mat yai a̱byintyokshan ta̱wap-a̱byin Fi̱ransa ka, á̱ si̱ mbyia̱ lilyem Ki̱riyot Fi̱ransa ma̱ a̱di̱di̱t, a̱gba̱ndang wu wa yet Ki̱riyot Hayiti ji. A̱tyulyiat Fi̱ransa ku a̱byin ka nang á̱niet nka ba lyiat Fi̱ransa a̱ni wa á̱ ngyei **Fi̱rangkwofon** neet mi̱ Fi̱ransa, *francophone*.
La̱ra̱ba (a̱lyem)

**La̱ra̱ba** (, **' ; , **'  ku ) yet a̱lyem Semitik kya nang á̱ lyiat ma̱ tai di̱ Swanta A̱la̱ra̱ba hu. A̱lyem ka ku ta ghwut di̱ miliniyom ntsa NdbK hu hwa, a̱wot a̱lyoot nka si̱ neet ma̱ á̱niet ba á̱ ngyei A̱la̱ra̱ba a̱ni; swang a̱lyiat *Arap* ("A̱la̱ra̱ba") ji ku tsa fa mba ba̱ swan A̱fi̱fap-a̱byin A̱rabiya bibya, ma̱nang a̱yaagwaklyen lili a̱byin ba neet mi̱ Helen Gbangbang ba ku nyia̱ a̱di̱dam a̱ni.

## A̱ya̱fang
A̱bun Lati̱n

**A̱bun Lati̱n**, nang á̱ ka ndyen nang **Lati̱n Á̱niet** ku **Lati̱n Konyan ma̱ng Konyan**, yet ce swáng a̱lyiat Lati̱n hwa nang á̱ lyiat kuzatuk a̱ni á̱ ku lyiat neet di̱n jen Ngaan Ri̱pobi̱lik Rom ji ba̱ng si̱ nat. *A̱bun Lati̱n* nang a̱lyoot njen lyiat a̱lyem ka si̱ byia̱ á̱niet ba̱ shim ma̱ng mba ba̱ nwai shim ma̱ng a̱nka a̱ni. Lati̱n nang á̱ ku lyiat a̱ni ku mi̱ nshyia̱ gbangbang mbeang da̱ a̱ka̱vwuo ma̱ a̱di̱di̱t. Á̱nietbyia̱lyen ba byia̱ a̱di̱dam a̱ vwuon da̱ a̱lyiat jen ji nang ku myim á̱ khap a̱gi̱gak ba á̱ nwuak a̱ni, mi̱ ku A̱bun Lati̱n ku yet a̱lyem vwuon kya oo -- a̱di̱dam á̱ghyang á̱niet wa wu. Raynouard si̱ kin mbyi̱k a̱di̱dam wuni si̱ tyia̱ tyorit mi̱ sa̱ncuri swak ma̱ng a̱kubunyiung wu. Da̱ a̱ta̱n nhu, tyorit hu ku tak nyia̱ swáng a̱lyiat ji á̱ ku lyuut a̱ni jija ku byin a̱lyem a̱ca̱cet á̱niet a̱byin ka a̱wot a̱lyem a̱kya si̱ mi̱ nvwuon ma̱ng a̱lyem ka nang á̱ ku lyiat ma̱ tai a̱ni, a̱wot á̱ si̱ ba̱ lak a̱di̱dam wuni.

## Ya̱fang
A̱yaaba̱li̱kan

**A̱yaaba̱li̱kan** ba, ba̱ shyia̱ ca̱caat di̱n kap ma̱ng **A̱fa̱fap-a̱byin Ba̱li̱kan** wu a̱ni, yet jen a̱vwuo kya di̱ fam A̱tak-a̱tyin Yurop ma̱ng wa̱i wuwa̱i a̱byin ma̱ng nkhang ma̱ a̱di̱di̱t. Fam-a̱byin huni ku shyia̱ a̱lyoot nhu neet ma̱ A̱ka̱fan Ba̱li̱kan ninia na̱ ngeang na̱ si̱ khwi a̱mgba̱m a̱byin Buli̱gariya. A̱fi̱fap-a̱byin Ba̱li̱kan wu byia̱ a̱gi̱gak ma̱ng Kyai A̱sa̱khwot A̱di̱riya hu di̱ fam a̱za-jenshyung hu, Kyai A̱sa̱khwot Yon hu di̱ fam a̱tak-jenshyung, Kyai A̱sa̱khwot A̱gea hu di̱ fam a̱tak hu, Á̱na̱nwuai Turukya na di̱ fam a̱tyin hu, ma̱ng A̱dyundyung Kyai A̱sa̱khwot wu di̱ fam a̱za-a̱tyin hu. Á̱ ku wa̱i gak fam a̱za a̱fi̱fap a̱byin hu di̱ nvak nvwuon. A̱ta̱n Ba̱li̱kan ka, kikya yet Musala, mita 2,925 (kpai 9,596), a̱zace a̱fan Rila ka, ma̱ a̱byin Buli̱gariya.

## Ya̱fang
A̱nwun (nam)

**A̱nwun**, yet a̱nyenyiat ra̱rak kyangweang wa nang á̱ weang ma̱ng a̱sa̱khwot nang nam, a̱fa̱n, ku kwon nang á̱ ku mi̱n tai a̱ni. Á̱ maai á̱ swuo ma̱nyin nggu, a̱wot di̱n jen ma̱ a̱di̱di̱t á̱ ni̱ ngwan nkyayak ghyáng nia ma̱ng a̱nggu , nang niyung.

## Ya̱fang
Sot-nta̱m Tat-a̱pyia̱, Sayen ma̱ng Taada Muná̱pyia̱ Bibyin Swanta

**Sot-nta̱m Tat-a̱pyia̱, Sayen ma̱ng Taada Muná̱pyia̱ Bibyin Swanta** ji (UNESCO; Shong: *United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization*) yet sot á̱ ku khap á̱ sak zan si̱ Muná̱pyia̱ Bibyin Swanta (UN) ja ma̱ng jat  mban swat nyinyang swanta ma̱ng cam-a̱vwuo di̱n vak tung mbwak bibyin swanta di̱ tat-a̱pyia̱, nyian ghwughwu, sayen ma̱ng taada. Ji̱ byia̱ bibyin 194 ku yet kap a̱ni ma̱ng bibyin 12 ku byia̱ kpa̱ndang ma̱ng a̱nji a̱wot ku nwai yet kap, mbeang á̱kpa̱ndang ta̱m di̱ susot-nta̱ ji̱ nwai yet si̱ a̱gwomna̱ti, a̱yaagwomna̱ti ma̱ng ji̱ swan á̱pyia̱ nji. Tyantung nji ji shyia̱ ma̱ a̱keang Pari̱t kya, ma̱ a̱byin Fi̱ransa, a̱wot sot UNESCO si̱ byia̱ a̱yaaofit ta̱m-kyai fam-a̱byin 53  ma̱ng a̱yaakomisha̱n a̱byin 199 mat yuut khai nji hu mi̱ swanta hu.

## Ya̱fang
Raymond Zama̱ni

**Raymond Zama̱ni** yet a̱tyubwom bubwom  Tyap wa. Nggu wa ku  bwom bubwom ali̱bwom nang *Kulan* ma̱ng *Agwatyap*. A̱ yet A̱tyotyap Cen A̱koo wa.  Raymond Zama̱ni ku bwom ma̱ng Shekari Uganda.

## Ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
Tum

**Tum** yet a̱bakeang a̱ghyang kya ka̱ shyia̱ A̱tak Ka̱duna mi̱ Si̱tet Ka̱duna ja a̱ni. A̱bakeang a̱kya shyia̱ di̱n gak Susot A̱gwomnati Mali Nietcen A̱fakan ma̱ng Watyap. Kikya yet a̱keang mbyin Da̱njuma Laah, a̱nyan wa ku yet Sa̱neto A̱tak Ka̱duna neet ma̱ a̱lyia̱ 2011 ba̱ng si̱ tat 2019. A̱keang ka byia̱ á̱nietnswat ba̱ yet A̱tyap bya a̱ni. Ka̱ si̱ bu byia̱ A̱gwoot, A̱jhyuo, A̱kum-a̱cyi ma̱ng nnwap ma̱ a̱di̱di̱t ba̱t. Khap hwa yet ta̱m ku swak kuzang hu a̱ja a̱ni. Á̱nietnswat a̱ja ba ni̱ kap swakpat, swaat, zuk, jinjok, cyi, ma̱ng nkyang jhyang ma̱ a̱di̱di̱t. A̱lyiak ma̱ á̱nietnswat Tum ba yet á̱nietkhwi Yesu bya.
Stephen Shekari

**Stephen Rijo Shekari** (byin 27 Zwat Jhyiung 1948 ma̱ a̱bakeang Ka̱muru - 10 Zwat A̱natat 2005) ku yet a̱tyukwai-nfwuo-á̱niet Naijeriya wa. A̱ ku nyia̱ nta̱m na mi̱ A̱gwomnati Si̱tet Ka̱duna nang gu ngyet byia̱k gwomna di̱n jen tyok Gwomna Ahmed Mohammed Makarfi. A̱ ku shyia̱ mi̱n cuk tyok ji neet ma̱ a̱lyia̱ 1999 ba̱ng si̱ nat 2005. A̱kyuo nggu wa nang á̱ ngyei Charity Stephen Shekari, a̱wot A̱gwaza nang mba a̱saat mman a̱fwuon. A̱ ku khwu ma̱ a̱lyia̱ 2005 nang gu ni̱ shyia̱ mi̱n tyok A̱gwomna̱ti hu nang gu yet ndyia̱ ma̱ a̱di̱di̱t mi̱ swanta hu. A̱ ku yet a̱tyu A̱jhyuo wa neet mi̱ Sot A̱gwomna̱ti Mali Nietcen A̱fakan, Si̱tet Kaduna.

Ma̱nang gu nsaan a̱ni, á̱ si̱ ti̱n A̱tyulyuut A̱gwomna̱ti Si̱tet Ka̱duna wu, Patrick Yakowa, a̱ shai nggu mi̱ Zwat A̱natat 2005 nang Byia̱k Gwomna Si̱tet Ka̱duna ji.

## A̱ya̱fang
Bobai Kato

**Bobai Ephraim Kato** (byin 1994) yet a̱tyubwoi-nkyangnfai wa a̱ neet ma̱ A̱tyap mi̱ Naijeriya a̱ni. Nang gu ku ni̱ nshyia̱ ndyia̱ 24, a̱ si̱ nok a̱kokwak tswambishyi a̱ghyang di̱ ta̱m ngaan nggu hu a̱malifang á̱ ngyei *International College of Business and Technology (ICBT)* a̱ni ma̱ a̱byin Si̱ri Langka. Ma̱nang gu ku byia̱ di̱dang mi̱ nkyang kompyuta ma̱ng lyennkyangta̱m neet a̱fwun bah, a̱ ku tsa yet a̱bwok-á̱niet wa.

## Ya̱fang
NASA

The **National Aeronautics and Space Administration** (**NASA** ) is an independent agency of the U.S. federal government responsible for the civil space program, aeronautics research, and space research. Established in 1958, NASA succeeded the National Advisory Committee for Aeronautics (NACA) to give the U.S. space development effort a distinctly civilian orientation, emphasizing peaceful applications in space science. NASA has since led most American space exploration, including Project Mercury, Project Gemini, the 1968–1972 Apollo Moon landing missions, the Skylab space station, and the Space Shuttle. NASA currently supports the International Space Station and oversees the development of the Orion spacecraft and the Space Launch System for the crewed lunar Artemis program, the Commercial Crew spacecraft, and the planned Lunar Gateway space station.
DJ Bally

**Bobai Balat**, á̱ ka ndyen nggu ma̱ng a̱lyoot nta̱m nggu ka **Bally B.** ku **DJ Bally** a̱ni, yet a̱tyutsot bubwom pepe rekwot wa, a̱tyunyian rekwot bubwom, a̱tyulyiat a̱nwuat tazwa a̱nwuat, ma̱ng a̱tyu TV tsotswat. a̱ yet a̱tyu Naijeriya a̱ni. Á̱niet tsa lyen nggu ba̱t jen ji nang gu ku ngyet a̱tyonyiung ma̱ a̱yaabat-a̱li *game show* tsotswat Big Brother Naija 2017; a̱tangka̱i *game show*  nang á̱ nyia̱ mi̱ Naijeriya a̱ni. Di̱ nta̱m jhyang nang gu ku nnyia̱ a̱ni, a̱ ku yet a̱tyutyiet a̱lifang mi̱ Legwot ma̱ng a̱tyu Tatiti̱k A̱gwomna̱ti Mundundung wu. A̱ yet a̱tyu a̱nwuat bariton wa, á̱ si̱ nta̱bat ngyei nggu **Baritone Bally** mi̱ show wu. Ma̱ a̱lyia̱ 2015, Balat ku bwuo a̱ tyia̱ a̱nwuat Afi̱ro mi̱ ri̱mik *bootleg* ili̱kti̱ronik ma̱ a̱bwom Rihanna ka ka̱ ku lyiai ba̱t nang á̱ ngyei FourFiveSeconds a̱ni, ma si̱ a̱hwa si̱ ghwut ma̱ng a̱nggu kpa̱sai a̱wot ku si̱ bu khwat nggu bai di̱ fam mash-up hu a̱mali ridyo a̱keang Legwot ka; The Beat 99.9 FM.

## Ya̱fang
Ka̱tyi̱ri̱ng gbi̱ri̱nyai

**Ka̱tyi̱ri̱ng gbi̱ri̱nyai** yet tangka̱i nyam hwa ku tai a̱meap ma̱ng a̱ghyi ba̱ mya̱ra̱m a̱ swak á̱si̱ a̱kwi ma̱ a̱tyetuk.
A̱nywan

**A̱nywan** yet tangka̱i a̱kuluu hwa ku ni̱ nvwuoi á̱ghyi nggu ba ghyughyui. Á̱ shyiat ntangka̱i mba na mi̱ sa-ncen ja a̱lyiak.
A̱kuluu

**A̱yaakuluu** ba yet tangka̱i a̱ka̱man hwa neet mi̱ tak-ti̱tak **Strigiformes** hu, a̱ji á̱ nshyia̱ susotbishyi ji̱ na swak ntangka̱i 200 a̱ni nang a̱lyiak yet a̱ka̱man na̱ swan a̱nyin nna a̱wot á̱ghyang si̱ yet a̱ka̱man na̱ nwuan a̱tyetuk kya ma̱nyin na̱ si̱ yet a̱ka̱man na̱ yaan nyám nia a̱ni, na̱ si̱ li a̱ca̱caat a̱ni mi̱ shi vam, na̱ si̱ ma mbyia̱ a̱mgbii a̱pyia̱, a̱kpa̱mkpai a̱pyia̱, nwuan gbang, fwuong ma̱ng a̱fufwuo a̱feang, a̱jojwat á̱ga̱fwuo, ma̱ng nfeap mat fi̱ri̱p ma̱ nyonywang. A̱wot ntangka̱i jhyang na̱ nwai nkyang nani nia yet a̱kuluu-a̱koo fam a̱za a̱ nwuan di̱n jen mam ma̱ng a̱kuluu gu cat lung a̱byin ma̱ng shyia̱ ma̱ a̱sworong a̱ni.

## A̱ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
Mam A̱byin Romaniya

**Mam A̱byin Romaniya** ka (, ku **Mam Muna̱pyia̱** ku **Mam A̱byin**) yet a̱tuk mam fwung a̱byin kya mi̱ Romaniya, nang á̱ song a̱tuk 1 mi̱ Zwat Swak ma̱ng Sweang, a̱wot a̱si̱ a̱kya si̱ ya̱fang muna̱pyia̱ Ti̱ransi̱li̱vaniya, Ba̱sa̱rabya, ma̱ng Bukovina ma̱ng A̱byintyok Romaniya ka ma̱ a̱lyia̱ 1918, kyang hu á̱ ka ndyen nang A̱gba̱ndang Muna̱pyia̱ wu. Á̱ ku shei mamfwung hu lilyim Tyeizat Romaniya hu a̱wot ku bu si̱ ngyet a̱tuk jhyung A̱gba̱ndang A̱tung A̱byin á̱ghyi nwap A̱romaniya ba nang á̱ ku nyia̱ mi̱ Ali̱ba Yulya a̱ni, a̱nyanyan bya ku tak Muna̱pyia̱ Ti̱ransi̱li̱vaniya ma̱ng Romaniya kpa̱sai.

## Ya̱fang
A̱taintak

**A̱taintak** ku **a̱tai-ntak** wu wa yet fam tafa a̱kpai ntak hu. Ma̱ á̱nietbishyi a̱kpai tak wu wa yet kap ku ba̱ng vam hu ku yong a̱ni ku shyia̱ tsi̱tsak a̱byin ka ma̱ng vam hu.
A̱ngwun cyui

**A̱ngwun cyui** yet tangka̱i cyui hwa a̱ li fifii nang kwa vam nhu hu sang cet meang. Á̱ shyiat ntangka̱i mba na mi̱ bibyinkhap a̱ga̱faat nyenyiat.
Da̱li̱ta a̱ghyui

**Da̱li̱ta a̱ghyui** yet tangka̱i yet a̱byin hwa ku li nang a̱ma̱ntaa̱tat a̱ni, nang a̱ti̱ti̱t nang a̱sa̱khwot a̱ghyui kwok a̱ni ni̱ mbwoi a̱wot ku mun nwuo a̱sa̱khwot na̱ sweap ma̱ shonshyon ma̱ shonshyon ku a̱sa̱khwot na̱ yong ka̱tsak di̱ tyan jhyiung a̱ni si̱ swan a̱ja. Si̱ huni ni̱ nnyia̱ ma̱ a̱nu a̱ghyui kya, ka̱nang ka̱ nwuai ma̱ a̱gba̱ndang kyai a̱sa̱khwot, kyai a̱sa̱khwot, a̱na̱nwuai ti̱ta̱m, a̱gba̱ndang jok, ri̱zavwa, ku (di̱n jen jhyang) ma̱ a̱ghyui a̱ghyang da̱ ka̱ si̱ mi̱n shyei a̱ti̱ti̱t wu bah. Á̱ ngyei tangka̱i a̱ghyui a̱hwa a̱nia mat sanggak a̱ma̱ntaa̱nai nhu hwa ji̱ li nang a̱gba̱ndang zwunzwuo-a̱lyem Helen wu nang á̱ ngyei da̱li̱ta, Δ, a̱ni. Kyang ku nyia̱ tyok tazwa si̱sak nang shi hu ma̱ng sanggak da̱li̱ta ji na ndi a̱ni, huhwa yet swat-ma̱ka̱wa̱tyia̱ nvak cung a̱sa̱khwot ku kwok a̱ti̱ti̱t wu a̱ bai, mbeang lili nvak nsaai kham a̱sa̱khwot hu na̱ bu ka̱u, gang, a̱wot na̱ ba̱ ghwut ma̱ng a̱ti̱ti̱t wu. Shi hu, jiyometi̱ri, ma̱ng a̱gbang ka nang kham nsaai a̱sa̱khwot ji nshyia̱ a̱ni ni̱ ka mbyia̱ a̱tsatsak ta̱m di̱ bwoi da̱li̱ta swai.

## Ya̱fang
Munteniya

**Munteniya** (, á̱ ka ngyei **A̱gba̱ndang Valahya** a̱ni) yet fam-a̱byin nkhang hwa mi̱ Romaniya, kap Valahya (a̱wot, á̱ ka ngyei a̱tsak Valahya, *Munteniya* ku *Țara Românească*, mi̱ di̱n jen jhyang). Fam hu shyia̱ tsi̱tsak Da̱nube (nfam a̱tak ma̱ng a̱tyin), A̱ka̱fan Ka̱pat hu (sa Ali̱pi Ti̱ransi̱li̱vaniya ji) ma̱ng Ma̱li̱daviya (a̱mgba̱m di̱ fam a̱za), mbeang A̱ghyui Oli̱t di̱ fam jenshyung hu. A̱ghyui ngaan ka kikya yet gak tsi̱tsak Munteniya ma̱ng Oli̱teniya (ku *A̱da̱dei Valahya*). A̱ka̱ghyui Mi̱li̱kwop ma̱ng Si̱ret nia ku mat kap gak taada hu tsi̱tsak Valahya/Munteniya ma̱ng Ma̱li̱daviya.

## Nkhang-a̱byin

A̱byin Munteniya byia̱ ma̱ nka București - Ilfov, Sud - Muntenia, ma̱ng kap nfam byi̱k Sud-Est na. Ka̱ byia̱ susot a̱gwomna̱ti mali swak ja a̱mgba̱m:
* Brăila
* Buzău
* Călărași
* Argeș
* Dâmbovița
* Giurgiu
* Ialomița
* Ilfov
* Prahova

Ma̱ng nkap nnaai jhyang:
* Teleorman (a̱mgba̱m s.a̱.m. ji kang ma̱ng Islaz)
* Vrancea (kap a̱tak)
* Vâlcea (kap a̱tyin)
* Olt (kap a̱tyin)

A̱keangtung Romaniya ka, Bukha̱ret, shyia̱ Munteniya wa. Á̱tsatsak a̱ka̱keang á̱ghyang bya yet: 
* Brăila
* Buzău
* Pitești
* Ploiești
* Târgoviște

## Ya̱fang

## A̱ka̱fwuop nta
Kwontanti̱n Leka

**Kwontanti̱n Leka** (; ; 4 Zwat A̱ni̱nai 1807 – 13 Zwat Swak 1887) ku yet a̱tyuswup ma̱ng a̱gwaklyen nyian-ghwughwu Romaniya wa. Nggu wa ku yet a̱son a̱tyunyian-ghwughwu Romaniya a̱ na nswup nghwughwu khwi nang á̱si̱ Jenshyung na a̱ni. Shimba a̱ ku nyia̱ nta̱m tazwa ntangka̱i vwuon, mbeang swup nkhang gbangbang, a̱yaajunjung nghwughwu nggu nia si̱ ghwut ma̱ng a̱nggu kpa̱sai á̱ si̱ lyen nggu a̱ swak mat mba.

## Swúp jhyang

File:Constantin Lecca - Batran.jpg|A̱khwukhwop A̱tyok
File:Constantin Lecca - Albanez.jpg|A̱tyu A̱li̱beniya
File:Constantin Lecca - Dragos Voda la vanatoarea zimbrului.jpg|Dragoș Vodă A̱ Kat Zat
File:Constantin Lecca - Portret de doamna descifrind o partitura.jpg|Fi̱ng-nggwoneam A̱ Shyia̱ di̱n Fang A̱tyong A̱bwomtsot
File:Constantin Lecca - Portretul Mariei Maiorescu.jpg|A̱yang Titu Maiorescu, Mariya


## Ya̱fang

## Fang a̱zanson
* Paul Rezeanu, *Constantin Lecca*,  Editura Arcade, 2005  
* Jack Brutaru, *Constantin Lecca*, Editura de Stat Pentru Literatură şi Arta, 1956

## A̱ka̱fwuop nta

* Revista de cultura ''Mozaicul'', new series
Oli̱teniya

**Oltenia** (, á̱ ka ngyei **A̱da̱dei [[Valahya]]** a̱ni di̱ lyuut gbangbang, ma̱ng lyulyoot Lati̱n hu *Wallachia Minor*, *Wallachia Alutana*, *Wallachia Caesarea* tsi̱tsak 1718 ma̱ng 1739) yet pi̱rovin gbangbang ma̱ng fam-a̱byin Romaniya hwa di̱ fam jenshyung Valahya. Ku shyia̱ tsi̱tsak Da̱nube, A̱tak Ka̱pat ma̱ng A̱ghyui Oli̱t kya.

## A̱ka̱fwuop nta