open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Justinien

Justinien Kajalaɣ tʊ yaa Justinien Sɔsɔ (latɛŋ kʊnʊŋ taa lɛ, Imperator Caesar Flavius Petrus Justinianus Sabbatius Augustus, Krɛkɩ kʊnʊŋ taa lɛ, Φλάβιος Πέτρος Σαββάτιος Ἰουστινιανός), palʊla-ɩ 482 cɔlɔ mbʊ yɔ Tauresium tɛtʊ taa, pʊñɩtɩna Justinana Prima Illyrie cɔlɔ kpam. Ɛsɩ kamɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 15 pɩnaɣ 565 Constantinople.  

Ɛɛkɛ Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ ɛjaɖɛ taa Room wiyaʊ sɔsɔ. Ɛcaɣ kewiyaɣ kpelaɣ pɩnaɣ 527 pɩkɔɔ pɩtalɩ ɛ-sɩm alɩwaatʊ. Ɛkɛ kɩbɩnjaazɩ kɩɖɩnaʊ taa ɛyaa taa ɛyʊ nɔyʊ. kpaɣ kewiyaɣ hɔɔlʊʊ taa nɛ Ampiiri kamasɩ tuzuu nɛ Ɛsɔ sɛtʊ politiki ɛlaba tʊma wena yɔ pɩfɛyɩ yɔɔdʊʊ. 

Ɛwɛ camɩyɛ hɛɛɛ, mbʊ lɛ, ɛpɩzɩ kewiyaɣ kpelaɣ tɔm pɩtɩŋna e-kpele weyi maɣmaɣ kaakɛ nɛ wiyaʊ Justin kajalaɣ tʊ, weyi ɛɛkɛ lɔŋ tasɩya taa lɔŋ tasɩyʊ sɔsɔ pʊcɔ ɛkɔɔ ɛlɛzɩ-ɩ yɔ. Yee e-kewiyaɣ kpelaɣ kpaʊ ɛlaba you kɔyɔ mbʊ pʊyɔɔ yɔ pɩɩwɛɛ se ɛhaɣ ɛsɛ nɛ Nika ɛyaa tɛ kʊyɩnaʊ nɛ kewiyaɣ kpelaɣ, nɛ ɛsɩɩ e-kiwiyaɣ ɖoŋ ɖɛfɛɛ ɖɛfɛɛ Ampiiri taa, ŋgʊ ɖooo kɩwɛʊ yɔ kɩɩkɛ Room ñɩŋʊ yɔ, pɩlɩna Ampiiri tɛ ɖanɩɣ pɩsʊʊ tambɔɣ yɔɔ. 

Papɩzɩɣ pɛtɛyɩ-ɩ Justinien kewiyitu alɩwaatʊ tɔm nabʊlɛ taa yaa hɔɔlɩŋ naalɛ taa. Kpaɣnɛ pɩnaɣ 527 ŋtalɩ 540, wabɩtʊ na keelee, tɩwɛɛ kɛlɛʊ nɛ tɩcaɣ yuŋ. Ŋgʊ pʊwayɩ lɛ e-kewiyaɣ hɔɔlʊʊ naalɛ ŋgʊ kaawɛ paɖɩyɩtʊ. 

Paakpa Ampiiri kɩ-kamasɩ siŋ nɛ yoŋ labʊ kɔzɩ kɔzɩ Itaalii ñɩŋʊ tɔlɩ. Yee Ampiiri ɛtakpa kɩ-tɩ yɔ lɩmaɣza ɖanɩɣ pɩsʊʊ hɔɔlɩŋ ɛnʊ ɛtɩŋa ɛ-taa nɛ ɛ-sɩm wayi Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ taa Room Ampiiri talɩ kɩ-ɖoŋ ɖeɖe tɛtʊ lɩmaɣza taa. 

Justinien kewiyitu sɩmtʊ lɩna kiɖe tɛɛ tɔm takayasɩ sakɩyɛ cɔlɔ. Lɛɛtʊna lɩna Justinien cɔlɔ kɔzɩ kɔzɩ ɛjaɖɛ paɣtʊ takayasɩ nzɩ ɛlaba kpaɣ ɖooo e-kewiyaɣ alɩwaatʊ taa nɛ sɩtʊsʊʊ mʊntʊsʊʊ ɛzɩma ɛlaba e-kewiyaɣ ɛjaɖɛ yɔ. Pʊcɔ lɛ, ɖama kewiyaɣ mʊʊ takayasɩ maya yaa tɔm cɔlɩya kaama e-kewiyaɣ tɔm. Césarée Procope ñɩndʊ ñɛwɛ poliŋ nɛ ntʊyɔna. Ɛ-tʊma takayasɩ ñɩkʊʊ niiye yoŋ weyi Justinien kaalaba e-kewiyaɣ alɩwaatʊ taa. Yoŋ ɛ-taa kɔyɔ Perse you nɛ Vandales you nɛ Goth you.
Kaapɩ

Kaapɩ kɛŋna Afrika nɛ Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ natʊyʊ sɔnɔ taa yɔ tɛtʊ ndʊ lɛ Kaapɩ ŋgʊ kɩwɛna wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa yɔ kɩ-tɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ. Ɖooo pɩnaɣ 1910 kɛ Kaapɩ tɛtʊ kɛna Afrika nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ ndʊ tɩ-taa paɣtʊ lɩzɩyaa kpelaɣ wɛɛ yɔ; Pireetoriya ñɛkɛŋna tɛtʊ sʊzɔtʊ ndʊ tɩ-taa komina tʊma sɔsɔna wɛɛ yɔ nɛ Pulowemfɔntɛnɩ kɛlɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ ndʊ tʊtʊ taa wɛ tɔm hʊyaa kpelaɣ yɔ. 

Afrika nɛ Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ taa lɛ, tɛtʊ sʊzɔtʊ tɩŋga taa lɛ Kaapɩ tɛtʊ kɛŋna kɩpɩndʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɖooo piŋaɣ 1652 kɛ tikɛ sʊzɔtʊ. Afrika taa payɩ lɛ tɛtʊ tʊnɛ ndʊ kɩlɩna wɛʊ nɛ hadɛ kiŋ. Aliwaatʊ ndʊ  Afrika nɛ Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa ɛyaa kʊlʊmaa nɩ pɩ-taa se paanɩ ɛkɛ ɛyʊ lɛ (mbʊ payaɣ se Apartheid yɔ) pʊwayɩ lɛ, tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa mba po-tomnasi sidaa yɔ pɛwɛ nɩɩnɩwa (50) kɛ mɩnɩʊ yɔɔ nɛ eyaa kʊlʊma kɛ 27 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ, piyele ɛyaa kɩkpɛɛdaa ñɛwɛɛ 23 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ ɖɔɖɔ. 

Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ landammm taa maɣna ɛkɩtaarɩnaa 40 028 ha yaa kilomɛtanaa  400,28. Pɩnaɣ 2001 pakalɩ kɩgalʊʊ lɛ, ɛyaa 827 218 kɛ panaa piyele pɩnaɣ 2007 taa lɛ, ɛyaa kpɛnda 3 497 000.

Kʊnʊŋ ŋgʊ pakɩlʊ yɔɔdʊʊ yɔ ŋgʊ lɛ Englɩsɩɩ pʊwayɩ lɛ afrikansi ɛlɛ pɩkɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ hɛkʊ taa kɔyɔ, kʊnʊŋ ŋgʊ pakɩlʊ yɔɔdʊʊ yɔɔ kʊkʊ lɛ afrikansi pʊwayɩ lɛ aŋgilisi nɛ pɩɖiɣna ikisihoza (xhosa).  Ɛzɩ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sʊzɔtʊ lɛɛtʊ yɔ, Kaapɩ tɛtʊ nɛ ajɛyaa naayɛ taa ñɩndʊ paɖʊ nɔɔ nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma nɛ anaa yɔ: Niisi (Fransɩɩ), Piini (Ɛɛndɩ) nɛ Adana (Turki). 

Payaɣ kaapɩ tɛtʊ yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ se Patricia de Lille (DA).
Kaartum

Kaartum kɛna Sudaanɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ nɛ Kaartum tɔbʊʊ nɛ arabɩ kʊnʊŋ taa se Tu keɖe. Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ Nili Kʊlʊmʊʊ ɖɩ-yazɩyɛ taa nɛ Nili kɩkpɛdʊ ŋgʊ kɩlɩɣna Etiyoopii yɔ. Tɛtʊ ndʊ ɛyaa mba payaɣ se Umdurmani nɛ Paarii yɔ mba kɩlɩna wɛʊ nɛ pɛɖɛ ɛzɩ miliyɔɔnaa naanza yɔ, (4 518 000). 

Kaartum tɛtʊ nɛ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ natʊyʊ kpɛndɩɣ nɛ tɩlakɩ tʊma kʊɖʊma nɛ a-taa kɔyɔ: Ankara (Turki), Isitambuli (Turki), Zuhaŋ (Siini), Kɛɛrɩ (Egipiti), Amanɩ (Yɔridani), Asmara (Eriitree), Adisi-Abeba (Etiyoopii), Pireziliya (Piresiili), Harigeyiza (Soomaali), Tuubayɩ (Emiratɩ-Araabʊzuni).
Jérôme Stridon tʋ

Palʊla Jérôme de Stridon kɛ ɖoŋgiye nɖɩ payaɣ-ɖɩ se Sitridoŋ yɔ, Krowasii ɛjaɖɛ taa,  kɛ pɩnzɩ 347 waa taa nɛ ɛsɩ salaŋ fenaɣ 30 pɩnaɣ 420 kɛ Pɛtlɩhɛm ɖɔŋgɩye taa. Jérôme de Stridon kɛna mʊwanɩ nɛ ɛwɛ mba palɩza takayaɣ kiɖeɖeɣa taa tɔm nɛ kʊnʊmɩŋ lɛɛŋtaa yɔ. Ɛwɛ mba patɩna Latɛŋ ɛsɔ kpaaŋ lɩzɩyaa yɔ pa-taa nɛ mba yɔ: Ambroise de Milan, Augustin d'Hippone nɛ Grégoire kacalaɣ ñɩnʊ (et Grégoire Ier). 

Jérôme de Stridon laba a e-sukili kɛ Room tɛtʊ taa nɛ ɛpɩsɩ ɛ-laŋgɩyɛ ɛlɛ pɩlɩna e-ɖoziye kawɩlaɣ ñɩŋa naɖɩyɛ yɔɔ. Ɛɛwɛna pɩnzɩ 18. Pɩla mbʊ lɛ, ɛkpaɣ nɔmɔʊ nɛ ewole Tetʊ kiɖeɖetu taa pɩnaaɣ 373 nɛ pɩkɔɔ pɩla pakpa-ɩ layʊ kɛ Antiyɔsi tɛtʊ taa. Pɩkɔma pɩnaɣ 383 lɛ, Papa kacalaɣ tʊ (Damase Ier) kpaɣ-ɩ ɛ-takayaɣ taa mayʊ nɛ ehe-i se ɛlɩzɩ takayaɣ kiɖeɖeɣa (Bible) nɛ Latɛnɩ taa.

Papa ɛnɛ ɛ-sɩm wayɩ lɛ kɛ Zerom kʊyɩ Tɛtʊ Kiɖeɖetu tʊnɛ tɩ-taa nɛ ɛnɛ Paula pɛɖɛɛ Pɛtɩlɩhɛm. Peeɖe pɑtʊla Ɛsɔ sɛtʊ ŋgbɛyɛ nɖɩyɛ , monasitɛrɩ. Pɩkpaɣʊnɛ pɩnzɩ 34 nɛ pɩkɔɔ pɩtalɩ ɛ-sɩm yɔ, ɛcɛla ɛ-tɩ pilim kɛ Takayaɣ kiɖɛɖeɣa taa tɔm maʊ nɛ tɩcɔlɩɣ nɛ tɩkɩlɩ ɛzɩ ɛɛtɛm-tɩtaa kɛ lɩzɩʊ yɔ. Ɛsɩba pɩnaɣ 420 nɛ paapima-i kacalɣ taa kɛ Jerusalɛm nɛ pɩwayɩ lɛ powona ɛ-mɔɔ kɛ basilique Sainte-Marie-Majeure kɛ Room tɛtʊ taa.
Kaabɔɔ

Kaabɔɔ kɛna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ Afrika hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa nɛ kɩwɛ Kɔŋgo Pirazaaviili wɛna Kaabɔɔ kamaɣ yɔɔ kɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa, wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ haɖɛ kiŋ; piyele nɛ kɩ-wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hayʊ kiŋ lɛ Kinee-Ekwatoriyaaalɩ. Kameruni ñɛwɛna kɩ-kamaɣ yɔɔ kɛ hayʊ kiŋ kpataa. Fransɩɩ ɛjaɖɛ kakpacaɣna Kaabɔɔ nɛ pʊcɔ nɛ kɩwɛʊ kɩwɛʊ kɩ-tɩ yɔɔ kɛ pɩnaɣ 1960. Kaabɔɔ ɛjaɖɛ kɛ laŋ nɛ lakʊ ɛjaɖɛ.

Peeɖɛ lakɩŋ nɛ laŋ weyi komina ñɩʊ nesi nɛ pɔcɔŋna ɛyɔɔ yɔ ɛtalɩ ɛzɩ hiu nɛ naatozo mbʊ yɔ nɛ ɛwɛɛ kedeŋa kpeekpe ŋgbayɛ ndɩ ɖɩcɔŋna sukili, ñɩnɩʊ nɛ ɛsakuliye nɛ payaɣ-ɖɩ se UNESCO ŋgbɛyɛ yɔ ɖɩ-nesi tɛɛ.

Kaabɔɔ ɛjaɖɛ taa ɛyaa tɔɖɔɔ, laŋ nɛ lakɩŋ ɖɔsɔ; pɩtasɩ ɖɔɖɔ lɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa kaɖazɩm tɔya mbʊ yebina nɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛɛ Afrika taa ajɛya wena akɩlɩ wobu nɛ ɛsɩnda yɔɔ. Afrika nɛ kɩ-kañɩmbʊsaɣ ajɛya tɩŋa taa lɛ, kedeŋa kpeekpe ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgɛyɛ ñɩna nɛ ɖɩna se Kaabɔɔ ɛjaɖɛ taa kpem ɛyaa kɩlɩ wɛʊ laŋhɛzɩyɛ taa.
Kaaɣ keɣye (Dôme du Rocher)

Kaaɣ keɣye kɛna Ɛsɔ Sɛtʋ Kuduyuu sɔsɔʋ nakʋyʋ. Nabʋyʋ taa ɖɔɖɔ lɛ, payaɣ-kʋ size Omar tɛ malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ kuduyuu. Malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ ŋgbɛyɛ hɔɔlʋʋ taa lɛ, kɩkɛna kɔɔnɔɔ kumoɖe nɖɩ ɖɩn̄ɩnaɣ se ɖɩkɛna keɖeya wonuu ŋgʋ patana kaʋ nɛ pana yɔ.

Kumoɖe ɖɩnɛ, ɖɩkɛna kɩlaʋ pɩyɛ sɔsɔyɛ nɖɩ ɖɩ-matʋ waɖɛ lɩna ɖajaa sɔsɔ calife Abd al-Malik ben Marwan cɔlɔ nɛ Jeruzalɛm egeetiye nɛ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa kiŋ cɔlɔ. Pɩɩkɛ Haram al-Charif lone taa. Lone nɖɩ, ɖɩkɛna lone kiɖeɖee naadozo ñɩnɖɛ kɛ malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ ŋgbɛyɛ taa n̄ɩma cɔlɔ.

Payaɣ Lone Haram al-Charif se malɩŋ lone kiɖeɖee naadozo ñɩnɖɛ, mbʋ pʋyɔ yɔ, lona kiɖeɖena, Maka nɛ Mediini (Médine) pɛtɛma wɛʋ. Haram al-Charif peeɖe ɖɔɖɔ ɖɩnaɣ malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ kuduyuu ŋgʋ payaɣ se al-Aqsa yɔ.

Kaaɣ keɣye kanɛ, kohuuzuu ka-tɩ yɔɔ nɛ kaaɣ tigiɖe. Lone nɖɩ, ɖɩkɛna malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ hɔɔlʋʋ sɔnzɩ taa kɛ lone nɖɩ ɖɩ-taa, paa pɩlaɣ ɛzɩma yɔ, pamaɣzɩɣ size pa-n̄ʋʋyaɖʋ Mahomet tɩŋɩna nɛ ɛtalɩ ɖooo lɔŋ kɛ Mɛɛkɩ yɔ, kɛ Isra alɩwaatʋ taa.

Malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ ŋgbɛyɛ taa ñɩma maɣzɩɣ ɖɔɖɔ size lone kaaɣ tigiɖe nɖɩ, ɛzɩma mbʋ payakaɣ ɖoho taa kɩyakʋ peeɖe yɔ, paa pɩɩla ɛzɩma yɔ, Mahomet ɖɛwaɣ nʋmɔʋ nɛ peeɖe yɔ, pɩtɩŋɩna pʋ-yɔɔ nɛ ɛtalɩ Ɛsɔ kewiyaɣ taa. Mbʋ yɔ, pɩɩkɛ sɔnzɩ nzɩ payaɣ-sɩ size Miraj yɔ sɩ-tɛ alɩwaatʋ taa. Alɩwaatʋ ndʋʋ lɛ, pasʋʋ ɖama taa lɛɛlɛɛ nɛ pɔn̄ɔɔzɩ kpɩnɛ nɖɩ palaɣ kɩlaʋ yɔ. Nɖɩɩ malɩŋ ya hɩɖɛ size Bouraq. 

Krɩstʋ Ɛsɔ dɔm takayaɣ tɔm tɔbʋʋ lɩzɩʋ wɛ ɖɔɖɔ pʋʋ ŋgʋ payaɣ size Moriah yɔ kʋ-yɔɔ. Moriah pʋʋ ŋgʋ kʋ-yɔɔ ɖɔ-cɔzɔ Abrɩham kaɣ kpaʋ ɛ-pɩyalʋ ɛgbamɩyɛ, Isaakɩ se ewona nɛ ɛlaa Kɩpaɣlʋ kɩlaʋ. Nɛ Moriah pʋʋ ŋgʋ, kɩ-yɔɔ peeɖe ɖɔɖɔ keekee kɛ wiyaʋ sɔsɔ Salomon kaama Jeruzalɛm tɛ Ɛsɔ kuduyuu sɔsɔʋ.
Kaborɔnɩ

Kaborɔnɩ kɛna Pɔcɩwaanaa ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ nɛ tɩwɛna ɛjaɖɛ nɖɩ nɛ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa. Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ lɩm pɔɔ ŋga payaɣ se Nɔtiwani yɔ nɛ pɩmaɣna ɛzɩ kilomɛtanaa hiu nɛ kagbaanzɩ (15) nɛ Afrika nɛ Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa azuluma wɛɛ kamaɣ fɛyɩ nɛ keteŋa kpeekpe taa ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩcɔŋna tɔnʊ taa alafiya yɔɔ cɔnaʊ yɔ, ɖɩtɔŋ se tɛtʊ tʊnɛ tɩkɛna natʊlɛ ndʊ kɛ keteŋa kpeekpe taa ndʊ tɩ-taa kɩla wɛʊ azuluma yɔ. 

Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ landammm taa maɣna kilomɛtanaa 19,6 yaa ɛkɩtaarɩwaa 1 960. Pɩnaɣ 1971 taa paakalɩ ɛyaa lɛ pɛkpɛnda ɛyaa 18 799, pɩnzɩ hiu wayɩ lɛ palɩ ɛyaa 59 657, pɩnaɣ 1991 taa lɛ ɛyaa kpɛnda 133 468 pʊcɔ nɛ pɩnaɣ 2001 taa patalɩ ɛyaa 186 007. Pɩnzɩ naanza wayɩ lɛ palɩ ɛyaa 208 411. Pɩnaɣ 2010 taa pakalɩ kɩgalʊ kɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, pɛkpɛnda ɛyaa 220 000. 

Tɛtʊ tʊnɛ nɛ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sʊzɔtʊ natʊyʊ panɩɣna ɖama nɛ palakɩ tʊma ndɩ ndɩ nɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa kɔyɔ: Västerås (Sʊyɛdɩ), Puribanki (Etaazuunii), Zhejiang, (Siini), Chongqing, (Siini). Payaɣ Kaborɔnɩ malika yɔɔ cɔnɩyʊ se Haskins Nkayigwa.
Kahʊyaɣ sɔsɔɣa

Kahʊyaɣ Sɔsɔɣa kʊdɔŋ kɛ loyuu cikpeluu taa sɔtʊ kʊdɔŋ. Kɩkɛ ɛyaa sakɩyɛ tɛ kʊdɔŋ kɩɖɛɖɛʊ ŋgʊ kɩlɩna Vibrio cholerae tɛ ŋñɩɩ cɩkaɣ cɔlɔ yɔ. Pacini ñɩnɩna nɛ ɛna kʊdɔŋ ŋgʊ pɩnaɣ 1854 nɛ Koch ɖaɣnɩ-kʊ naʊ pɩnaɣ 1883 taa. Keeke lɛ, kɩkɛ ɛyaa yeke koŋ kʊɖɔŋ. Pasɩma-kʊ nɛ tuda kahʊyaɣ nɛ ɖoŋ ɖoŋ kahʊyaɣ (hiluu nɛ loyuu cɩkpeluu) nɛ pʊñɔʊ ɛyʊ tomnaɣ taa lɩm tɩŋga. Kɩlaɣsɩ kpeekpe taa lɛ, kʊkɔŋna ɛyaa sakɩyɛ sɩm, pʊtɔbʊʊ se ɛyaa mba potowona-wɛ lɔŋ fɛɖaa tɛ yɔ.
  
Kʊdɔŋ ŋgʊ kɩ-tɛ ɖɛʊ tɩŋgɩɣna ɛyʊ yɔɔ, kɩlɩna mbʊ ɛyʊ lɩzɩɣ ɛ-tomnaɣ yɔɔ yɔ, pɩtɩŋna lɩm kɩñɔñɔm yɔɔ yaa tɔɔnasɩ nzɩ sɩwɛ asuluma yɔ sɩ-yɔɔ. Tɔnʊʊ taa alaafɩya ŋgbɛɛ ndɩ ɖɩwɛ kedeŋga kpeekpe yɔɔ ɖoŋ yɔ ɖɩwɩlɩɣ se kahʊyaɣ kʊdɔŋ Sɔsɔɣa tɩna, pɩtɩŋna ɛyaa kɩkalʊʊ yɔ lɛ, ɛyaa kudokiŋ mɩnɩɣ tɛ sɩm.
 
Kahʊyaɣ Sɔsɔɣa kʊdɔŋ kɛ lotu taa kʊdɔŋ kɩɖɛɖɛʊ ɖoŋ ŋgʊ ŋgʊ kɩlɩna Vibrio cholerae tɛ ŋñɩɩ cɩkaɣ cɔlɔ yɔ. Kɩ-tɛ ɖɛʊ tɩŋna helim taa yaa lɩm taa nɛ tɔɔnasɩ nzɩ sɩ-taa wɛ kʊdɔŋ ŋgʊ yɔ. Hiluu taasiziŋ (ɖɩkɩyaɣ 1,2 ŋtalɩ 1,8) kɛ pʊdʊ weyi ɛlʊkɩna kahʊyaɣ Sɔsɔɣa kʊdɔŋ pee yɔ. Pɩkɩlɩɣ ɖɔʊ (ɛzɩ ŋñɩɩ cɩkaɣ talɩɣ miliilita naa 100) papɩzɩɣ pɛtɛzɩɣ nɛ pakpa loyuu. Paasʊʊ tomnaɣ taa ɛlɛ, pañakɩ nɛ pɔñɔɔna loyuu taa lɩm kʊhʊlʊmɩŋ (hɛkʊʊ taa loyuu cikpeluu).

Kɩlɩzɩɣ sɔtʊ lɩm nabʊyʊ nɛ pɩwalɩ kadadayaɣ, pɩkɛ lɩm lɩɣ nɔmɔʊ kɩpaŋgʊ nɛ sodiyɔm nɛ kʊlɔrɩ (loyuu taa wonduu tɩŋga). Keeke taa lɛ, lɩm mbʊ pɩlɩɣ yɔ pɩɖanɩɣ-pʊ sɔyʊ, ɛlɛ, lɩm mbʊ pɩlɩɣ yɔ pɩwɛ ɛzɩ ɖɔɖɔ pɩɖaɣnɩɣ ñɔʊ tɛ lɩm yɔ. Mbʊ wɩlɩɣna kahʊyaɣ Sɔsɔɣaɣaɔ keeke tɛ wɛtʊ nɛ kɛ-tɛ ɖoŋ pɩzɩɣ pɩkɔna ɛyʊ sɩm pɩtɩŋna ɛzɩma lɩm tɛŋ ɛyʊ tomnaɣ taa yɔ.   

Kahʊyaɣ ŋga kɛwɛ tuda. Kaawɩlɩɣ laɣsɩ nasɩyɛ. Kaawɩɣ ɛyʊ lotu, ɛlɛ, kahʊyaɣ kele kele nakayɛ lɩɣ. Kɛwɛ ɛzɩ mɔʊ lɩm nɛ ka-taa wɛ toota. Kalɩɣ mʊzʊŋ nɛ kɛkpɛndʊʊ ɛyʊ taa. Kɔɖɔ sakɩyɛ pɩtɩɩfɛyɩ (pɩtalɩ ɛzɩ lita mbʊ yɔ ñɩɣyʊ kʊyʊmʊ yɔɔ). Kahʊyaɣ masɩŋgʊʊ ŋga yɔ kanɩɣ ɛyʊ tomnaɣ piŋ nɛ kɛɖɛʊ kpɛdɛ kpɛdɛ egetiye mbilim. Ɛyʊ weyi kahʊyaɣ ŋga kɛwɛnɛ-ɩ yɔ pɩ-tɛ ɛyʊ ɛ-nʊ ɛtɔʊ ɖɔɖɔ siŋ.
Kalikuta

**Kalikuta** yaa Kolikata kɛŋna Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ ndʊ tɩkɩlɩ wɛnaʊ wazaɣ kpem kɛ Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ taa. Tɛtʊ tʊnɛ ndʊ lɛ Pɛŋgaalɩ ŋgʊ kɩwɛna wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ yɔ kɩ-tɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ nɛ tɩwɛ pɔɔ ŋga payaɣ se Hugli yɔ ka-niwaŋ yɔɔ. 

Kalikuta taa ɖeɖe lɛ pakali ɛyaa kɔyɔ patalɩɣ ɛzɩ ɛyaa miliyɔɔnaa 4 399 819 yɔ ɛlɛ yee pɛkpɛndɩna tɛtʊ ndʊ tɩ-tɛɛ ageeta wena acɔ-tʊ nɛ ataa ɛlɛ awɛɛ ɖɔɖɔ Kalikuta taa ɖɔɖɔ yɔ, ɛyaa ɖɔɔɔ nɛ pɛkpɛnda ɛyaa ɛzɩ miliyɔɔnaa hiiu nɛ looɖo (16 000 000). 

Mbʊ yebina nɛ nɛ tɛtʊ ndʊ tɩkɛna natutozo ñɩndʊ kɛ ɛyaa ɖɔʊ taa kɛ Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ taa. Pʊtɔbʊʊ kɛlɛ se kacalaɣ ñɩnɖɛ kɛlɛ Teeli nɛ naalɛ ñɩnɖɛ yɔ Pombe. Yee pakpaɣ keteŋa kpeekpe taa ajɛya taa tɛtʊ sʊzɔtʊ payɩ nɛ pakalɩ tɩ-taa ɛyaa kɔyɔ, Kalikuta kɛŋna tɛtʊ hiu nɛ naanza ñɩndʊ (14).

Payaɣ kalikuta malika ñʊʊtʊ kɩfalʊ se Sovan Chatterjee.
Kamaŋaɣ kɩsɛɛmaɣ ŋgbɛyɛ

Kamaŋaɣ Kɩsɛɛmaɣ Ŋgbɛyɛ kɛ kedeŋa kpeekpe ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩyakɩ ɛyaa weziŋ ñʊŋ yɔ. Pɩnaɣ 1863 taa ɛyaa tikaɣ nakɛyɛ laba lɩmaɣzɛ nɛ palɩzɩ kamaɣkaɣ kɩsɛɛmaɣ ŋgbɛyɛ nɖɩ. Ɛyaa mba pɛkɛ Suwiisi ɛjaɖɛ taa ñɩma. Pɛwɛ Suwiisi tɛtʊ ndʊ payaɣ se Genève yɔ tɩ-taa. Pʊ-tɔbʊ se pɛkɛ Genève tɛtʊ taa ñɩma. Ɛyaa mba pa-taa lɛ, ɖɩna ɖajaanaa panɛ : Ɖajaa Gustave Moynier nɛ Ɖajaa Henri Dunant nɛ Ɖajaa Guillaume-Henri Dufour. Ɖajaa Henri Dunant kamʊ laŋhɛzɩyɛ yɔɔ kandɩyʊʊ lʊɖɛ samtʊ nimiye pɩnaɣ 1901 taa. Kamaŋaɣ Kɩsɛɛmaɣ Ŋgbɛyɛ kɛŋna kedeŋa kpeekpe kajalaɣ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩlʊkɩ se ɖɩya ɛyʊ wezuu  ñʊʊ yɔ. Paha Kamaŋaɣ Kɩsɛɛmaɣ ŋŊgbɛyɛ laŋhɛzɩyɛ yɔɔ kandɩyʊʊ lʊɖɛ samtʊ nimiye pɩnaɣ 1917 nɛ Pɩnaɣ 1944 nɛ pɩnaɣ 1963 taa. Pɩnaɣ 1996 ñɩŋga taa lɛ, paha ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɔɖɔ kedeŋa kpeekpe ɛyʊ wezuu yɔɔ kandɩyʊ nɛ laŋhɛzɛyɛ yɔɔ lʊbʊ nɛ ayɛya kpeekpe ɖama nɩnaʊ nɛ taabalɩyɛ pɔ-yɔɔ lʊbʊ samtʊ nimiye nɖɩ payaɣ se « Prix Balzan » yɔ.
 
Kamaŋaɣ Kɩsɛɛmaɣ Ŋgbɛyɛ taa ɛyaa tasɩ ɖɔʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ, ɛyaa mba palɩzɩ ŋgbɛyɛ nɖɩ yɔ, pɔsɔzɩ pɔ-yɔɔ sɔɔlɩm tɩnaa lɛlaa. Paba ñɛkpɛndɩ ɛyaa nɛɛlɛ (20). Ɛzɩma patɩlɩɣna Kamaŋaɣ Kɩsɛɛmaɣ Ŋgbɛyɛ ? Kamaŋaɣ Kɩsɛɛmaɣ Ŋgbɛyɛ mayaɣ kɔyɔ : pama kamaŋaɣ kɩsɛɛmaɣ pɩsaʊ hɔɔlaɣ kʊhʊlʊmaɣ yɔɔ.

Kamaŋaɣ Kɩsɛɛmaɣ Ŋgbɛyɛ tʊmɩyɛ ñʊʊ wɛ Genève tɛtʊ taa. Pɩnaɣ 2011 ñɩŋga taa lɛ, ɛyaa mba kamaŋaɣ kɩsɛɛmaɣ ŋgbɛyɛ sɩna kedeŋa kpeekpe taa yɔ, pɛkpɛndɩ ɛyaa kudokiŋ hiu nɛ naalɛ nɛ ɛyaa taŋga (12 500). Kamaŋaɣ Kɩsɛɛmaɣ Ŋgbɛyɛ taa ɛyaa caɣ ajɛya nɩɩnʊwa nɛ hiu taa nɛ pɩɖɛɛ pʊ-yɔɔ. Ɛyaa mba pɛwɛ ajɛya ana a-taa nɛ palakɩ Kamaŋaɣ Kɩsɛɛmaɣ Ŋgbɛyɛ tʊma paa evemiye nɖɩ. Palakɩ-yɛ ɖɔɖɔ ajɛya nɩɩnʊwa nɛ niidozo taa.

Kpaɣ hasɩyaɖɛ fenaɣ pɩnaɣ 2012 taa nɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩnɩ sɔnɔ yɔ, Ɖajaa Peter Maurer kɛŋnɩ Kamaŋaɣ Kɩsɛɛmaɣ Ŋgbɛyɛ ñʊʊdʊ. Kpaɣ pɩnaɣ 2010 nɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩnɩ sɔnɔ yɔ, Ɖajaa Yves Daccord cɔŋnanɩ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-tʊma tɩŋa yɔɔ. Ɛlɛ, ɛyaa mba pɛwɛ Kamaŋaɣ Kɩsɛɛmaɣ N̈gbɛyɛ nɔɔ yɔɔ nɛ mba lɩzɩɣna ɖɩ-paɣtʊ nbdɩ ndɩ yɔ, pɛkpɛndɩ ɛyaa nɛɛlɛ (20). Patɩŋa pɛkɛ Suwiisi ɛjaɖɛ taa ɛyaa.
Kambii

**Kambii** kɛna Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ wena akɩlɩ ñɩɩɩ walanzɩ taa Afrika kpeekpe taa yɔ. 

Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ yɔ lɛ aŋglisi tɔm. Ajɛya wena awɛ kɩ-kamasɩ yɔɔ yɔ anaa lɛ: hayʊ nɛ hadɛ kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ lɛ Senegaalɩ piyele nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ lɛ atɩlantiki teŋu ñɛwɛna ɖɩnɛ. Kambii kamasɩ wɛɛ Kambii ŋgʊ k-pɔɔ sɔsɔ taa lɩm kpeŋkpem mbʊ yɔ.
 
Kɩ-pɔɔ ŋga kɩlɩm kpɛŋ ayɩlantiiki teŋu taa. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-walanzɩ taa wɛɛ ɛzɩ kilomɛtanaa akpaba 10689 yɔ nɛ pakalɩ ɛyaa kɛ pɩnaɣ 2013 lɛ, pɛkpɛndɩ 1 882 450. Tɛtʊ sɔsɔtʊ yɔ Panzuli nɛ lɛɛtʊ yɔ Serekuundaa nɛ Pɩrɩɩkamaa. 

Kambii ɛjaɖɛ taa tɔsʊʊ tɩŋɛ wɛ haɖawʊ, kpakpasɩ kpaʊ nɛ ɛsɩyɛ-egbena tɔm taa. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ  Afrika ajɛya tɔsʊʊ kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ ndɩ payaɣ se CEDEAO yɔ ɖɩ-taa.

Ɛzɩ Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ajɛya kpeekpe yɔ, Kambii ɖɔɖɔ sɩma ɖooo lɔŋ taa pɩlɩ ɛyaa pɛdɩɣ nɛ pakpaɣ Afrika mba nɛ pɛpɛdɩɣ nɛ payakɩ-wɛ nɛ paɖʊʊ-wɛɛ kʊñɔŋ yɔ.
Kambɔjɩ

**Kambɔjɩ** kɛna Asii wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ɖɩ-taaɛyaa wɛ ɛzɩ miliyɔɔnaa hiu nɛ kagbaanzɩ yɔ. Peeɖe tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Phnom Penh. Kambɔjɩ nɛ ajɛya wena asɩ ɖam nɛ kamaɣ yɔ ana yɔ: wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa nɛ hayu kiŋ lɛ Tayilandi, hayʊ kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Lawɔsɩ pɩkazɩ wɩsɩ ɖilɩyɛ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ haɖɛ kiŋ ɖɔɖɔ lɛ Fɩyɛtɩnaam ɛjaɖɛ wɛna. 

Payaɣ Kambɔjɩ ɛjaɖɛ taa ɛyaa se Kambɔjɩ mba yaa Kimɛɛrɩ mba. Ɛjaɖe ɖɩnɛ ɖɩ-taa ɛyaa ɛzɩ 96 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ lakɩ ɛsɔ sɛtʊ ndʊ payaɣ se Pudisiti Tɛravadaŋ yɔ nɛ ɛyaa naalɛ kɛ mɩnʊ yɔɔ kɛ malɩŋ pɩkazɩ ɛyʊ kʊɖʊm mɩnɩʊ yɔɔ kɛ krɩstʊ tʊ.

Pɩnaɣ 1975 taa mba payaɣ-wɛ se Kɩmɛrɩ Kɩsɛɛmaa yɔ, pakpaɣ kewiyaɣ kpelaɣ lɛ ñam ñam lakasɩ sɔsɔsɩ nasɩyɛ la nɛ ɛyaa kutokiŋ kutokiŋ hiu sɩm fala. 

Haɖaʊ kɛŋna tʊmɩyɛ nɖɩ Kambɔjɩ ɛyaa kilɩɣ labʊ se pehiu nɛ pɔtɔɔ  yaa pehiuna pa-tɩ yɔ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛyaa ɛzɩ 57,6 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ kɛ haɖaa. Peeɖe ɛsɩyɛ egbena sɩŋna ɖɔɖɔ nɛ ɛjaɖɛ hikɩɣ ɖɩ-tɩ ɖɔɖɔ. Pɩnaɣ 2005 taa pana kaɖzɩm nɛ gaz. Paa nɛ peeɖe kʊñɔntɩtʊ ɛɛwɛ ɛzɩma ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa kɔyɔ, ajɛya lɛɛna wɛɛ nɛ ateŋ-ɖɩ ɖooo pɩnaɣ 1990. 

Kambɔjɩ wɛ Azii nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ taa ɖooo pɩnaɣ 1999.

Cheng Heng kaakɛna Kambɔjɩ ɛjaɖɛ taa salakanaa yɔɔ cɔnɛyʊ nɛ ɛkɔɔ ɛkɛ paɣtʊ lɩzɩyaa ñʊʊtʊ nɛ ɛnʊ kɛŋna Kɩmɛrɩ ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ kacalaɣ-tʊ.
Kameruni

**Kameruni** ɛjaɖɛ wɛ Afrika hɛkʊ taa nɛ kɩ-tɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ hɔɔlʊʊ taa. Kameruni wɛ ajɛya naayɛ hɛkʊ taa; ana yɔ: Naajeeriya kɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa, hayʊ kɩŋ lɛ Caadɩ, Santarafrika ɛjaɖɛ, piyele nɛ wisɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ, Kaabɔɔ nɛ Kinee-Ekwatoriyaaalɩ nɛ Kɔngoo-Pirazaaviili ñɛwɛ hadɛ kiŋ. 

Kameruni ɛjaɖɛ taa mba kaakɛ kpankʊrʊm waa nɛ pataawɛɛna ɖɩcaɣyɛ kʊɖʊmɖɩyɛ. Paawɛna ageeta sakɩyɛ nɛ a-taa kɔyɔ: Paamuŋ, Adamawa, Karwa. Caama mba kañazaɣna Kameruni taa mba  pɩkɔɔ pɩsɩna alɩwaatʊ ndʊ kedeŋa kpeekpe you naalɛ ñɩŋgʊ lawa nɛ pakpaɣ-kʊ nɛ paɖʊzɩ ajɛya kpeekpe kɩkpɛndɩɣ aŋgba taa nɛ payaɣ-ɖɩ se SDN yɔ ɖɩ-wayɩ. Mbʊ yebina nɛ pakpaɣ ɛjaɖɛ nɖɩ nɛ paɖʊzɩ Fransɩ ñɩnɖɛ kewiyaɣ tɛɛ. 

Kameruni mʊ nabʊlɛ taa kɛ kɩ-tɩ yɔɔ caɣʊ: kacalaɣ taa lɛ, kɔlaɣ fenaɣ kacalaɣ wiye pɩnaɣ 1960 nɛ nabʊlɛ taa lɛ, aloma fenaɣ taa pɩnaɣ 1961. Kacalaɣ hɔɔlʊʊ kaawɛ Fransɩ nesi tɛɛ nɛ naalɛ ŋgʊ lɛ Aŋglɩsɩ n̂ɩnzɩ taa. Hɔɔlɩŋ ɛŋʊ ɛnɩɩlɛ ɛkpɛndɩna nɛ payɑɣ; sɔnɔ kpayɩ se Kameruni kpaɣ ɖooo pɩnaɣ 1984.

Kacalaɣ Kameruni ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ kɔyɔ Ɖajaa Ahmadou Ahidjo (1960-1982) nɛ kpaɣna 1982 nɛ ŋgɔɔ ŋzɩɩna sɔnɔ lɛ, Ɖajaa Paul Biya wɛna kewiyaɣ yɔɔ kpam. Peeɖɛ mba yɔɔdɩɣ Fransɩɩ nɛ Englɩsɩɩ tɔm. 

Kameruni kaŋgalafu nimaɣ paɣzʊna 237.
Kamʋʋ

Kamʋʋ kɛ kabɩyɛ tʋ kasandʋ sɔsɔtʋ natʋyʋ. Papaɣ kamʋʋ nɛ fenaɣ ŋga kalɩɩ yɔ ka-taa pala saŋayɩŋ. Paya fenaɣ ŋga ka-taa papaɣ kamʋʋ yɔ se kamɩŋ fenaɣ. Lɛɛlɛyɔ papaɣ kamɩŋ halɩ kɔlaɣ fenaɣ nɛ kɛ-tɛm. Kabɩyɛ tʋ tɛŋ ɛ-hayɩm taa tɔɔnasɩ kpaɣʋ lɛ, ɛ-taa la leleŋ nɛ ɛɖʋ tɔɔnaɣ kpaɣʋ tɛm kasandʋ evemiye. Puwiye paa ɖɩɣa cɛja weyi ɛcɛyɩɣ ɛ-tɩ nɛ epuu cukudu, ɛkʋ kpɩnɛ nɖɩ ɛpɩzɩɣ yɔ nɛ ɛtɩzɩ piya mɔʋ nɛ kasandʋ cʋʋ ɛ-ɖɩɣa taa. Kamʋʋ wiye pasɩŋ abalʋ nɛ ɛ-tɔʋ nɛ ɛ-sɩɣa. Ɛpaɣ kɔɔka, ka-taa nɛ ka-n̄ɩma, ɛɖɔkɩ tɔʋ ɛ-nɩmɩyɛ taa nɛ sɩɣa nɛ e-nesi kɩbanzɩ taa. Eesuu toko, salaala ɛtɔɔlʋʋ ɛ-tɩnaɣ taa nɛ ɛka naakoma.  Ɛtɩŋ nɔndɔʋ tʋ nɛ hɩsɩ tɩnaa nɛ palɩzɩ-ɩ kamʋʋ taa. Halaa n̄ɔɖɔkɩ kanjɩsɩ. Pɛlaa n̄ɔtɔɔlɩ ayaba hatʋ pa-tɩnzɩ taa nɛ piya evelesi n̄ɔɖɔkɩ totoŋkolosi. Kotoŋkolosi ɖɩhɔɖɛ panaɣ pɩɣa evele ŋga kakɩlɩ ɖoŋ yɔ. Kamʋʋ lɛlaa kotoŋkolosi nɛ kɔhɔɔlɩ ka-hazaɣ yɔɔ cɔɔmɛɛ.
Kana

**Kana** kɛ Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩlɩlyɛ taa ɛjaɖɛ nɛ ɖɩwɛ Kiinee kolɩfɩ cɔlɔ. Ajɛya wena acɔ Kana n,e ata ytɔ ana yɔ: wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Togo, wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ, Kootidivʊwaarɩ, hayɩ kɩŋ lɛ, Purkina Fasoo.

Kana tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Akra nɛ Kana wɛ ɖama nɩnaʊ nɛ tɔsʊʊ hʊʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se CEDEAO yɔ ɖɩ-taa. Englɩsɩɩ kʊnʊŋ pɔyɔɔdɩɣ nɛ kʊnʊŋ ŋgʊ peeɖe ɛyaa kɩlɩɣ yɔɔdɩɣ yɔ lɛ Twi, pɩkazɩ nɛ liidiya ŋɖɩ pɔtɔkɩ yɔ lɛ Seedi. Frankofonɩ tɔm taa lɛ, Kana eeleyuu mbʊ pɩ-yɔo yɔ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩkɛ ajɛya wena alʊkɩ kpem se Frankofoni ɛwogina nɛɛsɩnda yɔ a-taa.

Ɖooo lɛ, payawaɣ Kana se Côte d'Or (Gold Coast) nɛ kɩkɔma nɛ kɩhɩɣ kɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ lɛ, pɛlɛdɩ nɛ paya-kʊ se Kana se paɖʊna hɩɖɛ kɛ peeɖe sɔdʊ sɔsɔʊ ŋgʊ payaɣ se Ɖajaa Kwame Nkrumah yɔ.

Kana taa lɛ, sɔdɩŋ sɔsɔŋ weyi ɛlʊba se laŋhɛzɩyɛ nɛ ɖiu ɖiu caaʊ ɛwɛɛ yɔ ɛ-taa kɛlɛ Kwame Nkrumah ɛnʊ. Ɛbɛ kaalaba nɛ payaɣ se Côte d'or, mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɖooo lɛ pɩcɔ nɛ Caama mba, Angɩlɩsɩ mba, Peyibaa mba nɛ [[Fransɩɩ mba kpacayɩɣ Kana lɛ, Azantɩ kpakaɣ sɩkasɩ nɛ palakɩ lɩtʊ nɛ pɩɩkɛ-wɛ ɛzɩ sɔnzɩ kpataa yɔ. Pɩtasɩ ɖɔɖɔ lɛ, peeɖe sika ŋga payaɣ se oorɩ yɔ kɛwɛ kpem. 

Pɩnaɣ 2004 taa ɖɔɖɔ lɛ, peeɖe ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ kɩpɩnʊ weyi payaɣ-se John Agyekum Kufuor yɔ patasa tɔʊ cacalɛ, ɛnʊ palɩza. Pɩkɔma saŋgayɩŋ fenaɣ pinaɣ 2008 lɛ, patasaɣ caca tɔʊ lɛ, nɛ pɩtaatasɩ John Agyekum Kufuor kɛ warɛ se ɛsɩɩ ɛ-takayɩsɩ ɛlɛ, ɛkʊyɩ kpelaɣ ɖɔɖɔ ɖaaa. Pɔtɔ caca lɛ, palɩzɩ John Atta-Mills se ɛkɛ peeɖe ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ kɩfalʊ.
Kanadaa

**Kanaada** ɛjaɖɛ wɛ Amerika nɛ hayɩ kɩŋ nɛ ageeta hiu kpɛndɩna nɛ ateɛyɩ ɖama tam naputozo taa. [Wp/kbp/Atlantique teŋgu|Atɩlantiki]] lɩm kamʊ wɛna kɩ-wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa nɛ kɩ-hayʊ kiŋ lɛ Arkitiiki Teŋgu, piyele wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ, Pasiifiki Teŋgu ñɛwɛna. Yee wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hayʊ kɩŋ kɔyɔ, Etaazuunii tɛtʊ wɛna. Kɩ-walanzɩ taa wɛ ɛzɩ kilomɛtanaa miliɔŋnaa kutokiŋ hiu yɔ. Kɩ-walanzɩ nzɩ sɩ-yɔɔ kɛ keteŋa kpeekpe taa lɛ, Ruusii wayɩ lɛ, Kanaada ɛjaɖɛ kɩlɩna walanzɩ.

Kanaada ɛjaɖɛ taa ɛyaa kpeekpe kpɩndɩ miliyɔɔnaa ɛzɩ 35 yɔ. Yee pakpaɣ keteŋa kpeekpe kɔ yɔ, nɖɩ lɛ ɛjaɖɛ 36 ñɩnɖɩ wena akɩla ɛyaa wɛnaʊ yɔ. Kanaada wɛna lɩm kucokiŋ sakɩyɛ nɛ ɛtalɩ ɛzɩ 31 700 kɛ mbʊ yɔ. Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ yɔ lɛ eŋglɩsɩɩ nɛ fransɩɩ nɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ hɩɖɛ kɔyɔ Otawaa. 

Kanaada dɔɔlaarɩ kɛ pɔtɔkɩ se liidiya.
 
Amerɩndɩɩwaa kacalɩna wɛwʊ kɛ Kanaada tɛtʊ taa. Peeɖe ɛjadɛ ñʊʊtʊ payaɣ se Julie Payette nɛ kewiyaɣ ñʊʊtʊ yɔ Justin Trudeau. 

Peeɖe tɛ kaŋgalafu nimaɣ paɣzɩɣna +1.

## Tɔm lɛɛtʊ
* Iguwazu lɩmfalɩyɛ
Kantɔnɛɛ kʊnʊŋ

Kantɔnɛɛ kɛ Canton tɛtʊ taa kʊnʊŋ Siini ɛjaɖɛ taa. Ɛlɛ, ŋcɔnaa kʊnʊmɩŋ taa kɔyɔ, yʊsaɣ sakɩyɛ wɛ Kantɔnɛɛ kʊnʊŋ nɛ Mandarɛɛ kʊnʊŋ pɛ-hɛkʊ taa. Mbʊ ɖɔɖɔ ɖɩnaɣ Ɛsɩpaañɩ nɛ Fransɩɩ pa-kʊnʊmɩŋ hɛkʊ taa. Ɛlɛ,  paa kʊnʊmɩŋ ɩnʊ ɩ-nɩʊ maʊ taa ɛwɛ camɩyɔ kɔyɔ, pɩtɩŋna Siini tɔmpe wena akɛ kʊyʊma yɔ a-yɔɔ.

Mandarɛɛ tɛ tʊkaɣ kɛlɛ se kʊwɛna yɔɔdasɩɩ naanza nɛ Kantɔnɛɛ kʊnʊŋ ñɛwɛɛna kʊkʊ yɔɔdasɩɩ nakʊ, pʊ-tɔbʊʊ se yɔɔdasɩɩ nasɩyɛ lɩʊ ndɩ ndɩ tam nakʊ nɛ sɩwɛɛna tɔbʊʊ nɩʊ tam nakʊ pɩlɩɩna yɔɔdʊtʊ nɔɔ cɔlɔ. Pʊwayɩ lɛ Kantɔnɛɛ kʊnʊŋ tɔmpe tɛyɩʊ taa lɛ, nabʊyʊ taa nasɩyɛ tɛzɩɣna abalɩ masɩ (p, b, m, n, ng, g, k, d, t) ŋgʊ Mandarɛɛ kʊnʊŋ taa lɛ, halɩ masɩ yeke nɛ abalɩmasɩ naalɛ yeke koŋ (n, ng) kɛ tɔmpiye tɛzɩʊ taa. 
 
Pamaɣ-kʊ nɛ Siini tɔmpe, a-taa naayɛ kɛ kɩ-maɣmaɣ kɩ-masɩ nɛ, yaa paatasɩɣ-sɩ katʊʊ kaʊ kɛ Mandarɛɛ kʊnʊŋ taa. Mbʊ lɛ, papɩzɩɣ pɔyɔɔdʊʊ-sɩ yaa palakɩna-sɩ tʊmɩyɛ pazɩ pazɩ nɛ sɩtɛ sɩwɛɛna kamaɣ. Ɖɩkpaɣ ɛzɩ Jyutping matʊ yɔ. 
 
Siini nɛ hadɛ kiŋ aŋgba kɛna dooo poliŋ ñɩna wena amɩza lɔŋ lɔŋ ajɛyɛ lɛɛna taa yɔ se papɩsɩ aŋgba wena alɩna Siini tɛ mɩzɩ kɛ ajɛyaa taa yɔ. Kantɔnɛɛ kʊnʊŋ pɩza nɛ kɩcaɣ ɛzɩ ŋgʊ pɔyɔɔdʊ na ɖama, kɔzɩ kɔzɩ anglo-saxon ɛjaɖɛ taa, ɛlɛ kɩɖɩna kʊɣ Mandarɛɛ kʊnʊŋ.
Kanzɩ pɔɔ

Kanzɩ kɛ Ɛndɩ nɛ hayi kiŋ pɔɔ. Ka-ɖalakɩŋ lɩna kɛ-tɛ ɖɩñɔyɛ taa kpaɣ kilomɛtanaa 2500 nɛ pɩtalɩ kilomɛtanaa 3000. Ka-walanzɩ makɩɣna kilomɛtanaa 907000 nɛ kɛ-tɛ handala fɛɛʊ kɛ kʊyʊmʊ nɛ Bramaputra ñɩŋgʊ. Kanzɩ pɔɔ ŋga kɛkɛŋna pɔɔ kiɖeɖeya kɩlaʊ pɔsɩ lʊbɛ taa Ɛndɩ ɛjaɖɛ taa.

Pʊwayi lɛ, kɛtɛzɩɣ Haridwar pɔɔ. Kaka tɛ kʊkʋyʋmʋŋ taa maɣna mɛtanaa 300 nɛ kekpeŋ nɛ katɩŋɩɣna Ɛndɩ-Kanzɩtiki kɛdɛŋa taa. Kɛfɛyɩna kʊkʊyʊmɩŋ pʊɖɔɔ mbʊ lɛ, kɛwɛna pɔsɩ cɩkpesɩ. Pɔsɩ nzɩɩ yɔ nɛ sɩ-ɖalakɩŋ: Yamʊna pɔɔ ɖalakɩŋ maɣna kilomɛtanaa 1300 nɛ karnalɩ pɔɔ ɖalakɩŋ maɣna kilomɛtanaa 1080 Chapra tɛtʊ taa nɛ Gandak pɔɔ ɖalakɩŋ maɣna kilomɛtanaa mɩnɩŋ lʊbɛ Hajipuur tɛtʊ taa nɛ Ramganga pɔɔ ɖalakɩŋ kɔyɔ kilomɛtanaa 640 pʊcɔ ŋtalɩ Allahabad nɛ Sone ɖalakɩŋ kɔyɔ kilomɛtanaa 784 Patna tɛtʊ taa, nɛ Koshi ɖalakɩŋ maɣna kilomɛtanaa mɩnɩŋ lʊbɛ Bhagalpuur cɔlɔ nɛ Gomtɩ pɔɔ ɖalakɩŋ kɔyɔ kilomɛta waa 675 Varanasi cɔlɔ nɛ Damodar pɔɔ ɑlakɩŋ kɔyɔ kilomɛtanaa 541 Kalkuta nɛ haɖɛ kiŋ.

Kanzɩ pɔɔ woki nɛ kɛkpɛndɩɣ lɩm ɛwadɩyɛ nzʊlʊmɩyɛ nɖɩ payaɣ se Bengale yɔ ɖɩ-taa nɛ pɩkpɛndɩɣ pɩpɩsɩ handala fɛʊʊ sɔsɔʊ. Fɛʊʊ ŋgʊ payaɣ se Sundarbans yɔ kɩ nɛ Brahmapoutre fɛɛʋ pesidiɣ ɖama taa yɔ. Ɛndɩ pɩlɩŋa nakɛyɩ, handala fɛʊʊ ŋgʊ kɩ-taa pɩsɩna Hooghly, ŋgʊ kɩtɛzɩɣ Kalikuta pɔɔ yɔ. Pɩlɩŋa sɔsɔɔ nakɛyɛ ŋga kekpeŋ Paŋgɩladɛɛsɩ taa yɔ, ka-hɩɖɛ lɛ Padma, pɔcɔ kɛkpɛndɩ kadɩ nɛ Brahmapoutre nɛ pɩpɩsɩ Meghna.
Kapitaalism

Kapitaalism kɛ tɔsʋʋ nɛ samaɣ kpɛndʋʋ nɛ politiki pɛ-lɛɣtʋ natʋyʋ.  Kapitaalism sɔɔlaa se paa weyi  lɛ, ɛtɩɣyɩ n̄ɩm mbʋ ɛlaba nɛ e-nesi  nɛ ehiɣ yɔ.  Kapitaalism wɛna tɔbɩŋ lɛɛŋ ndɩ ndɩ pɩtɩŋna alɩwaatʋ natʋyʋ nɛ hɔɔlɩŋ nɩɩyɛ pɔ-yɔɔ. Pɩlɩɣna ɖɔɖɔ ɛzɩma mbʋ ɛyʋ maɣzɩɣ politiki tɔm taa yɔ nɛ Kapitaalism wɛɣna tɔbʋ nakʋyʋ. Ɛlɛ, ɖooo kiɖe tɛɛ lɛ, payaɣ mbʋ se Kapitaalism yɔ, pɩkɛ kɛzɛɣ n̄ɩnʋʋ, pɩkɛ liidiye sakɩyɛ n̄ɩnʋʋ. Pʋ-yɔɔ weyi payaɣ se Karl Marx yɔ, ɛtɔma se Kapitaalism kɛ mbʋ piyeki nɛ  ɛyʋ lɛlʋ nuutuu yaa ɛnazɩɣ ɛyʋ lɛlʋ ɛ-tʋmɩyɛ taa se ɛpɩzɩ ekuu n̄ɩm nɛ pɩkɩlɛ lɛlaa yɔ. Ɖajaa weyi payaɣ se Max Weber yɔ, ɛlɛ tɔŋ se Kapitaalism lɩnɩ kajalaɣ ɛyaa mba palaba lɩmaɣzɛ se palakɩ tʋma sɔsɔna naayɛ yɔ pɔ-cɔlɔ.
Kapʊvɛɛrɩ

Kapʊvɛɛrɩ kɛ Afrika tetʊ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ɖɩwɛna Afrika nɛ kɩ-wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa. Kapʊvɛɛrɩ walanzɩ taa wɛ ɛzɩ kilomɛtanaa kutokiŋ naanza yɔ. Kɩwɛ Moriitaanii, Kambii nɛ Seneegaalɩ pɛ-hɛkʋ taa.

Kapʊvɛɛrɩ kɛna tɛtʋ ñabɩ ndʊ lɩm cɔ-pʊ nɛ pɩta yɔ nɛ  pɛtɛyʊ-tʊ tam sɔsɔm napʊlɛ taa: hadɛ kiŋ lɛ, tɛtʊ ndʊ payaɣ-tʊ se îles Sotavento yɔ nɛ ndʊ yɔ Brava, Fogo, Santiago nɛ Maio. Hayʊ kiŋ lɛ, îles Barlavento nɛ Bowa Vista, Sal, São Nicolau, Santa Luzia, São Vicente nɛ Santo Antão. 

Tɛtʊ ndʊ payaɣ se Santiyago yɔ tɩ-taa kɛ ɛyaa kɩlɩ ɖɔʊ kɛ Kapʊvɛɛrɩ ɛjaɖɛ taa nɛ peeɖɛ ɖɔɖɔ tɛtʊ sɔsɔtʊ wɛɛ ndʊlɛ Prayiya. Pʊcɔ nɛ keteŋa yɔɔ yɛlɩya mba palɩna Pɔɔrtiigaalɩ powolo peeɖe pɩnaɣ 1456 lɛ, ɛyaa taawɛɛ tɛtʊ ñabɩ ñabɩ ndʊ taa. Kapʊvɛɛrɩ taa kɛ ɛyaa tɩŋgaɣna nɛ pakpaɣa ɛyaa nɛ ɖɔŋ nɛ papɩsɩɣ wɛ yoma powokina-wɛ Amerika lɛ. 

Sɔdɩŋ sɔsɔŋ nɩɩ woba peeɖe alɩwaatʊ natʊyʊ taa nɛ ɩ-taa kɔyɔ: Francis Drake pɩnaɣ 1580 taa, Charles Darwin kɛ pɩnaɣ 1832 taa. Pɩnzɩ mɩnɩŋ nɛɛlɛ taa ñɔɔsɩ sɔsɔsɩ nasɩyɛ lɩ peeɖe nɛ pɩkʊ ɛyaa sakɩyɛ. Kapʊvɛɛrɩ mʊ kɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ kɛ pɩnaɣ 1975 nɛ pɩsɩŋa lɛ, kɩwɛɛ CEDEAO taa.
Karasii

Karasii kɛna Pakisitani ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa ɛyaa ɖɔɔ pɩɖɛ ɛzɩ miliyɔɔnaa nɛɛlɛ yɔ nɛ tɩ-walanzɩ landammm taa wɛ maɣna kilomɛtanaa 3 527. Pɩnaɣ 2011 taa pakalɩ kɩgalʊ lɛ, pana ɛyaa 21 142 625. Malɩŋ ajɛya kpeekpe taa lɛ, Karasii tɛtʊ taa kɛ ɛyaa kɩla ɖɔʊ; pʊtɔbʊʊ kɛlɛ se tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa kɩla ɖɔʊ kɛ keteŋa kpeekpe tɛtʊ sʊzɔtʊ taa yɔ. 

Karasii tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa kɛ pasɩ Pakisitani ɛjaɖɛ lɩzɩyʊ kɔnaɣ-tʊ weyi payaɣ-ɩ se Muhammad Ali Jinnah yɔ ɛ-tɛ sɩʊkpelaɣ. Tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɖama nɩnaʊ fɛyɩ sɩŋŋŋ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ageeta wena payaɣ-yɛ  se suniti nɛ siititi yɔ aanaɣ ɖama nɛ ɛsɩyɛ. Peeɖe ɖɔɖɔ yam yam lakasɩ nɛ ɛyaa kʊʊ tɔm ɖeke wena kpaɣ ɖooo pɩnaɣ 1980. 

Karasii wɛ Arabi teŋgu kidiiliŋ tɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʊʊ taa nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hayʊ kiŋ lɛ ɛndusi wɛna. Peeɖe tɛtʊ taa kɛ komina tʊma sʊsɔna kɩla wɛʊ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa sukuli kɩtɛzʊ taa sukuli piya ɖɛ ɛzɩ kutokiŋ 80 000 yɔ nɛ peeɖe ɖɔɖɔ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa efebiya nɛ pɛlaa powoki se pala tʊmɩyɛ teŋu kidiiliŋ cɔlɔ. Payaɣ Karasii tɛtʊ yɔɔ cɔnɩyʊ kɩkfalʊ se Lala Fazal-ur-Rehman.
Katsushika Hokusai

Katsushika Hokusai kɛ Japɔŋ ɛjaɖɛ taa pɩɣa. Ɛkɛ abalʋ sɔsɔ pasɩmam nɔɔyʋ ɛ-ɛjaɖɛ nɖɩ tɩ-taa. Palʋla ɖajaa Katsushika Hokusai Japɔŋ ɛjaɖɛ taa, aloma fenaɣ kɩyakʋ niidozo nɛ kʋɖʋmʋʋ (31) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1760 n̄ɩŋga taa.

Palʋlɩ ɖajaa ɛnɛ yɔ, Edo egeetiye taa. Edo egeetiye nɖɩ payaɣ sɔnɔ se Tokiyo. Japɔŋ ɛjaɖɛ taa pɩɣa kanɛ, kaakɛ pɩɣa lɔŋ n̄ɩŋa siŋŋ ɛ-taabalaa cɔlɔ nɛ samaɣ ɛsɩnda.

Pɩɣa kanɛ, ka-taawɛɛ felendu kaʋ, kaasɔɔla nesi tɛɛ tʋma labʋ ɛzɩ pʋyʋ yɔ. Ɖajaa Katsushika Hokusai sɩba agoza fenaɣ kɩyakʋ hiu (10) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1849 n̄ɩŋga taa. Pʋcɔ nɛ ɖajaa Hokusai wokina sɔsaa mʋlʋm lɛ, ɛkawɛna pɩnzɩ hiŋ lutozo nɛ nakʋ (89) mbʋ yɔ. Egeetiye nɖɩ payaɣ se Mère Kaei yɔ, ɖɩ-taa ɛsɩba.
  
Ɖajaa Katsushika Hokusai laba tʋma sakɩyɛ. Ɛ-tʋma ana a-taa naayɛ kɔyɔ :  tɔlɩm taʋ tʋmɩyɛ. Ɖajaa ɛnɛ, ɛta tɔlɩm ndɩ ndɩ kuduyuŋ sɔsɔŋ weeyi yɔ, ɛfɛyɩ kalʋʋ. Ɛkɛ ɖɔɖɔ wendu ndɩ ndɩ kɩlɛmɩŋ lɩzɩyʋ nɔɔyʋ kama fɛyɩ. Ɖajaa ɛnɛ, ɛlakɩ ɖɔɖɔ ɛ-ɛjaɖɛ Japɔŋ samaɣ sɔnɔ tɔm nɛ caanaʋ tɔm takayaɣsɩ maʋ tʋmɩyɛ. Pʋ-yɔɔ pɩtɩŋnaa nɛ sakɩyɛ sɩmɩ-ɩ pɩdɩɩfɛyɩ nɛ pɛɖɛyɩ-ɩ hɩɖɛ se Hokusai. Ɛ-tɛ kɩlɛmɩŋ kɩbaŋ lɩzɩʋ yɔɔ pɛɖɛyɩ-ɩ ɖɔɖɔ size, akpadɩyɛ sɔsɔ kpandʋ kɩlɛmɛŋ lɩzɩyʋ. Ɛ-tʋma wɛ ɖoŋ nɛ awɛɛ ɖɔɖɔ yuŋ samaɣ ɛsɩnda nɛ maɣzɩyaa lalaa cɔlɔ.

Nesi tɛɛ tʋmlaɖaa sɔsaa nɛ keɣsi maɖaa sɔsaa nɛ hendu teyaa sɔsaa taa nabɛyɛ hɩla yɔ :  ɖajaa Gauguin, nɛ ɖajaa Vincent Van Gogh, nɛ ɖajaa Claude Monet, nɛ pɩtasɩna ɖajaa Alfred Sisley. Pa-taa payɩ lɛ, ɖajaa Katsushika Hokusai ɖɛna-wɛ nɔɔ.
Kazablanka

Kazablanka tɔbʊʊ nɛ Arabɩɩ kʊnʊŋ taa size "Ɖɩya kʊhʊlʊmaɣ". Tɛtʊ ndʊ tɩkɛ Marɔkɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ natʊyʊ nɛ tɩwɛna ɛjaɖɛ nɖɩ nɛ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ɛlɛ pɩmaɣzɩ wɛʊ nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-hɛkʊ taa. Tɛtʊ tʊnɛ, Marɔkɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ ndʊ payaɣ-tʊ se Kazablanka-Setatɩ yɔ, tɩ-tɛ tɛtʊ hɩɖɛ sʊsɔyɛ kɛlɛ se Kazablanka. Kazablanka-Setatɩ tɛtʊ tʊnɛ, ndʊ lɛ Marɔkɩ ɛjaɖɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ nɛ tɩ-taa kɛ tɔsʊ hʊʊ nɛ ɛsɩndaa ɖɛʊ kɩlaa; tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɖɔɖɔ ɛyaa kɩla ɖɔɖɔʊ kɛ Magirɛbʊ ɛjaya taa tɛtʊ sʊzɔtʊ kpeekpe taa. 

Kazablanka-Se tʊma sʊsɔna wɛɛ yɔɔ. Ɖooo pɩnaɣ 2002 taa kɛ pɛtɛyɩ tɛtʊ ndʊ ageeta haiu nɛ looɖo (16). Pɩnaɣ 2014 taa pakalɩ kɩgalʊʊ lɛ, pana ɛyaa mba pɛkpɛnda ɛyaa miliyɔɔnaa 3 359 818. Ɛlɛ pɛkpɛndɩna tɛtʊ sʊzɔtʊ ndʊ tɩ-tɛ ageeta cɩkpena lɛɛna kɔyɔ, ɛyaa kpeekpe kpɛnda miliyɔɔnaa 4 270 750. Kɩgalʊʊ kʊnɛ pakalɩ-kʊ pɩnaɣ 2015.  

Pañɩnɩɣ keteŋa kpeekpe taa kɛ cɩŋgilinaa mba pakɩlɩɖeu yɔ, panaɣ sakɩyɛ kɛ kazablanka tɛtʊ taa. Tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ciŋgɩlɩ sɔsɔʊ ŋgʊ payaɣ-kʊ se Hassan II yɔ, kɩ-tɛ ɖenɖe imaam sʊsɔ weyi paya-ɩ se muyezɩŋ yɔ ɛsɩŋgʊ nɛ ɛyaɣ malɩŋ lɛɛŋ kɛ ɛsɔ sɛtʊ yɔ, peeɖe kɩlɩna ɖeʊ kɛ keteŋa kpeekpe pɩ-tɛ lona lɛɛna. 

Kazablanka nɛ keteŋga kpeekpe taa malikanaa nabɛyɛ pɛkpɛndʊʊ nɛ palakɩ tʊma. Malikinaa mba mba pa-taa kɔyɔ: Sikaago (Etaazuunii), Saŋgayɩ (Siini, ɖooo pɩnaɣ 1986), Pɔrɩdoo (Fransɩɩ, ɖooo mɩnzɛma fenaɣ naatozo pɩnaɣ 1988), Tuubayɩ (Emirati-Arabʊzuni), Isitambuli (Turki), Mɔntireyali (Kanadaa, ɖooo lakɩŋ fenaɣ 1999), Alizee (Alizeerii, ɖooo hasɩyaɖɛ fenaɣ 19 pɩnaɣ 1963), Sɩfakɩsɩ (Tuniizii), Prukisɛɛlɩ (Pɛliziki), Petarɩsi kiɖeɖeu (Ruusii), Tokiyo (Sapɔŋ, pɩnaɣ 2004), Lisiboni (Pɔritigaalɩ) nɛ Uwarɩzazatɩ (Marɔkɩ). Piyele Kazablanka nɛ Fransɩɩ malika ŋgʊ payaɣ-kʊ se Marsɛyɩ yɔ, kɩna-kʊ taabalɩyɛ ŋgbɛyɛ nɛ ɖama nɩnaʊ pɩwɛ ɖooo hasɩyaɖɛ fenaɣ 27 pɩnaɣ 1998.
Kampala

Kampala kɛna Ugandaa ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ Uganda ɛjaɖɛ hɛkʊ taa ɖeyi ɖeyi nɛ ageeta kagbaanzɩ wɛna: hayʊ kiŋ lɛ Kuwɛmpɩ, hadɛ kiŋ lɛ Makindiye,wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Rubuga, wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ Nakawa nɛ Kampala maɣmaɣ kɛ payaɣna hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa egeetiye. 

Pɩnaɣ 1894 taa lɛ Kimpala tɛtʊ taa ɛyaa kaakpɛnda kutokiŋ nɛɛlɛ yeke nɛ pɩnaɣ 2011 taa pakalɩ kɩgalʊ lɛ ɛyaa kpɛnda 1 659 600. Tɛtʊ ndʊ tɩ-walanzɩ landammm taa wɛ kilomɛtanaa 195 yaa ɛkɩtaarɩnaa 19 500. 

Pʊcɔ nɛ Pritaniki mba talɩ Uganda lɛ, peeɖe tɛtʊ wiyaʊ weyi payaɣ se Kabaka yɔ ɛɛlɩza Kampala hɔɔlʊʊ se peeɖe ewoki lakʊ sɔsɔʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ peeɖe namɩŋ ɖɔɔ pɩdɩɩfɛyɩ ɛzɩ namɩŋ weyi payaɣ nɛ pɛ-tɛɛ taa se impala yɔ. 

Puganda kʊnʊŋ taa lɛ payawaɣ tobi taa se Ka Mpala nɛ pʊtɔbʊʊ se piyaɣ ŋga ka-taa nɛ impalawaa yɔ nɛ yaʊ nɛ nɩʊ taa yem kɛlɛʊ lɛ pɩnɩʊ se kimpala. Payaɣ Kampala egeetiye yɔɔ cɔnɩyʊ se John Ssebaana Kizito.
Kaŋgalaafu

Poliŋ taa yɔɔdɩnaʋ n̄ɩɣyʋʋ payaɣ se kaŋgalafu. Poliŋ taa kɩyɔɔdɩnaʋ n̄ɩɣyʋʋ kʋnɛ, kɩkɛ tɔm heyuu wonuu wazaɣ ñɩŋgʋ siŋŋ. 

Poliŋ taa yɔɔdɩnaʋ n̄ɩɣyʋʋ yekina nɛ paa ɛyʋ ɛɛtɩ wɛ ɖooo le kɔyɔ, tɔm kiheyitu talɩ pʋtʋ kɛlɛʋ nɛ lɛlʋ nɔɔ. Paa payaŋ yaa ŋya kaŋgalafu taa kɔyɔ, cosiyu calɩɣna cosuu nɛ fransɩɩ kʋnʋŋ taa size "Allô"! Pʋ-tɔbʋʋ kɛlɛ size yɔɔdɩ mewelesiɣ.

Pɔyɔɔdʋʋ nɛ pocosi ɖama nɛ poliŋ kɛlɛʋ yem pɩtɩŋna poliŋ taa yɔɔdɩnaʋ n̄ɩɣyʋʋ kʋnɛ yɔ kɩ-yɔɔ. Paa ɛyʋ kaatɩ wɛ ɛjaɖɛ tɩnaa yɔɔ kɔyɔ, ɛpɩzɩɣ ɛyɔɔdɩna e-kuubo ɛlɛ ɛjaɖɛ taa pɩtɩŋna kaŋgalafu nimaɣ yɔɔ. 

Ɛyʋ ɛtɔsɔɔlɩ yɔɔdʋ nɛ e-kuubo se lɛlaa kanɩɩ pa-taa tɔm kɔyɔ, pʋdʋ pɩzɩɣ ɛma kɩmaʋ tɔm ndʋ ɛcaɣ heyuu e-kuubo yɔ kaŋgalafu taa nɛ eyekina e-kuubo ɛnʋ ɛlɛ tɛ kaŋgalafu taa.

Ɖɩɖɔkɩ camɩyɛ size, pʋcɔ nɛ kaŋgalafu la kʋtʋmɩyɛ camɩyɛ lɛ, pʋpɔzʋʋ siŋŋ size, kɩwɛɛna wondu natʋyʋ ndɩ ndɩ kɩ-taa. Kajalaɣ kɩwɛʋna kɩ-mayaɣ. Nɔɔyʋ tɛ kaŋgalafu mayaɣ nɛ lɛlʋ tɛ ñɩŋga paataŋ. Pʋ-tɔbʋʋ se ɛyaa naalɛ ɛɛpɩzɩɣ pɛkpɛndɩ mayaɣ; paa weyi ɛ-mayaɣ wɛʋ ndɩ nɛ lɛlʋ ñɩŋga.  Nabɩlɛ lɛ, pʋpɔzʋʋ se ɛyʋ ɛɖʋ ɛ-kaŋgalafu mayaɣ taa liidiye nɛ pʋcɔ pɩya-ɩ waɖɛ nɛ ɛpɩzɩ ɛyaa e-kuubo poliŋ taa. Nabudozo ɖeɖe lɛ, pʋpɔzʋʋ se ɖenɖe ɛyʋ wɛɛ se ɛcaɣ yɔɔdɩnaʋ e-kuubo weyi ɛlɛ ñɛwɛ poliŋ yɔ, lone nɖɩ ɖɩ-taa ɛwɛɛ mbʋ payaɣ se reezoo (réseau) yɔ.
Kaɖʊ taa asɛsɛɛ

Kaɖʊ taa asɛsɛɛ wɛ kekelekasɩ nzɩ sɩwɛ keŋ ndɩ ndɩ taa yɔ sɩ-cejewewaa taa. Kaɖʊ taa asɛsɛɛnaa pana pɛkɛ kekelekasɩ nzɩ calɩm ɖeke kɛ sɩtɔkɩ yɔ nɛ sɩñasɩɣ sɩ-tʊ nɛ sɩsɔyɩ ɛ-calɩm. Pɩnzɩ mɩnɩŋ nɛɛlɛ nɛ kʊɖʊm taa paɖa naʊ kekelekelasɩ nzɩ payaɣ mbʊ  yɔ ɛzɩ mɩnɩŋ mɩnɩŋ yɔ. 

Kaɖʊ taa asɛsɛnaa panɛ ɖoo taa kpem kɛ pakɩlɩɣ lɩɣʊ ɛlɛ alɩwaatʊ ndʊ pakɩlɩɣ ɖɔʊ lɛ, papɩzɩɣ palɩɩna awayɩ kɛ wɩsɩ taa. Alɩwaatʊ ndʊ kaɖʊ taa kekelekelasɩ sɩnɛ sɩñasɩɣ sɩ-kʊtɔɔm nɛ sɩñɔɔ pɩ-calɩm lɛ, sɩɖaɣnɩɣʊ mɛlʊʊ sɛɛ sɛɛ nɛ pɩla ɛzɩ kɩyakɩŋ ɛzɩ hiu yaa hiu nɛ naalɛ yɔ nɛ pʊcɔ pɩyɔlɩ sɩ-taa. 

Pɩsɩɩna sɔnɔ mbʊ yɔ, tomnaɣ taa alafɩya cɔnɩyaa tatɩɩnada kʊdɔŋ ŋgʊ kaɖʊ taa asɛsɛɛnaa ɖɛzɩɣʊ ɛyʊ yɔ ɛlɛ paa nɛ mbʊ yɔ, kekelekelasɩ sɩnɛ sɩkɛna mbʊ pʊwɛɛ se ɛyʊ ese yɔ.
Kazayaɣ

Kamasɩ sʋsɔsɩ nzɩ sɩ-yɔɔ wɛ pɔɔya yɔ "Ioniens waa" yaɣ se kazayɩsɩ.  

Hɔɔlɩŋ weyi soŋaɣ wɛ ɛ-taa siŋŋ yɔ kazayɩsɩ wɛɣ. Sɩcakɩ lɩm mbʋ pʋwɛ leleŋ yɔ pɩ-taa. Lɩm mbʋ piikpeŋ yɔ pɩ-taa sɩcakɩ nɛ sifeŋiɣ sɩ-kʋtɔɔm. Kazayaɣ pɩzɩɣ kasʋʋ lɩm tɛɛ pɩtalɩ cɛjɛsɩ 45 mbʋ yɔ.

Peeye kɔn̄ɔɔzʋʋ ka-tɩ camɩyɛ nɛ kakpa ka-kʋtɔɔm. Kazayaɣ pɩzɩɣ seya lɩm tɛɛ pɩkɩlɩ tɛtʋ yɔɔ. Lɩm tɛɛ kpem pɩma-sɩ se sɩcaɣ wezuu.
Kañɩmpusuu tɛtʋ (Désert)

Wezuu caɣʋ caɣ kaɖɛ pɩdɩɩfɛyɩ kañɩmpusuu ɛjaɖɛ taa. Mbʋ yɔ, ɛyʋ ɛɛpɩzɩɣ ɛhayɩ kañɩmpusuu ɛjaɖɛ taa. Tɛtʋ fɛyɩ mʋzʋŋ, tɔɔnaɣ nakɛyɩ ɛɛpɩzɩ kala. Tɛʋ ɛɛnɩɣ, tɩŋ ɛɛpɩzɩɣ ɛñɔ, awayɩ kpɩna ɛɛpɩzɩɣ acaɣ ɖɔɖɔ wezuu kañɩmpusuu ɛjaɖɛ taa. Sumaɣ nakɛyɛ ɛɛpɩsɩɣ kacaɣ wezuu kañɩmpusuu ɛjaɖɛ taa. Tɛtɛ ñɩɣyʋʋ nakʋyʋ ɛɛpɩzɩɣ kɩcaɣ wezuu kañɩmpusuu ɛjaɖɛ taa. Pʋ-tɔbʋʋ se kañɩmpusuu tɛtʋ kɛ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ hɔɔlʋʋ ŋgʋ Ɛsɔ wɩla-kʋ kpalʋʋ yɔ, mbʋ pʋyʋ ɛɛpɩzɩɣ pɩcaɣ wezuu tɛtʋ ndʋ tɩ-taa.

Kañɩmpusuu ɛjaɖɛ taa, tɩŋ fɛyɩ, ñɩtʋ fɛyɩ, awyɩ kpɩna fɛyɩ, tɛtɛ ñɩɣyʋʋ nakʋyʋ fɛyɩ. Kañɩmpusuu ɛjaɖɛ wɛ ndaakpeɖe ɖɔɖɔ ɛzɩ palʋlʋʋ ɛyʋ ndaakpeɖe yɔ.

Kañɩmpusuu hɔɔlɩŋ nɩɩyɛ wɛɛ nɛ payaɣ hɔɔlɩŋ ɛnʋ se niikaɣ kañɩmpusuu hɔɔlɩŋ. Pʋ-tɔbʋʋ se, hɔɔlɩŋ ɛnʋ ɛ-taa lɛ, tɛʋ nɩɣ nabʋyʋ nabɩyʋ.

Yee pɛtɛyɩ kedeŋa kpeekpe hɔɔlɩŋ naadozo kɔyɔ, hɔɔlʋʋ kʋɖʋmʋʋ mpilim kɛ kañɩmpusuu tɛtʋ. Kañɩmpusuu hɔɔlɩŋ ɛnʋ ɛ-taa lɛ, hɔɔlɩŋ lɛɛŋ taa, tɛʋ nɩʋ nabʋyʋ nabɩyʋ. Kañɩmpusuu hɔɔlɩŋ taa, hɔɔlɩŋ weyi ɛ-taa tɛʋ nɩɣ nabʋyʋ nabʋyʋ yɔ payaɣ se niikaɣ kañɩmpusuu hɔɔlɩŋ.

Papɩzɩɣ pɛtɛyɩ kañɩmpusuu tɛtʋ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ. Kañɩmpusuu tɛtʋ ndʋ tɩ-taa tɛʋ nɩɣ nabɩyʋ nabɩyʋ yɔ kɩwɛɛ. Kañɩmpusuu tɛtʋ ndʋ tʋtʋ taa wɛɛ hakuu yɔ, tɩwɛɛ. Kañɩmpusuu tɛtʋ natʋyʋ ñɛwɛɛ lɛ, ɛyaa timna tɩŋ nɛ tɛtʋ ndʋ tɩpɩsɩ kañɩmpusuu ɛjaɖɛ.

Yee mbʋ, ɛyʋ wɛna ɖoŋ se ɛla nɛ kañɩmpusuu tɛtʋ pɩsɩ tɛtʋ kɩbandʋ ndʋ tɩ-ɛyʋ pɩzɩɣ ɛcaɣ wezuu yɔ. Tɩŋ sɔʋ ɖeke koŋ pɩzɩɣna piyele nɛ kañɩmpusuu tɛtʋ pɩsɩ tɛtʋ wezuu ñɩndʋ. Tɩŋ sɔʋ wɛ wazaɣ pɩdɩɩfɛyɩ. Tɩŋ yekina nɛ heelim fɛtɩɣ camɩyɛ nɛ ɛyʋ pɩzɩ ɛcaɣ wezuu. Heelim mbʋ pikpeɣlɩɣna mɩndʋ nɛ tʋtʋ taa lakɩ hakuu nɛ piyeki nɛ tɛʋ nɩɣ. Ɖɩsɔ tɩŋ nɛ ɖɩpɩzɩ ɖɩcaɣ wezuu.
Kedeŋa kpeekpe tɔm hʋʋ kʋjɔŋ

Kedeŋa kpeekpe wɛna tɔm hʋʋ kʋjɔŋ sɔsɔʋ nakʋyʋ. Tɔm hʋʋ kʋjɔŋ sɔsɔʋ ŋgʋ, kʋ-tʋmɩyɛ kɔyɔ se, kʋyʋʋ ɛyaa mba pakʋʋ ɛyaa sakɩyɛ ɛzɩ kelima kɩsɩkʋ yɔ nɛ mba pɔkɔŋna kedeŋa kigiluu yɔ nɛ mba pañazɩɣ lɛlaa nɛ ahola nɛ kɩmakʋ nɛ mba potuluu yoŋ kedeŋa kpeekpe yɔɔ yɔ, pɔ-tɔm.

Kedeŋa kpeekpe tɔm hʋʋ kʋjɔŋ maʋ nʋmɔʋ taa palaba Room tɛtʋ taa kedeŋa kpeekpe kedizaɣ sɔsaɣ nakɛyɛ. Room kɛ Itaalii ɛjaɖɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ. Palaba kedizaɣ ŋ́ga, kpaɣ mɩsɩkʋm fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ kagbaanzɩ (15) nɛ puwolo pɩsɩɩna hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ lʋbɛ (17) ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1998 taa. 

Kedizaɣ sɔsaɣ ŋga palaba nɛ pañɩɣ nesi nɛ pɩha waɖɛ nɛ kedeŋa kpeekpe tɔm hʋʋ kʋjɔŋ ŋgʋ kɩñɔ. Ɛlɛ, kʋ-tʋma paɣzɩ ɖeyi ɖeyi hasɩyaɖɛ fenaɣ kajalaɣ kɩyakʋ ñɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 2002 ñɩŋa taa. Ajɛya nɩɩnʋwa nɛ hiu (60) calɩna tisuu nɛ añɩɣ nesi se kedeŋa kpeekpe tɔm hʋʋ kʋjɔŋ ɛwɛɛ nɛ pɩla se patʋlɩ kʋjɔŋ ŋgʋ kɩ-nɔnɔsɩ.

Patʋlɩ kedeŋa kpeekpe tɔm hʋʋ kʋjɔŋ, puwiye ńɖɩ, ɛlɛ, kɩfɛyɩna ɖoŋ se kʋhʋʋ ɛzaɣtʋ ndʋ ɛyaa laba kedeŋa yɔɔ nɛ pɩɖɛɛ yɔ, tɩ-tɔm. Ɛlɛ, kpaɣna puwiye nɖɩ patʋlɩ kɩ-nɔnɔsɩ nɛ pɩɖɛɛna ɛsɩndaa yɔ tɔm kɩpɩzɩɣ kʋhʋʋ.

Kedeŋa kpeekpe tɔm hʋʋ kʋjɔŋ tʋma ñʋʋ wɛ Peyibaa ɛjaɖɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ taa. Peyibaa ɛjaɖɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ payaɣ se La Haye. Ɛlɛ, papɩzɩɣ pahʋʋ sɩm yaa kigiluu sɔsɔʋ nakʋyʋ tɔm paa tɛtʋ sɔsɔtʋ ndʋ tɩ-taa.

Ajɛya 193 wɛna ONU ŋgbɛyɛ taa. Lakɩŋ fenaɣ kɩyakʋ naanza ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 2016 taa ONU ŋgbɛyɛ taa ajɛya 124 tisaa nɛ añɩŋ nesi se kedeŋa kpeekpe tɔm hʋʋ ŋgbɛyɛ ɛwɛɛna ɖoŋ tɩŋa ajɛya kpeekpe yɔɔ. Ɛlɛ, ajɛya naayɛ ñekisaa nɛ atañɩɣ nesi. Ajɛya ana, a-taa naayɛ yɔ : Ruusii nɛ Etaazuunii nɛ Siini nɛ Ɛɛndɩ. Ajɛya ana, a-taa lɛ, Siini nɛ Ɛɛndɩ pakʋyʋʋ kedeŋa kpeekpe tɔm hʋʋ kʋjɔŋ paɣtʋ yɔɔ.
Kedeŋa pombo aleɣya aheɣla

Afrɩka tɛtʋ wandamm pombo mabʋ ŋgbɛyɛ sɔsɔyɛ nɖɩ payaɣ se *FIFA* yɔ, nɖɩ cɔŋnanɩ Kedeŋa kpeekpe naŋgbanzɩ tɛɛ pombo mabʋ aleɣya ahela tɔma tɩŋa yɔɔ. Naŋgbanzɩ tɛɛ pombo mabʋ kʋnɛ, palakɩ kɩ-aleɣya ahela paa pɩnzɩ naanza (4) nzɩ wayɩ.  Ahela ana, Fransɩ ɛjaɖɛ taa palɩza-yɛ pɩnaɣ 1928 ñɩŋa taa.

Ɖajaa Jules Rimet kañɩɣna nesi takayaɣ taa nɛ pɩha waɖɛ nɛ a-tʋma paɣzɩ pɩnaɣ ŋ́ga ka-taa. Ɖajaa ɛnɛ ɛkɛkɛŋna *FIFA* ŋgbɛyɛ ñʋʋdʋ.

Uruguay ɛjaɖɛ taa pacalɩ labʋʋ kedeŋa kpeekpe pombo aleɣya ahela anɛ. Pɩnaɣ 1930 ñɩŋa taa palaba-yɛ. Palaba aleɣya ana lɛ, Uruguay ɛjaɖɛ taa naŋgbanzɩ tɛɛ pombo maɖaa wabɩna.   

Kpaɣna pɩnaɣ 1930 ñɩŋa ŋga ka-taa pacalɩ labʋ naŋgbanzi tɛɛ pombo mabʋ aleɣya ahela anɛ yɔ, paɖʋ paɣtʋ nɛ pɩkɛna kɩjɛyʋʋ size pʋcɔ nɛ patasɩ-yɛ labʋ lɛ, pʋpɔzʋʋ se pamakɩ pombo nɛ papalɩ weewee tɩnaa nɛ mba wokina ahela anɛ a-labʋ.

Ajɛyɛ ndɩ ndɩ aŋgba n̄ɔɔzʋna naŋgbanzɩ tɛɛ pombo mabʋ tʋma ndɩ ndɩ nɛ pʋcɔ palabɩ-yɛ. Kɔɔnɔɔ naŋgbanzɩ pombo mabʋ pʋnɛyɔ, pɩsɩna naŋgbanzɩ tɛɛ pombo mabʋ lɛɣtʋ sɩɣzɩyaa nɛ papɩzɩ pɔtɔzɩ nɛ palɩzɩ naŋgbanzɩ tɛɛ pombo maɖaa kɩpama kɩbama pa-ajɛɛ taa.
Kedeŋa tɔm

Payaʊ se kedeŋa tɔm yɔ, pɩtɛkɛ ɛjaɖɛ yaa Tɛtʊ pʊ-tɔm pɔyɔɔdʊʊ, ɛlɛ ɛyʊ tɔm pɔyɔɔdʊʊ. Kpaɣ ɖooo kajalaɣ ɛyʊ weyi payaɣ se «Homo sapiens» yɔ nɛ ŋkɔɔ ŋsɩɩna sɔnɔ ɛyʊ yɔ, pʊ-tɔm pɔyɔɔdʊʊ. Pan̄ɩnaa nɛ pɔkɔɔ pana se Afrɩka tɛtʊ taa kajalaɣ ɛyʊ calɩ lɩʊ. Pɩlaba pɩnzɩ mɩnɩŋ naalɛ yɔ (200 000) kajalaɣ ɛyʊ lɩʊ kedeŋa yɔɔ yɔ. Kajalaɣ ɛyʊ ɛnʊ ɛtaafɛyɩ ɛzɩ sɔnɔ ɛyʊ weyi ɖɩnaɣ. Pʊ-tɔbʊʊ se ɛyʊ lɛɣzaa pɩdɩɩfɛyɩ. Ɖooo kajalaɣ ɛyaa kɛtɛma sɩm se palakɩna wondu nɛ tʊmɩyɛ. Ɛlɛ, wondu ndʊ palakaɣna tʊmɩyɛ yɔ, tɩtaafɛyɩ doŋ yaa camɩyɛ ɛzɩ lɛɛlɛɛdaa wondu ndʊ ɛyʊ lakɩna tʊma yɔ. Alɩwaatʊ ndʊ payaɣ se «Paléolithique» yɔ, tɩ-taa ɛyʊ paɣzɩ n̄ɔɔzʊʊ ɛ-yɔɔdaɣ. Alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa ɖɔɖɔ ɛyʊ paɣzɩ sɩɖaa pim. Pʊnɛ pʊwɩlɩɣna se kajalaɣ ɛyʊ kɛtɛma maɣzʊʊ mbʊ pɩkaɣ labʊʊ pɩnzɩ sakɩyɛ wayɩ yɔ pʊ-yɔɔ. Kajalaɣ ɛyʊ kɛtɛma tɩlʊʊ lɛɣtʊ ndʊ ɛkpaɣnaa nɛ pɩwɩlɩɣ se sɩɖʊ tomnaɣ ɛɛɖazɩɣ yɔ. Kajalaɣ ɛyʊ kɛtɛma ɖɔɖɔ nɩʊ sɩm tɔbʊʊ camɩyɛ.

Tɩŋ pe nɛ nandʊ kajalaɣ ɛyaa tɔkaɣ nɛ pacakɩ wezuu. Paakɛ kacaɣ kakʊyɩwaa, pʊ-tɔbʊʊ se pɔɖɔŋaɣna caɣʊ caɣʊ tɛtʊ ndɩ ndɩ taa. Piteleri nɛ Afrɩka nɛ Eerɔɔpʊ nɛ Aazii pɛ-tɛtʊ taa su ɛyaa pɩdɩɩfɛyɩ. Kpaagbaa mbʊ lɛ, Amerika nɛ hayi kiŋ nɛ Oseyaanii pɛ-ɛyaa n̄azɩyaa sʊʊ Afrɩka nɛ Aazii pɛ-tɛtʊ taa nɛ papaɣzɩ pɛ-ɛyaa wɩlʊʊ tɔɔzɩm taan̄am. Ɛyaa taasɔɔlɩ caɣʊ hɔɔlɩŋ weyi ɛ-taa kɩla soŋaɣ yaa wɩsɩ kɩlɩɣ n̄aɣʊ yɔ. Ɛlɛ, pɩlaba ɛzɩ pɩnzɩ kudoku nɛ pɩnzɩ naalɛ (12 000) yɔ, ɛyaa cakɩ hɔɔlɩŋ ɛnʊ ɛ-taa kedeŋa kpeekpe yɔɔ.

Kajalaɣ kacaɣ kakʊyɩwaa, mba pɔtɩkɩ tɩŋ pe nɛ nandʊ peɖeke nɛ pacakɩ wezuu yɔ, pe-liɖe taa n̄ɩma nabɛyɩ pɩsɩ haɖaa siŋŋ, ɛlɛ, lɛlaa n̄ɔɖɔkɩ pɔ-cɔzaa zɔnzɩ ńzɩ kpam. Paba tɔsɔɔlɩ ɛyaa cɔlɔ caɣʊ siŋŋ. Pɔsɔɔlɩ caɣʊ pe-ɖeke poliŋ poliŋ taa.
Kedeŋa tʋʋzʋʋ lɛɣtʋ

Lɛɣtʋ piliŋa nakɛyɛ wɛɛ nɛ kɔcɔŋna ɛzɩma kedeŋa wɛɛ yɔ pʋ-yɔɔ. Pʋ-tɔbʋʋ se, kɛkpɛlɛkɩɣ se katɩlɩ kedeŋa yɔɔ wɛtʋ nɛ kama nɛ katʋʋzɩ kedeŋa wɛtʋ ndɩ ndɩ takayɩsɩ taa.  
Lɛɣtʋ piliŋa ŋ́ga keyekina se ɛyʋ ɛtɩlɩ mbʋ pɩlakɩ nɛ yolum yoluu nɛ lʋŋʋyɛ lʋŋʋʋ yɔ. Lɛɣtʋ piliŋa ŋ́ga keheyiɣna ɛyʋ soŋaɣ alɩwaatʋ nɛ niikaɣ alɩwaatʋ. Kasɩma kedeŋa kpeekpe yɔɔ cɩnɛ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ tɛ wɛtʋ ndɩ ndɩ. Pʋ-tɔbʋʋ se kasɩma se, Amerika tɛtʋ wandamm taa lɛ, yolum yoluu alɩwaatʋ tʋnɛ nɛ tʋnɛ nɛ lʋŋʋyɛ ñalʋŋ alɩwaatʋ tʋnɛ nɛ tʋnɛ. Kasɩma se, Eerɔpʋ tɛtʋ wandamm taa lɛ, alɩwaatʋ tʋnɛ nɛ tʋnɛ yolum yoluu nɛ alɩwaatʋ tʋnɛ nɛ tʋnɛ lʋŋʋyɛ lʋŋʋʋ. 

Aazii tɛtʋ wandamm taa ɖɔɖɔ lɛ, lɛɣtʋ piliŋa ŋ́ga kasɩma ɖɔɖɔ alɩwaatʋ ndʋ lʋŋʋyɛ lʋŋʋʋ nɛ yolum ñoyoli yɔ. Tobi se, lɛɣtʋ piliŋa ŋ́ga, kasɩma kedeŋa kpeekpe tɛtʋ wandamm wandamm waa tɩŋa taa wɛtʋ ndɩ ndɩ. 

Lɛɣtʋ piliŋa ŋ́ga katʋʋzʋʋna paa tɛtʋ wandamm ndʋ lɛ ti-lone nɛ tɩ-walanzɩ nɛ tɩ-laŋ nɛ tɩ-tɛtʋ wɛtʋ nɛ tɩ-taa ñɩm ndɩ ndɩ. Lɛɣtʋ piliŋa ŋ́ga kañɩnɩɣna nɛ katɩlɩ paa tɛtʋ wandamm ndʋ lɛ tɩ-ajɛya ñʋʋ. Lɛɣtʋ piliŋa ŋ́ga kañɩnɩɣna nɛ katʋʋzɩ paa ɛjaɖɛ nɖɩ lɛ, ɖi-lone nɛ ɖɩ-walanzɩ nɛ ɖɩ-tɛtʋ wɛtʋ nɛ tɩ-taa ñɩm tɩŋa lona. 

Paa ɛjaɖɛ nɖɩ lɛ, pɛtɛyɩ-ɖɩ ageeta sɔsɔŋ ndɩ ndɩ nɛ paa egeetiye nɖɩ lɛ, pɛtɛyɩ-ɖɩ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ. Pɩtɩŋa payɩ mbʋ yɔ, lɛɣtʋ piliŋa ŋ́ga kañɩnɩɣna nɛ katɩlɩ pɩtŋa nɛ katʋʋzɩ ɛyaa takayɩsɩ taa. Lɛɣtʋ piliŋa ŋ́ga ɖɔɖɔ kañɩnɩɣna nɛ katɩlɩ haba sɔsɔna ndɩ ndɩ nɛ cikpena wena pɛhɛ paa ɛjaɖɛ nɖɩ lɛ, ɖɩ-taa yɔ. Lɛɣtʋ piliŋa ŋ́ga, kañɩnɩɣ ɖɔɖɔ se katɩlɩ tomiye nɖɩ ɖɩwɛ ɛyʋ nɛ mbʋ pʋcɔ-ɩ payɩ nɛ pɩta yɔ pɛ-hɛkʋ taa.
Kedeŋa yɔɔ kajalaɣ you

Kajalaɣ you ŋgʋ, kɩlɩ Erɔpʊ tɛtʋ taa sɔɔjanaa hɛkʋ taa. Ɛlɛ, kʋkɔma kɩtaɣna kedeŋa kpeekpe ajɛɛ. Kɩlɩ pɩnaɣ 1914 nɛ kɩwolo kɩsɩɩ tɩnaɣ pɩnaɣ 1918. Ɛlɛ, ɛyʋ ɛcɔna yɔ, ɛnaɣ se kɩtɛtɛ kpataa ajɛɛ naayɛ hɛkʋ taa, kɩwɛ tɛndɛŋa tɛɛ mbʋ a-hɛkʋ taa nɛ puwolo pɩsɩɩna pɩnaɣ 1923 taa. Pʋ-yɔɔ palaba kedizaɣ sɔsaɣ nakɛyɛ Lausanna tɛtʋ taa hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ naanza n̄ɩŋgʋ, pɩnaɣ 1923 taa nɛ pan̄ɩɣ takayɩsɩ taa nesi nɛ pɩwɩlɩ se you tɛma ajɛɛ ana a-hɛkʋ taa. 
 

You ŋgʋ kɩkɛ pʋyʋ sɔsɔm mbʋ pɩlaba waaɣ nɛɛlɛ n̄ɩŋga taa yɔ. Ɖooo yɔ, patana kɩ-ɖaɣʋ kaʋ. Kɩnaŋa pɩtɩŋɛ naŋa naŋa. Sɔɔjanaa yona-kʋ siŋŋ. Ɛyaa sakɩyɛ sɩba nɛ wondu sakɩyɛ wɛɛkɩ. Sɔɔjanaa ɛzɩ miiliyɔɔwaa 60 yɔ nɛ pɩɖɛɛ pʋ-yɔɔ labana you ŋ́gʋ.

You ŋgʋ kɩ-ɖɩlaɖɛ ɛyaa ɛzɩ miiliyɔɔwaa nakʋ mbʋ yɔ sɩba nɛ pʋkʋ ɛyaa ɛzɩ miiliyɔɔwaa nɛɛlɛ mbʋ yɔ. Ɛzaɣtʋ tɔm lɛɛtʋ ndɩ ndɩ laba ɖɔɖɔ you ŋgʋ kɩ-ɖɩlaɖɛ : paɖɩzɩ Aarɩmeenii n̄ɩma pɩnaɣ 1915 nɛ puwolo pɩsɩɩna pɩnaɣ 1916 n̄ɩŋga taa. Poyo ɖɔɖɔ kajalaɣ you lɩŋgamʋʋ sɔsɔʋ ŋgʋ payaɣ se "Atlantique" yɔ kɩ-taa pɩnaɣ 1917 taa. Pɩnaɣ ŋga ka-taa ɖɔɖɔ Ruusii ɛjaɖɛ taa n̄ɩma kʋyɩ pɛ-ɛjaɖɛ kewiyaɣ yɔɔ nɛ pɔɖɔɔnɩ ka-taa n̄ɩma nɛ ɖoŋ nɛ sɔsɔ Lénine kpaɣ kpelaɣ nɛ eyele nɛ Rueeii ɛjaɖɛ pɩsɩ Komiinism ɛjaɖɛ. Kʋdɔŋ sɔsɔʋ nakʋyʋ n̄alɩɩ pɩnaɣ 1918 taa nɛ pakʋm-kʋ hɩɖɛ se "Grippe espagnole". Kʋdɔŋ ŋgʋ kʋkʋ ɛyaa ɛzɩ miiliyɔɔwaa niidozo mbʋ yɔ nɛ pɩɖɛɛ pʋ-yɔɔ. Pɩtɩŋa payɩ mbʋ piyeba nɛ ɛyaa tɩŋa tɛzɩ liu lɔʋ kpem, pitiba paa anɩ ɛ-nandʋ taa yem yɔɔɔ. Ɛyaa mba paawɛ alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa yɔ, pɔtɔsɔɔ you ŋgʋ kʋ-tɔm kaʋ pɩkɔɔ pɩsɩɩna pa-sɩm wiye. You ŋgʋ kiyeba nɛ lɛɣzʋʋ sɔsɔm sakɩyɛ lɩɩ ajɛɛ kominanaa taa.

Kɩcɩyɩ ajɛɛ naayɛ hɔɔlɩ ndɩ  ndɩ. Ajɛɛ ana yɔ "Austro-hongrois nɛ Russe nɛ Ottaman pa-ajɛɛ. Mbʋ payaɣaɣ se "Empire allemand" yɔ, pɩtatasɩ wɛʋ. Caama ɛjaɖɛ tatasɩ walʋʋ ɛzɩ ɖooo lɛ. Paɖaɣnɩ lɩzʋʋ Erɔɔpʋ nɛ "Proche-Orient" pɛ-tɛtʋ aŋjaʋnaa kɩfama. Komiinism yaa Temokraasii lɛɣzɩ "Monaarɩsii. Ɖooo mbʋ yɔ, kedeŋa kpeekpe taafɛyɩna ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ kpɛm. Kajalaɣ you lɩna nɛ kɩ-wayɩ kɛ ajɛɛ laba lɩmaɣzɛ se paɖʋ kedeŋa kpeekpe ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ nɛ ɖɩkandɩɣ ɖɩlʋ laŋhɛyɛ yɔɔ. Ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se "Société des Nations (SDN).

Mbʋ piyeba nɛ you ŋgʋ kɩlɩɩ yɔ, pʋtɔɖɔɔ, pʋwɛ mamatʋka tɩyɛ. Mɩsɩ kʋm fenaɣ kɩyakʋ 28, pɩnaɣ 1914 n̄ɩŋga taa Bosnie ɛjaɖɛ taa tʋ, ɛwɛ Serbe tɛtʋ taa, payaɣ-ɩ se Gavrilo Princip. Evebu ɛnɛ, ɛkʋ François-Ferdinand nɛ ɛlɛ halʋ. Ŋgʋ abalʋ ɛnɛ ɛkaɣna "austro-hongrois ɛjaɖɛ kpelaɣ kpaɣʋ ɖɩɖɩ n̄ʋʋdʋ sɩm wayɩ. Peeye Caama ɛjaɖɛ seɣti Autriche-Hongrie ɛjaɖɛ se ɖitaasu tɔm ndʋ. Se ɖɩkʋyɩ Serbe tɛtʋ yɔɔ. Pʋ-yɔɔ ajɛɛ ɖoŋ n̄ɩna ndɩ ndɩ paɣzɩ ɖʋʋ taabalɩyɛ nɛ ɖama. Naayɛ n̄atɩnɩɣ Autriche-Hongrie ɛjaɖɛ yɔɔ nɛ lɛlaa n̄atɩnɩ Bosnie n̄ɩnɖɛ yɔɔ. Mbʋʋ pɩlaba nɛ you kɔɔ kɩlɩɩ ajɛɛ ana a-hɛkʋ taa. Ŋgʋ ajɛɛ ana a-taa sakɩyɛ kɛwɛ tɛtʋ ndɩ ndɩ ajɛɛ n̄ʋŋ yɔɔ. Pʋ-yɔɔ you ŋgʋ kɩkɔma kɩtaɣna kedeŋa kpeekpe.
Kenji Mizoguchi

Kenji Mizoguchi (溝口 健二, Mizoguchi Kenji) kɛ Sapɔŋ ɛjaɖɛ taa hendʊ lɩzɩyʊ, palʊla-ɩ agoza fenaɣ kɩyakʊ 16 pɩnaɣ 1898 Tokyo tɛtʊ nɛ ɛsɩ kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʊ 24 pɩnaɣ 1956 Kyoto tɛtʊ taa. Palʊla Mizoguchi Tōkyō tɛtʊ taa pɩnaɣ 1898. E-cejewiye paa ɛ-caa kaasɔɔlʊʊ nɛ pʊtɔcɔna-ɩ yɔ, nɛ ɛpɩsɩ kʊñɔndʊ kpem kɛ haŋga alɩwaatʊ pɩnaɣ 1904. Ɛwɛɛ Asakusa tɛtʊ taa, kʊñɔndʊ kpidikpidi Tōkyō tɛtʊ taa. Mizoguchi caa kaakɛ cafɩnta kɩbɩnʊʊ, kaawɛ ñaŋ nɛ e-ɖoo nɛ ɛ-kɔɔ ɛpɛda ɛzɩ geisha yɔ. 

E-sukuli taaɖɔŋna-ɩ mbʊ lɛ, eyele nɛ ɛkpɛlɩkɩ tɔlɩm taʊ tʊmɩyɛ tɔɔla yɔɔ. Ɛcɛlɛ ɛ-tɩ mbilim tʊmɩyɛ nɖɩ nɛ ɛmʊ pɩ-tɛ takayaɣ ŋga kawɩlɩɣ se ɛkpɛlɛka tʊmɩyɛ nɛ ɛtɛ yɔ. Kɛlɛ ɛpɩsɩ tɔm kisusutu takayasɩ lɩzɩyʊ kɛ Kōbe tɔm susuu taa. Pɩnaɣ 1918 ɛsʊʊ you ŋgʊ Russi kpɛlɩ pɩsɩɣ kɔŋgaɣ kɛlɛ elesi ɛ-tʊmɩyɛ. 

Ɛsʊʊ kɛlɛm kɛlɛm naa tʊmɩyɛ taa pɩnaɣ 1920 ɛzɩ ɛyʊ weyi ɛlakɩ hendu teu kuduyuu taa tʊmɩyɛ kɛ Nihhatsu nɛ ɛpɩsɩ kpɛdɛyɛ lɩzɩya sɩnɩyʊ. Pɩnaɣ 1922 alɩwaatʊ taa lɛ, ɛla ɛ-tɛ kajalaɣ kɛlɛm kɛlɛm ŋgʊ yɔ se kɩyakʊ ŋgʊ sɔlɩm pɩsɩɣ yɔ. 

Kpaɣ pɩnaɣ 1923 ŋkɔɔ ŋtalɩ ɛsɩm pɩnaɣ ɛla kɛlɛm kɛlɛm naa hiŋ nakʊ nɛ nanza, pada peeɖe tɔlim mba naalɛ, (wiyaʊ halʊ Yang-Kwei Fei). Ɛyʊ ɛnɛyɔ ɛ-tɛ kɛlɛm kɛlɛm naa hiŋ loɖo nɛ naalɛ leba mbʊ piyeba nɛ Mizoguchi kɛ kajalaɣ hendu lɩzɩyʊ weyi pasɩma-ɩ se ɛ-tɛ kɛlɛm kɛlɛm naa leba yɔ (pɩɩkɛ kɛlɛm kɛlɛm naa mba paayɔɔdʊʊ yɔ). Pakalɩɣ nee nɔsɩ kɛ kɛlɛm kɛlɛm naa mba paayɔɔdʊʊ yɔ.
Keniya

Keniya kɛna Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɖɩ-tɛ hayʊ kɩŋ lɛ, Suudanɩ nɛ Hadɛ ñɩŋgʊ nɛ Etiyɔpi, wɩsɩ ɖlɩyɛ taa lɛ Somali, wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ Uganda wɛna nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa nɛ hadɛ kɩŋ lɛ Tanzaani pɩzɩnaa. Wɩsɩ ɖʊlɩyɛ nɛ hadɛkiŋ lɛ Ɛndɩ lɩŋgamʊʊ kpeŋna. Payaʊ se Keniya pɩlɩna peeɖe pʊʊ ŋgʊ payaɣ ɖɔɖɔ se kɛniya yɔ. Kamba kʊnʊŋ taa lɛ, pʊtɔbʊʊ se taataa pʊʊ. 

Keniya mʊ kɩ-tɩ yɔɔ caaʊ lɛ, Jomo Kenyatta kɛ pacala lɩzɩɣ se ɛkɛ pɛ-ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ. 

Keniya walanzɩ taa wɛ ɛzɩ 580 367 km2 nɛ pʊʊ ŋgʊ kɩ-kɩlɩ kuyʊʊ yɔ ŋgʊ payaɣ ɖɔɖɔ se Keniya. Pʊʊ ŋgʊ kɩ-kʊkʊyɩmɩnda maɣna mɛtanaa 5 199. Lɩm-pɔɔ ŋga kakɩlɩ ɖaalɩɣ kɛ keniya taa yɔ ŋga payaɣ se Taana nɛ ka-ɖaalakɩŋ taa maɣna kilomɛtanaa 700. Tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Nayiroobii.
Keniya pʊʊ

Wakamba n̄ɩma cɔlɔ lɛ, Keniya pʊʊ tɔbʊ se « taataa pʊʊ » » Pʊʊ ŋgʊ kɩkɩlɩna kʊyʊʊ Keniya ɛjaɖɛ taa. Afrika tɛtʊ tɩŋa payɩ taa lɛ, Kilimanjaro pʊʊ wayi lɛ, Keniya n̄ɩŋʊ tɩŋna kʊkʊyʊmɩŋ taa. Keniya ɛjaɖɛ taa ɛyaa samaɣ nakayɩ wɛ Keniya pʊʊ ŋgʊ kɩ-liu tɛɛ kpɛɛɛ. Kpaɣ ki-liu tɛɛ ŋkpa ŋtalɩ “Batian” mbʊ yɔ, mɛtanaa 5 199 wɛna. Kpaɣ ki-liu tɛɛ nɛ ŋwolo “Nelion” lɛ, mɛtana naa 5 188   n̄ɛwɛna pɛhɛkʊ taa. Pʊʊ ŋgʊ kɩwɛ Keniya ɛjaɖɛ hɛkʊ taa ɖeyi ɖeyi. Kiwɛ “Equateur” nɛ hadɛ kɩŋ hɔɔlʊʊ taa. Kiposina Nairobi tɛtʊ ɛzɩ kilomɛtaa naa 150 mbʊ yɔ.

Tɛtɛɛ pɩɩn̄amsaa sɩŋŋŋ nɛ piseɣ nɛ kaaŋ sɔsɔŋ nɛ tɛtʊ pɩlɩʊ nɛ pɩkpaɣ nɛ pɩkpeeliu nɛ  pikɔɔ pɩpɩsɩ Keniya pʊʊ. Mɩŋ sɔsɔŋ nɩyɛ kalɩna nɛ tɛtɛɛ kɩŋ helu helu nɛ pɩlɩzɩɣ kaaŋ sɔsɔŋ ɛnʊ tɛtɛɛ. Pɩlaba pɩnzɩ miliyɔɔ waa naadozo yɔ keniya pʊʊ ŋgʊ kikpaʊ sʊʊʊ mbʊ yɔ. Mbʊ payaɣ se “Calotte glaciaire” yaa lɩm pɛɛ yɔ mbʊ pamna pʊʊ ŋgʊ ki-yɔɔ kpi. Mbʊ yebina nɛ kɩ-yɔɔ kpaʊ caɣ kaɖɛ pɩdɩɩfɛyɩ nɛ kɩwɛɛ ndɩ kpem nɛ pʊʊŋ lɛɛŋ. Kɩwɛna ɖɔɖɔ lɩm kujomɩŋ sakɩyɛ pɩdɩɩfɛyɩ. 

Kujomiŋ ɛnʊ ɛfaɣna ɖooo pʊʊ n̄ʊʊ taa nɛ pɩkɔɔ pɩtalɩ ɖooo kataŋa taa. Pʊʊ ŋgʊ kɩ-n̄ʊʊ taa lɩm lɩʊna nɛ piniɣdiɣ Keniya ɛjaɖɛ hɔɔlʊʊ sɔsɔʊ. Eurɔpʊ tuuɖe ɛjaɖɛ taa n̄ɩnɩyaa n̄ana tɛtɛɛ n̄amsʊʊ mbʊ pɩnaɣ 1 849 taa. Pɔ-nɔyɔɔ ɖɛyʊ kɔyɔ ɖa-caa Johann Ludwig Krapt. Ɛlɛ, pɩŋaɣ 1883 kɛ lɛɣtʊ nɛ tɩlɩtʊ ndɩ ndɩ n̄ɩnɩyaa n̄ɩɣ nesi se toovonim lɛ, tɛtɛɛ n̄amsɩna nɛ miŋ sɔsɔŋnɩɩyɛ lɩɩna tɛtɛɛ nɛ pɩlɩzɩ kaaŋ sɔsɔŋ nɛ tɛtʊ nɛ pɩkpa pembem nɛ pɩkɔɔ pɩpɩsɩ pʊʊ sɔsɔu yelu yelu. Pɩnaɣ 1 887 taa kɛ pacalɩ pʊʊ ŋgʊ kɩ-yɔɔ kpaʊ ɛlɛ patatalɩ kɩ-n̄ʊʊ takaɣ taa hem. Ɖa-caa Halford John Mackinder nɛ ɛ-taabalaa pan̄aɣna pana nɛ pɔɖɔ nɛ patʊlɩ kʊ- n̄ʊʊ taa yeli. Ɖeɖe nɛ sɔnɔ mbʊ yɔ, nʊmɔŋ ɖɔ yem nɛ ɛyʊ pɩzɩɣ nɛ ɛɖɔ yem lɩŋŋŋ nɛ ɛkpa Keniya pʊʊ ŋgʊ kɩ-taa. 

Tɩŋ nɛ  n̄ɩtʊ ndɩ ndɩ n̄ɔ pʊʊ ŋgʊ kʊ yɔɔ kpaɣ kɩ-liu tɛ nɛ nɛ ŋkɔɔ ŋkɔɔ ŋtalɩ kʊ- n̄ʊʊ taa. Laʊ sɔsɔʊ nakʊyʊ wɛ ɖɔdɔ pʊʊ ŋgʊ kɩhɔɔlʊ; nakʊyʊ yɔɔ. Tɛtɛ kpɩna sɔsɔna nayɛ wɛ keniya pʊʊ ŋgʊ kɩ-taa. Mbʊ yebina nɛ pɔcɔzɩ-kʊ kaɖaɣ nɛ pata kpɛɛɛ se pakandɩ kpɩna an a-yɔɔ ɖeu nɛ a-taa na ɖiyɛ ɛtaale yem. Kaɖaɣ ŋga ka-taa kpɩna ana apɩsɩ ketenga kpeekpe ŋgbɛyɛ ŋɖɩ payaɣ-ɖɩ se “UNESCO” yɔ ɖɩ-n̄ɩm sɔsɔm nabʊyʊ. Pɩnaɣ taa lɛ, ɛyaa ,ɛzɩ 15 000 yɔ panaɣ powoki Keniya kaɖaɣ ŋga ka-taa nɛ patʊlɩ-wɛ nɛ pasʊʊ nɛ pana kpɩna sɔsɔna ndɩ ndɩ ana.

=Ɖenɖe tɔmpiye «Keniya» lɩnaa yɔ=
=Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa kɩwɛɛ yɔ=
## Le kɩwɛɛ yɔ
## Ɛzɩma mbʊ palɩzɩ-kʊ yɔ
## Lɛɣtʊ ndʊ tɩ̃nɩnɩɣ nɛ tɩnaɣ ɛzɩma tɛtɛɛ lɩm wɛɛ yɔ
## Lɛɣtʊ ndʊ tɩ̃nɩnɩɣ ɛzɩma mbʊ kɩlɩwa yɔ
## Ɛsɔdaa Fefeku
## Kɩ-laŋ nɛ ɛ-taa wondu
=Kɩ-tɔm=
## Ɛyaa suu kɩ-taa suu mbʊ yɔ
## Ɛzɩma pɩtɩŋaa nɛ palɩɩ kɩ-yɔɔ nɛ ɛzɩma palakɩ kɩ-yɔɔ tʊmɩyɛ yɔ
## Pacalʊʊ kɩ-yɔɔ kpaʊ yɔ
=Kɩ-yɔɔ samaɣ nɛ caanaʊ sɔnzɩ=
=Tʊma wena palakɩ kɩ-yɔɔ yɔ=
## Ɛzɩma pakandʊʊ kɩ-laŋ yɔɔ yɔ
## Nʊmɔʊ poliŋ ŋgʊ pɔɖɔŋ nɛ pʊcɔ patalɩ kɩ-̃nʊʊ taa yɔ
=Takayɩsɩ lɛɛsɩ nzɩ sɩyɔɔdʊʊ kɩ-tɔm yɔ=
## Tɔm lɛɛtʊ
## Awayɩ kpasɩ
## Takayɩhayʊʊ tɛɛ tɔm nɛ ɖenɖe panaɣ-tʊ yɔ