open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Albrecht Dürer

Ɖajaa Albrecht Dürer kɛ Caama tʋ. Ɖajaa ɛnɛ eeyeba ɛ-ñɔsɩ cimm ɛ-ñʋʋ taa. Palʋla-ɩ agoza fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ kʋɖʋmʋʋ (21) ñɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1471 n̄ɩŋga taa. Palʋla-ɩ Nuremberg tɛtʋ taa.

Nuremberg tɛtʋ ńdʋ, tɩ-taa peeɖe ɖɔɖɔ ɛsɩba. Ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʋ loɖo (6) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1528 n̄ɩŋga taa. Ɛ-pɩjatʋ taa, ɛɛsɔɔlɩ anjaʋnaa lɩzʋʋ tʋmɩyɛ pɩdɩɩfɛyɩ. Ɛsɔɔlɩ ɖɔɖɔ sɩʋ kpelesi saɣʋ tʋmɩyɛ. Toovenum lɛ, Ɛsɔ yele ɖɔɖɔ nɛ ɛpɩsɩ tʋma ana a-naalɛ a-laɖʋ nɛ ɛ-taa la leleŋ siŋŋ.

Ɖajaa Albrecht Dürer kɛ ɖɔɖɔ takayaɣsɩ mayʋ nɛ kuduyiŋ sɔsɔŋ mayʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛɛkɛ ɖɔɖɔ tɔlɩm ndɩ ndɩ tayʋ. Ɖajaa Albrecht kɛ ɖɔɖɔ lɩmaɣza ndɩ ndɩ lɩzɩyʋ wondu ndɩ ndɩ yɔɔ. Mbʋʋ payaɣna fransɩɩ kʋnʋŋ taa size "théoricien de l'art".

Ɖajaa Dürer kɛ ɖɔɖɔ cee siŋŋ maɣzʋʋ lɩmaɣza laɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛ-tʋmɩyɛ nɖɩɩ payaɣna fransɩɩ kʋnʋŋ taa se "géométrie de la perspective'. Ɖajaa Albrecht Dürer payaɣ ɖɔɖɔ se Albertus Dürer Noricus. Ɛnʋ ɖɔɖɔ payaɣ se Dürer Alemanus. Nabɛyɛ ñayaɣ-ɩ ɖɔɖɔ 'keɖeya tʋmɩyɛ laɖʋ cɩkpalʋʋ tʋ'.

Payaɣ Ɖajaa Albrecht Dürer nɛ Caama kʋnʋŋ taa size 'Albrecht Dürer der Jüngere'.

Ɖajaa Albrecht Dürer kɛ naadozo pɩɣa ɛ-caa lʋlʋʋ taa. Payaɣ ɛ-caa ɛnʋ se Albrecht Düre. Ɛ-caa ɛnʋ ɛkɛ liidiye yaa sika wendu luɖu tʋmɩyɛ tʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛ-kpaŋgbamʋʋ payaɣ size Anton Koberger, ɛlɛ kɛ sika yaa liidiye wondu luɖu tʋmɩyɛ laɖʋ.
Alexandre Pouchkine

**Alexandre Sergueïevitch Pouchkine** kɛ Ruusii ɛjaɖɛ taa tʋ. Ɛkɛ abalʋ weyi ɛfɛyɩ felendu kaʋ yɔ. Palʋla ɖajaa Alexandre Sergueïevitch Pouchkine mɩsɩkʋm fenaɣ kɩyakʋ loɖo (6) n̄ɩŋgʋ wiye,pɩnaɣ 1799 n̄ɩŋga taa.

Nabɛyɛ n̄ɔtɔŋ size pɩtɛkɛ mɩsɩkʋm fenaɣ taa palʋla-ɩ, ɛlɛ, agoza fenaɣ taa kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ loɖo (26) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1799 n̄ɩŋga taa. Palʋla-ɩ Mɔsɩkuu tɛtʋ taa.

Ɛkɛ n̄amtʋ pɩɣa ɛ-taabalaa nɛ samaɣ ŋga ɛwɛ ka-taa yɔ kɛ-ɛsɩndaa. Ɛ-pɩcatʋ taa ɛɛkɛ pɩɣa ŋga kɛwɛ lɛɣtʋ siŋŋ yɔ. Ɛkɛ abalʋ weyi ɛwɛna tandaʋ ɖɔɖɔ siŋŋ yɔ. Ɛsɩba lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʋ hiu (10) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1837 n̄ɩŋga taa. Ɛlɛ, lalaa ñɔtɔŋ size ɛsɩba kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ loɖo (26) n̄ɩŋgʋ wiye kɛnɛ pɩnaɣ kʋɖʋmaɣ ŋga ka-taa.

Saint-Pétersbourg tɛtʋ taa ɛsɩba. Ɖajaa ɛnɛ, ɛwɛna pɩnzɩ hiŋ naadozo nɛ lutozo (38) mbʋ yɔɔ lɛ ɛsɩba. Ɖajaa Pouchkine kɛ takayasɩ kɩkalasɩ mayʋ sɔsɔ siŋŋ. 

Ɛkɛ ɖɔɖɔ keɣsi yayʋ nɛ ɛtɛ ɛkɛ n̄ɩnɩyʋ sɔsɔ siŋŋ. 

Sɔsɔ Alexandre Pouchkine hɔʋ kɛ ñɩm hɔʋ. Payaɣ e-ɖoo se Nadejda Ossipovna Pouchkina. Ɛlɛ kɛ halʋ keɖewa tʋ nɔɔyʋ.
Akra

**Akra** kɛŋna Kana ɛjaɖɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa kɩlɩ ɖɔʊ yɔ nɛ ndʊ ɖɔdɔ lɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ ndʊ tɩ-taa politiki tɔm, tɔsʊʊ nɛ ɛsɩndaa wobu pɛwɛɛ yɔ. 

Pɩnaɣ 2000 taa pakali tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa lɛ pɛkpɛnda 1 658 937 nɛ pɩnaɣ 2009 lɛ ɛyaa ɖɛ ɛzɩ miloyɔɔnaa 2 263 785. Peeɖe maalika ñʊʊdʊ payaɣ se Alfred Okoe Vanderpuije.
Alexandre Sɔsɔ

Alexandre Sʋsɔ ɛnʋ, se Alexandre naadozo n̄ɩnʋ. Ɛkɛ Maaseedʋwanɩ ɛjaɖɛ taa tʋ. Palʋla-ɩ pɩla pɩnzɩ 356 nɛ pʋcɔ Yeesu Krɩstʋ kɔɔ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ. Hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ kʋɖʋmʋʋ wiye palʋla-ɩ Pella tɛtʋ taa. Ɛsɩba nɛ pɩla pɩnzɩ 323 nɛ pʋcɔ palʋlɩ Yeesu-Krɩstʋ. Mɩsɩkʋm fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ kʋɖʋmʋʋ n̄ɩŋgʋ wiye ɛsɩba Babilooni tɛtʋ taa. Alexandre Sʋsɔ ɛnʋ, ɛkɛ Maaseedʋwanɩ ɛjaɖɛ wiyaʊ. Alexandre naadozo n̄ɩnʋ ɛnʋ ɛ-hɩɖɛ sɛ ɛjaɖɛ yɔɔ cɩnɛ siŋŋ ɛzɩ ɛyaa sɔsaa lɛlaa yɔ.

Ɛkɛ Philipe naalɛ tʋ pɩyalʋ nɛ Aristote sukuli pɩɣa. Ɛpɩsa Maaseedʋwanɩ ɛjaɖɛ wiyaʋ pɩnaɣ 336 nɛ pʋcɔ palʋlʋʋ Yeesu-Krɩstʋ. Ɛkɛ mba pakɩlɩ sɔɔlʋʋ tɛtʋ ndɩ ndɩ mʋʋ yɔ pa-taa lɛlʋ. Ɛlaba nɛ ɛ-tɛtʋ cikpetu pɩsɩ Perse achéménide ɛjaɖɛ sɔsɔɖɛ. Ɖɩwalɩ mbʋ pɩkɔɔ pɩtalɩ Indus pɔsɩ nɔsɩ. Alexandre Sɔsɔ ɛnʋ ɛɖʋ ageeta ndɩ ndɩ sakɩyɛ. Atalɩ ɛzɩ nɩɩnʋwa nɛ nɛɛlɛ mbʋ yɔ. Payaɣ a-taa sakɩyɛ se "Alexandre".

Mbʋ pɩtɛzɩ yebu nɛ Alexandre Sɔsɔ hɩɖɛ kɩlɩ sɛʋ kpem yɔɔ lɛ se, ɛɛsɔɔla se ɛmʋ halɩ pɩkpɛndɩna tɛtʋ ndʋ ndʋ paasɩŋ yɔ.  Ɛ-lɩmaɣzɩyɛ nɖɩ, ɖɩcaɣ kaɖɛ nɛ sɔɔndʋ pɩdɩɩfɛyɩ, ɛlɛ, ɛpɩzaa ɛla ḿbʋ nɛ pʋcɔ ɛsɩ. Ɛ-pɩnzɩ niidozo nɛ naalɛ (32) ñɩnzɩ taa ɛsɩba. Tɛtʋ ndɩ ndɩ ndʋ  ɛmʋwa yɔ, yebina nɛ  hayɩ kiŋ ajɛya nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ ajɛya akpɛndɩ lɩmaɣza kʋɖʋma politiki labʋ nʋmɔʋ taa. Ɖooo yɔ, wiɖiyi patana ḿbʋ.

Ɛ-lɩmaɣza ana ayebina nɛ ɛ-sɔɔjanaa sɔsaa ñekpeɣli ageeta ndɩ ndɩ nɛ akpɛndɩ kʋɖʋma kpaɣ ɛjɛya ndɩ ndɩ n̄ɩnʋʋ nɛ a-mʋʋ tɛ alɩwaatʋ nɛ puwolo pɩsɩɩna Room n̄ɩma alɩwaatʋ.
Alfred Marshall

Alfred Marshall, palʊla-ɩ hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 26 pɩnaɣ 1842 Lɔndrɩ tɛtʊ taa, ɛsɩ hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 13 pɩnaɣ 1924 Cambridge tɛtʊ taa. Ɛyʊ ɛnʊ ɛɛkɛ Pritaniki ɛjaɖɛ taa tɔsʊʊ tʊmɩyɛ tʊ, ɛkɛ kɩbandʊ lɩmaɣzɩyɛ kɩfaɖɛ sukuli kiɖe ɖʊyʊ, nɖɩ lɛɛɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ ɖoŋ nɔɔnɔɔ tɔsʊʊ nɔmɔʊ taa yɔ.
 
Ɛkɛ tɔsʊʊ tʊmɩyɛ tʊ weyi ɛ-tɛ wɛɛ taa lɛ, ɛɛwaba yɔ. Palʊla-ɩ Bermondsey, Lɔndrɩ tɛtʋ taa. Ɛ-caa kaakɛ Ɛnglɩsɩ ɛjaɖɛ taa liidiye koozaɣ taa tʊmɩyɛ laɖʊ. Ɛlaba kajalaɣ taa lɛɣtʊ tɩlɩyɛ sukuli nɛ tomnasɩ ɖɔnɛ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ nɛ pʊcɔ ɛha ɛsɛ nɛ ɛyʊ yɔɔ lɩmaɣzɩyɛ sukuli nɛ Ɛsɔ tɔm kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ sukuli. 

Ɛkɛ ɛyʊ siɣsiɣ kɛ ɛ-tʊmɩyɛ paɣzɩtʊ alɩwaatʊ taa mbʊ lɛ, ɛsʊ tɩ yɔɔ wɛʊ paɣtʊ taa pɩtɩŋna ɛ-tɛ Etaazuunii wobu yɔ, nɛ ɛdʊʊ lɔnsɔzʊʊ natʊyʊ ɛ-tɔmpe taa se tɔsʊʊ tʊ yaa paa ɛyʊ weyi lɛ, pʊmʊna ɛcɔna ɛyʊ kpaagba wayi tɔm ɖeɖe. 

Ɛtɛma ɛwɩlɩ Oxfort nɛ Bristol lɛ, ɛɖɔkɩ wɩlʊʊ tʊmɩyɛ ɛkɔɔ ɛtalɩ Cambridge ɖenɖe ɛmʊ politiki tɔsʊʊ tʊmɩyɛ sɔsɔyɛ kɛ pɩnzɩ 1885 ŋtalɩ 1908. Ɛ-sukuli pɩɣa kɛlɛ John Maynard Keynes, ŋga ɛnɛ kɛ pʊhɔŋɔɣ yɔ nɛ Arthur Pigou. Alfred sɩ Cambridge tɛtʊ taa hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 13 pɩnaɣ 1924.

Lɛɣtʊ tʊmɩyɛ labɩnaʊ wɛ ɛlɛ, pʊtɔɖɔɔ. Ɛ-cɔlɔ lɛ, palakɩ tʊmɩyɛ lɛɣtʊ tʊmɩyɛ alɩwaatʊ ndʊ pɩpɔzʊʊ se panɩɩ ɖama lɩmaɣza nɛ akɔnta alɩwaatʊ yɔ yeke pɩlɩna tɔsʊʊ lɩmaɣza yɔ ɛlɛ, papɩzɩɣ patatɩŋna matʊ lɩmaɣza yɔ. Pɩsɩna se patʊzɩ lɩmaɣza nɛ pɩcaɣ ɛzɩ kɩbɩnjaazɩ tɔm pɩtɛkɛ mbʊ yɔ pɩɩkaɣ sam nɛ pakalɩ. Ɛ-cɔlɔ lɛ, tɔsʊʊ wɛ ɛlɛ kɩtɛkɛ tɩlɩyɛ laɣsɩ tɛ pɩyʊ. Ɛ-cɔlɔ lɛ, pɩkɛ pɩyʊ mbʊ pɩñɔtɩna ɛyʊ tɩlɩyɛ cɔlɔ kpam yɔ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ tɔsʊʊ kɛ wezuu pɩyʊ nɛ kɩtɩŋʊʊ tɔm tʊzʊʊ ɖoŋ. 

Politiki tɔsʊʊ laɣsɩ paɣtʊ taa lɛ, ɛlɩzɩ tɔsʊʊ tɩlɩyɛ sʊʊtu tɔbʊʊ nɛ ɛwɩlɩɣ se pʊmʊna se ɖɩkpɛlɛkɩ mbʊ ɛyaa kɛwaɣ yɔ ɛzɩ kedeŋga wɛʊ yɔ. Ɖɩɩpɩzɩɣ ɖɩlɛzɩɣ ɛjaɖɛ ɛzɩ ɖɩpɩzɩɣ yaa ɖɩɩkɛ.
Alfred Nobel

Alfred Bernhard Nobel kɛ Sʊyɛdɩ ɛjaɖɛ taa tʋ. Ɛkɛ abalʋ tandʋʋ tʋ. Palʋla ɖajaa ɛnɛ aloma fenaɣ kɩyakʋ hiŋ naalɛ nɛ kʋɖʋmʋʋ (21) n̄ɩŋgʋ wiye,pɩnaɣ 1833 n̄ɩŋga taa.

Sʋyɛdɩ (suède) ɛjaɖɛ taa peeɖe palʋla-ɩ saŋayɩŋ fenaɣ kɩyakʋ hiu (10) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1896 n̄ɩŋga taa. Itaalii ɛjaɖɛ tɛtʋ cikpetu ndʋ payaɣ tʋ size San Remo yɔ tɩ-taa ɖajaa Bernhard ɛnɛ ɛsɩba ɛ-pɩnzɩ hiŋ loɖo nɛ naadozo (63) ñɩnzɩ taa.

Ɖajaa Alfred Bernhard kɛ kpɛlɛ tʋmɩyɛ laɖʋ ɛtɛ ɛkɛ hɔzɩŋ luɖu.

Sɔsɔ Alfred Nobel lubina tɩm mbʋ payaɣna anasaayɩ kʋnʋŋ taa se 'dynamite' yɔ. Ɖajaa Alfred Nobel wɛna hɔzɩŋ ndɩ ndɩ nɛ tɩm ndɩ ndɩ wondu ɖuluɖe kuduyuu sɔsɔʋ nɛ payaɣ-kʋ se 'Bofors'.

Ɛtɛ cee tɔm takayaɣ taa lɛ, ɛmaa size, ɛ-n̄ɩm tɩŋɛ payɩ lɛ, pakpaɣ nɛ palɩzɩna samtʋ yaa nimiye mʋʋ takayasɩ. Ɖajaa Alfred Nobel kɛ samtʋ takayɩsɩ mayʋ.  Ɛ-samtʋ nɛ ɛ-hɩɖɛ ɖʋʋ yɔɔ yɔ, pakpaɣ ɛ-hɩɖɛ 'Nobel' nɛ payaa se kpɛlɛ kpɛlɛkʋʋ ɖaɣ.

Ɖajaa Alfred Bernhard Nobel kɛ pɩɣa naadozo ñɩŋga ɛ-caa lʋlʋʋ taa. Ɛ-caa payaɣ size Immanuel Nobel, nɛ e-ɖoo kɛlɛ ɖoɖoo Andriette Ahlsell Nobel. Ɛ-ɖalʋ lɛ Ludvig Nobel.
Alimiiniyɔɔm

Kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ wonuu nakʊyʊʊ payaɣ se alimiiniyɔɔm. Kɩ-pʊyʊ ñɩɩɩ mayaɣ kɛ 13. Ki-kumoɖe kɛ Al. Pɛtɛyɩ ñɩɣlɩm mbʊ pɩ-taa takɩlɩ wɛʊ camɩyɛ yɔ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ taa. Alimiiniyɔɔm wɛ tindimiye 13 ñɩnɖɛ taa. 

Alimiiniyɔɔ kɛ ñɩɣlɩm wonuu ŋgʊ ɛyʊ pɩzɩɣ enuuti-kʊ yem kɛlɛʊ yɔ. Kɩwɛna ñɩɣlɩm wonuu ŋgʊ payaɣ se arɩzaɣ yɔ kɩ-tɔlɩm. Alimiiniyɔɔm ɛɛmʊʊ kalɩkɔdaɣ yem. Ɖɔɖɔ lɛ, kɩfɛyɩna kpɩndʊʊ (densité) pʊɖɔɔ. Ñɩɣlɩm wondu taa payɩ lɛ, ɔkɩsiizɛɛnɩ nɛ siliisiyɔɔm pa-wayɩ lɛ, alimiiniyɔɔm kɩlɩna tɔyʊʊ tɛtʊ yɔɔ cɩnɛ. Ɖɛ-tɛtʊ ilemiye ɖɩnɛ ɖɩ-yɔɔ lɛ, yee pɛtɛyɩ ñɩɣlɩm wondu tɩŋa payɩ tam mɩnɩʊ kɔyɔ, alimiiniyɔɔm kpakɩɣ hɔɔlɩŋ lutozo mpilim. 

Paapɩzɩɣ pakpaɣ alimiiniyɔɔm ɖeke nɛ palabɩna pʊyʊ, mbʊ yɔ kɩkɩlɩɣ yoluu. Pesidiɣ-kʊ nɛ ñɩɣlɩm wondu lɛɛtʊ ndɩ ndɩ nɛ pʊcɔ palabɩna-kʊ nɛ tʊmɩyɛ. Pesidiɣ-kʊ nɛ ñɩɣlɩm wondu ndʊ yɔ, tɩtalɩɣ 270 mbʊ yɔ. Ñɩɣlɩm tɛtʊ ndʊ payaɣ se pɔkɩsiti yɔ ndʊ kɩlɩɣna ɖɔʊ alimiiniyɔɔm taa. Alimiiniyɔɔm taa lɛ, pɔkɩsiti ŋgʊ kɩwɛɣ ɛzɩ kalɩkɔdaɣ wonuu nakʊyʊ yɔ. Kalɩkɔdaɣ wonuu ŋgʊʊ palakɩ tʊmɩyɛ nɛ palɩzɩ ñɩɣlɩm wonuu ŋgʊ payaɣ se alimiini yɔ. Papɩzɩɣ palɩzɩ alimiini ñɩɣlɩm wonuu ɖɔɖɔ ñɩlɩm wonuu ŋgʊ payaɣ se nefeliini (néphéline) yɔ kɩ-taa. Papɩzɩɣ palɩzɩ-kʊ ɖɔɖɔ ñɩɣlɩm wondu tʊnɛ tɩ-taa. Ndʊʊ yɔ : lesiiti (leucite) nɛ silimaniiti (sillimanite) nɛ andalusiiti (andalousite) nɛ misikoviiti (muscovite).
Alizee

Alizee kɛna Alizeerii ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ nɛ tɩ-taa ɖɔdɔ kɛ ɛyaa kɩla ɖɔʊ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa tɛtʊ sɔsɔtʊ lɛɛtʊ  kpeekpe taa. Alizee wɛna Mediteranee teŋgu cɔlɔ kpam nɛ peeɖe ɖɔdɔ lɛ, maalikinaa ɖɔɔ. Pʊcɔ nɛ pakalɩɣ kɩgalʊʊ kɛ pɩnaɣ 2008 lɛ, tɛtʊ tʊnɛ tɩ-ɛyaa kpɛnda 2 481 788 ɛlɛ kewiyaɣ taa minisiɖinaa mba pɔcɔŋna ɖama nɩnaʊ nɛ ajɛya lɛɛna taabalɩyɛ yɔɔ yɔ, pɔtɔŋ se sɩŋŋŋ taa lɛ ɛyaa kpɛnda miliyɔɔnaa 4 400 000.

Keteŋa kpeekpe tʊmɩyɛ nɖɩ ɖɩcɔŋna tɛtʊ sɔsɔtʊ nɛ kɩgalʊʊ tʊma yɔɔ yɔ, ɖɩtɔŋ se pɩnaɣ 2010 taa lɛ Alizee tɛtʊ taa ɛyaa kpɛndamiliyɔɔnaa 6 727 806. Pɩnaɣ 2015 taa tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa kpɛndamiliyɔɔnaa 7 796 923 nɛ Maagrɛbʊ hɔɔlʊʊ taa payɩ lɛ, Alizee taa kɛ ɛyaa kɩlɩ ɖɔʊ.
Alizeerii

**Alizeerii** ɛjaɖɛ kɛ Afrika nɛ kɩ-hayi kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɖɩwɛ ajɛya wena akpɛndaa nɛ payaɣ-yɛ se Maagrɛɛbʊ yɔ a-taa. Alizeerii ɛjaɖɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Alizee. Tɩwɛ Alizeerii nɛ kɩ-hayi kiŋ Mediteranee teŋgu cɔlɔ kpam. Tɛtʊ ndʊ tɩkɩlɩna samaɣ wɛnaʊ. Afrika kpeekpe taa lɛ, Alizeerii tɛtʊ kɩlɩna walʊʊ. Tɩwalaa pɩtalɩ ɛzɩ kilomɛtanaa agbaba ɛzɩ 2 381 741 mbʊ yɔ. 

Alizeerii ɛjaɖɛ sɩna Tuniizii nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hayi kiŋ. Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɖeyi ɖeyi lɛ, Liibii ɛjaɖɛ; piyele nɛ hadɛ kiŋ lɛ, Nizɛɛrɩ nɛ Malii ajɛya. Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hadɛ kiŋ lɛ, Moritaanii nɛ Sahara wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ ɖeyi ɖeyi lɛ, Marɔkɩ ɛjaɖɛ. Alizeerii taa ɛyaa laba kʊñɔŋ siŋŋ. Palʊba lʊbɩyɛ ɖɔɖɔ siŋŋ nɛ poyoo yoŋ sakɩyɛ nɛ pʊcɔ pɛwɛɛ pa-tɩ yɔɔ hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakɩŋ kagbaanzɩ ñɩŋgʊ, wiye pɩnaɣ 1962 taa.

Alizeerii ɛjaɖɛ wɛ kedeŋa kpeekpe  ajɛya kpɛndʊʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se ONU ŋgbɛyɛ yɔ ɖɩ-taa. Alizeerii ɛjaɖɛ nɖɩ, ɖɩwɛ ɖɔɖɔ Afrika ajɛya kpɛndʊʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ ɖɩɖɩ se *Union africaine* yɔ ɖɩ-taa, pɩ nɛ ɖama nɩnaʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩɩtɩŋɩɣ nɔɔyʊ wayɩ nɛ kpaɣnɛ ɖooo kɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ pɩnaɣ 1962 taa yɔ, Alizeerii ɛjaɖɛ sʊ *Ligue arabe* ŋgbɛyɛ taa. Lɛlaɣ fenaɣ, pɩnaɣ 1989 taa kɛ Alizeerii nɛ Maagrɛɛbʊ ajɛya palaba nɔɔ nɛ patʊlɩ kɩgaʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ sɔnɔ se *Union du Maghreb arabe* (UMA) yɔ. Ɛjaɖɛ nɖɩ, ɖɛwɛ ɖɔɖɔ Mediiteranee ŋgbɛyɛ kɩkpɛndʊʊ taa pɩnaɣ  2008 taa.

Alizeerii kaŋgalafʊ nimaɣ paɣzɩɣna +213 nɛ liidiye nɖɩ pɔtɔkɩ peeɖe yɔ, payaɣ-ɖɩ se Alizeerii Dinar.
Alfred Hitchcock

Alfred Hitchcoch kɛ laɖʊ, lɩzɩyʊ, ɛkɛ ɖɔɖɔ Piritaniki sinimaɣ tʊma tanaŋ laɖʊ, palʊla-ɩ kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʊ 13 pɩnaɣ 1899 kɛ Leytonston tɛtʊ taa nɛ ɛsɩ ɖomaɣ fenaɣkɩyakʊ 29 pɩnaɣ 1980 kɛ Bel Air Los Angeles tɛtʊ taa. Ɛyʊ ɛnɛyɔ ɛmʊ niiye Piritaniki tɛtʊ taa sɩnɩma tʊma laɖa tɩŋa yɔɔ pɩtɩŋna 2007 ndɔnjɔɔlɩyɛ pɩlɩtʊ natʊyʊ yɔɔ. 

Ɛlakaɣ pɩnzɩ ɛzɩ hiu waa loɖo tʊmɩyɛ taa lɛ, ɛla sinimaɣ naa mba pɔyɔɔdʊʊ yɔɔ hiŋ kɩgbanzɩ nɛ naatozo. Ɛlɛ pʊcɔ lɛ, ɛkalaba sɩnɩma naa mba paayɔɔdʊʊ yɔ nɛ pʊcɔ ɛlakɩ kɩyɔɔda. Alfred kʊyɩ ɛ-ɛjaɖɛ taa nɛ ewolo ɛcaɣ Hollywood tɛtʊ taa, pʊcɔ kedeŋga kpeekpe you sɔsɔʊ paɣzɩ. Pʊkɔma ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 20 pɩnaɣ 1955 alɩwaatʊ taa, ɛmʊ Amerika ɛjaɖɛ ɛyʊtʊ ɛlɛ eteyele Piritaniki ɛyʊtʊ ndʊ tiyeba se ɛ-ɛsʊtʊyʊtʊ alɩwaatʊ tala lɛ, pakpa-ɩ se ɛkɛ Piritaniki Ampiiri yɔɔ paɣtʊ yɔɔ sɩŋgɩyʊ.  

Alfred Joseph Hitchcock, palʊla-ɩ pɩnaɣ 1899 Leytonstone tɛtʊ taa, tɛtʊ ndʊ tɩwɛ Londre nɛ hayi kiŋ yɔɔ. Ɛkɛ William Hitchcoch weyi palʊla-ɩ pɩnzɩ ɛzɩ 1862 nɛ ɛsɩ pɩnaɣ 1914 alɩwaatʊ taa pɩɣa. E-ɖoo kɔyɔ Emma Jane Hitchcock, palʊla-ɩ Whelan pɩnaɣ 1863 nɛ ɛsɩ pɩnaɣ 1942. Ɛ-caa kaakɛ kalɩma pɛdɩyʊ nɛ tɩŋ pee nɛ hatʊ ɖozi pɛdɩyʊ ɖɔɖɔ. 

Alfred weyi e-ɛcɔzɔ hana-ɩ hɩɖɛ yɔɔ, ɛ-caa ɖalʊ, ɛɛkɛ tɩnʊʊ kɛ piyaa naatozo hɛkʊ taa. Ɛ-ñʊʊ yɔɔ mba yɔ, William nɛ Eileen, keeke lɛ, palʊla-wɛ pɩnzɩ 1890 nɛ 1892 alɩwaatʊ taa kɛnɛ. E-liɖe taa ɛyaa sakɩyɛ kaakɛ katoliki mba, kɔzɩ kɔzɩ e-ɖoo nɛ e-neze kɛ cɛjɛ liɖe taa kaakɛ Irlandi ɛyaa. Londrɩ tɛtʊ taa lɛ, Hitchcock laba Ignatius kɔlɛzɩ kɛ Stamford Hill, pɩɩkɛ sukuli ŋgʊ kɩɩwɛ Yeesuu Krɩstʊ ɛgbadɩnaa nesi tɛɛ yɔ.
    
Evebu ɛnɛyɔ ɛkɛtɩɣ ɛ-pɩjatʊ alɩwaatʊ taa lɛ, ɛɛwɛ eyeke ɛlɛ pakandaɣ ɛ-yɔɔ ɖeu, mbʊ pʊyɔɔ ɛɛwɛ eyeke kɔyɔ se ɛkɩlɩ kiɣ nɛ ɛkɩlɩ paɣlʊʊ. Ɛ-maɣmaɣ ɛpɩzɩ yɔɔdʊʊ se ɛtafɛyɩna ɛgbaɣtʊ ɛ-tɛ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa nɛ alɩwaatʊ ndʊ payi mbʊ yɔ eleyaɣ eyeke ɖɔɖɔ. 

Pʊkɔma pɩnaɣ 1914, pɩnaɣ ŋga ɛ-caa sɩba, mbʊ lɛ ɛɛwɛna pɩnzɩ hiu nɛ nanza yeke, nɛ ɛlɩɩ Ignatius kɔlɛzɩ taa nɛ ɛɖɛɛ ɛlakɩ London County Council School of Engineering and Navigation kɔlɛzɩ kɛ Poplar (Londre). Ɛmʊ ɛ-takayaɣ peeɖe wayi lɛ, pamʊ-ɩ tʊmɩyɛ sukuli ŋgʊ kɩ-taa. Pɩnaɣ 1923 lɛ, ɛkatɩ ɛ-halʊ Alma Reville weyi ɛkaɣ kpaʊ yɔ alɩwaatʊ ndʊ ɛyɛlaɣna Graham Cutts Woman to Woman (pʊkʊ payʊ sɔsɔ) kɛlɛm kɛlɛm yɔ nɛ ɛɖʊ-ɩ nɛ tabalɩyɛ. Ɛlabɩ-ɩ halʊ pɩnaɣ 1926 Londre tɛtʊ taa.
Alizerii you tɔm

Alizerii taa mba mba pañɩnaɣ se pɛwɛɛ pa-tɩ yɔɔ kpataa yɔ, pañaɣ miŋ Alizerii ɛjaɖɛ taa. Palʋba pɩkɔɔ pɩtalɩ tɔm lutozo se pamʊʋ kewiyaɣ nɛ ɖoŋ. Palaba nɔɔ se pakaɖɩna po-koyindu Fransɩɩ ɛjaɖɛ n̄ʋʋdʋ. Pɛ-ŋgbɛyɛ payawaɣ se "FLN" (Front de Libération Nationale). Pɩlaba mbʊ lɛ, malɩfanaa paɣzɩ kou Alizerii ɛjaɖɛ taa. 

Fransɩ ɛjaɖɛ taa sɔɔja sɔsɔ weyi payaɣ se Général Charles de Gaulle yɔ, ɛya ketiizaɣ sɔsɔwa nakɛyɛ nɛ ɛha nɔɔ se palʊ siŋŋ nɛ pawa you ŋgʊ pɛwɛɛ poyou yɔ. Alizerii tɛtʊ taa lɛ, ɛyaa mɩnʋʋ yɔɔ lɛ, ɛyaa ɛzɩ 75,26 mbʋ yɔ caɣ se Alizerii ɛwɛɛ kɩ-tɩ yɔɔ yeli nɛ Fransɩ ñɩndʊ taa lɛ, ɛyaa mɩnʋʋ yɔɔ lɛ, ɛyaa ɛzɩɩ 70 mbʋ yɔ n̄ɔsɔɔlɩna se Alizerii tɛtʋ ɛwɛɛ tɩ-tɩ yɔɔ.
Akropɔɔlɩ

Kaaŋ piyaɣ payaɣ size Akropooli. Kɛwɛ Atɛnɩ tɛtʋ taa. Kaaŋ piyaɣ ŋ́ga, kɛwɛ Atɛnɩ tɛtʋ hɛkʋ taa ɖeyiɖeyi. Kakʋyɩ siŋŋ. Tɔmpiye 'Akropooli' tɔbʋʋ kɛlɛ se 'tɛtʋ sɔsɔtʋ'.

Ɖooo pɩkpaɣʋ nɛ caanaʋ alɩwaatʋ taa yɔ, kaaŋ piyaɣ kanɛ, kɛkɛ nɔɔ lɔʋ wonuu. Ɛsɔ sɛtʋ kuduyuu tɛɛ pɔlɔwaɣ nɔɔ ŋga. Nɛ pɔlɔwaɣ nɔɔ ŋga ɛsɔ sɛtʋ kuduyuu tɛɛ peeɖe kɩlaŋ laʋ alɩwaatʋ kpeekpe. Palawaɣ kɩlaŋ ɛnʋ ɛgɔlɔmɩyɛ halɩ n̄ɩnɖɛ naɖɩyɛ yɔɔ. Ɛgɔlɔmɩyɛ ńɖɩ, ɖɩ-tɛɛ pakɩlaɣ luŋuu Atɛnɩ ɛjaɖɛ taa peeɖe.

Atɛnɩ ɛjaɖɛ taa ɛyaa luŋaɣ agɔlɩma ndɩ ndɩ sakɩyɛ tɛɛ. Ñɩɣlɩm Ɛsɔ sɛtʋ aŋgba kuduyiŋ ɖɔ ɖɔɖɔ sakɩyɛ Atɛnɩ ɛjaɖɛ taa peeɖe.

N̄ɩɣlɩm Ɛsɔ sɛtʋ aŋgba kuduyiŋ sɔsɔŋ ɛnʋ, ɛ-taa nɩɩyɛ hɩla yɔ: Erɛkɩteyɔɔ (Érechthéion) nɛ Atɛnɩ ɛjaɖɛ taa kuduyuu sɔsɔʋ Nɩɩkɛ (Nikè). Partenɔɔ kɩbɩnʋʋ paɣlʋʋ Ɛsɔ kuduyuu sɔsɔʋ. Kɩkɛ n̄ɩm sɔsɔm pɩŋŋ Atɛnɩ ɛjaɖɛ taa.

Cee yɔɔ wondu ndʋ paatɔzɩ tɩyɔɔ yɔ, tɩ-taa natʋyʋ hɩla yɔ: Propylées, nɛ caanaʋ amʋʋza (théâtre antique) nɛ Dionysos nɛ pɩtasɩna odéon d'Hérode Atticus. Atɛnɩ ɛjaɖɛ taa kaaŋ piyaɣ kanɛ, halɩ nɛ sɔnɔ kɔ-yɔɔ ɛyaa kɩlɩɣ wobu ɛsɩyɛ egbena kedeŋa kpeekpe yɔɔ cɩnɛ.
Alto

Alto kɛna minziiki wonuu. Kɩwɛ minziiki wondu pɩlɩʋ taa. Kɩkɛ minziiki wonuu ŋgʋ palakɩ-kʋ nɛ nimee yɔ. Kɩ-wɛtʋ wɛ ɛzɩ minziiki wonuu ŋgʋ payaɣ size vɩɔlɔɔ yɔ.

Ɛlɛ, alto paɣlaa pɩkɩlɩ viɔlɔɔ. Ki-witu lɛɛzɩɣ sakɩyɛ pɩtalɩ ɛzɩ 128 Hz nɛ pɩsɩna 2600 Hz mbʋ yɔ.

Katɔrɩ nimaa n̄ɩŋgʋ taa lɛ, ɖɩnaɣ (2 Vɩɔlɔɔ yaa alto yaa vɩɔlɔsɛlɩ). Alto witu wɛ ɖɔɖɔ kɛɛkɛ ɛzɩ abalʋ kɩlɩm nɔɔ witu wɛʋ yɔ wiliŋ tɩŋɛ taa (sɔpranɔ, yaa alto, yaa abalʋ kɩlɩm nɔɔ witu nɛ witu hɛɛɛ ñɩndʋ).

Ki-loyaɣ ɖasam loniye wala siŋŋ.

Soo n̄ɩɣyʋ kʋnɛ, kʋ-tʋma sɔsɔna kpaɣna ɖooo kpaɖʋʋ 18 ŋgʋ taa nɛ Georg Philipp Telemann tɛ konserto maʋ yɔ. Ɖɩnaɣ ɖɔɖɔ Symphonie concertante kɛ vɩɔlɔ nɛ alto Mozart hɩɖɛ taa. Stamitz nɛ Hoffmeister nɛ pɩtasɩna Rolla ɖɔɖɔ pa-tʋma taa.

Kpaɖʋʋ 20 taa lɛ, minziiki wondu luɖaa sakɩyɛ kama ɖɔɖɔ konserto waa kɛ alto hɔɔlʋʋ taa. Ɛyaa panɛ ɖɔɖɔ : Béla Bartók, nɛ Paul Hindemith,nɛ pɩtasɩna William Walton.

Alto kɛ minziiki wonuu ŋgʋ kɩwɛ ɖɔɖɔ camɩyɛ kaŋ kɛ soo n̄ɩyɩŋ ɖɩjaɣyɛ loyaɣ ɖasam loniye taa yɔ.

Alto kɛ minziiki ɖandɛ n̄ɩŋʋ.
Alɛkɩsandrii

Alɛkɩsandrii kɛna Egipiti ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔ natʊyʊ nɛ pɩnaɣ 2010 taa pakalɩ ɛyaa kɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, pɛɖɛ miliyɔɔnaa 4 300 000 mbʊ yɔ. Ɛlɛ sɩŋŋŋ taa lɛ pɛkpɛnda ɛyaa 4 388 219 hab. Ɛyʊ weyi payaɣ-ɩ se Alexandre Sɔsɔ yɔ ɛnʊ kaalɛɣna peeɖe caaʊ ɖooo pɩnzɩ -331 taa pʊcɔ nɛ palʊlʊʊ Yeesu, mbʊ yebina nɛ tɛtʊ ndʊ pasʊʊ-tʊ hɩɖɛ se Alɛkɩsandrii.

Pʊcɔ nɛ ɖooo caanaʊ taa tɔm kɔŋ lɛ, Alɛkɩsandrii kaakɛna Egipiti tɛtʊ sɔsɔtʊ kacalaɣ ñɩndʊ. Peeɖe palakaɣ tadɩyɛ sɩŋŋŋ nɛ ɛsakuliye  tɔm taa lɛ, peeɖe kɛ ɛyaa sakɩyɛ ɛzɩ Mediteranee mba yɔ pɛkpɛndaɣ nɛ palakɩ amʊʊza ndɩ ndɩ ɖɔɖɔ. 

Sɔnɔ taa mbʊ yɔ tɛtʊ ndʊ payaɣ-tʊ se Kɛɛrɩ yɔ ndʊ kacalaɣ ñɩndʊ ɛyaa ɖɔʊ taa nɛ Alɛkɩsandrii tɛtʊ natʊlɛ ndʊ. Alɛkɩsandrii tɛtʊ wɛ Niili Pɔɔ ka-ɖɩyasɩyɛ cɔlɔ, lɩŋgamʊʊ ŋgʊ payaɣ-kʊ se Mareyotisi yɔ nɛ tɛtʊ ndʊ lɩm cɔ-tʊ nɛ pɩta nɛ payaɣ-tʊ Farɔsɩ yɔ tɩ-hɛkʊbtaa. Alɛkɩsandrii maalika ñʊʊtʊ payaɣ se Abdel Fattah Saïd Hussein Khalil al-Sissi.
Alɩpʊwaa

Pʊŋ sɔsɔŋ nɩɩyɛ pɩlɩ ɖama yɔɔ nɛ payaa-ɩ se alɩpʊwaa. Ɛwɛ kʊhʊlʊmaa tɛtʊ ilemiye taa, pʊ-tɔbʊʊ se ɛwɛ Erɔpʊ tɛtʊ ilemiye taa. Ɛpɩlaa, kpaɣna Itaalii ɛjaɖɛ hayi kiŋ kamaɣ yɔɔ nɛ puwolo Fransɩɩ ɛjaɖɛ nɛ hadɛ kiŋ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʊʊ taa nɛ pɩɖɛɛ Monako nɛ Suwiisi nɛ Lisitɛnsɩtayɩnɩ nɛ Otirisi nɛ Caama nɛ hadɛ kiŋ nɛ Siloveni pa-ajɛya taa. 

Alɩpʊ pʊŋ kʊyaa pɩtalɩ mɛtɛnaa 4 809 pʊʊ ŋgʊ payaɣ se Pʊʊ kʊhʊlʊmʊʊ (Mont Blanc) yɔ kʊ-ñʊʊ taa. Pʊŋ ɛnʊ ɛ-taa lɛ, papɩzɩɣ pakalɩ pʊŋ weyi ɛkɩlɩ kʊyʊʊ kpem yɔ pɩtalɩ pʊŋ nɩɩnʊwa nɛ niidozo nɛ pʊŋ naalɛ (82). Ɛ-kʊkʊyɩmɩŋ cɛzɩ mɛtɛnaa 4 000 yɔɔ. Suwiisi ɛjaɖɛ taa pʊʊ kʊkʊyɩmɩŋ kɛ mɛtɛnaa nɩɩnaza nɛ lutozo (48). Itaalii ɛjaɖɛ taa ñɩŋgʊ kʊkʊyɩmɩŋ ñɛkɛ mɛtɛnaa niidozo nɛ lutozo (38) nɛ Fransɩ ɛjaɖɛ taa pʊʊ kʊkʊyɩmɩŋ ñɛkɛ mɛtɛnaa nɩɩlɛ nɛ naanza (24). Mbʊ pɩtamsɩna pʊŋ ɛnʊ nɛ kɛdɛnzɩ yaa ajɛya yɔ, pʊkʊyaa pɩcɛzɩ mɛtɛnaa kudokuŋ naalɛ (2 000). Kpaɣna Meditɛɛranee teŋgʊ nɛ puwolo Daniibi (Danube) pɔɔ lɛ, alɩpʊwaa hɔma pɩtalɩ kilomɛtɛnaa  1 200.
Alɩkɔɔlɩ

Kpɛlɩ kpɛlɩkʊʊ tɛ lɛ, payaɣ mbʊ se alɩkɔɔlɩ yɔ pɩkɛ pɩyʊʊ nɩɩ weyi ɛ-taa wɛ lɩm hoka OH yɔ. Ɛnɛyɔ ɛwɛna karɩbɔnɩ tɛ kpɛlɩ kpɛlɩkʊʊ tɛ kɩɖaʊ tɩmʊʊ liɖe, alɩkɔɔlɩ waa tɛ ŋgʊ. Hɔɔlasɩ sakɩyɛ nzɩ kpayaɣ fɛyɩ nɛ sɩ-kiɖe num kpayaɣ kɩ-hɛɖaɣ cɛŋga ŋga kɩtɛtɛyɩ hɔɔlɩŋ sakɩyɛ tɛ matʊ yɔ CnH2n+1OH. Pɩkɛ kajalaɣ alɩkɔɔlɩ num kpayaɣ kɩ-hɛɖaɣ.
  
Kpɛlɩ kpɛlɩkʊʊ taa wɛ alɩkɔɔlɩ naa pʊɖɔɔ padaa kɔyɔ furfuryliki tɛ ŋgʊ nɛ benzyliki tɛ alɩkɔɔlɩ nɛ amyliki tɛ ŋgʊ nɛ coniféryliki ŋgʊ nɛ vératyle tɛ ŋgʊ nɛ paracoumaryliki tɛ ŋgʊ nɛ polyvinyliki tɛ ŋgʊ nɛ cétyliki tɛ ŋgʊ yaa hexadécanol tɛ ŋgʊ nɛ cyclohexyliki tɛ ŋgʊ nɛ pinacoliki tɛ ŋgʊ yaa panicol ŋgbaɣ nɛ ndɩ.

Payaɣ ɖɔɖɔ se alɩkɔɔlɩ lɛ pɩkɛ sʊlʊm ɖoŋ mbʊ nɛ pɩtaa wɛ pʊdʊʊ weyi payayɩ-ɩ se etanɔɔlɩ yɔ, ɛnʊ yekina se sʊlʊm ɛwɛ ɖoŋ siŋ. Ɛlɛ Eerɔpʊ kɔ lila ɖɩlaɖɛ taa lɛ, etanɔɔlɩ ŋgʊ kʊ-hoɖe sɩna 94 payaɣ-kʊ alɩkɔɔlɩ ŋgʊ etanɔɔlɩ mbilim lɛ payaɣ-kʊ etanɔɔlɩ.
 
Ɖɩpɩzɩɣ ɖɩtasɩ yaʊ alɩkɔɔlɩ se sʊlʊm ɖoŋ mbʊ nɛ sʊlʊm mbʊ pɔtɔŋ se pɩwɛ ɖoŋ yɔ pɩ-taa wɛ etanɔɔlɩ. Kɩ-haɖaʊ ɖɩlɩyɛ tɔm pakɩlɩɣ yɔɔdʊʊ. Siidiri tɛ alɩkɔɔlɩ yaa Calvados nɛ pɩyɛɛrɩ sʊlʊm nɛ malɩtɩ yaa wɩsɩkɩ nɛ ɔrɩgɩ sɩ ʊlʊm nɛ tɛtɛɛ hɛyɛ sʊlʊm yaa pee mʊlʊm ñɩnaa nɛ ŋvɛ sʊlʊm nɛ fɩŋfɩŋ sʊlʊm ɛzɩ rɔm nɛ mɔʊ sʊlʊm ɛzɩ Sapɔŋ tɛ saké.

Samɩla sʊlʊm nɛ pam sʊlʊm nɛ kpaakpa sʊlʊm nɛ tɩŋ pee tɛ sʊlʊm. Tɔmʊʊ alɩkɔɔlɩ kɛ tɔm piye kɩkɩndɩyɛ. Ɖɩlɩnɛ latɛŋ hɛkʊ pɩnaɣ taa pɩtɩŋna lɔŋ sɩnɖʊʊ alkohol nɛ romanɩ kʊnʊmɩŋ kɛ Ibériki tɛtɛ nzʊlɩmɩyɛ (Kasɩtɩllan yaa katalan alcohol lusitanien álcool), arabɩ tɛtɛ ɛwadɩyɛ الكحول al-kohol ɛlɛ nabʊyʊ taa patʊʊ ɖɩ-taa nɛ paya se al-kôl.
Alɩwaatʊ kɩfatʊ (Période moderne)

Alɩwaatʊ kɩfatʊ yaa wɛɛ kɩfana tɩkpaɣna kɩbɩnjaazɩ wɛɛ ndʊ tɩpaɣzɩna Hɛkʊ nɛ Hɛkʊ Alɩwaatʊ tɛmtʊ cɔlɔ (kpaɣɖʊ 6 ŋtalɩ kpaɣɖʊ 15) ndʊ paɖʊ -tʊ pɩnaɣ 1453 alɩwaatʊ taa yɔ (Kɔnsɩtantɩnɔpɩlɩ tɛ tɔlʊʊ pɩnaɣ) yaa pɩnaɣ 1492 (pɩnaɣ ŋga palɩ Amerika ɛjaɖɛ yɔɔ pɩtɩŋna Christophe Colomb yɔɔ). Pɩtɩŋna Fransɩɩ tɔm kɩbɩndʊʊ kɛdɩyaa cɔlɔ lɛ, pɩtɛ  alɩwaatʊ ndʊ tɩzɩna Fransɩɩ tɛ kpɛlɩ lɛɛzɩtʊ pɩnaɣ 1789 (pɩnaɣ ŋga lɛɛzɩtʊ paaza) yaa 1792 (pɩnaɣ ŋga pozusa kajalaɣ ɛjaɖɛ tɔm) nɛ pɩtɩŋgɩ nɔnɔ alɩwaatʊ.

Pʊnɔmɔʊ taa ɖɩpɩzɩɣ ɖɩtɔ se alɩwaatʊ kɩfatʊ ndʊ tɩkɛ hɛzʊ wɛɛ wena a-taa ajɛyɛ kɩfana anɛ asʊ ɖama taa yaa patɩlɩyɛ yɔ ŋgʊ paasɔ a-yɔɔ pɩtalɩ ɛzɩ pɩnzɩ kudokiŋ 20000 mbʊ yɔ. Amerika yaa Kedeŋga kɩfalaɣ nɛ Afrika nɛ Azii yaa ɛjaɖɛ kɩbɩnɖɛ. Pɔyɔɔdʊʊ ɖɔɖɔ ɛjaɖɛ kɩfaɖɛ naɖɩyɛ tɔm alɩwaatʊ ndʊ pakaɣ palɩ Ositralii Kedeŋga yɔɔ yɔ.
  
Alɩwaatʊ ndʊ tɩɖɛwa yɔ tiposuna alɩwaatʊ kɩfatʊ ndʊ takayasɩ taa kɩbɩnjaazɩ tɔm kɛɖɩyaa ajɛyɛ naayɛ taa ɛzɩ Fransɩɩ ŋgʊ kʊɖʊ tʊka wɛɛ naanza ñɩna, pʊtɔbʊʊ se ɖeɖe nɛ sɔnɔ wɛɛ yaa kpaɣɖʊ. Wɛɛ atacaɣ yem yaa pɛtɛkɛsɩ-yɛ hɔɔlʊʊ nɛ wɛɛ anaa a-taa lɛɛzɩtʊ ɖɔ sakɩyɛ kpem pɩkɩlɩ Wɛɛ kɩfana.

Mbʊ lɛ, pɩtɛ tʊma labʊ sakɩyɛ sakɩyɛ mbʊ pɩna-yɛ keele nɛ awɛ ndɩ ndɩ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ yaa pʊtɔbʊʊ se pɩkɛ lɛɛzʊʊ kɩfam tʊma wena akɩlɩ ɖeu yɔ alabʊ alɩwaatʊ nɛ tɔsʊʊ huu ñɩm hiɣ wabɩtʊ ndʊ tɩtafɛyɩ yaa tɩwɛ nimm Wɛɛ kɩfana taa yɔ.

Alɩwaatʊ kɩkɔmtʊ ndʊ nɛ anasaayɩ taawɛna-tʊ takayaɣ taa. Wɩlɩtʊ lɛɛtʊ pɩtɩŋna alɩwaatʊ kɩkɔmtʊ ndʊ (Caama nɛ Ɛnglɩsɩ) wɛ ɖɔɖɔ takayaɣ ŋga kɛtɛmtʊ ɖeɖe. Ɛjaɖɛ sɩm tɛ tɔm kɛtʊʊ paɣtʊ ndʊ tɩlakɩ tʊmɩyɛ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-yɔɔ yɔ payaɣ se Canaʊ tɔm kɩfatʊ. Ɛyaa mba yaa takayaasɩ taa tɔm kɛdɩya mba ɖɩyaɣ se kɩfama (pɩfɛyɩ se pɛkpɛndɩ-wɛ ñɩlɩ ñɩlɩ wonduu laɖaa nɛ takayaasɩ mayaa yaa Ɛsɔ sɛtʊ tɩnaa mba pɛkɛ kpaɣɖʊ 19 taa mba yɔ yaa kpaɣɖʊ 20 taa ɛyaa).
Amerika nɛ hayi kiŋ kujomiŋ

Amerika nɛ hayʊ kiŋ kujomiŋ kpɛnda kujomiŋ sɔsɔŋ kagbanzɩ kpayɩ nɛ ɛwɛ Etaazuunii nɛ Kanadaa ajɛya anɛ a-hɛkʊ taa. Amerika nɛ hayʊ kiŋ kujomiŋ ɛnɛ, ɛnʊ kɛna keteŋa kpeekpe taa kujomiŋ weyi ɛkɩla liŋguu nɛ salanzɩ ɖɔɖɔ yɔ. Kujomiŋ ɛnɛ ɛ-ɖaɣlakɩŋ kakɩ yaa nabʊlɛ taa lɛ, pɩmaɣna kilomɛtanaa ɛzɩ 244 100 yɔ nɛ ɛ-taa lɩm wɛ ɛzɩ 23 000 km3 yɔ. Yee pakpaɣ pɔɔ ŋga payaɣ-kɛ Laurent Kiɖeɖeu yɔ ka-taa lɩm nɛ pɛkpɛndɩ Amerika nɛ hayʊ kiŋ kujomiŋ yɔɔ kɔyɔ, ɛ-taa lɩm talɩɣ ɛzɩ kedeŋa kpeekpe lɩm mɩnɩʊ yɔɔ lɛ hiu nɛ litoozo yɔ. 

Amerika nɛ hayʊ kiŋ kujomiŋ ɛnʊ ɛ-taa lɛ nanza wɛ Kanadaa nɛ Amerika pɛhɛkʊ taa. Michigan kujomuu ɖeke koŋ wɛna Etazuunii tɛtʊ taa yeli. Jujomuu nakʊyʊ wɛɛ nɛ payaɣ-kʊ Claire kiɖeɖeu kujomuu nɛ pɛtɛkpɛndɩna-kʊ nɛ pakalɩ Amerika nɛ hayʊ kiŋ kujomiŋ taa. Kujomiŋ kʊnɛ kɩwɛ Huron nɛ Erié kujomiŋ hɛkʊ taa. Pɩtɛkɛ kiɖeke ɖɔɖɔ, kujomiŋ cikpeŋ wɛɛ nɛ ɛɖɛɛ ɛzɩ kutoku yɔ kɛ Amerika nɛ hayʊ kiŋ kujomiŋ ɛnʊ ɛ-taa.

Amerika nɛ hayʊ kiŋ kujomiŋ ɛnɛ, ɛtɩŋa ɛ-lɩm kpeŋ Laurent kiɖeɖeu pɔɔ taa nɛ ɛ-lɩm talɩɣ ɛzɩ 23 000 km3 yɔ nɛ mbʊ calɩɣna Etazuunii ajɛya 48 payɩ. Paa nɛ mbʊ yɔ, kedeŋa kpeekpe taa lɛ Amerika nɛ hayʊ kiŋ kujomiŋ ɛnɛ ɛ-taa lɩm fɛyɩ kele kele nɛ pɩtalɩ lɛɛbʊ. Lɩm mbʊ pʊwɛ kele kele yɔ pɩmakʊɣna ɛzɩ mɩnɩʊ yɔɔ lɛ 4,2 ɖekɛ mbʊ yɔ. Amerika nɛ hayʊ kiŋ kujomiŋ ɛnɛ ɛ-walanzɩ taa wɛ ɛzɩ Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ kpeekpe walanzɩ yɔ: 244 100 km2.
Amerika nɛ hayi tɛtʋ wandamm

Amerika tɛtʋ wandamm tɛyɩ hɔɔlɩŋ sɔsɔŋ naalɛ. Amerika nɛ hayi wɛɛ nɛ Amerika nɛ hadɛ ñɛwɛɛ. 

Amerika nɛ hayi tɛtʋ tɔm ɖɩyɔɔdʋʋ cɩnɛ. Lɩŋamɩŋ cɔ Amerika nɛ hayi tɛtʋ pɩta. Ɖɩnaɣ Pasifiki teŋgu nɛ Amerika nɛ hayi wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa. Piyele nɛ tɛtʋ ndʋ nɛ tɩ-hayi kiŋ hɔɔlʋʋ taa lɛ, ɖɩna Arɩtiki teŋgu. Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa lɛ, Atlantique teŋgu ñɛwɛna. Amerika hɛkʋ tɛ tɛtʋ tɔnaɣ yaa tɛtʋ pɩlɩŋaɣ natʋyʋ tamasɩna Amerika nɛ hayi tɛtʋ nɛ Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ. 

Ageeta wena payaɣ se Karayiibɩ waa (Caraïbes) yɔ, awɛ Amerika nɛ hayi tɛtʋ taa.

Ajɛya wena awɛ Amerika nɛ hayi yɔ, a-hɩla yɔ :
Groenland nɛ Kanada nɛ Etaazuunii nɛ Bermudes nɛ Mɛkɩsiiki nɛ tɛtʋ ndɩ ndɩ ndʋ lɩm cɔ-tʋ nɛ pɩta yɔ. Tʋtʋ yɔ : Vancouver nɛ Reine-Charlotte nɛ Prince-Édouard nɛ Terre-Neuve nɛ Cap-Breton nɛ Ellesmere nɛ Baffin nɛ Victoria nɛ Saint-Pierre-et-Miquelon nɛ Aléoutiennes nɛ Alaska. 

Amerika hɛkʋ taa ajɛya wena awɛɛ yɔ, alɛɛ yɔ :
Kuwatemala nɛ Belize nɛ Honduras nɛ Salvador nɛ Nicaragua nɛ Costa Rica nɛ Panama nɛ Kuubaa nɛ Jamaïque nɛ République Dominicaine …
Amerika tɔm

Pɩnaɣ 1492 n̄ɩŋga taa Amerika tɛtʋ taa sɔnzɩ n̄ɔwa. Pɩnaɣ ŋgaa sɔsɔ weyi payaɣ se Christophe Colomb yɔ ɛfɛyɩ ɛ-kajalaɣ naŋgbaŋaɣ Amerika tɛtʋ taa. Pɩnaɣ ŋga ɖɔɖɔ Ɛsɩpaan̄ɔɔlɩwaa talɩ tɛtʋ ńdʋ tɩ-taa.

Ɖooo pɩnzɩ 20 000 nɛ pʋcɔ palʋlɩ Yeesu-Krɩstʋ lɛ mbʋ payaɣ se "industrie lithique" yɔ pɩn̄ɔ Amerika tɛtʋ taa. Pʋ-tɔbʋʋ se "industrie ŋgʋ kɩn̄ɔwa nɛ pʋcɔ alɩwaatʋ ndʋ payaa se "Clovis" alɩwaatʋ yɔ tɩtalɩ. "Cactus Hill" tɛtʋ nɛ "Meadowcroft" tɛtʋ nɛ "Sandia" n̄ɩndʋ pawɩlɩɣna se mbʋʋ pɩlaba. Halɩ ɛyʋ ɛcɔnaayɔ, ɖooo pɩnzɩ 50 000 nɛ pʋcɔ palʋlʋʋ Yeesu "Topper" tɛtʋ nɛ "Caverne de Pendejo" n̄ɩndʋ pɛwɛɛ. Pʋ-tɔbʋʋ se "Topper" tɛtʋ nɛ tɛtʋ ndʋ payaɣ se "Caverne de Pendejo" yɔ tɩwɛɛ fayɩɩ nɛ pʋcɔ "Clovis" nɛ "Folsom" nɛ "Scottsbluff" pɛ-tɛtʋ wɛɛ.
Ɛbɛ laba nɛ Amerika tɛtʋ taa ɛyaa ɖɔɔ pɩdɩɩfɛyɩ?

Yee Amerika tɛtʋ taa ɛyaa ɛɖɔ pɩdɩɩfɛyɩ yɔ, pɩtɛkɛ yem. Ɛyaa sakɩyɛ lɩna Aasii tɛtʋ taa nɛ pɛtɛzɩ tɛtʋ ndʋ payaɣ se "dédroit de Béring" yɔ nɛ powolo paɖʋ kʋyʋʋ Amerika tɛtʋ taa. Aasii tɛtʋ taa ɛyaa ḿba powoba Amerika tɛtʋ taa nɛ pacaɣ, kpaɣ "Alaska ɛjaɖɛ taa nɛ puwolo pɩtalɩ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ se "Terre de Feu" yɔ ɖɩ-taa. 

Ɖajaanaa panɛ : Denis Stanford nɛ Bruce Bradley n̄ɩnaa nɛ pana ɖooo caanaʋ wondu natʋyʋ Amerika tɛtʋ taa. Caanaʋ wondu ndʋ tɩwɛɛ halɩ pɩla pɩnzɩ 13 000 nɛ pʋcɔ palʋlɩ Yeesu-Krɩstʋ. Peeye ɖajaanaa mba pamaɣzɩ se paa pɩɩla ɛzɩmaa yɔ, Eerɔpʋ tɛtʋ taa kajalaɣ n̄azɩyaa mba payaɣ se "Koolɔɔwaa" yɔ powoba Amerika tɛtʋ ńdʋ tɩ-taa pɩtala ɛzɩ pɩnzɩ 20 000 yɔ mbʋ yɔ.

Paa pɩɩla ɛzɩma, Aazii tɛtʋ taa ɛyaa mba pesewa nɛ paɖʋ kʋyʋʋ Amerika n̄ɩndʋ taa mbʋ yɔ, pɔcɔla hɔɔlʋʋ ŋgʋ payaɣ se "calotte polaire" yɔ kpɛɛɛ. "Calotte polaire" ŋgʋ kɩwɛ mbʋ nɛ kitii kɩtalɩ Fransɩ ɛjaɖɛ taa. Ɛyaa ḿba, paa pɩɩla ɛzɩma ɖɔɖɔ yɔ, pɛkɛɣ "Solutréens" waa mba paawɛ Ɛsɩpaan̄ɩ ɛjaɖɛ nɛ hayi kiŋ hɔɔlʋʋ taa yɔ. N̄ɩnɩyaa mba, pamaɣzʋʋ se paa pɩɩla we ɛyaa mba pɛkɛɣ "Solutréens" waa yɔ, pɩtɛkɛ yem. Pamaɣzɩ ḿbʋ, mbʋ pʋyɔɔ yɔ, caanaʋ wondu ndʋ pana-tʋ Amerika tɛtʋ taa mbʋ yɔ yɔ, tɩlɩ "Solutréens" waa n̄ɩndʋ pɩdɩɩfɛyɩ. Ɛlɛ, n̄ɩnɩyaa tetisi tɔm tʋnɛ tɩ-yɔɔ patɩŋa.
Ametisiti

Pɩyɛ nɖɩ payaɣ se Ametisiti yɔ, ɖɩkɛ pɩyɛ wazaɣ ñɩnɖɛ siŋŋ. Ɖɩwɛ ɖoŋ pɩdɩɩfɛyɩ ɛzɩ pɩjakpalɩmɩyɛ yɔ. Ɖɩñɩlɩɣzɩ pelu pelu. Pɩyɛ nɖɩ palakɩna ñɩnɩŋ sɔsɔŋ ndɩ ndɩ. Palakɩna-ɖɩ nɛ tʊmɩyɛ liidiye pɛ tʊmɩyɛ ɖɩlaɖɛ sakɩyɛ. Liidiye pɛ tʊmɩyɛ ɖɩlaɖɛ nɖɩ payaɣ se sowɛyeerii (joaillerie).

## Tɔm piye Ametisiti ɖɩñɔyɛ
Krɛsɩ kɩbɩnʊʊ kʊnʊŋ taa lɛ, payaɣ se ἀμέθυστος / améthustos. Krɛsɩ kʊnʊŋ taa lɛ, tɔm piye nɖɩ, ɖɩ-lakaɣ kɛ μεθύω / methúô ; pʊ-tɔbʊʊ se weyi sʊlʊm kʊ-ɩ yɔ. Ɛbɛ labana nɛ pakʊ pɩyɛ nɖɩ hɩɖɛ se weyi sʊlʊm kʊʊ-ɩ yɔ ? Pakʊma-ɖɩ hɩɖɛ nɖɩ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ, ɖɩ-tɔlɩm wɛ ɛzɩ sʊlʊm mbʊ payaɣ se fɛɛ yɔ. Sʊlʊm mbʊ, ɛyʊ ɛñɔ-pʊ yɔ, pʊkʊʊ-ɩ.

## Pɩyɛ nɖɩ payaɣ se Ametisiti yɔ ɖɩ-tɔlɩm
Pɩyɛ nɖɩ payaɣ se Ametisiti yɔ, ɖɩlɛɣzɩɣ tɔlɩm ndɩ ndɩ. Ɛlɛ, yee pɩwɛ hakuu nɛ pɩcɛzɩ ɛzɩ 250 teekiree kɔyɔ, ɖɩ-tɔlɩm yoluu. Yee pɩwɛ hakuu nɛ pɩtalɩ 500 teekiree kɔyɔ, pɩyɛ nɖɩ payaɣ se Ametisiti yɔ, ɖɩ-tɔlɩm wɛɣ ɛzɩ sʊtʊ lɩm yɔ. Ɛlɛ, ɖɩ-tɔlɩm mbʊ pɩɖaɣnɩɣ lɛɣzʊʊ yee feveku ɛsa miŋ nɛ pɩtalɩ 600 teekiree kɔyɔ.

Pɩjaakpalɩmɩyɛ nɖɩ payaɣ se Ametisiti yɔ pakpakɩɣ nɛ palakɩna mbʊ payaɣ se siitirini waa yɔ. Miŋ yaa feveku palakɩna Ametisiti pɩjaakpalɩma tʊmɩyɛ nɛ palakɩ ñɩnɩŋ ndɩ ndɩ.
Amharikii kʊnʊŋ

**Amharikii kʊnʊŋ** kɛ Sɛmɩtɩkɩ kʊnʊŋ, cejewiye ndɩ ɖɩda yee ɖikpaɣ mba panɩʊ kʊ yɔ kɩkɛ kʊnʊŋ naalɛ ŋgʊ pakɩlɩ kʊ yɔɔdʊʊ yɔ kɛ Arabɩɩ wayi. Pɩlɩna politiki kʊnʊmɩŋ yɔ pʊcɔ Derg tɔlɩ lɛ kʊnʊŋ ŋgʊ ɛyaa sakɩyɛ yɔɔdɩɣ-kʊ Etiyoopii ɛjaɖɛ taa, ɛzɩ Amhara waa sakɩyɛ mba palʊlɩ-wɛ kʊnʊŋ ŋgʊ kɩ-taa, yaa ɛzɩ kʊnʊŋ naalɛ ŋgʊ ŋgʊ pɔyɔɔdʊʊ na ɖama yɔ.

Ɖooo ɛjaɖɛ ɖɔkʊʊ paɣtʊ takayaɣ pɩnaɣ 1994 paaza ka tʊmɩyɛ labʊ nɛ kpeɣtaɣ mbʊ lɛ Amharikii kʊnʊŋ leɣsɩ kɩwaɖɛ mbʊ se kɩɩkɛ kʊnʊŋ sɔsɔʊ kɛ ɛjaɖɛ taa yɔ, hɔɔlaɣ 5-1 tisiʊ se komina sɩma waɖɛ nɖɩ kɛ [Wp/kbp/Etiyoopii (Ethiopie)|Etiyoopii]] kʊnʊmɩŋ kpeekpe taa, mbʊ ɖɔɖɔ lɛ hɔɔlaɣ 5-2 haɣ Amharikii kʊnʊŋ waɖɛ se kɩkɛ komina tɛ tʊmɩyɛ taa kʊnʊŋ kɛ ajɛyɛ wena anɩna ɖama kɛ politiki nɔmɔʊ taa yɔ.
      

             
[Wp/kbp/Etiyoopii (Ethiopie)|Etiyoopii]] wayi lɛ ɛyaa miliiyɔɔ waa 2,7 yɔɔdʊʊ kʊnʊŋ ŋgʊ nɛ pɛwɛ Egipiti ɛjaɖɛ taa nɛ Izrɛɛlɩ taa nɛ Cibuuti taa nɛ Yemeŋ taa nɛ Sudaanɩ taa nɛ Etaazuunii taa nɛ ɖɔɖɔ Eriitree ajɛyɛ taa ɛlɛ hɔɔlɩŋ ʊnʊ ɛda ɛyaa sɩma tɩɩyɔ wɛʊ alɩwaatʊ cɩkpetʊ kɛ pɩnaɣ 1993 tɛ tɔm.
Ampiiri Siteti Piilidiŋ

**Ampiiri Steti Piilidiŋ** kɛna ɛsɔdaa mɩnʋʋ tɛ ɛsɔdaa kuduyuu ŋgʋ kɩwɛna Art déco lɛɣtʋ matʋ yɔ. Kɩwɛ kuluŋgulu nɛ kɩwɛɛ Manhattan kɛ Niyuu Yɔrɩkɩ kɛ Etaazuunii ɛjaɖɛ taa.

Kotoŋa Midtown yɔɔ kɛ Ampiiri Steti Piilidiŋ wɛɛ. Kɩwɛna mɛtɛnaa nasɩdozo nɛ nɩɩnʋwa (350) mbʋ yɔ. Kɩwɛna tɩŋ habɩyɛ sɔsɔyɛ hɔɔlʋʋ yɔɔ kiŋ. Pɩkpaɣʋna hɛkʋ 33 kpam nɛ Hɛkʋ 34 kpam yɔ nɛ habɩyɛ hɔɔlʋʋ yɔɔ kiŋ. Patʋlɩ Apiiri Steti Piilidiŋ nɔnɔsɩ pɩnaɣ 1931 ñɩŋga taa agoza fenaɣ kɩyakʋ kajalaɣ ñɩŋgʋ wiye.
 

Kɩ-ɖalakɩŋ taa talɩɣ ɛzɩ mɛtɛnaa kudokiŋ 381 mbʋ yɔ. Kɩ-ɖalakɩŋ nɛ kɩ-antɛnɩ lɛ, pɩkpɛndaa pɩlɩɩ mɛtɛnaa kudokiŋ 443,2. Ɖɩtɩlɩ ɖɔɖɔ size Ampiiri kʋnɛ, kɩwɛna ɛsɔdaa kuduyuŋ weyi yɔ, ɛɖɔ sakɩyɛ. Nɛ ɛpɩzɩɣ ɛtalɩ kuduyuŋ mɩnʋʋ nɛ naala(102) mbʋ yɔ.

Kedeŋa kpeekpe yɔɔ cɩnɛ ɛsɔdaa kuduyuu ŋgʋ kɩkɩlɩ kʋyʋʋ yɔ kɩ-wayɩ lɛ, Ampiiri Steti Piilidiŋ ɛsɔdaa kuduyuu tɩŋɩna.  Ampiiri Steti Piilidiŋ ɛsɔdaa kuduyuu wɛ Niyuu Yɔrɩkɩ tɛtʋ taa Etaazuunii ɛjaɖɛ taa. Patʋlɩ kɩ-nɔnɔsɩ ɖoma fenaɣ taa, pɩnaɣ 1920 ñɩŋga taa. One World Trade Center kɩlɩna kʋkʋyɩmɩŋ.

Pʋcɔ nɛ papɩzɩ pana lone nɖɩ ɖɩ-taa pʋwɛɛ se pama Ampiiri Steti Piilidiŋ yɔɔ lɛ,pɩlaba kaɖɛ pɩdɩɩfɛyɩ. Halɩ pʋ-nʋmɔʋ taa you sɔsɔʋ nakʋyʋ lɩ salaŋ fenaɣ kɩyakʋ hiu ñɩŋgʋ wiye,pɩnaɣ 2001 taa. You ŋgʋ, kɩlabɩna nɛ kuduyuŋ weyi  ɛkɛwɛ World Trade Center yɔ ɛyɔkɩ.
Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ wandamm

Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ wɛ Amerika tɛtʋ wandamm taa. Tɛwɛ Amerika tɛtʋ wandamm nɛ hadɛ kiŋ hɔɔlʋʋ taa. Pasiifiki lɩŋamʋʋ wɛ Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa. Piyele hayi kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa lɛ, ɖɩnaɣ Atɩlantiki lɩŋamʋʋ. Amerika hɛkʋ tɛ tɛtʋ tɔnaɣ tamsɩna Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ nɛ Amerika nɛ hayi kiŋ tɛtʋ. Piyele Karayiibu waa ñɛwɛ Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ nɛ hayi wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa.

Pɔɔrɩtigɛɛ kʋnʋŋ nɛ ɛsɩpañɔɔlɩ kʋnʋŋ pakɩlɩɣ yɔɔdʋʋ Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ taa.

Pɩnaɣ 1507 ñɩŋa taa paya tɛtʋ ndʋ se Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ. Anjaʋ naa lɩzɩyaa, ɖajaanaa panɛ, Martin Waldseemüller nɛ Mathias Ringmann, mba hana Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ hɩɖɛ. Saint-Dié-des-Vosges tɛtʋ taa paha-tʋ hɩɖɛ ńɖɩ.

Toovenum lɛ, ɖajaa Amerigo Vespuci calɩna yɔɔdʋʋ se Amerika tɛtʋ kɛ tɛtʋ kɩfatʋ ndʋ Eerɔpʋ ñɩma tasɩmda-tʋ yɔ. Pʋ-tɔbʋʋ se Amerika tɛtʋ fɛyɩ Eerɔpʋ tɛtʋ wandamm taa. Ɖajaa Amerigo kɛ Eerɔpʋ tɛtʋ taa tʋ.

Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ walanzɩ kɛ 17 840 000 km2. Pʋ-tɔbʋʋ se, yee pɛtɛyɩ kedeŋa kpeekpe tɛtʋ pɩkpɛndɩna lɩm hɔɔlɩŋ tɩŋa payɩ hɔɔlɩŋ mɩnʋʋ kɔyɔ, Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ hɔɔlʋʋ kɛ 11,9.

Pɩnaɣ 2015 taa lɛ, Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ taa ɛyaa ñʋʋ kɛkɛ miiliyɔɔ waa 410. Payaɣ tɛtʋ ndʋ tɩ-taa ñɩma se Amerika nɛ hadɛ taa ñɩma. Tɛtʋ wandamm waa tɛ walanzɩ nʋmɔʋ taa lɛ, Aazii tɛtʋ wandamm kɩlɩna. Tɩ-wayɩ lɛ, Afrɩka tɛtʋ wandamm tɩŋna. Tʋtʋ wyɩ lɛ, Amerika nɛ hayi tɛtʋ nɛ Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ tɩŋ. 

Ɛyaa ɖɔʋ hɔɔlʋʋ taa ɖɔɖɔ lɛ, Aazii tɛtʋ wandamm taa ɛyaa kɩlɩ ɖɔʋ. Pʋ-wayɩ lɛ, Afrɩka tɛtʋ wandamm tɩŋ nɛ tʋtʋ wayɩ lɛ, Eerɔpʋ tɛtʋ wandamm ñatɩŋ. Eerɔpʋ tɛtʋ wandamm wayɩ lɛ, Amerika nɛ hayi tɛtʋ taa ɛyaa ñatɩŋ.
Amazonii Pɔɔ

Amazonii kɛna pɔɔ ŋga kɛwɛna Amerika nɛ kɩ-hadɛ kɩŋ yɔ. Kɩ-lɩm kpem taa wɛ ɛzɩ 209000 m3/s yɔ. Keteŋga kpeekpe taa lɛ, Amazonii taa lɩm kɩlɩna ɖɔʊ. Paa pɩkpɛnda ɛzɩ pɔsɩ looɖo kpem kɔyɔ, pɩtaatɩɩtalɩda Amazonii pɔɔ taa lɩm. Ka-ɖalakɩŋ taa wɛ ɛzɩ kɩlomɛtanaa 2992 yɔ. Ka nɛ Niili Pɔɔ nzɩ kɩlɩna paɣlʊ nɛ ɖɔʊ. Amazonii kɩlɩna walɩɣ kedeŋga kpeekpe yɔɔ. Yee pɛkpɛndɩna Tacontins pɔɔ kɔyɔ, Amazonii ɖeke kpakɩɣ ɛzɩ 6112000 km2 yɔ yaa Amerika nɛ kɩ-hadɛ kɩŋ 40% yɔ. Andɛɛzɩ waa taa kɛ Amazonii pɔɔ paɣzɩɣna kpem nɛ katɩŋna Peruu, Kolombi nɛ Breezil. Kɩlakɩ kilomɛtanaa 6000 nɛ kɩkɔɔ  kekpeŋ Atlantiiki teŋgu taa.

Amazonii pɔɔ wɛna pɔsɩ cɩkpesɩ ɛzɩ 1000 mbʊ yɔ. Kɩwɛna lɩm salala ɛzɩ 18% yɔ keteŋga kpeekpe taa. Kɛtɛ pɔsɩ cikpesi nzɩ payaɣ se Madeira nɛ Rio Negro waa yɔ, sɩwɛ kedeŋga kpeekpe pɔsɩ hiu naa taa.  Pɔyɔɔdɩɣ se Amazonia paalaa kamaɣ fɛyɩ pɩwɛ nɩʊ; mbʊ  pɩyɔɔ ƴɔ, kilomɛtanaa sakɩyɛ wɛɛ nɛ ŋŋnaɣ kondoloko. Kpɩyɩŋ yeke pɛtɛzɩɣna. Yee ŋtatalɩ ɖooo Maranon nɛ Ucayali kɔyɔ ŋŋnaɣ ɖɩtɛzɩyɛ. Mbʊ pɩɖaŋgʊ se paɖʊ kondolokonaa yɔ pɩɖɔɔ: kɩ-tɛ walaŋzɩ, kɩ-tɛ cukaŋ kɩ-lɩm holo, tɛtʊ wɛ ñabɩ hɔɔlɩŋ hɔɔlɩŋ, ki-kidiiliŋ eelou pɩtasɩ ɖɔɖɔ lɛ tɛʊ nɩʊ keŋjem nɛ kɩɩfɛʊ. Halɩ nɛ sɔnɔ mbʊ yɔ, anasayɩ ñɩɩtʊ tatɩɩpɩzɩda nɛ pala tʊmɩyɛ naɖɩyɛ. Pɩyɔɔ kɛ aŋgba ntɩ ntɩ wena acɔŋna kondolokonaa yɔ, aɖʊ lɩmaza kɛ Rio Madeira nɛ Rio Xingu pɔsɩ tɔm ɖeɖe yɔɔ. Peeɖe kpaagba mbʊ yɔ lɛ, Amazonii taa kpɩyʊ saʊ takɩlɩ kaɖɛ ɖɔɖɔ. Koɩyɩŋ cɩkpeŋ ɖoɖɔ mbʊ yɔ, ɛsaɣ lɩm mbʊ pɩyɔɔ. Peeɖe nɛ pɩwayɩ mbʊ yɔ, mɛla naa cɩkpɛma kpaɣ nɛ petiki ŋkpaɣna Pongo de Mancheriche kɛ Maranon yɔɔ.

Amazonii pɔsɩ cɩkpesi kɔyɔ: Polivi, Kolombi, Ekuwatɛrɩ nɛ Fenezuyeelaa. Amazonii lɩm wadɩɣ ɛzɩ kedeŋganɛ ka-hayʊ n ɛ hɛkʊ nɛ hɛkʊ mbʊyɔ.

=Ka-ɖɩlɩyɛ=
=Ka-lɩm ɖɔʊ=
=Ka-laʊ=
=Kohuu huu mbʊ nɛ kawadɩɣ yɔ=
=Teŋgu yɔɔ hɔɔlʊʊ=
=Kɔ-hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩfalʊʊ teŋgu taa yɔ=
=Kɩ-lɩm hola ɖoŋ=
=Awayɩ kpɩna wena awɛ kɔ-nɔsɩ yɔɔ yɔ=
## Lɩm kɩkpɛdɩm
## Lɩm kʊhʊlʊmʊm
## Lɩm kikeletim
## Lɩm katɩɣ ɖama
## Pɩmalɩnaʊ tɛɛ kpɩna kɩ-nɔsɩ yɔɔ caɣʊ yɔ
=Ɛzɩma mbʊ Eerɔpʊ lakɩ-kɛ nɛ tʊmɩyɛ yɔ=
=Hɩɖɛ=
=Ɛzɩma mbʊ ɛyaa nɩɣzɩɣ kɔ-tɔm lɛɛlɛyɔ=
=Pɔsɩ cikpesi nzɩ sɩfalʊʊ ka-taa yɔ=
=ɩcɔna ɖɔɖɔ=
=Takayɩhayʊʊ tɛɛ tɔm nɛ ɖenɖe panaɣ-tʊ yɔ=
Ampiiri pacaɣ ma-ñʊʊ yɔɔ waa (Empire coloniaux)

Ampiiri pacaɣa ma-ñʊʊ waa, pɩkɛ tɛtʊ ndʊ ajɛyɛ wena awɛ ɖoŋ sɔɔjɛtʊ hɔɔlʊʊ taa amʊwa nɛ pɩpɩsɩ-yɛ a-ñɩm yɔ ɖooo pitihiɣ alɩwaatʊ kedeŋga kpeekpe taa yɔ. Yee naayɛ ɛlaba politiki lɩmaɣza wena se a-sɔɔlɩm taa alɩzɩ a-maɣmaɣ a-tɩ ɛzɩ Japɔŋ kaalabʊ mbʊ Edo alɩwaatʊ taa, pʊwayi lɛ, a-ɖanɩɣ a-maɣmaɣ pazʊʊ tɔm ndʊ ɛzɩ Japɔŋ ŋgʊ Azii ɛjaɖɛ taa kɛ pɩnzɩ 1939-1945 taa, nɛ pɩtɛ walʊʊ sakɩyɛ sakɩyɛ tɩna kedeŋga kpeekpe you naalɛ ŋgʊ pɩnzɩ 1939-1945 alɩwaatʊ taa. 
   
Ajɛyɛ wena awɛ Erɔpʊ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ hɔɔlʊʊ taa yɔ lɛ, pɛ-tɛ Ampiiri paɣtʊ takayaɣ lɩna ɖooo Erɔpʊ taa ñɩnɩyɛ nɛ tɩlɩyɛ sɔsɔtʊ alɩwaatʊ pɩtɩŋna lɩm yɔɔ mɛlɛnaa saʊ (ŋnaʊ kɩsasaʊ, hayi wɩlɩyʊ ñɩɣyʊ, tɛtʊ tɛlɛnzɩ laɣsɩ) nɛ malɩfa lubutu. 
 
Hadɛ yɔɔ ɛjaɖɛ ndɩ ɖɩyaɣ se Antaritiki yɔ wɛʊ mbʊ yɔ patacaɣ ɖɩ-ñʊʊ yɔɔ kaʊ, ɛlɛ, pamazɩ se ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa peeɖe lɛɣtʊ kpɛlɛkʊʊ wɛɛ. Ajɛyɛ 25 mbʊ yɔ tɛ lɛɣtʊ ɖoŋ wɛ Ataritiki ɛjaɖɛ taa nɛ a-taa peeɖe lɛ, lʊbɛ pɔzʊʊ ajɛyɛ yɔɔ (Ositralii, Zelandɩ Kɩfalʊ, Kewiyaɣ Ɛjaɖɛ, Fransɩɩ, Nɔrɩfɛzɩ, Arzantini nɛ Siili) ɛlɛ, pɩtɛ ñɩŋgɩɣ mbʊ pɩkpa ɖoŋ (mʊlʊm tɔmpiye) pɩtɩŋna Antaritiki nɩnaʊ takayaɣ yɔ. Ajɛyɛ ana a-tɛ komina wɛna tindima ndɩ ndɩ Antaritiki taa nɛ Hadɛ yɔɔ lɩŋgamʊʊ taa ajɛyɛ wena lɩm cɔ-yɛ pɩta yɔ a-taa. 
    
Sɩlavɩ nɛ roumain ajɛyɛ tɔm kɛdɩyaa mba paakɛ kpaɣɖʊ 18 ŋtalɩ 19 ŋgʊ taa Otirisi Ampiiri taa nɛ pɩtasɩna Otirirsi nɛ Hoŋgiri nɛ ɖenɖe Caama ajɛyɛ kaacaɣ tɛtʊ natʊyʊ ñʊŋ yɔɔ nɛ Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ taa yɔ kiŋ kaamaɣza ɛzɩ pɩɩkɛ Ampiiri pacaɣ ma-ñʊʊ yɔɔ tɛ ŋgʊ (ŋgʊ Lénine yawaɣ se samaɣ salaka tɛ ɛyaa pɩnaɣ 1918 alɩwaatʊ taa. Mbʊ ɖɔɖɔ Woodrow Wilson ñɩɣ niye nɛ ɛtɔŋ se pɔyɔkɩ-kʊ pɩlɩna ɛ-tɛ hiu nɛ nanza paɣtʊ yɔɔ paɣtʊ hiu ndʊ yɔɔ pɩnaɣ 1918). Lɩmaɣzɩyɛ ndɩ ɖɩkɔna ŋtɔnjɔlɩyɛ siŋ tɔm kɛdɩyaa sakɩyɛ hɛkʊ taa kɔzɩ kɔzɩ Caama ñɩma nɛ Otirisi ñɩma, mba papa mazɩ se pɩɩkɛ Habsbourg Ampiiri walɩna pɩtɩŋna ajɛyɛ tɛ ɖama taa sʊʊ.
Amstɛrɩdam

**Amstɛrɩdam** kɛna Peyibaa ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa kɩla ɖɔʊ paa nɛ komina tʊma sɔsɔna nɛ kewiyaɣ kpelaɣ sɔsɔwa ɛɛwɛ tɛtʊ ndʊ payaɣ-tʊ se Haayɩ yɔ kɔyɔ. Pakalɩ tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa ɛyaa kɛ pɩnaɣ 2013 taa lɛ, pɛkpɛnda 840 486 yaa ɛzɩ 1 350 000 kɛ Amstɛrɩ tɛtʊ kpeekpe taa. Yee pɛkpɛnda Amstɛrɩdam taa malekanaa kpeekpe kɔyɔ, ɛyaa kpɛnda miliyɔɔnaa 7 100 00.

Ɖooo pɩnzɩ hiu nɛ naalɛ taa lɛ, pɩɩkɛna egeetiye cikpeɖe naɖiyɛ pʊcɔ nɛ ɖɩ-taa ɛyaa ɖɔɔ nɛ tɔsʊʊ nɛ ɛsɩndaa wobu ɖɛɛ nɛ ɛsɩndaa ɖɔɖɔ nɛ pɩpɩsʊʊ Peyiiba tɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ. Egeetiye cikpeɖe nɖi ɖi-taa ɛyaa kɩla ɖɔʊ kɛ Amstɛrɩdam kpeekpe taa yɔ, ɛyaa kpɛndaa 7 100 000.
Andy Warhol

Andy Warhol hɩɖɛ kɩsɛsɛyɛ kɔyɔ Andrew Warhola. Ɛkɛ Amerika ɛjaɖɛ taa tʋ. Ɖajaa ɛnɛ, ɛ-hɩɖɛ sɛ pɩdɩɩfɛyɩ. Palʋla-ɩ kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʋ loɖo (6) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1928 n̄ɩŋga taa.

Palʋla-ɩ Pittsburgh egeetiye taa. Egeetiye ɖɩnɛ,ɖɩwɛ Pennsylvanie tɛtʋ taa Etaazuunii ɛjaɖɛ taa. Ɖajaa Andy Warhol kɛ ɛyʋ lɔnsɩnɖʋ nɔɔyʋ siŋŋ. Ɛsɩba lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ naalɛ (22) n̄ɩŋgʋ wiye,, pɩnaɣ 1987 n̄ɩŋga taa.

Ɛsɩba Niyuu Yɔrɩkɩ tɛtʋ taa Etaazuunii ɛjaɖɛ taa peeɖe. Ɖajaa Andy Warhol kɛ mbʋ payaɣna Fransɩɩ kʊnʊŋ taa size "pop art" yɔ pa-taa wɩlɩyʋ sɔsɔ nɔɔyʋ ɖɔɖɔ.      

Ɖajaa Andy Warhol kɛ ɖɔɖɔ tɔlɩm ndɩ ndɩ tayʋ. Ɛkɛ ɖɔɖɔ minziiki maɖʋ nɛ hendu luldu. Ɛkɛ ɖɔɖɔ filim waa lɩzɩyʋ sɔsɔ nɔɔyʋ.

Ɖajaa Andy Warhol kɛ pɩɣa naanza n̄ɩŋga ɛ-caa lʋlʋʋ taa.

Payaɣ ɛ-caa size Ondrej Varhola. Palʋla ɛ-caa pɩnaɣ 1889 n̄ɩŋga taa nɛ ɛsɩ pɩŋaɣ 1942 n̄ɩŋga taa. Payaɣ e-ɖoo size Julia, palʋla ɛlɛ pɩnaɣ 1892 n̄ɩŋga taa, nɛ ɛsɩ pɩnaɣ 1972 n̄ɩŋga taa.
Angkor

Kewiisi ndɩ ndɩ nasɩyɛ kpɛndɩna nɛ payaɣ sɩ-kpɛndʋʋ mbʋ se Aŋkor kewiyaɣ. Aŋkor kewiyaɣ tɛtʋ sʋsɔtʋ payaɣ se Khmer.

Aŋkor tɛtʋ wɛ Siem Reap tɛtʋ hɔɔlʋʋ taa nɛ hayi kiŋ. Kedeŋa kpeekpe ɛzakuliye nɛ ñɩnʋʋ tʋmɩyɛ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se UNESCO yɔ, ɖɩ-tʋma ñʋʋ wɛ Aŋkor tɛtʋ taa. Kpaɣ pɩnaɣ 1992 nɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩna sɔnɔ yɔ, Aŋkor tɛtʋ taa peeɖe ɖɔɖɔ Ajɛya kpeejkpe kpɛndʋʋ ŋgbɛyɛ tɔsʋʋ tʋma ñʋʋ wɛɛ. 

Aŋkor tɛtʋ pɩsɩ kedeŋa kpeekpe ɛsɩyɛ egbena ɖiwoɖe. Paa pɩnaɣ ŋga ɛyaa tuutuma wokina ɛsɩyɛ egbena Aŋkor tɛtʋ taa. Powokuuna ɛsɛyɛ egbena yɔ, pɩkɛ ñɩm sɔsɔm siŋŋ Aŋkor tɛtʋ.

Kpaɖʋʋ nakʋ (9) ñɩŋʋ taa pesiɣ Aŋkor tɛtʋ maʋ kpooluu.
Antananarivo

Antananarivo yaa Tananarivo tɔbʊʊ kɛ malɩgasɩ kʊnʊŋ taa size *kutokiŋ mɩnɩʊ haɖaa tɛtʊ*. Tɛtʊ ndʊ tɩkɛna Madagasɩkarɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ ndʊ tɩ-taa komina tʊma sʊsɔna nɛ politiki kewiisi lona sʊsɔna wɛɛ yɔ. Antananarivo wɛ Madagasɩkarɩ ɛjaɖɛ hɛkʊ taa ɖeyi ɖeyi nɛ ɛyaa mba pɛwɛ peeɖe yɔ patalɩ ɛzɩ ɛyaa mɩliyɔonaa 2 200 000 yɔ. 

Tɛtʊ ndʊ peʈɛyɩ-tʊ kominaawaa litoozo taa nɛ hɔɔlɩŋ 192 taa. Antananarivo tɛtʊ yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ yɔ ɖoɖoo Lalao Ravalomanana. Ɛnʊ kɛɛŋna Maligasɩ komina taa kacalaɣ halʊ weyi palɩza se ɛkɛna komina yɔɔ cɔnayʊ yɔ. Pɔtɔ caca hasɩyaɖɛ fenaɣ 31 pɩnaɣ 2015 taa nɛ ɛpaɣzɩɣ ɛ-tʊmɩyɛ siŋŋŋ kɛ aloma fenaɣ loɖo pɩnaɣ 2015.

Tɛtʊ tʊnɛ paliza-tʊ ɖooo pɩnzɩ mɩnɩŋ 17 taa nɛ awiya mba payawaɣ-wɛ se merina yɔ, mba lɩzɩna-tʊ. Tɩɩkɛ-wɛ loniye nɖɩ ɖi-taa wiyau cakaɣ yɔ. Pɩɩkɛ pɩnzɩ 1790 taa. Wiyaʊ weyi payawaɣ-ɩ se Radama yɔ, ɛnʊ cɔŋgaɣna malika tɩŋga yɔɔ.
Antarɩtiki tɛtʋ wandamm

Kedeŋa kpeekpe tɛtʋ wandamm waa tɩŋa payɩ taa lɛ, Antarɩtiki tɛtʋ wandamm kɩlɩna wɛʋ nɛ hadɛ kiŋ. Ɔsɩtralɩ (Austral) lɩŋamʋʋ cɔ Antarɩtiki tɛtʋ wandamm nɛ pɩta. Ross teŋu nɛ Weddell teŋu pɛwɛ ɖɔɖɔ Antarɩtiki tɛtʋ wandamm taa.

Antarɩtiki tɛtʋ wandamm tɛ walanzɩ kɛ miiliyɔɔ waa hiu nɛ naanza. Aazii tɛtʋ wandamm nɛ Afrɩka tɛtʋ wandamm nɛ Amerika tɛtʋ wandamm pakɩlɩ walʋʋ Antarɩtiki tɛtʋ wandamm, Ɛlɛ, Antarɩtiki tɛtʋ wandamm kɩlɩ walʋʋ Eerɔpʋ tɛtʋ wandamm nɛ Oseyaɣ tɛtʋ wandamm.

Ɖompe sɔsɔna huuzi Antarɩtiki tɛtʋ wandamm yɔɔ. Yee pɛtɛyɩ Antarɩtiki tɛtʋ wandamm hɔɔlɩŋ mɩnʋʋ kɔyɔ, ɖompe huuzi hɔɔlɩŋ nɩɩnʋwa nɛ hiŋ naanza nɛ lutozo yɔɔ. Ɖompe ana, a-walanzɩ talɩ kilomɛtɛnaa 1,6 mbʋ yɔ.

Mbʋ yebina nɛ patapɩzɩda patɩlɩ camɩyɛ ɛzɩma Antarɩtiki tɛtʋ wandamm tɛtɛɛ wɛɛ yɔ. Ɛlɛ, ɖompe ana, aɖɔŋ ñɔlʋʋ pazɩ pazɩ nɛ pɩnaɣ pʋŋ nɩɩyɛ ɛzɩ Gamburtsev pʋʋ mbʋ yɔ.

Kedeŋa kpeekpe tɛtʋ wandamm waa tɩŋa payɩ taa lɛ, Antarɩtiki tɛtʋ wandamm taa niikaɣ kɩlaa. Tɩ-taa ɖɔɖɔ heelim kɩlɩɣ mabʋ. Tɩ-taa ɖɔɖɔ wɩlɩŋ kɩlɩɣ kpaʋ. Tɛʋ ɛɛnɩɣ tɛtʋ wandamm ndʋ tɩ-taa sakɩyɛ. Yee pamaɣzɩ pɩnaɣ mpilim taa tɛʋ lɩm mbʋ pitiba Antarɩtiki tɛtʋ wandamm taa kɔyɔ, pɩkɛɣ miiliimɛta naa 200 ɖeke. Antarɩtiki tɛtʋ wandamm hɛkʋ taa kañɩmpusuu kɩlɩ walʋʋ kedeŋa kpeekpe yɔɔ cɩnɛ.

Ɛyaa nabɛyɛ fɛyɩ Antarɩtiki tɛtʋ wandamm taa se pɛ-tɛ lɛ peeye. Ɛlɛ, ɛyaa pɩzɩɣ powoki nɛ papɩzɩɣ pɛ-tɛ pɛ-tɛ. Tɛtɛ kpɩna wena niikaɣ nɛ cɩkpɛndʋʋ pamalɩna-yɛ yɔ, a-ɖeke apɩzɩɣna nɛ acaɣ wezuu Antarɩtiki tɛtʋ wandamm taa. Pʋ-tɔbʋʋ se, tɛtɛ kpɩna ana, apɩzɩɣ ɖɔɖɔ acaɣ wezuu wɩlɩŋ tɛtʋ taa. Tɩŋ nɩɩyɛ ɖɔɖɔ pɩzɩna ɛwɛɛ Antarɩtiki tɛtʋ wandamm taa.

Tɛtɛ kpɩna wena apɩzɩɣ acaɣ wezuu Antarɩtiki tɛtʋ wandamm taa yɔ, a-hɩla yɔ : tɛtɛ kpɩna wena payaɣ se manchots waa nɛ phoques waa nɛ crustacés waa nɛ mousses waa nɛ lichens waa yɔ nɛ kpakpasɩ.

Pɩnaɣ 1820 taa pacalɩ naʋ Antarɩtiki tɛtʋ wandamm. Ɖajanaa panɛ, Mikhaïl Lazarev nɛ Fabian Gottlieb von Bellingshausen pacalɩna tɩ-yɔɔ lɩʋ. Ɖajanaa ḿba, pɛkɛ Ruusi ɛjaɖɛ taa ñɩma. 

Palɩ Antarɩtiki tɛtʋ wandamm yɔɔ, ɛlɛ, tɩfɛyɩ ɛyaa wazaɣ caaa. Mbʋ pʋyɔɔ yɔ, wezuu caɣʋ wɛ kaɖɛ pɩdɩɩfɛyɩ, halɩ ɛyʋ ɛɛtɩɩpɩzɩɣ ɛcaɣ wezuu tɩ-taa.


File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg
Anton Tchekhov

Anton Pavlovitch Tchekhov kɛ Ruusii tʋ. Palʋla-ɩ kɔlaɣ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ nakʋ (29) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1860 n̄ɩŋga taa Taganrog tɛtʋ taa. Ɛsɩba hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʋ 15 n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1904 n̄ɩŋga taa Badenweiler tɛtʋ taa (Caama). Ɛsɩba ɛ-pɩnzɩ 36 taa. 

Ɛ-pɩcatʋ taa ɛɛkɛ pɩɣa ŋga kɛwɛ lɛɣtʋ siŋŋ yɔ.

Ɖajaa Anton Tchekhov kɛ takayɩsɩ mayʋ. Ɛkɛ ɖɔɖɔ ɖakʋta. Kpaɣ pɩnaɣ 1880 nɛ puwolo pɩtalɩ pɩnaɣ 1903 ñɩŋa taa ɛlɩzɩ takayɩsɩ 600. Pɔɖɔŋ labʋ ɛ-takayɩsɩ nzɩ, sɩ-taa nasɩyɛ nɛ tanaʋ aleɣya. Sɩ-taa nasɩyɛ kɔyɔ :  *La Mouette*, *La Cerisaie*, *Oncle Vania*. Ɛ-takayɩsɩ nzɩ siyebina nɛ ɛ-hɩɖɛ sɛɛ pɩdɩɩfɛyɩ Ruusii ɛjaɖɛ taa takayɩsɩ maʋ hɔɔlʋʋ taa.
 
Ɖajaa Anton Pavlovitch caa payaɣ size Pavel Iegorovitch Tchekhov. Ɛlɛ kɛ ɛyʋ kiɖi kiɖi tʋ. Ɛlɛ halʋ payaɣ se Evguenia Iakolevna Morozova. Ɖajaa ɛnɛ, ɛ-tabalaa nabɛyɛ hɩla kɔyɔ : ɖajaa Ivan Bounine, nɛ ɖajaa Maxime Gorki, nɛ ɖajaa Fédor Chaliapine, nɛ ɖajaa Alexeï Souvorine, nɛ e-egbele lɛ ɖajaa Mikhaïl Tchekhov.
Antonio Vivaldi

Ɖajaa weyi payaɣ se Antonio Lucio Vivaldi yɔ, ɛkɛ Itaalii ɛjaɖɛ pɩɣa. Palʋla-ɩ lakɩŋ fenaɣ kɩyakʋ naanaza (4) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1678 n̄ɩŋga taa Venise tɛtʋ taa.

Ɛsɩba hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ lutozo (28) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1741 n̄ɩŋga taa Vienne tɛtʋ taa. Ɖajaa Antonio Lucio Vivaldi kɛ wondu luɖu nɛ fiyoolɔɔ maɖʋ sɔsɔ Itaalii ɛjaɖɛ taa. Fiyoolɔɔ wɛtʋ wɛ ɛzɩ kabɩyɛ taa mbʋ ɖɩyaɣ se cɩmʋʋ yɔ.

Ɖajaa Antonio Lucio Vivaldi kɛ ɖɔɖɔ Ɛsɔ tɛ laʋ Ɛsɔ sɛtʋ cejewiye katolika taa. Eyeba nɛ pasɩmɩ-ɩ siŋŋ ɛ-kpaɖʋʋ taa pɩlɩɩna ɛ-cɩmʋʋ mabʋ yɔɔ. Ɛkɛ ɖɔɖɔ Itaaalii ɛjaɖɛ taa kajalaɣ Ɛsɔ wendu luɖaa taa tʋ nɔɔyʋ.

Fiyoolɔɔ mabʋ nʋmɔʋ taa ɖɔɖɔ lɛ, Fada Antonio Lucio Vivaldi fɛyɩna ɖaɣʋ. Pʋwɛ ɛzɩ palʋla-ɩ nɛ tʋmɩyɛ nɖɩ, ɛtɛkpɛlɛkɩ-ɖɩ kɩkpɛlɛkʋ yɔ. Aseɣɖe lɩzɩyaa sakɩyɛ tɔŋ se Fada Antonio Lucio Vivaldi ɖɛna nɔɔ fiyoolɔɔ mabʋ nʋmɔʋ taa ɛ-kpaɖʋʋ tɩŋa taa.

Papɩzɩɣ pɛkɛdɩ Fada Antonio Lucio Vivaldi tʋma nɛ Ɖajaa Bach ñɩna. Ɛlɛ kɛ kɛkɛ fiyoolɔɔ maɖʋ sɔsɔ nɛ wendu luɖu nɛ minziki maɖʋ kɩkpaɖʋ ɛlɛ tɛ kpaɖʋʋ taa.
Antonín Dvořák

Antonín Leopold Dvořák kɛ Cɛɛkɩ ɛjaɖɛ pɩɣa. Ɛkɛ cɩmʊʊ maɖʊ sɔsɔ nɔɔyʋ. Palʋla-ɩ salaŋ fenaɣ kɩyakʋ 8 ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1841 ñɩŋa taa Nelahozeves tɛtʋ taa. Nelahozeves tɛtʋ posina Prague tɛtʋ ɛzɩɩ mɛtɛnaa 40 mbʋ yɔ.

Ɖajaa Antonín Leopold Dvořák sɩba Prague tɛtʋ taa agoza fenaɣ kajalaɣ kɩyakʋ ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1904 ñɩŋa taa.

Ɖajaa Antonín Dvořák yeba sukuli size ɛkpɛlɛkɩ ɛ-caa tʋmɩyɛ. Ɛ-caa kɛkɛ alikiizaŋ.

Ɛ-caa kaakɛ ɖɔɖɔ agɔma ɖaɣ yɔɔ tʋma cɔnɩyaa yɔɔ ñʋʋdʋ. 

E-gbele Zlonice cɔlɔ ɛkpɛlɛkɩ cɩmʋʋ mabʋ pɩnaɣ 1853 ñɩŋa taa.

Peeɖe ɖɔɖɔ ɛkpɛlɛkɩ caama kʋnʋŋ yɔɔdaɣ.
Angela Merkel

**Angela Dorothea Merkel** kɛ Caama ɛjaɖɛ tʋ. Ɛkɛ halʋ sɔsɔ nɔɔyʋ ɛ-ɛjaɖɛ taa peeɖe. Palʋla-ɩ hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʋ hiu nɛ lʋbɛ (17) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1954 n̄ɩŋga taa.

Hambourg tɛtʋ taa palʋla Ɖoɖoo Angela Merkel Caama ɛjaɖɛ taa peeɖe. Ɛkɛ Caama ɛjaɖɛ kewiyaɣ taa tʋmlaɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛkɛ kewiisi ndɩ ndɩ kpɛndʋ tɔm hʋʋ nɔɔ yɔɔ ɖɛyʋ kpaɣ pɩnaɣ 2005 n̄ɩŋga taa nɛ sɔnɔ. Ɛhʋʋ tɔm camɩyɛ siŋŋ. Toovenum lɛ , ɛkɛ samaɣ waɖɛ yɔɔ kandɛyʋ sɔsɔ nɔɔyʋ siŋŋ.

Ɖoɖoo ɛnɛ, ɛkɛ ɖɔɖɔ, tomnasɩ ɖɔnɛ tʋmɩyɛ laɖʋ. Ɛkɛ Ɛsɔ sɛyaa ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩcɔŋna samaɣ waɖɛ yɔɔ kandʋʋ yɔɔ yɔ ɖɩ-taa. Ɖoɖoo Angela Dororthea Merkel kɛ minisi halɩn̄ɩnʋ weyi ɛcɔŋna halaa nɛ evebiɖe ɛsɩndaa wobu tʋma yɔɔ yɔ.

Ɖoɖoo Angela Merkel tʋmɩyɛ ɖɩlaɖɛ payaɣ se Kohl IV. Ɛpaɣzɩ ɛ-tʋmɩyɛ ńɖɩ pɩnaɣ 1991 n̄ɩŋga taa nɛ puwolo pɩsɩɩnɩ pɩnaɣ 1994 n̄ɩŋga taa. Pʋwayɩ lɛ, ɛkɛ minisi halɩñɩnʋ weyi ɛcɔŋna Caama ɛjaɖɛ tɩŋ nɛ laŋ pɔ-yɔɔ kandʋʋ tʋma yɔɔ yɔ. Ɛnʋ cɔŋaɣna ɖɔɖɔ Caama ɛjaɖɛ tɛtɛɛ n̄ɩm tʋma yɔɔ.

Paya Ɖoɖoo Angela Merkel ɛnɛ samtʋ nimiye pɩlɩɩna ɛ-tʋma ndɩ ndɩ camɩyɛ labʋ yɔɔ., ɛ-tʋmɩyɛ camɩyɛ labʋ yɔɔ.

Ɖoɖoo Angela Merkel kɛ Ɛsɔ sɛyaa ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩcɔŋna samaɣ waɖɛ ɛsɩndaa wobu tʋma yɔɔ yɔ ɖɩ-nɔɔ yɔɔ ɖɛyʋ pɩnaɣ 2000 ñɩŋa taa nɛ pɩsɩɩna sɔnɔ.

Kamɩŋ fenaɣ kɩyakʋ naalɛ nɛ naalɛ (22) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 2005 n̄ɩŋga taa palɩzɩ-ɩ se ɛkɛ Caama ɛjaɖɛ taa tɔmhʋyaa n̄ʋʋdʋ. Pɩnaɣ 2006 ñɩŋa taa pɔcɔnaa lɛ, kedeŋa yɔɔ cɩnɛ halaa tɩŋa taa payɩ lɛ, Ɖoɖoo Angela Merkel kɩlɩɣna tʋmɩyɛ labʋ.
Araabʋ waa ŋgbɛyɛ

Malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ ajɛyɛ naayɛ ɖʋ ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ nɛ payaɣ-ɖɩ se « **Araabʋ waa ŋgbɛyɛ** » (Ligue arabe). Lakɩŋ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ naalɛ (22) ñɩŋʋ wiye, pɩnaɣ 1945 taa malɩŋ ajɛya lʋbɛ (7) nɩna ɖama nɛ añɩɣ nesi takayaɣ nakɛyɛ taa nɛ paɖʋ ŋgbɛyɛ ńɖɩ. Ajɛya ana, anaa yɔ : Eegipti nɛ Siirii nɛ Liiba nɛ Irakɩ nɛ Sɔɔrɩdaanii nɛ Arabii sahudiiti nɛ Yemenii. Eegipiti tɛtʋ sɔsɔtʋ taa malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ ajɛya ana alaba pe-kedizaɣ ŋ́ga.

Sɔnɔdaa lɛ, malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ ajɛya wena awɛ ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖɩ-taa yɔ, akpɛnda ajɛya nɛɛlɛ nɛ naalɛ (22). Malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ ajɛya ŋgbɛyɛ ńɖɩ, ɖɩwɛna tamaɣ naanzɩ.

Kajalaɣ tamaɣ kɔyɔ se, ajɛya wena awɛ ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖɩ-taa yɔ, a-ñʋndɩnaa ɛwɛɛna pe-kedizaɣ nakɛyɛ se palakɩ-kɛ pɩnaɣ taa. Malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ ajɛya ŋgbɛyɛ tamaɣ naalɛ ñɩŋa yɔ se Minisii waa ɖɔɖɔ ɛwɛɛna pe-kedizaɣ nakɛyɛ se palakɩ-kɛ pɩnaɣ taa. Ŋgbɛyɛ ńɖɩ, ɖɩ-lɩmaɣzɩyɛ naadozo ñɩnɖɛ yɔ se ŋgbɛyɛ cikpeɖe naɖɩyɛ ɛwɛɛ ajɛya ana a-hɛkʋ taa nɛ acɔŋna paa ɖooye Malɩŋ Ɛsɔ sɛtʋ ajɛya ŋgbɛyɛ tʋma tɩŋa yɔɔ. Nɛ ŋgbɛyɛ ńɖɩ, ɖɩ-tamaɣ naanza yaa kpaagbaa ñɩŋa yɔ se, ɖɩwɛɛna takayaɣ taa mayʋ sɔsɔ nɛ ɛlɛ maɣ ŋgbɛyɛ tʋma tɩŋa ɛ-takayaɣ taa.

Sɔsɔ Ahmed Abdoul Gheit kɛŋna ŋgbɛyɛ ńɖɩ ɖɩ-takayaɣ taa mayʋ sɔsɔ kpaɣna pɩnaɣ 2016 ñɩŋa taa nɛ pɩsɩɩna sɔnɔ. Aŋgba cikpena naayɛ ɖɔɖɔ ñɔɔ nɛ a nɛ ŋgbɛyɛ sɔsɔyɛ ńɖɩ palakɩ tʋma pa-ajɛya ɛsɩndaa wobu nʋmɔʋ taa.
Anɩza kʊdɔŋ

Anɩza kʊdɔŋ kɛ kʊdɔŋ kɩɖɛɖɛʊ ɛyʊ lotu taa. Kudɔŋ ŋgʊ kʊdɔm wɛ kiɖi kiɖi yaa pɩwɛ ɖoŋ. Kʊdɔŋ ŋgʊ pasɩma-kʊ nɛ mbʊ yɔ se pɩlakɩŋ pɩndʊ nɩɣʊ ɖoŋ ɖoŋ nɛ pɩwɛ kahʊyaa tɩyɛ nɛ pɩkpɛndɩna calɩm nɛ mʊʊna nɛ pɩwɩɣ ɛyʊ lotu kpɩŋ kpɩŋ. Ɛbɛ cɔlɔ kʊdɔŋ ŋgʊ kɩlɩna, nabʊyʊ taa ɛyʊ ɛtɔɔ tɔɔnaɣ nakɛyɛ nɛ ka-taa ɛwɛ pɩyʊʊ mbʊ ɛyʊ loyuu tɔsɔɔlɩ kɔyɔ pɔkɔŋna kʊɖɔŋ ŋgʊ ɛ-tɔɔnʊ taa.
    
Keeke taa lɛ, anɩza kʊdɔŋ wɛ tindime naalɛ. Kajalaɣ lɛ, ŋñɩɩ cɛkaɣ anɩza kʊdɔŋ. Tɔbʊʊ se ŋñɩɩ cɩkaɣ tɩna kɩ-tɛ paɣzɩɣ. Naalɛ ŋgʊ lɛ, lɩm taa kɩɖalʊʊ kɩlɛzɩyʊ ɛlɛ ɖɩpɩzɩɣ ɖɩyaa se amibi. Ɛlɛ tɩna kʊdɔŋ ŋgʊ kɩ-tɛ paɣzɩɣ ɛyʊ tomnaɣ taa.

Pɩwɛ kaɖɛ se ɛyʊ ɛtɩlɩ kʊdɔmɩŋ ɖoŋ ɖoŋ ñɩŋ weyi paayɔda ɛ-dɔm yɔ canaʊ taa se ɛkɛ ɖeɖe nɛ sɔnɔ taa kʊdɔmɩŋ. Ɛlɛ yɔɔdasɩ sakɩyɛ taa kajalaɣ yɔɔdaɣ nakɛyɛ tɔŋ se anɩza kʊdɔmɩŋ sɔsɔŋ kaakɛ weyi Tour tɛ Grégoire kaayɔɔda ɛ-tɔm yɔ. Ɛ-nʊ yebina nɛ patɩlɩ se kʊdɔŋ kɩɖɛʊ siŋ kpaɣɖʊ 6 alɩwaatʊ taa nɛ ɛ-cɔlɔ lɛ kɩkpa wiyaʊ Chipéric Kajalaɣ tʊ nɛ ɛ-pɩyalaa naalɛ. Tɩnʊʊ nɛ kajalaɣ pɩɣa Chlodebert. Piyaa mba pa-naalɛ pasɩna-kʊ nɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ Gaule tɛ piyaa yɔ. 
 
Paayɔɔda anɩza naayɛ tɔm Ɛsɔ tɔm takayaɣ taa se Paul kiɖeɖeʊ wazaɣ nɛ hama lakasɩ kʊdɔŋ ŋgʊ kɛ ɛ-caa nɔyʊ tɛ ɖɩɣa taa. Ɖɩnaɣ tɔm ndʊ apostolo waa tʊma labʊ takayaɣ ñʊŋ 28 nɛ cɛcɛsɩ 8 taa. Cɛcɛ ɛ-nʊ ɛɛhɩna nɛ niikaɣ sɔsɔ nakɛyɛ sʊ-ɩ nɛ pɩtamna anɩza. Paul sʊ ɛ-ɖɩɣa taa nɛ ɛla atɩma, ɛkpazɩ e-nesi ɛ-yɔɔ nɛ ɛwayɩ-ɩ ɛ-kʊdɔŋ ŋgʊ.
 
Anɩza wena alɩna ŋñɩɩ cɩkaɣ cɔlɔ yɔ kɩpɩzɩɣ kɩwa paa podowona ɛyʊ ɖɔkɔtɔ taa kɔyɔ. Pɩtɛ wazaɣ ŋga kɩlɩna ɖeu mbʊ pʊyɔ yɔ kʊdɔŋ ŋgʊ kɩtakɩlɩ ɖoŋ ɛlɛ kɩɖɛʊ ɛyaa kpem. Kɩ-tɛ lɩɣna ɖama wondu tukunaʊ cɔlɔ ɛzɩ wondu suu nɛ nɔnɔsɩ ɖɩtʊlɩyɛ ɖɩɖɔkɩyɛ taa nɛ lɩm naa ɖɩsɔyɛ taa. Ɖɔkɔtɔ tɛ kɔɔ pɩzɩɣ pɩwɛna wazaɣ piŋ ɖɔɖɔ. 

Pɩpɩzɩɣ pɩkɛ kɩjɛʊ se pasɩ kʊdɔŋ tʊ kɛ ɖɔkɔtɔ kuduyuu taa kɛ ɖɔkɔtɔ naa cɔlɔ. Lɩm taa kɩɖalʊʊ kɩlɛzɩyʊ weyi ɖɩyaɣ-ɩ se amibi yɔ ɛlɛ anɩza kʊdɔŋ tɩŋgɩna lɩm mbʊ ɛwɛ pɩ-taa yɔ nɛ ɛkpa ɛyʊ. Kɔzɩ kɔzɩ nɔmɔŋ woɖaa.
Arabii-Sahʊditi

**Arabii-Sahʊditi** kɛna malɩŋ ɛjaɖɛ nɛ weyi eɖiyaɣ-ɖɩ yɔ ɛlɩwaɣna hɔʋ ŋgʋ payaɣ se Saoud yɔ kɩ-taa. Ibn Séoud sɩna pɩtɛ tikiɖe ɖooo pinaɣ 1932.

Moyen-Orient taa lɛ ɛjaɖɛ nɖɩ kɩlɩna paɣlʋ nɛ ɖɩwalanzɩ taa ɖɛ ɛzɩ kilomɛtawaa naalɛ mbʋ yɔ. Malɩŋ ajɛya tɩŋga taa lɛ, Araabii-Sahʊdɩtɩ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ndɩ tɩŋgɩna Alizeeri nɖɛ wayɩ kɛ walanzɩ taa. Peeɖe komina sɛʋ malʋʋ ɛsɔ ŋgʋ yɔ, payaɣ-kʋ se wahaabiti nɛ peeɖɛ ɖɔɖɔ Malɩŋ ɛsɔ ɖɩsɛyɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ wɛɛ: Masijidi al-Haram (Maka tɛtʋ taa) nɛ Masjid al-Nabawi (ñɛwɛɛ Medina taa).

Araabii tɛtʋ sɔsɔtʋ kɔyɔ Riyadɩ nɛ kʋnʋŋ kɔyɔ araabɩ. Peeɖe kacalaɣ wiyaʋ kɛ payawaɣ se Abdelaziz ben Abderrahmane Al Saoud (1876-1953) nɛ ɛ-caa kɔyɔ Abderrahmane ben Fayçal Al Saoud. Wayɩ wayɩ ñɩnʋ kɔyɔ Salmane ben Abdelaziz Al Saoud (1935-2015) nɛ wiyao sɔsɔ Abdelaziz lʋlɩnɛ-ɩ.

Araabɩ saoudɩtɩ wɛ ajɛya nayɛ hɛkʋ nɛ ajɛya ana yɔ: Irak, Jordanie, Koowɛtɩ, Oman, Qatar, Emiraatɩ-Araabʊ Unii nɛ Yeemɛnɩ. Teŋgʋ ŋgʋ payaɣ se Pɔɔ kɩsɛɛmaɣ yɔ nɛ Golfe Persique pa-lɩm wadɩʋɣ-ɖɩ. Pɩnaɣ 2000 kɛ Yemeni nɛ Araabɩ pañɩɣ takayaɣ nakɛyɛ taa nesi se pɩwɩlɩ kaɣlaaa se pasɩna ɖama nɛ kamaɣ.