open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mɩndʋ

N̄ɩnɩyaa cɔlɔ lɛ, ɛsɔtaa mɩndʊ kɛna mbʊ ɛyʊ naɣ nɛ ɛ-ɛsa pe yɔ. Pɩkɛna ɖoluu tɩyɛ yaa ɛzɩ ɖɔm pe sɔsɔna kpeeliɣ na nɛ pɩwɛɛ ɛsɔtaa nɛ pɩcɔʊ keteŋga nɛ pɩtaŋ.Ɛsɔtaa mɩndʊ tɛ hʊlʊnzɩ yaa wɛtʊ lɩɣna wɩsɩ nzɩ sɩwɛɛ yɔ yaa hɔɔlʊ ŋgʊ kɩtaa tɩwɛɛ yɔ. nabʊyʊ taa lɛ pɩlɩɣna tɩtɛ posiɣ nɛ tɛtʊ yaa ɖɔɖɔ ɛzɩ mbʊ nɛ mbʊ pɩwɛ tɩtaa yɔ.

Ɖolu ŋgʊ kɩwɛ Ɛsɔtaa mɩndʊ taa yɔ, kɩlɩna lɩm pɛ wena awɛ ɛsɔtaa mɩndʊ ndʊ tɩtaa yɔ. Lɩm pɛ ana, ana ayɔlɩɣna nɛ piniidiɣ  keteŋga yɔɔ ɛzɩ ɖolu tɩyɛ yɔ. Lɩm feveku ŋgʊ kɩpɩzɩɣ nɛ kɩwɛ ɛsɔtaa mɩndʊ taa yɔ, kɩtɛ ɖɔʊ lɩɣna wɩsɩ feveku ŋgʊ kɩwɛ yɔ kɩ-cɔlɔ: Soŋgaɣ ɛwɛɛ, ɛsɔtaa mɩndu pɩsɩɣ tɩwɛna feveku pɩɖɔɔ sɩŋŋŋ ɖɔɖɔ.


File:Apparition du Soleil sous les nuages.jpg|thumb|Apparition du Soleil sous les nuages
File:Cirrus clouds mar08.jpg|thumb|Cirrus clouds mar08
File:Cirrocumulos clouds.JPG|thumb|Cirrocumulos clouds
File:Cahokia 1.jpg|thumb|Cahokia
File:Wall cloud with lightning - NOAA.jpg|thumb|Wall cloud with lightning
Mɩnjɩ mɩnjɩ wɛtʋ wɛʋ

Anjaʋ waa nabɛyɛ mɩnjɩ mɩnjɩ wɛtʋ wɛʋ kɛna lɛɣtʋ ndʋ, tɩwazaɣ kɛlɛ size aseɣɖe tɩnaa nabɛyɛ ɛna cɛzɩm taa mbɩ yɔ kɛ ɛyaa mba peciɣdiɣ patɩ nɛ payaɣ wɛ size mɛmvɛyɩ mɩnjɩ mɩnjɩ waa yɔ. Pɩtɛ ɖɔɖɔ lɛ, ɛyaa mba pɛwɛ ɛzɩ anjaʋ waa yɔ.

Mɩnjɩ mɩnjɩ samaɣ ŋga, kɛwɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ, mba pataɣ wɛɛ tɔlɩm nɛ pɛwɛ ɛzɩ, anjaʋ waa yɔ. Mba papɩzɩʋ pala mɩnjɩ mɩnjɩ wɛtʋ ndʋ yɔ, pɛkɛ mba pɛwɛna wezuu, piciɣdiɣ nɛ pɔɖɔŋ powolo nɛ pɔkɔ nɛ papɩzɩɣ ɖɔɖɔ, pala kaayɔɔdasɩ laɣsɩ yɔ.

Hʋnʋ hʋnʋ laɣsɩ tɩna panɛ, pɛkɛ yɔɔdɩyaa siŋŋ tɩna nabɛyɛ ɖɔɖɔ. Hʋna hʋna lakasɩ wɛtʋ paɖaɣna lɛɣzɩnaʋ sinimaɣ.

Sinimaɣ kʋnɛ kʋkʋʋ lɛ, kɩɖanɩʋ wɩlɩʋ mɩnjɩ mɩnjɩ wɛtʋ tʋnɛ kɛ, takayaɣ nakɛyɛ yɔɔ. Samaɣ caɣ kilingli nɛ kɔcɔŋna mbʋ pɩɖɩɩna labʋ nɛ pɩɖɛɣ yɔ.
Mɩzʋʋ (Explosion)

Mɩzʋʋ kɛna kɛlɛʋ pɩyʋ pɩsʋʋ. Pɩpɩzʋʋ pɩkɛ pɩyʋ kʋɖʋmʋm. Pɩyʋ mbʋ, pɩkɛ wondu kɩmanaʋ. Wonu kɩmanaʋ ŋgʋ, kɩkɛ wonu ŋgʋ kʋɖoŋ ɛkɩla lɛɛkʋ nɖɔ mɩzʋʋ lakɩ yɔ.

Wonu kɩmamanaʋ ŋgʋ, pɩcɔ kiyele nɛ mɩzʋʋ laa lɛ, kɩcalʋʋna pɩsʋʋ heɣlim kɛnɛ. Alɩwaatʋ ndʋ pɩkɩlʋ pɩsʋʋ heɣlim lɛɛlɛɛ yɔ, pɩkɛna alɩwaatʋ ndʋ ɖɛlɛsʋ n̄ɩɣʋ wonu ŋgʋ kɩpɩsʋʋ lɛɛlɛɛ wɛʋ ɖoŋ yɔ.

Mɩzʋʋ wonu kɩmamanaʋ ŋgʋ, kɩhɔŋ kɩ-tɩ nɛ kɩwɛ ɖeyi ɖeyi nɛ n̄azʋʋ ɛzɔkɩyɛ tɩyɛ. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa lɛ, kɩhɔŋ kɩcɔlɔ kiŋ nɛ heɣlim mbʋ payaɣna fransɩ kʋnʋŋ taa size "déflagrant" yaa "détonant" yɔ. Peeɖe pɩmɛʋ ɖoŋ nɛ pɩcɛlɛ wilitu yaa tilitu natʋyʋ.

Pɔcɔlʋʋ mɩzɩtʋ yaa kɩmɩzɩtʋ wɛtʋ ndɩ ndɩ taa pɩlɩɩna paa mɩzɩtʋ ndʋ lɛ ti-ɖoŋ lakasɩ taa. Mɩzɩtʋ natʋyʋ hɩla kɔyɔ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa : déflagration, nɛ détonation, nɛ onde de choc, détonateur yaa explosif brisant.

## Mɩzɩyʋ (explosif)

Mɩzʋʋ kɛna lɛɛzɩtʋ kpɛdɛ kpɛdɛ wonu kɩmamanaʋ nakʋyʋ kʋɖʋmʋʋ ɛzɩ-ɩ wondu sakɩyɛ n̄ɩndʋ natʋyʋ ɖɔɖɔ yɔ. Wonu kɩmamanaʋ ŋgʋ, kɩ-pɩzʋʋ kɩkɛ cʋʋ pɩyʋ. Mizʋʋ yekina nɛ wonu kɩmamanaʋ pɩsɩ pɩpɩsɩ-ɩ wonu ndɩ ŋgʋ nakʋyʋ.

Ɛlɛ wonu lɛɛkʋ kɩpɩsʋʋ kʋnɛ, kɩ-tɛ paɣlɩka kɩla wonu kɩpɩnʋʋ tɛ paɣlɩka. Ɖɩtaasɔɔ size pɩ-tɛ wɛtʋ wɛ ɛzɩ-ɩ heɣlimaɣ (gaz) yɔ. Ɛzɩma ɛnʋʋ sɩzɩ wonu kɩpɩsʋʋ ŋgʋ kɩlɛɛzʋʋ wɛ lɛɣlɛɣ yɔ, mbʋ ɖɔɖɔ pɩtɛ wonu ŋgʋ kɩtɛŋ lɔŋ ɖɔɖɔ lɛɣlɛɣ.

Wonu kɩpɩsʋʋ yaa kɩlɛɛzʋʋ kʋnɛ, kɩ-tɛ miŋ saʋʋ nɛ ɛsɔkaɣ n̄ɩɣʋʋ pamakʋʋna ɖama ɖeyi ɖeyi lɛ kɛ mɩzʋʋ lakɩ. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa mɩzʋʋ lakɩ ɛlɛ, ŋnɩɣ kɔkɔɖɛ yaa wilitu ɖoŋ yɩndʋ natʋyʋ. Pʋtɔʋ nɛ ɛsɔɔdaa kiŋ ɖoŋ nɛ mba pɔyɔtɩna pɩ-tɛ hɔɔlʋʋ ŋgʋ kɩ-taa yɔ, panɩɣ pɩ-tɛ tiliuu.

Kɩmɩzʋʋ kʋnɛ, kɩpɩzʋʋ kɩla pɩlɩɩna cosuu (réaction chimique) yɔɔ. Pɩ-tɛ alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa lɛ, ŋnaɣ size Cosuu wɛ ɖoŋ nɛ pɩ-tɛ ɖɔɖɔ lɛ, pɩwɛ soŋga siŋŋ. Pɩtɩŋgɛ payɩ mbɩ yɔ, pɩkpɛndʋna nɛ piyeki size kɩmɩzʋʋ lakɩ.

Cosuu kɔyɛ tomnasɩ nzɩ sɩwɛ ɖoŋ yɔ, yeee ɖikpaɣ ɛzɩ-ɩ puyuu tɛ yaa lɩm ɖeɖe tɛ mbɩ yɔɔ yɔ, ɖɩnaɣ size pɛwɛ ɖoŋ pakɩlɩ soŋga. Ɛlɛ, ɖɩtaasɔɔ size cosuu (réaction chimique) pɩzʋʋ pɩkɛ ɖɔɖɔ soŋga tomnaɣ nakɛyɛ ɖɔɖɔ. Ɖɩɖɔkɩ ɖɔɖɔ size, soŋga ŋga kɩmɩzʋʋ pɩzʋʋ kala yɔ, kakɩla ŋga kaka n̄ɛwɛ ɖoo kiɖe tɛɛ yɔ.
Mʊndʊsʊʊ kpaɣɖʊ (Siècle des lumières)

Ɛsakuliye yaa tɩlɩtʊ yaa mʊndʊsʊʊ kpaɣɖʊ, pɩkɛ lɔŋsɩɖaa nabɛyɛ wɩlɩyɛ Erɔpʊ ɛjaɖɛ kpaɣɖʊ 18 alɩwaatʊ taa (1715 ŋtalɩ 1789 pɩnzɩ taa) nɛ pamaɣzɩm kaakɛ se palʊbɩna cɩkpɛndʊʊ tɔm nɛ pɛkpɛlɛkɩ lɔŋ. Lɔnzɩnɖɛ kpɛlɛkɩyaa nɛ lɔŋ sɩnɖaa seɣtana tɩlɩtʊ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ pɩtɩŋna lɩmaɣza lɛɛzʊʊ cɔlɔ mbʊ pʊlʊkaɣna maɣzɩm kɩdɛkɛda nɛ kɩɩkpeɣtʊ Ɛsɔ sɛtʊ aŋgba tɛ kañatʊ nɛ ajɛyɛ kewitu kajatʊ cɔlɔ.
  
Kpɛlɩ lɛɛzɩtʊ tɛ ñʊʊ yabɩtʊ pɩnaɣ 1688 alɩwaatʊ kaakɛna kajalaɣ maŋgbaŋgaɣ. Ɛlɛ, Fransɩɩ tʊ nɔyʊ yeki se ɖɩnɩɣ se alɩwaatʊ ndʊ tɩkɛ Louis 14 kewiyutu tɛmtʊ tɛ wɛɛ (pɩnzɩ 1670 ŋtalɩ 1820 taa). Fransɩɩ tɛ kpɛlɩ lɛɛzɩtʊ ɖɩzɩna tɔm ndʊ.
 
Keɖeɣa tʊmɩyɛ wondu laɖaa cɔlɔ lɛ, pɩkɛ cɔɔlɩɩ nɛ rokoko nɛ miiziki pɛhɛkʊ taa alɩwaatʊ, barok nɛ miiziki nɛ cɔɔlɩɩ alɩwaatʊ tɛ miiziki. Tɔmpiye ndɩ ɖɩlɩna ɛzɩma ɖeɖe nɛ sɔnɔ alɩwaatʊ taa ɛyaa sakɩyɛ lakɩ-ɖɩ nɛ tʊmɩyɛ yɔ. Pʊwayɩ lɛ, ɛzɩma ɖɩ-tɛ ɛsɩnda wobinaʊ nɛ ɛsakuliye nɛ ɛyaa tɛ lɛɛzɩtʊ kpaɣna pɩnaɣ 1970 alɩwaatʊ taa yɔ.
 
Mʊntʊsʊʊ kpaɣɖʊ. Pɩkɛ kpaɣɖʊ ŋgʊ kɩsɔɔla mʊntʊsʊʊ nɛ tɩlɩtʊ sakɩyɛ sakɩyɛ pɩtakɛ Ɛsɔ pɩyʊ tɛ maɣzɩm kikpeɣtu mbʊ pɩlɩna maasɩŋ pɩyʊ cɔlɔ yɔ. Mbʊ palakɩna tʊmɩyɛ kʊɖʊmɖɩyɛ yeke koŋ mbʊ se pɩɩkɛ canaʊ tɔm ndʊ paawɩla yɔ. Pʊlʊkɩ ɖɔɖɔ se ɛyʊ ɛtɩlɩ pʊwɛ ɖeu nɛ pɩfɛyɩ ɖeu, ɖenɖe keeke ɛyʊ ɛsakula yɔ.
 
Palʊkɩ se paha siɣye cɩkpɛndʊʊ yaa mbʊ payi pʊwɛ cɩkpɛndʊʊ taa yɔ. Maɣzɩm pɩɩwɛ ɛyaa cɔlɔ nɛ pʊwɛ ɖɔɖɔ paale. Pɩlɩna lɔnsɩɖɛ kpɛlɛkɩyaa tɛ kalɩhʊnʊʊ yɔɔ lɛ, mʊtʊsʊŋ pɩwɩlɩɣ se pɩkɛ masɩma lɔŋ waa Erɔpʊ ɛjaɖɛ taa tʊlɩna kɩfam wondu ndʊ tɩyɔɔ. Pɩkɛ mʊtʊsʊʊ takayasɩ ɛjaɖɛ.
Naajeeriya

**Naajeeriya** kɛna Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa ɛyaa wɛ miliyɔɔnaa 177 nɛ n:̀ɖɩ-taa kɛ ɛyaa kɩlɩ ɖɔʊ Afrika kpeekpe taa nɛ pɩkɛ keteŋa kpeek̂pe kɔyɔ ɖɩkɛlʊbɛ ñɩnɖɛ ɛyaa ɖɔʊ taa. Afrika taa lɛ, Naajeeriya taa kɛ tɔsʊʊ hʊʊ kɩlaa.

Paanɛ karasɩm ɛɛtɩ wɛ peeɖe ɛzɩma ɖɔɖɔ yɔ, peeɖe kʊñɔntɩnaa ɖɔɔ mbʊ pʊyɔɔ yɔ mulum kɩlɩ tɔyʊʊ kpem. Takayasɩ nzɩ paɖʊsa wayi nɛ wayi kʊnɛyɔ pɩɩkɛ lakɩŋ fenaɣ pɩnaɣ 2015 nɛ Muhammadu Buhari kɛ palɩzaa se ɛkɛ peeɖe ɛjaɖɛ ñʊʊyʊ. Ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ kɩfalʊ ɛnɛ ɛlɛɣza ñʊʊtʊ kɩpɩnʊ weyi payaɣ se Abasanjo.

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ yʊŋ ñɩndʊ yɔ Abuja. Ɖɩwɛ Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ajɛya wena aɖʊ ŋgbɛyɛ tɔsʊʊ hʊʊ tɔm taa nɛ paya-ɖɩ se CEDEAO yɔ ɖɩ-taa.

Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa Iboowaa, Yurubawaa nɛ Fulaaniwaa, mba payaɣ-wɛ ɖɔɖɔ se fɩlandinaa yɔ pakɩlɩna wɛʊ. 

Pɩnaɣ 2014 taa palɩzɩ paɣtʊ se pakpa nabɛyɩ halaa ɖeke yaa abalaa ɖeke se pasʊʊna-ɖama yɔ, paɖʊʊ-wɛ salaka pɩnzɩ hiu. Nɛ yee halaa pa-taa peɖeke yaa abalaa pa-taa peɖeke ɖɔɖɔ se pɛwɛ ɖama cɔlɔ se pawala-ɖama yaa pakpaɣ-ɖama yɔ, paɖʊ-wɛ salaka pɩnzɩ hiu nɛ naanza.
Naakpaɖaɣ

Nakpaɖaɣyekina ɛyʊ ɖɔŋ nɛ ɛkpaɣ nɛ etiki. Nakpaɖaɣ wɛ nʊmbɛɖɛ nɛ naatalʊʊ pɛhɛkʊ taa. Yaʊ ta yem lɛ, payaɣ nakpaɖaɣ se naŋgbaŋaɣ. Ɛzɩma nɩmbɛɖɛ nɛ naatalʊʊ pɔcɔʊ yɔ, mbʊ yekina nɛ ɛyʊ pɩsɩɣ ɛɖɔŋ. 

Nɩmbɛɖɛ taa mɔɔ naalɛ yeke wɛna: sɔsɔyɛ nɛ cikpeɖe. Nɩmbɛɖɛ cɛ mɔɔ ana a-hɛkʊ taa nɛ hola nayɛ kpayɩ kpayɩ nɛ ataŋ nakpaɖaɣ nɛ yuye pɛ-hɛkʊ taa mɔɔ wena alɛ ñɛwɛ nɩmbɛɖɛ cɔlɔ yɔ. 

Nakpaɖaɣ taa hola sɔsɔna naatozo wɛna. Lɛɛɖɛ wɛna nakpaɖaɣ ɛsɩnda, naalɛ ñɩnɖɛ wɛɛna ka-hɔɔlʊʊ yɔɔ nɛ kpaagbaa ñɩnɖɛ ñɛwɛna wayɩ kiŋ nɛ nɖɩ payaɣ se nɔndakʊ. Hola naa naatozo naayɛ lɩɣna nɛ cuiosse taa nɛ ataŋna naakpaɖaɣ ñɩna. 

Mɔɔ wena awɛ nakpaɖaɣ nɛ naatalʊ pɔcɔlɔ yɔ ana payaɣ se nɔɔtʊʊlasɩ yaa nakpaɖaɣ ɛsɛ. Mɔɔ ana alɩ tʊʊ tʊʊ nɛ awɛ kuŋgulum tɩyɛ. Yee pʊkʊ ɛyʊ kɛ a-yɔɔ nɛ ɛtatɩlɩ labʊ koyɔ, pɩzɩɣ pɩkɔna ɛ-nakpaɖaɣ kɛ kaɖɛ mbʊ pʊyɔɔ yɔ peeɖe heŋ ɛɛwaɣna waɣʊ.
Mɛɛrkiiri

Mɛɛrkiiri (kɩɖaʊ: ) kɛna wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga. Tɩyɩŋga kɛna ŋga kɩlɩna wɩsɩ ñɔtɩnaʊ kpam. Mɛɛrkiiri kɛŋna wɩsɩ cɔʊʊ taŋgalam yɔ pɩ-tɩyɩŋga ŋga pʊtɔyɩna-kɛ hɩlɩmaɣ yɔ. 

Katakɩlɩ tɛtʊ posinaʊ nɛ ɛzɩma kɔñɔtɩna tɛtʊ yɔ pɩmaɣna ɛzɩ 0,3075 nɛ 0,4667 UA yɔ, pʊtɔbʊʊ se ɛzɩma tɩyɩŋga ŋga koposinau nɛ wɩsɩ cɔʊ kpayaɣ hɛkʊ yɔ pɩmaɣna ɛzɩ O,2056 yɔ. Posinau pɔnɛ pɩɖaɣla pɩkɩlana tɛtʊ kɛ tam hiu nɛ naalɛ. Tɛtʊ cɔʊʊ taŋgalam tɩyɩŋga kɛnɛ papɩzɩɣ pana-kɛ nɛ ɛsɛ pee anɛ ɖooo tataa cɩnɛ pɩsɩna ɖaɣlakɩŋ hɛkʊ taa faaʊ ciŋga nɛ pɩtalɩɣ ɛzɩ tɛlm kɛlɛmwaa  4,5 nɛ 13 yɔ. 

Tɩyɩŋga kɛnɛ ka-ñɩlɩnzʊʊ taa talɩ ɛzɩ 5,7 nɛ 2,3 yɔ. Ɛlɛ pɩcaɣ kaɖɛ sɩŋŋŋ se pana-kɛ paa ɛzɩm taa mbʊ pʊyɔɔ yɔ tɩŋga kanɛ kakɩla wɩsɩ ñɔtɩnaʊ nɛ wɩsɩ calasɩɣ ɛyaa ɛsɛ. Merkuri wɛna kɩ-nɖɩ nɛ wɩsɩ cɔʊʊ taŋgalam yɔ tɩyɩŋzɩ lɛɛsɩ mbʊ pʊyɔɔ yɔ kɩ-tɛ kpayaɣ hɛkʊ taa cɔɔʊ pɩnaɣ taa yɔ pɩmakɩɣna  ɛzɩ afema 87,646 yɔ. 

Tɩyɩnga kanɛ kɛ-tɛ sizika taa kɩlɩna wɛʊ kpɛɛlɛ kpɛɛlɛ tɩyɩnzɩ lɛɛsɩ nɛ pɩ-tɛ cɔʊ taa ɛɛtalɩɣ camɩyɛ kɛ cɛcɛsɩ naalɛ. Mɛɛrkiiri wɛna tɛtʊ ɖɔɖɔ ɛzɩ tɛtʊ cɔʊʊtɩyɩŋzɩ nzɩ payaɣ se Feeniisi, Tɛtʊ nɛ Maarsi yɔ. Tɛtʊ cɔʊʊ taŋgalam tɩyɩŋga ŋga payaɣ se Tɛtʊ yɔ kakɩla Mɛrkurɩ kɛ paɣlʊʊ ɛzɩ tam naputozo yɔ nɛ tam nɛɛlɛ kɛ hɩlɩmaaɣ tɔm taa. Mɛrkurɩ wɛ kuluŋkulu ɖɔɖɔ ɛzɩ wɩsɩ cɔʊʊtaŋgalam tɩyɩŋga ŋga payaɣ se Feenuusi yɔ.    

Room mba tɛ sɔdɩŋ tɔm kpɛlɛkɩtʊ taa lɛ, wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga kanɛ ka-hɩɖɛ lɩna sɩʊ ŋgʊ payaɣ se Mɛɛrkiiri yɔ kɩ-taa. Sɩʊ ŋgʊ kɩcɔŋnana tadɩyɛ labʊ yɔɔ nɛ sɩwaa lalaa yɔɔ tɔm tɩlɩɣ ɖɔɖɔ. Tɩyɩŋga kanɛ ŋga cɛlɩna ka-hɩɖɛ kɛ kpɩtaʊ taa kɩykʊ naatozo ŋgʊ nɛ payaɣ-kʊ nɛ fransɩ taa se mɛɛrkredii.
Mɩla

Mɩɖɛ kɛ tɩʊ ŋgʊ kɩwɛ ɛzɩ ñɩyʊʊ yɔ nɛ kɩlɩna tɩŋ weyi ɛwɛna pee yɔ ɛ-tɛ cejewiye taa. Ɖɩ-tɛ lɛ, Afrika taa nɛ pahayʊʊ-ɖɩ yɔ ɖɩ-pee nɛ ɖɩ-hatʊ pɔyɔ yɔ. Mɩɖɛ kɛ mʊlʊm pee tɩŋ taa kagbanzɩ ŋgʊ samɩɖɛ nɛ mɔʊ nɛ kpɔnɔ mʊlʊm camɖɩyɛ nɛ tɩŋ piye ndɩ pahayɩɣ-ɖɩ kpɩna ɖʊʊ nɛ anasayɩ sɔlʊm puu hɔɔlʊʊ taa yɔ ndɩ ɖɩyaɣ se ɔrɩgɩ.

Pɩkɛ tɩŋ ŋgʊ kɩ-ɖalakɩŋ makʊna mɛta kʊyʊmʊ yaa naatozo mbʊ yɔ nɛ kɩwɛ kulukulu kpaɣʊ yɔ ɛlɛ pɩ-ta sʊwa nɛ kɩyɔ wɛ hɛtʊ kpaɣʊ yɔ kpaɣʊ yɔ nɛ paa hayʊʊ tikuu cɩkpeluu ŋgʊ lɛ, kɩ-tɛ  wɛ abalɩtʊ nɛ halɩtʊ kpakpa. Pakʊŋ mɩɖɛ pɩnaɣ taa paa ɛzɩmta nɛ ɖɩtɛ kʊmtʊ alɩwaatʊ taa lɛ ɖɩ-tɛ niika ɖɔɔ pazɩ nɛ pakʊŋ-ɖɩ pʊpɔzʊʊ se patɩŋ pelem-ɖɩ kpagbaa.

Mɩɖɛ tɩʊ ŋgʊ kɩ-ta wɛ lelemɩnaɣ nɛ durrhine ŋgʊ kʊ-kʊ nɛ kʊ-ɖoŋ pasɩ pazɩ pazɩ alɩwaatʊʊ ndʊ tɩŋ pɩɣ nɛ kʊɖʊ pee yɔ. Mbʊ yebina nɛ pɩkɩlɩ ɖeʊ se patɩzɩ nɛ pʊcɔ pɔtɔɔ. Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa lɛ, pahayɩɣ mɩla pɩtalɩ ɛkɩtarɩ waa 100000 pɩnaɣ 2012 taa pɩkɩlɩna haɖɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kiŋ nɛ pehiɣ mbʊ ɛkɩtarɩ kʊyʊmʊ taa talɩ kɩnto waa 58.

Mɩla lɩnɛ Etiyoopii ɛjaɖɛ taa nɛ amɩzɩ Afrika ajɛyɛ kpeekpe taa. Pasɩma yɛ Roma ɛjaɖɛ taa Pline kɩpɩnʊʊ alɩwaatʊ taa. Xénophon kaakalɩnɩyɛ pɩnaɣ 401 pʊcɔ palʊlɩ Yeesʊ Chrɩtʊ Silisi fɛɛɩŋ taa nɛ Azii cɩkpelʊʊ taa nɛ nɔnɔɔ Turkii taa. Ɖeeɖe nɛ sɔnɔ yɔ pahayɩɣ-yɛ paa kedeŋga ŋga ka-ta. Pɩkɛ sʊŋga tɩŋ, nɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ samɩla yɔ pewɩla nɛ pɔtɔzɩ ɖomasɩ ndɩ ndɩ pɩlɩna ajɛyɛ wɛtʊ cɔlɔ. Erɔpʊ taa lɛ, ahaɖaʊ wɛ keeke Mediteranee ajɛyɛ taa.

Mɩla kɛ tɔnaɣ ajɛyɛ sakɩyɛ taa Afrika taa nɛ Azii ajɛyaa taa. Pɔtɔkɩ a-tɛ pee ɖɔɖɔ ɛzɩ mɔʊ yɔ yaa panaŋgʊ mʊlʊm. Erɔpʊ ajɛyaa taa lɛ, palakɩ-yɛ pɩsɩkɩtɩ naa nɛ pɔtɔkɩ. Pɔtɔkɩ a-camɩyaa ɖɔɖɔ ɛzɩ pɔtɔkʊʊ fɩŋ fɩŋ naa yɔ. Popuu mɩla sʊlʊm kɔzɩ kɔzɩ Purkina Fasoo ɛjaɖɛ taa nɛ Siini ɛ jaɖɛ taa. Siini taa lɛ, mbʊ kɩlɩ nɛ ɖeʊ nɛ Pékin sɔsɔɔ er guo tou 二锅头酒 yaɣ se mɩla sʊlʊm kʊhʊlɩmʊm nɛ paɖʊ pɩta tilali kɩsɛmʊʊ caʊʊ. Dolo nɛ cakpalo sɔnzɩ sʊlʊm hayi kiŋ ajɛyɛ taa popuu-pʊ nɛ mɩla nɛ patɩzɩ-pʊ lɩm taa pɩpɩɩna tɛɛtʊ.
Naalɩm

Nalɩm yaa hɩlɩm pɩkɛ wezuu kpɛlɛkʊʊ tɛ lɩm mbʊ pɔtɔkɩ yɔ. Lɩm mbʊ pʊhʊlʊma nɛ palɩzɩɣ-pʊ kpɩnaa halɩñɩna wena awɛna hɩlaa yɔ a-taa. Hɩlaa a-naa a-taa wɛ nalɩm sikiri, mbʊ kɛna kajalaɣ tɔɔnaɣ kɛ mbɔsɩ nɛ pɔcɔ paapɩzɩɣ papazɩɣ tɔɔʊ tɔnasɩ lɛɛsɩ. Pʊcɔ pɩtalɩ hɩlɩm maɣmaɣ alɩwaatʊ lɛ, pʊtɔbʊʊ se kajalaɣ hɩlɩm alɩwaatʊ lɛ, hɩlɩm taa wɛ tɔmnaɣ kaɖɩnayʊ weyi ɛ-taa wɛ pʊtʊnaa mba palʊkɩna  kʊdɔmɩŋ mbɔka cikpelaɣ tomnaɣ taa yɔ. Hɩlɩm mbʊ pɩ-taa wɛ ñɩm tɔɔnasɩ sakɩyɛ.
 
Ɛyaa lakɩ tʊmɩyɛ nɛ naalɩm mbʊ ɖɩɣa kpɩnaa haɣ ɛzɩ tɔɔnaɣ yɔ. Ɛjaɖɛ kpeekpe taa lɛ, ñɩtʊ ajɛyɛ wenaa ahaɣ hɩlɩm yɔ, hɩlɩm mbʊ pɩtalɩ tɔnɩ naa miliiyɔɔ naa 730 pɩnaɣ 2011 taa nɛ ajɛyaa wenaa akɩlɩɣ tɔɔʊ tɔɔnaɣ ŋga yɔ a-naa yɔ Ɛndɩ nɛ Eerɔpʊ nɛ Ositralii nɛ Etaazuunii nɛ Siini nɛ Ruusii.

Naalɩm lɩzɩɣ pɩkɛ tʊmɩyɛ ndɩ kpɩnaa halɩ ñɩnaa yeke koŋ pɩzɩɣ yɔ. Palɩzɩɣ hɩlɩm kɛ kpɩnaa halɩ ñɩnaa hɩlaa taa yaa ɛyʊ weyi paya-ɩ se halʊ yɔ ɛ-tɛ hɩla taa. Kajalaɣ hɩlɩm mbʊ palɩzɩɣ hɩlaa taa payaɣ se kɔɔnaɣ hɩlɩm nɛ pɩ-taa wɛ tomnaɣ taa kʊdɔmɩŋ lʊbɩnayʊ.
 
Kajalaɣ naalɩm tʊmɩyɛ lɛ se pacalɩ-pʊ pʊdʊ weyi palʊla-ɩ cɩɩɩ yɔ. Tɔɔnaɣ ŋga kamɩna nɛ kɛwɛ ɖeu se pahaɣ-kɛ weyi palʊla-ɩ cɩɩɩ yɔ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ka-taa ñɩm sakɩyɛ mbʊ piyeki se cɩɩɩ ɛnʊ ɛpɩsɩɣ sɔsɔ yɔ. Pʊtɔbʊʊ se ɛzɩma ɛɛkɔɔ ɛtalɩ ɛ-maɣmaɣ ɛ-tɔɔnaɣ ñɩnʊʊ nɛ tɔɔʊ alɩwaatʊ. Nalɩm lɩzɩɣ kɛ tʊmɩyɛ ndɩ ɖɩkɛ hɩlaa kpɩnaa tɛ pɩyʊʊ yɔ alɩwaatʊ ndʊ ɛlʊlʊʊ pɩɣa yɔ.
 
Naalɩm hʊlʊma nɛ pɩ-taa wɛ pɩyɩŋ tɩyɛ nɛ pɩwɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ sʊtʊ lɩm sɛmɩŋ tɩyɛ nɛ pɩcaɣ sotu. Mbʊ pɩwɛ pɩ-taa nɛ pɩwɛna tomnasɩ ɖɔnɛ nɛ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ tɛ wɛtʊ lɩɣna ɖɔɖɔ kpɩnaa tɛ wɛtʊ cɔlɔ nɛ kpɩnaa liɖe cɔlɔ. Pɩtɛ wɛtʊ naa mba palɩɣna kajalaɣ hɩlɩm lɩɣ alɩwaatʊ cɔlɔ nɛ mʊzʊʊ alɩwaatʊ cɔlɔ.
Najib Mahfouz

**Najib Mahfouz** kɛ Egipiti tʋ. Pʋtɔbʋʋ size ɛkɛ malɩŋ ajɛɛ tɛtʋ taa pɩya. Palʋla ɖajaa ɛnɛɛ saŋayɩŋ fenaɣ taa kɩyakʋ hiu nɛ kʋɖʋmʋ (11) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 1911 n̄ɩŋga taa.

Ɖajaa sɔsɔ Najib Mahfouz ɛnɛ, ɛkɛ pɩya ŋga kaawɛ lɔŋ nɛ lɛɣtʋ kpekpekaɣ siŋŋ yɔ kɛ ka-pɩcatʋ taa. Pasaŋga kɛ siŋŋ kɛ ka-tabalaa ɛsɩnda. Ɖajaa sɔsɔ ɛnɛ, ɛsɩba kɩyɛɛna fenaɣ taa kɩyakʋ hiŋ naadozo (30) n̄ɩŋgʋ wiye pɩnaɣ 2006 n̄ɩŋga taa. Pɩlaba size ɛwɛna pɩnzɩ hiŋ lutozo nɛ kagbanzɩ (85) lɛ ɛsɩba.

Tɛtʋ lone nɖɩ ɖɩ-taa ɛsɩba yɔ patatɩlɩ ɖɩ keekee. Ɖajaa sɔsɔ Najib Mahfouz kɛna ɛ-ɛjaɖɛ Egipiti tɛtʋ taa maɣzɩm takayasɩ kɩkalɩsɩ mayʋʋ sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛmaɣ ɛ-takayasɩ kɩkalasɩ sɩnɛ nɛ ɛ-kʋnʋŋ arabɩ taa. Ɛkɛ ɖɔɖɔ abalʋ lɔŋ tʋ yaa lɛɣtʋ tʋ ma-hɩɖɛ sɛwa tʋ nɔɔyʋ Egipiti tɛtʋ taa nɛ kedeŋa yɔɔ.

Pɛcɛla ɖajaa sɔsɔ Najib Mahfouz Egipiti tʋ ɛnɛ, maɣzɩm takayasɩ kɩkalasɩ maʋ samtʋ takayaɣ pɩnaɣ 1988 n̄ɩŋga taa. Ɛmaɣzɩm takayasɩ kɩkalasɩ maʋ tʋmɩyɛ kaatʋzɩna ɖɔɖɔ, wɛɛ kɩfam nɛ caanaʋ tɔm alɩwaatʋ taa.

Ɖajaa Najib ɛnɛ, ɛ-hɔʋ wɛ n̄ɩm pazɩ. Pʋyɔɔ pɩsɩna-ɩ siŋŋ nɛ ɛla ɛyʋ yɔɔ lɩmaɣzɩyɛ tʋmɩyɛ kpɛlɛkʋʋ sukuli kɩtɛzʋʋ taa.
Namibi

Namibi kɛna Afrika nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɖooo lɛ payawaɣ Namibi se Afrika-Wɩsɩ -Ɖɩɖʊyɛ nɛ Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ nɛ Caama ɛjaɖɛ kakpacayaɣna-ɖɩ 1884-1915). Pʊwayɩ lɛ Afrika nɛ Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ nesi tɛɛ nɛ ɖɛfɛɛɛ ɖɛfɛɛɛ lɛ kɩmʊ kɩ-tɩ yɔɔ caɣʊ kɛ lakɩŋ fenaɣ kɩyakʊ nɛɛlɛ nɛ kʊɖʊm pɩnaɣ 1990.

Namibi nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Atɩlantiki tɛŋgu, hayʊ kiŋ lɛ Aŋgoola ɛjaɖɛ wɛna kamaɣ yɔɔ piyele hadɛ kiŋ lɛ Afrika nɛ Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ. Namibi nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ, Pɔɔcɩwaanaa nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hayʊ kiŋ lɛ Sambii. Namibi takɩlɩ poliŋ nɛ Simbaabuwee. 

Afrika kpeekpe taa lɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa kɛ ɛyaa takɩlɩ ɖɔʊ kilomɛta kʊɖʊmʊ taa nɛ pɩkɛ keteŋa kpeekpe taa kɔyɔ, ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩkɛ naalɛ ñɩnɖɛ. Namibi wɛ keteŋa kpeekpe ajɛya kɩkpɛndɩɣ ONU ŋgbɛyɛ ɖɩ-taa, ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ Afrika ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ taa ɖɔɖɔ.

Paalaba ketiizaɣ sɔsɔɣa nakayɛ kɛ Dili tɛtʊ taa pɩnaɣ 2014 ɛlɛ, pakpaɣ Namibi nɛ pɔsɔzɩ ajɛya wena pʊwɛɛ se acɔna ajɛya wena anɩɣ nɛ ayɔɔdɩɣ pɔrɩtigaalɩ kʊnʊŋ yɔ.
Nandaka

Ɛyʊ tɛ lɛ, nandaka kɛna nesi tɛ hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩkpaɣna nesi ajɔɔ taa nɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩna cɩkpaŋ yɔ. Tɛtɛ kpɩna taa lɛ, ahʊwaa nɛ tɩgbayɩŋ nɛ tɛtɛ kpɩna nayɛ cabɩ yeke wɛŋna nandasɩ. Paa ɛyʊ tɛ yaa tɛtɛ kpɩna ana a-tɛ tɛ yɔ, nandasɩ nasɩlɛ wɛna: lɩmɩyɛ nandaka nɛ nesi kɩpanzɩ ñɩŋga. 

Ɛyʊ nesi wɛna hɔɔlɩŋ naatozo: nimviɖe, nɛŋgbɛŋga nɛ nandaka.  Noŋgoloŋga tamna nɛŋgbɛŋga nɛ nimviɖe, nesi ajɔɔ ñɛwɛna avnt-bras nɛ nandaka pɛhɛkʊ taa. Hɔɔlɩŋ niitozo ɩnʊ ɩ-taa payɩ lɛ, nimviɖe kɩlana kpeetʊʊ. Nimviɖe kpeetaa, ɛlɛ, nɛŋgbɛŋga kɩlɩna ɖaalʊʊ. Ɛyʊ wɛʊ toma taa ɖɔŋ siŋŋ yɔ, pɩlɩna ɛzɩma ɛ-mɔɔ cɛyaa yɔ; pɩkɩlɩna e-nimviɖe taa ɖoŋ. Nimviɖe taa ɖoŋ kɩla wɛʊ ɛyʊ nesi hɔɔlɩŋ tɩŋga taa. Ɛyʊ pɩzʊʊ nɛ ɛɖɔŋ yaa eseu yɔ, pɩlɩna e-nesi fiiduu yɔɔ. 

Ɛyʊ nesɩ wɛna hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ nɛ ɛ-taa kɔyɔ: hamʊ, nimviɖe, noŋgoloŋga, nɛŋgbɛŋga, nesi ajɔɔ taa, nɛ nandaka. Hamʊʊ taa wɛ mɔɔ sɔsɔna naatozo. Nimviɖe taa ñɛwɛna mɔɔyɛ kʊɖʊmɖɩyɛ kpayɩ, pʊtɔbʊ se peeɖe ɖɔɖɔ tomnaɣ nandʊ kɩla wɛʊ kɛ nesi yɔɔ, piyele noŋgoloŋga ñɛwɛna nimviɖe nɛ nɛŋgbɛŋga pɛhɛkʊ taa; noŋgoloŋga ŋga, kɔyɔɔ kɛ ɛyʊ pɩzʊ ekotiɣu yaa eposiɣu e-nesi. 

Nɛŋgbɛŋga taa nɛ mɔɔ sɔsɔna naalɛ. Nesi ajɔɔ taa peeɖe wɛna wazaɣ ɖɔɖɔ ɛzɩ noŋgoloŋga yɔ; pʊtɔbʊʊ se nesi ajɔɔ yekina nɛ nɛŋgbɛŋga nɛ nandaka pɔcɔʊ nɛ ɛyʊ pɩzʊ ɛlakɩ ɛ-tɔma;  pɩkazɩ nɛ nandaka yɔɔ kɛ nee kagbaanzɩ wɛɛ. Paatɔŋ se mbʊ paale pɩwɛɛ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ, nabayɩ wɛna nee pɩɖɛɛ kagbaanzɩ yɔɔ yaa pɩtatalɩ mbʊ. Nee ana a-taa kɔyɔ: abalɩ niye, niye ɛzaɣʊ, hɛkʊ taa niye, cʊcʊlɩ paŋga nɛ kɔcɔlɔ ñɩndɛ.

Abalɩ niye wɛna ɖiɖeke kpayɩ nɛ nabayɩ tɛ lɛ, ɛyʊ ɛlaba nabʊyʊ nɛ pɩwɛ ɖeu kamaɣ fɛyɩ kɔyɔ, pakpazɩɣ-ɩ abalɩ niye nɖɩ tʊʊʊ nɛ pɩwɩlɩ se pasama-ɩ. Niye ɛzaɣʊ yaa paɣtʊ niye lɛ, ɛyʊ ɛlaba mbʊ pɩtatɩɩ fɛyɩ ɖeu kɔyɔ, nɖɩ pawɩlɩɣna-ɩ nɛ papaɣ-ɩ paɣtʊ se wiɖii ɛtaatasɩ mbʊ labʊ yaa pakalɩ-ɩ. 

Pɩwɛ mbʊ ɖɔɖɔ lɛ, niye ɖɩnɛ ɖɩwɛna wazaɣ ɖɔɖɔ kamaɣ fɛyɩ: nɖɩ ɛyʊ ɛtɔɔ tɔɔnaɣ nɛ e-nesi kɔyɔ, ekonuuna ñanaɣ taa camɩyɛ. Paakpazʊʊ nee ana mbʊ yɔ, pokotuu lɛɛna. Hɛkʊ taa niye kɩlɩna nee ana atɩŋgaa ɖaalʊʊ. Nee taa ɔɔ wɛɛ nɛ paa niye nɖɩ lɛ, ɖikotuu tɔm nabutozo taa ɛlɛ abalɩniye ɖeke kotuuna tɔm nabʊlɛ nɛ nɖɩ ɖɔɖɔ kɩlɩna toboyuu. Paa niye nɖɩ ɖɩtɛzɩna cikpalʊʊ.
Nandʊ

Nandʊ kɛ tɔnaɣ ŋga kɛkɛ tɛtɛ kpɩnaa nayɛɛ tɛ nimfila nɛndɛtʊ, kɔzɩ kɔzɩ naŋgbanzɩ nanzaa tɩnaa nɛ simaasi nɛ rʊmaa ɛlɛ, kpakpasɩ nasɩyɛ wɛ pɩtaa ɖɔɖɔ ɛzɩ ŋga payaɣ se requin. Payaʊ se nandʊ yɔ pɩkpɛndɩnɛ num nɛ holaa nɛ calɩm nɛ pɩkpɛndɩnɛ nɛndɛtʊ nɛ mɔɔ nɛ a-taa num nɛ a-ñʊʊ yɔ num.

  
Ɖooo kpaɣdʊ nɛɛlɛ taa lɛ, payaɣ se nandʊʊ pamazɩɣ se pɩkpɛndɩnɛ kpakpasɩ nɛ paa tɔnaɣ ŋga. Fransɩɩ kɩbɩnʊʊ alɩwaatʊ taa lɛ, payaɣ se nandʊ pʊtɔbʊʊ se tɔɔnaɣ, vivenda tɔbʊʊ Latɛŋ kʊnʊŋ taa se mbʊ pʊwaazʊʊ wezʊʊ yɔ. Nandʊ kɛ kpɩnɛ nɛndɛtʊ nɛ pɩwɩlaɣ nɩtʊʊ natʊyʊʊ taa se pɩkɛ tɩmʊʊ liɖe naɖɩyɛ taa yatʊʊ, karnɛ (carne) pʊtɔbʊʊ se nandʊʊ kɩdɛkɛdɩtʊʊ.

  
Erɔpʊ paɣtʊ taa lɛ, nandʊ kɛ taata cɩnɛ kpɩnaa tɛ pʊyʊʊ mbʊ pɔtɔkɩ yɔ pɩkpɛndɩnɛ calɩm. Fransɩɩ lambʊʊ tʊmɩyɛ ɖʊʊ tʊkaɣ nandʊʊ nɛ mbʊ payaɣ se abas yɔ pɛhɛkʊʊ taa. Pɩlɩnɛ pʊyɔɔ lɛ, onglet kɛ abat ɛlɛ pɩtɛkɛ nandʊʊ. Hɔɔyɛ kɛ nandʊʊ nimfiɖe ɛlɛ ɖoo pitihiɣ pɩkɛ abat pɩtɛkɛ nandʊʊ. Payaɣ se abat mbʊ pɩkɛ kpɩnaa ɖɩkʊ hɔɔlʊʊ kɩgbanzɩ ŋgʊ pɔtɔkɩ yɔ. Pawɩlɩɣ nɛ hɩɖɛ abat kʊlʊmʊʊ lɛ, pɩkɛ ñʊʊ nɛ naŋgbanzɩ nɛ hiluu. Abat kɩsɛmʊʊ kɔyɔ hɔɔyɛ nɛ hʊzʊʊ nɛ nzʊlɩmɩyɛ nɛ fiteenim nɛ calɩm fʊwaa nɛ hʊzɩŋ nɛ pondone nɛndɛtʊʊ.
   
Nandʊʊ ndʊ tɩ-wɛ ndɩ ndɩ, kɩsɛmtʊʊ yaa ndʊ pakʊwa yɔ, naŋ nandʊʊ nɛ kpaŋnʊ nandʊʊ nɛ afa nandʊʊ nɛ heeŋ nɛ pʊŋ nandʊʊ pɩwɛ ŋkpaɣ ndɛ. Nandʊʊ kʊlʊmʊtʊ ndʊ kelemiye nandʊʊ. Nandʊʊ kɩkpɛdɩtʊʊ ndʊ lɛ lakʊʊ kpɩnɛ nandʊʊ. Nandʊʊ kɩwɩtʊʊ nɛ lakʊʊ taa nandʊʊ. Nandʊʊ natɩyʊʊ wɛ tɩzɔzʊʊ ɛyʊʊ tɔmnaɣ taa ɖoŋ ndʊ yɔ kpakpasɩ nɛ sɛyaa nɛ pɩcɛɛnɛɛ tɛtɛ ñɩtʊʊ hʊndʊʊ ñndʊʊ nɛ lɔbɩ lɔbɩ kpɩna ɛlɛ pɛ-nɛndɛtʊʊ fɛyɩ ɛzɩ nandʊʊ yɔ.
Nazɩyʊ pe (électron)

Pʊyʊ kɔtɩɩɩ yaa pʊyʊ ñɩɩɩ mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «atome» yɔ, pɩ-taa wɛ nazɩyʊ pe (électrons). Mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «tubes de Crookes» yɔ pa-taa paɖʊ pʊyʊ kɔtɩɩɩ nɛ pañɩnɩna anasaayɩ wonuu ŋgʊ payaɣ se luupu (loupe) yɔ nɛ pana se atoomwaa taa nɛ nazɩyʊ pe. «Tubes de Cookes» waa wɛ ɛzɩ tiiyoonaa cikpema yɔ.
Paɖʊ mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «cathode» yɔ tiiyoo ŋgʊ paɖʊ kɩ-taa atoom yɔ kɩ-nɔɔ nɛ nɩmɩyɛ yɔɔ kiŋ. Paɖʊ mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «anode» yɔ nɛ tiiyoo ŋgʊ nɛ kɩ-tɛɛ. Pɩtɛŋ lɛ, paɖʊ laatriki miŋ sɔsɔŋ «cathode» nɛ «anode» pɛ-hɛkʊ taa.

Paɖʊ laatriki miŋ ɛnʊ nɛ «cathode» saa miŋ siŋŋ lɛ, mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «electrons» waa yɔ, palɩɩ papɩlɩ caŋa lɩɩɩ nɛ laatriki miŋ nɩɩyɛ ñalɩɩ tiiyoo hɛkʊ taa. Laatriki miŋ ɛnʊ ɛ-tɔlɩm wɛ ɛzɩ ɛsɔmɩnʊʊ yɔ (bleue). Tiiyoo ŋgʊ nɛ kɩ-nɩwaŋ yɔɔ lɛ, ñɩɣyʊʊ ñɩɣlɩm ñɩŋgʊ nakʊyʊ lɩɩ nɛ kɩkaɣ « électrons » waa mba nʊmɔʊ. Ñɩɣlɩm ñɩɣyʊʊ ŋgʊ kɩ-wɛtʊ wɛ ɛzɩ mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «Croix de ̌Malte» yɔ. Pɩlakɩ mbʊ lɛ, cɩkpɛndʊʊ nakʊyʊ ñɛwɛɛ tiiyoo ŋgʊ nɛ kɩ-nɩwaŋ yɔɔ kiŋ. Piyele «électrons» waa lalaa yɔ, paba tii tiiyoo tɔbʊʊ tɛɛ nɛ pɩhaɣ ñalɩmɩyɛ naɖɩyɛ. Ñalɩmɩyɛ nɖɩ ɖɩ-tɔlɩm wɛ ɛzɩ tɩŋ hatʊ yɔ. « Anode » ñalɩzɩɣ « électrons » waa mba yɔ, paba ñaalɩɣ lɛ, kaazɩ ŋgʊ kʊkʊ wɛ tiiyoo tɔbʊʊ tɛɛ yɔ, kʊkʊ ɖɔɖɔ ñɩlɩɣzɩɣ pelu pelu. Kɩ-ñalɩmɩyɛ tɔlɩm ñɛwɛ ɛzɩ ɛsɔmɩnʊʊ yɔ.
Naŋgbaŋʊʊ

Naŋgbaŋʊʊ kɛna ɛyʊ yaa tɛtɛ kpɩnɛ yʊʊ yɔ hɔɔlʊ ŋgʊ kɛwɛ nimaɣ nɛ lɩkpaɣzasɩ pɛhɛkʊ taa yɔ. Yee ɛsɩyɛ wɩlɩɣna ɛyʊ se pʊnɛ pɩsɛwa yaa pipiya, pɩpaɣlaa yaa pɩwɛ ñɩɩ, pɩwɛ poliŋ yaa pɩñɔtinaa, pɩkpeetaa yaa pɩwɛ caŋgaliii kɔyɔ, naŋ,gbaŋgʊʊ yekina nɛ ɛyʊ nɩɩ se tɔm tʊnɛ kɛ pɔyɔɔdaa, pʊtɔbʊ kɔyɔ, pʊnɛ pitiluu yaa piitiluu, pʊnɛ piwuu yeŋŋ yaa pitiluu kpooluu.

Cɔnaʊ taa yem lɛ, naŋgbaŋʊʊ wɛna tɔnʊʊ nakʊyʊ fɛŋgɛlɩm nɛŋgʊ hʊʊzʊna naŋgbaŋʊʊ maɣmaɣ yɔɔ. Ɛzɩ ɛsɛ ɖɔɖɔ yɔ, ɛyʊ wɛna naŋgbaaŋ naalɛ. Naŋgbaŋʊʊ wɛna hɔɔlɩŋ sɔsɔŋ naalɛ: naŋgbaɖɛɣtʊ yaa naŋgbatɔndʊ nɛ naŋgbaŋʊʊ taa maɣmaɣ. Naŋgbatɔndʊ wɛna hɔɔlɩŋ naalɛ ɖɔɖɔ: kacalaɣ ñɩŋgʊ lɛ tɔndʊ ndʊ panaɣ-tʊ nɛ tɩwɛ cɔndʊlʊm cʊndʊlʊm yɔ. Nɛ hɔɔlʊʊ naalɛ ŋgʊ lɛ ŋgʊ kakpakɩɣ tɔm nɛ kɩtaŋna ɛyʊ nɛ ɛnɩɣʊ yɔ.

Kabɩyɛ taa sɩŋŋŋ lɛ, pɔtɔma se pɔhɔma nɔɔyʊ naŋgbaŋʊʊ kɔyɔ, pʊtɔbʊʊ se, pokota ɛñʊʊ taa yaa panaza-ɩ yaa ɛzɩɖɔɖɔ paɖʊ-ɩ kʊñɔŋ nakʊyʊ pɩlɩna mbʊ ɛlaba nɛ pɩfɛyɩ ɖeu yɔ pʊ-yɔɔ. Ɛzɩ paa ɛyʊ piliŋa nga yɔ, naŋgbaŋʊʊ tɔɔsɔɔlɩ asulima nɛ kʊtɔmɩŋ nɩyɛ sakɩyɛ wɛɛ nɛ ɛpɩzɩɣʊ nɛ ɩkɔna ɛyʊ kɛ ndamtʊ. 

Pɩwɛ mbʊ ɖɔɖɔ lɛ, pɩtɛkɛ ɛyaa mba pɛwɛna nɩŋgbaaŋ yɔ patɩŋa panɩɣna. Nabɛyɩ wɛɛ lɛ palʊla-wɛ ndamaa nɛ lalaa lɛ, kʊtɔmɩŋ yebina nɛ patamɩ. Pɩtɛ. Ɛyʊ ɛtamaa, ɛtasɩɣ pɩzɩɣʊ nɛ ɛyɔɔdɩ kpayɩ kpayɩ.
Neeyerɩlandɛ kʊnʊŋ

Neeyerɩlandɛ (Needɛrɩlandɩ, nɛ kɩyɔɔdʊʊ kɔyɔ se [ˈneː.dəɾ.ˌlɑnts]) kɛ Gɛrɩmanikii hɔʊ taa kʊnʊŋ, pɔyɔɔdʊʊ-kʊ keeke Peyibaa nɛ kɩ-tɛ outre mèr tɛtʊ nɛ Pɛliziki (Flamande nɛ Bruxelloise agetaa taa) nɛ tɛtʊ hɔɔlʊʊ cɩkpelʊʊ ŋgʊ kɩ-wɛ Fransɩɩ nɛ hayi kiŋ (Westhoek) nɛ Suriname ajɛyɛ taa.

Ajɛyɛ hɛɛkʊʊ kpɩyɩɖʊʊ ŋgbɛ, Neeyerɩlandɛ kʊnʊŋ nɔɔ kʊyʊmaɣ ŋgbɛ tɩna se ɖɩ-ɖʊʊ kʊnʊŋ ŋgʊ kɩ-paɣtʊ. Neeyerɩlandɛ kʊnʊŋ ŋgʊ nabʊyʊ taa payaɣ-kʊ se Holandɛ yaa Flamandɩ. 
 
Neeyerɩlandɛ kʊnʊŋ lɩna Gɛrimanikii agnela Ɛndɩ-Erɔpʊ kʊnʊmɩŋ taa. Pɩkɛna Fransiki hadɛ kiŋ yɔɔdaɣ, yaa siiduu siiduu kʊnʊmɩŋ weyi pɩhayɩ waɖɛ se kɩ-kɛ ɛjaɖɛ taa kʊnʊŋ.
   
Samaɣ kʊnʊmɩŋ kpɛlɛkɩyaa saŋ Neeyerɩlandɛ kʊnʊŋ nɛ payaɣ-kʊ se kʊnʊŋ sɔsɔʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ pama-kʊ nɛ yɔɔdaasɩ sakɩyɛ nzɩ pɛgɛdɩna yɔ nɛ politiki ɖoŋ yɔ lɛ, kɩ-pɩsɩ wazaɣ pʊyʊʊ pɩŋ tɔm matʊ kʊɖʊmtʊ hɔɔlʊʊ taa.
 
Tɔmpiye Neeyerɩlandɛ lɩna Nedɛrɩlandɩ tɔm taa, Peeyibaa matʊ taa. Nedɛrɩlandɩ wɩlɩʊ Neeyerɩlandɛ kʊnʊŋ ɛjaɖɛ sɩm ɖɩlɩyɛ yaa lɩzʊʊ se kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdʊʊ egetiye ŋɖɩ ɖɩ-taa. Nɛ ŋsɔɔla wɩlɩʊ Neeyerɩlandɛ abalʊ kɔyɔ ndɔŋ se Nedɛrɩlandɛrɩ nɛ halʊ lɛ, Nedɛrɩlandsɛ.
Nayiiroobii

Nayiiroobii kɛna Keniya ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔʊ nɛ ndʊ kɩlɩna ɖɔɖɔ walanzɩ ɛjaɖɛnɖɩ ɖɩ-taa. Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛɛjaɖɛ nɖɩ nɛ ɖɩ-haɖɛ kiŋ nɛ piposina ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ se Ekuwatɛɛɖɩ yɔ nɛ kilomɛtanaa ɛzɩ 150 yɔ. Pɩnaɣ 2009 pakalɩ kɩgalʊʊ kɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, pana ɛyaa 3 138 295. Nayiiroobii tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ landammm taa maɣna ɛkɩtaarɩnaa 69 600 yaa kilomɛtanaa 696. 

Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ pʊʊ nakʊyʊ yɔɔ nɛ kɩ-kuyɩmɩŋ taa wɛ mɛtanaa 1600 nɛ 1850 pɛ-hɛkʊ taa. Pʊʊ ŋgʊ kɩ-walanzɩ landammm taa makɩɣna kilomɛtanaa 150. Peeɖe pɩɩwɛɛ se soŋgaɣ ɛwɛɛna se ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ Afrika hɔɔlʊʊ ŋgʊ wɩsɩ ñakɩ yɔ, ɛlɛ nɩkaɣ yebina kɛwɛɛ mbʊ pʊ-yɔɔ yɔ peeɖe pʊŋ yeke wɛna. Ɖomaɣ fenaɣ nɛ mɩsɩkʊm fenaɣ taa kɛ tɛŋ nɩɣ, pɩtasɩna mɩnzɛma fenaɣ nɛ saŋayɩŋ fenaɣ taa ɖɔɖɔ tɛŋ tasɩɣ nɩʊ pɩnaɣ taa. 

Kʊnʊmɩŋ weyi pawɩlɩɣ sukulinaa taa nɛ yɔɔdɩɣ komina tʊma taa  yɔ, ɩnʊ lɛ Swahili nɛ aŋgilisi; puwayɩ lɛ weyi ɛyaa kɩlɩɣ yɔɔdɩɣ yɔ ɩnʊ lɛ kikuyu nɛ luwo. Piyele efebiya nɛ pɛlaa kpem lɛ, sɛŋgɩ kɛ pakɩlɩɣ yɔɔdʊʊ. Payaɣ Nayiiroobii komina yɔɔ cɔnayʊ kɩfalʊ se Evans Kidero. Ɛzɩ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sʊzɔtʊ lɛɛtʊ yɔ, Nayiiroobii tɛtʊ nɛ Denver (Etaazunii) ñɩndʊ paɖʊ nɔɔ nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma.
Nepaalɩ

Nepaalɩ nɛ hadɛ kiŋ lɛ Siini ɛjaɖɛ wɛna piyele kpaɣna wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Ɛndɩ tɛtʊ wadɩna. Nepaalɩ ɛjaɖɛ taa nikaɣ wɛ camɩyɛ Terayɩ hɔɔlʊʊ pɩkɔɔ pɩtalɩ ɖenɖe keteŋa kpeekpe taa pʊŋ kɩla kʊyʊʊ yɔ. 

Keteŋa kpeekpe taa pʊŋ hiu weyi ɛkɩlɩ kʊyʊʊ yɔ ɛ-taa lɛ panaɣ litozo  Nepaalɩɛjaɖɛ taa; ɛ-taa kɔyɔ Everɛstɩ, pʊ kʊnɛ nɛ Tibɛtɩ pasɩna ɖama kamaɣ. Nepaalɩ kɛna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛna kajʊka kpem ɛsɩyɛ ekpena tɔm taa  pɩlɩɩna mbʊ pɩwɛ peeɖe yɔ. 

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ nɛ ndʊ tɩ taa :es:indaa wobu kɩlaa yɔ lɛ Katɩmandʊ. Tɛtʊ sɔsɔtʊ lɛɛtʊ yɔ: Pokara, Lalipiiri, Paktaapiiri, Pirandranaagaari, Hɛtoda, Piitiwaali, Paratipuuri, Sidaritanagari, Pirigaani, Sankipuuri, Nepaaligaani, Taraŋ, Taŋgadɩ nɛ Mahɛndranagaarɩ. 

Nepaalɩ ɛjaɖɛ mʊ ɖɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ pɩnaɣ 1768 nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩñʊʊtʊ kɩfalʊ payaɣ se ɖo-ɖoo Bidhya Devi Bhandari, piyele kewiyaɣ ñʊʊtʊ yɔ Khadga Prasad Sharma Oli. Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ komina tʊma taa yɔ lɛ Nepaalɩ nɛ liidiye yɔ nepaalɩ rʊpii. Kʊnʊmɩŋ ndɩ ndɩ tɩnaa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa ɛyaa ɖɛ ɛzɩ 60 yɔ.
 

Kathmandu-Basantapur Chowk-01-2007-gje.jpg|Kathmandu
Pashupatinath-Vatsala-18-Lakshmi-2013-gje.jpg|Pashupatinath
Bhaktapur-Yaksheshvara-350-erotische Schnitzerei-gje.jpg|Bhaktapur
Changu Narayan-Skulptur-14-Vaikuntha Vishnu-2013-gje.jpg|Changu Narayan
Patan-Cyasilim Devar-16-Degutale-Palast-2015-gje.jpg|Patan
Gorak Shep to Everest Base Camp-76-Khumbu-Gletscher-Eisspitzen-2007-gje.jpg|Himalaya
Dzongla to Lobuche-49-Flechten-Tarnmuster-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Ghami to Lo Gekar-58-2015-gje.jpg|Mustang
Mustang-Tsarang-Lo Manthang-76-2015-gje.jpg|Mustang
Niels Bohr

Niels Henrik David Bohr (aloma fenaɣ kɩyakʊ 7 pɩnaɣ 1885 Kopɛnhaagi, Tanemarkɩ kamɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 18 pɩnaɣ 1962, ɛkɛ tomnasi ɖɔnɛ tʊmɩyɛ tʊ Danemark ɛjaɖɛ taa. Pasɩma-ɩ pɩlɩna ɛzɩma ɛɖʊ nesɩ ñʊŋ ñɩɣyɩŋ tɛ matʊ, pɩlɩna pʊyɔɔ lɛ, ɛmʊ samtʊ sakɩyɛ sakɩyɛ. Pɩtaa lɛ,ɛmʊ Nobel liidiye kɩhɛyɩɣ tomnasi ɖɔnɛ nɔmɔʊ taa pɩnaɣ 1922.

Ɛ-caa kɔyɔ Christian Bohr, ɛlɛ kaakɛ ɖɔkɔtɔ sukuli wɩlɩyʊ nɛ ɛtɛ ɛkɛ ɖɔɖɔ sukuli kɩtɛzɩɣ taa wɩlɩyaa ñʊʊ tʊ. Niel Bohr kaawɛna ɖalʊ Harald Bohr, ɛlɛ ñɛkɛ lɛɣtʊ tɩlɩyʊ nɛ ahelesa laɖʊ sɔsɔ. Ɛmakaɣ pombo ɛ-tɛ ɛjaɖɛ taa nɛ ahelesa lɛna wena palakaɣ-yɛ Lɔndrɩ tɛtʊ taa yɔ). Ɛwɛna kɔɔ payaɣ ɛlɛ se Jenny. Ɛ-maɣmaɣ ɛkɛ pombo maɖʊ sɔsɔ. 

Niels sʊ sukuli kɩtɛzɩ tɛ Kopenhaagɩ pɩnaɣ 1903. Pɩkɔma pɩnaɣ 1906 tɛ pazɩ taa lɛ, ɛla tʊmɩyɛ lɩm seluu yɔ yɔɔ nɛ ɛ-takayaɣ mʊna kɩhɛyɩɣ pɩlɩna Tanemarkɩ kewiyaɣ taa lɛɣtʊ nɛ takayasɩ tʊma yɔɔ cɔnɩya yaa tɔmɩŋ lɩzɩya yɔɔ. Ɛmʊ sukuli kɩtɛzɩɣ taa takayaɣ sɔsɔ ŋga payaɣ se dokitora yɔ Kopenhaagɩɩ peeɖe pɩnaɣ 1911. Fenasɩ labɩ cabɩ lɛ, ɛma ka-takayaɣ kɩtɩnaɣ nɛ pʊwayi lɛ, ɛɖʊ tablɩyɛ nɛ Margrethe Norlung (pɩnzɩ 1890 ŋtalɩ 1984).
 
Ɛmʊ liidiye kɩhɛyɛ pɩlɩna Carsberg kiɖe yɔ nɛ ɛsɔɔlɩ kajalaɣ taa se ɛla tʊmɩyɛ Cambridge sukuli kɩtɛzɩɣ taa ɛ-nɛ wɩlɩyʊ Joseph John Thomson pɩlɩna :nñɩɩ kɔtɩɩ waa yɔɔ ɖenɖe ɛ-kɔɖɛyɩ tasɩ yɔ. Bohr caŋ eyele ɛcatɩ Ernest Rutherfort weyi ɛkatɩɣ Manchester (Angleterre tɛtʊ taa yɔ).  

Ɛsʊ Danemark pɩnaɣ 1912 nɛ ɛkpaɣ halʊ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa. Hɔʊ ŋgʊ kɩlʊlɩ piya abalɩpiya loɖo, weyi pakɩlɩ sɩm ɛnʊ yɔ Aage Bohr, ɛmʊ Nobel liidiye kɩhɛyʊ tomnasi ɖɔnɛ nɔmɔʊ taa pɩnaɣ 1975. Ɛpɩsɩ sɩnayʊ tomnasi ɖɔnɛ hɔɔlʊʊ taa Copenhague. 

Pɩkɔma pɩnaɣ 1921, ɛmʊ Hughes tataɖɛ. Pɩnaɣ 1922, ɛmʊ Nobel liidiye tomnasi ɖɔnɛ nɔmɔʊ taa pɩlɩna ñɩɣyɩŋ ñʊŋ tɛ . Ɛpɩsɩ ɛyʊ ɛkɔm kewiyaɣ ŋgbɛyɛ taa pɩnaɣ 1926. Ɛmʊ ɖɔɖɔ Franklin tataɖɛ pɩnaɣ 1926 nɛ Faraday Lectureship Siini kewiyaɣ ŋgbɛyɛ taa pɩnaɣ 1930 nɛ Copley tataɖɛ pɩnaɣ 1938 alɩwaatʊ taa.
Nizɛɛrɩ Pɔɔ

Nizɛɛrɩ Pɔɔ kɛ Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa pɔɔ. Yee pɛkɛdɩɣ kɩ-ɖaɣlakɩŋ nɛ pɔsɩ lɛɛsɩ kɔyɔ, kɩkɛ naatozo ŋga. Ŋga tɩŋgʊna Niili Pɔɔ nɛ Koŋgo Pɔɔ wayɩ ɖaɣlakɩŋ taa. Nizɛɛrɩɩ Pɔɔ ŋga kapaazɩɣna Siyeeraa Leyɔɔnɩ. Peeɖe kʊyɩ cɛlɛɛmɛɛɛ nɛ pɩtalɩɣ ɛzɩ mɛtanaa 800 yɔ nɛ ɖenɖe payaɣ se Loma pʋŋ yɔ, peeɖe kapaazɩɣna. Katɩŋŋʊna Sahara nɛ pɔkɔɔ katalɩ Atɩlantiki teŋgu taa, Naajeeriya hɔɔlʊʋ taa. Nizɛɛrɩ Pɔɔ ŋga, katɩŋgʊ ajɛya looɖo nɛ kayaɣ-kɛ nɛ ajɛya naalɛ hɩlɑ.

=Ɖenɖe tɔmpiye Nizɛɛrɩ lɩnaa yɔ=
=Ɖenɖe kɛwɛɛ yɔ=
## Tɔm ndʊ pɔyɔɔdɩ kɔ-yɔɔ
## Kɩ-lɩŋgamɩŋ
## Lemesi nzɩ kɩcɔlʊʊ yɔ
## Tɛtʊ sɔsɔtʊ ndʊ kɩ-lɩm falʊʊ tɩ-taa yɔ
## Ɖenɖe kɩ-lɩm lɩɣna yɔ
## Ɖenɖe kɩ-lɩm falʊʊ teŋgu taa yɔ
=Kewiyaɣ cɔŋna kɩ-yɔɔ cɔnaʊ mbʊ yɔ=
=Kondolokonaa=
* Wiyaʋ Fahd tɛ kɔndɔlɩkʋ, Pamakoo tɛtʋ, Maalii ɛjaɖɛ taa.
* Martyrs tɛ kɔndɔlɩkʋ, Pamakoo tɛtʋ, Maalii ɛjaɖɛ taa.
* Taabalɩtʋ sino-malienne tɛ kɔndɔlɩkʋ, Pamakoo tɛtʋ, Maalii ɛjaɖɛ taa.
* Barrage à Markala tɛtʋ, Maalii ɛjaɖɛ taa.
* Wabaria tɛ kɔndɔlɩkʋ, Gao tɛtʋ, Maalii ɛjaɖɛ taa.
* Kennedy tɛ kɔndɔlɩkɛ, Niamey tɛtʋ, Nizɛɛrɩ ɛjaɖɛ taa.
* Taabalɩtʋ sino-nigerienne, Niamey tɛtʋ, Nizɛɛrɩ ɛjadɛ taa. Pamaɣ-kʋ 2012.
* Gaya Malanville tɛ kɔndɔlɩkʋ, Nizɛɛrɩ nɛ Peenɛɛ ɛjaɖɛ hɛkʋ taa.
* Barrage Kainji, Naajeeriya ejaɖɛ taa.
* Onitsha tɛ kɔndɔlɩkʋ, Naajeeriya ɛjaɖɛ taa.
=Awayɩ kpasɩ=
=Ɩcɔna ɖɔɖɔ=
=Takayɩhayʊʊ tɛɛ tɔm nɛ ɖenɖe panaɣ-tʊ yɔ=
## Takayɩhayʊʊ tɛɛ tɔm
## Ɖenɖe panaɣ-tʊ yɔ
Niili Pɔɔ

Niili kɛ Afrika lɩm pɔɔ sɔsɔ. Kaɖalakɩŋ maɣna ɛzɩ kilomɛta waa 6700, kɛnɛ Amazonii Pɔɔ ŋga kakɩlɩɣ ɖalɩɣ kedeŋga tɩŋga yɔ yɔ. Kalɩna Niili kʊhʊlʊmʊ nɛ Niili yuulee pɔsɩ ɖɩkatɩyɛ taa. Niili kʊhʊlʊmʊ (Nahr-el-Abiad ) lɩna Fikitoriya Kujomuu taa (Ugandaa nɛ Keniya nɛ Tanzani). Niili yuulee pɔɔ (Nahr-el-Azrak ) lɩna Tana kujomuu taa Etioyoopi ɛjaɖɛ taa.

Kɛ-pilinzi naalɛ kpɛndʊʊ ɖama Kaartum, Suudanɩ tɛtʊ sɔsɔtʊ nɔnɔ, Niili kpɛndʊʊ Mediteranee teŋgu taa nɛ pɩpɩsɩ handala fɛʊʊ Egipiti nɛ hayi kiŋ. Pagbaɣ kɩ-pɩlɩnzɩ nzɩ sɩ-naalɛ yɔ Niili pɔɔ tɛzʊʊ Ruwandaa nɛ Purundi nɛ Tanzaani nɛ Uganda nɛ Etiyopi nɛ Sudaanɩ nɛ haɖɛ kiŋ nɛ Sudanɩ nɛ Egipiti ajɛyɛ. Kaɖalakɩŋ talɩ Keniya nɛ Koŋgo waɖɛ tɛ ŋgʊ ɛjaɖɛ nɛ Fikitoriya teŋguu nɛ Albert teŋguu ɖɔɖɔ kɛkɛ. Kɛ-tɛ fɛʊʊ kitibuu kɛ ɖɔɖɔ Eriitree ɛjaɖɛ pɩlɩna Tekezé pɔɔ kɩkpɛndaɣ yɔ.
 

Niili pɔɔ kɛkɛ nɔmɔʊ ŋgʊ Egipiti ñɩma tɩŋga nɛ pɛyɛlɩɣ yɔ. Pɔɔ ŋga katɩna Egipiti tɛtʊ mʊzʊŋ nɛ mbʊ katɩna pɛ-tɛ ñɩm. Kaa-tɩna ɖoŋ sɩŋ Egipiti kɩpɩnʊʊ alɩwaatʊ taa kpaɣ ñim ñnʊʊ hɔɔlʊʊ taa nɛ samaɣ tɛ (piikɛ kɔjɔlɔ kpɛɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ kɛwɛ) nɛ haɖaʊ tʊmɩyɛ pɩlɩna mʊzʊŋ weyi lɩm wadɩyɛ kɔŋgɔnaɣ yɔ nɛ Esɔ kɩlaʊ hɔɔlɩŋ taa payi mbʊ yɔ. Pɔɔ ŋga kajalɩɣ ɛyaa sakɩyɛ nɛ paha-kɛ samtʊ hɩɖɛ se Hâpy nɛ pamazɩ pa-ta se pa-kɔlɔma ɖoŋ yɔ yɔ pɔɔ wadɩ.
 	
Sɔnɔ ɖa-kɩyakɩŋ alɩwaatʊ tʊnɛ tɩ-taa yɔ, pɩkpaɣ Niili pɔlʊʊ tɛtʊ lɩm nɛ pɩ-ɖanʊʊ pʊʊ tɛyʊʊ hayɩm naa taa pɩlɩna lɩm kɩkam pɔsɩ sɩ-nɛ sɩ-yɔ Ziftah nɛ Assiout nɛ Hammadi nɛ Esna pɩkɩlɩna lɩm kɩkam pɔsɩ sɔsɔsɩ sɩ-nɛ yɔ Assouan kɩpɩnʊʊ nɛ kɩkpaɖʊʊ ŋgʊ kɩ-tɛ matʊ pɩnzɩ 1970 kɛpɔza se pakʊsɩ Ɛsɔ sɛtʊ kuduyiŋ sakɩyɛ yɔ pada kɛlɛ Abou Simbel ñɩŋ weyi lɩm kpayɩ alɩwaatʊ ndʊ paɖɩkaɣ Nasser teŋgu lɩm yɔ.

Niili lɩm kajataɣ fɛʊʊ walanzɩ maɣna kilomɛta waa 3254555 kpɛɛ ko pɩmakʊna 10 % kpam Afrika kedeŋga. Niili pɔsɩ sɔsɔsɩ naalɛ ɛzɩ yɔ Niili kʊhʊlʊmʊ ŋgʊ kɩwɛ tʊtʊ kijeɣa tɛ yɔ nɛ Niili yuulee ŋgʊ kɩlɩna Etiyopi yɔ. Paa pɩlɩŋga ŋga lɛ, kɛwɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ kpɛŋga yɔ kɛ Afrika wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʊʊ taa. Atbara kɛ ɖɔɖɔ pɔɔ kɩkpɛnda Niili taa ɛlɛ kɔ-tɔm tɛcɛyɩ nɛ kegbeŋna tɛʊ alɩwaatʊ taa kɛnɛ nɛ kalazɩɣ wɩlʊʊ.
Nimasi fɛyɩ kaŋgalafu heyinau

Nimasi fɛyɩ kaŋgalafu heyinau (Radiodiffusion), kɛna tiyinau heyuu mayaa pɩtɩŋgɩna sɩɣlʋʋ piɖe yɔ. Sɩɣlʋʋ piɖe payaɣna Fransɩ kʋnʋŋ yɔɔdɩtʋ taa kɛlɛʋ size "ondes électromagnétiques". Kɩwaza keekee kɛlɛ lɛlɛʋ size, samaɣ ɛnɩɩ kpaɣkpaɣ kɛ mbʋ pɩɖɔŋ labʋ yɔ.

Sɩɣlʋʋ piɖe yekina nɛ, ɛyʋ kʋɖʋm nɩɩɩ camɩyɛ tɔm kiheyitu yaa sakɩyɛ pɩzɩ panɩ camɩyɛ ɖɔɖɔ tɔm kiheyitu ndʋ. Tʋmɩyɛ ɖɩnɛ, ɖɩpɩzʋʋ ɖitiyina wiliuu yaa tiliuu. Nɖɩ yekine nɛ nimasi fɛyɩ kaŋgalafu heyinau kʋnɛ, kɩnɩʋ taa tiliuu wɛ ɖoŋ yaa tɔtɔsɩɩ.

Televisiyɔɔ wɛ camɩyɛ pɩtɩŋgɩna yaa pɩlɩna sɩɣlʋʋ piɖe (ondes électromagnétiques) ɖɩnɛ ɖɩ-yɔ. Wɛɖɩʋ ŋgʋ, kɩkɛna nimasi fɛyɩ kaŋgalafu yɔɔdɩnaʋ yaa nimasi fɛyɩ polindaa yɔɔdɩnaʋ.

Tɔm piye nimasi fɛyɩ kaŋgalafu kɛ mbʋ payaɣ nabʋyʋ taa kpɛm size kpasɩ alɩkpɛ yaa yoma kpasɩ nzɩ ,payaɣna Fransɩ kʋnʋŋ taa size "chaîne" yɔ nɛ sɩmʋʋ kɩmʋʋ yɔ yɔ. Kpasɩ alɩkpɛ yekina nɛ panɩʋ paa tɔm ndʋ lɛ kɛ nimasi fɛyɩ kaŋgalafu taa.

Palɩza kɔɔnɔɔ yaa kajalaɣ nimasi fɛyɩ kaŋgalafu heyinau (Radiodiffusion) kɛ lakɩŋ fenaɣ taa kɛ evemiye nɛɛlɛ nɛ lutozo yaa hiŋ naalɛ nɛ lutozo (28) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1914 n̄ɩŋga taa. Pɩɩkɛ kewiyaɣ ɖaɣ ŋga paya kɛ size palais de Laeken kɛ Pɛlɩziki ɛjaɖɛ taa kɛ ɖajaa sɔsɔ Pɛlɩgɩ wiyau sɔsɔ Albert Ier n̄azɩtʋ alɩwaatʋ taa.
Nimiye

Nimiye patasaɣ payaɣ yaa pɛcɛla hɩɖɛ ɖɔɖɔ size mɩnʋʋ. Mɩnʋʋ yaa nimiye kɛna tomnaɣ yaa wonuu kɩɖaɣlʋʋ nakʋyʋ ŋgʋ kɩwɛ lɛbɛ lɛbɛ, nɛ kɩwɛ ɖoŋ nɛ kɩwɛtʋ taa wɛ kulukulu yɔ. Nimiye nɖɩ, ɖɩkɛ pɩzatʋ ndʋ tɩwɛ mɩlɩ mɩlɩ mɩlɩ mɩlɩtʋ lʋtʋ yɔ.

Mɩnʋʋ yaa nimiye nɖɩ, ɖɩlɩtʋ tɩŋgɛ payɛ kɛ pɛgbɛnda nɛ payaɣ size "toron". Ɛwadɩyɛ yɔɔ nʋmɔʋ woɖa tɛ mɛlɛ tɛ nima paya size "filin" nɛ "cordage". Nima yaa mɩnɩŋ ɛnɛ, akɛna n̄ɩɣlɩm nima sɔsɔna nayɛ.

Mɩnʋʋ yaa nima ana, palʋ n̄ɛ nɛ n̄ɩɣlɩm wondu, nɛ palakɩyɛ nɛ ɛwadɩyɛ nʋmɔʋ woɖa tɛ mɛlɛ taa kɛ tʋmɩyɛ. Pɩtɛ nima ana payaɣ size "câble" nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa. Nima lʋʋ tʋmɩyɛ payaɣna fransɩ kʋnʋŋ taa size "corderie". Weyi ɛlɛ lʋʋ nima yɔɔ payaɣ size "cordier".

Nima wondu kʋlʋtʋ natʋyʋ hɩla kɔyɔ : puuyu pɩzatʋ (coton), nɛ pɩtasɩna taŋgbaka (sisal), nɛ pɩtasɩna mbʋ payaɣna fransɩ kʋnʋŋ taa size "chanvre commun" nɛ  "chanvre de Man" ɖɔɖɔ yɔ.
Netrɔɔ

Mbʋ payaɣ se netrɔɔ yɔ, pɩkɩlɩ kɔzʋʋ mbʋ payaɣ se atoom yɔ. Ŋgʋ, atoom ñɛwɛ kpaakpaa ñɩɩɩ. Paapɩzɩɣ pana atoom waa nɛ ɛza pe anɛ, ɛlɛ, anasaayɩ ɛzañɩnɩŋ nɩɩyɛ taa pɔcɔŋna nɛ papɩzɩ pana atoom waa. 

Kpɛɖɛ elɛkɩtriki waa wɛna netrɔɔ waa taa. Atoom waa pet aa netrɔɔ waa wɛɛ. Netrɔɔ waa nɛ mbʋ payaɣ se protɔɔ waa yɔ, patamsɩna ɖama atoom waa taa. Ɖoŋ sɔsɔŋ nɩɩyɛ tamsɩna netrɔɔ waa nɛ protɔɔ waa ḿba atoom waa taa.

Protɔɔ waa ɖɔʋ ɖɔʋ mbʋʋ atoom piye taa yɔ, yekina se piye ńɖɩ, ɖɩkɛ kpɛlɩkpɛlɛkʋʋ wonuu. Piyele netrɔɔ waa ñʋʋ ñalakɩna nɛ atoom piye kɛ mbʋ payaɣ se izotɔpʋ yɔ. Netrɔɔ waa mba patamsɩna ɖama atoom piye taa yɔ, paatuu lone, ɛlɛ, netrɔɔ waa mba paba tatamsɩna ɖama yɔ, paba tuu nɛ pɛkɛɣ lona.

Netrɔɔ waa mba patatamsɩna ɖama atoom piye taa yɔ, piileɖiɣ nɛ pamʋʋ. Mbʋ payaɣ se nikiliyɛɛrɩ waa atoom  taa yɔ, mba yɔlʋʋna nɛ pɩpɩzɩɣ netrɔɔ waa mba patatamsɩna ɖama yɔ.

Mbʋ payaɣ se quark up nɛ quarks down yɔ, mba wɛna netrɔɔ waa taa. Quark up kʋɖʋm wɛna netrɔɔ taa nɛ piyele quarks down waa ñɛwɛ naalɛ.
Nimviɖe

Ɛyʊ tɛ lɛ, nimviɖe kɛna nesi tɛ hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩkpaɣna noŋgoloŋa nɛ pɩsɩɩna hamʊʊ yɔ. Ɛlɛ yee pɩkɛ tɛtɛ kpɩnɛ tɛɛ yɔ, nimviɖe kɛŋna hamʊ tɛ hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩkpaɣna ɛcɩɖɛ nɛ pɩsɩɩna hamʊ yɔ. Paa ɛyʊ tɛ yaa tɛtɛ kpɩnɛ tɛ yɔ, nimvela naalɛ wɛna: lɩmɩyɛ nimviɖe nɛ nesi kɩpanzɩ ñɩŋɖɛ. 

Ɛyʊ nesi wɛna hɔɔlɩŋ naatozo: nimviɖe, nɛŋgbɛŋga nɛ nandaka.  Noŋgoloŋga tamna nɛŋgbɛŋga nɛ nimviɖe, nesi ajɔɔ ñɛwɛna avnt-bras nɛ nandaka pɛhɛkʊ taa. Hɔɔlɩŋ niitozo ɩnʊ ɩ-taa payɩ lɛ, nimviɖe kɩlana kpeetʊʊ. Nimviɖe kpeetaa, ɛlɛ, nɛŋgbɛŋga kɩlɩna ɖaalʊʊ. 

Ɛyʊ wɛʊ toma taa ɖɔŋ siŋŋ yɔ, pɩlɩna ɛzɩma ɛ-mɔɔ cɛyaa yɔ; pɩkɩlɩna e-nimviɖe taa ɖoŋ. Nimviɖe taa ɖoŋ kɩla wɛʊ ɛyʊ nesi hɔɔlɩŋ tɩŋga taa. Ɛyʊ pɩzʊʊ nɛ ɛɖɔŋ yaa eseu yɔ, pɩlɩna e-nesi fiiduu yɔɔ. 

Ɛyʊ nesɩ wɛna hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ nɛ ɛ-taa kɔyɔ: hamʊ, nimviɖe, noŋgoloŋga, nɛŋgbɛŋga, nesi ajɔɔ taa, nɛ nandaka. 

Hamʊʊ taa wɛ mɔɔ sɔsɔna naatozo. Nimviɖe taa ñɛwɛna mɔɔyɛ kʊɖʊmɖɩyɛ kpayɩ, pʊtɔbʊʊ se peeɖe ɖɔdɔ tomnaɣ nandʊ kɩla wɛʊ kɛ nesi yɔɔ, piyele noŋgoloŋga ñɛwɛna nimviɖe nɛ nɛŋgbɛŋga pɛhɛkʊ taa; noŋgoloŋga ŋga, kɔyɔɔ kɛ ɛyʊ pɩzʊ ekoti yaa eposi e-nesi. Nɛŋgbɛŋga taa nɛ mɔɔ sɔsɔna naalɛ. Nesi ajɔɔ taa peeɖe wɛna wazaɣ ɖɔɖɔ ɛzɩ noŋgoloŋga yɔ; pʊtɔbʊʊ se nesi ajɔɔ yekina nɛ nɛŋgbɛŋga nɛ nandaka pɔcɔʊ nɛ ɛyʊ pɩzʊ ɛlakɩ ɛ-tɔma;  pɩkazɩ nɛ nandaka yɔɔ kɛ nee kagbaanzɩ wɛɛ. Paatɔŋ se mbʊ paale pɩwɛɛ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ, nabayɩ wɛna nee pɩɖɛɛ kagbaanzɩ yɔɔ yaa pɩtatalɩ mbʊ.
Nicolas Copernique

Palʊla Nicolas Copernic kɛ lɛlaɣ fenaɣ 19 pɩnaɣ 1473 kɛ Toruń, Prusse royale (Royaume de Pɔlɔɔñɩ) tɛtʊ taa nɛ ɛsɩ agoza fenaɣ 24 pɩnaɣ 1543 kɛ Frombork, Prusse royale (Royaume de Pɔlɔɔñɩ) ɛjaɖɛ taa. Ɛkɛ Pɔlɔɔñɩ tʊ nɛ ɛkɛ ɖakʊta, chanoine nɛ astronome. Ɛnʊ ɛñɩnɩna nɛ ɛna se wɩsɩ wɛ sɩ-ɖeɖe nɛ sɩɩcɩɣdɩɣ ɛlɛ tɛtʊ cɔʊna-sɩ nɛ tɩtaŋ. Ndʊ ndʊ ɛñɩnaa nɛ ɛna yɔ, pɛɖɛyʊ-pʊkɛlɛʊ  se révolution copernicienne.

Palʊla Nicolas Copernic kɛ lɛlaɣ fenaɣ 19 pɩnaɣ 1473 kɛ Hanséatique tɛtʊ taa kɛ Toruń egetiye taa. Ɛ-ñɩma wɛ ñɩm kamaɣ fɛyɩ. Payaɣ ɛ-caa se Nicolas nɛ ɛkɛ Cracovie tʊ. Powoba pɛwɛɛ Thorn tɛtʊ taa pɩtakɩlɩ leɖuu nɛ Pɔlɔɔñɩ mba paɣzɩ-wɛɛ kpacayʊ. E-ɖoo kɛ Silésia tʊ nɛ payaɣ-ɩ se Barbara Watzelrode (yaa Watzenrode). Copernic caa sɩba pɩnaɣ 1483 mbʊ yɔ nɛ e-egbele weyi payaɣ-ɩ se Lukas Watzelrode (yaa Lucas Watzenrode) yɔ; ɛlɛ kɛ Varmie tɛtʊ taa eevɛkɩ.

Pɩwayɩ kɛ ɛma takayasɩ sɩnɛ:
* Nicolaus Copernicus-Gesamtausgabe : 1974 
* Kacalaɣ taa lɛ, De Revolutionibus : Faksimile des Manuskriptes ; hrsg. von Heribert M. Nobis. Hildesheim : A. Gerstenberg, 1974. (ISBN 978-3-8067-0331-3).
* Nabʊlɛ taa lɛ, De Revolutionibus libri sex [kritischer Text] ; hrsg. von Heribert Maria Nobis und Bernhard Sticker. Hildesheim : Gerstenberg, 1984. (ISBN 978-3-527-28326-2).
* Naputozo taa lɛ ɛma, Kommentar zu De revolutionibus ; hrsg. von Heribert Maria Nobis und Felix Schmeidel. Berlin : Akademie Verlag, 1998. (ISBN 978-3-05-003123-1).
* Pɩwayɩ kɛ ɛtasa maʊ, Opera minora ; hrsg. von Stefan Kirschner und Andreas Kühne. Berlin : Akademie Verlag, 1994. (ISBN 978-3-05-003498-0).

## Copernic tʊma taa wɛ ɛyʊ lɛlʊ sɔɔlɩm
E-egbele ɛnʊ ewona-ɩ sukuli nɛ pɩnaɣ 1491 lɛ, ɛsʊʊ Cracovie sukuli kɩ-tɛzɩɣ taa nɛ ɛpaɣzɩ kpɛlɛkɩɣ mathématiques nɛ astronomie (quadrivium), droit nɛ trivium.
Copernic pɩsa Pɔlɔɔñɩ lɛ, ɛwɛɛ e-egbele weyi ɛkɛ evɛkɩ yɔ ɛ-tɛ kɛ Lidzbark Warmiński. Ɛtɛŋgaɣ e-egbele ɛnʊ kɛ ɛtʊma sakɩyɛ taa nɛ ɛsɩɣ-ɩ ɖɔɖɔ ɛyaa sɔsɔwa cɔlɔ; ɛlɛ wokaɣ Pɔlɔɔñɩ wiyau cɔlɔ ɖɔŋɖɔŋ. Mbʊ yebina ne ɛpaɣzɩ wiyau ɛnʊ e-tomnaɣ taa alafiya yɔɔ cɔnaʊ. E-gbele Lukas Watzelrode sɩm wayɩu ɖɔdɖɔ mbʊ yɔ, ɛɛwɛɛ nɛ ɛcɔŋ na fadaanaa lalaa(ɛzɩ Maurice Ferber nɛ Johannes Dantiscus) tomnasɩ taa alafɩya yɔɔ cɔnaʊ.
Njamena

Njamena kɛna Caadɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ nɛ tɩ-taa ɖɔɖɔ kɛɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɛ komina tʊma nɛ tʊma sɔsɔna sɩŋŋŋ wɛɛ. Pɛeɖe ɖɔɖɔ tʊsʊʊ nɛ ɛsɩndaa wobu kɩla wɛʊ. 

Tɔsʊʊ nɛ ɛsɩndaa wobu ɖɛ nɛ ɛsɩndaa tɛtʊ ndʊ tɩ-taa sɩŋŋŋ pɩkɩlɩna kpaɣ pɩnaɣ 2009. Alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa kɛ you hɛ Caadɩ tɛtʊ taa. Paa ɛzɩ you ɛɛhɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa kɔyɔ, ɛjaɖɛ nɖɩ pɩɩhaɣ-ɖɩ waɖɛ sɩŋŋŋ se ɖɩla mbʊ ɖɩsɔɔlaa yɔ, mbʊ pʊ-yɔɔ yɔ ajɛya wena acɔ tɛtʊ ndʊ kpɛɛɛ nɛ ata yɔ a-taa ɖieu ɖiu caaɣʊ fɛyɩ. 

Ɛyaa nabɛyɩ wɛɛ nɛ pesidɩɣ ɛyaa ñʊŋ taa nɛ payaɣ-wɛ se Pokoo Haram. Pɩtaakɛ mbʊ yɔ Caadɩ ɛjaɖɛ kaapɩzaa se kɩpɛdɩ camɩyɛ kɩ-kpɩna  pɩkɩlɩna Niizeriya mba yaa kɩla tʊma wena Caadɩ lɩm fɛɛʊ haɣ-wɛ yɔ: haɖaʊ, ɖɔɖɛ nɛ karazɩm mbʊ pɩwɛ peeɖe yɔ. Tɛtʊ ndʊ, ndʊ kɛŋna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa tɛtʊ ndʊ tɩkɩla walanzɩ ɖɔɖɔ. Njamena tɔbʊʊ se tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyʊ hɛzʊʊ yɔ yaa ɖɩhɛzɩyɛ lone.

Ɖooo pɩnaɣ 1911 lɛ, ɛyaa kaakpɛnda 4 000. Pɩnaɣ 2012 taa pakalɩ kɩgalʊʊ kɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, pana ɛyaa 1 092 066. Njamena tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa nɛ kʊñɔmɩŋ nɩyɛ cabɩ: laatiriki miŋ wɛ kaɖɛ pazɩ, ɛyaa kɩlɩɣ hʊʊʊ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa, mbʊ pʊ-yɔɔ yɔ, efebiya nɛ pɛlaa peseeɣ pʊŋ taa yaa hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ taa nɛ powoki pacakɩ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa. 

Ɛyaa mba powoba peeɖe mbʊ yɔ, pa-taa sakɩyɛ fɛyɩnaa tʊma nɛ haba nɔsɩ pahɩnɩʊ wɩsɩ nɛ ɖoo. Paa nɛ mbʊ yɔ, Caadɩ ɛjaɖɛ nɔɔ ɖɛyaa tosu yem, papaaza tʊma sɔsɔna nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ ɖɩlɩɣ ɖɩ-kɩma wena ɖɩɩwɛna yɔ a-taa.

Ɛzɩ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sʊzɔtʊ lɛɛtʊ yɔ, Njamena tɛtʊ nɛ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ taa ñɩndʊ paɖʊ nɔɔ nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma nɛ ndʊ yɔ: Tuuluuzi (Fransɩɩ, ɖooo pɩnaɣ 1988)  Marisɛɛyɩ (Fransɩɩ, ɖooo pɩnaɣ 1989).

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa tɔm wɛna ndɩ kpem nɛ lɛɛna: ɖɩɖʊ ɛyʊ nɔɔyʊ nɔɔyʊ nɛ ɛyɔɔdɩɣna maalikanaa nɔsɩ yɔɔ ɖɛyaa, ɛnʊ lɛ sɔɔja sɔsɔ zeneralɩ Hachim Haroun Deby (2016). Payaɣ njamena maalika nɔɔ yɔɔ cɔnayʊ kɩfalʊ se Ali Haroun (2013- ).
Nucléaire

Payaɣʋ se "nucléaire" yɔ, pʋwɛ tɔm naadozo taa :

1.	Kajalaɣ lɛ, "nucléaire" kɛnɛ mbʋ pɩkɛ mbʋ payaɣ se "cellule" yɔ pi-piye. Ɛzɩ mbʋ payaɣ se "enveloppe nucléaire" yɔ.

2.	Nabʋlɛ lɛ, mbʋ pakpaɣ se pʋwɛ piye tɩyɛ yɔ, payaɣ-pʋ ɖɔɖɔ se "nucléaire". Ɛzɩ mbʋ payaɣ se "Famille nucléaire" yɔ.

3.	Nabʋdozo ɖeɖe lɛ, mbʋ pɩkɛ "atome" piye yɔ. Ɛzɩ mbʋ payaɣ se "énergie nucléaire" yɔ nɛ "centrale nucléaire" yɔ nɛ "bombe nucléaire" yɔ.

## "Nucléaire" hɩɖɛ tɔm
Mbʋ payaɣ se "nucléaire" yɔ, pu-lubu nʋmɔʋ wɛɛ kɩɖɛɣna ɛsɩndaa ɖɛʋ mbʋ yɔ pʋ-yɔɔ lɛ, hɩɖɛ "nucléaire" caŋ ɖɩmalɩna ɛyaa tɩŋa. Sɔɔjanaa wondu lubu nʋmɔʋ taa nɛ mba pɛtɛkɛ sɔɔjanaa yɔ, po-wondu lubu yaa lɩzʋʋ nʋmɔʋ taa payɔɔdʋʋ "nucléaire" tɔm.

Mba pɛtɛkɛ sɔɔjanaa yɔ, po-wondu natʋyʋ hɩla yɔ :•	Mbʋ payaɣ se "mines d'uranium" yɔ pɩ-labʋ;
•	Mbʋ payaɣ se "combustible nucléaire" yɔ p-lubu;
•	Mbʋ payaɣ se "centrale nucléaire" yɔ pɩ-labʋ;
•	Pɔn̄ɔɔzʋʋ "combustible" ŋgʋ kɩsɩba yɔ;
•	Pakpakɩɣ mbʋ payaɣ se "plutonium" nɛ "uranium appauvri" nɛ polukina mbʋ payaɣ se "combustible MOX" yɔ;
•	Palakʋʋ tʋmɩyɛ nɛ mbʋ payaɣ se "radioactifs" waa yɔ, pa-pɩndʋ yɔ;
•	Palakʋʋ ɖɔkɔtɔ nʋmɔʋ taa mbʋ payaɣ se "radio-isotopes" yɔ.
Nuwakicɔɔtɩ

Ɖooo lɛ Moritaanii ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ kaakɛna tɛtʊ ndʊ paya;waɣ se Louis kiɖeɖeu yɔ. ƐLɛ pɩkpaɣna pɩnaɣ 1957 yɔ, ɛjaɖɛ nɖɩ ɖi-tɛtʊ sʊzɔtʊ yɔ Nuwakicɔɔtɩ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ Atlantique lɩŋgamʋʋ cɔlɔ kpam. Tɛtʊ tʊnɛ, kpaŋkuɖumwaa lɩzɩ-tʊ, mbʊ pʊ-yɔɔ yɔ pacakaɣ peeɖe nɛ  ɛzɩma pɔɖɔɔ yɔ lɛ, paa ɛzɩmtaa powoki n; epacakɩ lone nɖɩ ɖi-taa.

Mbʊ yebina nɛ pazɩ pazɩ lɛ, tɛtʊ ndʊ tɩkɔɔ tɩpɩsɩ tɛtʊ sʊzɔtʊ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ landammm taa makɩɣna ɛkɩtaarɩnaa ɛzɩ 100 000 yaa kilomɛtanaa 1 000 nɛ ɛyaa kpɛnda 958 399. Nuwakicɔɔtɩ tɛtʊ tʊnɛ, tɩ-tɛ tɔsʊʊ lɩɣna somtu ndʊ pasaɣ peeɖe nɛ payaa-tʊ se Mafci yɔ tɩ-yɔɔ. Somtu ndʊ, Itaalii ɛjaɖɛ tʊlɩna tʊmɩyɛ nɖɩ peeɖe.

Payaɣ Nuwakicɔɔtɩ komina yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ se Ahmed Hamza. Ɛzɩ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sʊzɔtʊ lɛɛtʊ yɔ, Nuwakicɔɔtɩ tɛtʊ nɛ ajɛyaa naayɛ taa ñɩndʊ paɖʊ nɔɔ nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma nɛ anaa yɔ: Tukisɔnɩ (Etaazuunii), Lanzuu (Siini), Maadiriidi (Ɛsɩpañɩ), Amanɩ (Yɔridaanii), Bamako (Maalii) nɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ ndʊ lɩm cɔ-tʊ nɛ pɩtaa yɔ, tɩ-taa lɔŋ tasɩya ŋgbɛyɛ.
Nɔɔ

Kacalaɣ taa lɛ, nɔɔ kɛna pɔʊ ŋgʊ kɩ-taa ɛyʊ yaa tɛtɛ kpɩnɛ tɔkɩna yɔ tɔɔnaɣ nɛ pitiki ɛ-taa yɔ. Ɛlɛ yee pɩkɛ simaɣ yaa tɛtɛ wondu ndʊ ndʊ tɩwɛna kalɩ hʊndʊ, keŋ nɛ naŋgbanzɩ naalɛ kɔyɔ, paatasɩɣ yaʊ se nɔɔ ɛlɛ payaɣ ne njʊyɛ. Yee ɛyʊ ɛkɩla kataɣzaɣ yaa cɩmɖɛ kɔyɔ, pɔtɔŋ-kɩ-ɩ se ɛkɩla ŋjʊyɛ yaa ɛ-nɔɔ kɩla cɩmɖɛ.   

Nɔɔ wɛ ñʊʊ yɔɔ nɛ kɛwɛna ɛsɩndaa kiŋ. Kɛwɛ mɔɔʊ, tamaɣ nɛ lɩkpaɣzasɩ pɛhɛkʊ taa. Payaɣ kʊɖʊmbʊ taa se nɔɔ yɔ, kpaɣ ndoma, nzʊlɩmɩyɛ nɛ kela pɛkpɛndaa nɛ payaɣ mbʊ. Kela wazaɣ kɛlɛ se, atɔɔ yaa anaŋgɩ tɔɔnasɩ nzɩ pɛwɛ se sitiki ɛyʊ yaa tɛtɛ kpɩnɛ taa yɔ.

Nzʊlɩmɩyɛ wazaɣ kɛlɛ se ɛyʊ ɛpɩzɩ nɛ ɛyɔɔdʊʊ camɩyɛ yaa ɛcɔzɩɣ tɔɔnaasɩ nɛ kela ñɔyɔɔdɩɣ. Ndoma kɛŋna nɔɔ toko. Pʊtɔbʊʊ se ndoma ɛfɛyɩ kɔyɔ, kʊtɔmɩŋ sʊʊ ɛyʊ yaa tɛtɛ kpɩnɛ lotu taa yem yem. Pɩtasɩ ɖɔdɔ lɛ, ndoma ɛfɛyɩ kɔyɔ, ɛyʊ ɛɛpɩzʊɣ nɛ ɛyɔɔdɩ camɩyɛ. Ɛyaa nabɛyɩ wɛɛ lɛ, pɔnɔsɩ taa kela fɛyɩ nɛ payaɣ-wɛ se nɔɔtaa kpɛɖɛ tɩnaa. Pɩtɛkɛ peɖeke, mbʊ pʊyɔɔ yɔ, palʊlʊʊ ɛyʊ lɛ, ɛpaɣlʊ pazɩ lɛ, ɛ-nɔɔtaa kela tɔʊ nɛ kɩfana ñɔ. Pɩtasɩ lɛ, ɛyaa nabɛyɩ kpadayʊʊ siŋŋŋ lɛ, pɔ-nɔsɩtaa kela tɔʊ. 

Tɛtɛ hʊndʊ natʊyʊ wɛɛ lɛ, tɩ-nɔsɩ taa kɛ tɩnɩʊ nɛ pɩndʊ, ŋgʊ pɩɩwɛɛ se pɔtɩkɩna nɔɔ lɛ, tɔbʊʊ kɛ panɩʊna pɩndʊ. Tɛtɛ kpɩna wena atɔkɩna anɔɔ nɛ anɩʊna a-tɔbɩŋ yɔ, yee tɔɔnaɣ ɛfɛyɩ ɖeu yaa pɩwɩɣ yɛ kɔyɔ, nabʊyʊ taa lɛ, tɔɔnasɩ nzɩ atɔkɩ yɔ, alɩɣna a-nɔsɩ. Pɔtɔŋ se atɔʊ tɔɔnasɩ nzɩ. Tɛtɛ kpɩna naayɛ wɛɛ lɛ, afɛyɩna nɔsɩ yaa tɔbɩŋ. Mbʊ pɔyɔɔ yɔ, awɛʊ tɛtɛ kpɩna lɛɛna lotu taa kɛnɛ. Tɛtɛ kpɩna ana, a-taa kɔyɔ ɖalaa. Yee ɛyʊ ɛɛtɔkɩ sɩnaʊ kɔyɔ, ɛ-nɔɔ ɖazɩɣ nɛ nɔɔ tɔsɔɔlɩ mbʊ. Pɩtɛ ɛyaa nɔsɩ taa lɩʊ sɔŋ.
Nɔɔrɩvɛɛzɩ

Nɔɔrɩvɛɛzɩ kɛna Eerɔpɩ nɛ hayɩ kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ɖɩwɛna Sɩkandiinavɩ tɛtʊ nzʊlɩmɩyɛ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʊʊ. Ajɛya wena ɖɩnɛ-yɛ pɛkpɛnda kamasɩ yɔ ana yɔ: Sʊyɛdɩ, Fɛɛlandɩ nɛ Ruusii. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwalanzɩ taa wɛ 385 199 km2  nɛ ɖenɖe tɛtʊ wɛ ñabɩ yɔ pɩmakɩɣna ɛzɩ 307 860 km2.

Ɖɩ-ɛyaa kpɛnda miliyɔɔwaa kagbanzɩ kɛ saŋgayɩŋ fenaɣ 2015. Erɔpɩ kpeekpe taa lɛ Isilandɩ taa kɛ ɛyaa takɩlɩ ɖɔʊ kilomɛta yɔɔ pɩtɩŋna Nɔɔrɩvɛɛzɩ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Osɩloo nɛ kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ komina taa yɔ ŋgʊ lɛ nɔɔrɩveezɩyɛɛ pɩyele liidiya kɔyɔ Nɔɔkɩ.

Keteŋa kpekpe you naalɛ ŋgʊ tɛma lɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩpazɩ ɖɩhɩʊ ɖɩ-tɩ nɛ tɔsʊʊ nɛ ɛsɩndaa wobu pazɩ pɩɖɛɛ; nɛ ɛsɩndaa kpem. Sɔnɔ taa mbʊ yɔ Nɔɔrɩvɛɛzɩ wɛ keteŋa kpeekpe taa ajɛya wena akɩlɩ ñɩm yɔ a-taa. Ɛjaɖe ɖɩnɛ ɖɩ-ñɩm pʊnɛ pɩlɩna tɛtɛɛ ñɩm mbʊ palɩ pʊyɔɔ yɔ pɩkɩlɩna kaɖazɩm nɛ helimaɣ  ŋga kɛwɛ ɛsɔtaa yɔ payaɣ-kɛ se kaazɩ yɔ. 

Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa kɛ temokirasii kɩlɩ wɛʊ keteŋa kpeekp ajɛya taa. Ɛjaɖɛ ndɩ ɖɔɖɔ ɖɩ-taa kɛ laŋhɛzɩyɛ kɩlɩ wɛʊ keteŋa kpeekpe taa ɖɔɖɔ. Nɔɔrɩvɛɛzɩ wɛ ajɛya wena acaɣ nɛ alɩzɩ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se OTAN ŋgbɛyɛ yɔ.

## References
Nɛptiini

Neptune (kɩɖaʊ: ) kɛŋna wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga litoozo ŋga, yee pakpaɣ ɛzɩma tɩyɩnzɩ poinaʊ wɩsɩ yɔ yɔ. Nɛptiini cɔɔʊ wɩsɩ kpee yɔ pɩmakɩɣna ɛzɩ 30 UA yɔ nɛ tɩyɩŋga ŋga kɔcɔɔʊ wɩsɩ nɛ kosulukuu yɔ pɩmaɣna pɩnsɩ ɛzɩ 164,79 yɔ. Yee pakpaɣ tɩyɩnzɩ nzɩ sɩtakɩlɩ yʊŋ hɩlɩmaɣ kɔyɔ, Nɛptiinɩ kɛŋna naatozo ñɩŋga. Ɛlɛ tɩyɩŋga kɛnɛ kakɩlɩ Tetʊ tɩyɩŋga yʊŋ tam 17 taa nɛ Siipitɛɛrɩ yɔ tam 19 taa. Tɩyɩŋga Nɛptiini kɛnɛ kɛkɛ nanza ŋga tɩyɩnzɩ nzɩ sɩtakɩlɩ paɣlʊ yɔ. Planɛɛtɩ kanɛ kɩ-tɛ demi-grand axe maɣna kilomɛtanaa 4 503 443 661. Planɛɛtɩ kanɛ kɛ-tɛ walanzɩ taa maɣna ɛzɩ 7,6408×109 km2 yɔnɛ kɛ-tɛ volume taawɛ ɛzɩ 62,526×1012 km3 yɔ. 

Nɛptiini tɩyɩŋga taa nɛ hidrozɛɛnɩ, heliyɔm. Panaɣ ɖɔɖɔ iidrokarbiiri, azɔɔtɩ, lɩm, amoniyakɩ nɛ metanɩ. Wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩnzɩ keekpe taa lɛ Neptiini ɖeke ñɩnɩya naa pɩlɩɩna akɔnta labʊ yɔɔ. Mbʊ pʊyɔɔ yɔ Fransɩɩ taa tʊ weyi ɛkpɛlɛkʊʊ tɩyɩnzɩ wɛtʊ yɔ, Alexis Bouvard, kaawɛɛ ɛlakɩ tɩyɩŋga Iiranisi yɔɔ akɔnta nakʊyʊ lɛ, ɛna se pɩɩcakɩ camɩyɛ mbʊ yɔ paapɩɩla ɛzɩma yɔ tɩyɩŋga nakɛyɛ wɛɛ nɛ ko-yuŋ makɩ. 

Ñɩinɩyaa mba paalɛɣ plutɔɔ naʊ yɔ pa-taa kɔyɔ Greg Buchwald, Michel DiMario nɛ Walter Wild. Pɩɩkɛ Siikagoo sukuli kɩtɛzʋʋ taa pɩnaɣ 1909 taa. Pɩwayɩ lɛ, ñɩnɩyaa sakɩyɛ na-kʊ ɛzɩ tɔm hiu nɛ naanza (14) mbʊ yɔ nɛ pa-taa kɛlɛ Heidelberg kɔlaɣ fenaɣ 23 pɩnaɣ 1914. Pɩnaɣ 1930 taa siŋŋŋ kɛ pana plutɔɔ nɛ panya-kʊ se planɛtɩ X. Patana-kʊ yem ɛlɛ Percival Lowell ñɩnaɣna se ɛna mbʊ piyiiduu tɩŋga ŋga payaɣ-kɛ se nɛptunɩ yɔ. Pɩwayɩ lɛ, astronaute weyi payaɣ-ɩ se Tombaugh yɔ ɛñɔɔzɩ ɛ-tɩ camɩyɛ nɛ ɛpaɣzɩ lɩzʊ fotonaa kpaɣ kɔlɑɣ fenaɣ 29 pɩnaɣ 1930 Taa. Ɛcɛkaɣ fotonaa mba tɔm naputozo taa ɖama yɔɔ nɛ lɛlaɣ fenaɣ 18 pɩnaɣ kʊɖumaɣ ŋga ka-taa lɛ, ɛ-lɩmaaza wolo nɛ ɛna se nabʊyʊ ciidiɣ hɛkʊ taa. Pɩla mbʊ lɛ, Lowell ñɩnɩyaa lala tasɩ ñɩnɩʊ kɛ Harvard College Observatory taa nɛ palɩzɩ ɖɔɖɔ fotonaa lakɩŋ fenaɣ 13 pɩnaɣ 1930 nɛ panacamɩyɛ nɛ petizi se tɩŋga nakayɩ wɛɛ nɛpayaɣ-kɛ plutɔɔ. Tɛʊ fema lɛ, *Union Astronomique Internationale* susaa kpaaa kɛ tɔm kɩfatʊ tʊnɛ. 

Fransɩɩ ɛjaɖɛ tʊ weyi payaɣ-ɩ se Alexis Bouvard yɔ ɩnʊ kaalɛɣna naʊ se nabʊyʊ wɛɛ nɛ piyiidu akontanaa mba paawɛ palakɩ Uranusi tɩŋga cɔlɔ nɛ ɛmaɣzɩ se paapɩɩla ɛzɩma yɔ, tɩŋga nakayɩ wɛɛ nɛ ŋga yiiduna akɔnta ŋgʊ. Pɩlaba mbʊ lɛ, pɩnaɣ 1843 taa ŋgilisi tʊ weyi payaɣ-ɩ se John Couch Adams yɔ, ɛla akɔnta nakʊyʊ nɛ ɛna mbʊ, pɩnzɩ naatozo wayɩ lɛ Fransɩɩ tʊ Urbain Le Verrier ñatɩŋna nʊmɔʊ nakʊyʊ nɛ ɛla ɖɔɖɔ akɔnta nakʊyʊ nɛ ɛnʊ ɖɔɖɔ ɛna siŋŋŋ se tɩŋga nakayɩ wɛɛ tovenim taa. Pɩkɔma pɩtalɩ salaŋ fenaɣ 23 pɩnaɣ 1846 lɛ, Caama tʊ, Johann Gottfried Galle, cɔna ñɩɩtʊ taa nɛ ɛna Nɛptuni camɩyɛ.

Pɛkɛdɩɣ se ɖooo saŋayɩŋ fenaɣ 28 pɩnaɣ 1612 taa Galilée kaatɛma naʊ kɛ tɩŋga kanɛ ɛlɛ tɩŋga payaɣ-kɛ Siipitɛrɩ yɔ, ŋga ɛ-taa kaawɛɛ se ɛcɔŋna. Fenaɣ lɛɛka taa, Kɔlaɣ fenaɣ 28 pɩnaɣ 1613, ɛtasa cɔnaʊ lɛ, ɛna se tɩŋga ŋga kecida pazɩ. Ɛna pɩtɩŋga payɩ mbʊ ɛlɛ, ɛtaamaɣzɩ se pɩkɛna tɩŋga sɔsɔɣa nɛ ɛtatasɩ-tʊ yɔɔdʊ nɔɔyʊ cɔlɔ, mbʊ yebina nɛ paapɩzɩɣ pɔtɔ se ɛnʊ ɛcalɩna Nɛptuni naʊ. Pɩla ɛzɩ ɛlabʊ Tɛtʊ yɔɔ tɔm ɖɔɖɔ yɔ. Ɛnʊ kaalɛɣna naʊ se Tɛtʊ kɛna tɩŋga ŋga kɔcɔʊ yɔ, ɛlɛ pɩsa miŋ lɛ, ekizi-tʊ.
Niyuu Yɔrɩkɩ

**Niyuu Yɔrɩkɩ** (**New York**)  kɛna Etaazuunii ɛjaɖɛ taa tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa kɩla ɖɔʊ yɔ nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa lɛ, tɛtʊ ndʊ, tɩ-hɩɖɛ kɩlɩɣna yaʊ Amerika ajɛya kpeekpe taa. Niyuu Yɔrɩkɩ   tɛtʊ wɛ Etaazuunii nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hayʊ kiŋ nɛ pɩwɛ Atilantiki Lɩŋamʋʋ cɔlɔ kpam. Ageeta kagbaanzɩ kpɛndɩna nɛ apɩsɩ tɛtʊ tʊnɛ. 

Keteŋa kpeekpe taalɛ, Niyuu Yɔrɩkɩ  tɛtʊ wɛna ɖoŋ sɩŋŋŋ kɛ tadɩyɛ tɔm taa, tɔsʊʊ nɛ liidiye yɔɔ, tɔm sʊsʊʊ taa, lubu, wendu ñɛyʊʊ taa, ñɩnʊʊ taa, sukuli tɔm taa nɛ aleɣya. Niyuu Yɔrikɩ tɛtʊ taa mbʊ mbʊ pɩwɛ tɛtʊ sʊzɔtʊ taa yɔ, pɩwɛ peeɖe. Pʊ-yɔɔ kɛ pɔtɔŋ se Niyuu Yɔrɩkɩ kɛna keteŋa kpeekpe tajɛya tɛtʊ sʊzɔtʊ. 

Ɖooo lɛ, Niyuu Yɔrɩkɩ kaakɛŋna Etaazunii taa tɛtʊ sʊzɔtʊ (1785 nɛ 1790). Etaazunii taa lɛ, Niyuu Yɔrɩkɩ tɛtʊ kɛŋna tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ɛyaa kɩla ɖɔʊ ɖooo pɩnaɣ 1790. Pɩnaɣ 2015 taa pakalɩ kɩgalʊʊ kɛ peeɖe lɛ, ɛyaa kpɛnda miliyɔɔnaa 8 550 405. Amerika keteŋa kpeekpe taa lɛ, tɛtʊ natʊlɛ ɖeke kɩlɩna Niyuu Yɔrɩkɩ kɛ walanzɩ. Kacalaɣ tɛtʊ yɔ Mɛkɩsiko, piwayɩ lɛ Sao Poolo nɛ naatazo tɛtʊ yɔ Niyuu Yɔrɩkɩ. 

Ɛsɩyɛ ekpena tɔm taa lɛ, paa pɩnaɣ ŋga ɛyaa mba powoki Niyuu Yɔrɩkɩ tɛtʊ taa yɔ, pɛɖɛɣ ɛzɩ ɛyaa miliyɔpɔnaa nɩɩnɩwa yɔ (50 000 000). Payaɣ Niyuu Yɔrɩkɩ  maalika yɔɔ cɔnayʊ kɩfalʊ se Bill de Blasio (D) (2014-2020).