open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кърухугу

**Кърухугу** (лат-бз.: *Myosotis*, ур-бз.: *Незабудка*) — удз-къэкӀыгъэ.

## ЗэрзэфӀэтыр
Кърухугур илъэскӀэ иэ илъэсбжыгъэкӀэ къкӀ мы индыдэ удз, бацу зэкӀэкӀыу.

ПӀыхэм къудамэ бжыгъэхэр ятету, лъэгагъыр см 10-40 хуэдиз мэхъухэ.

Тхьампэхэр зэрызу зэкӀэлъыпыту къытокӀэ, псыгъуэ кӀыхьху, пхъашэху. 

Гъагъэхэр нэхъыбэм шхъуантӀу щытхэ, кугъуэр гъуэжьу, зэзэмызэкӀэ хужьу иэ плъыжьыху мэгъагъэ; гъагъэхэм тхьампэ тхурытху ятет, якӀэхэр мы памцӀу, хъуреуэ щыту; гуп-зытӀущхурэ гъэчхэм къытокӀэхэ. Гъэгъэн щыкӀидзэр накъыгъэм мэкъуауэгъуэкум нэгъунэ

Джылалъэр хъуреуэ, цӀанлъу щыт. Езы джылэхэр илъэс 2-3 щолыфхэ, къэкӀыным ежэу.

## КъыздэкӀхэр
Кърухугухэр Еуропэм, Азиэм, Америкэм, Ипшъэ Африкэм, Аустралиэм, Зелэнд КӀэм къыщокӀхэр.

Нэхъыбэм губгъуэхэм, къуэхэм къыщокӀхэ, шӀым фӀыуэ псыр здызкӀифым. ПэмыкӀхэр псыхъурей Ӏуфэхэм, псыпцӀэ Ӏуфэхэм, псыхъуэхэм къыщокӀхэр.

## Лъэпкъхэр
Лъэпкъу хъуар 50 носыр.

Абыхэм ящыщ гуэрэхэр:
* **Myosotis alpestris** - Къушъхьа кърухугу
* **Myosotis arvensis** - Губгъуэ кърухугу
* **Myosotis australis** - Аустралиэ кърухугу
* **Myosotis czekanowskii** - Чеканов кърухугу
* **Myosotis laxa** - Пхъашэ кърухугу
* **Myosotis scorpioides** - ПсыпцӀэ кърухугу
* **Myosotis stricta** - Гъагъэжгъей кърухугуНячЯ

* **Myosotis sylvatica** - Мэз кърухугу

## Сурэтылъэ

File:Niezapominajki ubt.jpeg
File:Unknown garden flower 5.jpg
File:Myosotis stricta5 W.jpg| Гъагъэжгъей кърухугу
File:Alpine Forget-Me-Not in Grand Teton NP-NPS.jpg| Къушъхьа кърухугу
File:Forget-me-not close 600.jpg| Мэз кърухугу
File:Niezapominajki 3 wisnia6522.jpg| Губгъуэ кърухугу
File:Myosotis scorpioides3 ies.jpg|ПсыпцӀэ кърухугу
File:Myosotis laxa.jpeg| Пхъашэ кърухугу
Къушъхьэджэд

**Мысырджэд, Къушъхьэджэд** (лат-бз.: *Lyrurus mlokosiewiczi*, ур-бз.: *Кавказский тетерев*) — бзу инхэм ящыщ, мэзджэд лъэпкъым ящыщу.

## Аплъэпкъыр
Хъум иинагъыр см. 50 - 55 хуэдиз, ихьалъагъыр кг. 1, 1 хуэдиз; ифэр псыфэ-кӀынфӀу иэ фӀыцӀу щыт (цыхэр мы лыду), инашъхьахэм набдзэ хуэду плъыжьу тет, икӀапэ цылъэныкъуитӀыр нэхъ кӀыхьу, гъэчауэ щытхэ, икумкӀэ кӀуэху цыхэр нэхъ кӀэкӀ мэхъухэр. Бзыхэм я инагъыр см. 37 - 42 хуэдиз, я хьалъагъыр кг. 0, 95 хуэдиз, я фэр уэгу щыт гъуэплъ-гъуабджэм кӀынфӀу хэлъу.

## Здэпсохэр
Урысейм Къаукъаз закъуэра здэпсор, пэмыкӀ къэралхэм: Азэрбиджаным, Ермэлым, Курджым, Тыркум. Куэч бзухэм ящыщкъым, къушъхьахэм я псэупӀэ-хъупӀэхэр м. 3, 300 носыр, абгъуэ здашъхэр м. 2, 600 лъэгагъым фӀэмыкӀыу. Нэхъ кӀасу здыхэсыр пабжъэхэм - аӀуейгъурцхэм хьацыбанэхэм.

## Зэрзэпыхьахэр
Абгъуэхэр шӀым щашъыр, къушъхьахъум, пабжъэхэм. Абгъуэм ирилъхьар джэдыкӀитху хуэдиз, тесыр бзым изакъуэ, махуэ 25. Гъэ къэс шхьагъусэ кӀэ лъыхъурэ яшъыр. Хъухэр щызэфӀэувэхэр илъэситӀ щырикъум ижей, бзыхэр илъэс ирикъумэ.

## Ишхыр
Гъэмахуэм - гъэгъахэр, гъэчхэр, тхьампэхэр, мэракӀуэ, цӀыв Ӏамэ; шӀымахуэм - къэкӀыгъэ-бынджэ, джылэ Ӏамэ.

## Зэрхуэсакъыр
Япэреуэ Советхэм къыдагъэкӀа Тхылъ плъыжьым ( 1978 гъэм ) мысырджэдыр "кӀуэд псэушъхьахэм" яхэта. Тхылъ плъыжь 1984 гъэм къыдэкӀам "псэушъхьа кӀуэдхэм" къыхагъэкӀа. Ауэ иджыри къыздынэсым кӀуэдыфынкӀи хъуну. Абы "дэӀапыкъур" цӀыхум ишъакӀуэнымрэ, былым гъэхъунымрэ. Былымым иабгъуэхэмрэ бзучырхэмрэ зэхепӀытӀэ, абы пэмыкӀыу ахъуэхэм я хьахэми мысырджэд куэд яубыдыр, ятхьалэ.
Къущхьэмышх

**Къущхьэмышх** (лат-бз.: *Mespilus,* ур-бз.: *Мушмула*) — тхьэмпэпыху къэкӀыгъэ, Хьацыбанэ-лъэпкъым ящыщу. ЛӀэужьыгъуитӀу зэхокӀхэ:
* '''Къущхьэмышхей''' (*Mespilus germanica*)
* '''Япон Къущхьэмышхей''' (*Mespilus canescens*), 1990 гъэм Ишъхъэрэ Америкэм къыщагъуэта.
* Урысыбзэк1э -горная еда (къущхьэм ишх)
Къущхьэмышхей

**Къущхьэмышхей** (лат-бз.: *Mespilus germanica*) — тхьэмпэпыху къэкӀыгъэ Хьацыбанэ-лъэпкъым щыщ жыг.

## КъыздэкӀыр
И лэтин цӀэм емылъытауэ езы жыгыр къыздикӀар Ипшъэ-КъуэхьэпӀэ Азиэмрэ Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Еуропэмрэ. Пэсырей урымхэм Джэрмэным ирачауэ щыта. Къущхьэмышхейр нэхъ зыхуэныкъуэр гъэмахуэ хуабэрэ шӀымахуэ мы шӀыӀэрэ. Мы Ӏэрысу къущхьэмышхейр къыздэкӀыр Кърымым, Урысейм и ипшъэ лъэныкъуэм Къаукъаз Ӏуашъхьэхэм кӀэт къэралхэм.

## ЗэрзэфӀэтыр
Къущхьэмышхейр зы хуэйр игъуэту къэкӀмэ хуиту и лъэгагъыр метрэ 8 нэсыфыну, ауэ нэхъыбэм куэдкӀэ нэхъ лъахъчу къокӀыр. Жыгым и тхьэмпэхэр удзыфэ кӀынфӀу щытхэ, хуэпсыгъу, кӀыхьху, я кӀыхьэгъыр см 8-15, я бгъуагъыр см 3-4. Бжыхьэм, тхьэмпэпыхум ипэм идежь я фэр плъыжьу зэрахъуэкӀыр.

Тхьэмпиху хъу гъагъхэр къыщыпидзэхэр гъатхэм и кӀэм идежь. 

Пхъышъхьэм и фэр гъуэплъу щыт, и бгъуагъыр см 2-3 мэхъу. Быду, гуашӀу щытху. Ящхын щыкӀадзэхэр иэ куэдрэ щагъэлъа яуж иэ пхъышъхьэхэм шӀыӀэ къэуа яуж. Апхуэдэм яуж щабэ, афӀ мэхъухэ ауэ нэхъ цӀыкӀу икӀи фэ зэхэуауэ щытхэ. 

## Ӏэрысэгъуэм и тхыдэр
Къущхьэмышхейр илъэс 3000 хъуауэ Ӏэрысу ягъэкӀыр Ипщэ Къажэрым (Ираным). Пэсырей алыджхэм гъэкӀын щыкӀадзар илъэс 700 ди лъэхъэнэм ипэм, пэсырей урымхэм илъэс 200 ди лъэхъэнэм ипэм. Пэсырей урым зэманымрэ курыт лъэхъэнэхэмрэ мы къэкӀыгъм пӀэшхуэ иӀэт, ауэ 17-18 лъэхъэнэхэм хэмурэ ящыгъупшэжьын кӀадза, пэмыкӀ къэкӀыгъэхэмкӀэ зэрахъуэкӀыурэ. Иджыпсу макӀыу къагъэкӀхэ Ӏэрысу.

## Сурэтылъэ

image:Crataegus germanica - MusmulaCvet.jpg
File:Mespilus germanica Mispel vrucht.jpg
File:Mespilus germanica2.jpg
File:Mespilus germanica1.jpg
File:Mispel.jpg
File:Medlar pomes and leaves.jpg
File:MusmulaKora.jpg
File:Mespilus germanica arbo.jpg


## ТехьэпӀэхэр
* Mespilus germanica L.- Къущхьэмышхей (урысыбзэкӀэ)

Категориэ:КъэкӀыгъэ
Категориэ:Хьацыбанэхэр
КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъу

**КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъу** (, , ) — КъуэхьэпӀэ Азием хэт къэралхэмрэ Мысырымрэ зэреджэ щӀыпӀэращ. А цӀэр абы КъуэкӀыпӀэ къэралыу Еуропэм нэхъ гъунэгъу зэрыгуэтым щхьэкӀэ фӀащауращ. Нэхъыбэу дэс лъэпкъхэр: хьэрыпхэр, персхэр, тыркухэр, курджыхэр, джуртхэр, азэрбиджанхэр, ермэлыхэр, ассирийхэр. Я нахъыбэм дин зырахьэхэр — ислъам динщ, ауэ КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум дунейм къэхутащ чыристан диныри иудей диныри. КъуэкӀыпӀэ ГъунэгъумкӀэ йокӀуэкӀ Еуропэм къикӀыу АзиемкӀэ гъуэгу нэхъыщхьэхэр.

Дунейм и щытыкӀэр и нэхъыбэ зэманым гъущэщ. Псыхъуэ нэхъ иныу зытӀущ иӀэщ: Еуфратыр, Тигрыр, Нилыр, ахэри губгъуэ щӀэкӀэнымкӀэ ягъэсабэп. Дуней псом нахъыбэ дыдэу щӀы дагъэр къызыщӀах лъэныкъуэщ.

Жылэдэсхэр: хьэрыпхэр, къажэрхэр, тыркухэр, курджыхэр, журтхэр, азэрбиджанхэр, ермэлыхэр, ассирийхэр. Абыхэм я нахъыбапӀэр — мыслымэнхэщ.

## Тхыдэ
КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум и тхыдэм и щӀэдзапӀэр къызыхихыр цӀыхум и япэдыдэ хъыбархэр къыщыхэӀукӀ, и цивилизациер щызыхэзыгъэувэкъудей зэманырщ. А зэманым зэрыщыщӀэдзауэ КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъур иджыри къэс къонэ политикэ, культурэ, экономикэ, дин мыхьэшэшхуэ нэхъ зиӀэ ку. Мы щӀыпӀэм дунейм къытехьащ зороастрыгъэ, иудей дин, чыристан дин, ислъам. А лъаныкъуэм ищӀхэм итахэщ пасэрей къэралыгъуэхэр - Пасэрей Мысыр, Шумер, Пасэрей Ермэл, Къажэр империе, Вавилон, Ассирие, Хьарып хьэлифэт, нагъуэщӀхэри.

Иджырей КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум и гъунапкъэхэр щызэфӀэувар ЕтӀуанэ Дунейпсо Зауэм и еужь, Уэсмэн Империер къэрал хуит зэмылӀэужьыгъуэу щызэпыкӀам. Абы намыщӀ иджырей тхыдэм политик мыхьэнэшхуэ зиӀэр 1948 гъэм Журт къэралым и зыфӀэувэныгъэрщ.

Дуней псом щӀы дагъэ Ӏыхьэшхуэ зэрыиӀыгъым щхьэкӀэ е-20-нэ лӀэщӀыгъуэм КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум къылъос мыхьэнэщӀэ ин политик лъэнукъуэкӀи, я экономик зыужьыныгъэмкӀи. 1945 гъэм и еужькӀэ Сауд Хьарыпым, Къажэрым, Кувейтым, Иракум, ХьӀЗ'м щӀы дагъэ къыщӀэхыныгъэм лъэщыу зеужь.

Зауэ ЩӀыӀэм щыгъуэ КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъур АШЗ-мрэ РССЗ-мрэ я зэпэубыдыгъуэ хъуа. Иджыпстум политикэмкэ шӀыпӀэр тэмэму щыткъым. Политикэ проблемэ иджыпсту щыӀэхэр нэхъ япэреуэ ираку зауэ, палестин-исраэл зэпэубыдыгъуэ, ермэлыхэм я геноцид нэхъ ину къапштэмэ КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъ гурыӀуэгъуэр абым иджири хэбгъэхьэфыну - Афганистэнымрэ Пакистэнымрэ я Ӏохур зэрзэхэт политикэмкӀэ, Пакистэнымрэ Индиэмрэ я зэпэубыдыгъуэр Кашмирым шъхьэкӀэ, АШЗ-р Къажэрым теуэфыну зэрыщытыр.

## Къэрал хэтхэр

## Абы намыщӀ уэплъ хъунущ
* КъуэкӀыпӀэ
* Курыт КъуэкӀыпӀэ
* КъуэкӀыпӀэ Жыжьэ
* Магъриб
* Индэкитай

## ТехьэпӀэхэр
* Густерин П. В. Арабский язык в современном мире 
* Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Востока 
* Ближний Восток — глазами израильских журналистов 
* Ближний Восток — информационный центр 
* - А. Мухиэддин, Расширенный Ближний Восток 

Категориэ:Хэкумэтх
Къашыргъэщхьэху

**Къашыргъэщхьэху** () — къашыргъэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Теплъэр щхьэр пщэри къыдэкӀуэу, тэхуфэщ, тхыцӀэр, дамэ къабзий пхъашэхэр фӀыцӀэ-гъуабжэщ, кусэ фӀыцӀэхэр зэпырыкӀыу. Ныбэ щӀагъри гъуабжафэщ. 

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Къаукъазым, абы и щӀыбагъым, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм, Азиэм. Къашыргъэщхьэхум и гъащӀэр епхащ жыгхэм (абгъуэ щещӀ), псым (Ӏус хэкӀыпӀэщ).

## Ӏусыр
Мыхьэ-мышх ищӀкъым, и Ӏусщ псэущхьэ лӀа, бдзэжьей, къуалэбзу шыр, хьэндыркъуакъуэ, шындырхъуо, хьэпщхупщ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск. 2007 гъ.

Категориэ:Тынужьхэр
КъымцӀэ

**КъымцӀэ, КъыфцӀэ** (лат-бз.: *Prunus*, ур-бз.: *Сли́ва*) — кумкӀэ мэракӀуэ къэкӀыгъэхэм ящыщ. Абы илъэпӀкъым пэмыкӀыу хэтхэр: шэдыгъуэ, пхъэгулъ, къыфцӀэ Ӏарысэ, къыцэ, курхьэ, миндал. ЩӀэ бжыгъэкӀэ зэшъхьащокӀыр лъэпӀкъыр, я нэхъыбу къыздэкӀхэр шӀыгум ипшъэ лъэныкъуэ курытхэм.

## Классхэр
* Миндал Ӏарысэ (*Amygdalus*): миндалрэ персикрэ
* КъымцӀэ, КъыфцӀэ Ӏарысэ (*Prunus*): къыфцӀэрэ курхьэрэ
* Чэдыгъуэ, шэдыгъуэ Ӏарысэ (*Cerasus*): чэдыгуэ
* Чэдыгъуэ лъахъчэ Ӏарысэ (*Lithocerasus*): чэдыгъуэ лъахъчэ
Къэбэрдей-Балъкъэр

**Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ** (*Къэбэрдей-Балъкъэр*; ; ) — Урысей Федерацэм хыхьэ республикэ.

Къэралыгъуэ щыхъуар — 1 фокӀадэ 1921 гъэм. Къэлащхьэр — НалщӀэч.

## Игъунапкъэхэр здырикӀуэ
Ставропол къэралым ипшъэлъэныкъуэмкӀэ, Ишъхъэрэ Осетиэм къуэкӀыпӀэлъэныкъуэмкэ, Курджым ипшъэлъэныкъуэмкӀэ, Къэрэшей-Шэрджэсым къухьэпӀэлъэныкъуэмкӀэ.

## Хэкумэтхыр
Республикэр нэхъыбэу бгыщӀыналъэщ зытетыр, цӀыӀэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ щӀыр захуэщ.

ИпшъэрэмкӀэ зэгуэтукъуршиплӀ ирокӀуэхэ, Къаукъазышхуэм щыщу, ахэр: Меловой, Скалистэ, Боковой, Главнэ (иэ Водоразделнэ).
* *ЛэгапӀэ нэхъ иныр*: Ӏуащхьэмахуэ (5 642 м) Урысейми и Къаукъазми и нэхъ лъэгапӀэ дыдэщ;
* *ИкӀыхьагъ нэхъ иныр щӀыӀэпӀэмкӀэ уикӀыу хуэбапӀэмкӀэ укӀуэмэ*: 167 км;
* *ИкӀыхьагъ нэхъ иныр къуэкӀыпӀэмкӀэ уикӀыу къухьэпӀэмкӀэ укӀуэмэ*: 123 км.

### Псыхэр
* Тэрч (623 км)
* Балъкъыпс (216 км)
* Шэрэдж (131 км)
* Шэджэм (102 км)
* Аргудан
* Бэхъсэн (173 км)
* Къулъкъужын
* Лэскэн
* Урух
* Налшыч
* Аруан
* Кишпек

### Гуэлхэр
* Гуэл ЩхъуантӀэхэр
* Тэмбукъан гуэл

### Псыкъелъэхэр
* Шэджэм псыкъелъэхэр
* Хьэбэз псыкъелъыххэр

## Тхыдэр

1922 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр автоном област яшъа, 1936 гъэм АРСС хъуа. Къэралыгъуэ зауэшхуэм Къэбэрдей-Балъкъэрым зэхагъэхьауэ щыта 115-рей шу дивизиэ, и тхьэмаду Скороход А., Къаукъазым и зауэмрэ Сталинград зауэмрэ цӀэрыӀу къыхэкӀа. 1942 гъэм къэралым и нэхъыбэ шӀыпӀэр НалщӀэчи хэту джэрмэныдзэм окупациэм щиӀыгъа, 1943 гъэм и щӀышылэм зэрщыту советхэм я ӀэнатӀэм хэхьэжьа. 1944 балъкъэрхэр зэрырагъэкӀам шъхьэкӀэ къэралым Къэбэрдей АРСС траӀуэ, 1957 гъэм аргуэру Къэбэрдей-Балъкъэр АРСС мэхъужь. 1992 — Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ мэхъу.

2008 гъэм Урысейм и Банкым тхыдэм теухуа ахъшэ къыдигъэкӀа, Къэбэрдей-Балъкъэрым теухуауэ

## Жылэр
* *ЦӀыху дэсыр* — 894, 324 (1 щӀышылэм 2009)
* *ЦӀыху дэсым иӀувагъыр* — 71, 4 цӀыху/км² (2009)
* *Къалэм щыщу* — 56, 1 % (2009)

### Къалэхэр




## АдминистрациэмкӀэ зэрыгуэшар

### Къалэ республикэ ӀэнатӀэгъуэм щӀэтхэр
* НалщӀэч
* КъалэкӀыхь
* Бэхъсэн

### Мэкъумэш лэжьыгъэхэр

## Гулъытыгъуэхэр

## ТехьэпӀэхэр
* Къ-БКъ и призидентым и сайт 
* Къ-БКъ и парламент 
* Къэбэрдей-Балъкъэр Къэралыр «Вся Россия» каталогым 

Категориэ:Къэбэрдей-Балъкъэр
Къэзэнокъуэ Жэбагъы

**Къэзэнокъуэ Жэбагъы** (1684 — 1750) — Адыгэ Хабзэм куэд хэзылъхьа, и губзыгъагъэм и хъыбар Къэбэрдей пщыгъуэм икӀауэ, щӀыпӀэ бжъыгъэхэм къаӀуэхут, Хьэтохъущокъуэ Кургъокъуэ и щауэгъусэт, Къанжал зауэм хэтащ.
 
Адыгэ ӀуэрыӀуатэм щыгъунэжщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр. Илъэс щищым нэблэгъауэ, адыгэхэм къадогъуэгурыкӀуэ а хъыбархэр, нобэр къыздэсми яӀуатэр. Къэбэрдейм и тхыдэм лъэужьышхуэ къыхимынатэмэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр гъащӀэ кӀыхь хъунтэкъым. И цӀэр щӀэблэм щӀащымыгъупщэн фӀыщӀэ щиӀэщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и тхыдэм, аращ и цӀэри и хъыбархэри уахътыншэ щӀэхъуар.

## Гъашъэтхыдэр
Бахъсэн псыхъуэм, Зеикъуэ къуажэм и лъэныкъуэм деж, иджыпсту КъэзэныкъуэйкӀэ щӀыпӀэ зэджэм — 1684 гъэм, Къэзэнокъуэ Жэбагъы къэхъуащ. Унагъуэ къызхэкӀам и хъыбар къынэсакъым ди зэманым, ауэ и гъашътхыдэм щыщ къэӀуэтыгъуэхэр къэнащ. 

Илъэс 25 ирикъуауэ хеящӀу (лъэпкъым хах къадыуэ щыта, ауэ къадым мыслъымэн хабзэкӀэ зэпэубыдыгъуэхэр зэфӀигъэкӀтэмэ, хеящӀэр адыгэ хабзэм тетырт) техьа хъуащ, и губзыгъагъэмкӀэрэ и псалъэмкӀэрэ зэпыубыдыгъуэ бжэным теухуар зэфӀигъэкӀауэ.

Дунейм тетыху, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зыщӀэкъуар Къэбэрдейм и Ӏуэху зэрыдэкӀынырщ, хабзэмрэ захуагъэмрэ я лъабжьэр гъэбыдэнырщ, цӀыхум я псэукӀэр егъэфӀэкӀуэнырщ. Хъыбархэм къызэрыхэщыжымкӀэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зи псалъэм пщӀэ иӀэ, зи акъылыр жыжьэ нэплъыс, захуагъэм ирилажьэ цӀыху губзыгъэщ, къэрал лэжьакӀуэщ, хэкумрэ къэбэрдей лъэпкъымрэ фӀыгъуэ зэрахуилэжьыныр къалэн зыщищӀыжауэ. А къалэныр хузэфӀэмыкӀамэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и цӀэмрэ и хъыбархэмрэ нобэ къэсынтэкъым. 

Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр езыр-езырурэ къежьащ, ахэр зыми зэхилъхьакъым икӀи къигупсысакъым: лӀы Ӏущым далъагъу ӀуэхущӀафэхэр зэхуаӀуэтэжурэ жылэм хэӀуэри ӀуэрыӀуатэ лӀэужьыгъуэ хъуащ.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр щӀаӀуатэр Къэбэрдейм и закъуэкъым, абыхэм ущрохьэлӀэ Шэрджэсми Адыгейми; Къэзэнокъуэм и цӀи и хъыбархэри ящӀэ ди гъунэгъу лъэпкъхэми. 

Псалъэ пэж куэд къызэринэкӀащ Къэзэнокъуэ Жэбагъы, абыхэм нобэр къыздэсым Жэбагъы и псалъэкӀэ йоджэ. Къэзэнокъуэ Жэбагъы къызэринэкӀа псалъэ Ӏущхэр адыгэ псалъэжьхэм хэзэрыхьыжауэ къогъуэгурыкӀуэ.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы 1750 гъэм дунейм ехыжа, и акъылрэ и ӀуэхущӀафэкӀэ цӀэрыӀуэ дыдэ хъуауэ.

## КъыщӀэна псалъэжьхэм ящыщ
* «*Губзыгъэм и лъапсэр чэнджэщщ*»
* «*Бзаджэр пэшэгъу фымыщӀ, мыгъуэ фыхъунщ*»
* «*Бжьыхьэр къуэлейщ*»
* «*ГъащӀэр зы напӀэщ, напэ уимыӀэу улӀэжмэ, улӀэпащ.*»
* «*Дахэм къимыхьыр Ӏейм къихьыркъым*»
* «*Къэбублэ хабзэщ*»
* «*Чэнджащэр щыуэркъым*»
* «*Ӏэщэ зыгъэдалъэм илъ япэ мажэ*»

## ТехьэпэӀхэр
* Бгъэжьнокъуэ Барысбий «Къэнжал зауэ»
* Адыгэ Хэку
* Къэбэрдей-Балъкъэр «Адыгэ лъэпкъэгъум бзылъхугъэм и пӀэр»

Категориэ:Мыслъымэнхэр
Тебэрды (псы)

**Тебэрды** (абаз-бз.: *Тыпартыб*, къэр-балъ-бз.: *Теберди*, ур-бз.: *Теберда*) — Ишъхъэрэ Къаукъазым Къэрэшей-Шэрджэс къэралым ежэх псы, сэмырабгъумкӀэ Псыжъ холъадэ. 

## ЦӀэр

## Хэкумэтх
И кӀыхьэгъыр км. 60 мэхъур, псыхъуэм и инагъыр км² 1 080. Езы псыр уэру ёжэхыр псыкӀэлъеуэ, псыехуэху хъуурэ. Къаукъаз Ӏуэшъхьэшхуэхэр и къыкӀэжыпӀэ, Псыжъ сэмырабгъумкӀэ хэлъаду. 

И псыр зэхэту щыт 55% уэсткӀуэпсым къыхокӀ. Нэхъ ин псыр щыхъур бадзэуэгъуэм – шыщхьэӀум. 

## ТехьэпӀэхэр
шӀыпӀэтхыпхъэ ХӀХ лъ.

Категориэ:Къэрэшей-Шэрджэсым и псыхэр
Къэдабэщиху

**Къэдабэщиху** (лат-бз.: *Populus alba*, ур-бз.: *Тополь серебристый*) — къэкӀыгъэ жыгхэм ящыщ, Щиху лъэпкъыгъуэ, Дзэл-лъэпкъым къыхокӀыр.

## КыздэкӀыр
Мы Ӏарысу къыздэкӀыр Ишъхъэрэ Африкэм (Алджазаир, Марокко, Тунис, Канар хы тӀыгухэм), Еуропэ псом (Скандинавыи щымыхъукӀэ), Азиэ Япэрыт, Курыт, КъуэкӀыпӀэм джоуэ. Ӏарысу къыздагъэкӀыр Еуропэм, Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм.

КъыздэкӀхэр псыхъуэхэм, псы фӀыуэ, куэду здагъуэт шӀыпӀэхэм, мэзу зэкӀакӀэу иэ жыг зэрызу къэкӀху.

## ЗэрзэфӀэтӀыр
Я лъэгагъыр м. 30-35 носыр, ипкъым и бгъуагъыр м. 2 нэсу. И пкӀашъхьар бгъуэуэ щыт - лъахъчу, шӀым игъунэгъу къыкӀидзу (зэрызу къыщыкӀкӀэ) ишъхьамкӀэ хуэзэв хъууэ. Жыгыпкъымрэ къудамэшхуэхэмрэ я пхъафэр псыфэ-удзыфу щыт, цӀанлъу; къыдэжхэм яр хужь-пхъашу щыт; жыгыжъхэм я пхъафэр псыфэ-кӀынфӀу иэ фӀыцӀу мэхъур, къэчауэ, зэгуэудауэ щыту.

Гулъхэр цӀыкӀу щытхэ см. 0,5 хуэдиз хъууэ, тхьампэхэр хуэхъуреуэ иэ щиму щытхэ, Ӏувху; яшъхьамкӀэ удзыфэ-кӀынфӀху, лыду якӀагъымкӀэ псыфу.

Бжыхьам тхьампэхэм я нэхъыбэр удзыфу щытурэ похур, макӀыу гъуэжь-нэху мэгъури похухэ.

ПсынкӀыу мэкӀхэр, илъэс 30-40 щырикъум иде я лъэгагъыр м 20-25-м носыр.

## Сурэтылъэ

image:Berlin bot garten populus alba.JPG
File:Daniel Fuchs.CC-BY-SA.Populus alba.jpg
File:Lycogala epidendrum on populus alba 2 beentree.jpg
File:Populus alba 013.jpg
File:Populus alba trunk.jpg
File:Populus alba leaf.jpg
File:Bot garten populus alba.JPG
File:Czajecice tree 20060812 1401.jpg
Populus alba_coupe_MHNT.jpg | *Populus alba*
КъэкӀыгъэхэр

**КъэкӀыгъэхэр** (лат-бз.: *Vegetabilia*) — организм ишэгъуэ бжыгъэкӀэ зэхэтхэм ящыщ. КъэкӀыгъэхэр лӀэужъыгъэ бжыгъэкӀэ зэхокӀхэр — абыхэм ящыщ жыгхэр, пабжъэхэр, удзхэр пэмыкӀхэр.

Биологиэм а и лъэныкъуэм елэжьыр КъэкӀыгъэщӀэныгъэра.

## Тхыдэр
Гупшысыгъэ къэкӀыгъэр зыцӀэр джоуэ куэдкӀэ зэшъхьэщокӀыр. Япэреуэ абым яуж ихьатэр Аристотел, къэкӀыгъэхэр псэ зыӀутхэмрэ (псэушъхьэхэмрэ) псэ зӀумытхэмрэ я зэхуакум дигъувауэ. КъэкӀыгъэхэр псоуэ, псэ зӀут хуэду игъувахэ ауэ езырезырху земыкӀуэфху (псэушъхьэхэм абыкӀэ япэщыгъэуву). Яужым бактериэхэмрэ архейхэмрэ къагъуэта, къэкӀыгъэ гурыӀуэгъуэ щэӀахэм париукӀи хэмыхуэфху. ХХ лъэхъэнэм и кум Ӏэргъэбэгухэмрэ псыудз гуэрэхэмрэ шъхьэхуит категориу къыхагъэкӀахэ, псырыжэрэ лъабжъэгъуэрэ зэрыямыӀэм шъхьэкӀэ адрей къэкӀыгъэхэм зэрыяӀэм хуэду.

## Эволуциэ системэмрэ классификациэмрэ лъэпкъыгъуэмрэ
*[[Лъэныкъуэгъу (биологиэ)|Лъэныкъуэгъухэр]], гупкӀэ зэхэгъэхьаху*:
* **[[Псыудзхэр]] Algae**
** Эугленпсыудзхэр Euglenophyta
** Пикобилифитпсыудзхэр Picobiliphyta
** **[[Этероконтрофитхэр]] Heterokontophyta**
*** Гъуабджэпсыудзхэр Phaeophyta
*** Гъуэжьпсыудзхэр Xanthophyta
*** Дыщэпспсыудзхэр Chrysophyta
*** Басилиарпсыудзхэр Bacillariophyta
** **[[Архепластидэхэр]] Archaeplastida** 
*** Нематофипсыудзхэр Nematophyta †
*** Плъыжьпсыудзхэр Rhodophyta
*** Каропсыудзхэр Charophyta
*** Удзыфэпсыудзхэр Chlorophyta
* **[[КъэкӀыгъэнэхъышъхьэхэр]] Embryophytes**
** **[[Лыцхэр]] Bryophytes**
*** Маркантиопитхэр Marchantiophyta
*** Антоцеротосурэтхэр Anthocerotophyta
*** Лыцсурэтхэр Bryophyta
** **[[ПсырыжэкъэкӀыгъэхэр]]  Tracheophytes**
*** Пистолосурэтхэр Psilotophyta
*** Птеридосурэтхэр Pteridophyta
*** Ликоподсурэтхэр Lycopodiophyta
*** Офиоглоссурэтхэр Ophioglossophyta
*** ДжэдупащӀэсурэтхэр Equisetophyta
*** **[[ЖылэкъэкӀыгъэхэр]] Spermatophytes**
**** ПтеридожылэщӀхэр Pteridospermatophyta †
**** Джынкджосурэтхэр Ginkgophyta 
**** Гнетосурэтхэр Gnetophyta
**** Тхьэмпэбанэхэр Pinophyta
**** Цыкадосурэтхэр Cycadophyta
**** **[[Джылэзэхуэшъа]] Magnoliophyta**

*Тхыдэм я зэхэдзыгъуэр зэрекӀуэкӀар*:

## КъэкӀыгъэхэм я зэфӀэтыкӀэр
КъэкӀыгъэхэм я хэшэгъуэхэм гулъытыгъу яӀэр я инагъыра (сантиметэ зтӀущым нэсу) хэшэгъуэпкъыр Ӏуву щыт, целулозэм щыщу. Гуэшыгъуэм идежь блыныр зэрзэфӀэувэр тхъурымбэ къыхэкӀымкӀэ (фрагмапластыр). 

КъэкӀыгъэхэм я хэшэгъуэхэр шэкӀыу зэхохьэхэ. КъэкӀыгъэхэм я шэкӀым хэшэгъуэ зэхуакупкъ яӀэкъым, хэшэгъуэ лӀа бжыгъэ яхэт (склеренхимэмрэ пхъэмыфхэмрэ хуэдэхэр). Абыхэм пэмыкӀыу, псэушъхьэхэм зэрамыхьчыр я шэкӀыр хэшэгъуэ тип бжыгъэкӀэ зэхэтыфыну. 

КъэкӀыгъэхэм я нэхъыбэхэр пкъызэщхьэщыдзауэ щыт. Тип зтӀыщ щыӀэ я пкъызэфӀэтыкӀыу: *[[Талос (КъэкӀыгъэщӀэныгъэ)|талос]]* — абым идежь пкъыр зыуэ псоуэ щыт, зы удзыфэ тхьэмпу, *тхьэмпэкъудамэ* — абым идежь пкъыр гъэчсурэту щыт, тхьэмпэ тету (лъабжъэ яӀэкъым; лэцсурэтхэм я нэхъыбэхэр), *лъабжъэкъудамэхэр* — пкъыр гуэшыгъу зэхэбгъэкӀ щыхъунур: лъабжъэлъэнукъуэ; пкъылъэныкъуэ.

## ГъашъэекӀуэкӀыгъэр

## Гулъытэгъуэ


## ТехьэпӀэхэр
* КъэкӀыгъэхэр Совет Энциклопедиэшхуэм (урысыбзэ)
* Arboretum, КъэкӀыгъэхэр Франсиско Маррокин и Университет (эспаныбзэ
Къэлэрдэгу

**Къэлэрдэгу** (лат-бз.: *Convallaria majalis*, ур-бз.: *Ландыш майский*) — удз-къэкӀыгъэ, АӀуудзхэм ящыщ.

## ЗэрзэфӀэтыр
Илъабжъэр шӀыкӀагъым кӀэпшу щыт, жэпкъыр къыздыхэкӀым щыкӀэдзауэ тхьампэ къыпедзэ, шӀым ныкъуэкӀэлъху. Абыхэм яужым иту тхьампитӀ (макӀыу 3) къыдожхэ - удзыфу, ину, бгъуэуэ, цӀанлъу я кӀэр памцӀу щыту. Тхьампэхэм я зэхуакум, лъабжъэм идежь гулъ ин дэлъ. Япэрей тхьампэм, илъапэмкӀэ тъампу хъуар зыубыдым ибгъумкӀэ гъэч къыдедз 6 - 20 хуэдиз гъагъэ пыту, псори зы лъэныкъуэм хуэгъэзауэ щыту.

Лъабжъэр жгъеуэ щыт ауэ куэду зэкӀокӀхэр.

Гъагъэхэр зыпыт гъэчыр тхьампэншу щыт иэ гъагъэр къыздыпидзэм идежь жгъеуэ къыдедзыр.

Езы гъагъэхэр хъуреуэ щытхэ, я фэр хужьу, макӀыу плъыжьыху щыту, ябгъумкӀэ гъэчауэ, дэгъэзеяуэ тхьампэ хырых япыт. Щыгъагъэр накъыгъэм мэкъуауэгъуэм.

## КъыздэкӀыр
Къэлэрдэгур къыздэкӀыр Еуропэ псом ( Къаукъазыр хиубыду ), Азиэ ЦӀыкӀур, Китайр, Ишъхъэрэ Америкэр джоуэ хеубыдэ.

Урысейм еуропэ лъэныкъуэ псом, Сыбырым, КъуэкӀыпӀэ Джыжэм.

КъыздэкӀыр нэхъыбэм мэздэгухэм, мэзым хэт губгъуэхэм, мэзым ежэх псыхэм я Ӏуфэхэм ( нэхъ кӀасу ). Зэран здыхуэмыхъухэм куэду зэкӀэкӀокӀыр.

## Хадэ лъэпкъ къыхагъэкӀахэр
* "Flore Pleno" иэ "Flore Plena"
* "Albostriata"
* "Aureovariegata"
* "Berolinensis"
* "Latifolia"
* "Grandiflora"
* "Picta"
* "Prolificans"
* "Rosea"

## Сурэтылъэ

image:Convallaria majalis.jpg
File:Convallaria majalis IP0404087.jpg
File:Convallaria majalis 0001.JPG
File:Convallaria majalis 0002.JPG
File:Bukiet-konwalii.jpg
File: Convallaria majalis ziarnek1.jpg
File:Convallaria majalis 0003.JPG
File:Convallaria majalis 01 ies.jpg


Категориэ:КъэкӀыгъэ
Къэрэшей-Шэрджэс

**Къэрэшей-Адыгэ Республикэ** (, къэр.-балъ.-бз. *Къарачай-Черкес Республика*) — Урысей Федерациэм хэт къэрал, Ишъхъэрэ-Къаукъаз Федерал Куейм (ИКъФК) хэт.

Къалэ нэхъышъхьэр Черкесск.

И инагъыр 14, 300 км².

Джылу дэсыр 427 181 (2010 гъэмкӀэ).

Къэралыбзэхэр: абазэбзэ, адыгэбзэ, къэрэшеибзэ, нэгъуэибзэ, урысыбзэ.

## Хэкумэтхыр
Къэрэшей-Адыгэ Къэралыр Ипшъэ-КъуэхьэпӀэ Къаукъазым идеж хэт.

И гъунапкъэхэр къуэхьэпӀэмкӀэ Краснодар къэралымкӀэ ирокӀуэ, ишъхъэрэмкӀэ Ставропол Къэралым, къуэкӀыпӀэмкӀэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэралым, ипшъэмкӀэ Апхъазымрэ Курджымрэ.

Къэралым 172 псыуэ ёжэхыр, абыхэм я нэхъ инхэр: Псыжъ, Инджыджышхуэ, ИнджыджцӀыкӀу, Уэрп, Лабэ.

## Лъэпкъхэр

### Хьэблэ нэхъ инхэр




### Куейхэр
Къэралыр куей 10 гуэча, хьэблэ 144 ядэту а быхэм 4 къалу (Черкесск, Къэрэшейкъалэ, Джэгутэн, Къабардеа (Теберда))

## Сурэтылъэ

Karachay Cherkess03.png
Карачаево-Черкесия, Архыз, Вершины Пшиш и Аманауз.jpg|Архъыз пэщылъ Ӏуашъхьэхэр
Zelenchuk.jpg|Инджыдж и псыхъуэ
Khabez, view from the Adiyukh Towers.jpg|Хьэбэз къуажэ
View on Kuban River.jpg|Псыжъ
Oshhamaho.jpg|Ӏуашъхьэмахуэ


Категориэ:Къэрэшей-Шэрджэс
Къэрэшей къедзыгъуэ

**Къэрэшей къедзыгъуэ** (, , ) — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.

Хьэблэ нэхъышъхьэр — Къэрэшейкъалэ.

Джылу дэсыр — мин 24, 836 (2010 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 3916 км².
Къэрэшей цӀыкӀу къедзыгъуэ

**Къэрэшей цӀыкӀу къедзыгъуэ** (, ) — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.

Хьэблэ нэхъышъхьэр — Учкекен.

Джылу дэсыр — мин 40, 012 (2010 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 1365 км².
Къэрэшейкъалэ

**Къэрэшейкъалэ** (, , )  — Къэрэшей-Шэрджэсым и къалэ (1926 гъэм). Ипшъэ Къаукъазым щыт.

## ТехьэпӀэхэр
* Официал сайтыр
КӀэпхъ

**КӀэпхъ** (лат-бз.: *Sciurus*, ур-бз.: *Белка*) — шъэрапӀ псэушъхьа, кӀэпхъ лъэпӀкъым ящыщу, абы пэмыкӀыу иджыри бурундукхэр хагъыхьа а лъэпӀкъым. Езы кӀэпхъхэр 30 хуэдизу зэшъхьащокӀхэ Еуропэм, Ипшъэ Америкэм, Ишъхъэрэ Америкэм, Азиэм щопсохэ.

АплъэпӀкъ псыгъуэ-кӀыхь иӀа, кӀапэ бэлацэ пыту, итхьакӀумэхэр кӀыхь, цыр гъуабджэ ныбэр хужьу (шӀымахуэм гъуабджэр псыфэ мэхъур). Аустралиэм щымыхъукӀэ шӀыпӀу хъуам щопсохэ.

Я шэнымкӀэ нэхъыбэм зэрашъэр кӀэпхъхэм шӀымахуэм зэр зыхуагъэхьазырыр ӀускӀэ. Я ныкъуэхэм дэхэр шӀым кӀатӀэ, адрейхэм жыг-кӀуэцӀым иралъхьа. Псэушъхьа азэхэм къызэращыхъумкӀэ кӀэпхъхэм зэрамышъэжьм я нэхъыбэм, зэр я щыгъупшэжьым шъхьакӀэ дэхэр здыкӀатӀар мэзым доӀапыкъухэ илъэсыкӀэм аа дэ къэнахэр жыгыкӀыу кӀыжьху. КӀэпхъ гуэрэхэр щы хуэсакъым идей лъэкъуитӀым тоувэхэри заплъыхьыр. КъашъакӀуу згуэрэ ялъэгъуамэ ину мэкӀийхэ, адрей кӀэпхъхэм ягъашъыу.

Зэман нэхъ къахьалъэкӀыр гъатхэр къыщихьам, шӀым кӀатӀа дэхэм кӀын щыкӀадзэкӀэ яшхыжьыфкъым. Апхуэдэм иде жыгхэм я тхьампэ къэтӀэпӀахэр яшхыр. КӀэпхъхэм я нэхъыбэм апхуэдэ зэманым шхынкӀэ зэхэдз яшъкъым : дэхэм, джылэм, Ӏаргъэбэгухэм щымыхъукӀэ - цӀыв Ӏамэ, джэдыкӀэ, бзу цӀыкӀу, псэушъхьа цӀыкӀу, хьандыркъуакъуэ джоуэ яшхыр.

**Лъэпкъхэр:**
* Аберт икӀэпхъ
* Sciurus aestuans
* Аллен икӀэпхъ
* Иран кӀэпхъ
* Аризонэ кӀэпхъ
* Дышъэц ныбэ кӀэпхъ
* Каролинэ псыфэ кӀэпхъ
* Sciurus colliaei
* Sciurus deppei
* Sciurus flammifer
* Sciurus gilvigularis
* Sciurus granatensis
* Sciurus griseoflavus
* Псыфэ кӀэпхъ
* Sciurus ignitus
* Sciurus igniventris
* Япон кӀэпхъ
* Неяритян кӀэпхъ
* ФӀыцӀэ кӀэпхъ
* Sciurus oculatus
* Sciurus pucheranii
* Sciurus pyrrhinus
* Ричмонд икӀэпхъ
* Санборн икӀэпхъ
* Sciurus spadiceus
* Sciurus stramineus
* Къуэлэн кӀэпхъ
* КӀэпхъ
* Иукатан кӀэпхъ
* Друид кӀэпхъ
КӀэпхъпащӀэ

**КӀэпхъпащӀэ** (лат-бз.: *Ranunculus*, ур-бз.: *Лютик*) — удз-къэкӀыгъэ кӀэпхъпащӀэ-лъэпкъым ящыщу (лат-бз.: *Ranunculaceae*).

КъэкӀыгъэ зы гъэкӀэ иэ гъэ бжыгъуэкӀэ къэкӀ псыудзу иэ губгъуэм къыщыкӀыу.

## ЗэрзэфӀэтыр
Тхьампэхэр зэкӀэлъыпыту къытокӀэ, псоурэ иэ зэгуэхауэ щытху.

Гъагъэхэр зэрызу пытхэ, къудамашъхьам иэ гъэчым гупу пытхурэ. Тхьампу щы-тху пыт, нэхъыбэм тхурытху.

Джылашъхьахэр ину щыт, джылэ-бжыгъэ ярылъу

## КъыздэкӀхэр
КӀэпхъпащӀэ-лъэпкъыр зэрзэшъхьащыкӀыр 160 хуэдизу, я нэхъыбэхэр курытхэм иэ шӀыӀа лъэныкъуэхэм къыщокӀхэр, ШӀыгум Ишъхъэрэ лъэныкъуэм. Урысейм иеуропей лъэныкъуэм лъэпкъ 40 хуэдиз къыщокӀыр. Нэхъыбу:

### ЛӀэужьыгъуэхэр
* Ranunculus aconitifolius
* Ranunculus acris 
* Ranunculus aduncus
* Ranunculus alpestris
* Ranunculus aquatilis 
* Ranunculus arvensis
* Ranunculus asiaticus 
* Ranunculus auricomus 
* Ranunculus baudotil
* Ranunculus breyninus
* Ranunculus bulbosus
* Ranunculus carinthiacus
* Ranunculus cassubicus 
* Ranunculus circinatus
* Ranunculus ficaria 
* Ranunculus flammula 
* Ranunculus fluitans
* Ranunculus glacialis
* Ranunculus gmelinii 
* Ranunculus hederaceus
* Ranunculus hybridus
* Ranunculus illyricus
* Ranunculus lanuginosus
* Ranunculus lingua
* Ranunculus montanus
* Ranunculus nemorosus
* Ranunculus nivalis 
* Ranunculus ololeucos
* Ranunculus pallasii 
* Ranunculus parnassiifolius
* Ranunculus peltatus
* Ranunculus penicillatus
* Ranunculus platanifolius
* Ranunculus polyanthemos
* Ranunculus polyanthemoides
* Ranunculus polyanthemophyllus
* Ranunculus ponticus
* Ranunculus repens 
* Ranunculus reptans
* Ranunculus rionii
* Ranunculus sardous
* Ranunculus sceleratus 
* Ranunculus seguieri
* Ranunculus thora
* Ranunculus trichophyllus 
* Ranunculus tripartitus

## Сурэтылъэ

image:Carlsbadflowerfields1.jpg
File:Diptera (1).jpg
File:Ranunculus auricomus OM22.JPG
File:Ranunculusalismifolius.jpg
File:Ranunculus lingua.jpeg
File:Ranunculus peltatus.jpeg
File:Ranunculus repens 0.1 R.jpg
File:Ranunculus repens LC0036.jpg
Лабэжъ

**Лабэжъ** (ур-бз.: *Лаба*) — Краснодар къэралым псы ежэх, сэмырабгъумкӀэ Псыжъ холъадэ.

## ЦӀэр
КъуэкӀыпӀэ Къаукъазым инэхъ псы инхэм ящыщ, Псыжъ исэмырабгъумкӀэ хэлъадэ. БзэхэмкӀэ азэ цӀыхухэр зэм хуэкӀуакъы м я гупшысэнхэмкӀэ цӀэр къызхэкӀэам. Нэхъ зыхуэкӀуэхэр гупшысагъыитӀ. Зыр ираныбзэм къыхэкӀа псалъэ "алб" - хыжь, абы пашъэ. ЕтӀуанэр - апхуэдууи иран псалъэ "лаб" ("лав") - псы Ӏуфэ къикӀыу. Апхуэдыуи пэмыкӀыуи а гупшысэхэм пагъэувэ щыӀа. К.Х. Мерэтыкъуэм зэритхымкӀэ Лэбэ цӀыкӀум зыпс хэлъадэр Ӏуашъхьа Лоуба (абазэ псалъэ, къыкӀыр гурыӀуэгъуэкъым) къыкӀожыр.

## Хэкумэтх
Ӏуашъхьахэм мыл телъхэм къыкӀэжу, Лабэшхуэмрэ ЛабэцӀыкӀумрэ япсым къахэкӀыу икӀыхьагъыр км 347 мэхъу. Лабэшхуэмрэ ЛабэцӀыкӀумрэ я зэхэлъэдэпӀм къыщыкӀэдзауэ быбжмэ икӀыхьагъыр км 214 мэхъу. Ипсыхъуэм ибгъуагъыр 12 500 км². ИшъхьамкӀэ Лабэмрэ псы хэлъадэхэмрэ уэру щытхэ, къуэ куухэм дэжу. ИкӀагъымкӀэ ипсы Ӏуфэхэр лъахъчу щыт, езыр хом мэхъужь. Псыр къызхэкӀыр зэхэт: уэсыпс, мылтӀкӀуэпс, уэшхыпс.

Псы нэхъ ин хэлъадэхэр: Чэмлыкъ (ижьыгъурабгъумкӀэ), Фэрс (сэмырабгъумкӀэ).

## Хьаблэ Ӏуфэм Ӏутхэр
Къэрэшей-Шэрджэсым: Пхиэ, Дамхьуэрц, Зэджэдэн, Рожъкъуауэ, Азиатскэ, Псэмэн, Курджиново, Подскальное. ЯужкӀэ Краснодар къэралыр холъадэ: Ахметовскэ, Каладжинскэ, Мостовской, Лабинск, Курганинск... Адыгей къэралым икъуаджэхэр: Хуэдз, Натырбово, Куэчхьаблэ, Еджэрыкъуэй, Пшизо, Джэмбэчий, Хьатикъуай.
Латвиэ

**Латвиэ** (; ицӀэдыдэр псоуэ — **Латвиэ Республикэ**, *Latvijas Republika*) — къуэкӀыпӀэм Еуропэм хэт къэрал. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: Литоум, Урысейм, Эстониэм, Урысыхум. Къалэ нэхъышъхьэр — Рига.

## Гулъытыгъуэ

Категориэ:Латвиэ
Латиныбзэ

**Латиныбзэ** иэ **Латин** (*lingua latina*) — латин-фэлий гупым хэт италий бзэхэм индэеуропэбзэхэм я унагъуэм. НобэкӀэ абы изакъуэ къагъэсэбэпыр италий бзэхэм ящыщу. Мы бзэр Ромэ Империэм и къэрал бзэщ.

Латиныбзэр нэхъ пэсырей дыдэхэм ящыщ, тхыпхъэ зиӀа индэеуропэбзэхэм.

Нобэ латиныбзэр Ӏаташъхьэ бзэуэ Ватикан къэралым ей, абы пэмыкӀыу Ромэ-Кэтолик Чылисэм.

Псалъэ куэд еуропэбзэхэмрэ адрей бзэхэми яӀу латиным къыхэкӀа.

## Тхыдэ
Латиныбзэр оскыбзэмрэ умбрыбзэмрэ яхэту италий лъэныкъуэм хэтхэт индэеуропэбзэ унагъуэм. Пэсырей Урымыр зэфӀэувэн, къэру къыштэн щыхъум лэтиныбзэм адрей италий бзэхэм яшъхьарыуву кӀидзэри хом-хому ӀанатӀашъхьар къишта ишъхърэ Еуропэм.

Латиныбзэр тхыдэмкӀэ зэрзэфӀэувар щыуэ бгуэч хъуну, езым икӀуэцӀымкӀи эволуциэ иӀамрэ адрей бзэхэмрэ езымрэ зэрзэпылъахэмрэ.

### Къызэрыхъуар
Къызэрыхъуар бзэм хуэду ди лъэхъэнэм ипэкӀэ II. Ди лъэхъэнэм ипэкӀэ I икӀэдзэгъуэм, лэтинэбзэкӀэ хэку Лациэм (лат.* Latium*) здэпсалъэтэр, а хэкур Апеннин хы тӀыгуныкъэм икъуэхьапӀэм лъэныкъуэм хэта Тибрэ ипсыхъуэкӀагъымкӀэ.. ЛъэпӀкъ Лациэм дэсам латинкӀэ яджэт (лат.* Latini*), бзэми зэреджэр арат. А хэкум иӀаташъхьа къалэр Ромэу щыта (лат. *Roma*), абы ицӀэ яужкӀэ ихъуреягъым щыса лъэпӀкъхэм зытраӀуар зэгуэхьа нэужыуи, Ромэ хъуахэ (лат. *Romani*)

### Классикэ Латин
Классикэ Латин - абы къырагъэкӀыр бзэр щызэфӀэувар, щыгъэгъар усэмкӀэ, тхыгъэмкӀэ Цицеронымрэ (106-43 ди лъэхъэнэм ипэкӀэ) Цезэрымрэ (100-44 ди лъэхъэнэм ипэкӀэ), абы пэмыкӀыу усэхэр Вергилиэ еуэ (70-19 ди лъэхъэнэм ипэкӀэ), Горациэ (65-8 ди лъэхъэнэм ипэкӀэ), Овидиэмрэ (43 ди лъэхъэнэм ипэкӀэ - 18 ди лъэхъэнэм)

Классикэ латиным изэфӀэувэныгъмрэ игъэгъэнымрэ дэӀапыкъутэр Ромэр ипшъэ еуропэм икъэрал нэхъ ин зэрыхъуар, къэхьапӀэ, къэкӀыпӀэ Еуропэр иубыдауэ, ишъхъэрэ Африкэмрэ Азиэ цӀыкӀумрэ. Ромэ къэралым икъуэкӀыпӀэ хэкухэм (Алыджым, Азиэ цӀыкӀум, Африкэм ишъхъэрэ хы Ӏуфэхэм) Ромэхэм щаубыдам иде алыджыбзэмрэ алыдж културэ гъэпсамрэ зэрахьати, латиныбзэр зэрапэсакъым. ПэмыкӀыу Ӏоху зэртетар къуэхьапӀэ Еуропэм.

II ди лъэхъэнэм ипэкӀэ латиныбзэкӀэ Урым закъуэм ишӀыпӀэтэкъым псэлъэн здыкӀадзар. Ӏаташъхьа бзэ хуэду къэраль яубыдахэм макӀуэ: Переней хы тӀыгуныкъуэмрэ идырей Фрэнджым ипшъэмрэ. Апхуэду бзэр нэхъыбу зыхэхьа лъэпӀкъхэр Ромэхэм нэхъ ягъунэгъу щысхэра-келт лъэпӀкъхэр Галлиэ хэкум исахэр (иджырей Фрэндж, Белгиэ, Нидерлэнд, Шуэцарэ). 476 гъэхэм лъэпӀкъ Галлиэмрэ, Британиэмрэ исахэм латинэбзэр куэду къахонэр, джэрман лъэпӀкъхэми хуэду.

Категориэ:Бзэхэр
Леонардо да Винчи

**Леонардо да Винчи** (урым-бз.: *Leonardo da Vinci*, 1452 мэлыжъыхьым и 15 — 1519 нэкъыгъэм и 2) — урымым щыщ цӀэрыӀуэ, шъэныгъэм и лэжьыгъэ (физикэ, математикэ, меканикэ пэмыкӀхэми), искуствэм и лэжьыгъэ (художник, скулптор) Ӏэшъагъэлэжьыгъэ.

## Гъашъэм и тхыдэр
Винчи къалэм, Флоренциэ идежь къэхъуа. 1469 гъэм ядэм дэкӀыгъу Флоренциэм мэкуэчхэ, абдежьым 1476 гъэм нэгъунэ Вероккио Ӏэшъагъэунэм мэлажьэхэ. Абдем зырегъашъэ гуманитархэмрэ текникэ шъэныгъэхэм. 1473 гъэм Леонардо квалификациэ къырат Аущ Лукэ и Гилдиэм мастер хъуауэ. 1480 гъэм езым и Ӏэшъагъэунэ зэӀуэхыр. 1482-1499 гъэхэм Милан дэс, и лэжьыгъэ нэхъ цӀэрыӀуэхэр здишъыр абдем дежь. 

1512 гъэм Рум дотӀысхьэ, Рум Адэм и ӀэнатӀэпӀалъэм кӀэту, 1516 гъэм Фрэнджым макӀуэ, пщым идежь ходожникурэ инженерурэ лажьу. Фрэнджым дежь Ӏэрызехьэ мэхъу, и Ӏэр мыхъужьу, изакъуэ ерагъу зекӀу.

Клу быдапӀэм идежь дунем ехыжьа (Фрэнджым).

Леонардо нэхъ зыпылътэр шъэныгъэмрэ инженериэмрэ, лэчтхыгъэм макӀэ зэрелэжьтэр. Лэчлэжьыгъэхэм я бжыгъэр куэд хъукъым, я ныкъуэр кӀуэда иэ зэӀыхьэуэ щытхэ. 

Ӏэшъагъэ бжыгъэ къыгупшыса Леонардо - кӀэрахъуэ зэрыдзэ фонч кӀэкӀым шъхьэкӀэ, прожектор, Ӏэрзехьэ зауэ лъэмыдж, абым пэмыкӀыу и тхыпхъэ къагъуэтахэмкӀэ и лэжьыгъэм хабжэхэр: паращут, велосипед, лъатэ макинэхэр.

## Сурэтылъэ

Leonardo da Vinci Benois Madonna.jpg|Мадонна Бенуа
Leonardo da Vinci attributed - Madonna Litta.jpg|Мадонна Литта
File:Bacchus (painting).jpg|
Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|Мона Лиза
Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|Витрувиан цӀыху
Leonardo da Vinci parachute 04659a.jpg|Паращут
Leonardo da Vinci helicopter.jpg|Лъатэ аппарат
Прожектор.jpg|Прожектор


## Гулъытэгъуэ

## ТехьэпӀэхэр

* Леонардо да Винчи и лэчлэжьыгъу хъуамрэ и гъашъэ тхыдэмрэ
* Леонардо да Винчи и лэжьыгъэхэм я коллекциэшхуэ
* Аrtcyclopedia.com идежь Да Винчи
* Да Винчи на Web Gallery of Art
* Леонардо да Винчи и гъашъэтхыдэмрэ, шъэныгъэ лэжьыгъэхэмрэ, Ӏэшъагъэхэмрэ istorya.ru идежь
* Эрмитаж кӀэлъ Да Винчи и лэжьыгъэхэр

Категориэ:ЛэчтхыгъакӀэхэр
Ливан

**Ливан Республикэ** () — Азиэм (КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум) хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Бейрут.

Категориэ:Ливан
Литоу

**Литоу** () — къэрал, къуэкӀыпӀэ Еуропэм хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: Латвиэм, Лэхьыйм, Урысыхум, Урысейм. Къалэ нэхъышъхьэр — Вилнюс.

Категориэ:Литоу
Лихтэнштейн

**Лихтэнштейн** () — Еуропэм хэт кърал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Вадуц.

Категориэ:Лихтэнштейн
Луксембург

**Луксембург** (лукс.-бз. *Groussherzogtum Lëtzebuerg*, , ) — Еуропэм Къухьэпӏэ  щыӏэ къэрал цӏыкӏу. Белгием ищхъэрэкӏи къухьэпӏэмкӏи, Франджым ипщэкӏи къухьэпӏэмкӏи, Джэрмэным къуэкӏыпӏэмкӏэ гъунэжщ. Хым хуэкӏуэркъым. Люксембург - дунейм къыщызэтена суверен герцогствэшхуэ закъуэщ. 

Къалащхьэр — Люксембург къалэ.

Люксембург и инагъыр псори зэхэту 2586,4 километр мэхъу, Еуропэм щынэхъ цӏыкӏу дыдэ суверен къэралхэм ящыщ. Къалащхьэр Люксембургыр, Еуропэ политикэ-правовой центр нэхъыщхьэхэмрэ Еуропэ зэгуэтым и институтхэр здэщыӏэ щӏыпӏэхэмрэ ящыщ.

## Джылэр
Люксембург Еуропэм и къэрал нэхъ цӏыкӏу дыдэхэм ящыщщ, ауэ щыхъукӏи, къэралым демографие зыужьыныгъэ зэпӏэзэрыт щыболъагъу, дунейпсо ӏэпхъуэшапхъуэмрэ хамэ къэрал гражданствэ зиӏэ цӏыхухэм я ӏыхьэ лъагэмрэ куэдкӏэ епхауэ. STATEC-м къызэритымкӏэ, 2025 гъэм щӏышылэм и 1-м цӏыху бжыгъэр мин 682 нэблагъэрт.

Люксембург щыпсэухэм я ухуэкӏэр хамэ къэрал къикӏахэм я ӏыхьэ лъагэ дыдэ. 2023 гъэм щӏышылэм и 1-м къэралым цӏыху 660 809-рэ щыпсэуа; абы щыгъуэми хамэ къэралхэм къахэкӏа Люксембург цӏыху гуп нэхъ инхэм хохьэ ЕС-м и къэралхэм (псом япэу, Португалым, Франджым, Италием, Белгием, Джэрмэным къикӏахэм) я цӏыхухэр

## Экономикэ
Фӏагъхэр: Еуропэм и къэрал нэхъ къулей дыдэхэм ящыщ, я псэукӏэр нэхъ лъагэ дыдэу. Люксембург къалэм ЕС-м и организацэ куэд щыӏэ. Фейдэ зыпылъ щытыкӏэхэмрэ офшор щӏыпӏэмрэ я фӏыгъэкӏэ къалащхьэм инвестицэ фонд 1000 — м нэблагъэ, банк 200-м щӏигъу щагъэува дунейм и сыт хуэдэ къалэми нэхърэ нэхъыбэ. Цӏыхухэм я хэхъуэр здынэсымкӏэ дунейм 4 — нэ увыпӏэр (2010 гъэм-зы цӏыхум доллар 128 806-рэ). Къэралым и ВВП-м и проценти 10-р гъущӏ пцӏий къыщӏэхынымкӏэ, жыррэ шыгунрэ къыщӏэгъэкӏынымкӏэ къызэрагъэпэщ.

Тӏасхъапӏэхэр: щӏыб щӏыхуэшхуэ. Дунейпсо партнерхэм папщӏэ ӏуэхутхьэбзэхэм къапэкӏуэ хэхъуэр ВВП-м и процент 65-рэ мэхъу, абы къэралыр нэгъуэщӏ къэралхэм щекӏуэкӏ зэхъуэкӏыныгъэхэм хуэлъэ ещӏ. Къэралыр рецессием хуэлъэ — 2008-2011 гъэхэм щыӏа кризисым хьэлъэ дыдэу къызэринэкӏа.

Экономикэм лъабжьэ хуэхъур, псом япэрауэ, ӏуэхутхьэбзэхэм я ӏэнатӏэ зызыужьар, финанс ӏэнатӏэри яхэту.

Категориэ:Луксембург
Лъэпкъ Зэгуэтхэр

**Лъэпкъ Зэгуэтхэр** (**ЛъЗ**) е **Дунае Лъэпкъ Организацие** — дунейпсо лъэпкъхэм я организациэ, дунейр хъумэным шъхьакӀэ теухуауэ, къэралхэр нэхъ зэрӀыгъыным, зэгуэтыным пылъу.

И лэжьыгъэмрэ зыпылъымрэ зэфӀэзгъувахэр ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр ( ЕДЗ ) щекӀуэкӀым, антихьитлер коалициэм шъхьэщытахэм. ЦӀэ «Лъэпкъ Зэгуэтхэр» япэреуэ щытраӀуар Лъэпкъ Зэгуэтхэм я Декларациэм 1 щӀышылэм 1942 гъэм Ӏапэ здыкӀадзам

ЛъЗ-м и Хабзэр къэщыдэкӀауэ арэзыуэ щалъытар Сан-Франциско зэхуэсым, мэлыжьыхьым къыщыкӀэдзауэ мэкъуауэгъуэм нэгъуэнэ щекӀуэкӀам 1945 гъэм, а гъэми Ӏапэ щыкӀадза 26 мэкъуауэгъуэм, къэрал 51 я щыщ нэхъышъхьа-къыхагъэкӀахэм. Махуэ Хабзэм лэжьэн щыкӀидзар ( 24 дэпуэгъуэ ) Лъэпкъ Зэгуэтхэм я Маху къалъытэ.

## Зэрзэхэтыр

### ЛъЗ-м и Нэхъышъхьэ Ассамблеэ
Зэчэнджэшыным, унафэ къыдэгъэкӀыным и нэхъышъхьу щыт. Нэхъышъхьэ Ассамблеэм дунейпсом и лъэпкъхэм сакъыгъу пылъыныгъэ яӀану, зэгурыӀуэныгъэкӀэ зэхэтыным пылъхэ; Хъумэным и Хасэм зэрахъуэкӀыу хэтхэр хехыр, Социал-Экономикэ Хасэм хэтхэр. Хъумэным и Хасэм и лъэӀуэгъуэкӀэ ЛъЗ-м и нэхъышъхьэ Тхьамадэр хехыр; Хъумэным и Хасэм дэкӀыгъу ЛъЗ-м и Дунейпсо Мэхьчэмэм хэтхэр хахыр; дунейпсом и эконономикэ, социал, културэ, гуманитар лъэжьыгъэхэм пылъ, пэмыкӀ ӀанатӀэхэри иӀа ЛъЗ-м и ХабзэмкӀэ къытелъхьауэю

Нэхъышъхьэ Ассамблеэм и лэжьэныр сессиурэ ёкӀуэкӀыр. Регулару, специалу, гузэвэгъуэ сессиурэ иригъэкӀуэкӀыфху.

Гъэ сессиэр Ассамблеэм щыкӀидзэр ещэнэрей блышъхьэм фокӀадэ-мазэм, Нэхъышъхьэ Ассамблеэм и тхьамадэм зэӀуиху, шъхьащыту (иэ нэрыбгэ 21-м щыщ къыдэӀапыкъу ипӀэм иувэфхэм ящыщ зы)

### Хъумэным и Хасэ
Дунейпсом хуэсакъын-зэгурыӀуэныгъэм и Ӏадэбыр шхьарылъ; и унафэм ЛъЗ-м хэт Хасу хъуар едэӀун хуэй.

Хъумэным и Хасэм 15 шъхьарыс нэрыбгу: Хасэм щыщ 5 - зэрамхъуэкӀхэм ящыщ (Китай, Фрэндж, Британиэшхуэ, АШЗ, Урысей) адрей пшъыхэр хахурэ Хасэм хагъыхьу щытхэ.

### Секретариатыр
Къэрал бжыгъэм ящыщ лэжьакӀу зэхэт, ЛъЗ-м унафэ, программэ къыдигъэкӀхэм елэжьху. Я зэхуэсыпӀэ-нэхъышъхьэхэр ЛъЗ-м и нэхъышъхьэ унэхэм кӀэт Ньу-Йоркым, Женевэм, Венэм пэмыкӀхэми.

Секретариатым шъхьащытыр ЛъЗ-м и Нэхъышъхьэ Тхьэмадэр

### Нэхъышъхьэ Тхьэмадэр
Секретариатым шъхьащытыр Нэхъышъхьэ Тхьэмадэ, Ассамблеэ Нэхъышъхьэм хихыр Хъумэным и Хасэм и лъэӀуэгъуэкӀэ, Тхьэмадэр илъэситхукӀэ хахыр, яужкӀэ иджыри хахыжьыфину етӀуану пӀалъэ иӀу.

## ПэмыкӀ Организациэ Хэтхэр

image:Flag of UNESCO.svg| УНЕСКО
| УНИСЕФ
File:Flag of WHO.svg| УДО
File:Flag of ICAO.svg| ДАДжО
File:Flag of the World Meteorological Organization.svg| ДОМ
| ДЗТ
File:Flag of IAEA.svg| ДАЭА
File:Uno unpalogo.svg| ЛъЗПА


## ТехьэпӀэхэр
* ЛъЗ-м и нэхъышъхьа сайт
* Урысейм щыщ Лъэпкъ Зэгуэтхэм и интернет-техьапӀэ
* ЛъЗ-м тепсэлъыхь
* НобэкӀэ нэхъ гузэвэгъуэ лъжьыгъэхэр ЛъЗ-м
* ЛъЗ-м и хъыбархэр
* UNBISnet — ЛъЗ-м и информациэ-тхыдэ системэр
* ХьарэфылъкӀэ зэхэгъува сайтхэр ЛъЗ-м и системым щыщу

Категориэ:ЛъЗ
Лъэпкъ Зэгуэт Организациэ еджэныгъэм, шъэныгъэм, културэм пылъ

**Лъэпкъ Зэгуэт Организациэ еджэныгъэм, шъэныгъэм, културэм пылъ** (инджылыбзэкӀэ Unesco — *United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization*) — Лъэпкъ Зэгуэт Организациэм къытекӀауэ щыт. Щашъар 16 шъакӀуэгъуэм 1945 гъэм дуней псом хуэсакъыну шъэныгъэм, еджэным, културэм, коммуникациэхэм теухуауэ, ядэӀапыкъуну. И конституциэр пӀэм щыувар 4 шъакӀуэгъуэм 1946 гъэм, 20 къэралхэм хагъэкӀуэтыкӀауэ. Унэнэхъышъхьар Париж дэт, нэхъышъхьу тетыр Ирина Бокова, Балгариэ къэралым щыщ.

Зыпылъхэр цӀыхухэм я зэфӀэувэкӀэр, лъэжьыгъэр, културнэ шъэныгъэхэр нэхъ ин щашъкӀэ нэхъ щыхэхъуэкӀэ я лъэпкъ хабзэхэр ямыгъэкӀуэду, зарахьурэ ахэр яшъынум, еджэныр дуней псом и лъэныкъу хъуам яӀану пылъхэ.

Еджэныгъэм идежь организациэр нэхъ зыпылъыр егъэджакӀуэхэм, унагъуэхэм, унэхэм я зэхэтыкӀэр проэкт яшъурэ, школхэр яшъыну абыхэм яхуэныкъу хъуар якӀэтыну еджэфын, лэжьэфын шъхьакӀэ.

Културэм и елэжьэныр зытегъэпсыхьар хабзэм нэхъ пылъыну-зэрахьану лъэпкъ тхыбзэ зымыӀахэм я усэхэр, хъыбарыжъхэр тхылъу къыдагъэкӀыну, тхыдэхэм иратхэну, тхылъ еджэныр джылэм къаублэну.

## Нэхъышъхьу Тетахэр
Лэскэн къедзыгъуэ

**Лэскэн къедзыгъуэ** () — Къэбэрдей-Балъкъэрэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.

Хьэблэ нэхъышъхьэр — Анзорей къуаджэ.

Джылу дэсыр — мин 29, 274 (2010 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 523,06 км².
Малтэ

**Малтэ** (, ) — Еуропэм хэт кърал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Валетта.

Категориэ:Малтэ
Махатма Ганди

**Мохандас Карамчанд Ганди** е **Махатма Ганди** () — Индиэм и хуитыныгъэм къыдэшъхэм, къэзгъэжьахэм ящыщт Британиэшхуэм къыхагъэкӀыным шъхьэкӀэ. Хабзэ "зауэншу" (сатьяграха) еджу къыригъэжьам цӀыхуӀкуэд яуж ихьэт.

## И тхыдэр
ЛъэпкъкӀэ Мохандас кастэ вайшияхэм къахэкӀырт. Я унагъуэм хабзу хъуам амалыншэу пылъхэт, хуабжьу абым и анэ Путлибай щӀэлъыплът. ТхьэлъэӀухэр, бэрэскӀыхэр, вегетарианизм, тхьэтхылъ джыныр — ахэрат Мохандас и щӀэлэгъуэ зэманым зыпылътэр. 

Илъэс пщӀыкӀуищ щырикъуам Мохандас и ныбжэгъу пщащэ Кастурбай къырагъэшащ. Я унагъуэм бынипӀлӀ ягъуэта, къуищ, ахэр: Харилал, Манилал, Рамдас, Девдас. И къуэ нэхъыжь Харилалыр унагъуэм иригъэкӀа, и къуэу къимылъытэу, и псэукӀэм папщӀэ — и щӀасэт: фадэ, къэкӀухьын, джэгун, зытӀощ диныр зэрихъуэкӀащ, сифилис къеузу илӀыкӀащ. Адрей и къуэ хъуахэр езыми и лэжьыгъэм пылъхэт.

Илъэс пщӀыкӀуибгъу щырикъуам Мохандас Лондон еджакӀуэ макӀуэр, йуристу къеухри Индиэм къегъэзэжыр 1891 гъэм. Хэгъэгум деж и лэжьыгъэм сэбэпышхуэ къызэрхуимыщӀам папщӀэ 1893 гъэм Мохандас Ипщэ Африкэм йожьэр. Абдежым щӀедзэ индиэхэм я пӀалъэм пылъын. Абдежым дей япэреуэ къегъэщхьэпэр сатияграха (зауэншэ пэщытыныгъэ). И дуней тетыкӀэ-гупшысэгъуэм мыхьэнэ куэд хэзылъхьар тхылъ Бхагавадгита. 

### Индиэм и хуитыныгъэ щӀэдзэгъуэр
Индиэм и хуитыныгъэм щыпылъ зэманыгъуэм Махатма къигъэщхьэпар сатияграха, абым хуэду: индиэ жылэм Британиэ къыраш хьэпшыпхэр къамыщэхуэу, къамгъэщхьэпэу, абым нэхъыбэу Британиэм и хабзэ бжыгъэм ебакъуэхэу, къамылъытэхэу. 

Нэхъыщхьэу а лэжьыгъэм къилъытэтэр:
# *Британиэ щӀыхьхэр индиэхэм къамыштэну (яӀэхэр ятыжыну)*
# *ХабзэдэгъэкӀ Хасэм и хэхыгъэм жылэр хэмыхьэну*
# *Хейхэм, ӀэнатӀэгъуэхэм, инджылыз егъэджапӀэхэм Ӏумыхьэну/щымыӀэну*
# *Еуропей щыгъынхэр зэрамыхьэну*
# *Цей щэкӀым нэхъыбэу пщӀэ хуэщӀын*
# *Уасэ мытын*

## Сын хуашъахэр
* Радж Гхат
* Махатма Ганди и мемориал АШЗ-м
* И сыну, мемориалу къэлэ бжыгъэм, къэрал бжыгъэ дуней псом идежь: Нию-Йоркым, Сан-Франсискэм, Мэзкуум, Лондоным пэмыкӀ бжыгъэхэм.

## И псалъэ цӀэрыӀуэхэм ящыщ
"ЯпэкӀэ укъалъытэкъым, тӀанэ къыпщодэхьэшххэ, яужкӀэ къозауэхэ. ИкӀэм уэ уатокӀуэ."

"Дунейм и инагъыр ирокъур цӀыху къэс зыхуэныкъуэр игъуэтыфын, ауэ цӀыкӀущэ, цӀыхухэм я нэпсеягъэр ирригъэкъун"

## ПэмыкӀхэр
* Джавахарлал Неру
* Индира Ганди
* Индиэ Лъэпкъ Конгресс
* Ганди (кино)
* Сатьяграха

## ТехьэпӀэхэр
* Gandhi IMDB - м
* Hey Ram IMDB - м
* Махатма Ганди проэктым «Зэуэншэ»
* Ганди теухуа напэкӀуэцӀ (урысыбзэкӀэ)
* Ганди и сурэт
Марлен Дитрих

**Марлен Дитрих** (джэр-бз. *Marlene Dietrich*, 1901 дыгъэгъазэм и 27 — 1992 нэкъыгъэм и 6) — Джэрмэнымрэ АШЗ-мрэ щыщ киноартистрэ уэрэджыӀэкӀуэрэ.

## Гъашъэм и тхыдэр
Берлин идежь къэхъау. Япэрей дунейпсо зауэм яуж мэкъамэм хуэджэт, яужым артист школ Рейнхардтым кӀэхьа. 1922 гъэм эпизод джэгухэм хэт театырым.

1928 гъэм Дитрихым уэрэд третхэ ансамбылым дэкӀыгъу «Ар жьым хэлъу къырехьэкӀ». 1930 мазаем «Парамаунт» фирмэм и контракт кӀетхэ, артистыр Джэрмэным докӀыр.

Дунейпсом къыщацӀыхур Голливудым идежь кинохэм зтриха яуж - «Диавол - ар бзылъхугъэ» (The Devil ist a Woman) 1935 гъэ. Марлен Дитрихыр артист нэхъ лъапӀэхэм ящыщ хъуа, кино 1930-хэм трахахэр гурыхьыгъу щымыта шъхьэкӀи. Марлен Дитрихыр негатив Ӏэуэ хуэплът Джэрмэным и нацизм режимым.

1939 гъэм артистыр Еуропэм къыгъэзэжьа, вестерн «Дестри аргуэру шууэ» зтрихауэ 1939 гъэм.

ЕтӀоанэ дунейпсо зауэм яуж артистым и кариерэр аргуэру бэлыхь мэхъур. ИкӀэм зыхэта кинор 1961 гъэм траха. Яужым нэхъыбу театырхэм щоджэгу Дитрих.

1979 гъэм артистым и шхужьыр екъутэ сценэм мэджалэри. Артист кариерэр сбым зэпеудыр.

13 илъэс къэнэжьахэр и гъашъэм Марлен Дитрих Париж дэт и унэм ихьа, 1992 гъэм накъыгъэм и 6 и псэр хэкӀа, гумрэ жъэжъеймрэ я лэжьыгъэр зэӀыхьауэ.

## ЩӀыхьхэр
* Президентым и ордер Хуитыныгъэ

## Гулъытэгъуэ

## Ссылки
* Официал сайт
* НапэкӀуэцӀ IMDB.com идежь
* НапэкӀуэцӀ Kino-Teatr.ru идежь

Дитрих, Марлен
Мдзымтэ

**Мдзымтэ** (убыхыбзэмкӀэ къыикӀыр: "Бзаджэ", ур-бз: *Мзымта*) — псы Красдорар къэралым.

ИкӀыхьагъыр - 89 км, псыхъуэр - 885 км2. Урысейм ипсы нэхъкӀыхь Хы ФӀыцӀэм хэлъаду.

Къаукъаз Ӏуашъхьэ ипшъэ лъэныкъуэм къыкӀожыр 2 980 м. Псыхъурей КӀадырыуэчхэм къахож. ЯужкӀэ Айбгэ - Ачышхуэ Ӏуашъхьахэм я зэхуакум дожри, къуэ Ахуаца, Дзыхьрахэм дожыр.

Инэхъыбэм уэру йожэх, гъатхэм, уэсыр щытӀкӀукӀэ фӀыуэ зеӀатыр (метритхум носыр ). Ӏатдэлэр идежь Хы ФӀыцӀэм хохуэ.

Псы нэхъ ин хэлъадэхэр: Псылхъу, Ачыпсэ, Чыуижъыпсэ.
Микеланджело

**Микеланджело Буонарроти** (1475 гатхэпэм и 6 — 1564 мазаем и 18) — Урымым щыщ цӀэрыӀуэ хулъхугъэ, ЗэфӀэувэжьыныгъэм техуауэ щыпсоуа — лэчтхыгъэм, мывэӀэшъагъэм, усэм теухуауэ и лэжьыгъэхэр.

## Гъашъэм и тхыдэр
Къыздэхъуар къалэ Капрэзэм (Тоскана хэкум) ӀэнатӀэпӀашъхьэ зиӀэ хулъхугъэм и унагъуэм. ИцӀэр тезыӀуар ядэра, а цӀэр Тхьэм и пӀалъэкӀэ къытеху къиӀохут. КӀалэцӀыкӀум и анэр илъэсих щыхъум идежь дунем ехыжьа.

1488 гъэм Микеланджело лэчтхыгъэ цӀэрыӀуэ Доминик Гирландайо идежь еджэну Ӏохьэ, илъэскӀэ абым идежь щыӀа, яужкӀэ мывэӀэшъагъэм зырегъасэ Бертолдо ди Джованни идежь.

Микеланджело и япэрей лэжьыгъэхэр — релиеф «КӀэлъем Ӏус Мадонна», «Кентавырхэм я зауэ». Рым идежь Микеланджело сын «Вакх» ешъыр (1496-1497). Микеланджело и сын нэхъ цӀэрыӀуэр — «Даут и сын».

1508—1512 гъэхэм Микеланджело лэчкӀэ етх Систина капэллэр Ватиканым. 1534 гъэм Микеланджело къыдэмкӀыжьу Рым дотӀысхьэ.

ИкӀэм, илъэс 30 псоужьар Микеланджело усэмрэ лэчтхыгъэмрэ пылъа. Рым иде дунем ехыжьа.

## Сурэтылъэ

File:Michelangelo Petersdom Pieta.JPG
File:Michelangelo, due lottatori, 1530 circa 01.JPG
File:Buonarotti-scala.jpg
File:Michelangelo Buonarroti 045.jpg


## Гулъытэгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Гъашъэм и тхыдэр

Категориэ:ЛэчтхыгъакӀэхэр
Молдавиэ

**Молдавиэ** () — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Кишинев.

Категориэ:Молдавиэ
Монако

**Монако** () — Еуропэм хэт кърал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Монако.

Категориэ:Монако
Монгол

**Монгол** (, ) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Улан-Батор.

Категориэ:Монгол
Мексикэ

**Мексикэ** (эсп-бз.: *México*), ицӀэдыдэр псоуэ: **Мексикэ Штат Зэгуэт** (эсп-бз.: *Estados Unidos Mexicanos*) — Ишъхъэрэ Америкэм хэт къэрал, ишъхъэрэмкӀэ и гъунапкъэхэр АШЗ иде ирокӀуэ, ипшъэ-къуэкӀыпӀэм Белизымрэ Гуатемалэмрэ иде ирокӀуэ. Къалэ Ӏаташъхьар - Мехико

## Тхыдэ
* Еуропейхэм Америкэр къагъуэтам ипэ Мексикэм ишӀыпэм майахэмрэ ацтекхэмрэ къэрал яӀа.
* 1518 - япэреуэ Мексикэ шӀыпэм эспанхэр тохьар (Хуан Грихалвэ конкистадорым изекӀуэ гупыр).
* 1519 - эспан дзэ-гуп, Кортес конкистадорым еуэ, Мексикэм ишӀыпӀэм хохьари къалэ Веракрус ешъыр. Хуиту ацтекхэм я къалэ Ӏаташъхьэ Теночтитлан ( Мехико ) дохьари, зауэ ирамгъэкӀуэкӀыу ацтекхэм я пщы Монтесумо еубыд.
* 1520 - ацтекхэм зауэ яӀат эспанхэм пэуву.
* 1521 - Кортесым дзэ дэкӀыгъу (нэрыбгэ минипщ хэту) ацтекхэм я къэралыр еубыд.
* 1522 - Кортесыр Эспаниэ КӀэм иӀаташъхьу, генерал-капитану трагъэувэ. 
* 1524 - Эспаниэ КӀэм Гуатемалэрэ Гондурасрэ хагъэхьа
* 1810 - 1824 - Мексикэр Эспаниэм хэкӀыну зауэ ирегъэкӀуэкӀ
* 1821 - къэрал хуит зытраӀуэ
* 1824 - япэрей конституциэ къыдагъэкӀыр Мексикэ хуит къэралым
* 1835 - Техас револуциэм яуж Техасыр хокӀыр
* 1846 - 1848 - Америкэ Штатхэмрэ-Месксикэрэ я зауэ, икӀэм Мексикэм ишӀым иныкъуэр Америкэ Штатхэм яубыдыр.
* 1910 - 1920 Мексикэ револуцэ.

## Джылэр
Мексикэ лъэпӀкъыр зэрзэфӀэувар индеихэмрэ эспан дэтӀысхьахэмрэ къахэкӀахэм.

Къэралым дэсыр 111, 2 милыуан ( 2009 гъэмкӀэ ) 

**Къэрал нэхъ инхэмрэ, джылу дэсымрэ:**
* Мехико - 19 841 916
* Гуадалахара - 1 646 000
* Монтеррей - 1 133 814 
* Пуэбла-де-Сарагоса - 1 485 000

## Куейхэр
Мексикэр 31 штаткӀэ гуэчауэ щыт, абы пэмыкӀыу зы федеральнэ куэй джоуэ.

Штат къэс езым яуэ конституциэ яӀа. Куейм иӀаташъхьар джылэм хахыр.

## Бзэхэр

## Диныр

Категориэ:Мексикэ
Мыстафэ Кэмал Ататурк

**Мыстафэ Кэмал Ататурк** (, 1881 — 1938 шъакӀуэгъуэм и 10) - тырку цӀэрыӀуэ политикист, Тыркум и япэрей президент.

## Гъашъэтхыдэр

Мыстафэр 1881 гъэм къэхъуа къалэ Салониким (иджырей Алыджым, а зэманым Уэсмэн империэм хэтам). Саби джану щытт, шэн бзаджэ иӀу, и ныбджэгъухэм ядэкӀыгъуным нэхърэ изакъу зэманыр игъэкӀуэн ифӀэфӀт. И анэр хуэбжу мыслымэн диным пылъти Къурӏаным иригъэджэну и къуэр пылът, ядэрамэ зэманыгъуэм теухуа шъэныгъэхэм еджэну икъэр пылът. Зым къыхуэмыкӀу янэ-ядэр Мыстафэ япэреуэ мыслымэн еджэщым кӀохьэ, здэпсоуа хьэблэм щыӀам яужым и адэм езым зыпылъ еджэщым егъакӀуэр Шемси-эфендим, абдежьым и япэрей егъэджэныр Мыстафэм къеухыр.

1905 гъэм Мыстафэ дзэм къулыкъу ехьын кӀедзэ, а зэманыгъуэм идежь шъэху-гуп зэхегъэхьэ дзэм хэт коррупциэм пэщытыну. 1913 гъэм дзэм и атташе мэхъур Софиам. Япэрей дунейпсо зауэм щыгъуэ бэлыхьу тыркудзэм и дзэзэчу тета Чанаккалем идежь зауэ екӀуэкӀам. 1915 гъэм инджылыз-фрэнджыдзэхэр Арыбуруным дежь къигъэувыӀа яуж Мыстафэр полковник ӀэнатӀэгъуэ ирата. Яужым текӀуэныгъэ бжыгъэ къихьа а зауэм.

Зауэр иуха яуж 1918 гъэм Мыстафэ Истанбыл игъэзэжьа, абдежьым хъумэным и министериэм лэжьэн кӀидза. Уэсмэн империэм апкӀэнтӀэху и дзэр зэхигъэкӀыу и Ӏэшэр итын хуэй хъуа зауэ нэужым. Мыстафэм инспекциэ иригъэкӀуэкӀыу 1919 накъыгъэм и 19 Самсун дохьэр. 1919 мэкъуауэгъуэм и 22 тхылъ къеӀохур: «Джылэм и хуитыныгъэр зыхъумэфынур езы джылэра, абым хуеуэ, пылъу щытмэ», абым пэмыкӀыу депутат зэхечэсыр "Сивас хасэм". 1919 дыгъэгъазэм и 27 Мыстафэ Кэмалыр Анкарам и джылэхэм хуэбжу къырагъэблагъэ, (Истанбыл инджылызхэм я оккупациэм хэта яуж, парламентыр зэбгырахуат 1920 гъатхэпэм и 16) езым и парламент абдежьым зэхегъэхьэ - Тыркум и Лъэпкъ Хасэшхуэ. Езы Мыстафэр парламентым и тхьэмаду хахыр, ӀэнатӀэгъуэхасэми и нэхъышъхьу.

## ТехьэпӀэхэр
* Ататюркым теухуауэ хъуар

Категориэ:Тхыдэ
Категориэ:Мыслъымэнхэр