Чехиэ

**Чехиэ** е **Чэкие** () Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Прага.

Иджырей Чехиер Чехословакиер (Къэдабэ зэбгъэдэкӏыжыныгъэр) 1993 гъэм щӏышылэм и 1-м зэрылъэлъэжам къыхэкӏащ. Къэралым хохьэ тхыдэ ӏэнатӏэхэр-Богемиер, Моравиер, Силезием щыщ ӏыхьэр. Зызыужьа къэралхэм ящыщ.

## Географие
Чехием и щӏыналъэр километр зэбгъузэнатӏэ 78,9 минмэхъу, къуэкӏыпӏэмкӏэ къыщыщӏэдзауэ къухьэпӏэмкӏэ километр 493-рэ и кӏыхьагъ, ищхъэрэкӏэ къыщыщӏэдзауэ ипщэкӏэ-километр 278-рэ. Чех щӏыпӏэр зэмылӏэужьыгъуэ дыдэ. Къухьэпӏэ лъэныкъуэр (Богемиер) Лабэ (Эльбэ), Влтавэ (Молдау) псыхэм я бассейнхэм илъ, нэхъыбэу бгы лъахъшэхэмкӏэ (Судетхэмрэ абыхэм ящыщхэмрэ Крконошщ) къэухъуреихьауэ, къэралым и щӏыпӏэ нэхъ лъагэ дыдэр — Снежкэ бгыр, метр 1603 — рэ и лъагагъыу.Моравиер, къуэкӏыпӏэ лъэныкъуэр, ӏуащхьэмахуэри ирикъунущ икӏи нэхъыбэу Моравэ (Марх) псым и бассейным илъ. Моравием Одрэ (Одер) псым и къежьапӏэр щыӏэ.

Къэралым и хьэуар — гъэмахуэ хуабэмрэ щӏымахуэ щӏыӏэмрэ, уфамрэ псыӏэмрэ зэпӏэзэрыту — хым, континентальнэ зэфӏэкӏыр зэрызэхагъэзэрыхьам еубзыху.

## Тхыдэ
846 гъэм Великоморавскэ къэралыгъуэм и пщы Моймир Езанэм и тепщэныгъэр Чехием и щӏыналъэм щызэбгригъэхащ. IX лӏэщӏыгъуэм и кӏэхэм чех щӏыналъэхэр Пржемысловичхэм зэкъуагъэуващ. Прагский Козьмэ и» Чех хроникэм «укъыщеджэ хъунущ: "Христос и Хъуромэм къыщыщӏэдзауэ гъэмахуэм 894. Чристэн фӏэщхъуныгъэ лъапӏэм и япэ пщы Борживэ умэхъын ищӏащ», арщхьэкӏэ а хъыбархэр зэрыпэжым и ӏуэхум зэдауэ къегъэхъу.

Чехие пащтыхьыгъуэм (Богемием) къаруушхуэ бгъэдэлът, ауэ дин зэпэщӏэувэныгъэхэм (XV лӏэщӏыгъуэм гусит зауэхэмрэ XVII лӏэщӏыгъуэм Илъэс Щэщӏ зауэмрэ) ар къагъэтӏэсхъащ икӏи яунэщӏащ.

Иужьыӏуэкӏэ Ар Габсбургхэм я жьауэм щӏэхуэри, Австро-Венгрием щыщ хъуа.

Япэ дунейпсо зауэм иужькӏэ А къэралыр зэрылъэлъэжам къыхэкӏыу Чехиер, Словакиер, Подкарпатскэ Урысыр зэкъуэувэри Чехословакие республикэ щхьэхуит 1918 гъэм къызэрагъэпэщащ. А къэралым лъэпкъ нэмыцэ мащӏэ дыдэ щыпсэуа, 1938 гъэм Мюнхен зэгурыӏуэныгъэм ӏэ традза нэужь, Джэрмэным Судет областыр аннексие щищӏам Чехословакиер щӏызэбграгъэкӏыжам щхьэусыгъуэ хуэхъуар, Абы Словакиер къыгуэкӏащ. Къэнэжа Чех къэралыгъуэр Джэрмэным 1939 гъэм иубыдри, Богемиемрэ Моравиемрэ я Протектораткӏэ хъуа. 

1945 гъэм накъыгъэм и 9-м жэщым сыхьэти 3-м Совет Iэрмэм и 1-нэ Украин фронтым и 3-нэ гвардие, 4-нэ гвардие танк дзэхэм я часть пэрытхэр Прагэ дыхьа. 

Етӏуанэ дунейпсо зауэм иужькӏэ Чехословакиер совет ӏэнатӏэм хэхуэри, социалист къэрал (ЧССР) хъуа.

1989 гъэм Чехословакиер социалист зыужьыныгъэм и гъуэгум текӏащ Къэдабэ революцэм и зэранкӏэ. 1993 гъэм щӏышылэм и 1-м къэралыр мамыру тӏууэ гуэша, Чехие, Словакие щхьэхуитхэр («бархатный развод») къызэрагъэпэщри.

## Джылэр
Чехием цӏыху мелуани 10,5 — м нэблагъэ щопсэу. Цӏыхухэм лъабжьэ яхуэхъур (процент 95-рэ) къухьэпӏэ славяныбзэ гупым щыщ чехыбзэкӏэ псалъэ чеххэрщ. Хамэ къэрал къикӏахэр къэралым щыпсэухэм я проценти 4-м нос. 2021 гъэм Чехием и цӏыхухэр къызэрыхатхыкӏам къызэригъэлъэгъуамкӏэ, къэралым лъэпкъ мащӏэ дыдэу исар: моравхэр (цӏыху 556 641-рэ), словакхэр (цӏыхуи 162 578-рэ), украинхэр (цӏыху 92 892-рэ), вьетнамхэр (цӏыху 38 723-рэ), полякхэр (цӏыху 38 218-рэ), урысхэр (цӏыху 34 506-рэ), силезхэр (цӏыху 31 301-рэ), нэмыцэхэр (цӏыху 24 632-рэ), цыджанхэр (цӏыху 21 691-рэ) мэжэрехэр (цӏыху 11 253-рэ). 2021 гъэм Чехием и цӏыхухэр къызэрыхатхыкӏам къызэригъэлъэгъуамкӏэ, къэралым хамэ къэрал цӏыху гуп нэхъ куэд дыдэ щыӏащ: Украинэм и цӏыхухэр (цӏыхуи 150 505-рэ), Словакием и цӏыхухэр (цӏыху 95 821-рэ), Вьетнамым и цӏыхухэр (цӏыху 54 256-рэ), Урысейм и цӏыхухэр (цӏыху 35 785-рэ), Польшэм и цӏыхухэр (цӏыху 14 450-рэ), Германием и цӏыхухэр (цӏыхуи 5 615-рэ).

## Спорт
Чехием щынэхъ цӏэрыӏуэ дыдэ спорт лӏэужьыгъуэхэр мылым тет футболымрэ хоккеймрэ (чеххэм къэрал лъэщым и щӏыхьыр щаӏыгъщ). Чехием футболымкӏэ и командэ къыхэхамрэ (1996 гъэм Еуропэм футболымкӏэ и чемпионатым 2-нэ увыпӏэмрэ финал ныкъуэмрэ 2004 гъэм) Чехием хоккеймкӏэ и Командэ къыхэхамрэ (хэ-тауэ дунейпсо чемпион) дуней псом къыщацӏыху.

Категориэ:Чех
иэ