open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кейп-Пойнт

**Кейп-Пойнт** (, ) — ИАР-м и зы къуапэ. 

Кейп-Пойнт къуапэ ГугъэфӀым игъусэу Кап тӀыгуныкъуэм и ипшэ пӀэ кӀэухщ. Къуапэр тӀэкӀу нэхъ къуэкӀыпӀэкӀэ щылъщ ГугъэфӀ къуапэм елътауэ, Кейптаун къалэ и нэхъ ипшэу. Ар хеубыдэр ИАР-м и КъухьэпӀэ-Кап провинциэм. 

Еуропэхэм щыщу къуапэм япэу къэсащ португал хыерс Барталамеу Диаш 1488 гъэм. 

Къуапэм и Ӏуфэр джабэу щытщ, къуэкӀыпӀэмкӀэ зэуэ зегъэшри ПцӀы хыжьэ къигъэхъу хуэдэу щытщ. 

1857 гъэм къуапэм и кӀэухым деж, джабэм хэщӀыхьауэ маяк ящӀащ. 

Къуапэр къэралым и Бгы лъэпкъ паркым хеубыдэр, абы къыхэкӀыуи къуапэм цӀыхухэм я ӀуэхущӀыгъуэхэр а щӀыпӀэм щрагъэкӀуэкӀкъым, ар вымпӀухэмрэ нэгъуэщӀ зэмылӀэужыгъуэ бзухэмрэ я хъумапӀэ пӀэуэ зэрыщытым щхьа. 

## ТехьэпӀэхэр
* Cape Point 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Африкэм и къуапэхэр 
Категориэ:Ипшэ Африкэ и хэкумэтх
Муниципал къэхъугъэхэр

**Муниципа́л къэхъугъэхэр** — щӀыпӀэ, зи гъунэ хэгъэшам къэрал унафэщӀым нэмыщӀ, а щӀыпӀэм и унафэщӀхэр ягъувыжыну хуиту щытхэ, щӀыпӀэ упщӀэхэр ягъэзэщӀэжын щхьа. Апхуэдэ щӀыпӀэхэм я унафэщӀхэр езы щӀыпӀэм исхэм хэдэкӀэ къыхах. 

## Урысейм и муниципал къэхъугъэхэр
Урысейм и федерал унафэмкӀэ, къэралым иӀэщ муниципал къэхъугъэ зэмылӀэужыгъуэхэу — 5: 

* **[[Къуажэ тӀысыпӀэ]]** — зы ерэ зытӀущ къуажэ зы щӀыпӀэ зэгуэт ящӀауэ, зы бюджет яӀэу зы унафэ щӀэтхэу щыт. Къужэ тӀысыпӀэхэр муниципал къедзыгъуэхэм хеубыдэхэр. 

* **[[Къалэ тӀысыпӀэ]]** — къалэ ерэ къуажэ къалафэ зытет, къалэ унафэщӀ къыхэх яӀэу муницпал къедзыгъуэхэм хиубыдэу щытхэр. Апхуэдэу къалэ тӀысыпӀэ къалэ куейуэ щымытхэр муниципал къедзыгъуэхэм и хьэблэкуу щытхэщ и нэхъыбэм. 

* **[[Муниципал къедзыгъуэ]]** — жылэ тӀысыпӀэ гупрэ (къуажэми къалэми) тӀысыпӀэ зэхуаку щӀыхымрэ зы административ щӀыпӀэм хиубыдэу зэхэт ящӀахэ. Муниципал къедзыгъуэхэм къагъэхуауэ щыщытхэр, а къедзыгъуэм къыщыхъу Ӏуэхухэр а щӀыпӀэ дыдэм деж щагъэтэрэзу щытын щхьащ. 

* **[[Къалэ куей (Урысей)|Къалэ куей]]** — къалэ тӀысыпӀэ, муниципал къедзыгъуэм химыубыдэ. Езы къалэм федерал унафэм тету и къалэ Ӏуэхухэм фӀэкӀа, нэгъуэщӀ Ӏуэху зэрамыгъэзахуэу щытхэ. 

* **[[Къалэм и къалэкӀуэцӀ щӀыпӀэ федерал мыхьэнэ зиӀэ]]** — федерал мыхьэнэ зиӀэ къалэхэм я Ӏыхьэ, а Ӏыхьэм къиубыд гъунэхэм цӀыху исхэм я щӀыпӀэ унафэщӀхэр езыхэм къыхахыжыну хуитхэщ. 

2014 гъэм, нэкыгъэм и 27-м къыдагъэкӀэ федерал унафэ № 136−ФЗ-мкӀэ, Урысейм и муниципал къэхъугъэхэм, къэхъугъитӀ щӀэуэ муниципал гуэшыкӀэм хагъэхьащ: 

* **[[Къалэ куей къалэкӀуэцӀ гуэшыкӀэ зиӀэ]]** — къалэ куей, Урысейм и регионым и унафэм елътауэ, къалэкӀуэцӀ къедзыгъуэ муниципал къэхугъэ статус зиӀэу щытхэ. 

* **[[КъалэкӀуэцӀ къедзыгъуэ]]** — къалэм и Ӏыхьэ щӀыпӀэм ит муниципал къэхугъэ. 

Дэтхэнэ муниципал къэхъугъэр къагъэунэхуауэ щыщытыр, а къэхъугъэм къекӀуэкӀ Ӏуэхухэр ягъэтэрэзу, щӀыпӀэм и бюджетыр зэрагъэзэхуэн щхьащ. 

## Урысейм и муниципал къэхъугъэхэм я бжыгъэр
Урысейм иӀэ муниципал къэхъугъэхэр щӀэх-щӀэхыурэ яхъуэжу щытщ. Илъэс къэс муниципал къэхугъэ зэмылӀэужыгъуэхэр е зэгуагъэхьэу, е яугэшу щытхэщ. 

ИщӀагъэм щӀэт таблицэм къегъэлъагъуэ 2008 гъэ лъандэрэ Урысейм и муниципал къэхъуэгъэхэм я бжыгъэм зэрызихъуэжар. 

## Гулъытэгъуэхэр

 
Категориэ:Урысейм и муниципал къэхъугъэхэр
Къуажэ жылагъуэ

**Къуажэ жылагъуэ** — Урысей Федерациэм и зы муниципал къэхъугъэ тип. Абы хеубыдэ е зы къуажэ, е къуажэ гуп зы административ щӀыпӀэ зэхагъэхьахэр. Апхуэдэ къэхъугъэхэм я къуажэ унафэщӀ езыхэм къыхахыж яӀэщ, илъэс хэхакӀэ къыхаххэу. Къуажэ тӀысыпӀэхэр муниципал къедзыгъуэхэм хохьэхэр. 

Урысей статым 2012 гъэм и пэщӀэдзапӀэм къызэрибжамкӀэ, Урысейм къуажэ тӀысыпӀэу 18 883 иӀащ. 

Къуажэ тӀысыпӀэ къажэ зытӀущ зэхиубыдэхэм, зы къуажэ нэхъыщхьэ яӀэщ, а къуажэ я къуажэ тӀысыпӀэм и унафэщӀ унэхэр дэту. Къуажэ тӀысыпӀэ къуажэ куэд зыххьэхэм я гъунэхэр къыхагъэщ, къуажэ абы хэтхэр зэрызэпхам, я пэжыжагъхэм елътауэ. 

Къуажэ тӀысыпӀэм дэс цӀыхухэм я бжыгъэхэр зы бжанэм щыщӀэдзауэ 15-20 миным щӀигъухэм нэс нэсынкӀэ хэлъщ. 

## Гулъытэгъуэхэр
 

 

Категориэ:Урысейм и муниципал къэхъугъэхэр 
Категориэ:Урысейм и муниципал гуэшыкӀэхэр
Къалэ куей (Урысей)

**Къалэ куей** — Урысей Федерациэм и зы муниципал къэхъугъэ тип, муниципал къедзыгъуэм хэмыхьэу. Апхуэдэ къэхъугъэхэм я зэфӀэкӀхэр тӀысыпӀэ щхьэхуитхэм хуэдэуи муниципал къедзыгъуэхэм я ейхэм хуэдэуи щытыфынущ. 

Урысейм, къалэ куей статусыр, муниципал къэхъугъэ щхьэхуиту къыхагъэщащ 200 гъэм федерал унафэ  № 131-ФЗ къыдагъэкӀамкӀэ. 

Къалэ куейм и нэхъыбэм хеубыдэ е зы къалэ, е къалэм нэмыщӀ и гъунэгъуу щылъ къажэр е къуажэхэр хэту. Иджырей зэманым иныкъуэ къалэ куейхэм хагъэхьэн щӀадзащ муниципал къедзыгъуэхэри. 

Урысей статым 2012 гъэм и пэщӀэдзапӀэм зэрибжамкӀэ, Урысейм къалэ куейуэ 512 иӀащ

## Гулъытэгъуэхэр
 

 
Категориэ:Урысейм и муниципал къэхъугъэхэр 
Категориэ:Урысейм и муниципал гуэшыкӀэхэр
Бофорт Хы

**Бофорт Хы** (, ) — Ишхъэрэ Америкэм и ишхъэрэ-къухьэпӀэ Ӏуфэм Ӏулъ, Арктикэ Хышхуэм хиубыдэ хы. 

## Хэкумэтх
 
Хыр Ишхъэрэ Америкэ и ишхъэрэ Ӏуфэм Ӏулъщ, АШЗ-м и штат Аласкэрэ Канадэм и щӀыпӀэ Ишхъэрэ-КъухьэпӀэмрэ Йуконымрэ я зэхуакум деж. Хым и къуэкӀыпӀэ лъэнукъуэмкӀэ къыбгъэдохьэр Канадэ Арктикэ архипелагым и къухьэпӀэ Ӏыхьэр. Хым и цӀэр фӀищащ 1826 гъэм инджылыз поляр лъыхъуакӀуэ Джон Франклин, гидрограф Френсис Бофорт и фэеплъу. 

Хым и инагъыр — 476 000 км² мэхъу, и кууагъ нэхъ иныр 4 683 метрэм нос, кууагъ курытыр 1 004 метрэ мэхъу. 

Хым и шууагъыр 28 — 32 промилхэм нос, и температурэр щӀымахуэм 0°С тетщ, гъэмахуэм +4°С нэс фӀэкӀ дэкӀуейкъым. Хым и псыщхьэм и нэхъыбапӀэр илъэс псом мылм зэщӀищтауэ щытщ. Ӏуфэм 50-100 километрэкӀэ Ӏулъ псы тӀэкӀуращ гъэмахуэм къэвыжыфыр. 

АШЗ-мрэ Канадэмрэ я гъунэ зэхуакум дэлъ хы Ӏыхьэм щхьа къэралитӀыр куэд щӀауэ зоныкъуэкъухэр, абы щӀэлъ дагъэр я ӀэмыщӀэ илъын щхьа. 

## Псы хэлъадэхэр
Хым хэлъадэ псыхэм нэхъ ин дыдэр Маккензи псыращ, ар хым щыхэлъадэ пӀэм деж хыжьэ бгъуэшхуэ къегъэхъу, тӀыгу шыкъуей куэд къыхэщу. А псым и фэеплъу, хыжьэми Маккензи и цӀэщ. Илъэс къэс Маккензи хым къихехьэр миллиуан 15-м щӀигъу, зэхэлъэлъа материалхэр. Абы нэмыщӀ хым халъадэ псыхэм нэхъ инхэщ Андерсон, Кугалук, Конгакут, Хулахулэ, Сагаварникток, Икпикпук икӀи нэгъуэщӀхэри. 

Абыхэм нэмыщӀ хы Ӏуфэм деж, хылъэ Ӏэджи Ӏутщ. Хым и уэрхэм циклон къекӀырэхъуэкӀхэр къагъэхъухэр. А циклонхэм мыхьэнэшхуэ яӀэщ а щӀыпӀэм. 

## ЩӀыпӀэ къулеягъхэр
Хым и нэхъыщхьэ ресурсу щытыр дагъэ фэтыджэн, шелфым телъыращ. Япэу хыр къыщаплъыхьар 1960 гъэхэращ, япэ дагъэщӀэху платформэр 1986 гъэм тращӀыхьащ. 

## Хым и экосистемэр
Хыр, Амундсэн хыжьэм игъусэу и цӀэджэгъу хы экосистемэм хохьэр. Хым къызэраплъыхьамкӀэ 70 щӀигъу фитопланктон зэмылӀэужыгъуэхэр хэсщ, ауэ абыхэм я бжыгъэр куэд хъукъым. Абыхэм нэмыщӀ хым хэсхэщ 80 щӀигъу зооплактон зэмылӀэужыгъуэхэр. 

Хым Ӏуэхугъэ куэд зэрырамыгъэкӀэкӀым и фӀыгъэкӀэ, абы куэду хэсхэщ джейхэр, белугэхэр. Хы Ӏуфэм гъэмахуэм Ӏузу Ӏусхэщ бэбыщхэр, къазхэр икӀи нэгъуэщӀ къуалэбзухэр. Хым мыл зэтелъ Ӏыхьхэм мыщэхужьхэм къыщакӀухь.  

## Сурэтылъэ
 
File:Northwind in Ice.jpg|Хы щтам кӀуэцӀырыкӀ мылкъутэ кхъухь 
File:Anim1869 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Хыщхьэ щтам и щхьэм мыщэ хужьхэм къыщакӀухьу я гъащӀэр щахь 
File:Ice Cross Island Nygren.jpg|Хым и пшахъуэ чэндж Ӏуфэ 
File:Northstar Offshore Island Beaufort Sea.jpg|Хыщхьэм тет ӀэрыщӀ тӀыгу 
File:Sea ice terrain mod.jpg|Хым и мылыщхьэр 


## ТехьэпӀэхэр
* Большая Советская Энциклопедия. Море Бофорт 
* Beaufort Sea large marine ecosystem 

Категориэ:Арктикэ Хышхуэм и хыхэр 
Категориэ:ЦӀыхухэм я цӀэ зезыхьэ хыхэр 
Категориэ:Канадэ и хыхэр 
Категориэ:АШЗ-м хыхэр
Къалэ жылагъуэ

**Къалэ жылагъуэ** — Урысей Федерациэм и зы муниципал къэхъугъэ тип. Абы хеубыдэр къалэ ерэ къалафэ къуажэ. Иныкъуэм деж къалэтӀысыпӀэм хэтынкӀэ хэлъщ къалэм пэгъунэгъуу щылъ къуажэ цӀыкӀухэр. Къалэ тӀысыпӀэхэм мыдрей муниципал къэхъугъэхэм хуэдэуи я къалэ унафӀэщӀхэр яӀыжщ, езы къалэдэсхэм илъэс бжыгъэкӀэ къыхахыжу. 

Къалэ тӀысыпӀэ къалэ куейуэ щымытхэр Муниципал къедзыгъуэхэм хеубыдэхэр. 

Къалэ тӀысыпӀэ къэхъугъэр Урысейм 2003 гъэм къыдэкӀа унафэмкӀэ яухуащ, ягъэзэщӀэни щӀадзащ абы теухуауэ муниципал реформэ ирагъэкӀуэкӀам иуж.  

Урысей статым 2012 гъэм и пэщӀэдзапӀэм къызэрибжамкӀэ, Урысейм къалэ тӀысыпӀэу 1 711 иӀащ. Иджырей къалэ тӀысыпӀэхэм я бжыгъэр илъэс къэс хощӀ, абыхэм къалэ куей статус къызэратхэм къыхэкӀыу. 

## Иджыри феплъ
* Къалэ куей

## Гулъытэгъуэхэр
 

 

Категориэ:Урысейм и муниципал къэхъугъэхэр 
Категориэ:Урысейм и муниципал гуэшыкӀэхэр
Къалэм и къалэкӀуэцӀ щӀыпӀэ федерал мыхьэнэ зиӀэ

**Къалэм и къалэкӀуэцӀ щӀыпӀэ федерал мыхьэнэ зиӀэ** — Урысей Федерациэм и зы муниципал къэхъугъэ тип, 2006 гъэ лъандэрэ щыӀэ, къэралым федерал мыхьэнэ зиӀэ къалэ Мэзкуу, Бытырбыху, Севастопол сымэ яхэту. 

КъалэкӀуэцӀ муниципал къэхъугъэр, федерал къалэм хэту и зы щхьэхуит муниципал къэхъугъэу щытщ. КъалэкӀуэцӀ къэс щӀы хыхьэм щыпсэу цӀыхухэм, езыхэм я щӀыпӀэ унафэщӀхэр къыхахыж илъэс бжыгъэкӀэ ерэ нэгъуэщӀ щӀыкӀэу а къалэкӀуэцӀым и администрациэм щылажьэхэм къыхахыжхэр.

ЩӀыпӀэ администрациэм и щӀэпхъэхэр егъэзаӀэ Урысей Федерациэм и Конституциэм, федерал унафэхэм елътахэу. 

Псалъэм папщӀэ Мэзкуу къалэкӀуэцӀ муниципал къэхъугъэу 146 иӀэщ (125 муниципал куейрэ 21 тӀысыпӀэрэ), Бытырбыху 111 иӀэщ (81 муниципал куейрэ 30 тӀысыпӀэрэ). 

2006 гъэм унафэщӀэр ятха иуж, мыдрей къалэхэм яӀа къалэкӀуэцӀ къэхъугъэхэр зэхагъэкӀыжахэщ. 

## Гулъытэгъуэхэр
 

 

Категориэ:Урысейм и муниципал къэхъугъэхэр 
Категориэ:Урысейм и муниципал гуэшыкӀэхэр
Байрон

**Байрон** () — къуапэ, Аустралиэм и къуэкӀыпӀэ дыдэ пӀэ. Къуапэм и цӀэр фӀищащ Джеймс Кук, а Ӏуфэм деж 1770 гъэм щыблэкӀам щыгъуэ, дуней псор къикӀухьыну щыпэувам. Административнэу къуапэр Аустралиэм и ЩӀэ Ипшэ Уелс штатым хеубыдэр. Къуапэи деж монумент куэд тетщ, а пӀэр Аустралиэм и кӀэух щӀыпӀэу зэрыщытыр къагъэлъагъуэу. Къуапэ гуэхупӀэ дыдэм деж 1901 гъэм тращӀыхьауэ маяк тетщ. 

## Сурэтылъэ


SignMostEasterlyPointAustralianMainland.jpg|Аустралиэм и къуэкӀыпӀэ дыдэ пӀэ 
MostEasterlyPointAustralianMainland.jpg|Аустралиэм и къуэкӀыпӀэ дыдэ пӀэм деж укъезыгъэблагъэ монумент 
Cape Byron Light in New South Wales, Australia.jpg|Къуапэм тет маяк
Cape Byron Lighthouse.jpg|Къуапэ гуэхупӀэр 



## ТехьэпӀэхэр
* Cape Byron Headland Reserve (индж.-бз.) 
* Lighthouses of New South Wales (индж-бз.

 

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Аустралиэм и къуапэхэр 
Категориэ:ЩӀэ Ипшэ Уелс и хэкумэтх
Сауф-Поинт

**Сауф-Поинт** () — къуапэ, Аустралиэм и ипшэ дыдэ пӀэ. Къуапэр Ӏулъщ Басс Ӏузэвым и ишхъэрэ лъэныкъуэм. Къуапэр тӀыгуныкъуэ Вилсонс-Промонтори и кӀэух дыдэ пӀэуи щытщ. Административну Аустралиэм и штат Викториэм хеубыдэр. 

## ТехьэпӀэхэр
* Continental Extremities of Australia
* Picture of South Point

 

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Аустралиэм и къуапэхэр 
Категориэ:Викториэ и хэкумэтх
Стип-Поинт

**Стип-Поинт** () — къуапэ, Аустралиэм и къухьэпӀэ дыдэ пӀэ.

## Хэкумэтх
Стип-Поинт къуапэр ныкъуэтӀыгу Идел-Лэндым телъщ, дунейпсо кӀэлъыгъакӀуэ Шарк-Бейм хыхьэу. Административну къуапэр Аустралиэм и штат КъухьэпӀэ Аустралиэм хеубыдэр. Къуапэм щыщӀэдзауэ Перт къалэ нэс 1000 километрэу дэлъщ. Абы и нэхъ ишхъэрэу тӀыгу Дерк-Хартог щылъщ. 

Къуапэ Ӏуфэр Индиэ Хышхуэм и псхэм ялъэс. Езы Ӏуфэхэр Ӏейуэ джабэхэщ. Къуапэ джабэ гуэхупӀэр хым 200 метрэкӀэ щхьэщытщ.

## Тхыдэ
Еуропэхэм ящыщу, япэу къупэр зылъагъуу къэзыплъыхьар голлэнд плъыхьакӀуэ Уиллем де Фламингщ. Ар 1697 гъэм къуапэм деж къитӀысыкӀри, къиплъыхьа иуж, абы  «Steyle Hock» (гуэхупӀэ къуапэ) фӀищауэ щтащ. 

1801 гъэм фрэндж плъыхьакӀуэ Луи де Фрейсине, къуапэм нэгъуэщӀ цӀэ «Point Escarpee» иритауэ щтащ. Ауэ куэд мыщӀу, 1822 гъэм инджылыз плъыхьакӀуэ Филлип Кинг, къуапэм и цӀэр Стип-ПоинткӀэ ихъуэжащ. А цӀэри къуапэм иджыри къыздэс зэрехьэр. 

Иджырей зэманым Стип-Поинт и хъуреягъ щылъ щӀыпӀэр бдзэжеящэкӀэ хьэхуа щӀыпӀэу щытщ. 

## ТехьэпӀэхэр
* Geoscience Australia. Steep Point.
* Космический снимок мыса.
* Шарк-Бей теухуауэ информациэ. 

## Гулъытэгъуэхэр

 

 

 
Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Аустралиэм и къуапэхэр 
Категориэ:КъухьэпӀэ Аустралиэ и хэкумэтх
КъуэкӀыпӀэ-Сыбыр Хы

**КъуэкӀыпӀэ-Сыбыр Хы** (, ) — Урысейм и ишхъэрэ Ӏуфэм деж Ӏулъ, Арктикэ Хышхуэм и кӀэух хы. Хыр Новосибирск тӀыгухэмрэ Врангел тӀыгумрэ я зэхуакум дэлъщ. 
 
Юлий Шокалский и лъэӀум къыхэкӀыу, Урысей хэкумэтх зэхуэсым хым и цӀэр фӀищащ 1935 гъэм, а гъэ дыдэми къэралым а цӀэр хым триубыдащ. XX лъэхъэнэр къихьэх хым иреджэу щтащ ИндигиркэкӀэ е КолымакӀэ. 

## Хэкумэтх
 
Хым и инагъыр 944 600 км² мэхъу. И нэхъу ин кууагъыр 358 метрэм нос,  кууагъыр 66 метрэ мэхъу. 

Хыр ӀузэвхэмкӀэ епхащ хы Чукоткэмрэ, хы Карскымрэ. Хы Ӏуфэр и кумкӀэрэ и къухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэрэ захуу щытщ, псы ирижэхэм къуэр далъэсыкӀауэ. А Ӏуфэм деж пшахъуэ зэтехьапӀэрэ тӀыгурэ куэду Ӏулъхэщ. КъуэкӀыпӀэ ӀыхьэмкӀэ Ӏуфэр джабэу щытщ, абдежым дей иӀэ Ӏуфэ гуэхупӀэхэм я лъэгагъыр 400 метрэм фӀеху. Псом нэхъ нэхъ джабэу щытыр Врангел тӀыгуращ, абы и Ӏуфэр псори джабэ защӀэу щытщ. 

Хым и нэхъыбапӀэ Ӏыхьэм илъэс псом мылым зэщӀищтауэ иӀыгъщ. Гъэмахуэм деж Ӏуфэм деж Ӏулъ мыл тӀыкӀуращ ткӀужыфыр, адрей хы Ӏыхьэм деж мылыр зэри ткӀужкъым. 

Шаууагъыр хым и Ӏыхьэ зэрызхэм Ӏейуэ зэщхьэщокӀхэр, апхуэдэ хы Ӏуфэм деж псым и шууагъыр 5 промил хъууращ, хым икухэм деж шууагъыр 30 промилэм нэс докӀуей. Апхуэдэу зэщхьэщыдзэихуэ абы щиӀэр, хы Ӏуфэм деж, псы къабзэ ин куэд зэрыхэлъадэращ. 

Хым хэлъ тӀыгухэм нэхъ инхэщ — Новосибирск, Лах, Де-Лонг тӀыгухэращ. Хым икум тӀыгу зыри итыхэкъым. 

Нэхъыщхьэ портыр — Певек къалэращ. Хым псэущхьэхэм ящыщу, куэду хэсхэщ туленхэмрэ моржхэмрэ. 

## Псы хэлъадэхэр
Хым кӀэщӀхэми, псы псыкуэд холъадэхэр. Абы хэлъадэ псыхэм нэхъ иныр — Индигиркэ псыращ. Абы нэмыщӀ нэхъ ин псыхэм хэббжэ хъунущ Колыма псыр. Абыхэм нэхърэ нэхъ жьгъейхэу псы Ӏэджи абы холъадэхэр. 

Ӏуфэм деж хыжьэ куэд дэбзыкӀа хым иӀэщ, абыхэм ящыщу нэхъ инхэщ — Чаун, Омулах, Хром, Колыма хыжьэхэр. 

## Хы лъэгум и релеф
Хыр зэрыщыту континетал шелфым телъщ. КъуэкӀыпӀэ ӀыхьэмкӀэ хым и кууагъыр 54 метрэм нос, икумрэ къухьэпӀэ лъэныкъуэхэмкӀэрэ хым и кууагъыр 20 метрэм щӀигъу къудейуэращ. Хым и ишхъэрэ ӀыхьэмкӀэ кууагъэхэр 200 метрэм фӀеху. Псом нэхъ нэхъ куу дыдэ пӀэр хым и ишхъэрэ пӀэм деж хозэ. А пӀэм деж хым и кууагъыр 915 метрэм нэс йох. 

## Температурэ режим
Хыпсым и температурэхэр Ӏейуэ мащӀэхэщ илъэс псом. И ишхъэрэ ӀыхьэмкӀэ температурэр илъэс псом −1,8 °C фӀэкӀкъым. И ипшэ ӀыхьэмкӀэ, Ӏуфэм Ӏулъ псыхэм я температурэр гъэмахуэм +5° нэс докӀуей. Псом нэхърэ нэхъ хуабэ хыр щыхъур гъэмахуэм и кӀэм деж, апщыгъуэхэм псыпэхэм деж температурэр +7°С нос. 

## ТехьэпӀэхэр
* Восточно-Сибирское море *А. Д. Добровольский, Б. С. Залогин.* я тхылъ. «Моря СССР». 1982 гъэ. 

## Литературэ
* *Шамраев Ю. И., Шишкина Л. А.* Океанология. Л.: Гидрометеоиздат, 1980 гъэ. 

 

Категориэ:Арктикэ Хышхуэм и хыхэр 
Категориэ:Урысейм и хыхэр
Дежнев (къуапэ)

**Дежнев** (, эск. *Тугнехалха*) — Чукоткэ ныкъуэтӀыгум и кӀэух къуапэ, абы къыхэкӀыуи Урысейми Еуразиэ псоми и къуэкӀыпӀэ дыдэ пӀэ. 

## Хэкумэтх
Къуапэр щхьэхуэу къыгуэгъэщхьэхукӀа бгы массив щхьэзэхуэу щытщ. Абы и лъэгагъыр 740 метрэм нос, хы Ӏуфэм дежи зэуэ нол метрэм нэс йохуэх. 

Къуапэр Беринг Ӏузэв Арктикэ хышхуэмрэ Щэху хышхуэмрэ зыпызыщӀэм и Ӏуфэм деж Ӏулъщ. А Ӏузэвыми Еуразиэмрэ Америкэмрэ зэхэгъэкӀа ещӀ. Къуапэ Дежневым щыщӀэдзауэ Америкэм и къуапэ Уелс-Принцым нэс 85 километрэ фӀэкӀ дэлъкъым. 

Климатыр — субарктикэу щытщ. Ишхъэрэ полар хъурейр къуапэм зэрыпэгъунэгъум щхьа, щӀыпӀэр щӀыӀэу щытщ илъэс псом. Гъэмахуэм температурэр +8°С нэс докӀуей, щӀымахуэм ар -40°С аткӀэ йохуэхуж. 

## Тхыдэ
Япэ урыс экспедициэр къуапэм къыщынэсар 1648 гъэращ. А экспедициэм урыс плъыхьакӀуэ Семен Дежнев и щхьэгъэрыту щытащ. Абы къыхэкӀыуи, зэман дэкӀа иуж, Урысейм и къуэкӀыпӀэ дыдэ пӀэр абы и фэеплъу къуапэ Дежнев фӀащауэ щытащ. 

Апщыгъуэм а экспедициэм хэкумэтхым епхауэ лэжьыгъэ куэд иригъэкӀуэкӀауэ щытащ. Апхуэдэу а экспедициэм ягъэунэхуауэ щытащщ Беринг Ӏузэвыр, Америкэр зэры щхьэхуэ континентыр ягъэлъэгъуащ, Еуропэм укъикӀыу ишхъэрэ хыхэмкӀэ Хъутейм узэрыкӀуэфынур, икӀи Чукоткэ ныкъуэтӀыгур япэу къыпакӀухьахэт. 

Ауэ а экспедициэм теухуауэ а лъэхъэнэм куэд ящӀауэ зэрыщымытам щхьа, абыхэм теухуауэ дахэу зыми ящӀэтыкъым. Абы къыхэкӀыу щӀыпӀэр япэ къиплъыхьауэ ялъытауэ щытащ Даниэм щыщ плъыхьакӀуэ Витус Беринг. 

XVIII лъэхъэнэ хъуху, къуапэу зэреджэу щытар *Чукоткэ пэ* ерэ *Ӏэмалыншэ пэт*. 1778 гъэм инджылыз хыерс къуапэм щыблэкӀым щыгъуэ, абы фӀищауэ щытащ *КъуэкӀыпӀэ къуапэ*. 

1879 гъэм шуэц полар плъыхьакӀуэ Адолф Эрик Норднешолд япэу Атлантикэм къикӀыу Щэху хышхуэм кӀуауэ щытащ, къуапэм къекӀуэкӀыу. Апщыгъуэм абыи елъытащ къуапэм Дежнев цӀэр фӀащыжым зэры нэхъыфӀыр. 1898 гъэм къуапэм а цӀэр УРысей хэкумэтх зэхуэсым трибыдэжауэ щытащ, а къуапэр зэрызэӀуахырэ илъэс 250 зэрыкӀуам къыхэкӀыу. 

Иджы къуапэм деж Дежнев и фэеплъу, монумент ягъувауэ тетщ. 

## Фаунэ
Къуапэм деж щыщӀыӀэми, а щӀыпӀэм псэущхьэ куэд щопсэу. Хы Ӏуфэм деж хы зэхэлъадэхэм я ӀыгъэкӀэ бдзэжей зэмылӀэужыгъуэ куэд хэсщ, абыхэм нэмыщӀ хы Ӏуфэм деж куэд щорсхэр гъуабжэ джейрхэр, моржхэр, туленхэр. Къуапэ Ӏуфэм деж бзу бэзэр Ӏэджэхэр иӀэщ. 

## Жылэ
Къуапэм пэгъунэгъуу зы къуажэ закъуэ Уелен фӀэкӀ иӀэкъым. Абы нэмыщӀ къуапэ Ӏуфэм деж хыфӀадзэжа тӀысыпӀэ куэд Ӏутщ джейр-ещэхэм къэгъэунэхъуауэ щытауэ. 

1958 гъэм къуапэм деж Ӏус къуажэхэр ӀуагъэтӀысыкӀауэ щытащ, америкэ гъунэгъэм пэгъунэгъуу зэрыщылъхэм щхьа. 

## Сурэтылъэ

 
Monument to Semyon Dezhnev, Cape Dezhnev.jpg|Дежнев и фэеплъу яува монумент. 
Whale Bones, Cape Dezhnev.jpg|Къупщхьэ хужь. Япэм унэу щытахэм къэнэжа 
Soviet Ruins, Cape Dezhnev.jpg|Совет лъэхъэнэм яухуауэ щыта унэхэм я руинэ 
Naukan.jpg|Наукан



## ТехьэпӀэхэр
* Открытие, о котором забыли  

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Еуразиэм и къуапэхэр
Категориэ:Урысейм и къуапэхэр 
Категориэ:Чукоткэ аутономнэ куей и хэкумэтх
Челускин (къуапэ)

**Челускин** () — Таймыр ныкъуэтӀыгум и кӀэух къуапэ, Еуразиэм и ишхъэрэ дыдэ пӀэ. 

## Тхыдэ
Япэу къуапэм тепсэлъыхьыу къазытхар етӀуанэ Камчаткэ экспедициэм хэта С. И. Челускинщ, 1742 гъэм щыгъуэ. А тепсэлъыхьыгъуэр къыщыхэгъщащ абы иужкӀэ итхыжа тхыгъэм. 1842 гъэм щыгъуэ а Ӏухыгъуэр илъэс 100 щрикъум, Урысей хэкумэтх зэхуэсым къуапэм и цӀэ КъуэкӀыпӀэ-Ишхъэрэр ЧелускинкӀэ яхъуэжащ. 

1932 гъэм, Арктикэ институтым хэту къуапэм деж полар станциэ тращӀыхьащ. 

Иджырей зэманым а станциэм и ныкъуэ Ӏыхьэр иджыри мэлажьэр, абы иджыри ишхъэрэ щӀыпӀэхэр зэзыгъэцӀыху персоналыр щолажьэр.

## Хэкумэтх
Къуапэр Таймыр ныкъуэтӀыгум и ишхъэрэ дыдэ пӀэм деж щылъщ. Абы и Ӏуфэр елъэс Вилицки Ӏузэвым. Къуапэм деж псы Ӏулъым и кууагъыр 10 метрэм нос. Ӏуфэр джабэ гуэхупӀу щытщ. КъухьээпӀэмкӀэ къуапэм къыбгъуэдохьэр хылъэ Спартак. 

Къуапэм деж щыӀэ климатыр — арктикэу щытщ. Абы къыхэкӀыуи Ӏейуэ щӀыӀэу гъэмахуэм щытщ. 
Апхуэдэу гъэмахуэм и нэхъ хуабэ махуэхэм температурэр -0.1° е -0.9°C нэхъыщхьэ дэкӀуейкъым. ЩӀымахуэм температурэр -40°...-50°С нэс йох. Уэсыншэ зэман къуапэм щыӀыхэкъым. Дэтхэнэ махуэми, ар гъэмахуэ махуэ хъуами, уэс къесыну щытщ. ЩӀымахуэр кӀыхьрэ лъэрызехьэщ, ар мазэ 11-м нэс йокӀуэкӀ. 

## ФщӀэрэ фэ?
Къуапэм пэмыжыжу, континентал Еуразиэм и нэхъ ишхъэрэ дыдэ аэродромыр щылъщ. 

## ТехьэпӀэхэр
* Магидович В. И., Магидович И. П. Очерки по истории географических открытий. Т. 3 М., 1984 гъэ. 122-нэ напэ 

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Еуразиэм и къуапэхэр
Категориэ:Урысейм и къуапэхэр 
Категориэ:Красноярск щӀыгу и хэкумэтх
Къуапэ Рока

**Къуапэ Рока** () — Еуразиэм и къухьэпӀэ дыдэ пӀэ. Къуапэр Португалэм хеубыдэр. Ижь зэманым урымхэм щӀыпӀэр щаӀыгъым щыгъуэ къуапэм иреджэт Promontorium Magnum. Инышхуэ хэкумэтх зэӀыхыгъуэ лъэхъэнэм щыгъуэ — къуапэ ЛиссабонкӀэ еджэу щытащ. 

Къуапэр Лиссабон и къухьэпӀэ лъэныкъуэм аткӀэ 40 километрэкӀэ щылъщ. Къуапэ джабэр 140 метрэкӀэ хы Ӏуфэм гуэхупӀэ щӀыкӀэу къыщхьэщытщ. Къуапэм и координатхэр джабэм хатхыхьауэ хэтхэщ. Абы нэмыщӀ къуапэм маяк, ресторан, тыкуэн сытхэр тетщ. Ижь зэманхэм щыгъуэ къуапэр дунейм и кӀэух дыдэу пӀэу ябжу щытащ, абы аткӀэ зыри щымыӀэу ягугъэу. 

## Сурэтылъэ


Cabo da Roca - Cape Roca.JPG|Къуапэм тет маякыр 
Cabo da Roca monument.JPG|Къуапэм и хэкумэтх координатхэр къэзыгъэлъагъуэ монумент
Cabo da Roca (1) - Mar 2010.jpg|Еуразиэм и континентал Ӏыхьэм и къухьэпӀэ дыдэ джабэ 
Portugal Faro da Roca desde Guincho 3.jpg|Къуапэр жыжэу 
Cabo da Roca - Sintra - 060415 19.JPG|Къуапэм тетыну цӀыху куэд махуэ къэс макӀуэ 



## ТехьэпӀэхэр
* Cabo da Roca 

 

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Еуразиэм и къуапэхэр 
Категориэ:Португалэ и хэкумэтх
Бабэ (къуапэ)

**Баба** () —  бгъуэуэ Ӏегей хым дэхьэу ЦӀыкӀу Азиэм и ишхъэрэ-къухьэпӀэм деж телъ къуапэ. Азиэм и къухьэпӀэ дыдэ пӀэ. Къуапэм и щхьэм ижь лъэхъэнэ лъандэрэ маякхэр тетщ, зыр къутэм нэгъэущӀ дращӀеижу. Къуапэр Тыркум хохьэр, Чанакъалэ къалэм пэмыжыжэу щылъщ. 

## ТехьэпӀэхэр
* [БСЭ. Мыс Баба ](https://web.archive.org/web/20140804143743/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%20(%D0%BC%D1%8B%D1%81%20%D0%B2%20%D0%AD%D0%B3%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D0%BC.)/) 

 

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Еуразиэм и къуапэхэр 
Категориэ:Тыркуей и хэкумэтх
Нордкин

**Нордкин** () — Скандинав ныкъуэтӀыгум и кӀэух къуапэ. Еуропэм и континентал Ӏыхьэм и ишхъэрэ дыдэ къуапэ. 

## Хэкумэтх
 
Къуапэр джабэу щытщ, ныкъуэтӀыгу Нордкин и кӀэ дыдэм деж щылъу. Къуапэ джабэр хым 234 метрэкӀэ къыщхьэщытщ. Баренц хыр къуапэ Ӏуфэм деж щӀымахуэми щтыкъым, Голфстрим хуабэ уэрым и фӀыгъэкӀэ. 

КъухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ къуапэм къыпэщылъщ тӀыгу Магеройа, абы и Ӏуфэм къуапитӀ телъщ — Нордкапрэ Кнившелодденрэ, официалну Еуропэм и ишхъэрэ кӀэух пӀэхэу ябжу (архипелаг Шпицберген хэмыту). 

Административну къуапэр Норуегэм и фулке Финнмаркым хеубыдэр. ЩӀыпӀэм псэущхьэ куэд щыпсокъым мыдрей тундрэ пӀэхэм ещхьхэуи. 

## Туризм
Нордкап къуапэм хуэдэу Нордкиным турист куэд щымыӀэхэми, абыхэм я бжыгъэ къакӀуэр къуапэми щыкуэдщ. Ар апхуэдэу щыщытыр Нордкапым елътауэ Нордкин къуапэм уӀыхьэну нэхъ гугъыу зэрыщытыращ. Абы нэмыщӀ уэшх махуэхэм къуапэм къыщыпкӀухь хъунукъым, щӀыпӀэр Ӏейуэ цӀантлъэ мэхъухэри. Ауэ апхуэдэ гугъехь куэд щыӀэми, къуапэм цӀыхухэм къамыгъанэу къокӀуэхэр къуапэм къыщакӀухьыну. 

## ТехьэпӀэхэр
* Nordkyn is the northernmost point on the European continent.  
* Top of Europe - Kinnarodden 

 

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Еуропэм и къуапэхэр 
Категориэ:Норуегиэ и хэкумэтх
Нордкап

**Нордкап** (, ) — Норуегэм и ишхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэ Нордкап коммунэм хиубыдэ Магеройа тӀыгум и къуапэ. Еуропэм и ишхъэрэ дыдэ пӀэуэ ябж.

## Хэкумэтх
Еуропэм къуапэр и ишхъэрэ дыдэ пӀэуэ ябжыми, абы пэгъунэгъуу иӀэ Кнившелодден къуапэр ишхъэрэкӀэ хым 1500 метрэкӀэ нэхъ жыжэ хохьэр. КъуапитӀыри зы тӀыгум хэтщ, континентал Еуропэм и ишхъэрэ дыдэ пӀэ — къуапэ Нордкиным пэмыжыжэу. Нэхъ и гъунэгъу дыдэ къалэр — Хоннингсваг къалэращ. 

Къуапэр езыр джабэшхуэм и Ӏыхьэу щытуращ. Джабэр Ӏыхьыщу зэгуэудауэ щытщ. Абы и ищхьэ Ӏыхьэращ къуапэу хым хыхьэр. Къуапэм и щхьэр захуэу щытщ, щӀыр мывэкӀэсхъыу щытщ, аткӀэ мыткӀэхэм псынэ цӀыкӀу ина куэд иӀэхэу. 

Къуапэм укъекӀуэкӀа иуж арктикэ псым ухэхьакӀэу ябж. 

## Тхыдэ
Нордкап цӀэр къуапэм фӀэзыщар инджылыз лъыхъуакӀуэ Ричард Ченслерщ, 1553 гъэм щыгъуэ ар ишхъэрэ псыхэр къиплъыхьу куапэм щыблэсыкӀам щыгъуэ. Абы иуж лъыхъуакӀуэ куэд, джабэм дэпщейхэура захуапӀэм дэкӀуейхэт.  Абыхэм нэмыщӀ Норуегэм и пэщтыхьх куэдхэри къуапэм дэкӀуеяхэщ. Иджырей зэманым къуапэр — турист зэхуэшэс пӀэщ, абы къыхэкӀыуи къуапэм къэплъыхьакӀуэ утыку тращӀыхьауэ тетщ. 

## Сурэтылъэ


File:Nortdkapp&Knivskjellodden.JPG|Къуапэр жыжэу 
File:Nordkapp 2010 Monument.JPG|Къуапэм и хэкумэтх координатхэр
File:Midnight sun.jpg|Полар махуэ 
File:Nordkapp cliff.jpg|Къуапэ гуэхупӀэр 
File:Nordkapp08.jpg|Къуапэр



## ТехьэпӀэхэр
*  Borealis livecam Nordkapp 360  КъэплъыхьакӀуэмкӀэ къуапэм и хъуреягъ и панаромэр къэпплъыхьыфынущ. ПлъыхьакӀуэр дакъикъэ 15 къэс щӀэуэ тэрах. 

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Еуропэм и къуапэхэр 
Категориэ:Норуегиэ и хэкумэтх
Кнившелодден

**Кнившелодден** () — Норуегэм и коммунэ Нордкапым и тӀыгу Магеройа телъ къуапэ. Магеройа тӀыгуми Еуропэми и нэхъ ишхъэрэ дыдэ пӀэ. 

Нордкап къуапэр иныкъуэхэм Еуропэм и нэхъ ишхъэрэ дыдэ пӀэуэ ябжыми, нэхъ ишхъэрэ дыдэу щытыр Кнившелодден къуапэращ. Ар Нордкап елътауэ нэхъ ишхъэрэу 1500 метрэкӀэ хым хохьэр, хомурэ етӀысэхыурэ. 

Нордкап къуапэм щыщӀэдзауэ Кнившелодден нэсыху, лъагъуэ цӀыкӀу киломитрий и кӀыхьагъыу ящӀауэ ирокӀуэ, цӀыху хуейхэр абы нэс тыншу кӀуэфынхэ щхьа. 

## ТехьэпӀэхэр
* Knivskjelodden – Norway’s northernmost point  

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Еуропэм и къуапэхэр 
Категориэ:Норуегиэ и хэкумэтх
Пиай

**Пиай** () — Малаккэ ныкъуэтӀыгум и ипшэ кӀэух къуапэ, Еуразиэм и континентал Ӏыхьэм и ипшэ дыдэ пӀэ. Малайзиэм къэралым хейбыдэр, Сингапур и къухьэпӀэ лъэныкъуэм аткӀэ 30 километрэкӀэ щылъу. Къуапэм гъэлъагъуэ монумент тетщ, пӀэр континентал Еуразиэм и ипшэ дыдэ пӀэр къигъэлъагъуэу икӀи хэкумэтх координатхэр тетхэжауэ. 

## ТехьэпӀэхэр
* Институт Географии РАН  

 

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Еуразиэм и къуапэхэр 
Категориэ:Малайзиэ и хэкумэтх
Йорк (къуапэ)

**Йорк** () — къуапэ, Аустралиэм и ишхъэрэ дыдэ пӀэ. Къуапэр ныкъуэтӀыгу Кейп-Йоркым телъщ. Административнэу Аустралиэм и штат Куинслэндым хеубыдэр. Нэхъ ину пэгъунэгъу къалэ Кейрнсыр 800 киломерэкӀэ нэхъ ипшэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ гъэзауэ щылъщ. Къуапэр къухьэпӀэмкӀэ Арафурэ хым, къухьэпӀэмкӀэ Коралл хым ялъэсхэр. Ишхъэрэ къуапэм и Ӏуфэхэр елъэс Торрес хыжьэм. Торрес хыжьэ аткӀэ ЩӀэ Гуинеэ тӀыгур щылъщ.  

## Гулъытэгъуэхэр

 

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Аустралиэм и къуапэхэр 
Категориэ:Куинслэнд и хэкумэтх
Тарифэ

**Тарифэ** () — Еуропэм и ипшэ дыдэ кӀэух къуапэ. Эспаниэм и Андалусиэ аутоном зэхэтым и Тарифэ къалэм и къуалапэм деж Ӏулъ къуапэ. Къуапэр япэм тӀыгуу щытауэ иджы континентым дамбэкӀэ ирапха щӀым и ипшэ-къухьэпӀэм деж тетщ. 

Езы къуапэр Атлантикэ хышхуэмрэ ЩӀылъэку хымрэ я зэхуакум дэкӀ Гибралтар Ӏузэвым и нэхъ зэв дыдэ пӀэ деж щылъщ. Африкэ Ӏуфэм нэс километрэу 14 фӀэкӀ дэлъкъым. 

ТӀыгуу щыта Лас-Паломас зэрыщыту Эспаниэм и зауэ ӀэмэпсымэкӀэ гъэухуауэ щытщ, абы къыхэкӀыуи туристхэр къуапэм трагъэхьэну ядэкъым. 1826 гъэм къуапэм тращӀыхьащ маяк, иджы къэс лажьэу тетыр. 

Къуапэм и цӀэр къыздыхэкӀыр 710 гъэм Ӏуфэм деж къитӀысыкӀауэ щыта хьэрып дзащхьэ Тариф и хьэтыркӀэщ. 

## Сурэтылъэ


File:Strait of Gibraltar perspective.jpg|Гибралтар Ӏузэв. ИжьымкӀэ тӀыгу Лас-Паломасрэ къуапэ Тарифэмрэ уолъагъу 
File:View of the Atlantic ocean in Tarifa, Spain 2005.jpg|Тарифэ утету Атлантикэ хышхуэм и фэеплъ 
File:Mediterráneo Punta Tarifa.JPG|Тарифэ утету ЩӀылъэку хым и фэеплъ 
File:IslaPalomasTarifa.JPG|Лас-Паломас тӀыгур 
File:Tarifamares.JPG|Къупэм деж иӀэ тафэ 



## ТехьэпӀэхэр
* The Armed Forces in Tarifa  

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Еуропэм и къуапэхэр 
Категориэ:Эспаниэ и хэкумэтх
Кабу-Бранку

**Кабу-Бранку** ( — «къуапэ хужь») — Бразилэм и къуапэ, Жуан-Песоа къалэм километрийкӀэ и нэхъ ипшэ-къуэкӀыпӀэкӀэ щылъщ. Къуапэр 1500 гъэм еуропэхэм ящыщу эспан хыерс Диегуэ Лепе зэӀуихауэ щытащ, япэуи фӀищауэ щытащ къуапэм Сан-Агустин. Къуапэм и пэм деж маяк тетщ къуапэр Ипшэ Америкэм и къуэкӀыпӀэ кӀэух пӀэр къигъэлъагъуэу, ауэ иджы къызэрабжамкӀэ континентым и нэхъ къуэкӀыпӀэ пӀэуэ щытыр Кабу-Бранку и гъунэгъуу щылъ Сейшас къуапэращ. Ар апхуэдэу щэхъуар хы эрозиэм къуапэр зэригуэлъэсыкӀаращ.

Категориэ:Къуапэ
Категориэ:Ипшэ Америкэм и къуапэхэр
Категориэ:Бразилэ и хэкумэтх
Категориэ:Параибэ и хэкумэтх
Фроуард

**Фроуард** () — ныкъуэтӀыгу Брансуик и къуапэ Магеллан Ӏузэвым деж Ӏулъ. Ипшэ Америкэм и континентал Ӏыхьэх и ипшэ дыдэ пӀэ. Административну Чили и провинциэ Магаланесым хеубыдэ. Пунта-Аренас къалэ нэс километрэу 100 дэлъщ. 

ИнджлыбзэкӀэ *Froward* псалъэм къокӀ *щхьэгъэфӀэщӀ*. Апхуэдэ цӀэр куапэм щыфӀащар 1587 гъэм инджылыз пират Томас Кевендиш абы щыблэсыкӀым климат щӀыӀэм хиубыдэу гугъыу къуапэм зэрекӀуэкӀаращ. 

Къуапэм 1987 гъэм Чилим Рим Папэр къызэрыкӀуам къыхэкӀыу, чрестышхуэ тращӀыхьауэ тетщ. 

Къуапэм къыпэщӀт Ӏуфэм маяк тетщ. Нэхъ пэгъунэгъу дыдэу щылъ жылэ тӀысыпӀэр къуапэм километрэ 40 нэхъ ишхъэрэу щылъщ. 

## Иджыри феплъ
* Къуапэ Горн 
* ПцӀы Горн 
* Диего-Рамирес

 

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Ипшэ Америкэм и къуапэхэр 
Категориэ:Чили и хэкумэтх
Бжъэдыгъухэр

Бжъэдыгъухэр Адыгэ лъэпкъмэ ащыщ. Кафказ къушъхьэхэм итемыр-тыгъэкъохьапэмкӀэ щыпсэурэ Адыгэ лъэпкъ. Джыдэдэм Урысые Федерацием (Адыгэ Республик, Краснодар край) ыкӀи ӀэкӀыб къэралхэм (Тыркуер, Израил, Сириер, Иорданиер, нэмыкӀхэр) ащэпсэух. Кафказ Заом и кӀэух нэс (1860-рэ илъэсхэр) хэкужъым пстэури щыпсэущтыгъэх.

## Тыркуем ис Бжъэдыгъу къуаджэхэр

**Афёнкарахьисар** къалэ: Ениджэ, Кочятагъы

**Билэджик** къалэ: КараӀагъач, Алибэйдюзю (Гукайхьаблэ)

**Чанаккалэ** къалэ: Ащагъыдэмирджи (Бэджэшъкой), Бахьчэли, Бакаджак, Джихьадие, Дэрэкой, Эмирорман, Хьаджыкой (Аскъэлай), Ӏидрискору, Кахьвэтэпэ, Османие, Саващтэпэ

**Эскищэхьир** къалэ: Бащара, Ӏулучайыр

**Синоп** къалэ: Бюйюкдюз

**Токат** къалэ: Чайкой

Категориэ:Адыгэ лъакъуэхэр
Категориэ:Адыгэхэр
ПцӀы Горн

**ПцӀы Горн** () — къуапэ, архипелаг ЩӀы МафӀэм хэт тӀыгу Хосте и ныкъуэтӀыгу Хардим и ипшэ дыдэ пӀэ. 

Къуапэ Горн дыдэр тӀыгу цӀыкӀум телъщ. Ауэ ар зэӀуаха иуж плъыхьакӀуэ куэдым Хосте тӀыгум и ипшэ ухыпӀэр Горн къуапэрауэ ялъытэт. Иджырей зэман Ӏэзэ хыерс апхуэдэу щыуэжхэкъым. Езы Горн къуапэр АцӀы Горн къуапэм километрэ 56-кӀэ ипшэ-къуэкӀыпӀэкӀэ нэхъ ишхъэрэу щылъщ.

КъуапэмкӀэ щыӀэ климатыр, архипелагым и адрей Ӏыхьэхэм щыӀэм хуэдэщ — жьапшэу, уэшхырилэу щытщ, гъэмахуэр щӀыӀэтыӀэу, щӀымахуэр щабэу. Температурэр илъэсым и кӀуэцӀкӀэ 0°С-рэ 15°С-рэ я зэхуакум дэтщ. 

Щыугъэ щыӀэми, Горн къуапитӀри Ипшэ Америкэм и ипшэ кӀэуххэу щытхэкъым. Ипшэ Америкэм и ипшэ дыдэ пӀэуэ щытыр тӀыгу цӀыкӀу зэхэт Диего-Рамирес и ипшэ дыдэ тӀыгуращ, Ипшэ Америкэм и континент Ӏыхьэм и ипшэ дыдэ пӀэр Фроуард къуапэрщ. 

## ТехьэпӀэхэр
* Cape Horn & the Glaciers/Fjords of Tierra Del Fuego 

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Ипшэ Америкэм и къуапэхэр 
Категориэ:Чили и хэкумэтх
Париниас

**Париниас** () — Ипшэ Америкэм и къухьэпӀэ дыдэ пӀэ. ЗэрабжымкӀэ еуропейхэм япэу къуапэр щызэӀуахар 1527 гъэращ, эспан экспидициэ Франсиско Писсаро и унафэм щӀэтамкӀэ. 

Къуапэр Перу и ишхъэрэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ щылъщ. Ӏуфэр Щэху хышхуэм елъэс. Езы къуапэр къэхъуащ Ӏуфэм лъахъшэу Ӏуша Ӏуащхьэ деж. Къуапэм нэхъ ипшэкӀэ маяк щытщ. Маякым и щхьэм удэкӀуей мэхъу къуапэм деж иӀэ хылъэм уеплъын щхьа. 

 

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Ипшэ Америкэм и къуапэхэр 
Категориэ:Перу и хэкумэтх
Сейшас

**Сейшас** () — къуапэ, Ипшэ Америкэм и къуэкӀыпӀэ дыдэ пӀэ. Бразилэм и штат Параибэ и къалэ Жуан-Песоа пэмыжыжэу щылъщ. 

Сейшас къуапэр километрийкӀэ Жуан-Песоа къалэм и нэхъ ипшэ-къуэкӀыпӀэкӀэ щылъщ. Сейшас и гъунэгъуу щылъ къуапэ Кабу-Бранкум тетщ маяк континентым и къуэкӀыпӀэ дыдэ хэкумэтх координатхэр тету. Ауэ Сейшас къуапэращ къызэрабжамкӀэ Ипшэ Америкэм и нэхъ къуэкӀыпӀэ дыдэ пӀэр. 

Къуапэр пшахъуэ тафэкӀэ къэухъуреихьа джабэм метрэ 100 зи лъэгагъым и Ӏыхьэу щытщ. 

## ТехьэпӀэхэр
* Ponta do Seixas 

 

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Ипшэ Америкэм и къуапэхэр 
Категориэ:Бразилэ и хэкумэтх 
Категориэ:Параибэ и хэкумэтх
Галинас

**Галинас** () — къуапэ, Ипшэ Америкэм и ишхъэрэ дыдэ кӀэух пӀэ. Колумбиэм хиубыдэ ныкъуэтӀыгу Гуахирэ тетщ, Карибэ хым и Ӏуфэм деж. 

## ТехьэпӀэхэр
* Guajira Peninsula  
* Punta Gallinas (La Guajira)  

 

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Ипшэ Америкэм и къуапэхэр 
Категориэ:Колумбиэ и хэкумэтх
Мерчисон (къуапэ)

**Мерчисон** () — Канадэм и ишхъэрэкӀэ щыӀэ ныкъуэтӀыгу щӀыкӀэу щыт къуапэ. Ишхъэрэ Америкэм и континентал Ӏыхьэм и ишхъэрэ дыдэ кӀэух пӀэ. Ахэм нэмыщӀ къуапэр дунейм и нэхъ ишхъэрэ дыдэ пӀэхэм ящыщщ. Къуапэм щыщӀэдзауэ Ишхъэрэ полусым нэс километрэу 2 013 дэлъщ. 

## Хэкумэтх
Къуапэр Канадэм и щӀыпӀэ Нунавутым хеубыдэр. Ар абы ищхьэмкӀэ щыӀэ ныкъуэтӀыгу Бутиэм и ишхъэрэ дыдэ пӀэм деж телъщ. Къуапэм и ишхъэрэ дыдэ пӀэм ироджэ Зенит пойнткӀэ. 

Къуапэр Беллот Ӏузэвым и ипшэ Ӏуфэм деж Ӏулъщ, Сомерсет тӀыгум 250 километрэкӀэ къыгуэгъщхьэхукӀауэ. 

## Тхыдэ
ЩӀыпӀэр япэу къаплъыхьауэ щтащ канадэ капитан Уиллиам Кеннедирэ фрэндж плъыхьакӀуэ Джосеф Рене Беллотрэ, Джон Франклин и экспедициэр прагъэхыри. ИужькӀэ Беллот и унэцӀэр къуапэм деж Ӏулъ Ӏузэвым фӀащащ. 

1858-1859 гъэхэм щӀымахуэм Френсис Леополд МакКлинтон и унафэ щӀэт ирлэнд гупым, къуапэм деж щӀымахуэр щрахауэ щытащ Франклин и экспедициэр къалъыхъуэу. 

1937 гъэм Шотлэндым щыщхэм япэу къуапэм кхъухькӀэ къыпекӀуэкӀауэ щытащ. 

## Гулъытэгъуэхэр
 

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Ишхъэрэ Америкэм и къуапэхэр 
Категориэ:Канадэ и хэкумэтх 
Категориэ:Нунавут и хэкумэтх
Сент-Чарлз (къуапэ)

**Сент-Чарлз** () — Ишхъэрэ Америкэм и къуэкӀыпӀэ кӀэух дыдэ пӀэ. Канадэм и провинциэ Ниуфаундлендрэ Лабрадорымрэ и ишхъэрэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ лъэныкъуэмкӀэ щылъщ. 

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Ишхъэрэ Америкэм и къуапэхэр 
Категориэ:Канадэ и хэкумэтх 
Категориэ:Ниуфаундлендрэ Лабрадоррэ я хэкумэтх
Мариатэ

**Мариатэ** () — Панамэм и ипшэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэ къуапэ. Ишхъэрэ Америкэм и ипшэ дыдэ кӀэух къуапэ.

## Хэкумэтх
Мариатэ Панамэм ит провинциэ Верагуас и ипшэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэщ. Къуапэр ныкъуэтӀыгу Асуерэ и ипшэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэм деж щылъщ, Щэху хышхуэм и Ӏуфэр илъэсу. Къуапэм щыщӀэдзауэ Панамэ къалэ нэс километрэу 350 дэлъщ.

Къуапэм цӀыху зыри щыпсэукъым. Ар мангрэ мэзкӀэрэ тропикэ мэзкӀэрэ зэщӀэщтауэ щытщ, Национал парк Серро Хойя и щӀыпӀэр зэрыщыту хохьэр. ЩӀыпӀэм уихьэну Ӏейуэ гугъщ, гъуэгу тӀэкӀу фӀэкӀа а лъэныкъуэмкӀэ зэрыщымыӀэм щхьа. Къуапэм и хъуреягъ щыӀэ псылъэр серфингистхэмрэ бдзэжеящэхэмрэ я деж зехьэзехуэщ.

## Тхыдэ
Национал парк Серро Хойя яухуащ 1984 гъэм, а щӀыпӀэм джунглэ куэд къызэрынам къыхэкӀыу икӀи а щӀыпӀэм кӀуэд псэущхьэ куэд зэрыпсэум щхьа.

## ТехьэпӀэхэр
* Cerro Hoya National Park 
* Къуапэ Мариатэ щӀыпӀэтхыпӀэм

Категориэ:Къуапэ
Категориэ:Ишхъэрэ Америкэм и къуапэхэр
Категориэ:Панамэ и хэкумэтх
Уелс Принц (къуапэ)

**Къуапэ Уелс Принц** () — Ишхъэрэ Америкэм и къухьэпӀэ дыдэ кӀэух пӀэ. НыгъуэтӀыгу Сиуард телъщ, Беринг хымрэ Чукоткэ хымрэ зыугуэш Беринг Ӏузэвым и I и Ӏуфэм деж Ӏулъу. 

Къуапэ Уелс Принцым щыщӀэдзауэ Дежнев къуапэм нэс 86 километрэу дэлъщ. 

Къуапэм и цӀэр къызыхэкӀар инджылых хыерс Джеймс Кук, Британиэшхуэм и пщыкъуэм и цӀэм къыхэкӀыут. Япэрейм къуапэм и эскимос цӀэуэ щытащ — *Ныхта* цӀэр. Витус Беринг 1728 гъэм къуапэм фӀищауэ щытащ къуапэ Гвоздев. 

Куапэм пэгъунэгъуу къалэ цӀыкӀу Уейлс Ӏутщ. 

## ТехьэпӀэхэр
* USGS GNIS: Cape Prince of Wales  

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Ишхъэрэ Америкэм и къуапэхэр 
Категориэ:АШЗ и хэкумэтх 
Категориэ:Аласкэ и хэкумэтх
Агуй-Шапсыгъ

**Агуй-Шапсыгъ** — ТӀуапсы къедзыгъуэм хэт Нэбыгъу къуажэ тӀысыпӀэм хыхьэ хьэблэ. 

## Хэкумэтх
Къуажэр Агуае псым и къуэм дэтщ, Ӏуащхьэ Куэлъыхъуэ и лъабжьэм деж. ТӀуапсы къалэ нэс километрэу 14 дэлъщ.

Агуй-Шапсыгъ къуажэр, иджы зи щӀыналъэ къинэжа адыгэ лъэпкъым и зы лъэпкъыгъуэ шапсыгъхэм я тӀысыпӀэ нэхъ ин къэнэжахэм ящыщ зыщ.
 
## Тхыдэ
ЩӀыпӀэм ита шапсыгъэ хьэблэр зэуэ нэужым Тыркум Ӏэпхъуауэ щтащ. 1872 гъэм абы и пӀэм деж яухуауэ щтащ къуажэ цӀыкӀу *Карповкэ*. 

1935 гъэм къуажэм и цӀэр яхъуэжащ КуйбышевкэкӀэ. 

1993 гъэм, гъэтхапэм и 1-м, къуажэм и цӀэр Агуй-ШапсыгъкӀэ яхъуэжащ, шапсыгъэ дэсхэм я цӀэкӀэ. 

## Жылэ
1905 гъэм къуажэм адыгэ лъапсэу 60 дэтащ. 

1989 гъэм къуажэм цӀыхуу 1649 дэсащ. Ахэм ящыщу адыгэхэр — 1 407, урысхэр — 203 икӀи нэмыщӀхэр. 

1999 гъэм цӀыху дэсыр 1722 нэс хэхъуащ. 

2010 гъэм зэрабжамкӀэ къуажэм цӀыхуу 1 940 дэсщ. 

## ЛъэкъуацӀэу дэсхэр
* Чъушъхьэ
* Шъэгьашъ
* Коныжъыкъу
* Абрэгь
* Шъыжъыи
* Хъун
* Дэшытх
* ЕкӀуашъ
* КӀэлъыкъу
* Онэжъыкъу
* ПшъэхьэкӀотх
* Хьэтсэгош
* Хъохъут
* Хъусыиф
* Азэпыкъэстэ
* РэкъоплӀэгъу

## Гулъытэгъуэхэр
Игги Азали

**Аметист Амелиэ Келли** () ерэ нэхъ зэрыцӀэрыӀуэу **И́гги Аза́ли** () — аустралиэ хип-хоп уэрэд жыӀакӀуэ. Япэу гугъэ щралъытар YouTube видеуэ-хостингым уэрэдитӀ «Pu$$y-рэ»  «Two Times-рэ» я клип щрилъхьауэ щтаращ.

## Гулъытэгъуэ
Къэбэрдей щӀызахуэ

**Къэбэрдей щӀызахуэ** — Къэбэрдей-Балъкъэрым и ишхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэ щӀызахуэ, Къаукъазыпэ и ику ӀыхьэмкӀэ гъэзауэ Балъкъыпсымрэ Тэрчыпсымрэ я зэхуаку дэлъ щӀы къызыщӀэзыубыдэ. 

ЩӀызахуэм къуршыпэм щыщӀэдзауэ аткӀэ ишхъэрэ-къуэкӀыпӀэкӀэ иригъэзыхыу щытщ. ЩӀызахуэм и лъэгапӀэхэр 200 метрэм щыщӀэдзауэ 500 метрэхэм щӀигъуу щытщ. Иныкъуэ щӀыпӀэхэм иджыри къыздэс мэз пӀэ Ӏувхэр къытенэжахэу щытщ. ЩӀызахуэм щынэхъыбэщ фӀыцӀэщӀхэмрэ губгъуэ-фӀыцӀэщӀхэмрэ. 

## ТехьэпӀэхэр
* БСЭ 

Категориэ:ЩӀызахуэхэр
Категориэ:Урысейм и щӀызахуэхэр
Категориэ:Къэбэрдей-Балъкъэр и хэкумэтх
Носаппу

**Носаппу** () — Хоккайдэ и ныкъуэтӀыгу Немурэ телъ къуапэ. Административнэу Хоккайдэ регионым и Немурэ куейм хохьэр. Къуапэр Японэм и къуэкӀыпӀэ дыдэ пӀэуэ щытщ. 

Къуапэр Совет ӀузэвымкӀэ къыгуъгъэщхьэхукӀащ Урысей и МащӀэ Курилэм хыхьэ Сигналнэ, Рифовэ, Сторожевой тӀыгухэм. Ахэм аткӀэ а тӀыгу гупым я нэхъ ин тӀыгу Танфилевэ тӀыгур щылъщ. 

International Hydrographic Organization зэрилъытэмкӀэ Носаппу къуапэ щыщӀэдзауэ Лопаткэ къуапэм нэс Курилэ тӀыгухэмкӀэ Хы Охотскым и къуэкӀыпӀэ гъунэр ирокӀуэ. 

## Сурэтылъэ


File:The monument of the most east end.jpg|Японэм и къуэкӀыпӀэ дыдэ пӀэр къэзыгъэлъагъуэ монумент
File:The bridge of 4 Island monument.JPG|Къуапэм деж Ӏут лъэмыж
File:CapeNosappu.jpg|Къуапэм тет нэху чэщэныр



## Гулъытэгъуэхэр

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Азиэм и къуапэхэр 
Категориэ:Япон и хэкумэтх
Инджылызрэ Уелсрэ

**Инджылызрэ Уелсрэ** (, ) — Британиэшхуэм хэт йурисдикциэ в составе. Ар иризэхэтщ Зэгуэт Пэщтыхьейм и хэкуиплӀым ящыщу хэкуитӀкӀэ — ИнджылызкӀэрэ УелскӀэрэ. Шотлэндиэрэ Ишхъэрэ Ирлэндрэ ялътауэ Инджылызымрэ Уелсымрэ я щӀыпӀэм щызокӀуэр инджылыз унафэр. Конституциэм зэритымкӀэ Инджылызрэ Уелсрэ япэм щыӀа Инджылыз пэщтыхьейм я къытехъукӀыгъэу щытщ.

Инджылызрэ Уелсрэ зэгъусэу ябж мурад куэдхэм щхьа, псом нэхъапэу унафэ щӀынымрэ унафэ гъэзэщӀэнхэмрэ щхьа. Псалъэм папщӀэ Инджылызрэ Уелсрэ хабзэ хъуауэ зы йурисдикциэм щӀэту ебж инджылыз унафэ щӀыпӀэм епхахэм. 

Категориэ:Британиэшхуэм и ижьхэр
Категориэ:Британиэшхуэм и щӀыпӀэ угуэш
ЯтӀэкъуэ

**ЯтӀэкъуэ** — Дзэлыкъуэ къедзыгъуэм хыхьэ къуажэ. ЯтӀэкъуэ къуажэ тӀысыпӀэм и щӀыпӀащхьэ. 

## Хэкумэтх
Къуажэр Дзэлыкъуэ къедзыгъуэм и ишхъэрэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ гъэзащ, Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Ставропол щӀыгумрэ я гъунэм пэмыжыжэу. Къажэм щыщӀэдзауэ Дзэлыкъуэ къуажэ нэс киломитритху, Псыхуабэ къалэ нэс километрэу 10 дэлъхэщ. Къуажэм и гъунэм блокӀ федерал гъуэгу Къаукъаз. 

Къуажэ тӀысыпӀэм щӀы иӀыгъыр — 12,5 км2 мэхъу. 

Нэхъ пэгъунэгъу жылэ тӀысыпӀэхэр — Дзэлыкъуэ къуажэ ипшэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ, Старопол щӀыгум и хуторхэ Тэмбыкъанрэ Зелонэрэ къухьэпӀэмкӀэ, киломитритхукӀэ нэхъ ипшэ-къухьэпӀэу и цӀэджэгъу къуажэ ЯтӀэкъуэ щылъщ. 

ЯтӀэкъуэ республикэм и бгытехьэ Ӏыхьэм тетщ. Ику лъэгагъыр 570 метрэкӀэ хы Ӏуфэм къыщхьэщокӀ. Релефыр и нэхъыбэу уэрп бгытехьэ щӀызахуэу щытщ. КъухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ къуажэм къыщхьэщытщ Ӏуащхьитху бгыхэр. 

Гидрографиэр къуажэм къыщыгъэлъэгъуащ ЯтӀэкъуэ псымкӀэ. Абы нэмыщӀ къуажэм километритӀкӀэ нэхъ ишхъэрэу щылъщ къэрал псом щыцӀэрыӀуэ Тэмбыкъан псыхъурейр. Ишхъэрэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ ЯтӀэкъуэ псыхъурей цӀыкӀухэр къуажэм къыпэщылъхэщ. 

Климэтыр уэмщ. Гъэмахуэхэр хуабэу щытщ, курыт температурэхэр бадзэуэгъуэ мазэм +28° нэс докӀуей. ЩӀымахуэр щӀыӀэтыӀэщ, щӀыщылэ мазэм курыт температурэхэр -7° нэс йох. 

## Тхыдэ
Къуажэр яухуащ ЯтӀэкъуэ псым деж щӀапӀэ зиӀэу, Ӏэщабей къуажэм 1934 гъэм къыдэӀэпхъукӀа унагъуэхэм. Къуажэр зыухуахэм ящыщхэщ Быжь, Къардэн, Мэржэхъу, Мурат, Угъурлы, Тэтэркъан, Теувэжокъуэ, Щхьэныкъуэ унэцӀэхэр зезыхьэ унагъуэхэм. ТӀэкӀу тӀэкӀуурэ нэгъуэщӀ унагъухэми къуажэщӀэм къэӀэпхъуэн щӀадзахэщ. 

Япэ гъэхэм къуажэщӀэр Дзэлыкъуэ къуажэ и унафэ щӀэту щтащ. Абы иуж къуажэм щхьэхуэ статус иратащ. 

Иджы къуажэм мыофициалнэу «Къэбэрдей-Балъкэрым и куэбжэу» ироджэ, абдежым республикэм и хьэщӀэ лъапӀэхэр къыщрагъэблагъэу щырагъэжэжыу щыщытым щхьа. 

## Жылэ
 

Жылэ дэсым и Ӏувагъыр — 67 цӀыху/км² 

; Лъэпкъ дэсхэр (2010 гъэ):

## Дин
Къуажэм зы мэжджыт дэтщ, еджапӀэ-медресе хэту. 

## ЕджапӀэ
* Курыт еджапӀэ № 1 — ур. Школнэ, 1. 
* ЕджапӀэ пэщӀэдзэ 

## Сымаджэш
* Къуажэ сымаджэш 

## Экономикэ
Къуажэм и экономикэр нэхъыбэу зэпхар мэкъумэш ӀэщӀагъэращ. Псом нэхъ нэхъыбэу зыужа ягъуэтахэщ кӀэртӀофымрэ гуэдзмрэ зехьэныр. 

Къуажэ тӀысыпӀэм и щӀым хеубыдэр Тэмбыкъан псыхъурейм и къуэкӀыпӀэ Ӏыхьэр. Абы къыщыщӀах ятӀэ пцӀа псыхъурей псыщӀагъым щӀэлъыр, санаториэхэм щхьа. 

## Сурэтылъэ
 

## ТехьэпӀэхэр
* Портал правительства КБР 
* Коды ОКАТО - Этоко

## Гулъытэгъуэхэр

Категориэ:Дзэлыкъуэ къедзыгъуэм и жылэ тӀысыпӀэхэр
Нэшид

**Нэшид** () — муслъымэн уэрэд жыӀапхъэ, макъамэ Ӏэмэпсымэхэр къамыгъэсэбэпу, цӀыхухъухэм (зэкъуэтэкъуэхэ цӀыхубзхэм) закъуэу ерэ гупуу жаӀэ. Макъамэ Ӏэмэпсымэ къэбгъэсэбэпу нэшидыр жыпӀэну тхьэлъэӀу куэдым ядэкъым. Нэхъыщхьэ мэзхьабиплӀыми макъамэ Ӏэмэпсымэхэр нэшид щыжыпӀэкӀэ къэбгъэсэбэпыну ядэкъым. Ауэ иджырей зэманым иныкъуэ нэшидхэр мэкъамэ программэхэмкӀэ зрагъэзанщӀэ ящӀу щытщ. 

## ТехьэпӀэхэр
* Q&A: Shari' rule on songs, music, singing & instruments?  
* The 99 Beautiful Names of Allah
* Talib al-Habib — Songs of Innocence Nasheed
* Allah Knows (full version) by Zain Bhikha

Категориэ:Ислъам макъамэ 
Категориэ:Уэрэд жыӀэпхъэ
Пэубыда мазэхэр

**[[Пэубыда мазэхэр|Пэубыда мазэхэр]]** () — ислъам махуэгъэпсым и мазэхэ, япэм щыгъуэ зауэ егъэкӀуэкӀын, укӀыныгъэ пщӀэн, КаӀабэм и хъуреягъ ущыщакӀуэн цӀыхухэм щыпаубыду щыта. Апхуэдэ мазэхэр плӀы хъухэт — Зул-къэда, Зул-хьэжрэт, Мухьэррам, Рэджаб. Иджырей зэмаными а мазэхэр муслъымхэм мазэ лъапӀэхэу ябжхэ иджыри. 

## Тхыдэ
А мазэхэм апхуэдэ пэубыдахэр яӀэу щыщытар КаӀабэм къакӀуэ цӀыхухэр хъумауэ щытынхэ щхьат. Зауэр къэхъеякӀэу е къэхъеинкӀэу щытым хьэрыпхэм мазэ пэубыдар япэ ирагъэшт ерэ ирагъэкӀуэтт. Ислъамым и япэ илъэсхэм, муслъымхэр апхуэдэу а пэубыда мазэм кӀэщӀэту псэухэу щытащ. Ауэ Ал-Бакъэра сурэм зэритымкӀэ, пэубыда мазэхэм Ӏэмалыншэм узауэ хъуну итщ. 

Факъиххэм ялъытэр, пэубыда мазэхэм япэу зауэр щӀэдзэн, ауэ нэхъапэу зауэм щӀидзам ар пыпшэ е буух хъуну ябж.

## ТехьэпӀэхэр
Ашхур аль-хурум  

Категориэ:Пэубыда мазэхэр
Мухьэррам

**Мухьэррам** () — муслъымэн махуэгъэпсым и япэ мазэ. Пэубыда мазиплӀым ящыщ зы мазэ. 

Мазэм и лъапӀагъыр ялъытауэ щтащ бехъымбар Ибрахьим, щыпсэуа зэманхэм щыгъуэ, абы иужь Мэчэ дэс хьэрыпхэми а мазэм и лъэпӀагъыр пэжыу ябжыу щытащ Муслъымэн диныр къемыжьэ щӀыкӀэ. Мы пэубыдэ мазэм, хьэрып джэурхэр куэдрэ зэзауэхэми, мазэр къихьа иужь я зауэӀуэхухэр къагъэнэнхэу хуейт.

Мухьэррам мазэм муслъымхэм ягъэзащӀахэм ящыщщ: 
* Мухьэррам нэщӀ. 
* АшрыӀ. 
* Шитхэм я хьэдагъэ махуэ, цӀыху лъапӀэу ялъытэ Хъусейн ибн Алий зэраукӀам теухуауэ. 

ЗэрыжаӀыжымкӀэ Мухьэмэд Бехъымбарым (с.а.у.) жиӀауэ щтащ — НэщӀ мазэм иуж, нэхъ берычэту ущынэщӀ хъуну мазэу щытыр, Аллыхьым и мазэшхуэ мухьэррамырауэ. 

## Мазэм къэхъуахэр
### Япэ махуэ
* ХьэжрэтымкӀэ ИлъэсыщӀэ. 

### ЕпщӀанэ махуэ ([[АшрыӀ]])
Ислъам диным зэрабжымкӀэ мухьэррам мазэм и епщӀанэ махуэм къалъхуахэу щтащ бехъымбар лъапӀэхэу Ӏэдэмрэ Ибрахьимрэ. Мухьэррам мазэм и епщӀанэ махуэращ дунейр къутэжыну щабжыри. 

* Нухь и кхъухьыр, Джуди бгым деж Шухьауэ щтащ. 
* Бехъымбар Ибрахьим мафӀэм хадзар къелауэ щтащ. 
* Бехъымбар Якъуб илъэс куэд дэкӀа иуж и къуэ Йусуф хуэзэжауэ щтащ. 
* Аллыхьым къригъэлауэ щтащ бехъымбар Мусарэ Исраелым и бынхэмрэ, мысыр фараоным и дзэр къащыкӀэлъыжэм. 
* Мухьэмэд Бехъымбар и къуэрылъху Хъусейн ибн Алий яукӀауэ щтащ. 

### 16-нэ махуэ
* Ерусэлим муслъымхэм я япэ къыблэу траухуауэ щтащ. 

### 17-нэ махуэ
* Эфиоп чылыстэнхэм я дзэшхуэ, Меккэ бгъуэдэхьахэу щтащ. 

## Махуэгъэпс

## ТехьэпӀэхэр
* Мухьэррам 
* Мухьэррам мазэ 
* Махуэгъэпсым и зэдзэкӀыныгъэ 
* Мухьэррамым и лъэпӀагъыр 

Категориэ:Ислъам мазэхэр 
Категориэ:Пэубыда мазэхэр
Сэфар

**Сэфар** () — муслъым махуэгъэпсым и етӀуанэ мазэ. 

Сэфар цӀэр къыздикӀамкӀэ теоритӀ щыӀэщ. Япэ теориэмкӀэ, ар *ṣufār* («гъуэжь») псалъэм къытекӀауэ ягугъэ. Апхуэдэу ар щалъытэр, мазэхэм цӀэщӀэхэр щратым щыгъуэ, а мазэр тхьэмпэхэр гъуэжь щыхъу бжьыхьэ зэманым техуауэ щтауэ ябж. 

ЕтӀуанэ теориэмкӀэ, ар *sifr* («нул, нэщӀ») псалъэм къытекӀауэ ягугъэ. Апхуэдэу ар щалъытэр, мухьэррам мазэ зауэншэм иуж, зауэхэр щыщӀидзэж щӀыпӀэхэм унэ щыӀэхэм цӀыху щӀэсхэр зэуэ щӀэӀэпхъукӀыжу щытти, апхуэдэу унэхэр нэщӀ зэрыхъужхэм щхьа апхуэдэу мазэми фӀащауэ ябж. 

Ижь лъандэрэ муслъым куэдым сэфар мазэр, мазэ Ӏейуэ ябж. Нэхъыщхьэу япэ махуэ 13-м, къомыхъулӀэу, гъэгу утеувэ мыхъуну, нэчыхь птхы мыхъуну ябжт. Ауэ Мухьмэд Бехъымбар (с.а.у.) лъапӀэм зэрыжиӀамкӀэ, махуэ гуэр ерэ махуэ бжыгъэ зэман гуэр хэхауэ Ӏейуэ щыту зэрыщымыӀэр. Ауэ иджыри къыздэс хьэрып цӀыху куэдым къахуинауэ, мазэм и пэщӀэдзапӀэ махуэхэр Ӏейуэ ябж.

## Махуэгъэпс
 

## ТехьэпӀэхэр
* The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia  
* Суеверия и месяц Сафар  
* Начало месяца Сафар  

Категориэ:Ислъам мазэхэр
Псынабэ

**Псынабэ** — Аруан къедзыгъуэм хыхьэ къуажэ. Псынабэ къуажэ тӀысыпӀэм и щӀыпӀащхьэ. 

## Хэкумэтх
Къуажэр Аруан къедзыгъуэм и къуэкӀыпӀэ ӀыхьэмкӀэ гъэзащ, Шэрэджыпсым и сэмэгу ӀуфэмкӀэ Ӏулъу. Къуажэм щыщӀэдзауэ къедзыгъуэ къалащхьэ Нарткъалэ нэс 8 км дэлъщ, Налшык къалэ нэс 34 км дэлъщ. 

Къуажэ тӀысыпӀэм щӀы иӀыгъыр 18 км2 мэхъу. 

Нэхъ пэгъунэгъу къуажэхэр — Ишхъэрэ Къуэжьыкъуей ипшэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ, Къэхъун къухьэпӀэмкӀэ, Псыкуэд ишхъэрэкӀэ. 

Къуажэр Къэбэрдей щӀызахуэм телъщ, республикэм бгытехьэпӀэ Ӏыхьэм хиубыдэу. Ику лъэгагъыр 295 метрэкӀэ хы Ӏуфэм къыщхьэщокӀ. Къуажэм и релефыр и нэхъыбэм щӀызахуэу щытщ. КъуэкӀыпӀэмкӀэ Шэрэджыпсым и гъунэм бгъуэдэту ирокӀуэ Ӏуащхьэ цӀыкӀу Ӏэтахэр. 

Къуажэ тӀысыпӀэм псы ресурсхэр щыкуэдщ. ЩӀыпӀэр республикэ псом нэхъ псыкуэд щӀыпӀэу щытщ. ЩӀыщӀагъ псыхэр метрэ 2—2,5-кӀэ фӀэкӀа я кууагъкъым. Абы нэмыщӀ псынэхэр щыкуэдщ. Къуажэ уэрамхэмкӀэ псынэ щӀым къыщӀэжхэр ирижэхэу щытщ. Псынэхэм я куэдагъым къыхокӀ езы къуажэм и цӀэри. 

Климатыр уэмщ. Гъэмахуэхэр хуабэу щытщ, курыт температурэхэр бадзэуэгъуэ мазэм +28° нэс докӀуей. ЩӀымахуэр щӀыӀэтыӀэщ, щӀыщылэ мазэм курыт температурэхэр -7° нэс йох. 

## Тхыдэ
Къуажэр яухуащ 1925 гъэм, Ишхъэрэ Куъэжьыкъуей къыдэӀэпхъукӀа унагъуэхэм, япэ гъэхэми къуажэщӀэр Ишхъэрэ Къуэжьыкъуейм и унафэм щӀэту щытащ. 1928 гъэм къуажэм, щхьэхуэ къуажэ тӀысыпӀэ статус кърат. 

1930 гъэхэм къуажэ тӀысыпӀэ щӀым пхъэщхьэмыщхьэ апщӀащхэр щаухуэхэр. 

1954—1958 гъэхэм къуажэр Къэхъун къуажэм и унафэм щӀэту щытащ. 1958 гъэм къуажэм щхьэхуэ къуажэ тӀысыпӀэ статусыр хуагъэфащэж. 

1963 гъэм къуажэ унафэм щӀэт Мэздахэ къуажэр, Псыкуэд къуажэ тӀысыпӀэм хагъэхьащ. 

## Жылэ
 

Джылэ дэсым и Ӏувагъыр — 88 цӀыху/км² 

; Лъэпкъ дэсхэр (2010 гъэ):

## Дин
 
Къуажэм зы мэжджыт дэтщ, еджапӀэ-медресе хэту. 

## ЕджапӀэ
* Курыт еджапӀэ № 1 — ур. Пролетарскэ, 69. 
* ЕджапӀэ пэщӀэдзэ 

## Сымаджэш
* Къуажэ сымаджэш 

## Экономика
ЩӀыпӀэм псыр зэрыкуэдым къыхэкӀыу, къуажэм нэхъ ухуауэ щытхэщ псыфӀэфӀ къэкӀыгъэхэр. 

## ТехьэпӀэхэр
* Аруан къедзыгъуэ сайтым къуажэм и напэкӀуэцӀ

## Гулъытэгъуэхэр
 

 

Категориэ:Аруан къедзыгъуэм и жылэ тӀысыпӀэхэр
Рабий Ӏул-аууал

**Рабий Ӏул-аууал** () — муслъым махуэгъэпсыи и ещанэ мазэ. 

Рабий Ӏул-аууал мазэм, муслъымхэм ягъафӀэр Мухьэмэд Бехъымбар (с.а.у.) къыщалъхуа махуэр. Муслъым-суннитхэм ялъытэр бехъымбарыр къыщалъхуар, мазэм и махуэ 12-рауэ. Муслъым-шиитхэм зэралъытэмкӀэ ар махуэ 17-ращ зэхуэкӀуэр. А бы къыхэкӀыу суннитхэмрэ шиитхэмрэ Мулид махуэ лъапӀэр, махуэ зэрызщ щащӀыр. 

ЦӀэ *Rabī' al-awwal* хьэрыпыбзэкӀэ зэбдзэкӀым «япэ мазэ» жиӀэуращ. Ар апхуэдэу щыщытыр япэрей хьэрып махуэгъэпсымкӀэ, Рабий Ӏул-аууал мазэр япэ иту щтащ. Иныкъуэ хьэрыпхэр иджыри къыздэс мазэр, мазэфӀ нэхъыфӀхэм ящыщу ябж.

## Мулид

Муслъым суннитхэм Мухьэмэд Бехъымбар (с.а.у.) къыщалъхуа махуэу ягъафӀэр Рабий Ӏул-аууал мазэм и махуэ 12-нэр. Муслъым шиитхэм мулид махуэр щащӀыр мазэм и махуэ 17-нэращ. Иныкъуэхэм бехъымбарыр къыщалъхуа махуэр пэж дыдэу зэрамыщӀэм щхьа, мазэм и япэ махуэм щыщӀэдзауэ мазэм и махуэ кӀэухым нэс, махуэу хъаур ягъафӀэу ирах. 

Муслъмхэм мулид махуэм гъунэгъухэм шхыныгъуэ, ӀэфӀыкӀэ сытхэр хуахьхэр. Благъэхэм зэрыцӀыхухэм саугъэтхэр зэратхэр. ТхьэмыщкӀэхэм шхын хэкӀхэр ират. Иныкъуэхэм нып удзыфэ яӀыгъхэу уэрам гъуэгухэм ирокӀуэр, махуэр ягъэлъапӀэу. 

Ауэ муслъым псоми а махуэр ягъэлъапӀэу щыткъым. Иныкъуэхэм зэралъытэмкӀэ а махуэр бгъэфӀэн хуейуэ щыткъым, Къурӏаными хьэдисхэми апхуэдэу тхауэ зэримытым щхьа.

## Мазэм къэхъуахэр
### 9-нэ махуэ
* Гьид е Шуджэ 

### 12-нэ махуэ
* Суннитхэм Мулид махуэр ягъафӀэр 

### 17-нэ махуэ
* Шиитхэм Мулид махуэр ягъафӀэр

## Махуэгъэпс
 

## ТехьэпӀэхэр
* Месяц Раби-уль-Авваль 

Категориэ:Ислъам мазэхэр