open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
КъруфӀыцӀэ

**КъруфӀыцӀэ** () — къру лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Кърухэм я нэхъ цӀыкӀу лӀэужьыгъуэщ. И теплъэр нэхъыбэкӀэ щхъуафэ-фӀыцӀафэщ. Къабзий пхъашэхэр фӀыцӀэщ. Щхьэмрэ пщэмрэ хыжьхэ, щхьэшыгур плъыжьыфэщ. Хъумрэ анэмрэ я теплъэкӀэ зэфэгъущ, ауэ хъухэр тӀэкӀу нэхъ инхэ.

## Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ Сыбырым, КъуэкӀыпӀэ Жыжьэм, Хъутейм и ищхъэрэ лъэныкъуэхэм, щӀымахуэр щрех Японым, Корейм я ипщэ лъэныкъуэхэм, Хъутеикум. 

## Ӏусыр
Кърум хуэдэуи и Ӏусым къэкӀыгъи псэущхьи хохьэ: псы удз, мэракӀуэ, жылэ, абым щымыхъукӀэ — гъудэбадзэ пӀащэхэр, хьэндыркъуакъуэ, шындырхъуо. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Кърухужь

**Кърухужь** () — къру лъэакъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Къуалэбзу пӀащэщ, къешэч ч. 5-8,6. И пэ хъуреягъым, натӀэм цы теткъым, фэр плъыжьщ абдежым. Пэ лъэш ин пытщ, плъыжьыфэу. И цыр хужьщ къабзий пхъашэхэм щымыхъукӀэ (ахэр фӀыцӀэщ). Анэмрэ хъумрэ зэфэгъущ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Сыбырым и щӀыпӀэ щхьэхухэм. ЩӀымахуэр щрах Азэрбиджаным и ипщэ-къуэкӀыпӀэм (Аракс и хэлъэдапӀэм), Къажэрым, Хъутейм и Ипщэ-КъуэкӀыпӀэм, Индиэм. 

## Ӏусыр
Кърухужьхэм Ӏумпэм ящӀкъым зыри, я Ӏусым къэкӀыгъи псэущхьи хохьэ: дзыгъуэ, къуалэбзухэм я джэдыкӀэ, я шырхэр, бдзэжьей, хьэпщхупщхэр, абым нэмыщӀу мэракӀуэхэкӀ, псыудзхэр. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Кърухьэгуагуэ

**Кърухьэгуагуэ** () — къру лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. 

## Теплъэр
И теплъэр нэхъыбэкӀэ щхъуэ-фӀыцӀафэщ; къабзий пхъашэхэр хужьщ. Мы лӀэужьыгъуэм гу лыптэу иӀэр хьэгуагуэ дыщафэ ин и щхьэм тетыращ. И нэ щӀагъым ӀэпапӀэ плъыжь хэсщ, нащхьэм ӀэпапӀэ хужьщ. Хъумрэ анэмрэ я теплъэкӀэ зэфэгъущ.

## Здэпсэухэр
Мы къру лӀэужьыгъуэр здэпсэур Африкэ закъуэрщ. Хеубыдэ Африкэм и Кумрэ и КъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэхэмрэ. Тафэ псыпцӀэхэм, губгъуэ псыӀэрынэхэм и щӀасэу щопсэу. Жэшыр кӀарцей жыгхэм и къудамэхэм дэлъэтейуэ щехьыр. 

## Ӏусыр
Я Ӏусым къэкӀыгъэхэм хуэдыу псэущхьэ жгъейхэри хохьэ. Нэхъыщхьэу удз пкъыщӀэ, жылэ, хьэпщхупщ, псэущхьэжьейхэр. Куэду гъавэхэри яшхщ мэкъумэшыпӀэхэм, ауэ зэран лэжьыгъэм халъхьэкъым.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Къырпсыхэуэ

**Къырпсыхэуэ** () — псыхэуэбзагуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэ пӀащэщ.

## Теплъэр
Теплъэр фӀыцӀэщ, удзыфэ лыд къыщӀэуэу, ныбэ щӀагъыр хужьщ. Псыхэуэ къызэрыкӀуэхэм яхуэдэу мыри пэкӀыхь, пщэкӀыхь, лъакъуэкӀыхьщ, кӀэбдз лъащӀэмрэ лъэдиймрэ цы ятеткъым. Ин хъуа шырхэм я цыр лыдкъым.

## Здэпсэухэр
Къырпсыхэуэр щӀыпӀэ куэдым щогъуалъхьэ, куршым и гъунэгъуу мэз, псыпцӀэ, хыкъум псы здагъуэтым, Еуропэм, Азиэм, Къаукъазым. ЩӀымахуэр щрах Ипщэ Африкэм, Индиэм (Ганг псым и Ӏэгъуэблагъуэм), Хъутейм и Ипщэ-КъуэкӀыпӀэм. Абгъуэ щещӀ щӀыпӀэ къуейщӀейхэм — жыг къудамэхэм, къырыщхьэ, бгъуэнщӀагъ дапхъэхэм, илъэс бжыгъэкӀэ къегъэсэбэп. КӀэцӀын щиублэр илъэсищ ныбжьырщ. Шырхэр абгъуэм къыщилъэтыр я ныбжыр махуэ 64-65-м нэсауэщ.

## Ӏусыр
Ӏусыр къанэ щӀагъуэ щымыӀэу псэущхьэщ, нэхъыбэу бдзэжьей, алыркъэш, хьэндыркъуакъуэ, абым нэмыщӀу дзыгъуэхэр, блэхэр, шындырхъуохэр.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Псыхэуэбзагуэхэр
Къыртхьэрыкъуэ

**Къыртхьэрыкъуэ** () — тхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Губгъуэтхьэрыкъуэм нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ, и дамэ лъэныкъуэр см. 22-23,5. И фэр щхъуэщ, пщэм и щхьэр удзыфэ лъыдщ, ищӀагъымкӀэ бгъэгум нэс плъыжь лыдщ. НыбэщӀагъымрэ кӀэ щӀагъымрэ хужьыфэщ. И дамэм кусэ фӀыцӀитӀ ирокӀуэ. Анэхъэр нэхъ фагъуэ икӀи нэхъ цӀыкӀу хъухэм нэхърэ.

## Здэпсэухэр
Азиэм и Ӏэхьэ нэхъыбэм щопсэу, абым хеубыдэ: Афганистэн, Хъутей, Индиэ, Монгол, Пакистэн, Урысей. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Тхьэрыкъуэхэр
Къыухэр

**Къыухэр** () — къуалэбзу лъэпкъыгъуэщ.

## Теплъэр
Псыес къуалэбзухэм я нэхъ пӀащэщ. Я теплъэкӀэ хужьхэ, щхъуафэхэ е фӀыцӀэхэ. Хъухэмрэ анэхэмрэ я теплъэкӀэ зэфэгъу. Къыухэр къазхэм зэращхьэщыкӀыр я пщэ кӀыхымрэкӀэ я инагъымрэкӀэ (нэхъ индыдэхэм ч. 15 къашэч). Я лъакъуэхэр кӀэщӀ, ауэ дамэ лъэщхэр ятет.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
Лъэпкъыгъуэм лӀэужьыгъуэ зэщӀиубыдэхэр:
* *[[КъыуфӀыцӀэ]] (Cygnus atratus)*
* *[[КъыупщэфӀыцӀэ]] (Cygnus melanocoryphus)*
* *[[Хьэдэкъаз]] (Cygnus olor)*
* *[[Cygnus buccinator]]*
* *[[Америкэкъыу]] (Cygnus columbianus)*
* *[[Тундрэкъыу]] (Cygnus bewickii)*
* *[[Къыу]] (Cygnus cygnus)*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Къыухэр
Къыу

**Къыу** () — бабыщ лъэпкъым щыщ, къыу лъэпкъыгъуэм хэхьа лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Къуалэбзу пӀащэщ. И гъунэгъу дыдэ лӀэужьыгъуэ хьэдэкъазым хуэдизынщ, къешэч ч. 7-12, дамэ лъэныкъуэр см. 56-63,5. ЩескӀэ и пщэр занщӀэу иӀыгъщ. Теплъэр зэфэзэщу хужьщ, цы щабэ тетщ, лъакъуэ кӀэщӀщ, икӀэмкӀэ ехьэкӀащ. Дамэхэр инкъым, пкъым быдэу екъузылӀащ, мыпӀащӀэурэ йос. ЗекӀуэн фыуэ илъагъукъым. И макъыр жьгъыру лъэщщ. ИкъукӀэ сакъщ. 

## Здэпсэухэр
ЩӀымахуэр щегъакӀуэ Хы Курыт, Хы Каспий щӀыналъэхэм, Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм. Щопсэу Еуразиэм и Ищхъэрэ лъэныкъуэм. Къаукъазым и щӀыпӀэ зэхуэмыдэхэм, къапщтэмэ, Къэрэшей-Шэрджэсым и псы хуэм, хыкъум Ӏуфэхэм гъатхэ, бжьыхьэ лъэтэжьыгъуэ зэманым щалъагъу. 

Абгъуэ абрагъуэр, м. 2,5-3 нэс зи къаухьыр, щеухуэ къамыл, ӀутӀанэ Ӏув зыӀут хыкъумхэм, хы Ӏуфэхэм. КӀэцӀыгъуэм анэм абгъуэц къызыхеч.

## Ӏусыр
Ӏусыр псыудз лъабжьэ, псым хэс псэущхьэ жьгъейхэр.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Къыухэр
КъыуфӀыцӀэ

**КъыуфӀыцӀэ** () — бабыщ лъэпкъым щыщ, къыу лъэпкъыгъуэм хэхьа лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Теплъэ нэхъыщхьэр фӀыцӀэщ, дамэ къабзий пхъашэхэр хужьщ.

## Здэпсэухэр
Зыщыпсэур Аустралиэ закъуэщ. Мы къыур гугъуехьыншэу ӀэрыпӀ ящӀыф, Еуропэм я паркхэм, жыг хадэхэм дунейгъэдахэ хьисэпкӀэ куэду щаӀыгъ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Къру хэкӀыгъуэр

**Къру хэкӀыгъуэ** () — лъэпкъипщ зэщӀеубыдэщ.

Къуалэбзу пӀащэхэщ, ч. 10-15 къашэч. Цы пхъашэ Ӏувхэщ, лъакъуэ, пщэ кӀыхьэхэщ. КӀэбдз лъащӀэхэм цы ятеткъым. Дамэхэр кӀыхькъым, ауэ бгъуэщ, пэ кӀыхь лъэщхэщ. Макъ жьгъырухэщ, жыжьэ мэӀу. ФӀыуэ къажыхьыф. Анэмрэ хъумрэ зэфэгъущ икӀи зэгуэгъущ (моногамнэщ). Илъэсым тӀо цы япхъыж. Кърухэр дунейм и щӀыпӀэ куэдым щопсэу, ипщэ, ищхъэрэ дыдэхэм къанэмыщӀа. ХьэщӀапӀэу нэхъ къыхах тафэ псыпцӀалъэхэр.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
ХэкӀыгъуэм лъэпкъ хиубыдэхэр:
* *[[Aramidae]]* 
* *[[Дудакъ лъэпкъыр]] Otididae*
* *[[Къру лъэпкъыр]] Gruidae*
* *[[Rhynochetidae]]* 
* *[[Mesitornithidae]]* 
* *[[Heliornithidae]]* 
* *[[МэкъупӀэджэд лъэпкъыр]] Rallidae*
* *[[Cariamidae]]* 
* *[[Psophiidae]]* 
* *[[Eurypygidae]]* 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Къуалэ

**Къуалэ** () — вынд теплъэ лъэпкъщ.

## Теплъэр
КъуанщӀэм нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ. ТеплъэкӀэ фӀыцӀафэщ. Щхьэм и щӀыбымрэ пщэм и щӀыбымрэ дыжьыныфэу мэлыдщ. 

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Африкэм. Къаукъазым мылъэтэжу щыӀэщ. Гуп-гупурэ зэдопсэу паркхэм, жыг хадэхэм, псыхъуэхэм, мэзхэм. Щогъуалъхьэ жыг гъуанэхэм, бжьыхьэкӀапэхэм, уэнжакъхэм, бгы нэпкъхэм. Бадзэуэгъуэм къыщыщӀэдзауэ гупышхуэурэ заугъуейри Ӏэпхъуэхэурэ мэпсэу къуанщӀэхэм я гъусэу. 

## Ӏусыр
Мэкъумэш къэкӀыгъэхэм зэран яхуэхъу хьэпщхупщ, гъудэбадзэр куэду яшх. 

## ЩӀэнхабзэм
* «*Къуалэр лы здэщыӀэм щохуарзэ*» — псалъэшэрыуэ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Фикъхэр
Къуалэпэгъу

**Къуалэпэгъу** () — вынд теплъэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. 

## Теплъэр
И теплъэкӀэ къуанщӀпэплъым ещхьщ, ауэ нэхъ цӀыкӀущ. Езыр фӀыцӀэ лыдщ, пэр гъуэжьщ, лакъуэхэр плъыжьщ. Хъумрэ анэмрэ я теплъэкӀэ зэфэгъущ.

## Здэпсэухэр
Гупхэурэ мэпсэу, мэгъуалъхьэ бгылъэ щӀыпӀэхэм, лъэтэжкъым. Абгъуэ щащӀ къыр нэпкъ задэхэм. Щопсэухэ Ипщэ Еуропэм, Ишхъэрэ Къажэрым, Курыт Азиэм, Алтайм, Тибетым, Гималайхэм я бгылъэ щӀыпӀэхэм. Къаукъазым и къущхьэхэм щыбэгъуащ, зыщӀыпӀи лъэтэжхэкъым.

## Ӏусыр
Ӏусыр нэхъыщхьэу — хьэпщхупщ, мэракӀуэхэкӀ.

## Гулъытыгъуэ

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:КъуанщӀэпэплъхэр
КъуанщӀэ

**КъуанщӀэ** () — вынд теплъэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Къуаргъым хуэдизынщ. Теплъэр фӀыцӀэ-лыдщ. Жьэпкъыр, пэ къыхэкӀыпӀэр, нэкӀур пцӀанэщ, хужьыфэщ.

## Здэпсэухэр
Щыкуэдщ Еуропэм, Азиэм. Къаукъазым щыбэгъуащ, мылъэтэжыу щопсэу. Щыплъагъунущ гупышхуэхэу жыг хадэхэм, паркхэм, къуажэ гъунэхэм щыӀэ жыг гуэрэнхэм, мэз лъапэхэм, псы Ӏуфэ жыгхэм. 

### Гъуэлъхьэгъуэр
Абгъуэ зэ ищӀар илъэс бжыгъэкӀэ къегъэщхьэпэ. Зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀи 3-5, гъуэлъхьэжыр анэращ. Къыреш махуэ 16-20-кӀэ. ХьэӀулэщӀ псоми яхуэдэу къуанщӀэ шырхэр къохъу цы ятемыту, янэхэр къэмыпщӀауэ. Япэ тхьэмахуэрэ ныкъуэрэм шырхэри анэхэри хъум егъашхэ, атӀанэ быныр тӀуми зэдапӀ. Шырхэр абгъуэм къолъэт мазэ ныбжьым иту. 

## Ӏусыр
КъуанщӀэхэм яшх хьэпщхупщ, дзыгъуэхэкӀ, гъавэ, хадэцӀыкӀухэкӀ.

## ӀуэрыӀуатэм
Мы къуалэбзур ди ӀуэрыӀуатэм зэрыхэтыр Ӏейм и лъэныкъуэщ. КъуанщӀэхэр Сосрыкъуэ зэраукӀынум и нэгъыщэу, телъхьэу «Нартхэм» къахощыж: «*Сосрыкъуэ унэм щыщӀэплъым дунейр зэуэ къызэӀыхьащ. Махуэр жэщ кӀыфӀ хъужащ... Сосрыкъуэ зыщӀэс унэм *'къуанщӀэ** фӀыцӀэхэр Ӏэрамэ-Ӏэрамэхэу къыщхьэщылъэтахэу дамэкӀэ унащхьэр трауд. Ар Сосрыкъуэ игъэщэгъуащэри и щӀасэм еупщӀащ, — Жэщым **къуанщӀэхэм*' къалъэтыхьу хэт игъащӀэм илъэгъуа?*».

* «*КъуанщӀэр зи пашэм шы лӀам хуешэ*» — псалъэшэрыуэ.

## Гулъытыгъуэ

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Фикъхэр
КъуанщӀэпэплъ

КъуанщӀэпэплъ () — вынд теплъэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Къуалэм хуэдизынщ, къешэч г. 270-370. Теплъэр фӀыцӀэ-лыдщ, дамэхэмрэ кӀэмрэ удзыфэ къащӀоуэ. И пэ псыгъуэ кӀыхь мащӀэу гъэшамрэ лъакъуэхэмрэ плъыжь-лыдщ.

## Здэпсэухэр
Еуропэм, Азиэм, Африкэм я къущхьэхэм щопсэу. Лъэтэжкъым. Гуп-гупурэ абгъуэ щащӀ къыр нэӀухэм, нэпкъ задэхэм. Къаукъазым и къущхьэ щӀыпӀэхэм мылъэтэжу куэду щопсэу.

## Ӏусыр
Яшх хьэпщхупщ, хьэмблу, къэкӀыгъэ жылэ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:КъуанщӀэпэплъхэр
Къуаргъкъащхъуэ лъэпкъыр

**Къуаргъэкъащхъуэ лъэпкъыр** () — къуаргъэкъащхъуэ хэкӀыгъуэщ.

## Теплъэр
Мы къуалэбзухэр быдэу зэхэщӀыхьащ, щхьэщхуэхэщ, пщагуэхэщ, пэ лъэщхэщ, мащӀэу гъэшауэ. Лъакъуэхэр кӀэщӀщ, теплъэр лыд-удзыфабзэщ, къащхъуэщ, щхъуэмчыфэщ. Анэмрэ хъумрэ зэфэгъущ. 

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Африкэм я ипщэ лъэныкъуэхэм.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
* *Лъэпкъыгъуэ *'Къуаргъэкъащхъуэхэр***
** ''[[Coracias temminckii]]''
** ''[[Coracias spatulata]]''
** ''[[Coracias naevia]]''
** ''[[Къуаргъкъащхъуэ]] (Coracias garrulus)''
** ''[[Coracias cyanogaster]]''
** ''[[Coracias caudata]]''
** ''[[Coracias benghalensis]]''
** ''[[Coracias abyssinicus]]''
* ''Лъэпкъыгъуэ '''[[Eurystomus]]***
** *[[Eurystomus glaucurus]]*
** *[[Eurystomus gularis]]*
** *[[Eurystomus orientalis]]*
** *[[Eurystomus azureus]]*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Къуаргъкъащхъуэхэр
Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
КъуацэщӀэж

**КъуацэщӀэж**, **чыцэщӀэж** е **чыцэхэс** () — мывэкӀэпыс лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Унэбзум хуэдизщ, ауэ нэхъ зэкӀужщ. Пэ папцӀэщ, лъакъуэ псыгъуэщ, жэным тегъэпсыхьауэ. ТхыцӀэр щхъуэ-гъуэжьыфэщ, кусэ ӀэпапӀэ кӀыхьхэр ирехыу хэлъу. Ныбэ щӀагъыр улъия-гъуэжьыфэщ, и бгъэмрэ хулъащхьэмрэ ӀэпапӀэ гъуабжэ фӀыцӀэхэр хэсу. МащӀэу дэха кӀэ нэзыр хужьщ.

## Здэпсэухэр
КъуацэщӀэжыр щопсэу Азиэм, Сыбырым. Къаукъазым къызэрыкӀуэ къуалэбзущ, мэлъэтэж. Абгъуэ щӀыгъуэм щыплъагъунущ тафэ мэзхэм къыщыщӀэдзауэ къущхьэхъум нэс, мэз лъапэ гъурц зэщӀэкӀахэм, псыхъуэхэм, паркхэм. Хуабжьу сакъщ. МэкъупӀэщӀыпӀэ удз Ӏув щӀагъым къыщижыхьурэ. 

## Ӏусыр
Ӏусым и нэхъыбэр дыгъафӀэхэм, мэзыр здэпӀащӀэхэм къыщеубыд: цӀыв, абы и хупсхэр, щыгъыныхь, хьэндырабгъуэ, бадзэ, бэдж, гъатхэмрэ бжыхьэмрэ — къэкӀыгъэ жылэ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:КъуацэщӀэжхэр
Къумадэджынэ

**Къумадэджынэ** () — мэзджэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Ещхьщ къуршджэдым, ауэ нэхъ цӀыкӀущ. Къешэч г. 200 хуэдиз. Хъухэм я теплъэр щхъуэщ, мащӀэу тхьэмбылыфэ къыщӀэуэу, и пкъыщхьэм мащӀэу къыхэщу ӀэпапӀэ цӀыкӀухэр хэпхъауэ ирокӀуэкӀщ. Гу лъытыгъуэр и теплъэм хужь кусэ цӀыкӀура и пэм деж къыщыщӀидзэу и тхьэкӀумэм нэс екӀуэкӀыр, абдежым гъуэжь ӀэпапӀэ хъурей хъууэ. И бгъухэмкӀэ кусэ гъуабжэ-фӀыцӀафэхэр ирохыр. Анэм и теплъэр нэхъ фагъуэщ — щхьэмрэ, и бгъухэмрэ кусэхэр хэлъкъым. Я пэр гъуэжьщ, лъакъуэхэр гъуэжь-фӀеифэщ.

## Здэпсэухэр
Азиэм и Ӏэхьэ нэхъыбэр хеубыдэ. Къажэрым и ищхъэрэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэм къыщыщӀэдзауэ Инд псыхъуэм нэс, абым нэмыщӀу Азиэ Курытми и къумылъэ щӀыпӀэхэм я нэхъыбэм. Абгъуэр щӀым щещӀ, удз лъагэ Ӏуву зэщӀэкӀахэм. Къыришыр шыри 10-16, мащӀэу 18-м нэс къышыриш мэхъу.

## Ӏусыр
Нэхъыщхьэу и Ӏусыр къэкӀыгъэхэм я пкъыщӀэ, жылэ, мэракӀуэ. Нэхъ мащӀэу хъумпӀэцӀэдж, цӀыв, хьэпщхупщ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Къумджэдхэр
Къумкъанжэ

**Къумкъанжэ** () — вынд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И инагъэкӀэ курытщ, бзугъуабжэм хуэдизынщ. И теплъэр нэхъыщхьэу щхъуафэщ, пэм къыщыщӀэдзауэ и нэм нэс кусэ фӀыцэ ирокӀуэ. Хулъэр фӀыцӀэщ, бгъэгумрэ ныбэ щӀагъымрэ гъуэжьыфэ къащӀоуэ. Дамащхьэхэр щхъуафэщ хужь, фӀыцӀэ кусэхэм зэпаупщӀу къеху. Лъакъуэ кӀыхьщ, пэ лъэщ инщ мащӀэу гъэшауэ.

## Здэпсэухэр
Азиэ Курытым и къумылъэхэм щопсэу, чыцэ зэрызхэр здит джабэ лъапэхэм. Лъэтэжкъым. Абгъуэ иныр пабжьэм хещӀыхьыр, м.1,5 Ӏэтауэ. ДжэдыкӀи 4-6 егъэтӀылъ, махуэ 16-19 яуж тесауэ анэм къреш. АпщӀэндэху хъум ар егъашхэ.

## Ӏусыр
Ешх хьэпщхупщ, бэдж, цӀыв, абыхэм я хупсхэр, шындырхъуо цӀыкӀухэр, къум къэкӀыгъэхэм я жылэхэр.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Къумщу

**Къумщу** () — щу лъэпкъым хэхьэ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
НатӀэр хужь-къуащхъуафэщ, жьэгъущхьэр гъуэжьщ, илъащӀэмкӀэ гъуабжэ хъужу, щхьэбгъухэр къащхъуэщ. АдреймкӀэ теплъэм удзыфэ лыдыр къобэкӀ. 

## Здэпсэухэр
Уащыхуохэ Ставропол къэралым и къум, къумныкъуэ щӀыпӀэхэм. КъаукъазщӀыбым и ипщэ-къуэкӀыпӀэм, атӀанэ — Азиэм, Африкэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм. Мэлъэтэж, щӀымахуэр щрех Ищхъэрэ Африкэм, Индонезиэм и щӀыналъэхэм.

Мы бзум ухуозэ бжьэшхым игъусэу, е гъунэгъуу. Ахэр я инагъкӀэ зэхуэдизщ, ауэ гугъуехьыншэу зэхыбогъэкӀыф — бжьэшхым и теплъэм удзыфэ, жьэгъум — гъуэжьыфэ хэткъым.

## Ӏусыр
Я Ӏусыр нэхъыщхьэу бжьэ, щӀыбжьэ, хьэдзыгъуанэ, абыхэм я гъунэгъу гъудэбадзэщ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Къуршадэжынэ

**Къуршадэжынэ** () — къуршадэжынэ лъэпкъыгъуэм щыщ лӀэужьыгъуэщ.

Щопсэу Урысейм и ищхъэрэ щӀыпӀэхэм, Еуропэм, Ишъхъэрэ Америкэм я къуршылъэхэм.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Къуршадэжынэхэр
Къуаргъкъащхъуэ

**Къуаргъкъащхъуэ** () — къуаргъэкъащхъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Щхьэри ныбэ щӀагъри къащхъуэщ, тхыцӀэмрэ дамащхьэмрэ гъуэщ, тхыцӀэм щыщ Ӏэхьэмрэ кӀащхьэмрэ морафэщ. Бжыхьэм зехъуэж: щхьэр гъуабжэ-удзыфэщ, тхыцӀэр гъуабжэ фӀейфэ мэхъу, я бгъэм ятӀагъуафэ къытолъадэ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Африкэм и ищхъэрэ-къухьэпӀэм. ЩӀымахуэр щрех Африкэм и ипщэ лъэныкъуэм. Ищхъэрэ Къаукъазым куэду уащыхуозэ губгъуэхэм, псыхъуэхэм, мэз лъапэхэм, жыг хадэхэм, паркхэм. ГупкӀэрэ къолъэтэж мэлыжьыхьым икухэм. Абгъуэ щащӀ нэпкъыщхьэ задэхэм, къуэхэм, зэзэмызэ — жыг гъуанэхэм. БжыхьэкӀэм мэлъэтэж.

## Ӏусыр
Нэхъыбэу яшхыр псэущхьэщ: лъэгущӀэуэ, пкӀауэ, мацӀэ, цӀыв. Зэзэмызи шындырхъуо, хьэндыркъуакъуэ, дзыгъуэ жьгъейхэр. Бжыхьэпэм пхъащхьэмыщхьэ яшх, ауэ абыкӀэ зэран ин ирахкъым жыг хадэхэм. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Категориэ:Къуаргъкъащхъуэхэр
Къуршбзу

**Къуршбзу** () — унэбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Унэбзум нэхърэ нэхъ инщ. Псэхугъуэ имыщӀэу къелъэтыхь, е къежыхь. Теплъэр гъуабжэщ, и бгъэгум гъуэжь ӀэпапӀэ хэсщ.

## Здэпсэухэр
Къэрал куэдым щыӀэщ. Къаукъазым щымащӀэми мылъэтэжу щопсэу. Гуп-гупурэ щогъуалъхьэ мывалъэ, ятӀагъуэ уэххэм, къырхэм. Нэхъыбэу щыплъагъур къущхьэ псы ежэххэр, къырхэр я Ӏэгъуэблагъуэр, къущхьэхъуращ — КъухьэпӀэ Еуропэм, Африкэм, Азиэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Къуршбзуущхъуэ

**Къуршбзуущхъуэ** () — жьыкъан лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. 

## Теплъэр
Хъухэм я теплъэр зэхэдзащ къащхъуэу, гъуафэу, хужьу, фӀыцӀэу. Щхьэр, тхыцӀащхьэр къащхъуэщ, джабэхэр, бгъэр, ныбэ щӀагъыр гъуэщ, ӀэпапӀэ фӀыцӀэхэр хэсу. 

## Здэпсэухэр
Ди хэгъуэгухэм щыбэгъуащ, я зыныкъуэр мэлъэтэж. Щопсэу мэзхэм, жыг хадэхэм, паркхэм, чыцэ зэщӀэкӀахэм, мэз кусэхэм, тафэхэм, бгылъэ щӀыпӀэхэм. Ӏуащхьэмахуэ и нэӀухэм мэз здыкӀэрытым нэгъунэ уапэщӀохуэ. Мы лӀэужьыгъуэр апхуэдэ къабзу щопсэу Урысейм и ипщэ бгылъэхэм, Хуэхуэлейм къыщыщӀэдзауэ Байкал хыкъумым нэс, КъухьэпӀэ Еуропэм, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм, Ипщэ-КъухьэпӀэ Азиэм. 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Къуршджэд

**Къуршджэд** () — мэзджэд лъэпкъым хыхьэ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И инагъкӀэ къуалэм нэхърэ тӀэкӀу нэхъ инщ. Анэр хъум нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ икӀи лъэджажэ иӀэкъым. Къешэч г. 450-800; и кӀыхьагъыр см. 32-39. И теплъэр щхъуафэщ, гъуэжьыфэ къыщӀэуэу. НатӀэм къыщыщӀэдзауэ нэхэм ирикӀуэу пщэм и гупэ хъуреягъым кусэ фӀыцӀэ ирокӀуэ. Ныбэ щӀагъыр гъуэжь-хужьыфэщ. Ибгъухэм кусэ гъуабжэ, фӀыцӀэ зэхэлъхэр йохыр.

## Здэпсэухэр
Мыр Къаукъазым къинэмыщӀауэ, къэрал куэдым щопсэу, псалъэм папщӀэ: Азиэ Курытым, Хъутейм, Ипщэ Къазахъстэным. Гъуэлъыгъуэм анэмрэ хъумрэ тӀурытӀу хэхокӀхэ, джэдыкӀи 7-22 егъэтӀылъ. Махуэ 24 теса яуж къырешыр. 

## Ӏусыр
Нэхъыщхьэу я Ӏусыр жылэ, мэракӀуэ, тхьэпэ, пкъыщӀэ, лӀабжьэщӀэкӀэ, нэхъ мащӀэу гъудэбадзэ, бэдж нэмыщӀхэр.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Къуршдубэкъ

**Къуршдубэкъ** () — къуршдубэкъ лъэпкъыгъуэм щыщ лӀэужьыгъуэщ.

Дубэкъым и гъунэгъу дыдэщ. Азиэ Курытым и бгылъэ къуэрэдэр, чыцэм, мылъэтэжу щопсэу.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Бзупэгъум лъэпкъыр
КъуршкӀырыкъ

**КъуршкӀырыкъ** () — кӀырыкъ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

ЩхьэщӀыбыр щхъуэщ, тхыцӀэр улъия-гъуафэщ, кӀэпкъыр, кӀащхьэр, ныбэщӀагъыр — гъуэщ. Щопсэу Ипщэ Еуропэм, Ищхъэрэ Африкэм, Азиэм я бгылъэ щӀыпӀэхэм. Къаукъазым щыбэгъуащ, мылъэтэжу щопсэу. И гъуэлъхьэпӀэщ мэзыншэ бгы-джабэхэр, къущхьэхъу губгъуэхэр. 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:КӀырыкъхэр
КъуршкъуацэщӀэж

**КъуршкъуацэщӀэж** () — мывэкӀэпыс лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
КъуацэщӀэжым ещхьщ, ауэ нэхъ пӀащэщ. И теплъэр нэхъыщхьэу гуабжэщ; бгъэгумрэ ныбэ щӀагъымрэ нэхъ хужьыфэу, кусэ гъуабжэхэр хэлъу.

## Здэпсэухэр
Еуропэм, Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм я бгылъэ щӀыпӀэхэм щогъуалъхьэ. Къуакъазым щыкуэдщ, мэлъэтэж. КъуршкъуацэщӀэжхэм нэхъ къыхах къыр джабэ мылэщхэм я гъунэгъухэр, щогъуалъхьэ мывэ абрагъуэ щӀагъхэм. ЗэрхуагъэфащэмкӀэ, илъэсым тӀо къреш.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
КъуршпцӀащхъуэ

**КъуршпцӀащхъуэ** () — пцӀащхъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. 

## Теплъэр
ТхыцӀащхьэр гъуабжэщ, кӀэ къабзийхэм ӀэпапӀэ хъурейхэр хэсщ, жьэгъумрэ бгъащхьэмрэ хужь-фӀеифэщ, ныбэ щӀагъыр гъуабжэ-щхъуафэщ.

## Здэпсэухэр
УащыпэщӀохуэ къырылъэ щӀыпӀэхэм, псом хуэмыдэу зи Ӏуфэхэр мывэ нэпкъ задэу щыт псы ежэххэм, е къуэладжэ жьауэхэм. Щопсэу Къаукъазым, Ипщэ Къазэхъстэным, КъухьэпӀэ Еуропэм и ипщэ бгылъэхэм, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм. Мэлъэтэж.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:ПцӀащхъуэ лъэпкъыр
КъуршмывэкӀэпыс

**КъуршмывэкӀэпыс** () — мывэкӀэпыс лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
МывэкӀэпыс лъэпкъым и лӀэужьыгъуэ псоми я нэхъ кӀэ кӀыхьщ. Хъухэм я тхыцӀэр щхъуэ-яжьафэщ, ныбэ щӀагъыр щхъуэ-гъуэжьыфэщ, кӀащхьэр гъуэжь-удзыфэщ, жьэгъур щхъуэ-фӀыцӀафэщ, кусэ хужьхэр хэлъу. Нащхьэм набдзэ хужь ирокӀуэ. Анэр нэхъ фагъуэ.

## Здэпсэухэр
Къэрал куэдым щопсэу. Къаукъазым гъунэжу уащыпэщӀохуэ. Мэлъэтэж, щӀымахуэр изыххэри къахокӀ. Щогъуалъхьэ нэхъыбэу къуршыпс Ӏуфэхэм.

## Ӏусыр
Яшхыр псым и гъунэгъу хьэпщхупщ, гъудэбадзэхэрщ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:МывэкӀэпысхэр
Къуршыбгъэ

**Къуршыбгъэ** () — бгъэпӀащэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Къуалэбзу абрагъуэщ, къешэч ч. 7-12. Теплъэр зэфэзэщу фӀыцӀэ-гъуэбжафэщ. Щхьэ ин пцӀанэщ, къащхъуафэ къыщӀоуэ, пэр лъэщщ. 

## Здэпсэухэр
Мылъэтэжу щопсэу Къаукъазым, Кърымым, Азиэм, Алтайм, Ипщэ Еуропэм, Ищхъэрэ Африкэм я бгылъэ щӀыпӀэхэм. Абгъуэри, зейм тегъэпсыхьауэ инщ, къуацэхэм къыхэщӀыкӀауэ, и кӀуэцӀым удз щабэ илъу. Зы гъэм къакӀэц хабзэр зы джэдыкӀэщ, е тӀущ. Ар махуэ 55-кӀэ къраш анэми хъуми.

## Ӏусыр
Ӏусыр псэущхьэ лӀащ, ауэ къохъу щынэхэм, елэнхэм, шылъэгъухэм щатеуи.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
КъущхьэбзукӀэплъ

**КъущхьэбзукӀэплъ** () — жьыкъан лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

Молэмусэ Хь. щоуэ мы лӀэужьыгъуэм и урыс фӀэщыгъэцӀэр «*Кавказская горихвостка-чернушка*» жэуэ щигъэувкӀэ. Сыту жыпӀэмэ абы и латин фӀэщыгъэр дэнэ дежи къызэрыщыгъэлъэгъуар зыуэщ, къэралым и къуалэбзухэм я каталогри абы хыхьэу.

## Теплъэр
И теплъэр зэхэдзащ: натӀэр фӀыцӀэщ, щхьэщыгур щхъуафэщ, тхыцӀэр фӀыцӀэ-щхъуафэщ, ныбащхьэмрэ кӀащхьэмрэ гъуэщ. 

## Здэпсэухэр
Мы бзур щопсэу Къаукъазым и бгы мывалъэ лъагэу мылэщхэм нэсхэм къанэмыщӀауэ Еуропэмрэ Азиэмрэ я къурш щӀыпӀэ куэдым. Молэмусэ Хь. къызэрилъытэмкӀэ, ди хэгъуэгум къущхьэбзукӀэплъыр нэхъ щыбэгъуащ лъэтэжхэм ящыщу. Я кӀэцӀыгъуэ-къишыгъуэ пӀалъэр мазищым щӀегъу.

## Гулъытыгъуэ

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:БзукӀэплъхэр
Къущхьэкъаз

**Къущхьэкъаз** () — бабыщ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

Щопсэу Азиэм, Индостаным я къущхьэ хыкъумхэм, псыежэххэм. Орнитологхэм зэрагъэунэхуамкӀэ, къущхьэкъазым хуэдэу лъагэу зызыӀэт, къаз лӀэужьыгъуэ щыгъэтыжауэ, бгъэхэм яхэткъым. Ахэр щхьэпыролъэтыкӀ, псалъэм папщӀэ, дунейпсом щынэхълъагэ Эверест бгым. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
КъущхьэхъукӀыкъыр

**КъущхьэхъукӀыкъыр** () — кӀыкъыр лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И бгъащхьэм гъуэжь-хужьыфэ кусэ зэпрокӀ; джабэхэм, щӀагъым ӀэпапӀэ фӀыцӀэхэр хэсщ; тхыцӀэм — ӀэпапӀэ фӀыцӀэ кӀыхьхэр.

## Здэпсэур
Щопсэу Къаукъазыкум, абы и кӀэм — Ермэлейм, Нахичеван республикэм я къущхьэ щӀыпӀэхэм, Тыркуейм (Арарат и Ӏэгъуэблагъуэм), Къажэрым (Элбурс). И бжыгъэкӀэ мащӀэщ. Лъэтэжкъым.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
КъущхьэбзущӀэращӀэ

**КъущхьэбзущӀэращӀэ** () — бзупэгъум лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И теплъэкӀэ бзущӀэращӀэмрэ руматымрэ ящхьщ, кӀащхьэмрэ кӀэпкъымрэ хужьщ; щхьэр, тхыцӀэр, кӀэр — фӀыцӀэщ. Жьэгъур, хулъащхьэр, джабэхэр — гъуэжь-хужьыфэщ; джабэхэм кусэ фӀыцӀэхэр ирокӀуэкӀ; бгъэщӀагъымрэ ныбащхьэмрэ хужьщ. Анэм и теплъэр нэхъ фагъуэщ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэмрэ Азиэмрэ. Мэлъэтэж. Къаукъазым деж и бжыгъэкӀэ курытщ, мылъэтэжу щопсэу, щогъуалъхьэ къущхьэ щӀыпӀэхэм.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Руматхэр
ЛъакъуапцӀэплъыфэхэр

**ЛъакъуапцӀэплъыфэхэр** () — лъэкъуапцӀэплъыфэу хъуари къызещӀеубыдэ, лӀэужьыгъуих.

КъызэрыкӀуэ лъакъуапцӀэплъыфэм къинэмыщӀа, адрейхэр Африкэмрэ Америкэмрэ щопсэу.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
Лъэпкъыгъуэм лӀэужьыгъуэ хиубыдэхэр:
* *[[Phoenicopterus andinus]]*
* *[[Phoenicopterus ruber]]*
* *[[Phoeniconaias minor]]*
* *[[ЛъакъуапцӀэплъыфэ]] Phoenicopterus roseus*
* *[[Phoenicoparrus jamesi]]*
* *[[Phoenicopterus chilensis]]*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:ЛъакъуапцӀэплъыфэхэр
Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
ЛъакъуапцӀэплъыфэ

**ЛъакъуапцӀэплъыфэ** () — лъакъуапцӀэ хэкӀыгъуэм щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ПӀащэщ, къешэч ч. 4-м нэс. ТеплъэкӀэ гум къинэжщ: зи пщэрэ лъакъуэхэмрэ нэхъ кӀыхь къуалэбзу гъуэтыгъуейщ. Теплъэр хужьщ, плъыжьыфэ къыщӀэуэу.

## Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ Хы Каспий и ищхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм, Азиэ Курытым и хыкъумхэм, ипщэ Эспаниэм — Ронэ псыӀум, Африкэм, Индостаным я щӀыпӀэ щхьэхухэм. ЩӀымахуэр Ипщэ Каспийм щизых къахокӀ, Ищхъэрэ Къаукъазым — Хы ФӀыцӀэм, Хы МыутӀэм я псы хэлъэдапӀэхэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэ жыжьэхэм щылъатэ куэдрэ къохъу. Гупышхуэхэурэ мэгъуалъхьэ. КъакӀэцӀ хабзэр джэдыкӀитӀщ. Анэми хъуми къызэдыраш. Абгъуэм тес лъакъуапцӀэплъыфэр къэтэджын папщӀэ и пэр щӀыгум ирегъэкъури, атӀанэ щызэфӀэувэр.

## Ӏусыр
Ӏусыр псыщӀагъ ятӀэм къыхазыкӀ псэущхьэ жьгъейхэрщ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Лъэхьэнцэ хэкӀыгъуэр

**Лъэхьэнцэ хэкӀыгъуэр** () — псы Ӏуфэм гъунэгъуу щыпсэу къуалэбзу хэкӀыгъуэщ.

Курытхэщ е пӀащэхэщ, псалъэм папщӀэ жьэдзыуэиным ч. 13-м нэс къешэч. Цы Ӏув зытетхэщ, хьэӀулэщӀхэщ. Лъакъуэ кӀэщӀхэщ, я лъэпхъуамбиплӀми я зэхуакур зэпхащ фэ ӀувкӀэ. ФӀыуэ мэлъатэ, хуарзи къахокӀ, ауэ емыси, зыщӀэзмыгъэмбрыуи яхэтщ. Я теплъэкӀэ зэщхьэщокӀхэр.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
Лъэпкъибл хэкӀыгъуэм зэщӀеубыдэщ, абыхэм ящыщ зыр дунем тетыжкъым.
* *[[Жьэдзыуэ лъэпкъыр]] - Pelecanidae*
* *[[Sulidae]]* 
* *[[Хыбабыщ лъэпкъыр]] - Phalacrocoracidae*
* *[[Fregatidae]]* 
* *[[Anhingidae]]* 
* *[[Phaethontidae]]* 
* *[[Plotopteridae]]* †

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Лъэхьэнцэ теплъэхэр
Категориэ:Къуалэбзу хэкӀыгъуэхэр
ЛӀыуитӀ

**ЛӀыуитӀ** () — сыр-сыр лъэпкъщ.

## Теплъэр
Бжэндэхъум хуэдизынщ. ТхыцӀэр гъуабжэ-фӀыцӀэщ, удзыфэ мащӀэу къыщӀэуэу; цы гъунэхэм хужь ӀэпапӀэхэр хэсщ; жьэгъур, ныбэщӀагъыр, кӀащхьэр — хужьщ; хулъащхьэмрэ бгъэмрэ кусэ фӀыцӀэхэр яхэсщ.

## Здэпсэухэр
Мыр ищхъэрэ щӀыналъэхэм щыпсэу къуалэбзущ — мэз гъунэ псы ежэх, хыкъум цӀыкӀу, псы ина Ӏуфэхэм я деж. Къаукъазым щыгъуалъхьэкъым, щалъагъур щыблэлъэтыкӀкӀэщ, загъэпсэхуну, шхэну псы, хыкъум Ӏуфэхэм къыщетӀысэхкӀэ. ЩӀымахуэр КъаукъазщӀыбым, Ипщэ Азиэм, Африкэм щегъакӀуэ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Мэзджэдхэр

**Мэзджэдхэр** () — мэзджэд лъэпкъым хыхьэ лъэпкъыгъуэ.

Къуалэбзу пӀащэщ. Хъухэмрэ анэхэмрэ я теплъэр зэщхьэщокӀ. Хъухэр нэхъ пӀащэщ я фэр нэхъ къуэлэнщ лыдэу. Анэхэр нэхъ фагъуэ.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
Лъэпкъыгъуэм лӀэужьыгъуитӀ хеубыдэ, абым лӀэужьыгъуэ къуэдзэ бжыгъэ зэщӀыубыдэжу.
* *[[Мэзджэд]] (Phasianus colchicus)*
* *[[Мэзджэдкъуэлэн]]  (Phasianus versicolor)*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Мэзджэд лъэпкъ къуэдзэр

**Мэзджэд лъэпкъ къуэдзэр** () — джэд теплъэ хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъ къуэдзэ.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
* *[[Afropavo]]* 
* *[[Argusianus]]* 
* *[[Catreus]]* 
* *[[Мэзджэдщхьэтумэхэр]] (Chrysolophus)* 
* *[[Crossoptilon]]* 
* *[[Gallus]]* 
* *[[Ithaginis]]* 
* *[[Lophophorus]]* 
** *[[Lophophorus impejanus]]*  
** *[[Lophophorus lhuysii]]*   
** *[[Lophophorus sclateri]]* 
* *[[Lophura]]* 
* *[[Дыщэджэд]] (Pavo)* 
* *[[Мэзджэдхэр]] (Phasianus)* 
* *[[Polyplectron]]* 
* *[[Pucrasia]]*
* *[[Rheinardia]]* 
* *[[Syrmaticus]]* 
* *[[Tragopan]]* 

## Тхылъхэр
*  *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Мэзджэд лъэпкъыр

**Мэзджэд лъэпкъыр** () — джэд теплъэ хэкӀыгъуэщ.

Дэни щопсэу, ищхъэрэ, ипщэ дыдэхэм къанэмыщӀауэ. ЩӀылъэ псэущхьэхэщ, фӀыуэ къажыхь, Ӏусыр щӀыгум къыщащып, мэлъэпхъащэхэр (мэзджэдыр щымыхъукӀэ). ЩӀылъэрыгъуалъхьэхэщ. ЩӀыпӀэ зэхуэмыдэхэм щопсэу: мэзхэм, губгъуэхэм, къумхэм, бгыхэм, цӀыху псэупӀэм пэмыжыжьэу. Нэхъыбэу яшхыр къэкӀыгъэхэкӀщ. Я адакъэхэр джэджьей къишыным хэткъым, бынри анэхэм дапӀкъым. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэр лъэтэжкъым.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
* *[[Тхьэджэдхэр]] (Meleagridinae)*
* *[[Адэжынэ лъэпкъ къуэдзэ]] (Perdicinae)*
* *[[Мэзджэд лъэпкъ къуэдзэ]] (Phasianinae)*
* *[[Мысырджэд лъэпкъ къуэдзэ]] (Tetraoninae)*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Мэзджэд лъэпкъыр
Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
Мэзджэдщхьэтумэ

**Мэзджэдщхьэтумэ** () — мэзджэдщхьэтумэ лъэпкъэгъум щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Теплъэр зыщӀыпӀэм къыщымынауэ щӀэращӀэщ, щхъуэкӀэплъыкӀэщ. Зэуэ уи нэгу зыкъыщӀадзэ щхьэтумэ дыщафэмрэ пщэц гъуэжь-хужьыфэ лыдымрэ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу КъухьэпӀэ Тибетым, Ипщэ, КъухьэпӀэ Хъутейм я мэз, чыцалъэ щӀыпӀэхэм.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Мэзджэдхэр
Псыхэуэбзагуэ теплъэ хэкӀыгъуэр

**Псыхэуэбзагуэ теплъэ хэкӀыгъуэр** () — къуалэбзу хэкӀыгъуэщ, лъэпкъих зэщӀыубыдэу.

## Теплъэр
Къуалэбзу пӀащэхэщ, лъакъуэ, пщэ, пэ кӀыхьхэу. КӀэбдз щӀагъым, нэ хъуреягъым цы ятеткъым, лӀэужьыгъуэ щхьэхухэм я щхьи пщэи цыншэщ. КӀагуэ хуэхъурейхэщ. Зэрыз дыдэ къанэмыщӀа, анэмрэ хъумрэ зэфэгъущ, е зэщхь дыдэщ, зэгуэгъууи мэпсэухэр (моногамнэхэщ).

## Здэпсэухэр
Псыхэуэбзагуэ теплъэхэр — зызубгъуа хэкӀыгъуэщ, зи лӀэужьыгъуэхэр, щӀыпӀэ хуабэхэми ищхъэрэми, тундрэм нэсу, щыпсэухэу. И нэхъыбэр лъэтэжкъым (тропикхэм). Щогъуалъхьэ жыг, чыцэ, бгъэн, къамыл Ӏув къыздэкӀ псы Ӏуфэхэм.  Абгъуэр жыгыщхьэм лъагэу фӀащӀыхь, нэгъуэщӀ къэкӀыгъэхэми щаухуэ, къырпсыхэуэхэм, уеблэмэ бгы задэхэми кӀэрагъэзагъэ. Шырхэр анэхэми хъухэми къызэдыраш, абы ихь зэманыр елъытащ езыхэм я инагъым — махуэ 17-32.

## Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр псы псэущхьэщ, апхуэдыуи — шындырхъуо, елэн, дзыгъуэхэкӀ. 

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
ХэкӀыгъуэм лъэпкъих зэщӀеубыдэ, ахэр:
* *[[Псыхэуэ лъэпкъыр]] (Ardeidae)*
* *[[Cochleariidae]]* 
* *[[Scopidae]]* 
* *[[Псыхэуэбзагуэ лъэпкъыр]] (Ciconiidae)*
* *[[Balaenicipitidae]]*
* *[[Мысырбзу лъэпкъыр]] (Threskiornithidae)*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
МэзкӀыкъыр

**МэзкӀыкъыр** () — кӀыкъыр лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэ къуэдзэщ.

## Теплъэр
ТеплъэкӀэ къызэрыкӀуэ дыдэщ. Щхьэр — щхъуэ-гъуэбжафэщ, тхыцӀащхьэр гъуабжэ-улъиящ, гъуабжэ-фӀыцӀафэ кусэхэр ирехыу. Жьэгъумрэ хулъащхьэмрэ щхъуабзэщ, ныбэ щӀагъымкӀэ гъуэжь-хужьыфэм хуэкӀуэжу. 

## Здэпсэур
Къаукъазым, Кърымым, Катпатхэм я мэзхэм къанэмыщӀауэ щопсэу КъухьэпӀэ Еуропэм, Азиэ ЦӀыкӀум, Къажэрым и ищхъэрэ-къуэкӀыпӀэм. Щогъуалъхьэ кхъуакӀэ мэзу зи щӀагъыр зэщӀэкӀахэм. Абгъуэ зыпищӀыхь хабзэр псей жыг мыинхэращ щӀыгум пэмыжыжьэу, жыглыцкӀэ и кӀуэцӀыр къырещӀыкӀыж. Зы гъэм щэ къышыраш къохъу. Къаукъазым щыӀэхэр лъэтэжкъым.

## Ӏусыр
Ӏусым хохьэ жылэ, пхъэщхьэмыщхьэ, бэдж, цӀыв, щыгъыныхь, нэщӀэпкӀэ.  

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Мэзжьынду

**Мэзжьынду** () — кӀукӀумяу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Теплъэр гъуэжьыфэщ, кусэ гъуабжэхэр къырехыу, щӀагъыр нэхъ тэхущ. Нэхэр, лъэбжьанэхэр — фӀыцӀэщ. ТхьэкӀумэ къыпфӀэщӀу щхьэщыгум цы Ӏэрамэ тӀурытӀ къыхопӀиикӀ. Щымыгъуазэм жьынду къыпфӀэщӀынущ, апхуэдизкӀэ абы ещхьщи, ауэ нэхъ цӀыкӀущ.

## Здэпсэухэмрэ щэнымрэ
Щопсэу Еуропэмрэ Азиэмрэ я мэзхэм. Здэгъуалъхьэр мэзырщ — адрей къуалэбзухэм я абгъуэу щытахэм, жыг гъуанэхэм, щӀыгум деж. Абгъуэм тесыр анэращ. Адрей кӀукӀумяу лӀэужьыгъуэхэм къагуэкӀыу, мэзжьындухэр щӀымахуэм зэрыӀыгъщ. 

Къаукъазым щыпсэухэр лъэтэжкъым, ауэ мэӀэпхъуэхэр. Апщыгъуэм ахэр унэ жыг хадэхэм щыплъагъунущ, зы гупым къуалэбзу 8-12 хыхьэу, ауэ зэрыкӀэлъыплъымкӀэ, жыгышхуэхэм, щхьэкӀэ Ӏувхэм я деж, уеблэмэ 30 щӀигъу щызэхуэс щыӀэщ, зэгъунэгъуу, зэгъусэу махуэр щагъакӀуэ. ЦӀыхум ахэр щыщынэкъым икӀи гъунэгъуу зырагъэплъ. Дыгъэр къухьа нэужькӀэ зэрызурэ дэкъикъэ 20-30 я зэхуакуу щакӀуэ мэлъатэ.

Мэзжьындухэм я бийхэр апхуэдэу куэд хъукъым. Нэхъ шынагъуэр жьындухэмрэ кӀукӀумяу гъуабжэхэмрэщ.

## Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр дзыгъуэхэкӀщ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Мэзжьындухэр
Мэзкъанжэ

**Мэзкъанжэ** () — къуаргъ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Къуалэбзу инкъым. Теплъэр гъуафэщ, дамэ гъэшыпӀэхэм къащхъуэ-фӀыцӀэ ӀэпапӀэхэр хэлъ. Згуэрэм игъащтэмэ и щхьэпӀинэм зыкъеӀэт.

## Здэпсэухэр
Мы лӀэужьыгъуэр Еуропэ псом, Ишъхъэрэ Америкэм, Африкэм, Азиэм щопсэу. Къаукъазым къызэрыкӀуэ къуалэбзущ. ЩӀымахуэми щыӀэщ. Щогъуалъхьэ кхъуакӀэ мэзхэм, мэз кусэхэм, гъурцхэм. Абгъуэр м. 1,5-5-кӀэ Ӏэтауэ жыг къудамэхэм пащӀыхь. Шырхэр тӀуми къызэдыраш, зэдапӀ.

## Ӏусыр
Ӏусыр зэщымыщщ: мышхумпӀэ, мэракӀуэ, гъатхэ-гъэмахуэм хьэпщхупщ, къуалэбзу жьгъейхэм я шыр, джэдыкӀэ, шындырхъуо, хьэндыркъуакъуэ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Мэзкъанжэхэр
Мэзхуэусэ

**Мэзхуэусэ** () — уэгунэбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ТеплъэкӀэ бзухьэгуагуэм ещхьщ, нэхъ цӀыкӀущ. ТхыцӀэр гъуабжэщ, кусэ фӀыцӀэхэр ирехыу, ныбэ щӀагъыр хужьщ удзыфэ-гъуэжь къыщӀэуэу, хулъащхьэмрэ бгъэгумрэ кусэ фӀыцӀэ цӀыкӀухэр хэсщ, и кӀэ къабзийхэм хужь ӀэпапӀэ щимэхэр хыболъагъуэ. И щхьэм хьэгуагуэ мащӀэ тесщ. 

## Здэпсэухэр
Мэзхуэусэхэр щогъуалъхьэ Къаукъазым нэмыщӀу Ищхъэрэ Африкэм, Курыт, КъухьэпӀэ Еуропэм, Азиэ ЦӀыкӀум я мэз гъунэхэм. Ди хэгъуэгухэм мылъэтэжу щопсэу. Абгъуэр щыщӀ щӀылъэ кумб цӀыкӀухэм. Гъэм тӀо мэгъуалъхьэ. 

## Ӏусыр
Ӏусым хохьэ цӀыв, щыгъыныхь, хъумпӀэцӀэдж, нэгъуэщӀхэуи удзым къыщагъуэтыр. Гъатхэмрэ бжыхьэмрэ къэкӀыгъэ жылэ яуӀу.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Мэзтхьэрыкъуэ

**Мэзтхьэрыкъуэ** () — тхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Губгъуэтхьэрыкъуэм нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ, ауэ нэхъ зэкӀущ. ТхыцӀэр гъуабжэ-къуэлэнщ. ПсынщӀэу мэлъатэ, фӀыуи зокӀуэ. 

## Здэпсэухэр
Еуропэм, Азиэм, Африкэм, Сыбырым, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми я мэзхэм, гъурцхэм щопсэу. Къаукъазым щогъуалъхьэ, тӀо къыреш, мэлъэтэж. Абгъуэр жыг къудамэхэм щещӀ. Къудамэхэм тесыну фӀыуэ елъагъу. Щышхэнумрэ псы щефэнумрэ нэхъ щӀылъэм къетӀысэхкъым. Ар къызэрыкӀуэ дыдэщ: къуацэ гъур зэтелъщ. Жьыбгъэр ину къеуэмэ апхуэдэ абгъуэр къекӀурэхынкӀэ мэхъу. Шырхэр шызэзауэкӀэ апхуэдэ къабхэщ — абгъуэ тӀасхъэм хуэшэчкъым. Ауэ жыӀэн хуейщ, мэзтхьэрыкъуэхэм я абгъуэ щӀыпӀэхэр зыщӀыпӀэм къыщымынауэ зэщымыщщ: ахэр къыщагъуэтащ жыг къудамэхэм я зэгуэкӀыпӀэхэм къанэмыщӀауэ унэ инхэм я бжьыхьэкӀапэхэми, гъэш фермэхэм я бгыкъуэхэми, урамхэм я деж лампӀ зыкӀэрыщӀа пкъохэми.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Мэзтхьэрыкъуэхэр
МэкъупӀэбзу

**МэкъупӀэбзу** () — мывэкӀэпыс лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Къуалэбзу щхъуафэ цӀыкӀущ. ТхыцӀэр щхъуэ-гъуэжьыфэщ кусэ фӀыцӀэхэр хэлъу, ныбэ щӀагъыр хужьыфэщ, хулъащхьэми, бгъэми, джабэхэми кусэ Ӏув хэлъу. 

## Здэпсэухэр
Нэхъыбэм здэплъагъур щӀылъэрщ. Къаукъазым и бгылъэ щӀыпӀэхэм куэду икӀи мылъэтэжу щопсэу. Апхуэдуи уащыпэщӀэхуэнущ Еуропэм, Азиэм, Африкэм я мэкъупӀэ Ӏувхэм, псыӀэхэм, псыпцӀэ щӀыпӀэхэм. МэкъупӀэбзухэм нэхъ къыхах псы ежэххэм, хыкъумхэм я гъунэгъу псыӀэ щӀыпӀэхэр, псыпцӀэхэр, бгъэн, къамыл, нэгъуэщӀ къэкӀыгъэ лъагэхэр здэщыӀэхэр. Щыгъуалъхьэр щӀылъэрщ. Гъэм тӀо къыреш.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
МэкъупӀэджэд

**МэкъупӀэджэд** () — мэкъупӀэджэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ЩӀылъэ къуалэбзу мыинщ, къешэч г. 150. И ӀэплъэпкъкӀи и теплъэкӀи бгъэнджэдым ещхьщ. ТеплъэкӀэ гъуабжэ-хужьыфэщ. 

## Здэпсэухэр
Щыкуэдщ Еуропэм, Азиэ ЦӀыкӀум, Сыбырым, Къаукъазым. Мэлъэтэж. ЩӀылъэрыгъуалъхьэщ, щыгъуэлъхьэну нэхъ къыхех мэкъупӀэ псыӀэхэр, гъурц гуэрэнхэр хэту, гъавэ щӀапӀэхэр, тхьэпищудз зытелъ хьэсэхэр, мэз гъуапэхэр. Къизышри зыпӀри анэращ. ФокӀадэм лъэтэжын яублэ. Къаукъаз мэкъупӀэджэдхэм щӀымахуэр Африкэм щрах. 

## Ӏусыр
Ӏусым хохьэ удз жылэ, гъавэ, хьэпщхупщ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:МэкъупӀэджэдхэр
МэкъупӀэджэд лъэпкъыр

**МэкъупӀэджэд лъэпкъыр** () — къру хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.

Лъэпкъыгъуэ бжыгъэ къызэщӀеубэдэщ. Дэнэ щӀыпӀи щопсэу, Арктикэм къинэмыщӀа. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэр щӀыпӀэ хуабэхэм щыӀэщ.

МэкъупӀэджэдхэр щӀылъэ къуалэбзухэщ, хьэщӀапӀэу къыхах къэкӀыгъэ Ӏув здэщыӀэ щӀыпӀэ псыӀэ, псыпцӀэ, хыкъум Ӏуфэхэр. ПсынщӀэу къэкӀыгъэ Ӏувым щызокӀуэ. Лъэтэн къаухьэлъэкӀ, амал иӀэуи заӀэтынукъым, къэкӀыгъэхэм зыщагъэпщкӀуну нэхъ къыхах. ХытӀыгухэм щыӀэ лӀэужьыгъуэ гуэрэхэр лъэтэжыфхэкъым, куэдрэ фӀыуэ йос, я зы ныкъуэми псым фӀыуэ зыщӀагъэмбрыуэ. 

Щогъуалъхьэ къэкӀыгъэ Ӏувхэм, абгъуэр фӀыуэ ягъэпщкӀу. Я зэ гъуэлъхьэгъуэр, зэрыхабзэщи, джэдыкӀэ къуэлэни 7-11. Анэми хъуми къызэдыраш махуэ 19-23-кӀэ. МэкъупӀэджэд лӀэужьыгъуэхэр щӀылъэрыгъуалъхьэхэщ, джэджьейхэр джэдыкӀэм къызэрипщу щӀопхъуэф, йосыф, ауэ лъэтэф щыхъур зэман текӀмэщ.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
*Лъэпкъ къуэдзэ *'Himantornithinae***
* ''Лъэпкъыгъуэ [[Himantornis]]'' 
''Лъэпкъ къуэдзэ '''Rallinae***
* *Лъэпкъыгъуэ [[Sarothrura]]* (лӀэужьыгъуи-9)
* *Лъэпкъыгъуэ [[Canirallus]]* 
* *Лъэпкъыгъуэ [[Coturnicops]]* 
* *Лъэпкъыгъуэ [[Micropygia]]* 
* *Лъэпкъыгъуэ [[Rallina]]* (лӀэужьыгъуи-8)
* *Лъэпкъыгъуэ [[Anurolimnas]]* (лӀэужьыгъуи-3)
* *Лъэпкъыгъуэ [[Atlantisia]]* 
* *Лъэпкъыгъуэ [[Laterallus]]* (лӀэужьыгъуи-10)
* *Лъэпкъыгъуэ [[Nesoclopeus]]* (лӀэужьыгъуи-2) 
* *Лъэпкъыгъуэ [[Gallirallus]]* (лӀэужьыгъуэ-14) 
* *Лъэпкъыгъуэ [[МэкъупӀэджэдхэр]] — Rallus* (лӀэужьыгъуи-9)
* *Лъэпкъыгъуэ [[Lewinia]]* (лӀэужьыгъуи-3) 
* *Лъэпкъыгъуэ [[Dryolimnas]]* 
* *Лъэпкъыгъуэ [[Crecopsis]]* 
* *Лъэпкъыгъуэ [[Crex]]*
* *Лъэпкъыгъуэ [[Rougetius]]*
* *Лъэпкъыгъуэ [[Aramidopsis]]* 
*Лъэпкъ къуэдзэ *'Gallinulinae**'
* *Лъэпкъыгъуэ [[Aramides]]* (лӀэужьыгъуи-7) 
* *Лъэпкъыгъуэ [[Amaurolimnas]]* 
* *Лъэпкъыгъуэ [[Gymnocrex]]* (лӀэужьыгъуи-3)
* *Лъэпкъыгъуэ [[Amaurornis]]* (лӀэужьыгъуи-9)
* *Лъэпкъыгъуэ [[Бгъэнджэдхэр]] — Porzana* (лӀэужьыгъуэ-18) 
* *Лъэпкъыгъуэ [[Aenigmatolimnas]]* 
* *Лъэпкъыгъуэ [[Cyanolimnas]]* 
* *Лъэпкъыгъуэ [[Neocrex]]* (лӀэужьыгъуи-2)
* *Лъэпкъыгъуэ [[Pardirallus]]* (лӀэужьыгъуи-3)
* *Лъэпкъыгъуэ [[Eulabeornis]]* 
* *Лъэпкъыгъуэ [[Habroptila]]* 
* *Лъэпкъыгъуэ [[Megacrex]]* 
* *Лъэпкъыгъуэ [[Gallicrex]]* 
* *Лъэпкъыгъуэ [[НатӀэплъджэдхэр]] — Porphyrio* (лӀэужьыгъуи-5)
* *Лъэпкъыгъуэ [[Къамылджэдхэр]] — Gallinula* (лӀэужьыгъуи-9) 
* *Лъэпкъыгъуэ [[Псыджэдхэр]] — Fulica* (лӀэужьыгъуэ-11) 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Къру хэкӀыгъуэр
Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
МэкъущӀэж

**МэкъущӀэж**, **мэкъухэсбзу** е **мэкъупӀэбзу** () — мывэкӀэпыс лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Теплъэр зэрщыту щхъуафэщ, тхыцӀэр пщахъуэ-щхъуафэщ. Ныбэ щӀагъыр хыжь гъуэжьыфэщ.

## Здэпсэухэр
МэкъущӀэжхэр щогъуалъхьэ хъупӀэхэм, мэкъупӀэхэм, губгъуэ гъущэхэм, мэз лъапэ гъущэхэм, къурш лъагэхэм нэсу. Щопсэу Къаукъазым нэмыщӀу Ищхъэрэ Африкэм, Еуропэм, Азиэм и щӀыпӀэ щхьэхухэм. Абгъуэ щащӀ гъуэгу хэгъуэщэжахэм я гъунэхэм, былым лъэкъуапӀэхэм, е кумб цӀыкӀухэм. Ди щӀыпӀэхэм мэкъущӀэжыр щыкуэдщ, мэлъэтэж.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Мэлыхъуэбзу

**Мэлыхъуэбзу** () — уэгунэбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Унэбзум хуэдизынщ, и кӀыхьагъыр см. 18, дамэ лъэныкъуэр — 9,9-12,4; къешэч г. 40-м нэс. Быдэу зэхэщӀыхьащ, щхьэшхуэщ. И теплъэкӀэ гъуабжэщ, щхъуэ-гъуэжьыфэ-хужь ӀэпапӀэхэр хэлъу, дамэхэм хужь кусэ тӀурытӀ пхокӀ. Къабзий пхъашэ гъунэхэр хужьщ.

## Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ мэкъупӀэхэм, мэз лъапэхэм, мэз гъуапэхэм. КӀэцӀын яухри мэгъуэлъхьэж мэлыжьыхьым и кӀэхэм. ЩӀыӀэм къигъэзэжу уэс къесмэ анэхэм шыӀэныгъэшхуэ яхэлъу абгъуэм тесщ икӀи хуабэм къигъэзэжыхуэнкӀэ джэдыкӀэхэр ягъэупщӀыӀукъым, ехъулӀэныгъэкӀи кърашын яхузэфӀокӀ.

## Ӏусыр
Куэду яшх удзыжь жылэ, хьэцэпэцэ, гъавэ щхьэмыжым илъэлъахэр, мэкъуэмэш къэкӀыгъэхэм зэран яхуэхъу хьэпщхупщхэр.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
КъэбцӀацӀэ лъэпкъыр

**КъэбцӀацӀэ лъэпкъыр** () — унэбзу хэкӀыгъуэ жьгъейщ.

## Теплъэр
Дамэ кӀэщӀ хъурейхэщ, кӀабгъуэ кӀагуэхэщ, занщӀэу пыгъэщхъуам хуэдэу. Лъакъуэхэр кӀэщӀщ, лъэщщ, лъэпхъуамбэ кӀыхьхэщ. Цы щабэ Ӏувхэщ. 

## Здэпсэухэр
Дунейм и щӀыпӀэ куэдым мылъэтэжу, ауэ Ӏэпхъуэу щопсэу. КъэбцӀацӀэхэр фӀыуэ къудамэхэм щызокӀуэ, уеблэмэ жыгым «*лъэсу*» къохыфхэр. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэм я гъащӀэр мэзым щагъакӀуэ.

## Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр хьэпщхупщ, жыг жылэ.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
* Род Дурэшбзухэр (*Tichodroma*)
** Дурэшбзу (*Tichodroma muraria*)

* Лъэпкъыгъуэ КъэбцӀацӀэхэр (*Sitta*)
** КъэбцӀацӀэ (*Sitta europaea*)
** Sitta nagaensis
** Sitta cashmirensis
** Sitta castanea
** Sitta himalayensis
** Sitta victoriae 
** Sitta pusilla 
** Sitta whiteheadi 
** Sitta ledanti 
** КъэбцӀацӀэжьэгъуху (Sitta krueperi)
** Sitta villosa
** Sitta yunnanensis
** КъэбцӀацӀэцӀыкӀу (*Sitta canadensis*)
** Sitta leucopsis
** Sitta carolinensis
** Sitta neumayer 
** Sitta tephronota 
** Sitta frontalis 
** Sitta solangiae
** Sitta oenochlamys
** Sitta azurea
** Sitta magna 
** Sitta formosa 
** КъэбцӀацӀэжьей (*Sitta pygmaea*)

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
МывэкӀэпысхэр

**МывэкӀэпысхэр** () — мывэкӀэпыс лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ.

Лъэпкъэгъум лӀэужьыгъуэ 13-щ зэщӀеубыдэщ, ахэр:
* *[[МывэкӀэпыс]] — Motacilla alba* 
* *[[КъуршмывэкӀэпыс]] — Motacilla cinerea* 
* *[[МывэкӀэпысщхьэгъуэжь]] — Motacilla citreola*
* *[[МывэкӀэпысгъуэжь]] — Motacilla flava*
* *[[Motacilla capensis]]* 
* *[[Motacilla clara]]* 
* *[[Motacilla aguimp]]* 
* *[[Motacilla flaviventris]]* 
* *[[Motacilla grandis]]* 
* *[[Motacilla lugens]]* 
* *[[Motacilla madaraspatensis]]* 
* *[[Motacilla samveasnae]]* 
* *[[Motacilla tschutschensis]]* 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
МывэкӀэпысщхьэгъуэжь

**МывэкӀэпысщхьэгъуэжь** () — мывэкӀэпыс лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

Бзу инкъым, зэкӀуу зэфӀэтщ, и кӀыхьагъыр см. 17 нос, и кӀэ кӀыхьри хэту. Гъэмахуэм Сыбырым щогъуалъхьэ, псыӀэ губгъуэхэм, тафэхэм е тундрэм. Хабзэу джэдыкӀи 4-5 къуэлэну къекӀэцӀ. ЩӀымахуэр Ипщэ Азиэм щрах.

Яшхыр нэхъыщхьэу хьэпщхупщ, гъудэбадзэ псы Ӏуфэм щыпсэухэр.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
МывэкӀэпыс лъэпкъыр

**МывэкӀэпыс лъэпкъыр** () — унэбзу хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.

Инхэкъым, ику иту къашэч г. 20-25. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэм я лъакъуэхэр псыгъуэ кӀыхьщ, лъэбжьанэ кӀыхьхэр яфӀэту, жэрхэщ, кӀэ кӀыхьхэщ. Хъухэмрэ анэхэмрэ нэхъыбэм зэфэгъущ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэр мэлъэтэж. 

Ӏусыр нэхъыщхьэу хьэпщхупщрэ гъудэбадзэрэщ. Абгъуэр здащӀыр щӀыгурщ, зэзэмызэ жыг гъуанэхэм, къыр зэгуэкӀыпӀэхэм, псэуалъэхэми уащыпэщӀохуэ. Зэ гъуэлъхьэгъуэм къакӀэц хабзэр джэдыкӀи 4-6-щ. ЛӀэужьыгъуэ гуэрэхэм гъэм тӀо къраш. 

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
Лъэпкъым хохьэ лъэпкъыгъуитху, ахэр:
* *[[МэкъупӀэбзухэр]] — Anthus*
* *[[МывэкӀэпысхэр]] — Motacilla*
* *[[Tmetothylacus]]*
* *[[Dendronanthus]]*
* *[[Macronyx]]*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Мывэрыжэ

**Мывэрыжэ** () — жьыкъан лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

Ди хэгъуэгухэм куэдрэ ущыхуозэ. Щогъуалъэ бгылъэ щӀыпӀэхэм. Мэлъэтэж. И щыӀэкӀэ-псэукӀэр и лъэпкъэгъухэм хуэдэ къэрэпс.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Мывэщбзу

**Мывэщбзу** () — къэбцӀацӀэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

И инагъкӀи, и теплъэкӀи мывэщбзур ещхьщ къэбцӀацӀэм. 

Щопсэу ипщэ-къуэкӀыпӀэ Еуропэм щыкӀэдзауэ Анадолейм, Къажэрым, Шамым я щӀыпӀэ щхьэхухэм. ЛӀэужьыгъуэ къуэдзих зэщӀеубыдэщ.

Ӏусыр къыр къуэгъуэнапӀэхэм, чыцэхэм къеубыд, нэхъыщхьэу гъудэбадзэ, хьэпщхупщ, бэдж; бжыхьэм къэкӀыгъэ жылэ, мэракӀуэхэкӀ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
МывэкӀэпыс

**МывэкӀэпыс** () — мывэкӀэпыс лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Унэбзум хуэдизынщ, ауэ зэкӀущ, лъакъуэ псыгъуэ кӀыхьщ. И кӀэри кӀыхьщ — см. 10 хуэдиз мэхъу. Ар и пкъым хуэдизщ. Теплъэ нэхъыщхьэр хужьрэ щхъуэрэщ. Жьэгъур, бгъащхьэр, щхьэщыгур, пщэ щӀыбыр, кӀэр (къабзий гъунэхэр) — фӀыцӀэщ. Дамэхэр гъуабжэ-щхъуафэщ, кусэ хужьхэр хэлъу.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Африкэм. Къаукъазым щӀымахуэр щизыхи къахокӀ. Нэхъ щыплъагъур псыхъуэхэращ. Абгъуэр щӀыпӀэ зэхуэмыдэхэм щещӀ — унащхьэм, пкӀэхэм, бжьыхьэкӀапэхэм, къуацэ, пхъэ зэтелъхэм. 

## Ӏусыр
МывэкӀэпысхэр здэщакӀуэр щӀылъэращ. УдыпцӀэ тафэм, псыӀуфэ пшахъуэм, мывэкӀэщхъым къыщажыхьурэ къапэщӀэхуэ хьэпщхупщыр, гъудэбадзэр къаубыд. Былым ӀыгъыпӀэхэм я гъунэгъуу гъудэ, аргъуей куэд яшх, сэбэп ини мэхъу.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:МывэкӀэпысхэр
Мысырбзу

**Мысырбзу** () — мысырбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ЦӀыкӀукъым, дамэ лъэныкъуэр см. 39 нос. Теплъэ нэхъыщхьэр хужьщ. КӀэ бзийхэр, дамэкӀэ къабзий пхъашэхэр — фӀыцӀэщ; щхьэри пщэри пцӀанӀэ-фӀыцӀэщ, пэ кӀыхьри лъакъуэхэри апхуэдэщ. 

## Здэпсэухэр
Здэпсэур нэхъыщхьэу Африкэращ. Къаукъазым — Хы ФӀыцӀэ, Хы Каспий агъуэблагъуэхэм зэзэмызэ къыщылъатэ мэхъу. 

## Ӏусыр
Нэхъыщхьэу и Ӏусыр бдзэжьей, хьэндыркъуакъуэ, гъудэбадзэ е хьэпщхупщ пӀащэхэр.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Мывэщбзуин

**Мывэщбзуин** () — къэбцӀацӀэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

Щопсэу Азиэм и къэрал бжыгъэм, Анадолеймрэ Къаукъазымрэ къыщыщӀэдзауэ Индиэмрэ Пакистэнымрэ нэгъунэ. 

ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэхэр
* *Sitta tephronota dresseri*
* *Sitta tephronota iranica*
* *Sitta tephronota obscura*
* *Sitta tephronota tephronota*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:КъэбцӀацӀэхэр
Мысырбзууплъ

**Мысырбзууплъ** () — мысырбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ЛӀэужьыгъуэ пӀащэщ, и кӀыхьагъ см. 70, къешэч г. 500 хуэдиз. Теплъэр зэфэзэщу плъыжь лыдщ, дамэкӀэрэ пэ фӀыцӀэмрэ къанэмыщӀа. Хъуми анэми я теплъэр зэфэгъущ.

## Здэпсэухэр
Нэхъыбэу зыщыпсэур Ипшъэ Америкэм и ищхъэрэ лъэныкъуэращ, Атлантик океаным и Ӏуфэм. Гуп-гупу зэрыӀыгъуэрэ мэпсэухэр.

## Ӏусыр
И Ӏусыр нэхъыщхьэу псым хэс хьэпщхупщ, алыркъэш жьгъейхэрщ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Къущхьэджэдхэр

**Къущхьэджэдхэр** () — мэзджэд лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ.

Лъэпкъыгъуэм лӀэужьыгъуплӀ зэщеубыдэ, ахэр:
* *[[Бзудэгу]] Tetrao urogallus*
* *[[Къушъхьэджэд]] Tetrao mlokosiewiczi* 
* *[[Тафэмысырджэд]] Tetrao tetrix* 
* *[[Tetrao parvirostris]]*

## Тхылъхэр
*  *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Мысырджэд лъэпкъ къуэдзэр

**Мысырджэд лъэпкъ къуэдзэр** () — джэд хэкӀыгъуэщ.

КъызэщӀеубыдэ къуалэбзу курытхэр, е пӀащэхэр. Мэзджэдхэм яхуэмыдэу, мыбыхэм я пэгъуанэхэр цыкӀэ щӀэхъумащ, щыкъупэ-щыпэкӀэ лъэпхъащэхэкъым. Илъэсым тӀо цы зыпхъыжи яхэтщ. Цы щапхъыжкӀэ я лъэбжьанэхэри фӀокӀ. Я дамэхэр бгъуэ кӀэщӀщ. Псори щӀылъэрыгъуалъхьэхэщ. Лъэпкъ къуэдзэм и лӀэужьыгъуэ нэхъыбэхэр здэпсэур мэзырщ. Къущхьэхъу лъэгапӀэхэмрэ гъубгъуэ гъущэхэмрэ щыӀэхэр зэрызщ. Къуртыжри быныр зыпӀри анэхэм я закъуэщ. Лъэтэжхэкъым. ЩӀымахуэм мыжыжьэу мэӀэпхъуэхэр. Мысырджэдхэр лъэпкъыгъуийрэ лӀэужьыгъуэ 20-рэ мэхъу, щопсэу Еуразиэмрэ Ишъхъэрэ Америкэмрэ.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
Лъэпкъыгъуэхэр:
* *[[Адэжынэхужьхэр]] Lagopus* 
* *[[Къущхьэджэдхэр]] Tetrao* 
* *[[Centrocercus]]*
* *[[Dendragapus]]*
* *[[Bonasa]]*
* *[[Falcipennis]]*
* *[[Tetrastes]]*
* *[[Tympanuchus]]*

## Тхылъхэр
*  *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Къущхьэджэдхэр
Мысыркъаз

**Мысыркъаз** () — бабыщ теплъэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Пкъыр зэкӀужщ: пщэ псыгъуэщ, лъакъуэ лъагэщ, дамэбгъуэщ, цы Ӏув дахэ тетщ. Теплъэр: тхыцӀэр щхъуэрэ фӀыцӀэрэщ, ныбэ щӀагъыр гъуэжь-гъуэбжафэщ кусэ фӀыцӀэхэмрэ хужьхэмрэ зэпырыкӀыу. И дамэкӀэ къабзий пхъашэхэр фӀыцӀэ-лыдщ. Хуабжьу лъэрыхьщ: псынщӀэу къежыхь, дэгъуи йос икӀи макъ къигъэӀуу.

## Здэпсэухэмрэ щэнымрэ
Нэхъыщхьэу мы къаз лӀэужьыгъуэр здэпсэур Мысырым Нил псыхъуэмрэ Африкэм и тропик щӀыпӀэхэмрэщ. Абгъуэр щӀыщхьэ гъущэми псыпцӀащхьэми щещӀ, ауэ нэхъыбэрэ здэгъуалъхьэ хабзэр жыгыщхьэмрэ къыр дапкъэхэмрэщ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Бабыщхэр
МывэкӀэпысгъуэжь

**МывэкӀэпысгъуэжь** () — мывэкӀэпыс лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

Ищхъэрэ Къаукъазым щыбэгъуа лӀэужьыгъуэщ. Молэмусэ Хь. зэритхымкӀэ, нэхъыбэу уащыхуозэ Хы ФӀыцӀэ, Хы Каспийм я Ӏуфэхэм абы и лӀэужьыгъуэ къуэдзиплӀым (нэхъыбэу гъатхэмрэ бжьыхьэмрэ).

МывэкӀэпысгъуэжьхэм нэхъ къыхах хъупӀэ псыӀэхэмрэ удз кӀыру къыздэкӀ псыпцӀэхэмрэ. А щӀыпӀэхэм ядежи куэдрэ мывэкӀэпысщхьэгъуэжьхэм я гъунэгъуу абгъуэ ящӀ кхъандзэгъу лъабжьэм, е удзыр нэхъ здэӀув щӀыпӀэм. Абгъуэхэм нэхъыбэм я зэхуакущ метри 10-20

## ЛӀэужьыгъэ къуэдзэхэр
* *Еуропэ мывэкӀэпысгъуэжь — Budytes flava;*
* *Ищхъэрэ мывэкӀэпысгъуэжь — Budytes flava thunbergi;*
* *МывэкӀэпысгъуэжь тхьэкӀумэху — Budytes flava buma;*
* *МывэкӀэпысгъуэжь щхьэфӀыцӀэ — Budytes flava feldegg;*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.