open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арусыр

**Арусыр** () — зы гъэкӀэ фӀэкӀа къэмыкӀ удз лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И лъэгъагъыр см 30-50-м нос, къудамэ мыин зы бжанэ ещӀ. И тхьэмпэхэм кӀы яӀэкъым, бгъузэ-кӀыхьщ. Къудамэ щхьэкӀэхэм гъэмахуэм гъэгъа хужь е пшэплъыфэ цӀыкӀухэр къыпедзэ.

## КъыздэкӀыр
КъухьэпӀэмкӀэ Еуропэм къыщыщӀэдзауэ КъуэкӀыпӀэ Жыжэм нэс макӀуэщ удзым и щӀыпӀэр, Скандинавым ищхъэрэм къыщыщӀедзэри ипщэм Филипинхэмрэ Индонезиэмрэ нэс хеубыдэщ.

Арусырыр нэхъыбэу къыщокӀ щӀыпӀэ псыӀэхэм, псыхъуэхэм.

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
КъэкӀыгъэм и тхьэмпэхэр сырщ. Медицинэм хущхъуэу къагъэщхьэпэ. Адыгэхэм я Ӏэзэгъуэ удзщ.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Категориэ:Тхъуийхэр
Ашэмыхъэ

**Ашэмыхъэ** () — зы гъэкӀэ фӀэкӀа къэмыкӀ удзщ.

## Теплъэр
См 20-40-кӀэ дэкӀей ипкъ псыгъуэм и щхьэкӀэм гъэгъа хужь-фагъуэ цӀыкӀухэр гъатхэм, гъэмахуэм къыпедзэ зэпытщ. И лъабжьэмкӀэ къыщыдэж тхьэмпэхэм лэдэх яӀэщ, ищхьэмкӀэ тетхэм нэхърэ нэхъ инщ. Ашэмыхъэм лъабжьэ ин ищӀыркъым.

## КъыздэкӀыр
Дунейм схуэдэ лъэныкъуэми ущрехьалӀэ, Арктикэмрэ Антарктикэмрэ къынэмыщӀауэ. Ар хадэхэм, губгъуэхэм, жыг щӀагъхэм куэду къыщокӀ. 

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
Джэдкъазым, Ӏэщым яшх. Удзым и къэгъэгъэгъуэм хущхъуэу къагъэщхьэпэ.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Ашэху

**Ашэху** () — куэд щӀауэ цӀыхур зэлэжь къэкӀыгъэщ. КъызэрыкӀыр зы илъэскӀэщ.

## Теплъэр
И пкъым и лъэгагъыр см 100-м нос. Бзийхэр кӀыхьщ, я бгъуагъыр см 1-1,5-м нос. Гъэгъа цӀыкӀухэр, щхьэмыжым ещхьу зэкӀэщӀэсу, ипкъхэм я щхьэкӀэхэм мэкъуауэгъуэм къапедзэ, жылэхэр шыщхьэӀум мэхъу.

## КъыздэкӀыр
Къаукъаз Ищхъэрэм, Хуэхуэлейм, Уралым, Хъутейм, АШЗ-м, Мэжарейм щытрасэ. Адыгэхэм куэд щӀауэ къагъэкӀ. Ашэхум и бэвагъым кӀэригъэхуркъым уэгъущӀыгъу къыщыхъу гъэхэм. Нэхъыбэу щыщӀэр уэшх мащӀэ къызыщешх щӀыпӀэхэрщ.

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
Гъавэщ. Джэдкъазым ӀусыфӀ яхуохъу, Ӏэщми яшх.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Аштрамхэр

**Аштрамхэр** () — лӀэужьыгъуэ зыбжанэу гуэша, псыхэкӀыкӀ къэкӀыгъэ лъэпкъыгъуэщ.

## Теплъэр
Я лъабжьэ псыгъуэхэр м 1-2-кӀэ йокӀыхри псылъэгум хокӀэ. Я тхьэмпэхэр хуэплӀимэ щӀыкӀэщ, дзэ яӀэщ, см 2-4 я инагъщ, тхьампэкӀэхэр гъумщ, см 3-5 я кӀыхьагъщ, шэрыбым ещхьу жьы иубыдапӀэ яӀэхэщ. Мис абы папщӀэ къэкӀыгъэхэр псы щӀыӀум есу телъщ. См 0,5-1 нэхъ зи мыинагъ гъэгъа хужьхэр гъэмахуэм къыпедзэ.

## КъыздэкӀыр
КъэкӀыгъэр псыпцӀэхэм, псхъуэхуэмхэм, псыинэхэм къыщокӀ. Къаукъазым къыщыкӀ аштрамхэр илъэс зыбжанэкӀэ мэпсэу. 

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
БжьыплӀ зытет дэм ещхь жылэхэр, хъуа нэужь, шхыныгъуэу къагъэщхьэпэрщ.

## ЛӀэужьыгъуэхэр
* Аштрам (*Trapa natans*)
* Trapa acornis 
* Trapa bicornis 
* Trapa bispinosa 
* Trapa incisa 
* Trapa japonica 
* Trapa maximowiczii 
* Trapa quadrispinosa

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Категориэ:Lythraceae
Ащтым

**Ащтым** () — илъэс куэдкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И лъэгагъыр см 5-15-м нос. КъэкӀыгъэм бзий бгъузэ куэд, лъэхъц ин ещӀ. И теплъэкӀэ куэдым мэлудзыр ащтымым хагъэгъуащэ.

## КъыздэкӀыр
Къущхьэхъу куэдрэ уащыхуозэ ащтым фӀэкӀа къыщымыкӀ щӀыпӀэхэм.

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
Ӏэщым (мэлхэм, бжэнхэм) фӀыуэ яшх.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
АӀуей

**АӀуей** () — гъурц лъэпкъыгъуэщ, илъэс бжыгъэкӀэ къэкӀ.

## Теплъэр
И лъэгагъыр м 2-м нос. Гъатхэм кӀасэу, тхьэмпэхэр къимыщӀ щӀыкӀэ, гъэгъа гъуэж инхэр гъурц щхьэкӀэм, къудамэхэм къапедзэ. И тхьэмпэхэм кӀы кӀэщӀ яӀэщ, хъурей-кӀыхьщ, см 5 я кӀыхьагъщ, см 2-3 я бгъуагъщ. 

## КъыздэкӀыр
Къущхьэхэм деж: мэкъупӀэхэм, хъупӀэхэм, мэз лъапэхэм гуэрэнышхуэу къыщокӀ.

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
АӀуейм щхъуэхь хэлъщи, Ӏэщым яӀухуэ хъуркъым, бжьэхэм абы къыхаха фоми щхъуэхь хэлъщ. АӀуей зыхэлъ мэкъур Ӏэщым яшхыркъым. Гъэгъахэм, уи щхьэр ягъэузу, мэ къакӀэрех. Адыгэхэм абы и лъабжьэр гын/хущхъуэ щащӀкӀэ къагъэщхьэпу щытащ.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
АӀуудз

**АӀуудз** () — удз лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И лъэгагъыр см 50-100-м нос. ЗанщӀэу докӀей, къудамэ зимыӀэ и пкъым бзий кӀэщӀ куэд тетщ, и щхьэмкӀэ гъэгъа гъуэжь ин зыбжанэ бадзэуэгъуэм-мэкъуауэгъуэм къыпедзэ. Бжьыныщхьэм ещхь и лъабжьэр см 20-25-кӀэ йокӀых. 

## КъыздэкӀыр
Бгыщхьэхэм, къущхьэхъум щыӀэ мэкъупӀэхэм куэду къыщыкӀыу ущрохьэлӀэ.

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
Ӏэщым яшхыркъым, щхъухь хэлъщи. Гъэгъахэм щхьэ зыгъэуз мэ къакӀэрех. Мэкъум хэлъмэ мэзэранщ. Хущхъуэу къагъэщхьэпэ.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Бад

**Бад** () — гъурц лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И лъэгагъыр см 40-60-м нос. Бадым и тхьэмпэхэр хъурей-кӀыхьхэщ. Гъатхэм гъэгъа пшэплъыфэхэр см 2 я инагъу къыпедзэ. Гъурцым и пкъхэр занщӀэу докӀей, лъабжьэшхуэ ещӀ.

## КъыздэкӀыр
Нэхъыбэу къыщокӀ мэз лъапэхэм, джабэхэм, гуэрэну зэхэту ухуозэ.

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
КъэкӀыгъэм и дэхагъэм папщӀэ паркхэм щагъэкӀ.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
БажэкӀэ

**БажэкӀэ** () — зы гъэкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Ипкъ занщӀэу дэкӀейм и лъэгагъыр см 40-60 мэхъу. И бзийхэр бгъузэ-кӀыхьщ. БажэкӀэм, лъэхъцым ещхьу, лъабжьэ псыгъуэ кӀыхь куэд ещӀ. Пкъыхэм я щхьэкӀэхэм, щхьэмыжым ещхьу зэхэт, цы гъуэплъыфэ зэпыт гъэгъахэр къапедзэ гъэмахуэм. ГъэмахуэкӀэм, бжыхьэпэм, хум ещхьу, бажэкӀэ жылэхэр мэхъу.

## КъыздэкӀыр
Хадэм, хьэсэм, губгъуэхэм, жыг хадэхэм зэран къахьу, куэду къыщокӀ. Псом хуэмыдэу бажэкӀэм зыщеубгъу пщӀэгъуэ зэманым удзыжьхэм зэщӀащтэ нартыху, дыгъэгъазэ, гыныплъ хьэсэхэм. 

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
БажэкӀэр Ӏэщым фӀыуэ яшх, мэкъуи пыбупщӀ хъуну. Мы лӀэужьыгъуэм и цӀэджэгъу Ӏэрысу Африкэм и тропикхэм къикӀауэ хьэцэпэцэу хасэр къэрал бжыгъэхэм. 

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
БажэкӀэцӀынэ

**БажэкӀэцӀынэ** () — зы гъэкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И лъэгагъыр см 60-100 хъууэ. И бзийхэр кӀыхьщ, бгъузэщ. Удзым и пкъыхэр занщӀэу докӀей, лъабжьэ ищӀхэр псыгъуэ-кӀыхьхэщ, куэдщ, лъэхъцым ещхьщ. Гъэмахуэкум щыщӀедзэри пкъыхэм я щхьэкӀэм гъашэ къыпедзэ. Жылэхэр гъэмахуэкӀэм, бжыхьэм мэхъу, гъуэбжафэщ, хум ещхьщ. БажэкӀэцӀынэр щхъуантӀэу щытщ, жэп къехын щӀидзэху.

## КъыздэкӀыр
Губгъуэхэм, нартыху щӀагъхэм, дыгъэгъазэхэм, кӀэртӀоф, гыныплъ хьэсэхэм, хадэхэкӀ щащӀэхэм, жыг-хадэхэм зэран къахьу, куэду къыщокӀ. 

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
Ӏэщым фӀы дыдэу яшх, силосу иралъхьэ. Адыгэхэм бажэкӀэцӀынэр куэд щӀауэ мэкъуу паупщӀ.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Балыджэ

**Балыджэ** () — цӀыхум куэд щӀауэ къагъэкӀ хадэхэкӀщ.

## Теплъэр
И тхьэмпэхэм цы теткъым, хуэкӀыхь щӀыкӀэщ, лэдэх мащӀэ яӀэщ. Балыджащхьэр хъуа нэуж, гъэмахуэм см 20-30 зи лъэгагъ пкъыхэр къыдедз, ахэм я щхьэкӀэм гъэгъа хужьхэр е мащӀэу шакъафэхэр къапедзэ. И жылэ хъурей фӀыцӀафэхэр е гъуэжьыфэхэр гъэмахуэкӀэм, бжыхьэм ирихьылӀэу мэхъу. 

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
Шхыныгъуэ хуэдэу балыджэм цӀыхур зыхуэныкъуэ витамин зэмылӀэужьыгъуэ куэд хэлъщ.

## ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэхэр
* Балыджэплъыжь Raphanus sativus var. radicula
* БалыджэфӀыцӀэ Raphanus sativus var. niger
* Raphanus sativus subsp. acanthiformis

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Банэдэгу

**Банэдэгу** () — зы гъэкӀэ фӀэкӀа къэмыкӀ удзыжь. 

## Теплъэр
И пкъыр см 50-70-кӀэ докӀей, къудамэ ещӀ. И тхьэмпэхэр хуэхъурей щӀыкӀэщ, кӀы кӀыхь яӀэщ, лъабжьэ гъум быдэ ещӀ. ЗыкъыпкӀэрызыщӀэ банэ зытет, 1 см хуэдиз зи инагъ жылэ хъурей-кӀыхьхэр гъэмахуэкӀэм-бжыхьэпэм мэхъу. 

## КъыздэкӀыр
Банэдэгур щӀы бгынэжахэм куэду къыщокӀ. Апхуэдэу щӀыпӀэхэм мэл щыбгъэхъу хъуркъым, сыту жыпӀэмэ банэ зытет жылэхэр къыкӀэрынэурэ, цым и фӀагъэр мэкӀуэд.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Банэжыг

**Банэжыг** () — банэжыг лъэпкъэгъум щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Зи лъэгагъыр м 25-30-м нэс, жьауэ мащӀэ зыщӀ жыгщ. И пхъафэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, жыгыпкъым, къудамэхэм см 10-15-м нэс я кӀыхьагъу банэ куэд ятетщ, тхьэмпэ цӀыкӀу 16-28-у зэхэт, къабзийм ещхь жыг тхьэмпэхэм я кӀыхьагъыр см 15-20-м нос. МащӀэу гъуэжьыфэ къызыщӀэлъадэ гъэгъахэр накъыгъэм-бадзэуэгъуэм, тхьэмпэ къищӀа нэужь, къыпедзэ.  Жылэхэр бжьыхьэм ирихьэлӀэу мэхъу, гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, пӀащӀэ-хъурей щӀыкӀэщ.

## КъыздэкӀыр
И щӀыналъэр АШЗ-м и ипщэ-къуэкӀыпӀэ штатхэращ. Абым къырашауэ иджыпстукӀэ сыт хуэдэ къэралми ухуозэщ. Нэхъыбэу къыздагъэкӀыр Еуропэм, Азиэм и ипщэ, курыт лъэныкъуэхэращ, щӀыпӀэ нэхъ хуэбапӀэхэм.

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
И гъэгъахэм бжьэм фо къыхах. Банэ жыгкӀэ хадэ, губгъуэхэр, жыг хадэхэр къраухъуреихь. Ар зэщӀэкӀа нэужь, хадэхэр фӀыуэ Ӏэщым щехъумэ.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Банэжь

**Банэжь** () — илъэситӀкӀэ къэкӀ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И лъэгагъыр м 1-1,5-м нэс удзыжьщ. И пкъыр занщӀэу докӀей, и тхьэмпэхэм лэдэх яӀэщ, лъабжьэ гъум быдэ ещӀ. КъэкӀыгъэм дэнэ дежи банэ папцӀэ пхъашэ куэду тетщ. Япэ илъэсым банэжьым пкъы ищӀыркъым, и лъабжьэр куууэ йокӀых, етӀуанэм — пкъы гъум къыдож. Гъэмахуэкум абы и щхьэкӀэм зыщхьэу зэхэт гъэгъа шакъафэ къыпедзэ. ГъэмахуэкӀэм жылэхэр мэхъу, я теплъэкӀэ дыгъэгъазэ жылэхэм ещхьщ, ауэ куэдкӀэ нэхъ цӀыкӀущ, я фэкӀэ гъуабжэ-фӀыцӀафэщ. 

## КъыздэкӀыр
УщырохьэлӀэ губгъуэхэм, гъуэгу гъунэхэм, хуейхэм, мэз лъапэхэм.

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
Бжьэхэм абы хущхъуэшхуэ зыхэлъ фо къыхах.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
БанэкӀэпхъ

**БанэкӀэпхъ** () — зы гъэкӀэ е гъитӀкӀэ къэкӀ удз лъахъшэщ.

## Теплъэр
Ипкъ зыбжанэу зызыгуэшыр см 20-30-кӀэ докӀей. Гъэгъа къащхъуэ цӀыкӀухэр гъатхэм къыпедзэ. И тхьэмпэхэр бгъузэ-кӀыхьщ, ипкъхэм цы щабэ тетщ, и жылэ хъурей цӀыкӀухэм банэ тетхэм мэлхэм я цыр яуцӀэпӀ.

## КъыздэкӀыр
КъэкӀыгъуэм ущыхуозэ дыгъапӀэ джабэхэм, хъупӀэхэм, мэкъупӀэхэм.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Банэху

**Банэху** () — банэдэгу лъэпкъгъум щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И лъэгагъыр см 30-50 хуэдиз мэхъу. И пкъым къудамэ зыбжанэу зегуэш. Лэдэх мащӀэ зиӀэ тхьэмпэхэм я щӀагъыр хужьыфэщ, я щхьэр щхъуантӀэщ. Къудамэхэм щыуэ зэхэкӀ банэ, тхьэмпэ къэс хуэзэу, къытокӀэ. И гъагъэхэр гъуэжьщ.

## КъыздэкӀыр
Банэхур къыщокӀ къуажэхэм, псэупӀэхэм ягъунэгъуу, мывэкъалэ лъабжьэхэм, н. щӀыпӀэхэми.

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
КъэкӀыгъуэм и лъабжьэр хущхъуэу къагъэсэбэп.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Банэхъурей

**Банэхъурей** () — илъэс зы бжанэкӀэ къэкӀ удзщ.

## Теплъэр
И лъэгагъыр см 80-100-м нос. Тхьэмпэ щӀагъхэр хужьщ, цы щабэ тетщ, езыхэм лэдэх яӀэщ, кӀыхьщ. Тхьэмпэ кӀапэхэм, пкъым банэ цӀыкӀу куэд тетщ. Удзым и щхьэкӀэм гъэмахуэпэм, топым ещхьу зэкӀэщӀэсу, гъэгъа щхъуэ-хужьыфэхэр къыпедзэ. И жылэхэр гъэмахуэкӀэм-бжыхьэм мэхъу, зэхьфиран, дыгъэгъазэ жылэхэм я теплъэкӀэ екӀуалӀэу, я фэкӀэ гъуэбжафэщ.

## КъыздэкӀыр
ДыгъапӀэ джабэхэм, губгъуэхэм, гъурцхэм яхэту, мэкъупӀэхэм къыщокӀ.

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
И гъагъэхэм бжьэм фо къыхах.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Банэшэ

**Банэшэ** () — илъэс зы бжанэкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И пкъым и лъэгагъыр см 50-80-м нос, и лъабжьэр занкӀэу йокӀых. Тхьэмпэ кӀыхь, дзэ цӀыкӀу зиӀэхэр къащхъуэ-удзыфэщ. И щхьэкӀэм деж пкъым къудамэ цӀыкӀу зыбжанэу зегуэшыж. Удз щхьэкӀэм гъэгъа шхъуантӀэхэр гъэмахуэкум къыпедзэ.

## КъыздэкӀыр
Джабэхэм, губгъуэхэм, мэкъупӀэхэм къыщокӀ.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Барэбыдзхэр

**Барэбыдзхэр** () — лӀэужьыгъуэ зы бжанэу гуэшыжа къэкӀыгъэ лъэпкъыгъуэщ.

## Теплъэр
Псори удзхэщ, языныкъуэхэр илъэс зыбжанэкӀэ къокӀ, адрейхэр къызэрикӀыр илъэситкӀэщ. Барэбыдз лӀэужьыгъуэхэр лъэгагъ зэрдэкӀейр зэхуэдэкъым. Ди щӀыпӀэм къыщыкӀхэм яхэтщ см 30-60-кӀэ, 150-кӀэ дэкӀейхэр.

## КъыздэкӀыр
Нэхъыбэу барабыдзхэм уащрохьэлӀэ мэкъупӀэхэм, губгъуэхэм, мэз лъапэхэм, гъурцхэм яхэту, къущхьэхъу.

## ЛӀэужьыгъуэхэр
ЛӀэужьыгъуэхэм ящыщ гуэрэхэр:
* *[[Барэбыдз]] (Knautia arvensis)* 
* *[[Бжэнудз]] (Knautia montana)*
* *[[Knautia dipsacifolia]]* 	
* *[[Knautia integrifolia]]* 	
* *[[Knautia kitaibelii]]* 

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Батыргъэн

**Батыргъэн** () — лӀэужьыгъуэ зы бжанэу гуэшыжауэ удз лъэпкъыгъуэщ.

## Теплъэр
Ди щӀыпӀэм ущрохьэлӀэ гъитӀкӀэ, нэхъыбэкӀэ къэкӀ батыргъэн лӀэужьыгъуэхэм. Абыхэм я лъэгагъыр см 50-100-200-300.

Псоми я тхьэмпэхэр инщ, япкъхэр кунэщӀщ, мэ къакӀэрех. Гъагъэхэр удз щхьэкӀэм Ӏэрамэ хъуреуэ къапедзэ. Батыргъэным тет цы пхъашэм цӀыху щӀыфэр къыритхъмэ, куэдрэ мыхъуж псыбыб ещӀ. 

## КъыздэкӀыр
Нэхъыбэу къыщокӀ мэкъупӀэхэм, мэз лъапэхэм, хуейхэм, къуэхэм, н. щӀыпӀэхэм. 

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
Тхьэмпэхэр Ӏэщым яшх, къэкӀыгъэм и гъагъэхэм, жылэм, лъабжьэм эфир, дагъэ щӀэт. Абы къыхэкӀыуи батыргъэнхэм, щхьэр игъэузу, мэ къакӀэрех.

## ЛӀэужьыгъуэхэр

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Батыргъэнкупсэ

**Батыргъэнкупсэ** () — батыргъэн лъэпкъэгъум щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И лъэгагъыр см 30-60 нэхъ хъукъым, илъэс зы бжанэкӀэ къокӀ.  И тхьэмпэхэр къабзийм ещхьу, тхьэмпэ цӀыкӀу куэду зэхэтщ. И пкъ занщӀэу дэкӀейм и лъэдийм деж цы теткъым. Гъэгъа гъуэ-плъыфэхэр удз щхьэкӀэм Ӏэрамэ хъурейуэ мэкъуауэгъуэм къыпедзэ. Жылэхэр фокӀадэм ирихьэлӀэу мэхъу.

## КъыздэкӀыр
Нэхъыбэу къыщокӀ къущхьэхъу хъупӀэхэм, бгыщхьэ лъагэхэм, мывалъэ джабэхэм.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Батыргъэнпэж

**Батыргъэнпэж** () — батыргъэн лъэпкъыгъуэм щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
КъэкӀыгъэм цы пхъашэ тетщ. Илъэс зы бжанэкӀэ мэпсэу, и лъэгагъыр м 1-2-м нос. Ипкъ ку нэщӀыр занщӀэу докӀей, гъумщ, кӀы кӀыхь зиӀэ и тхьэмпэхэр инщ, лэдэх мащӀэ яӀэщ. Гъагъэ хужьхэр, Ӏэрамэ хъурейуэ зэхэту, удз щхьэкӀэм мэкъуауэгъуэм къыпедзэ. И жылэр шыщхьэӀум, фокӀадэм мэхъу, хъурей пӀащӀэщ.

## КъыздэкӀыр
МэкъупӀэхэм, хъупӀэхэм къыщокӀ.

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
Силосу иплъхьэмэ Ӏэщым фӀыуэ яшх. КъэкӀыгъэм и гъагъэхэм, жылэхэм, лъабжьэм эфир, дагъэ хэтщ, щхьэр игъэузу мэ къыкӀэрех.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Мэздэгу

**Мэздэгу** (урыс.: *Моздок*) — Урысейм щыщ къалэ. Ишхъэрэ Ӏэсетиэм и Мэздэгу къедзыгъуэм и къалэ нэхъыщхьэщ.

## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Историческая информация о городе Моздок
Мэлгъэбэг

**Мэлгъэбэг** (урыс.: *Малгобек*) — Урысейм щыщ къалэ. Ингушей республихэм хэтщ, къалэ къезыгъу щытщ.
Псыдахэ (Ингушей)

**Псыдахэ** (урыс.: *Пседах*) — Урысейм щыщ къуажэ. Ингушей республихэм хэтщ, Мэлгъэбэг къедзыгъуэм хиубыдэу.
Псыгъуабжэ (Ингушей)

**Псыгъуабжэ** (урыс.: *Сагопши*) — Урысейм щыщ къуажэ. Ингушей республихэм хэтщ, Мэлгъэбэг къедзыгъуэм хиубыдэу.
Гъудэмэз

**Гъудэмэз** (урыс.: *Гудермес*) — Урысейм щыщ къалэ. Мычгышей республикэм хэтщ, Гъудэмэз къедзыгъуэм хиубыдэу. Жылу дэсыр мин 50 хуэдизщ.
Къруупс (Ищхъэрэ Осетиэ)

**Къруупс** () — Урысейм хэт Ищхъэрэ Осетиэ республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Цраудонм хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 15 хуэдиз мэхъур.
Батыргъэнщэху

**Батыргъэнщэху** () — гъитӀкӀэ къэкӀ удз, батыргъэнхэм ящыщ.

## Теплъэр
И лъэгагъыр см 50-100 мэхъу. Къабзийм ещхь и тхьэмпэхэр кӀыхьщ, зэгуэбза куэд яӀэщ, я щӀагъыр хужьыфэщ. Гъагъэ хужьхэр, Ӏэрамэ хъурейуэ зэхэту, удз щхьэкӀэм мэкъуауэгъуэм къыпедзэ, къапщӀийхэм мм 4-5 я кӀыхьагъщ, лэдэх яӀэщ.

## КъыздэкӀыр
Бгыщхьэхэм, мывалъэ джабэхэм къыщокӀ. 

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Бэдрэжан

**Бэдрэжан** е **Томатэ** () — зы гъэкӀэ фӀэкӀа къэмыкӀыу, щӀыпӀэ куэдым къыщагъэкӀ хадэхэкӀщ.

## Теплъэр
И лъэгагъыр см 50-70-м щӀыгъуу докӀей, щӀэгъэкъуэн хуащӀурэ м 1,5-2-кӀэ драгъэкӀей бэдрэжан лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэри щыӀэщ. КъэкӀыгъэм къудамэ куэд ещӀ, и тхьэмпэхэм лэдэх ин куэд яӀэщ, мэ къакӀэрех. КъэкӀыгъэр зыщиужькӀэ занщӀэу щытщ, жьы хъумэ и пкъыр, къудамэхэр щӀым тогъуалъхьэ, гъагъэ гъуэжь цӀыкӀухэр, Ӏэрами 5-15-у зэгъусэурэ, и щхьэкӀэм гъатхэм, гъэмахуэм къыпедзэ. Бэдрэжаныр хъуа нэуж плъыжьщ, инщ.

## КъыздэкӀыр
Ӏэрысэ лӀэужьыгъуэу и нэхъыбэм хуэбапӀэ щӀыпӀэхэм къыщагъэкӀ, хадэхэкӀ нэхъ къыхаххэм ящыщ.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Категориэ:ДжэдгъалӀэ лъэпкъыр
Зеикъуэ (Хъумбэлей)

**Зеикъуэ** () — Урысейм хэт Ищхъэрэ Осетиэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хъумбылейм хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 5 хуэдиз мэхъур.
Ендыреипс

**Ендэреипс** () — Урысейм хэт Ингушейм и щӀыпӀэм хэж псыщ Сынджым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 7 хуэдиз мэхъур.
Жыгзакъуэпс

**Жыгзакъуэпс** () — Урысейм хэт Ингушейм и щӀыпӀэм хэж псыщ Курпым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур. И нэхъыбэм псыр йогъухьыр Курпым нэмысурэ.
Жыгзакъуэжь

**Жыгзакъуэжь** () — Урысейм хиубыдэ Ингушейм и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 560 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы бжыгъэ жьгъейхэр.
ӀутӀыж

**ӀутӀыж** () — чыристэныгъэм и нэхъ пэсырей махуэфӀхэм ящыщ, Аисэ и тэджыжьыгъуэм теухуауэ. ИджыпстукӀэ махуэфӀыр гъэ къэс махуэ зэщымыщхэм тохуэ, дыгъэгъазэ махуэгъэпсымкӀэ зэрагъэунэхум папщӀэ.

## ЦӀэр къызхэкӀар
Адыгэ псалъэ ӀутӀыжыр къызэргъэунэхуамкӀэ КӀуэкӀуэхэ я тхылъ «*Адыгэ унэцӀэхэр*» псалъитӀым къыхокӀыр: Ӏу — *жьэ*, *тэмакъ*; тӀ (ыжын) — *из щӀын*. Бзэхэм я нэхъыбэм махуэфӀым и цӀэр зыщ и лъащӀэмкӀэ (, , ), пэсырей журтыбзэм щыщ псалъэ *Pesaḥ*-м къытекӀахэу, *Pesaḥ*-р адыгэбзэм зэбдзэкӀмэ и мыхьэнэр *блэкӀын* е *фӀэкӀын* (згуэрэм). 

## ЗэрекӀуэкӀыр
ӀутӀыж хабзу хъуар тхьэлъэӀу екӀуэкӀыгъуэхэм зэфӀэува жыпӀэ хъунущ. Абы джэгу теухуа екӀуэкӀхэрами къызхэкӀхэр Бэрэзджышхуэм и иухыгъуэращ. Бэрэзджышхуэр екӀуэкӀыху, Еуропэм и лъэпкъ нэхъыбэхэм джэгу зыри ирагъэкӀуэкӀыртэкъым, псори ӀутӀыжым трагъахуэ хъут. 

### ТхьэлъэӀур
ӀутӀыжьыр, чыристэныгъэм и нэхъ гулъытыгъуэ махуэфӀ хуэдэу ТхьэлъэӀушхуэ абым теухуауэ ирагъэкӀуэкӀ. Чылисэхэм ижь лъандэрэ тхьэлъэӀур жэщым е нэхущым ирагъэкӀуэкӀыр. 

Чыристэныгъэ къэзмыштауэ, ауэ хэхьэным пылъхэр Бэрэзджышхуэр яӀыгъа яуж, ӀутӀыж махуэм джор пщӀэхэлъхьэр ящӀырт. 

### ӀутӀыж мафӀэр
ТхьэлъэӀум деж нэхъ гулъытыгъуэ зэратыр мафӀэращ. Ар тхьэм и нэхуу ялъытэр чыристэныгъэм. Алыджеймрэ Урысеймрэ я къалэ нэхъ инхэм, тхьэлъэӀур щӀамыдзэ щыкӀэ, мафӀэфӀым йожэхэр, Тхьэбэным и Чылисэм къырахын хуейм. МыфӀэр узыншу къынэсамэ, шоджэнхэм чылисэхэм зэбгырахри ар цӀыху тхьэлэӀум къекӀуэлӀахэм я уэздыгъэхэр а мафӀэмкӀэ щӀагъанэ. 

Чылисэр здит хапӀэм деж мафӀэшхуэ ящӀыр. ЗыкӀэ абым и мыхьэнэр уэздыгъэми хуэдэу — лъынэрэ, нэхурэ. Абым нэмыщӀу Джудэ абым щагъэсыным папщӀэ. Абыми нэмыщӀу, а мафӀэм деж чылисэм къыщӀэкӀахэм е абым нэмысахэм загъэхуэбэфыным папщӀэ.

Категориэ:Чыристэн махуэфӀхэр
Категориэ:Чыристэныгъэ
ЕкӀэпцӀэкъуэпс (Шэрэдж)

**ЕкӀапцӀэкъуэпс** () — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Шэрэджым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 7 хуэдиз мэхъур.
Мыщхъыдж

**Мыщхъыдж** () — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Нартанэпсым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
КӀэщӀкъытеуэ

**КӀэщӀкъытеуэ** (урыс.: *Кашхатау*) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и Шэрэдж къедзыгъуэм и хьэблэ нэхъыщхьэщ. Жылу дэсыр мин 5-м щӀогъу (2013 гъэмкӀэ).
Псыхужь (Тэрч)

**Псыхужь** () — Урысейм хэт Ищхъэрэ Осетиэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Тэрчым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 35 хуэдиз мэхъур.

## Гулъытыгъуэ
Курп

**Курп** () — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым, Ищхъэрэ Осетиэм, Ингушейм я щӀыпӀэм хэж псыщ м хэлъадэу, кӀыхьагъыр км.  хуэдиз мэхъур.
Шэрэдж

**Шэрэдж** () — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Бэхъсэным хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 76 хуэдиз мэхъур. ПситӀ зэхэлъэдапӀэм (Шэрэджхахуэрэ Шэрэдж анэрэ) къыщӀедзэщ.
Къызбырун

**Къызбурун** е **Къази Борэн** () — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 900 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм хэту къыщӀож псынэ бжыгъэхэр.
Къуэбэ Тэбэ

**Къуэбэ Тэбэ** () — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 670 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэр  Балъкъыпсрэ Къулъкъужынрэ я тӀуащӀэм хэтщ.
КӀэщӀкъытеуэ (Ӏуащхьэ)

**КӀэщӀкъытеуэ** () — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 1, 100 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы жьгъей бжыгъэхэр, къуажэ КӀэщӀкъытеуэм щхьэщытщ, къухьэпӀэ лэныкъуэмкӀэ.
Атей и поу кӀагуэ

**Атей и поу кӀагуэ** — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 700 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэр Ислъэмей къуажэм и пэмыжыжэу щытщ ищхъэрэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ.
Абдзахэбзэ

**Абдзахэбзэ** ( — адыгэхэм и зы бзэ. Абдзахэбзэр Адыгэбзэ КӀахыбзэмэ ящыщ. Хьэкурынэхьаблым Абдзахэ бэ дэс. Тыркуым 500,000 Абдзахэ ис. Адрэ Абдзахэхэр исых Йорданым, Сурям, Исраэлым и Рихьаные.

## Хьарыфмэ ямакъэхэр

Хьэрыф 'ч'  ыкӀи 'чъ'  КӀахыбзэхэмкӀэ (Шапсыгъэбзэ, Бжъэдыгъубзэ ыкӀи КӀэмыгуябзэ) хъугъэх АбдзахэбзэмкӀэ 'щ'  ыкӀи 'ш' .

Хьэрыф 'кӀ'  ыкӀи 'чӀ'  КӀахыбзэхэмкӀэ (Шапсыгъэбзэ, Бжъэдыгъубзэ ыкӀи КӀэмыгуябзэ) хъугъэх АбдзахэбзэмкӀэ 'Ӏь'  (Ӏ + й зэхэтэу) я 'щӀ' .

Категориэ:Адыгэбзэр
Бэчби

**Бэчби** () — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ ИнжыджцӀыкӀум хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 7 хуэдиз мэхъур.
Бэтэгъей

**Бэтэгъей** () — Урысейм хиубыдэ Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 2, 000 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэр Марэпс и псыхъуащхьэм хэтщ.
Азэрбиджаным и тхыдэр

**Азэрбиджаным и тхыдэр**

I илъэс мин ди лъэхъэнэм ипэм Азэрбиджаным и ищхъэрэ лъэныкъуэм Къэукъаз Албаней къэралыр хэтт.

VII лъэхъэнэм Азэрбиджаныр Хьэрып хьэлифэтым хэта. Ар зэхэхуа яужь Азэрбиджаным и щӀыпӀэм къэрал зытӀущ къыхокӀыр.

XIII лъэхъэнэм Азэрбиджаным монголыдзэр тоуэ.

XV—XVIII лъэхъэнэм Азэрбиджаныр Сефевидхэм я къэралым хэта.

XIX лъэхъэнэм и пэм Азэрбиджаныр Урысейм хохьэ, яужырейм и ӀэнатӀэгъуэр къэрал псом щыщхьэщыувэр 1828 гъэм Урысеймрэ Къажэрымрэ Туркманчай тхылъыр щыщӀатхам.

Джэпуэгъуэ револуциэм яуж Урысейм, 1918—1920 гъэхэм къэралыр хуиту щыта Демократ Республикэ Азэрбиджан ицӀэр жоуэ.

1920—1991 гъэхэм Азэрбиджан РСС-р РССЗ-м хэта.

1991 гъэм щыщӀэдзауэ Азэрбиджаныр къэрал хуитыу щыт.

Категориэ:Азэрбиджан
Азэрбиджаным и джылэр

**[[Азэрбиджан|Азэрбиджаным]] и джылэр**

Къэлъытэгъуэ гуэрэхэмкӀэ, 2010 гъэм къэралым жылэу дэсыр млн 9 цӀыху.

Лъэпкъ нэхъ иныу щытхэр (2007): азэрбиджанхэр (90,6 %), лезгинхэр (2,2 %), урысхэр (1,5 %), талышхэр (0,9 %), авархэр (0,5 %), нэгъуэщӀхэри.

ДинкӀэ нэхъыбэр мыслъымэнхэщ (>90 %), чыристэнхэ, иудэнхэ.

Категориэ:Азэрбиджан
Дыхьэрэн

**Дыхьэрэн** () — Къажэрейм и къэлащхьэщ, къэралым и къалэ нэхъ инщ.

Категориэ:Къажэреим и къалэхэр
Категориэ:Дыхьэрэн
Аскъэлай

**Аскъэлай** () — Адыгэ къуаджэу/куэйэу Адыгэйым ит. Аскъэлай къуаджэр Теуцожь епхъыгъэ къэлэжъыеу  ит. 

## Аскъэлайым ЛъэкъуацӀэу дэсхэр
* Шэуджэн
* Хьабрацу
* ГъукӀэлӀ
* Бэгъус
* Бэрэтар
* Гъэдыуаджэ
* Уджыхъу
* Еутых
* Тыгъужъ
* Гъыщ
* ЩэхэлӀ
* ЛӀыхъукӀ
* ХьэкӀаку
* Тхьаркъуахъо
* Абубэчыр
* Анцокъу
* Сыхьаджэкъу
* ЕмтӀылъ
* Оглы
* Хьакъуй
* Емыж
* Къат
* ХъуэкӀуэн
* Чэсэбый
* Одэжьдэкъу
* Чэтыхъу
* НатӀэкъу
* ХъуакӀо

## Егъэпхыгъэ линкыхэр
*Аскъэлайым исайт

Категориэ:Адыгэйым хэт Адыгэ къуажэхэр
Титикакэ

**Титикакэ** () - Ипщэ Америкэм псынэпс псыитхэм щынэхъиндыдэщ. Гуэлу хъуам етӀыуанэ увыпӀэр щиӀыгъщ. Мы псым ицӀэр кечуэ лъэпкъым и бзэм пумэ къыр жоу къокӀ (тити - пумэ, кака - къыр).

## Тхыдэ
thumb|220px|Еуропехэм гуэлыр япэдыдэу зэралъэгъуауэщыта сурэт (1553)

Титикакэ псыитыр Андытхым Перумрэ Бэливиемрэ язэхуакум дэт метрэ 3812-м зи лъэгагъ бгыуанышхуэм итщ. Псыщхьэм иинагъыр км² 8300 мэхъу. ЩӀэныгъэлӀхэм щӀыпӀэ щытыкӀэхэм (топографие), псэущхьэхэм, химиэ зэхэлъыкӀэм щыкӀэлъыплъым къагъэунэхуащ Титикакэр зы уахътэ гуэрым хылъэу зэрыщытар метрэ 3750-кӀэ нэхъ лахъшэу итыу. ЩӀэныгъэлӀхэм зэрабжымкӀэ Титикакэр илъэс милыуанищэ ипэ хым щыщу щытащ. Иджыри къыздэсым а псым хэс псэущхьэхэр янэхъыбапӀэмкӀэ хыхэс бдзэжьейхэщ, хыхэс алыркъэш теплъэм щыщхэщ. Щыхьэт тхуэхъунущ псы Ӏуфэм къекӀуэкӀ псыпыхупӀэхэр, къэнэжа псэущхьэ диижахэр. Андытхыр бгытещӀэщӀэщ, ди уахътэми къокӀ, икӀыхьагъ псоми щызэхуэмыдэми (ипщэмкӀэ - нэхъ хуэмэу, ищхъэрэмкӀэ - нэхъ хуабжьэу) хохъуэ.

## ЦӀэм икъытехъукӀыныгъэр
Мы иджырей цӀэр псыитым къезытахэр эспанхэращ, абы ипэ кечуэ лъэпкъыр псым зэреджэтыр «Мамакота», абы ипэж «Пукинэпс» пукинэ лъэпкъ щыпсэум ицӀэкӀэ.

## ИӀыпхъэр
Гуэлыр Перумрэ Бэливиемрэ я гъунапкъэм тетщ, Алтиплано къурш щыгум. Илъэсым и уахътэм елъытауэ км² 8300 хъу псыщхьэм иинагъым зехъуэж хэщӀ-хэхъуэурэ. Псым икуагъыр метрэ 281 мэхъу. Гуэлым икуркупсэм итемпературэм зэи зихъуэжкъым, 10-12°C мэхъу, ауэ жэщым псыӀуфэхэр щыдий къохъу кӀэщӀ-кӀэщӀыу.
Гуэлым холъадэ мылылъэхэм къыщӀэж псыхъуэ бжыгъэу 300-м нэс, къыхэжыр зыпсзакъуэщ - Десэгуэдеро, ари Бэливием ит Поопо псыитым холъадэж.
Псыитым ипс игъэкӀуэдым инахъыбэр дыгъэм Ӏех (%95), адрей %5-р Десэгуэдеро'псым ехь.
Псым ишугъагъыр ‰1-м щӀигъукъым, аращи ар псыкъабзэу уеджэхъунущ.
ПсыӀуфэм тет къалэхэм янэхъиндыдэр Пунэщ. Абы намыщӀ щыпсэу лъэпкъхэм ящыщ ӀурэскӀэ зэджэ псым тет псытӀыгу ӀэрыщӀхэм щопсэухэ.

## ПсыщӀагъ лэжьыгъэхэр
Е-2000-й илъэсым урым щӀэныгъэлӀхэм Титикакэм метрэ-30 кууагъым нывэкӀэ къищӀыкӀауэ бгыгъунэкӀухьрэ, 1 км хъу блынрэ, нывэм къыхэӀущӀыкӀауэ цӀыхущхьэрэ щагъуэтащ. КъызэралъытэмкӀэ къагъуэта пкъыгъуэхэм яныбжьыр илъэс 1500-м нос. Лъэпкъым яӀуэрыӀуатэм зэрыжыӀэмкӀэ Титикакэпсым и лъабжьэ дыдэм Ванакуу къалэжьыр щӀэтщ

## Примечания

Категориэ:Ипщэ Америкэм и псыхъурейхэр
Яп (хытӀыгухэр)

**Яп хытӀыгухэр** - Хы Щэхум яхэт хытӀыгуейцӀыкӀущ. ХытӀгуеишхуэм хэт Кэролинэ хытӀыгуейм щыщщ. Микронезием ихытӀыгу  къуэхьэпӀэхэм ящыщщ.

## Хэкумэтх
Яп хытӀыгухэм щӀыуэ яубыд км² 105,4.

### ХытӀыгухэр
Нэхъинхэр:
* Яп (Yap) — км² 56,15,
* Гэгил-Тэмил (Gagil-Tomil) — км² 28,82,
* МаӀап (Maap) — км² 10,64,
* Румунг (Rumung) — км² 4,30.

НэхъцӀыкӀухэр:
* Билеегили (Bileegiliy),
* Бий (Biy),
* Далмеет (Dilmeet),
* ФангаӀамат (Fangaamat),
* Гарим (Garim),
* Митеатоу (Mitheathow),
* ПаӀакеал (Paakeal),
* КаӀелик (Qaelik),
* Руунгуч (Ruunguch),
* ТараӀанг (Taraang).

## Тхыдэ
ЩӀэныгъэлъхэм къызэрыдагъащӀэмкӀэ, Яп хытӀыгухэр зы уахътэ гуэрым Яп имперэшхуэм и купсэу щытащ. Абы и дамэ щӀэтт хытӀыгубэ (псалъэм папщӀэ Кэролинэ хытӀыгуейр) км 1100-м щӀигъу и кӀыхьагъыу зэкӀэлъыпытыу хым хэтхэу, щхьэж хытӀыгури иерархием и къалэныр игъэзащӀэт. Илъэсым тӀо нэхъыкӀэ хытӀыгухэм ис цӀыхухэр кӀуэти нахъ Ӏэтауэ щыт лъэпкъым и хытӀыгум тыгъэхэр хуашэт, абыхэми зэпамыгэуу нэхъыщхьэжым деж зэхуахьэса тыгъэхэр яшэжт.  Псори къыздэнэжтыр Япым тесхэрат.

XVII лӀэщӀыгъуэм Яп хытӀыгухэр чэзуурэ зэӀапэхащ Эспаным, Джэрмэным, Японым. Илъэс 1947—1986-хэм АШЗ'м и дамэ щӀилъхьэжауэ щытащ.

## Жылэдэс
Япым дэсщ цӀыху 7391 (илъэс 2000).

## Экэномикэ
АШЗ'м идолларым нэмыщӀ Раи'кӀэ зэджэ мывэ жьыгъей, икум гъуанэ хъурей дэудауэ ахъшэу щызокӀуэ хытӀыгухэм. Абыхэм янэхъиндыдэхэр метри-3-м нос диаметрэр, я Ӏувагъыр сантиметрэ-50-м, я хьэлъагъыри тонни-4-ыу.

## Гулъытыгъуэхэр

Категориэ:ХытӀыгуеим хиубыдэ щӀыпӀэхэр
Азэрбиджаным и хэкумэтх

**Азэрбиджаным и хэкумэтх** — Азэрбиджаныр Ипщэ Къаукъазым хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: ищхъэрэмкӀэ — Урысейм, къуэхьэпӀэмкӀэ — Ермэлэймрэ, Курджымрэ, ипщэмкӀэ — Къажэрым, къуэкӀыпӀэмкӀэ хы Каспий и Ӏуфэм Ӏохьэ.

Къэралым и инагъыр — 86 600 км².

Темперэтурэ курытхэр щӀышылэм зэрыхъур −10° — +4° С, бадзэуэгъуэм 5° — +27° С.

Категориэ:Азэрбиджан
Тэймырэ (псы)

**Тэймырэ** - Красноярск крайм и ищхъэрэм дэт Тэймыр хытӀыгум ирижэ бэрдакъ (хуэму жэ псы ин). ИкӀыхьагъыр км 840 мэхъу, басейным км² 124 000 щӀыуэ еубыд. Псыр Тэймыр псыитым тӀууэ еугуэш: Тэймырэ ипщэ'рэ Тэймырэ ищхъэрэ'мрэ.

## Тэймырэ Ипщэ

### Хэкумэтх
Тэймырэ ипщэр Быррангэбгхэм къэщыщӀедзэри км 567-кӀэ зиӀуатӀэурэ Тэймыр псыитым холъадэ. 

### Хэлъадэ псыхэр
ИжьымкӀэ - Аятари, Луктах, Горбита, Логата; СэмэгумкӀэ - Кыйда, Дептумала, Фадьюкуда, Большая Боотанкага.

### Къызэрагъэунэхуа
Тэймырэ ищхъэрэм и агъур (хэхуэжыпӀэр) къыхуэмыгъуэтыу щылъыхъуэм Урыс ипщэ полюс экспедицием хэт Кэлэмейцев Н.Н.-м псыр игъэунэхуауэщытащ. ЯпэщӀыкӀэ псым Кэлэмейцев ицӀэр иратауэщытащ.

## Тэймырэ Ищхъэрэ

### Хэкумэтх
Тэймыр псыитым къыхэжыу км 187-кӀэ къуэхьэпӀэ-ищхъэрэмкӀэ жэурэ Карэ Хым холъадэ.
Псыхъуэм и гъуэгум тетщ Энгельгардт Псыит. ХэхуэжыпӀэм Карэ Хым и Тэймыр Хыжьэ еухуэ.
Тэймырэ Ищхъэрэм и басейным хохьэ цӀэ гъэщӀэгъуэн зезыхьэ псыхэр Мамэнтыпс, Сэмэгу Мамэнтыпс, Мамэнт псыит.

### Къызэрагъэунэхуа
1737-1742 гъэхэм Ипщэ Экспедициешхуэм щыгъуэ ягъэунэхуауэщытащ. XIX-э лӀэщӀыгъуэм Бытырбыху ЩӀэныгъуэшхуэ Акэдемием и экспедицием хэту Мейендорфым псыӀум щыщӀэдзауэ агъум нэс къикӀухьащ, бэрдакъым и тхыдэри, и дуней зэхэтыкӀэри нэхъ иригъэкъуащ, икъукӀэ тепсалъыхьащ. Уахътэ зыкӀэлъыпытым бэрдакъым иӀуэху зэрахуэу щытахэщ Лаптев Хэритон Прэкофьевич, Никифэр Фэмин, Челюскин Семён Иванэвич, Урванцев Никэлай Никэлаевич.

### Хэлъадэ псыхэр
Траутфеттер (ижьымкӀэ), Шренк (сэмэгумкӀэ).

## [[Псыкъэщ]] (Гидрэлогие)
ИнахъыбапӀэм псыр хэзыгъахъуэр уэсыпсщ (ткӀупсщ). ФокӀадэм икум щыщӀэдзауэ Мэкъуауэгъуэ хъуху бэрдакъым игущӀыӀур мылым иӀыгъщ. ЩӀымахуэм хым хэлъадэ псыр %8 нэхъыбэ хъукъым. Илъэсым курыту псыуэ хым хэлъадэр с/м³ 1220.

## Дуней
Псым хэсщ омул, муксун, нельмэ, ряпушкэ, арктикэ гэлец.

## Факт гъэщӀэгъуэнхэр

Илъэс 1948-м Шренкыпс ипэмэжыжьэу Мамэнт бацэм и ахъий, фэтӀэкӀурэ лытӀэкӀурэ нэгъунэ къыхуэнауэ къагъуэтауэщытащ.

## Гулъытыгъуэ

Категориэ:Красноярск краим и псыхэр
Чугач МэзгъафӀэ

thumb|220px|
**Чугач** – АШЗ-м хэт Аласкэ штатым щыщ мэзгъафӀэщ. АШЗ-м и мэзгъафӀэхэм ящыщу инагъкӀэ етӀыуанэ увапӀэр иӀыгъщ, псом нэхърэ нэхъипщэщ.
 
## Хэкумэтх
Чугач мэзгъафӀэр штатым иищхъэрэ Принц Вилгелм хыжьэр къехъуреихь. Кенай хытӀыгуныкъуэм икъуэхьэпӀэмрэ, Коппер псым и делтэмрэ еубыд. Чугачым ищӀыпӀэнэхъыбэр Чугачытхым дэтщ.
 
## Тепсалъыхьыгъу
Чугачыр АШЗ-м ипрезидент Теодор Рузвелтым иунафэкӀэ яухуауэщытащ 1907-нэ гъэм Бадзэуэгъуэм и 23-м. ЯпэщӀыкӀэ абы км² 93000 иӀыгът, иджы 2011-нэ гъэм щӀыпӀэр якъузащ км² 27958 нэсыху. Гъуэгухэм якӀыхьагъыр км 140. Мэзым иунафэщӀыр Анкоридж къалэм дэтщ, рейнджэр увыпӀэхэр Кэрдови, Сюарди дэтщ.
 
ИцӀэм емылъытауэ Чугачым мэз иӀэр тхымрэ хымрэ язэхуаку дэт кусэ псыгъуэу ирикӀуэ къудейщ.
 thumb|220px|
**Мэзым хэт къуажэхэр <small>(я пащхьэмкэ гъэлъэгъуащ жылу дэсыр 2010-гъэмкӀэ)</small>:**
* Кэрдова (2239)
* Купер-Лендинг (289)
* Уиттиер (220)
* Хьоуп (192)
* Татитлек (88)
* Ченегэ (76)

Категориэ:АШЗ-м и мэзгъафӀэхэр
Ӏэжьэ

[thumb|270px|Шым щӀащэ Ӏэжьэр. 1900 гъэ. [Лахь жылэ]]
**Ӏэжьэ** *е* **Ӏэжэ** — гум и зы лӀэужьыгъуэхэм ящыщщ, шэрхъ имыӀэу, уэсым лъэгукӀэ зэкӀуэу. 

Ӏэжьэм и нэхъыбэм шы, вы, къадыр, хьэ, щыхьхэр щӀащэщ. 

## Адыгэбзэм, адыгэ тхыдэмрэ
Псалъэ Ӏэжьэр къызхэкӀар, мыхьэнэ хьэлъыр адыгэбзэм гъэунэхуауэ щыткъым иджыпстукӀэ. Адыгэ Ӏэжьэм и теплъэри музейхэм щыӀэкъым и зэфӀэтыкӀэр къэунэхуным папщӀэ, ауэ адыгэбзэм псалъэ зытӀущ къыхэнащ Ӏэжьэм теухуауэ, ахэр: ӀэжьакӀуэ — ӀэжьэкӀэ узекӀуэ  щыхъу зэман (уэс лъэгу); ӀэжьэлъакӀуэфий — Ӏэжьэ лъэгухэм уэсыр щагъэфий уае; Ӏэжьэпэпс — Ӏэжьэлъэгу къуапитӀыр ипэкӀэ зэзыпх, зыгъэбыдэ пхъэшыкъуращ.

Категориэ:Гухэр
Категориэ:Ӏэжьэ
Пцыкъуэ

thumb|270px|Пасэрей джэрмэн пцыкъуэхэр, Санкт Блазен музеим щӀэлъхэр
**Пцыкъуэ** — уэс куум щызекӀуэным теухуа Ӏэмэпсымэщ, нэхъ пасэрей дыдэхэм ящыщщ дунейм тетхэм. 

## Теплъэр
Лъэпкъ бжыгъэм дунейпсом яӀэщ пцыкъуэхэр, я теплъэхэр хуабжьу зэщхьэщокӀыр. Къаукъаз лъэпкъым яхэр: сонэхэм, абазэхэм, хъырцэхэм, адыгэхэм яхэр нэхъ зэщхьщ. Пхъэ псыгъу упсар, гъэшауэ тхъыхь хуэдэу, и кум фэм къыхэхауэ уагъэ бгъуитӀ игъэкӀауэ (лъакъуэм зырагъэубыдыр). Адыгэ пцыкъуэхэр я теплъэкӀэ куэду псынкӀыу щытхэщ зэрыщӀамкӀи, къызэрагъэщхьэпэмкӀи. 

## Иджырей лӀэщӀыгъуэм
НобэкӀэ пцыкъуэхэр куэду цӀэрыӀуэ Ӏэмэпсымэщ, хуабжьу къагъэщхьэпэ къущхьэ зыгъэпсэхупӀэхэм ядеж. Я теплъэкӀэ пасэрейхэм куэду ящхьэщокӀыр, фӀыуэ зэкӀужауэ щытхэщ пластик, бдзэху, щэкӀ быдэ дыдэхэр хэлъу ящӀыр. 

Категориэ:ӀэжьакӀуэ
БэтӀал Чэпхъэн

**БэтӀал Чэпхъэн** () — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.
Докъушыкъуей

**Докъушыкъуей** () — Аруан куеим хыхьэ къуажэ.

## Хэкумэтх
Къуажэр Аруан куеим и дыгъэкъуэкӀыпӀэмкӀэ гъэзащ, Шэрэдж и ижь лъэныкъуэмкӀэ кӀэрысу. Къуажэм щыщӀэдзауэ къедзыгъуэ къалащхьэ Нарткъалэ нэс 15 км дэлъщ, Налшык къалэ нэс 23 км дэлъщ. Къуажэм пхырокӀ федералнэ гъуэушхуэ «Кавказ». 

Къуажэ нэхъ пэгъунэгъухэр — Псыгуэнсу, Аруан, Ишхъэрэ Къуэжьыкъуей, Къуэжьыкъуей. 

Къуажэр джабащхьэм тесщ. Джабэр япэм Шэрэдж къиуху гуилъэсыкӀти, абы щхьа псым и ижь лъэныкъэуэм дамбэ ӀуащӀыхьащ. Псым и сэмэгу лъэныкъуэмкӀэ мэз цӀыкӀу «Ныджэ» иӀэщ. 

Къуажэм и ику лъагагъыр 375 метрэкӀэ хы Ӏуфэм къыщхьэщокӀ. 

## Тхыдэ
Яухуауэ щабж гъэр — 1640 гъэращ. Къуажэр зыухуар Къэбэрдейм пщӀэщхуэ зиӀэу щыта Докъушыкъуэ пшыхэращ.

1920 гъэм советхэм къэралыр яубыда иуж, къуажэм и цӀэр яхъуэжащ, пщым и цӀэр зэрызэрихьэм щхьа. Абы къыхэкӀыу къуажэм фӀащащ цӀэщӀэ Старэ Шэрэдж. Ауэ къужэдэсхэр къуажэм иджыри зэреджэр Докъушыкъуейщ.  

1944 гъэ хухъу Аруан куейм и къэлащхьэу щытащ. 

## Жылэ
 

Жылэ дэсым и Ӏувагъыр — 112 цӀыху/км² 

; Лъэпкъ дэсхэр (2010 гъэ):

## ЕджапӀэхэр
* Курыт еджапӀэ № 1 
* Курыт еджапӀэ № 2 
* Курыт еджапӀэ № 3 
* КъБАПЛ 
* ПэщӀэдзэ еджапӀэ сабий сад № 1 
* ПэщӀэдзэ еджапӀэ сабий сад № 2 
* ПэщӀэдзэ еджапӀэ сабий сад № 3 

## Сымаджэщ
Зы сымаджэщ дэтщ

## Дин
МэжджытитӀ дэтщ

## Экономикэ
Къуажэм пхъащхьэмыщхьэ щӀапӀэ куэд иӀэщ. Губгъуэхэр гъэхуауэ къагъэсэбэп. ХадэхэкӀхэр щащэну бэзэрищ щыухуащ.

Къуажэм предприятиеу щы дэтщ. Шэрэдж псыхъуэм мывэ захуэ дэлъхэр даш. Псыхъуэм аткӀэ фӀэмыщӀ щӀым къыщыщӀах.  

## ЦӀэрыӀуэ къыщыхъуахэр
* КӀуащ Ибрахьим и къуэ БетӀал (1920-1957) — адыгэ цӀэрыӀуэ тхакӀуэ. 
* Иуан Талиб и къуэ Хьэсэн — Совет Зэхэтым и Герой.   

## Гулъытэгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Аруан куей сайтым къуажэм и напэкӀуэцӀ

 

Категориэ:Аруан куейм и жылагъуэхэр
Андзорей

**Андзорей** () — Лэскэн къедзыгъуэм и хьэблэ нэхъыщхьэ. 

## Хэкумэтхыр
Къуажэр ЛэскӀэн къедзыгъуэм икум итщ, ЛэскӀэныпсым и ижь лъэныкъуэм кӀэрысу. Нарткъалэ нэс 20 км дэлъщ, Налшык къалэ нэс 35 км дэлъщ. 

И инагъыр — 42 км² мэхъу. 

Нэхъ пэгъунэгъу къуажэхэр — ЕтӀуанэ ЛэскӀэн, Аргудан, Хьэтыуей, Уэзрэдж. 

Къуажэм и ику лъэгагъыр 445 метрэкӀэ хы Ӏуфэм къыщхьэщокӀ. И щӀыр нэхъыбэу щӀызахуэщ, ипшэ-дыгъэкъуэкӀыпӀэкӀэ бгыхэм щӀедзэ. 

## Тхыдэ
Къуажэр къэзыухуар пщы Андзорхэращ. 

Япэу абыхэм я къуажэхэр зэпхырадзахэу Тэрч и ижь лъэныкъуэмкӀэ Ӏусхэу щтащ. 

Къаукъаз зауэр щӀидза иуж Андзорхэм я къуажэхэр ягъусэу Лэскэныпсым деж къеӀэпхъухахэщ. 

1825 гъэм Къэбэрдейр Урысейм хагъэхьа иуж, Андзорхэм я лъэпкъым и нэхъыбэр Шэшэнымрэ Дэгъыстэнымрэ Ӏэпхъуахэщ, абыкӀэ Урысей аткӀи я зауэр пашэн щхьа. Къэнэжа къуажэхэр, нэхъ ину къуажитӀу зэхэхьэжахэщ. 

Къаукъуаз зауэр иуха иуж, къуажэм цӀыху куэд дэӀэпхъукӀахэщ ерэ дахуахэщ, Урысейм и пэщтыхьым и унафэм щӀэтыну зэрыхумейхэм щхьа. Къуажэм къыдэкӀахэм я нэхъыбэр Тыркуращ зэдэӀэпхъуар. Абы ахэм щаухуащ къуажэщӀэ, я къуажэжым и фэеплъу Андзорей абыи фӀащу. 

1920 гъэм советхэм Къэбэрдейр зэщӀащтахэ иуж, къуажэм и цӀр яхъуэжащ, пщыхэм я унэцӀэр зэрызэрахьэм щхьа. Абы къыхэкӀыу къуажэм цӀэщӀэ фӀащащ — Старый Лескен. 

1993 гъэм къуажэм и цӀэжь Андзорейр хаугъэфащэжащ. 

2003 гъэм Лэскэн къедзыгъуэщӀэм и хьэблэ нэхъыщхьэ ящӀащ. 

## Джылэ
 

Джылэ дэсым и Ӏувагъыр — 160 цӀыху/км²

; Лъэпкъ дэсхэр (2010 гъэ):

## ЕджапӀэ
* Курыт еджапӀэ № 1 
* Курыт еджапӀэ № 2 

## Сымаджэш
* Къедзыгъуэ сымаджэш

## Дин
Зы мэжджыт дэтщ

## ЦӀэрыӀуэ къыщыхъуахэр
* Къэжэр Хьэту и къуэ Алберт — урысей къэрал лэжьакӀуэ. Урысейм и Совет Федерацэм хэт. Фонд «Адыги» къызыгъэщӀахэм ящыщ зы. 
* Андзор Джевад — Щамым и зауэлӀ. 
* Шэуэж Владимир и къуэ Хьэсэнби — Къэбэрдей-Балъкъэрым и Пенсионнэ фондым и нэхъыщхьэ. 

## ТехьэпӀэхэр
* Андзорей теухуауэ тхыдэ 

## Гулъытэгъуэ
Антигуэрэ Барбудэрэ

**Антигуэрэ Барбудэрэ** ()  — Ишъхъэрэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщхьэр — Сент-Джонс. Къэралым хеубыдэр нэхъ ину тӀыгуитӀ — Антигуэрэ Барбудэрэ, ахэм нэмыщӀ иджыри нэхъ цӀыкӀуу тӀыгу куэд. 

## Гулъытэгъуэ

Категориэ:Ишъхъэрэ Америкэ
Салвадор

**Салвадор** ерэ **Республикэ Салвадор** () — Ишъхъэрэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщхьэр — Сан-Салвадор. Абы и гъунэгъухэщ Ондурас дыгъэкъуэкӀыпӀэмкӀэрэ ишхъэрэкӀэрэ, Гуатемалэ дыгъэкъухьэпӀэмкӀэ, ипшэкӀэ Хышхуэ Щэхум бгъэдохьэр. 

И инагъыр — 21 мин км². Джылэр — миллиуаниблым ноблагъэ. 

## Гулъытэгъуэ

Категориэ:Ишъхъэрэ Америкэ
Категориэ:Салвадор
Кюрасауэ

**Кюрасауэ** (, пап.-бз. Kòrsou)  — Ишъхъэрэ Америкэм хэт и зы къэрал щхьэхуимыт. Къалэ нэхъыщхьэр — Уиллемстад. 2010 гъэ лъандэрэ Пэштыхьей Нидерлэндхэм и федерациэм и зы субект.

Антил Нидерлэндхэм и нэхъ ин дыдэ хы тӀыгу.  

## Гулъытэгъуэ

Категориэ:Ишъхъэрэ Америкэ 
Категориэ:Нидерлэндхэр
Ямайкэ

**Ямайкэ** ()  — Ишъхъэрэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщхьэр — Кингстон. Ямайкэ Карибэ хым и зы нэхъ ин хы тӀыгухэм ящыщщ. 

## Гулъытэгъуэ

Категориэ:Ишъхъэрэ Америкэ
Ипшэ Джорджэрэ, Ипшэ Сандуичхэрэ хы тӀыгухэр

**Ипшэ Джорджэрэ, Ипшэ Сандуичхэрэ хы тӀыгухэр** ()  — Ипшъэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщхьэр — Грютвикен. Къэралым хеубыдэр хы тӀыгу Ипшэ Джорджэрэ, абы нэмыщӀ Ипшэ Сандуичхэ хы тӀыгу зэхэт. Хы тӀыгухэр Атлантикэ хышхуэм и ипшэ лъэныгъуэмкӀэ гъэзахэщ. ЩӀыпӀэхэр Британиэшхуэм хохьэхэр. И инагъыр 3 903 км² мэхъу, цӀыхуу щыпсор цӀыхуу 30 фӀэкӀ хъукъым. 

## Ипшэ Джорджэ
Ипшэ Джорджэ — хы тӀыгу зэхэт, Атлантикэ Хышхуэм ипшэ лъэныкъуэмкӀэ гъэзахэу. Хы тӀыгу зэхэтым хохьэр — зы хы тӀыгушхуэр, нэхъ цӀыкӀуу зыкъомрэ. 

1675 гъэм къызэӀуихащ инджылы щэхуакӀуэ Антони де ла Роше. Япэу къэзыплъыхьу тепсэлъыхьар цӀэрыӀуэшхуэ хыерсылӀ Джеймс Кукщ 1765 гъэм. 

XVIII-XIX лъэхъэнэхэм Ипшэ Джорджэм Инджылым къикӀауэ цӀыху куэд щыпсохэт хы псэущхьэхэм ешэхэу. 

Иджы хы тӀыгум щыпсор цӀыхуу 30 нэблагъэщ. Гъэмахуэм абыхэм я бжыгъэр хохъуэ, хы тӀыгум щыпсо псэущхьэхэр къызэыплъыхьынухэм я фӀыгъэкӀэ. 

## Ипшэ Сандуичхэ хы тӀыгухэ
Ипшэ Сандуичхэ хы тӀыгухэ — Атлантикэ Хышхуэм и ипшэ лъэныкъуэмкӀэ гъэзахэу хы тӀыгу зэхэт. И инагъыр — 310 км². Хы тӀыгу зэхэтым хохьэхэр хы тӀыгу цӀыгу гуп. И нэхъ Ӏэта щӀыр — Ӏуащхьэ Белиндэ (1372 м), ар хы тӀыгу Монтегуэм тетщ. 

Япэу къэзыплъыхьу тепсэлъыхьар Джеймс Кукщ 1765 гъэм. 

Хы тӀыгухэм цӀыху щыпсокъым. Гъэмахуэм экспедициэхэм къаплъыхьхэ. 

## Джабэ Лъэбакъуэ
Джабэ Лъэбакъуэ — псым ауэ къыхэщ, джабэ цӀыкӀухэщ. ЦӀырыӀуэ щэхъуар ӀуэрыӀуатэщ, а джабэхэм деж эспан кхъухь дыщэ зэрыз щӀилъэфауэ. А кхъухь ӀуэрыӀуатэхэм я фӀыгъэкӀэ, хыерсылӀ куэдым джабэхэр къаплъыхьауэ щтащ, иджыри къаплъыхь къагъуэтын яфӀэщӀу. 

## Псэущхьэхэмрэ къэкӀыгъэхэмрэ
Хы тӀыгухэм дунейр щыщӀэӀэми псэущхьэ зэмылӀэужыгъуэ куэд щопсохэ. Псом нэхъ нэхъ къаплъыхьхэр хы тӀыгухэм щыпсо вымпӀухэращ. Ахэм нэмыщӀ хы тӀыгумхэм щопсохэ бзу зэмылӀаужыгъуэ, хы псэущхьэ куэдхэр. 

## Сурэтхэр
 
File:Aptenodytes patagonicus -Moltke Harbour, South Georgia, British Overseas Territories, UK -seven-8.jpg|Ипшэ Джорджэ щыпсо пшы вымпӀухэр 
File:King Penguins at Salisbury Plain (5719368307).jpg|Пшы вымпӀухэм я колониэ 
File:Grytviken settlement.jpg|Грюткивен 
File:1989 glacier-grytviken hg.jpg|Хы тӀыгухэр къэзыплъыхьхэм ящыщ зы кхъухь 
File:Giant petrel flies at soutg georgia.jpg|Албэтрос шыр 
File:Waterfall at Stromness, South Georgia (5717917414).jpg|Ипшэ Джорджэм и зы псыкъелъэ 
File:A Reindeer at Godthul, South Georgia (5751243513).jpg|Ипшэ Джорджэм щыпсо щыхь 
File:SouthGeorgiaIsland-EO.JPG|Ипшэ Джорджэ хы тӀыгу щӀымахуэм
 

## ТехьэпӀэхэр
* CIA The World Factbook 
* South Georgia and the South Sandwich Islands

## Гулъытэгъуэ

 
 

Категориэ:Ипшъэ Америкэ 
Категориэ:Британиэшхуэм и хыщӀ щӀыпӀэхэр 
Категориэ:ИнджылыбзэкӀэ псалъэ къэралхэмрэ щӀыпӀэхэмрэ
Къэхъун

**Къэхъун** () — Аруан къедзыгъуэм хыхьэ къуажэ. 

## Хэкумэтхыр
Къуажэр къедзыгъуэм икум итщ. Къедзыгъуэ къалащхьэ Нарткъалэ нэс 3 км дэлъщ, Налшык къалэ нэс 32 км дэлъщ. 

Нэхъ пэгъунэгъу къуажэхэр — Псынабэ, Ишхъэрэ Къуэжьыкъуей. 

ЩӀыпӀэм псынэхэр щыкуэдщ, щӀыщӀагъ псыхэр щӀым мыкуууэ зэрырижэм къыхэкӀыу. И ику лъэгагъыр 297 метрэкӀэ хы Ӏуфэм къыщхьэщокӀ. 

Къуажэм и дыгъэкъухьэпӀэ лъэныкъуэр Нарткъалэ хыхьэным нэсащ. 

## Тхыдэ
Къуажэр къызыгъэунэхуар Къэбэрдейм цӀэ зиӀауэ щта Докъушыкъуей пшыхэращ 1846 гъэм. 

1850-1856 гъэхэм Къэбэрдейм щрагъэкӀуэкӀа щӀы реформэхэм къыхэкӀыу къуажэм къыхагъэхьахэщ пэмэжу щыт къуажитӀ — Пэнэжь хьэблэрэ Ӏэпщэу хьэблэрэ. 

1862 гъэм Къуэшырыкъуей къуажэ къиӀэпхъукӀри Докъушыкъуей къуажэ къэӀэпхъуащ уэркъ Шыпщхэр я цӀыхухэр ягъусэуи, къуажэм ипшэкӀэ тӀысахэщ хьэблэщӀэ ящӀхэри. Абы къыхэкӀыу къуажэм цӀитӀ зэрихьэрт — Докъушыкъуейрэ Шыпщейрэ.

1920 гъэм советхэм Къэбэрдейр яубыда иуж,къуажэм и цӀэр яхъуэжащ, пшыхэмрэ уэркъхэмрэ я цӀэр зэрызахьэм щхьа. ЦӀэщӀэу къуажэм фӀащащ — Къэхъун. 

## Джылэ
 

Джылэ дэсым и Ӏувагъыр — 210 цӀыху/км²

; Лъэпкъ дэсхэр (2010 гъэ):

## ЕджапӀэхэр
* Курыт еджапӀэ № 1 
* Курыт еджапӀэ № 2

## Сымаджэш
Зы къуажэ сымажэшрэ зы къедзыгъуэ сымаджэшрэ дэтхэщ.

## Дин
Зы мэжджыт дэтщ. ЕТӀуанэр ящӀыну къуажэдэсхэм я мурадщ. 

## Экономикэ
Къуажэм ину щаужьащ бэтрэджан, нащэ икӀи нэгъуэщӀ къэкӀыгъэхэр нэхъ къагъэкӀ. Къуажэм теплицэкӀэ зэрпхьпр. 

## ЦӀэрыӀуэ къыщыхъуахэр
* ХьэхъупӀащэ Ӏэсхьэд и къуэ Амирхъан — адыгэ тхэкӀуэ, усакӀуэ.

## Гулъытэгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Аруан къедзыгъуэ сайтым къужэм и напэкӀуэцӀ
Грознэ

**Грознэ** (, ) — Ишхъэрэ Къаукъазым къалэ щыт, Шэшэн Республикэм и къалэ нэхъышъхьэ. 

И инагъыр — 324 км². Джылу дэсыр — 277 414 (2013 гъэм) 

## Джылэр
 

; Лъэпкъ дэсхэр (2010 гъэ):

## Гулъытэхэр
 

Категориэ:Шэшэным и къалэхэр
Категориэ:Шэшэн Республикэ
Махачкъалэ

**Махачкъалэ** (, , , , , , , )  — Ищхъэрэ Къаукъазым къалэ щыт, Дагъыстэн Республикэм и къалэ нэхъыщхьэ. 

И инагъыр — 468 км². Джылу дэсыр — 576 194 (2013 гъэм).

Къарс хы Ӏуфэм Ӏутщ. Щаухуар 1844 гъэращ.

## Джылэр
 

## Гулъытэхэр
 

Категориэ:Дагъыстэным и къалэхэр 
Категориэ:Дагъыстэн
Мэгъэс

**Мэгъэс** (, ) — Ишхъэрэ Къаукъазым къалэ щыт, Ингушей Республикэм и къалэ нэхъышъхьэ. 

И инагъыр — 12 км². Джылу дэсыр — 4 106 (2013 гъэм). Щаухуар 1995 гъэращ. 2000 гъэ лъандэрэ къалэцӀэ зэрехьэр.

## Джылэр
 

; Лъэпкъ дэсхэр (2010 гъэ)

## Гулъытэхэр
 

Категориэ:Ингушейм и къалэхэр 
Категориэ:Ингушей
Дербент

**Дербэнт** ( Дарбанд — «куэбжэ зэвхэ» ерэ «дэкӀыпӀэ зэвхэ», , , , ,  )  — Ишхъэрэ Къаукъазым къалэ щыт, Дагъыстэн Республикэм и къалэ нэхъ ин дыдэхэм ящыщ. 

И инагъыр — 70 км². Джылу дэсыр — 128 141 (2025 гъэм).

Къарс хы Ӏуфэм Ӏутщ. Дунейм нэхъ къалэжь дыдэ тетхэм ящыщ зы. Урысейм нэхъ и жьы дыдэ къалэ.  

## Джылэр
 

## Гулъытэхэр
 

Категориэ:Дагъыстэным и къалэхэр 
Категориэ:Дагъыстэн
Грютвикен

**Грютвикен** () — Британиэшхуэм и хыщӀ щӀыпӀэ Ипшэ Джорджэрэ, Ипшэ Сандуичхэрэ хы тӀыгухэр я къалэ нэхъышъхьэ. Дунейм и нэхъ ипшэ дыдэ къалащхьэ. 

## Хэкумэтх
Къалэр хы тӀыгу Ипшэ Джорджэм тетщ, тӀыгуныкъуэ Тэтчер и дыгъэкъуэкӀыпӀэмкӀэ гъэзауэ, дэлъэдапӀэ *Кинг Артур* и Ӏуфэм деж. Антарктидэ нэс 250 км нэблэгъэн фӀэкӀ дэлъкъым. 

Грютвикен Антарктикэм тюристхэр нэхъ здекӀуалӀэ щӀыпӀэхэм ящыщщ. ЩӀыпӀэм и бгхэм, Ӏуащхьэхэм, мылхэм, къуэхэм икӀи нэмыщӀхэм цӀыху куэд дихьэххэу еплъыну къызэхуешэ. 

Къалэм пэмыжыжэу пшы вымпӀухэм я колониэ иӀэщ. 

## Тхыдэ
ТӀысыпӀэр щаухуар 1904 гъэращ. Апщыгъуэм норвегхэм къалэр иджыпсту здэщыт къалэм деж джейхэр щаукӀыну базэ яувауэ щтащ. 

1909 гъэм къалэр Британиэшхуэм Ипшэ Джорджэрэ, Ипшэ Сандуичхэрэ хы тӀыгухэм я къалащьэ ищӀащ. 

Джей-укӀым и пщӀэр ехуэхыжа иуж, къалэм абы и экономикэр епхати, тӀэкӀу тӀэкӀуурэ абыи и пщӀэр ехуэхыжащ. 

1982 гъэм Фолклэнд зауэ зэманым щыгъуэ Архентинэм и зауэлӀхэм къалэр яубыдауэ щтащ. Тхьэмахуищ дэкӀа иуж Британиэшхуэм и зауэлӀхэм къалэр къытрахыжащ. Абы къыхэкӀыу 2001 гъэ хъухъу хы тӀыгур Британиэшхуэм и хыдзэлӀхэм яхъумэу щыӀахэщ. 

## Джылэр
Къалэм джей-укӀым и пщӀэр ехуэхыжа иуж, цӀыху дэсыр зэуэ нэхъ мащӀэ хъуащ. 

Иджыпсту абы дэсыр цӀыху 20 нэблагъэуращ. Гъэмахуэм туристхэм щӀыпӀэм къыщыкӀуэм деж цӀыху дэсыр 200 нэхъ мащӀэ дыдэу щӀегъу. 

## Сурэтылъэ
 
File:Carl-Anton-Larsen.jpg|Грютвикен япэу къэзыгъэунэхуа Карл Антон Ларсен
File:GrytvikenBaie.JPG|Грютвикен нэхъ зыщиужауэ щта зэманым 
File:Grytviken-1914.jpg|Грютвикен 1914 гъэм 
File:Ships and Jetties at Grytviken Whaling Station (5686059458).jpg|Грютвикен 
File:Grytviken settlement.jpg|Грютвикен и фэеплъыр 
File:Grytviken museum.jpg|Грютвикен и музеир 
File:Grytviken Harbour, Island of South Georgia, United Kingdom.jpg|Ӏуащхьэм укъеплъыхым 
File:Thatcher-Peninsula.jpg|ЩӀыпӀэр щӀымахуэм


## ТехьэпӀэхэр
* Ипшэ Джорджэ и официалнэ уеб-сайтыр
* Кинг Эдуард Пойнт и сайт

 

Категориэ:Ипшъэ Америкэ и къалэ нэхъыщхьэхэр
Категориэ:Британиэшхуэ 
Категориэ:Британиэшхуэм и хыщӀ щӀыпӀэхэр
Индиэ Хышхуэ

**Индиэ Хышхуэ** — инагъкӀэ ещанэ хышхуэ.

И инагъыр — 76,170 млн. км², ихуэр — 282,650 млн. км³. И кууагъыр 7729 м нос. 

Хы тӀыгу нэхъ ин хэтхэр — Мадагаскар, Шри-Ланка, Малдивэ хы тӀыгухэр, Кэморэ хы тӀыгухэр, Сейшэл хы тӀыгухэр

## ТехьэпӀэхэр
* Хышхуэм теухуауэ тхыдэ
Майскэ

**Майскэ** () — Къэбэрдей-Балъкъэрым хэт къалэ (къалэщ 1955 гъэ лъандэрэ).

Джылу дэсыр — мин 26 558 (2013 гъэмкӀэ).
Арктикэ Хышхуэ

**Арктикэ Хышхуэ** — хышхуиплӀым я нэхъ цӀыкӀу хышхуэ. 

И инагъыр — 14,75 млн. км², ихуэр — 18,07 млн. км³. И кууагъыр 5527 м нос. 

Хыхэр — Баренцэ хы, Карскэ хы, Хы Лаптехэ, Сыбыр-ДыгъэкъуэкӀыпӀэ хы, Чукоткэ хы, Бофорт хы, Линколн хы, Гринлэнд хы, Норуег хы, Хы Хужь, Баффин хы. 

## ТехьэпӀэхэр
* Хышхуэм теухуауэ тхыдэ
Щэху Хышхуэ

**Щэху Хышхуэ** — дунейм и нэхъ ин дыдэ хышхуэ.

И инагъыр — 179,7 млн. км², ихуэр — 710,4 млн. км³. И кууагъыр 10 994 м нос. 

## ТехьэпӀэхэр
* Щэху Хышхуэ 
* Хышхуэм теухуауэ тхыдэ
Амман

**Амман** () — Йорданым и къалэ нэхъышъхьэр. 

И инагъыр — 1 680 км². Джылу дэсыр — 1 919 000 (2010 гъэ)

Категориэ:Йордан
Фрэндж Гуианэ

**Фрэндж Гуианэ** ()  — Ипшъэ Америкэм хэт къэрал щхьэхуимыт. Къалэ нэхъыщхьэр — Кайеннэ. Къэралыр Фрэнджым и хыщӀ щӀыпӀэхэм ящыщ зыщ. Фрэнджым и зы хыщӀ щӀыпӀэ депэртаментщ. 

## Гулъытэгъуэ

 

Категориэ:Ипшъэ Америкэ
Категориэ:Фрэнджым и хыщӀ щӀыпӀэхэр
Категориэ:ФрэнджыбзэкӀэ псалъэ къэралхэмрэ щӀыпӀэхэмрэ
Кайеннэ

**Кайеннэ** () — Фрэнджым и хамэ щӀыпӀэ департамент Фрэндж Гуианэ и къалэ нэхъышъхьэ. 

## Тхыдэ
Кайеннэ яухуащ 1664 гъэм. ЦӀэрыӀуащ кайеннэ шыбжийхэмкӀэ. XVII лъэхъэнэм щыщӀэдзауэ XX лъэхъэнэ хъухъу, къалэр Фрэнджым и тутмакъ папщӀэу къигъэсэбэпурат. 

Япэ дуней зауэшхуэм иуж, къалэм и пщӀэр зэуэ дэкӀуеящ. Иджы Ипщэ Америкэм и нэхъ псынщӀэу зызуж къалэхэм ящыщщ. 

## Хэкумэтх
Къалэр Кайеннэ псым и лъэныкъуитӀым Ӏутщ, Атлантикэ хышхуэм и хы Ӏуфэм деж. 

Кайеннэ щыщӀэдзауэ Париж нэс 7 100 км дэлъщ. 

## Джылэ

Кайеннэ цӀыху дэсыр зэрыхэхъуэр:
*1961-1967 гъэхэм: (+4.6%)
*1967-1974 гъэхэм: (+3.4%)
*1974-1982 гъэхэм: (+4.4%)
*1982-1990 гъэхэм: (+3.9%)
*1990-1999 гъэхэм: (+3.6%)
*1999-2006 гъэхэм: (+3.0%)
*2006-2011 гъэхэм: (+1.5%)

## Экономикэ
Кайеннэ нэхъ цӀэрыӀуэщ и шыбжийхэмкӀэмэ. Абы нэмыщӀ къалэм креветкэ куэд адрей къэралхэм ярещэр. Фошыгъу щӀынымкӀэ Ипщэ Америкэм нэхъ япэ увыпӀэхэр лъахъэнэ куэд щӀауэ иӀыгъщ. 

## Сурэтылъэ
 
File:Cayenne Anse de Montabo 2013.jpg|Кайеннэ и пшахъуэ хы Ӏуфэ 
File:Cayennecentreceperou.JPG|Къалэм и фэеплъ 
File:Rue piétonne.jpg|Кайеннэ и уэрам зэвхэр 
File:Cayenne avenue Général-de-Gaulle place des palmistes 2013.jpg|Къалэ дэлъэдапӀэр 
File:Marchecayenne.JPG|Кайеннэ и бэзэр 
File:EHPADcayenne.jpg|Къалэм и сымэджэщ нэхъыщхьэр 


## Гулъытэгъуэ

 

Категориэ:Ипшъэ Америкэ и къалэ нэхъыщхьэхэр
Категориэ:Фрэндж
Хэкумэтх кординатхэр

**Хэкумэтх координатхэр** — дунейм и щӀыпӀэхэр къыхэзыгъэхукӀ тэмыгъэхэ. Координатхэр ди ЩӀыгум нэмыщӀ, уафэ сферэми адрей планетэхэми къыщагъэсэбэп. 

Хэкумэтх координатхэр ятхын щхьа къагъэсэбэп WGS84 системэр.

Категориэ:Хэкумэтх