open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Абазэ къедзыгъуэ

**Абазэ къедзыгъуэ** (, ) — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и зы администрациэ куей.

Хьэблэ нэхъышъхьэр — Инджыдж КӀкӀун къуаджэ.

Джылу дэсыр — мин 13, 280 (2010 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 182 км².
Абазэбзэ

**Абазэбзэ** (**абазэбзэкӀэ**: *Абаза Бызшва*) — абазэ лъэпкъхэм ябзэ абазэ-адыгэбзэхэм ящыщ. Здэпсалъэр инэхъыбу Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм, абдежьым Ӏаташъхьа бзихым языуэ щыт. Урысейм абазэбзэкӀэ псалъу исыр (Урысей псом иджылэ бгъыгъэ 2002 гъэм ирагъэкӀуэкӀамкӀэ) мин 38, 247, Тыркум мин 10, 000 хуэдиз (1995 гъэмкӀэ). 

БзэкӀэ нэхъ зэхьчыр апхъазыбзэм.

## ПсалъэкӀэхэр
Абазэбзэр псэлъэкӀитӀу зэшъхьащокӀхэр, ахэри тӀурытӀуэ мэгуэчхэр:
* **Ашуа псэлъэкӀэ (Тапанта):**
** *къубинэ-элбыргъэн псэлъэкӀэ*
** *гумлокт (краснэвосток) псэлъэкӀэ*
* **Къушъхьа псэлъэкӀэ (Ӏашъхъаруа):**
** *кхъуэвы псэлъэкӀэ*
** *апсуа псэлъэкӀэ*

ПсалъэкӀэхэр ятхыгъэмкӀи, псалъэзэхэгъувэкӀэмкӀи зэшъхьащокӀхэр. Абы пэмыкӀыу езыхэри тӀурытӀыу мэгуэчыжьхэ. Ауэ зэгуэрыӀуэныгъэмкӀэ гугъу яӀакъым лъэпкъхэм. Апхъазыбзэмрэ абазэбзэмрэ япэрей лъэхъэнэхэм зыуэ щытауэ ялъэтэ бзэшъэныгъэ-Ӏазэгъуэхэм, VII-XII лъэхъэнэхэм зэхэкӀаху. Бзэшъэныгъэ-Ӏазэгъуэхэм къушъхьа псэлъэкӀэр (Ӏашъхъаруа), нэхъ зэримхъуэкӀауэ, апхъазыбзэм нэхъ игъунэгъу ялъытэр. Зэр гугъэхэмкӀэ Ӏашъхъаруахэр апхъаз-абазэ лъэпкъым (япэрем зыуэ щытам) тапантахэм яуж къыхэкӀыу ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ куэчын щыкӀадзар. Абы шъхьакӀэ ябзэр апхъазыбзэм нэхъ ехьчу кӀалъытэр

## Тхыбзэр
Абазэ тхыбзэр щызэфӀэувар 1932 гъэм, латин хьарыфкӀэ, 1938 гъэм урыс хьарыфкӀэ зэрахъуэкӀа:
АШЗ-м и доллар

**АШЗ-м и доллар** () — официал АШЗ-м сомыр (валутэр). ЗэрыкӀуэр — $, USD.

## Банкнотхэр

## ТехэпӀэхэр
* http://www.federalreserve.gov 
* http://www.moneyfactory.gov 
* http://www.usmint.gov 
*
Адыгем и къэрал уэрэдыр

**Адыгем и къэрал уэрэдыр** – къэрал инэшан зы Адыгейм.

## Текст

*Автор: Исхьакъ МэщбэшӀэ
*Композитор: Умар Тхьабысым

## Гулъытыгъуэхэр

## ТехьэпӀэхэр
* Адыгем и къэрал уэрэдыр
Адыгэ-Хьэблэ къедзыгъуэ

**Адыгэ-Хьэблэ къедзыгъуэ** (, ) — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.

Хьэблэ нэхъышъхьэр — Адыгэ-Хьэблэ къуаджэ.

Джылу дэсыр — мин 11, 931 (2010 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 531 км².
Адыгэ ермэлхэр

**Адыгэ ермэлхэр** (ябзэмкӀэ *хай*, ур-бз.: *Черкесогаи*) — ермэл лъэпкъ цӀыкӀухэм ящыщ. XV лъэхъэнэм икӀэм къыщыкӀэдзауэ Ишъхъэрэ-КъуэхьапӀэ Къаукъазым щопсоухэ (иджырей Краснодар къэралымрэ Адыгей къэралымрэ). ЯужкӀэ ермэлы куэчахэм ямыхьчу, къахэкӀыу щытхэ. Я бзэм адыгэбзэм щыщу куэд хэлъ. Я аплъэпкъымкӀэ Ишъхъэрэ Къаукъаз лъэпкъхэм нэхъ яхьчу щытхэ: я пэхэр нэхъ занкӀыу, лъагэху. Зэрыхъухэр мин 50 хуэдиз (2008 гъэмкӀэ къызэралъытэмкӀэ) Нэхъыбу здэпсохэр Ермэл-хьаблэрэ (Армавир къ.) Мыекъуапэрэ

## Тхыдэр
Лъэхъынэ курытхэм къыщыкӀэдзауэ ермэлхэр къэралхэм зэбгырыкӀын, куэчын кӀадзэ. Хом-хомурэ Къаукъазым Ипэмрэ, Ишъхъэрэ лъэныкъуэмрэ ермэлыхэм я тӀысыпӀэ мэхъу. Ермэлыхэм я куэчыныр къызхэкӀар тыркухэмрэ къажэрхэмрэ чыристан лъэпкъхэр я шӀыпӀэхэм ирахун щыкӀадзам. ЗэралъытэмкӀэ Ишъхъэрэ-КъуэхьапӀэ Къаукъазым ермэлыхэр щыхэтӀысхьар XV лъэхъэнэм, Кърымым къыикӀаху, тырку ӀанатӀэр кърым хъанхэм яде щызэфӀэувам. Апщыгъуэм идежь Крымым зэгуэрэм нэхъыбу иса чыристэн лъэпкъхэр (алыджхэр, ермэлхэр, кърым-готхэр) я псэукӀэр зэӀохьари икӀын кӀадзэ. Тхыдэм зэритымкӀэ 1475 гъэм тыркухэм Кърымыр щаубыдым (япэкӀэ католик генуэзхэмрэ чыристан къэрал Феодоромрэ яӀыгъар) джылэ-унагъуэ исахэр ирахын кӀадза. Ермэлыхэр куэду Молдавымрэ Лэхьыймрэ икӀын кӀадза. Апхуэду ермэлыхэм ящыщ гуэрэхэр адыгэхэмрэ абазэхэмрэ яхэтӀысхьа хъуа, а лъэхъэнэм адыгэ-диныжъым иэ чыристан-диным пылъахэм. Ермэлы куэчахэр илъэс 300 адыгэхэм яхэсахэр адыгэбзэ, хабзэ... адыгэхэм я псэукӀыу хъуэр къашта, ауэ лъэпкъ къызхэкӀамрэ я динымрэ (ермэл-григориан) къагъэнакъым, апхуэдэм яужкӀэ къыхокӀыр ермэл-лъэпкъыр "адыгэ-ермэлы" (ур-бз. черкесогаи).

## Здэпсоуахэр
Хьаблэ здыдэсахэр: *Гъур-Хьаблэ, Хьатикъуай, Еджэрыкъуай, Хьаджы-хьаблэ, Эним, Шокон, Псыхутыгу*. Абы пэмыкӀыу ермэлы хьаблитӀ Хъулъыжъый (ур-бз. *Геленджик*) идежь щыӀа - *Азэтыхъурэ* *Бжъэтыхъурэ*. А-ермэлхэм адыгэхэм я хабзэмрэ фашэмрэ загъэпэшауэ зэрахьат, я псэлъэкӀэ зэфӀэувауэ адыгэбзэм. Лъэпкъым я нэхъыбэр хадэ, щэхуэн Ӏашъагъэхэм елъэжьхэт адрейхэр лъэжьыгъэхэм пышъатэкъым, Болэтыкъуэ Джэмболэт пщым иуэркъ-шъауэгъуэм иныкъуэр а-ермэлыхэм ящыщт, яужкӀэ Ермэл-хьаблэрэ (Армавир къ.) къызхэкӀар ахэра.

## ЦӀэрыӀухэр
* Богъарсыкъуэ лъэпкъ
Адыгэ автоном куей

**Адыгэ автоном куей** () — РССЗ-м 1928-1957 гъэхэм административ шӀыпӀу къыхагъэкӀыт. 1928 гъэм къыщыкӀэдзауэ Ипшъэ-Къаукъаз къэралым хэтт, 1937 гъэм къыщыкӀэдзауэ Орджоникидзе (Ставропол) къэралым хохьэ (къэралитӀри РСФСУ-м хэта).

* Къалэ нэхъышъхьэр — *Черкесск.*
* И инагъыр — 4 000 *км².*
* Джылу — *мин 92, 9 (1939 гъэмкӀэ) абы: урысу — 58, 3 %; адыгу — 17, 2 %, абазу — 11, 0 %*

## Тхыдэ

Мэлыжьыхьым и 30 махуэм 1928 гъэм Адыгэ лъэпкъ куейм автоном куей траӀуэ. Куейм и шӀыпӀэр тӀууэ зэхэкӀт: япэреуэ джылэхэр здыдэс ИнджыджцӀыкӀу, Инджыджышхуэ, Псыжъ джоуэ я псыхъуэхэм, етӀуану къушъхьахъупӀыу Уэрпрэ Чэфырэрэ я псыхъуэхэмрэ Ӏуашъхьэ яшъхьэщытхэмрэ
1957 гъэм шъычылэм и 9 махуэм Адыгэ автоном куеймрэ Къэрэчей автоном куеймрэ Къэрэчей-Черкес автоном куейуэ зэхагъэхьар Ставропол къэралым хэту.

## Джылэр

Къэгъэлъэгъуар 1939 гъэмкӀэ Совет Зэгуэт псом и джылэ бжыгъэ ирагъэкӀуэкӀамкӀэ къыхэха

**ГъэхэмкӀэ и зэфӀэувэныгъэр зэрекӀуэкӀар, шӀыпӀэр гуэчауэ зэрщытам игъусу**

image:Karach-and-Circ- aut-reg1928.png| 1928 гъэм
File:Circassian and Karachay Autonomous Region.png| 1934 гъэм
File:Karachay.JPG| 1943 гъэм
File:Circassian Autonomous Region1950.png| 1950 гъэм


## Тхылъхэр

* А. Победоносцев «Черкесия». 1940 гъэ, Мэзкуу.

## ТехьэпӀэхэр

* Адыгэ автоном куейм и лъэпкъ зэхэтыкӀэр 1939 гъэм екӀуэкӀа джылэбжыгъэмкӀэ

* Цуциев «Коренизация» администрациэ-шӀыпӀэ гуэшыгъуэхэр
Адыгэкъалэ

**Адыгэкъалэ** () — Адыгэ Республикэм щыт къалэ (1976 гъэ).

Джылу дэсыр — мин 12 226 (2010 гъэмкӀэ).

Лъэпкъ нэхъ ину щытхэр: адыгэхэр (77,48 %), урысхэр (18,59 %).

## ТехьэпӀэхэр
* Официал сайтыр
Адыгэбзэ махуэ

**Адыгэ́бзэ ма́хуэ** (, , , ) — адыгэбзэм теухуа бэрэскӀэ, гъатхэпэмазэм и 14 махуэм ирагъэкӀуэкӀ.

## Тхыдэр
Махуэшхуэр зытеухуар 1853 гъэм гъатхэпэм и 14-м Тифлис къалэм япэрей адыгэ Хьэрыфылъэ тхылъ къэзэркӀэкӀам. Зи Ӏэдакъу а тхылъыр къыкӀэкӀар Бэрсей Умар. Хьэрыфылъыр хьэрып тхыбзэмкӀэ зэфӀигъэуват, и хьэрыфылъэ тхылъыр япэрей тхылъу хъуа адыгэ кӀэлэгъуэ школхэмрэ гимназиэхэмрэ кӀэсхэм зэреджахэр. 

Абым теухуауэ 2000 гъэм Адыгэ республикэм и ӀэнатӀэгъуэм гъатхэпэм и 14 махуэр махуэшхуэуэ унафэ къыдегъэкӀыр, адыгэбзэм теухуауэ.

2005 гъэм Къэрэшей-Шэрджэсым и президенту а лъэхъанэм щыта Батдыев Мустафам Адыгэхэм я културэм и аутономиэ лъэпкъэгъум и лъэӀуэгъукӀэ Къэрэшей-Шэрджэсми гъэтхэпэм и 14-й махуэр махуэшхуэуэ унафэ къыдегъэкӀыр. 

Абым пэмыкӀыу, 2011 гъэм илъэсишъэ псоуэ текӀа Тыркум адыгэбзэкӀэ япэрей гэзет къызэрдэкӀар.

1911 гъэм и шышъхьэӀум Истамбылым адыгэбзэкӀэ газет «*Guaze*» («Гъуазэ») къыдокӀыр. КъыдэгъэкӀыгъуэр зи унафу щытар Адыгэхэм я зэгуэтыныгъэм и лъэпкъэгъура.

## ТехьэпӀэхэр
* грамота.ру. Берсей Умар теухуауэ
* Адыгэбзэ махуэр Тыркум (Анкара) зэрекӀуэкӀар
* Elot.ru Адыгэбзэ махуэм теухуа тхыгъэ
Адыиху

**Адыиху чэщанэ** (Ӏэдииху чэщанэ) — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм, Хьэбэз куейм дэт, ишъхърэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ Хьабэз къуаджэм пэщылу. ИнджыджцӀыкӀу илъэгапӀэ лъэныкъуэ Ӏуфэм.

Езы Адыихур XVIII лъэхъэнэм, къэбэрдеипщ Темырыкъуэ-Хьаджыкъуэ Бэмэтхэ ищӀа. ПлӀиму, икӀагъыр бгъуэуэ щӀауэ, здыдэкӀуэм хуэзэв хъууэ.

Тхууэ зэтетыт, шъхьагъумджищ иӀэу, кӀэхьапӀэр Ӏатауэ, кӀэлъей кӀэрыгъувамкӀэ фӀэкӀа уимыхьафыну щӀауэ.

Япэрейм псырэ-шхынрэ кӀэлът зауэ екӀуэкӀмэ, бийхэр къытеуэмэ. Иэ яубыдахэр щаӀыгът. Узэрихьафтэр ишъхьам къытетымкӀэ, шъхьагъумджи хэтакъым.

ЕплӀанэми шъхьагъумджэ хэтакъым, лъэгумрэ шыгумрэ икӀыпӀэ иӀамкӀэ нэхур ихьат
Азиэ

**Азиэ** — дунейм инэхъ ин лъэныкъуэ, Еуропэм дэкӀыгъуэ Еуразиэ материку зэхохьахэ. Иинагъыр - милыуан км² 43, 4 хуэдиз. Джылу исыр - милыуан 3, 981 (2007 гъэмкӀэ).

## ШӀыпӀэмрэ гъунапкъэхэмрэ

НэхъыбэкӀэ къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм хэт (Чукот хы тӀыгу ныкъуэм щымыхъукӀэ), Экуаторым ишъхъэрэмкӀэ пэщылъу. ЕуропэмкӀэ игъунапкъэр Урал къушъхьахэмкӀэ къыщыкӀадзэри Мугоджарым, Эмба псыхъуэмкӀэ, Хы КаспиимкӀэ, Аракс псыхъуэмкӀэ, Хы ФӀыцӀэмрэ МраморномкӀэ яужкӀэ Ӏузэв Босфорымрэ Дарданеллэхэмрэ ирагъакӀуэ. Африкэм Азиэр Суэц ӀашъхьамкӀэ пышъауэ щыт, Ищъхъэрэ Америкэм хэзгъэкӀыр Беринг Ӏузэвым.

Гъунапкъищ щыӀам пэмыкӀху алтернэтиву щытхэ, хэкумэтх гъунапкъэм темыху:
* Гъунапкъэ А къыхэгъэкӀар - Урал къушъхьахэмкӀэ Урал псыхъуэмрэкӀэ ирокӀуэ
* Гъунапкъэ В къыхэгъэкӀар - Гум-Маныч губгъуэмкӀэ ирокӀуэ, Хы МыутӀэмкӀэ хыхьу яужкӀэ.
* Гъунапкъэ С къыхэгъэкӀар - Къаукъаз ӀуашъхьахэмкӀэ ирокӀуэ.

## Хэкумэтх
ИӀуфэхэр Ишъхъэрэ Океаным, Индиэ Океаным, Шъэху Океаным Ӏулъхэ, абыхэм пэмыкӀыу шӀыпӀэ курыт хыхэр Атлантик Океаным еуэ (Хы МыутӀэ, Хы ФӀыцӀэ, Хы Мрамор, Хы Эгей, Хы Курыт). Псыхъуреуэ хэтхэр Хы Каспий, Хы Арал, Балхаш пэмыкӀхэр джоуэ. Псыхъурей Байкалым дуней псом ипсыхъуреуэ хъуам псынэпс ярытым нэхъри нэхъыбэ иӀыгъ; Байкалым 20% дуней псом ипсынэпсыр ит. Хы ЛӀар дуней псом ишӀыпӀэ нэхъ кууэ щыт (м. - 405 дуней хым нэхъри нэхъ лъахъчу щыт.) Азиэм иӀуфэр нэхъыбэм занкӀыу ирокӀуэ, хы тӀыгуныкъуэ нэхъ ину къыхэкӀхэр - Азиэ ЦӀыкӀу, Аравий, Индостан, КӀэрей, Камчаткэр, Чукоткэр, Таймыр... Азыэ Ӏуфэм нэхъ гъунэгъу бгъэдэль хы тӀгу нэхъ инхэр (Зондышхуэхэр, Новосибирхэр, Сахалин, Ишъхъэрэ ШӀыгу, Тайуан, Филиппинхэр, Хайнан, Шри-Лáнка, Японхэр). Зэхэту зэрыхъур шӀыуэ милыуан 2 км².

## ХэкумэтхымкӀэ зэргуэчыр

### КъуэхьапӀэ Азиэ (Япэрыт Азиэ)

Хиубыдэхэр: Ипшъэ Къаукъаз, Иран, Ермэлы, АзиэцӀыкӀу къушъхьахэр, Аравий ха тӀыгуныкъуэмрэ Левантымрэ, политикамкӀэ лъэныкъуищ хеубыдэ — КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъур (Африкэм ер хэмыту), КъуэкӀыпӀэ Курытыр, Къаукъаз КӀыбыр (Ипшъэ Къаукъаз)

**Къэрал хэтхэр:**

### Ипшъэ Азиэ

Хиубыдэхэр: Индостан хы тӀыгуныкъуэмрэ Гималай къушъхьахэмрэ, Шри-Лáнка хы тӀыгумрэ пэмыкӀ нэхъ цӀыкӀу хэмрэ джоуэ
 
**Къэрал хэтхэр:**

### Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэ

ИндоХъутэй хы тӀыгу ныкъуэр хеубыдэ, Малай хы тӀыгухэр дэкӀыгъу

**Къэрал хэтхэр:**

### КъуэкӀыпӀэ Азиэ

Хиубыдэхэр: Урысейм — КъуэкӀыпӀэ Джыжьэр, Хъутейр, Тайуан хы тӀыгур, Япон хы тӀыгухэр, КӀэрей хы тӀыгу ныкъуэр, Монголыр джоуэ. Ӏуфу хъуар Шъэху океанум Ӏулхэ, ишӀыпэхэр къшъхьа-губгъурэ зэхэт, субтропикрэ, тропикхэмрэ хиубыду.

**Къэрал хэтхэр:**

### Курыт Азиэ

ИшӀыпӀэм инэхъыбэр губгъуэгъуа иэ пшахъуалъу щыт. Къушъхьа Памирыр, Тан-Шаныр джоуэ хеубыдэ, Туран губгъуэри хэту.

**Къэрал хэтхэр:**

### Ишъхъэрэ Азиэ
Урысейм Сыбыр лъэныкъуэр псоуэ еубыдыр

## Лъэпкъхэр

## Тхыдэр

Категориэ:Азиэ
Азэрбиджан

**Азэрбиджан Республикэ** () — Ипщэ Къаукъазым хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Бэкуу.

## Хэкумэтхыр

Азэрбиджаныр Ипщэ Къаукъазым хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: ищхъэрэмкӀэ — Урысейм, къуэхьэпӀэмкӀэ — Ермэлэймрэ, Курджымрэ, ипщэмкӀэ — Къажэрым, къуэкӀыпӀэмкӀэ хы Каспий и Ӏуфэм Ӏохьэ.

Къэралым и инагъыр — 86 600 км².

Темперэтурэ курытхэр щӀышылэм зэрыхъур −10° — +4° С, бадзэуэгъуэм 5° — +27° С.

## Тхыдэр

I илъэс мин ди лъэхъэнэм ипэм Азэрбиджаным и ищхъэрэ лъэныкъуэм Къэукъаз Албаней къэралыр хэтт.

VII лъэхъэнэм Азэрбиджаныр Хьэрып хьэлифэтым хэта. Ар зэхэхуа яужь Азэрбиджаным и щӀыпӀэм къэрал зытӀущ къыхокӀыр.

XIII лъэхъэнэм Азэрбиджаным монголыдзэр тоуэ.

XV—XVIII лъэхъэнэм Азэрбиджаныр Сефевидхэм я къэралым хэта.

XIX лъэхъэнэм и пэм Азэрбиджаныр Урысейм хохьэ, яужырейм и ӀэнатӀэгъуэр къэрал псом щыщхьэщыувэр 1828 гъэм Урысеймрэ Къажэрымрэ Туркманчай тхылъыр щыщӀатхам.

Джэпуэгъуэ револуциэм яуж Урысейм, 1918—1920 гъэхэм къэралыр хуиту щыта Демократ Республикэ Азэрбиджан ицӀэр жоуэ.

1920—1991 гъэхэм Азэрбиджан РСС-р РССЗ-м хэта.

1991 гъэм щыщӀэдзауэ Азэрбиджаныр къэрал хуитыу щыт.

## Жылэр

Къэлъытэгъуэ гуэрэхэмкӀэ, 2010 гъэм къэралым жылэу дэсыр млн 9 цӀыху.

Лъэпкъ нэхъ иныу щытхэр (2007): азэрбиджанхэр (90,6 %), лезгинхэр (2,2 %), урысхэр (1,5 %), талышхэр (0,9 %), авархэр (0,5 %), нэгъуэщӀхэри.

ДинкӀэ нэхъыбэр мыслъымэнхэщ (>90 %), чыристэнхэ, иудэнхэ.

## Экономикэр

ВКӀуП-р 2009 гъэмкӀэ здынэсар $88.676 млрд.

ВКӀуП зы цӀыхум техуэмкӀэ ($9,809 хуэдиз), къэралым 72-нэ пӀэр иӀыгъ дунем.

## Дзэр

Дзэр цӀе — Лъэпкъ Дзэр Азэрбиджаным ().

И бжыгъэр зэрыхъур мин 128,6 хуэдиз.

## АдминистрациэмкӀэ гуэшыгъуэр

Азэрбиджан — къэрал унитару щыт. АдминистрациэмкӀэ хэку 66 еугуэш ().

## ТехьэпӀэхэр

* Азербайджаным и сайтыр
* CIA World Factbook 

Категориэ:Азэрбиджан
Акбарышхуэ

**Джэлалудди́н Мухьэмма́д Акба́р** (*Акбарышхуэ*, 1542 джэпуэгъуэм и 14 — 1605 джэпуэгъуэм и 17) — Моголышхуэхэм я лъэпкъым щыщ ещанэрей пэштыхь, Бабурым и къуэрылъху, Темырлэн къытекӀа.

## Гъашъэтхыдэр

Акбарышхуэр къалэ Амаракотем къэхъуа иджырей Пакистэным и куей Синдым дэтым. Абдежьым и япэрей илъэс 12-м щыпсоуа. 1555 гъэм, ядэ Хумайуным дэкӀыгъу Дели мэкуэчхэ.

1556 гъм Хумайуныр дунем йохыжь, илъэс 14 хъу Акбарыр ӀэнатӀэпӀашъхьэм тохьэ. ИлъэсиплӀ текӀауэ и дэӀэпыкъуэгъу-тхьэмадэ Байрам-хъаныр къэралым ирегъэкӀыр, яужым зыкъэӀэтыгъуэ бжыгъэхэри егъэбэяур, и къуэш Хьэчымри зхэтар 1579 гъэм дэкӀыгъу. Ахэр зэфӀигъэкӀа яуж и къэралыр хигъэхъуэным яуж йохьэр. И къэралым хегъэхьэхэ - Раджпутанэр, Гуджаратыр, Бенгалыр, Кашмирыр джоуэ.

Моголышхуэхэм я империэм нэхъышъхьэбзу щытахэр туркубзэрэ хиндубзэрэ. Къэралым и пкъы зэфӀэгъувэныр иуха яуж къэралкӀуэцӀ реформэ егъэкӀуэкӀыным яуж ихьа. Нэхъыбу гулъытэгъуэ абыхэм зариттэр къэралым цӀыху ису хъуам зэхуэдэ пӀалъэхэр яӀэну, нэхъапэреуэ и дзэм и шъхьэщытыгъуэ ӀэнатӀэм гулъытэгъуэ иритт, къэралыр кӀэуэ куейкӀэ игуэча, шъыхь уасэтыныр зыуэ псом шъхьэкӀи ишъа. Шъыхьым и системэр кӀэлъыплъыгъуэ лэш иӀэт, тхьэмадэхэр хэмыӀэбэфыну, дыгъуэгъуэ къыхэмкӀыфыным теухуауэ. Абым пэмыкӀыу гъаблэ къыздихьа лъэныкъуэхэм цӀыху исхэм шъыхь яттэкъым, ӀэнатӀэгъуэми дэӀэпыкъуэгъу хуашъхьэт ахъшэ, хьэцэпэцэ джылэм ирату.

Акбарым динхэм гулъытэгъуэшхуэ яритт езыр мыслымэну щыта шъхьэкӀэ хиндудинми, чыристэныгъэми зэригъашъэт. 1582 гъэм къэралым дин кӀэуэ иригъэхьэн игугъэт «дин и иллахьи» Абу ал Фазил дэкӀыгъу ятхар. Абым хиндудинми, мыслъымэныгъэми, заратуштрыгъэми, чыристэныгъэми ящыщ хэту. 

1580-1582 гъэм пщышхуэхэм зыкъэӀэтыгъуэ ирагъэкӀуэкӀ и къэралым Акбарым динымкӀэ иригъэкӀуэкӀ реформэхэм пэщытху.

И гъашъэм и яужырей илъэсхэр и къуэ Селимым зэкӀэгъэстэгъуэ иригъэкӀуэкӀхэм хэта. Дунем щехыжьар 1605 гъэм, и пӀэм ихьэр и къуэ Салим, Джахангир цӀэ зтриӀуауэ.

## ТехьэпӀэхэр
* Могол император Акбарыр: Дуней Гъашъэтхыдэ 
* Акбар теухуа хъыбархэр 
* Джалалуддин Мухьэммад Акбарышхуэр 

Категориэ:Тхыдэ
Категориэ:Мыслъымэнхэр
Джэзаир

**Джэзаир Джылэр Демократ Республикэ** (, Бэр-бз. ⵟⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴻⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ) — Ишхъэрэ Африкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Алджазаир.
Алыджей

**Алыджей** (ал-бз. Ελλάδα; и цӀэр псоуэ — Алыджей Республикэ; тхыдэмкӀэ ицӀэр — Ελληνική Δημοκρατία) — Еуропэм и ипщэ-къуэкӀыпӀэм хэт хэку, Бэлкан тӀууащӀэм тету. ИщхъэрэмкӀэ и гъунапкъэр Албаниэ, Македониэм, Балгариэм ядежым ирокӀуэщ, ищхъэрэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ — Тыркум. КъуэкӀыпӀэмкӀэ Хы Эгейр Ӏулъщ, къухьэпӀмкӀэ — Хы Ионэр, ипщэмкӀэ — Хы Курытым. Къэралым езы алыджхэм яцӀэмкӀэ теӀуа.
Къалащхьэр — Афинэхэр

КъухьэпӀэ ицивилизациэ здызэфӀэувар, япэре демократ къэралхэр къыздежьар Алыджейращ.

## Хэкумэтхыр
Алыджейр Бэлкан тӀууащӀэм и ипщэмрэ Анадолейм къыбгэдэлъ хы тӀыгухэмрэ ящӀыгъуу тет, псори зэхэту км² 131 994 мэхъущ. И гъунапкъэр Албаным, япэре Югэслау Республикэ Македониэм, Балгариэм, Тыркум джоуэ ирокӀуэ. Хы Ӏуфу Курытым, абы хэту: Ионэ, Эгейхэм ягъунэхэр. Крит хы тӀыгум ищхъэрэ Ӏуфэр Хы Ливиим Ӏулъщ. Абы нэмыщӀу Алыджейм минитӀ хы тӀыгу хэт, ар къэралым 20 % щӀыпӀэщ.

Алыджым ищӀыпӀэр щыуэ бгуэш хъунущ, ар:
* Мэтерикым тет Алыджыр, абы хыхьэ: Македониэ (Флоринэ, Пэллэ), Фракиэ (Родопи, Кавала), Эпир (Теспротиэ, Превезэ), Фесалиэ (Ларисэ, Магнисиэ) Алыджеикур (Фтиотидэ, Фокидэ, Аттикэ). Ионэ хы тӀыгухэри абы хабжэ
* Пелопоннес — Алыджым и хы тӀыгу нэхъ ин. Еуропэ ицивилизациэм и щӀыналъэр, къыздикӀар аращ, Аркадиэ, Лакониэ, Месиниэ… хэкухэр здэщыӀар абдеж.
* Хы Эгей и хы тӀыгухэр, абы янэхъ инхэр Крит — Алыджейм и нэхъ ин, Еуропэм 8-рей (8259 км²), Эвбеэ — Критым яуж етӀуанэу (3654 км²).

## Администрациэ гуэшыгъуэр
Алыджейр къедзыгъуэ 13 зэхэтщ, ахэр 54 номэ-кӀэ (префектурэ) гуэшащ. Абы нэмыщӀу зы аутоном къедзыгъуэ иӀэщ — Айон-Орос, Афон Ӏуащхьэм игъунэгъу. Ар шоджэн къэрал, ӀэнатӀэр зыӀыгъыр — хасэ, чылисэ 20-кӀым ящыщу.

## Къалэ нэхъ инхэмрэ, джылэ дэсымрэ
* Афинэхэр — 745, 514
* Фесалоники — 363, 987
* Пирей — 175, 697
* Патрас — 160, 400
* Гераклион — 130, 914
* Перистери — 137, 918
* Лариса — 124, 394
* Калифеэ — 109, 609

## Лэпкъ дэсхэр
Нэхъ лъэпкъ ин къэралым исыр алыджхэращ — 90 %. Лъэпкъхэр Алыджейм иджыри къыздынэсым динымкӀэ зэрагуэшыр (Уэсмэн империэм и хабзу къэнауэ)
* Фракымрэ Додикан хы тӀыгухэм дэс мыслъымэнхэр, тыркухэр яхэту — 1 %
* Помакхэр (болгарыбзэ зезыхьа лъэпкъ мыслъымэн) — 0,3 %
* Цыджан мыслъымэнхэр — 0,1 %

Этногрэфхэм бзэкӀэ лъэпкъ къыхагъэкӀхэр:
* Албанхэр — 4 % (арнаутхэр яхэту)
* Слауаныбзэ зезыхьэ алыджхэр е македон слауанхэр — 1,2 %
* Аромунхэр — 1,1 % (мегленитхэр яхэту)
* Чристэн цыджанхэр — 0,8 %
* Сербхэр — 0,3 %
* Хьэрыпхэр — 0,3 %
* Журтхэр — 0,05 %

Категориэ:Алыдж
Категориэ:Къэралхэр
Андалусиэ

**Андалусиэ** () — эспанэ зэгуэт автоном шӀыпӀэ, хэкуи зэхэту: Алмериэ, Кадис, Кордова, Гранада, Ӏуэлвэ, Хъаен, Малага, Севиджэ. И къалэ нэхъышъхьэр Севиджэ. Андалусиэр Еуропэм и ипшъэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм хэлъ, ипшъэмкӀэ Гибралтар Ӏузэвымрэ Хы Курытымрэ Ӏулъ, къуэхьэпӀэмкӀэ Португалымрэ Атлантик океанымрэ и гъунапкъыр ирокӀуэ. Исбухьэнм и кӀуэцӀым и гъунапкъхэр ишъхъэрэм Эстремадурэмрэ Кастиджэрэ Ла Манчэмрэ ирокӀуэ, къуэкӀыпӀэмкӀэ Мурсиэм бгъэдохьэ.

## Тхыдэр
Ал-Андалус — хьарып-мыслъымэн цивилизациэ, VIII—XV лъэхъэнэхэм бэлыхьу щытауэ Иберий хы тӀыгуныкъуэм, пэмыкӀыу иджыри «мыслъымэн ИсбухьэнкӀэ» еджу. Къэрал Ал-Андалусым Исбухьэнм и шӀыпӀэм щымыхъукӀэ иджыри Португалым ери хиубыдэт, и къалэ нэхъышъхьу щытар Кордова XI лъэхъэнэм нэс, яужым абы ипӀэм Севиджэрэ Гранадарэ иувахэ.

Мыслъымэнхэр Иберий хы тӀыгуныкъуэм щихьэхэр 711 гъэм, апщыгъуэм хэкум мыгъуэр вестготхэм къыхалъхьэт.

713 гъэм мыслъымэнхэм хы тӀыгуныкъуэм и нэхъыбэр яубыд, куэдым убыдыныр зауэншу, лъы ямыгъажу ирагъэкӀуэкӀыу.

Къэрал Ал-Андалусыр хокӀуадэ Колумбым Америкэр къыщигъуэт зэманхэм идежь.

## ӀэнатӀэмрэ политикэмрэ
Хэкум и ӀэнатӀэр зыӀыгъыр Андалусиэм и Хунта (Хасэ)

Партиэхэр Андалусиэм и парламентым хэтхэ:
* Исбухьэнм и социал лэжьакӀуэ партиэ
* Джылэ партиэ
* Сэмырабгъу зэгуэтхэр
* Андалусиэ и партиэ

## Политикэ-администрациэ зэхэтыкӀэр
Автоном зэгуэт Андалусиэр щызэфӀэувар 1980 гъэм мазаем и 28, и япэрей статиям автоном статусыр иратхауэ, а автономиэр и тхыдэ идентикэм къыхэкӀыу ӀэнатӀэ хуит иӀэну пӀалъи иӀу, Исбухьэнм и Констуциэм ар куей къэсым ириту.

2006 гъэм и жэпуэгъуэм, Конституциэ комиссиэм и Тхьэмадэ Кортесхэм хаха Статус кӀэ и автономиэмкӀэ, абым Андалусиэр къызэрилъытэр «лъэпкъыгъуэ реалу» (эсп-бз. realidad nacional).

### Хэкухэр

Пщы тхылъ 1833 гъэм къыдэкӀамкӀэ, куей гуэчыгъуэм теухуауэ, Андалусиэр хэкуийкӀэ мэгуэч. Ахэри яужкӀэ муниципалитет 770 зэхэкӀыжьху.

* Альмериэ (Almería) — 611, 037 джылу, 102 муниципалитету.
* Кадис (Cádiz) — 1, 178, 773 джылу, 44 муниципалитету.
* Кордова (Córdoba) — 784, 057 джылу, 75 муниципалитету.
* Гранада (Granada) — 854, 419 джылу, 168 муниципалитету.
* Ӏуэлвэ (Huelva) — 482, 965 джылу, 79 муниципалитету.
* Хъаен (Jaén) — 657, 714 джылу, 97 муниципалитету.
* Малага (Málaga) — 1, 453, 409 джылу, 100 муниципалитету.
* Севиджэ (Sevilla) — 1, 811, 177 джылу, 105 муниципалитету.

## Сурэтылъэ

2009 Tarifa panorama-view of the town.jpg
Castillodenoche.jpg
Cordoue - Alcazar d'Alphonse XI.JPG
Fernán Núñez Panorámica.jpg
Homelacortijada.jpg
Jerez de la Frontera - Alcazar almohade.JPG 
Montaña pinos.jpg
Ronda. puente nuevo.JPG


Категориэ:Исбухьэн
Андоррэ

**Андоррэ** (, , ) — Еуропэм хэт кърал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Андоррэ-ла-Велиэ. 

Къэралым и Конституцэмкӏэ официальнэ бзэщ каталаныбзэр, франджыбзэри, испаныбзэри (кастиль диалектри), португалыбзэри щыкуэдщ. 

Андоррэ и щӏыналъэр километр зэбгъузэнатӏэ 468-рэ мэхъу. Пиренейхэм метр 1029-кӏэ щыӏэ Андорра-ла-Велье къалэр Европэм и къалащхьэ нэхъ лъагэ дыдэ псынэ. Андоррэ и рельефым щытепщэр ауз зэвхэмкӏэ зэпыгъэщхьэхукӏа къыр бгы лъагэхэрщ, мылылъэм къыхэкӏа къурш гуэл куэдщ. Андоррэ и щӏыналъэм гъущӏ пцӏийрэ бдзапцӏэрэ къыщыщӏах щӏыпӏэхэр иӏэщ.

Категориэ:Андоррэ
Азгъей

**Азгъей Республикэ**, **Азгъей** ( (къикӀыр «Апсхэм якъэрал», ) — КъуэхьапӀэм Къэукъазым иде хэт, Хы ФӀыцӀэм и ипшъэ-къуэкӀыпӀэ Ӏуфэм идей. ИцӀэдыдэр псоуэ: Аҧсны Аҳәынҭқарра (Азгъей Республикэ).
Къалэ нэхъышъхьар — Согъум.

## Тхыдэ
Къэрал джоуэ Азгъейм зэфӀэувэн щыкӀидзар VI илъэсишъэхэм, икъалэ Ӏаташъхьу Лыхныр. Къэру къыщиштар Леон I щытехьам., Азгъейр Визэнтиэм хэкӀыу хуит щыхъур VIII илъэсишъэхэм, Леон II щытехьам. Апщыгъуэм Азгъейм Курджым икъуэхьапӀэ лъэныкъуэри хиубыдэт. Къэралым лъэпӀкъ дэсхэтэр: азгъэхэр, курджы лъэпӀкъ: рачин, гурий, имерет, мегрел, сууан… Азгъейм къалэ, быдапӀэ, чылисэ бжыгъэ иӀат. Къалэ Ӏэташъхьар япӀэкӀэ Анакопиэм (Афон КӀэм) щыӀа, яужым 806 гъэм Кутаис куэча.

975 гъэм Азгъейр Курджым хохьа икъэрур XI—XIII илъэсишъэхэм фӀыуэ зэфӀэувау. Азгъейр зэрхэхьар пщы-унэхэр Багратхэрэ Леонхэрэ благъэ зэхохъури абыкӀэ нэхъри зэрагъэубыд.

XV илъэсишъэхэм Курджы къэралыр зэхохур. Азгъей пщыхэр Чачба лъэпӀкъым щыщхэр Азгъейм Къэрал Хуит траӀуэ. Адрей азгъэ пщыхэмрэ, мигрел пщы Дадиани лъэпӀкъмрэ япэщытахэ.

XVI илъэсишъэхэм Усмэн Пэштыхьейм къеныкъуэкъу мэхъу Азгъеймрэ Хъырцеймрэ. Хы ФӀыцӀэм иӀуфэм быдапӀэ бжыгъэ ещыр (Согъум-Къалэ, Поти, Ӏанапэ…) икъэрур хэкум зэфӀигъэуву. 1809 гъэм азгъэ пщыхэм ягугъэкӀэ Урысейм хохьахэ Александр I абы хуэарэзыуэ.

1918 гъэм Курджым хохьа.
1921 гъэм Совет Социал Республикэ Азгъей мэхъу
1931 гъэм Аутоном Совет Социал Республикэ мэхъу Хъырцейм хэту
1990 гъэм Азгъейр аргуэру Совет Социал Республикэ мэхъу
2008—2009 гъэхэм Урысеймрэ, Никарагуамрэ, Венесуэлэмрэ, Науру къэралхэм Азгъейр къэрал хуиту къалъыту тхылъхэм яӀэташъхьахэм Ӏапэ кӀадз.

## Джылэр
Джылэ бжыгъэ ирагъэкӀуэкӀамкӀэ 2003 гъэм Азгъейм 215 972 цӀыху дэс.

## Бзэхэр
Къэралым иӀаташъхьа бзэр — Азгъэбзэ. Урысыбзэр азгъэбзэм хуэдуи къэралыбзу къалъытэ. Азгъейм лъэпӀкъу ису хъуар ябзэмкӀэ хуит щытыну: псэлъэну, тхэну Кэралым арэзы ешъ.

## Диныр
**Азгъейм инэхъыбэр Чыристан диным пылъхэ. КӀэупшӀакӀуэ 2003 гъэм джылэм ирагъэкӀуэкӀам къыхэкӀар мыра:**
* Чыристану — 60 %
* Мыслъымэну — 16 %
* ЛъэпӀкъ диныжъым пылъу — 3 %
* ПэмыкӀ динхэр — 15 %
* Джэуап зымтыфахэр — 6 %

## Администрациэ гуэшыгъуэр

Азгъейр къедзыгъуи 7-кӀэ гуэча, къедзыгъу хъуам къалащхьэ яӀэ.

Абы пэмыкӀыу къалэ нэхъ инхэмрэ, джылу дэсхэмрэ:
* Согъум — 43 700
* Гагра — 10 700
* Гудаута — 7 700

## ТехьэпӀэхэр
* Азгъей республикэм и президентым и официал сайтыр
* Азгъей республикэм и МИД-ым и официал сайтыр
* Азгъей республикэм и конституциэр

Категориэ:Къэралхэр
Категориэ:Азгъей
Азгъэбзэ

**Азгъэбзэ** (**азгъэбзэкӀэ**; *аҧсуа бызшәа, аҧсшǝа*) — азгъэ лъэпкъхэм ябзэ, Азгъей къэралым, Тыркум, Иорданым, Шамым, Иракым, Урысейм. Бзэ нэхъ игъунэгъур абазэбзэ, зыхэтыр азгъэ-адыгэ бзэхэм я унагъуэм, абазэбзэмрэ адыгэбзэмрэ щымыхъукӀэ убыхыбзэри зыхыхьар.

Азгъей къэралым бзэмкӀэ цӀыху мин 100 хуэдиз мэпсалъэ, къэралъым ибзэӀаташъхьу щыт (1994 гъэм къыщыкӀэдзауэ). Ауэ 1989 гъэм азгъэбзэр анэдэлъхубзу зыхуэхъутэр 17, 8 % джылу дэсам, азгъэ-хъырцей зауэм яуж 1995 гъэм 50 % джылэм. Тыркум 1965 гъэм къэрал джылэ бжыгъэ ирагъэкӀуэкӀамкӀэ азгъэбзэр иэ абазэбзэр анэдэлъхубзу джэуапу зытар цӀыху 4, 563 (абым псори зыбзу ялъытэ - abaza) цӀыху 7, 836 етӀуанэ бзэуэ джэуап ята, а псори зэрщытым хуэмыду, нэхъ макӀыу къаӀуэтауэ ялъытэ, 1993 гъэм абазу дэсыр мин 35 къалъыта. Урысейм азгъэбзэкӀэ псалъу дэсыр цӀыху 9,447 къыкӀэкӀа.

Абы хуэду къызэркӀэкӀымкӀэ азгъэбзэмкӀэ псалъу хъур цӀыху мин 120-130 хуэдиз. Мин 500 - 600 шхуаӀар къэгъэхъуауэ къыкӀэкӀа, абы зэр гугъэмкӀэ адыгэхэр (кӀаххэмрэ, къэбэрдейхэмрэ) хагъэхьахэ.

## ПсалъэкӀыу зэрзэшъхьащыкӀыр
Иджыпсту Къаукъазым къынар псалъэкӀищ: абжъуй (Очамчырэ куейм), бзыб (Гудаутэ куейм), самырзэкъан (Агубедиарэ Река къуаджэхэм Очамчырэ куейм, Чхуартал къуаджэм иныкъуэ Гал куейм), адрей псалъэкӀэ-лъэпкъхэр Тыркум ирагъэкӀахэ. 1860 гъэм нэгъунэ азгъэхэм ялъэпкъ-псалъэкӀэхэр зэкӀэлъыпыту хы Ӏуфэм ирикӀуэт къушъхьам къэху, убыххэм къыщыкӀэдзауэ къуэхьапӀэм мегрелхэмрэ сонэхэмрэ нэгъунэ къуэкӀыпӀэм.

Мдзымтэрэ Жъууауэ-къуарэрэ япсыхъуэ зэхуакум садзэхэм япсалъэкӀэр щыӀа. Лъэпкъыр зы къэмыну Тыркум ирагъэкӀа, абдежьым къуаджэ зытӀущым бзэр иджыри зэрахьа. садзэ-псалъэкӀэр тӀууэ бгуэч хъуну: 
* хы Ӏуфэ псалъэкӀэ (джыгетэхэм иэ садзэхэм я)
* къушъхьа псалъэкӀэ (медовей, езыхэр зэрзэджэр - абаза, лъэпкъ хэтхэр: чуа, чужъы, чужъгучуа, ахьчыпсэу, аибга Псоу ипсыхъуэм)

Азгъэ псалъэкӀэхэр ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ:
* хы Ӏуфэм -
** бзыб псалъэкӀэ (Жъууауэ-къуарэрэ Псыцхьарэ язэхуакум, иджырей Гудаута куейм),
** Гум псалъэкӀэ (Къодор псыхъуэм нэс) - Тыркум ирагъэкӀахэ, иныкъуэр Аджарым (апщыгъуэм Тыркум хэтам)
** абжъуй псалъэкӀэ (иджырей Очамчырэ куей) 
** самырзэкъаным къэлар - мигрелым я нэхъыбэм хеубыдэ
* къушъхьа лъэныкъуэм - 
** псхьу псалъэкӀэ (Бзыб псыхъуэм ишъхьамкӀэ) Тыркум дэт къуаджэхэм иджыри зэрахьа
** дал-цебелда (Къодор псыхъуэм икумрэ ишъхьамрэ) Тыркум икъуэхьапӀэ куейхэм (Беледжык, Бурса, Эскишехир) дэт азгъэ къуаджэхэм иджыри щопсалъэхэ

Азгъэбзэм итхыбзэр абжъуй псалъэкӀэмкӀэ шъа.
## Хьарыфылъэр
Арагон

**Арагон** (, каталоныбзэкӀэ: *Aragó*) — эспанэ зэгуэт автоном шӀыпӀэ. Исбухьэнм и ишъхъэрэ лъэныкъуэм хэт. И гъунапкъэхэр Фрэнджым ирокӀуэ ишъхъэрэмкӀэ, къэрал кӀуэцӀым: къуэкӀыпӀэмкӀэ Каталониэм, ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ Валенисиэм, ипшъэ-къуэхьэпӀэмкӀэ Кастиджэрэ Ла Манчэмрэ, къуэхьэпӀэмкӀэ Кастиджэрэ Леонымрэ Ла Риохъамрэ, ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэмкӀэ Наваррам

Къалэ нэхъышъхьэр — Сарагоса (Zaragoza)

Джылу дэсыр — 1, 269, 027

ӀэнатӀэбзэр — Исбухьэныбзэ (Castellano)

## Демографиэр
Джылу дэсыр къалэ нэхъышъхьэхэмрэ куейхэмрэ:
* Сарагоса — 647, 373
* Уэска — 48, 530
* Теруэл — 33, 238

ПэмыкӀ къалэхэр:
* Калатаджуд — 20, 236
* Эхъеа де лос Кабаджерос — 16, 941
* Монсон — 15, 806
* Барбастро — 15, 778
* Алканиис — 15, 130
* Ӏутебо — 14, 037
* Фрага — 13, 284
* Хъака — 12, 553
* Тарасона — 10, 857
* Сабинианиго — 9, 023
* Бинефар — 8, 890
* Каспе — 8, 206

Джылэ бжыгъэ 1991 гъэм ирагъэкӀуэкӀамкӀэ Арагоным джылу дэсар 1, 178, 000 ар къэралым и 2, 95 % мэхъу къэралым дэсу хъуам.

2005 гъэм Арагоным и джылэр 1, 269, 027 хэхъуа, абымкӀэ зэрыхъум Арагоным джылу дэсым и ныкъуэр Сарагосам дэсхэ.

## Бзэхэр

Арагоным и нэхъыбу джылэ дэсыр ИсбухьэныбзэкӀэ (castellano) мэпсалъэхэ, ар бзэ нэхъышъхьуи щыт. Хэкум и лъэныкъуэ гуэрэхэм каталоныбзэрэ арагоныбзэрэ зи анэдэлъубзи мэпсохэ.

* Кастиджэбзэр (Исбухьэныбзэр) хэкум и бзэ нэхъышъхьэ, хэкум и лъэныкъу хъуам иропсалъэ. Ауэ езым еуэ псэлъэкӀэ иӀэ, арагоныбзэм зэригъунэгъум теухуауэ, абы щыщ хэхьа.
* АрагоныбзэмкӀэ ирипсалъэхэр хьэблэ Ӏуэскэм идежь. Бзэр зышъэ джылу мин 12 хуэдиз мэхъур.

## Хэкумэтхыр
Арагон Перенейхэм а Ӏуашъхьэхэм я нэхъ лъагъхэр хэт, Исбухьэнмрэ Фрэнджымрэ зэхагъэкӀху. Нэхъ инхэр абыхэм: Ането м 3, 404; Монте-Пердидо м 3, 355; Пердигеро м 3, 221; Котиэджа м 2, 912.

## Гидрографиэр
Арагоным и нэхъыбэ псыхэр Эбром холъадэхэ, Исбухьэнм ипс нэхъ ин. Куейр Эбрэм тӀууэ егуэчыр. И сэмырабгъумкӀэ хэлъадэ спыхэм нэхъ къыхагъэкӀхэр: Арагорн, Гаджего, Синка джоуэ. ИжьыгъурабгъумкӀэ нэхъ къыхагъэкӀхэр Хъалон, Уэрва, Гуадалупе. Эбро и псыхъуэм, Каталониэм и гъунапкъэм игъунэгъу Микиненса псыхъумэпӀэр щыӀэ гм³, и кӀыхьэгъыр — 110 км. ЦӀыху гъунэгъу щысхэр «Арагон хыуэ» иоджэхэ.
Арджэн (удз)

**Арджэн** (, ) — псыпцӀэхэм къэкӀ удз лъагэ, тропикхэмрэ, курыт лъэныкъуэм хэт къыралъхэмрэ. Итхьампэхэр кӀыхь, лъабжъэм къыщыкӀэдзауэ къыхэкӀыу, ипкъыр шыгу гъуабджэ хьалъэкӀэ еухыр.

Урысейм иеуропэ лъэныкъуэм арджэным хуэдэ удзу пӀлӀы къэкӀыр.

ИпӀкъым фӀэт шыгур щыхъум идей бжъэхуц мэхъур.

## ЛъэпӀкъхэр
* Typha angustata
* Typha angustifolia - Арджэн тхьампэзэв
* Typha domingensis
* Typha elephantina
* Typha latifolia - Аржэн тхьампэбгъуэ
* Typha laxmannii
* Typha lugdunensis
* Typha minima
* Typha orientalis

## Арджэн тхьампэ зэв
Удз илъэс бжъыгъэкӀэ къэкӀ, икӀыхьагъыр м. 2 нэсу, лъабжъэ гъум иӀу. Итхьампэхэр занкӀэ см 1 хуэдиз хъууэ. Адрей арджэну хъуам хуэду псы Ӏуфэхэм шэдхэм къокӀыр. Гъэгъэн щыкӀидзэр мэкъуауэгъуэ-бадзэуэгъуэ мазэхэм

## Арджэн тхьампэ бгъуэ
ШӀыпӀэ куэдхэм къыщокӀыр, Ӏуву зэкӀэкӀыу, нэхъыбу Урысейм икухэм. Адрейхэм зэрамыхьчыр итхьампэ бгъуэхэмкӀэ см 2 нэсу. 

## КъыздэкӀыр
Япэрей РССЗ-ым икъэралу хъуам къыщокӀхэ, КъуэкӀыпӀэ Джыжэмрэ КъуэкӀыпӀэ Сыбырымрэ щымыхъукӀэ. Псы чэнджхэм, псыхъурейхэм я Ӏуфэхэм.
Астуриэ

**Астуриэ** иэ Астуриэ пщы къэрал (, астуриэбзэ: *Principáu d’Asturies*) — автоном зэгуэтыгъэ икӀи Ишъхъэрэ Эспаниэм и куей. Бискай хыжэм Ӏулъ. КъуэхьэпӀэмкӀэ и гъунапкъэр Галисим хозэ, къуэкӀыпӀэмкӀэ Кантабриэм, ипшъэмкӀэ Леоным. Пщы къэралу кӀытраӀуар Астуриэм и пщыкъуэм Эспаниэм и ӀэнатӀэр зэрлъысыфыным шъхьэкӀэ. Къалэ нэхъышъхьэр Овиедо. Къалэ нэхъ иныр Хихон. Куейм и джылэм и нэхъыбэр АстуриэбзэкӀэ мэпсалъэ, ауэ къэралыгъуэ статус иӀэкъым.

## Хэкумэтх
ШӀыпӀу иубыдыр 10 603,57 км² (Эспаниэм и автоном куейхэмкӀэ 10-нэ и инагъымкӀэ). Куейм и шӀыпӀэмкӀэ Кантабрий Ӏуашъхьэхэр ирокӀуэ. КъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм идежькӀэ лъэпкъ парк иӀэ, абым Ӏуашъхьэ метрэ 2 648 нэсу хеубыдэхэ, зыгъэпсэхупӀэ цӀэрыӀу.

## Администрациэ зэхэтыкӀэр
Пщы куей Астуриэр коммунэ 78 гуэчауэ щыт, абыхэм я статусхэр муниципэлитетхэм я хозэ. ПэмыкӀыу иджыри комаркэкӀэ зэхокӀыр, ауэ а гуэчыгъэр хабзэм иджыри къылъытакъым.

ЮрездикциэмкӀэ Астуриэр мэхьчэмэ куей 18 гуэчауэ щыт, мэхьчэмэ нэхъышъхьэ къалэ нэхъышъхьэхэм куейм къэс яӀу.

Хэхынхэм шъхьэчэ Астуриэр лъэныкъуищу гуэча: къуэхьэпӀэ лъэныкъуэ, курыт лъэныкъуэ, къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэ джоуэ. Джылэ нэхъыбэ зыхиубыдэр курыт лъэныкъуэра.
Атлантикэ Хышхуэ

**Атлантикэ Хышхуэ** — инагъкӀэ етӀуанэ хышхуэ (Щэху хышхуэм иуж).

И инагъыр — 91,6 млн. км², ихуэр — 329,66 млн. км³.

## ТехьэпӀэхэр
* Статья об океане в энциклопедии «Кругосвет»
Уэблагъуэхэ

**Уэблагъуэ** — убыххэм ящыщ пщы лъэпкъ (тхыгъэм пэмыкӀыу абазэху иэ апхъазху итхэ) — Щачэ лъэпкъым яшъхьащытахэ

## Здэпсоуахэр
Я шӀыпӀэр МафӀэпсым къыщыкӀэдзауэ Псыхэ нэгъунэ нэст. Хьаблэ нэхъышъхьу щытар Щачэпсы. Хы ӀуфэмкӀэ я шӀыпӀэр МафӀэпсым къыщыкӀэдзауэ Шахэ нэгъунэ ирикӀуэт.

Езы пщыхэм я унэжъыр Уэблагъуэ-Ӏэхъуэ Ӏуашъхьам  () и лъабжъэм кӀэтт (иджырей Щачэ-къалэкум).

Аублэ лъэпкъым кхъухьыдзэ яӀыгът, щэхуэн-зукӀуэным пылъу, я кхъухьхэм илъэс бжыгъэкӀэ урысыдзэр яуж ита, яубыдын, зекӀуэ Ӏохур зэпаудын ягугъурэ.

Иджыпсту Аублэ лъэпкъым щыщхэр Туркум исхэ, Урысейм къынэжьа Ӏакъым.
Аустралиэ

**Аустралиэ Зэгуэт** (; ), **Аустралиэ** (, лат-бз. къыхокӀ псалъэр *austrālis* "ипшъэ") — ШӀыгум ипшъэ лъэныкъуэм хэт къэрал, Аустралиэ континентымрэ Тасман хы тӀыгумрэ еубыд. Дунейм и инагъымкӀэ еханэ. Ишъхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ - КъуэкӀыпӀэ Тиморыморыр, Индонезиэ, Папуа Гуинеэ КӀэ джоуэ хэтхэ, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ - Вануату, Каледониэ КӀэ, Соломон хы тӀыгухэр джоуэ хэт, ипшъэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм - Зеландиэ КӀэр хэт.

Къалэ Ӏаташъхьар Канберра.

## Тхыдэр
Ядэдыду цӀыху щыпсоуахэр Аустралиэм абэригенхэра, мин 42 илъэскӀэ узэӀабэкӀыжьмэ ихьахэ а шӀыгум. Еуропэм щыщу япэреуэ Аустралиэр къэзгъуэтар Биллем Янсзон, 1606 гъэм, ЩӀылъабжьэхэрм щыщ. 1770 гъэм иӀуфэхэм, кхъухь "Индеворым" ису, Джеймс Кукыр Ӏохьар. Аустралиэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр Британым еуэ траӀуэ. 26 щӀышылэм 1788 гъэм япэрей колониэ яшъыр - Уэлс Ипшъэ КӀэ. Джылэ дэсыр зэрыхэхъум хуэдурэ XIX лъэхъэнэм, Аустралиэм ишӀыпӀэм иджыри колониэ тхуы яшъыр, шхьадж езым иӀаташъхьа пэштыхьым еуэ иӀу.

1 щӀышылэм 1901 гъэм а колониэ хыр федерациэ мэхъухэр, Аустралиэ Зэгуэтыр яшъу.

## Куейхэр

### Джылэр
2007 гъэмкӀэ Аустралиэм джылу дэсыр: 20 001 546. Калъэ нэхъ инхэмрэ джылу дэсымрэ:
* Канбера - 333 940
* Сидней - 4 284 379
* Мелбурн - 3 806 092
* Брисбен - 1 945 639
* Перт - 1 507 000
* Аделаида - 1 138 800

## Бзэр
Кэралым ибзэ Ӏаташъхьар инджылыбзэ ауэ еуропэ инджылыбзэмрэ аустралиэ инджылыбзэмрэ япсэлъэкӀэр зэшъхьащокӀыр

## Гулъытэгъуэ

Категориэ:Аустралиэ
Категориэ:Къэралхэр
Астана

**Астана** (, ) — Къазахъстэным и къалашъхьэ. 

Джылэу дэсыр — мин 708 794 (2010).

## Хэкумэтх

### Климат

## Джылэмрэ, бзэмрэ, динымрэ

## Тхыдэ
### ЦӀэр къызхэкӀар

## АдминистрациэкӀэ зэргуэча
**Къалэ куейхэр:**
# **Алматы**
# **Сарыарка**
# **Есил**

## Сурэтылъэ
Африкэ

**Африкэ** — хы Курытымрэ хы Плъыжьымрэ ишъхъэрэмкӀэ щыӀа, океан Атлантикэм икъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм, Индиэ океаным икъуэхьапӀэ лъэныкъуэмкӀэ, Еуразиэм яуж етӀуанэ иинагъымкӀэ.

Иинагъыр 30 065 000 км² мэхъу. ИшӀыпӀэм 55 къэрал хэт, 4 къамылъытауэ, 5 хуиту (хы тӀыгу шӀыпӀэ).

Африкэм иджылэр милиард хуэдиз мэхъур.

## ЦӀэр
Япэу "*афри*" псалъэкӀэ Кэрфэгеным дэсахэм ямыпэджыжьу псоу цӀыхухэм яджэт. А псалъэр финикий **афарым** хабжэ "сыбэ" къырагъэкӀыу. Римхэм Кэрфагеныр щаубыдым, куейм АфрикэкӀэ еджу кӀадза. Абы яуж къэрал къыбгъэдэлъу хъуами. Апхуэду континент псом къытена цӀэр.

## Лъэпкъхэр
Африкэ лъэпкъ тхыгъэмкӀэ техьа.

## Ишъхъэрэ Африкэ

## КъуэхьапӀэ Африкэ

## Курыт Африкэ

## КъуэкӀыпӀэ Африкэ

## Ипшъэ Африкэ

Категориэ:Африкэ
Аустрэ империэ

**Аустрэ империэ** () — Курыт Еуропэм хэта къэрал, щыщэӀэ зэманыгъуэр 1804 — 1867.
Аустриэ

**Аустриэ** (*Áустриэ Респýбликэ*; ) — Курыт Еуропэм щыӏэ къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Венэ. Венэ зи къалащхьэ щӏыибгъуу зэхэт федерацэр. Цӏыху мелуани 9,2 — рэ щопсэу (2025), и инагъыр километр зэбгъузэнатӏэ 83 879-рэ мэхъу. 

Аустриэр лъэпкъ куэду зэхэт къэралщ, этнокультурэ, дин, лъэпкъ, лъэпкъ зэмылӏэужьыгъуэ куэд иӏэу. Цӏыхухэм я процент 74 — м нэблагъэр католик. Къэралыбзэр нэмыцэбзэщ. 

Федеративнэ къэрал, парламент республикэ. 

## Хэкумэтхыр
Къэралыр Еуропэм и кум хэт, И къэрал гъунэхэр ишъхъэрэм Джэрмэным, Чехым, Слоуакым ирокӀуэ, къуэкӀыпӀэм Межарейм, ипшъэм Слоуэным, къуэхьэпӀэм Лихтэнштейм, Шуэцарым.

Климатыр курыту щыт, шӀыпӀэр къуэкӀэ-бгыкӀыу. ШӀыпӀу иубыдыр 83&nbsp;883&nbsp;км².

## Джылэр
Джылэ дэсым и 94% аустрэхэмрэ джэрмэнхэмрэ. ПэмыкӀ лъэпкъцӀыкӀуэгъу бжыгъэ нэхъыбэ зиӀэхэр: венгырхэр, чеххэр, слоуэнхэр, хоруатхэр. Джылу дэсу хъуар зэрыхъур (2023 гъэмкӀэ) 9.104.772 цӀыху.

## Къэрал-политикэ хабзэхэр
Аустрэр парламент республикэ. Иджырей конституциэ иӀэр 1920 гъэм хахара.

### Къэралым и тхьэмадэр
Къэралым и тхьэмаду тетыр Президент федерал, илэсихкӀэ хахыр.

### ХабзэдэгъэкӀ ӀэнатӀэр
ХабзэдэгъэкӀ ӀэнатӀэр палатитӀу щыт, Федералыр зэхуэс, Федералымрэ Лъэпкъ хасэхэмрэ хэтху.

### Лэжьыгъэ ӀэнатӀэр
Тхьэмадэгъуэм и нэхъышъхьэр Федерал канцлерыра.

## АдминистрациэмкӀэ зэргуэчыр
Аустрэр федерал республику щытхи администрациэмкӀэ шӀыпӀэ бгъууэ зэхокӀыр - Бургенланд, Каринтиэ, КӀагъ Аустрэ, Ипшъэ Аустрэ, Залцбург, Штириэ, Тирол, Форарлберг, Венэ.

## Тхыдэр
Иджырей Аустриэм и шӀыпӀэм цӀыхухэр итӀысхьэн щыкӀадзар иджыри ди лъэхъэнэм ипэм щыгъуэ. 

Пэсырейм Аустриэр Урым империэм хэтат. 
* 1156 гъэм Аустриэр Бовариэм къыхокӀыр шъхьэхуит герцогхэку хуэду.
* 1276 гъэм щыкӀэдзауэ къэралым шъхьэщытыр Габсбург лъэпкъыр.
* 1529-мрэ 1683-мрэ Уэсмэн империэм и дзэм Веныр яубыдын мурад яшъыр, ауэ къадэхъукъым.
* 1687 гъэм Аустриэм Мэжарейр хагъыхьэ.
* XVIII лъэхъэнэм Аустриэм и шӀыпӀэхэр куэду хохъуэ, Галициэмрэ Урымымрэ я къэралхэр иубыду.
* 1804-1867 гъэхэм Аустрэм империэ, 1867-1918 -хэм Аустрэ-Мэжарей.
* 1914 гъэм Аустрэ-Мэжарейм зауэ ирет Сербиэм, абымкӀэ Япэрей дунейпсо зауэр иригъажьу. Зауэм темыкӀуа яуж къэралыр зэгохур иджырей гъунапкъэ иӀэмкӀэ. 
* 1938 гъэм Джэрмэным хагъыхьэ (Аншлус). 1945 гъэм зэгуэт дзэхэм хут яшъри, къыхагъэкӀыжь. 
* 1945-1955 гъэхэм зэгуэт дзэхэм я оккупациэм кӀэт. Хуитыныгъэр къыщиштэжьар 1955 гъэм, курыт статус иӀэгъыным ицӀэкӀэ.

## Культурэр

## Экономикэр

## Ссылки
* austria.info/ru  Официал турист гъогузешэ Аустриэм, Аустриэм и туризымым и нэхъышъхьэ организациэм
* Аустрэм и статистикэ ЕЗ-м
* Транспортыр
* Аустрэм и шӀыпӀэтхыпхъэхэр

Категориэ:Аустрэ
АӀуейгъурц

**АӀуейгъурц,  АӀуейшей** (лат-бз. *Rhododendron*, ур-бз *Рододендрон*) — къэкӀыгъэ, пабжъэхэмрэ жыгхэмрэ ящыщу. 800 хуэдизу зэшъхьащыкӀху.

## КъыздэкӀхэр
АӀуейгъурцхэр къыздэкӀхэр янэхъыбэм ШӀыгум ишъхъэрэм и курыт лъэныкъуэм, икӀи нэхъыбу здызэшъхьащыкӀхэр  Хъутэйм ипшъэмкӀэ, Гималайхэм, Японым, Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм, абы пэмыкӀыу Ишъхъэрэ Америкэм.

КэкӀыгъэхэр я инагъхэмкӀэ Ӏэуэ зэшъхьащокӀхэ: иныкъуэхэр м. 30 нос, адрейхэр пабжъэ-убгъуауэ мэкӀхэр.

Гъагъэхэм я инагъыр цӀыкӀу дыдэхэм къыщикӀэдзауэ см 20 ябгъуагъу носыр.

Урысейм мы Ӏарысу лъэпӀкъ 18 къокӀхэр, нэхъыбу: Каукъазым, Сыбырым, КъуэкӀыпӀэ Джыжэм.

## Сурэтыр

АӀуейгъурцхэр пабжъу, пабжъэ цӀыкӀу къокӀхэ.

Тхампэхэр зэщымыщ лъэпӀкъ къэс я инагъкӀэ, зафӀэтыкӀэмкӀэ, илъэс бжыгъэкӀэ пыт, илъэситӀкӀэ пыт, зы гъэкӀэ пыт, лъапэ яӀу иэ зэуэ къудамэм пысу, зэкӀэлъыпытху гъэчым фӀэсу иэ ипӀкъым къытекӀыу, лъапэмкӀэ бгъуэуэ ипэмкӀэ памцӀу иэ ипэр бгъуэуэ лъапэр памцӀу

Гъагъэхэр гуп зытӀущу иэ бжъыгъу зэхэтхэ, макӀыу зэрызу-тӀурытӀу фӀэтхэ 

Джылэхэр башцӀыкӀу щытхэ, мм 0,5-2 якӀыхьагъу

КъызэрыкӀхэр зэрызурэ иэ гуп зэхэту пабжъэ Ӏуву, мэзхэм ягъунэгъу, къушъхьахэм. Абы пэмыкӀыу псыпцӀэхэм, тундрэм.

Хому къокӀыр, япэгъэм нэхъ хомдыду. Лъабжъэхэр шӀышъхьамкӀэ нэхъ зеӀыгъ, бжъыгъэ-бжыгъурэ цыжъу щыту.

Гъатхэпэхэм бжъэм фоуфӀ къыхах.

## ЛъэпӀкъхэм ящыщ
* Rhododendron atlanticum
* Rhododendron caucasicum
* Rhododendron chapmanii
* Rhododendron ferrugineum
* Rhododendron groenlandicum
* Rhododendron hirsutum
* Rhododendron lochiae
* Rhododendron luteum
* Rhododendron macrophyllum
* Rhododendron maximum
* Rhododendron moulmainense
* Rhododendron occidentale

## Сурэтылъэ

image:Pink Rhododendron.jpg
File:Wild Rhododendrons in Kashmir.jpg
File:Wild Rhododendrons in Whitwick Leicestershire 1155.JPG 
File:Rhododendron luteum (flower).jpg
File:Rhododendron-by-eiffel-public-domain-20040617.jpg
Баку

**Баку** () — Азэрбиджаным и къалэ нэхъышъхьэр.

Къалэм и инагъыр — 2 430 км².

Джылу дэсыр — 2 045 815 цӀыху (2011 гъэм).

Лъэпкъ дэсхэр: азэрбиджанхэр, урысхэр, пэмыкӀхэр.

## Сурэтылъэ

File:Baku Maiden Tower 2010.jpg
File:Building at Neftchiler Avenue, Baku, 2010 (2).jpg


## ТехьэпӀэхэр
* http://www.bakucity.az/

## Гулъытыгъуэхэр

Категориэ:Азэрбиджан
Балеар тӀыгухэр

**Балеар тыгухэр** () — хы тӀыгу гуп зэхэт, Исбухьэнм и куейхэм ящыщ, Хы Курытым и къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм.
Къалэ нэхъ инымрэ нэхъышъхьэмри Палма де Майорка.
Балий

**Балий** (лат-бз.: *Prunus avium*, ур-бз.: *черешня*) — жыг къэкӀыгъэхэм ящыщ (м. 10 нэсу илъэгагъыр), мы Ӏарысу къыздэкӀыр Укрэинэм (Кърымым), Ипшъэ Урысей (Къаукъазым). Ӏарысу куэду ягъэкӀыр.

## Сурэтыр
Балийр - жыг-къэкӀыгъэ нэхъ инхэм ящыщ. ПсынкӀыу мэкӀыр адрей жыгхэм ялъытамэ. ПкӀашъхьар хъуреуэ, тӀэкӀу хуэкӀыхьу щыт иэ икӀагъым бгъуэуэ ишъхьамкӀэ памцӀэ хъууэ. ЖыгыкӀэм ифэр гъуабджу, плъыжьыфу иэ псыфу щыт.

Лъабжъэр шӀым кууэ хэхьакъым ауэ хузэфӀэкӀмэ фӀыуэ зэкӀегъэкӀхэр.

Тхьампэхэр ину щыт, лъапэмкӀэ хуэпамцӀу ипэмкӀэ хуэхъуреуэ, пэм памцӀэ цӀыкӀукӀэ иуху. КӀыхьагъкӀэ см. 16 хуэдиз хъуху.

Хужьу мэгъагъэхэ, къудамэм игъунэгъу пысху, тхьампэ тхурытху ятету. Тхьампэхэр къэтӀэпӀыным ипэкӀэ мэгъагъэ, гуп цӀыкӀу-цӀыкӀурэ зэхэсху.

МэракӀуэхэм зы кумкӀэ хэлъ, езыхэм псы якӀэту, хъуреуэ щытхэ, яфэкӀэ флъыжым къыщыкӀэдзауэ къуафӀцӀэм нэгъунэ нос. Мэзым къыщыкӀхэм я мэракӀуэхэр нэхъ цӀыкӀу щытхэ см 2 хуэдиз мэхъухэ. КумкӀэхэр хъуреуэ, цӀанлъу щытхэ.

## ЛъэпӀкъыр
Шэдыгъуэм зэршъхьащыкӀыр ипӀкъ зындэмкӀэ, фэхуу щыту, икъудамэхэмкӀэ, тхьампэхэр нэхъ удзыфэху щытхэ, дзасу. ШӀыпӀэ къыздэкӀхэр ( Былийр нэхъ хуабэ лъэныкъуэ къздэкӀыфыр ), Еуропэм и ипшъэ лъэныкъуэхэм.

## ПэмыкӀыу
* Шэдыгъуэ

## Сурэтылъэ
Баскхэм я Къэрал

**Баскэм я Къэрал** (, баск-бз.: *Euskadi*)

Баскей — пэсырей хэкужъ икӀи автоном зэгуэт Исбухьэнм и ишъхъэрэ лъэныкъуэм хэту.

Къалэ нэхъышъхьэр — Виториэ-Гастейс. Регионыр пэсырей хэкужь шӀыпӀэм щыщ, абы пэмыкӀыу иджыри Фрэнджым и ипшъэ лъэныкъуэр хиубыду.

## Тхыдэр
I ди лъэхъэнэм и пэм къыщыкӀэдзауэ V ди лъэхъэнэм нэс шӀыпӀэ баскхэр здисар Урым Къэралым хиубыдэт. Вестготхэмрэ хьэрыпхэмрэ Переней хы тӀыгуныкъуэр яубыдауэ щаӀыгъам Баскейм и шӀыпӀэм и нэхъыбэр хуиту абыхэм яхэмыхьу щытт, Реконкистэр къызхэкӀам и шӀыналъу.

11 — 15 лъэхънэхм Баскхэм я Къэралым Наваррамрэ Кастиджэмрэ я ӀэнатӀэр телъ.

XV лъэхъэнэм и кӀэм XVI лъэхъэнэм и пэм Исбухьэн къэрал зэгуэхьам хохьэх, 1876 гъэм нэс автоном пӀалъэ гуэрэхэр иӀу.

1936 гъэм джылэ зауэм яуж автоном куей мэхъу, Баскхэм я Къэрал траӀуауэ. 1939 гъэм, республикэр хэкӀуэда яуж Баскхэм я Къэралым ӀэнатӀу иӀэуэ хъуар траха.

1978 гъм конституциэм теухуауэ Баскхэм я Къэралым япэ щыкӀэ автономиэ кӀэх ират, яужым 1980 гъэм автоном поуэ мхъур.

Баскхэм я Къралыр къуэкӀэ-бгыкӀыу зэрщытым шъхьэкӀэ пэсырейм урымхэр провинциэ Алавэм нэхъ ихьэфахэкъым. Ар Баскхэм я Къэралым куэду къышъхьэпа я бхэмрэ я хабзэмрэ зэрщыту зэрахьэным. Провинциищ иджырей Баскхэм я къэралым хиубыдэр щызгуэхьхэр XIX лъэхъэнэм, джылэ зауэхэр щекӀуэкӀам.

## Демографиэр
Джылу дэсыр — 2.141.86 мин цӀыху (7-нэ пӀэр еубыд; 2007 гъэмкӀэ къызэригъэлъагъуэм)

## Хэкумэтх
Баскхэм я Къэралым Кантабрий Ӏуашъхьэхэм метрэ 1000—1500 хуэдиз я лъэгагъу, я къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр еубыд. Хым идежькӀэ нэхъ гъунэгъу хъухукӀэ нэхъ лъахъчу йоххэр, джабэ зэхэту хы Ӏуфэр яшъу, хыжэ бжыгъэхэр иӀу.

Псыхэр кӀыхьу щытхэкъым ауэ куухэ.

Мэсхэм жыг къэкӀхэр: пхъэмыфей, жыгдэгу, бжей пэмыкӀхэр джоуэ.

## Бзэхэр
Баскхэм я Къэралым ИсбухьэныбзэкӀэ зэрыпсалъэм хуэду баскыбзэми иропсалъэхэ джылэ дэсыр. Баскыбзэр къэралым и анэдэлъхубзэ, Исбухьэнм и пэмыкӀ бзэхэм елъытамэ баскыбзэр роман бзэхэм хиубыдэкъым икӀи индоеуропэ бзэхэми хэхьэкъым. 2001 гъэмкӀэ джылэ бжыгъэ ирагъэкӀуэкӀам къызэрхэкӀыр 32 % Баскхэм я Къэралым щыщхэр кагуроӀуэ икӀи иропсалъэ бзитӀымкӀэ, 49,6 % ИсбухьэныбзэмкӀэ нэхъ псалъэкъым, 18,2 % баскыбзэр ящӀэ ауэ зэрыпсалъэхэр Исбухьэныбзэ.

## АдминистрациэмкӀэ зэрзэхэт
Автоном зэгуэт Баскхэм я Къэралым хэт провинциэхэр:
* Алава, къалэ нэхъышъхьэр Виториэ-Гастейс
* Бискаей, къалэ нэхъышъхьэр Билбао
* Гипускоа, калэ нэхъышъхьэр Сан-Себастиан

ТхыдэмкӀэ Баскхэм я Къэралым иджыри хэхьэр Наварра (автоном зэгуэт), и къалэ нэхъышъхьэр Памплона

**Къалэ нэхъ инхэр:**

## Сурэтылъэ

Beasain Loinatz ezpata-dantza 2007 6337.jpg
Gudari Eguna 2006 - Aritxulegi.jpg
Itxassou Artzamendi 03 08 2006.jpg
Hendaye Port Rhune.jpg
Tolosa Oria 2009-09-09.JPG
Plaza. Bargota. Navarra. Spanien.jpg 
Aurtiz-rue.jpg
Ituren-mairie 01.JPG
Бахрейн

**Бахрейн Пэштыхьейм** () — Азиэм (КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум) хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Манама.

Категориэ:Бахрейн
Бгъащхъуэ

**Бгъащхъуэ** (лат-бз. *Aquila nipalensis*, ур-бз.: *Степной орёл*) — псэушъхьа, шакӀуэ-бзу, бгъыхэм ящыщ.

## Аплъэпкъыр
ИкӀыхьагъыр см. 60 - 85, дамэм икӀыхьагъыр см. 51 - 65, ихьалъагъыр кг. 2, 7 - 4, 8 мэхъур. Бгъашъхъуэхэм я бзыхэр хъухэм нэхъри нэхъ ину щытхэ.

Бгъашъхъуэхэм яфэр (илъэсипӀлӀым къыщыкӀэдзауэ) гъуабджэ-кӀыфӀу щыт, шъхьакӀыбым цы плъыжь хэт куэдхэм, дэмашъхьцхэмрэ, дамэм илъэныкъуэцхэмрэ гъуабджэ-кӀыфхэ, якумкӀэ псыфэ хэлъу ирикӀу. Нэм ихъуреягъыр гъуабджэ-гъуэжьыфу щыт, ипэр псыфэ-фӀыцӀэ, лъэбжъанэхэр фӀыцӀэ, лъакъуэхэм фэр гъуэжьу щыт. Япэрей гъэм чырхэм яфэр гъуабджэ-пшэхъуафу щыт, цыхэм гъуэжь хэпхъауэ, дамэ илъэныкъуэцхэр  гъуабджу щытхэ, ягъунэхэр гъуэжьу.

## Здэпсохэр

Бгъашъхъуэхэр иипшъэ шӀыпӀэхэм щыӀахэр гъэпсом щыпсэуху щыт, ишъхъэрэмкӀэ щыӀахэр шӀымахуэм мэкуэчхэ. Бын къэздырач лъэныкъуэхэм Сыбырым ипшъэ-къуэкӀыпӀэмрэ ипшъэ-къуэхьапӀэмрэ, Азиэ Курытыр, Хъутэйм икъуэхьапӀэ лъэныкъуэм щыщ, ишъхъэрэ-къуэхьапӀэ, ипшъэ, курыт Африкэр, Индиэр джоуэ хеубыдэ. Бгуъэхэр шӀым, пабжъэхэм, бгъуэнхэм, мэкъу Ӏатэхэм щешъыр, зэзэмызэкӀэ жыгхэм иэ столбэхэм.

ДжэдыкӀэхэр щагъэтылъыр (къуэхьапӀэ лъэныкъуэхэм) - мэлыжьыхьым икӀэхэм, (къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэхэм) - нэкъыгъэм икухэм. ИгъэтӀылъыр джэдыкӀыу 1 - 2, яфэр хужьу, гъуабджэ хэпхъауэ. Махуэ 40 - 45 тес. Чырхэр бгъуэм мэзитӀ хуэдизкӀэ къонэхэ.

## Яшхыр
Нэхъыбэм зэшъакӀэхэр дзыгъуэхэм, тхьакӀумэкӀыхьхэм, нэхъ макӀыу бзу мы инхэм, блэ, щындырхъуэ амэ...

## Статусыр
Псоушъхьа кӀуэдхэм ящыщ, шӀыпӀэ здэпсоуэ хъуам макӀэ мэхъухэ 

## Сурэтылъэ

image:Aquila nipalensis 4.jpg
File:Accipitridae 001.jpg
File:Aquila nipalensis2.jpg
File:Aquila.nipalensis-ZOO.Olomouc.jpg
File:Aquila nipalensis and two Milvus migrans, India.jpg
File:Steppe Eagle (Aquila nipalensis).jpg
File:ZOO Olomouc02 Aquila nipalensis.JPG
File:Aquila.nipalensis-02-Zleby.jpg
Aquila nipalensis MHNT.ZOO.2010.11.91.18.jpg |Museum specimen
АӀуудз-лъэпкъ

**АӀуудз-лъэпкъ** (лат-бз. *Liliaceae *) — удз-къэкӀыгъэ унагъуэ зэхэт, ШӀыгум илъэныкъу хъуам къыщокӀхэ. Я тхьампэхэр къамэ сурэту, псыгъуэ кӀыхьу щытхэ. Абыхэм янэхъыбэр Ӏарысу ягъэкӀыр хадэхэм, я гъагъэ дахэхэм шъхькӀэ.

Лъэпкъым хэтхэр зэрзэшъхьащыкӀыр (2010 гъэмкӀэ) — 19; лъэпкъ цӀыкӀу зэрыхъухэр — 610 .

## ЗэрзэфӀэтхэр

Удз-къэкӀыгъэхэ, нэхъыбэкӀэ гъэбжыгъэкӀэ псоу къэкӀыгъэ, мэкӀыу пабжъэ хуэду къокӀхэ.

Тхьампэхэр нэхъыбэкӀэ псоуэ щытхэ, гъэчым зэрызурэ къытемыкӀыэху, зэзэмызэкӀэ кӀы пыту.

ШӀышъхьам къыхэкӀыр нэхъыбэкӀэ зэкӀэкӀэкӀыу щыткъым. Лъабжъэжъу, шъхьауэ щыту, абыхэмкӀэ шӀымахуэм зыщахъуму щытхэ иэ гъэ хуабэ псыншэхэм яде.

Гъагъэхэр гъэчым илъэныкъуэхэм зэхуэмыду зы лъэныкъуэм хуэгъэзауэ ирокӀуэ. Езы гъагъэхэр ину, тхьампэшхуэхэр ятету щытхэ.

Джылашъхьар щыхъум мэгъури щыуэ зэгочыр (джылэр къыдигъэшэшу), иэ маракӀуэу къыпокӀэ.

## КъыздэкӀхэр
КъэкӀыгъэ-лъэпкъым щыщхэр ШӀыгум илъэныкъу хъуами къыщокӀхэр, ауэ нэхъыбу къэрал хуабэхэм, нэхъ макӀыу тропикхэм я зэхуакум, къэрал шӀыӀахэм иэ къуэшъхьашхуэ лъэныкъуэхэм. Псыудзхэм хуэду АӀуудз-лъэпкъхэм ящыщхэр къэкӀкъым, нэхъ кӀасу шӀыпӀэ гъушъэхэм къыщокӀхэ.

## ЛъэпкъцӀыкӀу зэрзэшъхьащыкӀхэр
* **Amana**
* **Calochortus**
* **Cardiocrinum**
* **Clintonia**
* **Erythronium**
* **Fritillaria**
* **Gagea**
* **Lilium**
* **Lloydia**
* **Medeola**
* **Nomocharis**
* **Notholirion**
* **Prosartes**
* **Scoliopus**
* **Streptopus**
* **Tricyrtis**
* **Tulipa** 

## Сурэтылъэ

image:200707 x Tritoma.JPG
File:Chionographis japonica.JPG
File:Flower blur.jpg
File:Fritillaria biflora 001.jpg
File:Hastingsiaalba.jpg
File:Polygonatum multiflorum 05.JPG
File:Triantha occidentalis-brevi.jpg
File:Merendera pyirenaica2.jpg


Категориэ:КъэкӀыгъэ
Бгъэн

**Бгъэн** (лат-бз.: *Phrаgmites*, ур-бз.: *Тростник*) — удз-къэкӀыгъэ ин, хьэцэпэцэ лъыпкъым (Poaceae) ящыщу, псыхъурей Ӏуфэхэм, псыхъуэхэм куэду зэкӀэкӀыурэ мэкӀыр, дунейм и нэхъ хуэабэ лъэныкъуэхэм. 

Псыудзхэм ящыщ, псыӀуфэхэм къыщыкӀыу, зэзэмызэкӀэ псыкууми къэщыхэкӀ хъууэ (метрэныкъуэм нэс), псыпцӀэхэм, губгъуэ псы къыздинахэм, мэзкӀуэцӀ псынэхэм яде.

## Къызэрагъэсэбэпыр
КъэкӀыгъэр псэушъхьэ куэдхэм я Ӏусу макӀуэ (псыдзыгъуэхэм, шъыхьхэм, бланэхэм...) Шъхьахуиту къыздэкӀхэм пӀэшхуэ еубыд, псэушъхьэхэм яхуэсэбэпу.

КъэкӀыгъэм и гъэч къыдидзхэр былымӀусу къагъэсэбэпыр. ЦӀыхухэм ижъ-ижъыжьрэ мылъкум къагъэсэбэпт, унэ щашъкӀэ - унашъхьэрэ, бжьыхьрэ ирашъу. Абы пэмыкӀыу бгъэным арджэн, матэ, тхылъымпӀэ къыхашъыкӀыу, пэмыкӀыу хьэку ирагъэплът, къамыл къыхашъыкӀт.

Куэдым бгъэныр шӀыр ирагъэубыдын шъхьэкӀэ псым кӀимыхыну псыӀуфэм щагъэтӀыс, иэ хадэхэм удзгъэгъахэм ядӀэкӀыгъу къагъэкӀыр.

## ЛӀэужъыгъуэхэр
* Phragmites altissimus (Benth.) Mabille - Бгъэн лъэгэшхуэ
** Phragmites isiaca (Del.) Kunth - Изидэ и Бгъэн иэ Бгъэн инышхуэ
* Phragmites australis (Cav.) Trin. ex Steud. Ипшъэ Бгъэн
** Phragmites communis Trin. Бгъэн
** Phragmites longivalvisSteud.
** Phragmites vulgaris (Lam.) Crép.
* Phragmites japonicus Steud. Япон Бгъэн
** Phragmites serotina  Kom.
* Phragmites karka (Retz.)  Trin. ex Steud.
** Phragmites roxburghii (Kunth)  Steud.
** Phragmites vallatoriа (L.) Veldkamp

## Сурэтылъэ

Ballydugan Lake (01), January 2010.JPG
Ballydugan Lake (02), January 2010.JPG
Reed 3640.jpg
Phragmites japonica turuys01.jpg
Phragmites japonica turuys01.jpg
Quoile River, March 2010 (01).JPG
Down (088), October 2009.JPG
Phragmites japonica turuys04.jpg


## ТехьэпӀэхэр
* GRIN-сайтым (инджылыбзэкӀэ)
* Гъашъэм и энциклопедиэ (инджылыбзэкӀэ)
* Советым и энциклопедиэшхуэм (урысыбзэкӀэ)
Категориэ:КъэкӀыгъэ
Бгытхьэхьэблэ

**Бгытхьэхьэблэ** (ур-бз.: *Бытха*) — Шъачэшхуэ хиубыдэ хьэблэ, Хьуэдзэ куейм хэту, Бзыгу и псыхъуэ хиубыду. Хым игъунэгъу Ӏуашъхьэ Бгытхьэм тет.

## Тхыдэр
ШӀыпӀэр убыххэм ТхьалъэӀупӀэу ялъытэт, хьэблэ дамышъыхьу абдежьым Бгытхьэгуащэ шъхьэкӀэ абдежьым ТхьэлъэӀу ирагъэкӀуэкӀыу. 

Убыххэр ирагъэкӀа яуж  урысхэмрэ ермэлыхэмрэ курджыхэмрэ алыджхэмрэ ягъэтӀысын кӀадза абдежьым унагъуэху.

ШӀыпӀэм и нэхъыбэр ХХ лъэхъэнэм Ворошилов К.Е. и хадэу, жыгхадэу хеубыдэ

ХХ лъэхъэнэм и 60-70 гъэхэм унэхэр куэду дашъыхьын кӀадзэ хьаблэм идежь.

## ТехьэпӀэхэр
* Бгытхьэ и тхыдэ (ур-бз.)