open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нартхэр

**На́ртхэр**, **Нарт ӀуэрыӀуа́тэ** — лӀыхъужъыгъэ хъыбархэр Ишъхъэрэ Къаукъаз лъэпкъ бжыгъэхэм яӀэ: адыгэхэм, абазэхэм, осетинхэм. Абым пэмыкӀыу мычгышхэми, ингучхэми, къэрэчехэми, балъкъэрхэми Нартхэм ятеухуа хъыбар гуэрэхэр яӀэ. 

ЛӀыхъужъыгъэ ӀуэрыӀуатэ «Нартхэр» — нэхъ пэсыреуэ, нэхъ лъэшу щыт къэӀотэныгъэ-усыгъэмкӀэ зих-меот-адыгэ лъэпкъым, аборигену щытхэм Ишъхъэрэ Къаукъазым, Хы ФӀыцӀэм, Хы МыутӀэм я Ӏуфэхэм, Тэн, Псыжъ я псыхъуэхэм. Зих-меот-адыгэ уэрэдхэм ягъэлъагъуэ лӀыгъэ, къэру, хэхуагъэ яхэлъыр бийхэм щапэщытым, я Хэкужъым ис цӀыхухэр Ӏем къызэрырагъэлыр. Апхуэдэ гулъытыгъуэ ӀуэрыӀуатэм хэлъхэмкӀэ, «Нартхэр» лӀыхъужъыгъэ хъыбар джоуэ бгъэув хъуну.

## Къызэрежьар

ӀуэрыӀуатэр къыщыхъуар цӀыхум дуней здэпсом макӀыу щыхишъыкӀ лъэхъэнэрат. «Гъэшъэгъуэн дунеишхуэ, гъунэ зимыӀэ; Тхьэхэр, иныжъхэр, лӀыхъужъхэр здызекӀуэ-здэпсо, дыгъэр, мазэр, вагъуэхэр уэгум здит, езы уэгур; мафӀэр, псыр, хьэкӀэ-кхъуэкӀэхэр, къэкӀыгъэхэр, шыблэр псори Тхьэм ей, Тхьэм и Ӏэшъагъэ. Езы цӀыхур а псоми хэт — Тхьэм, дунем, езы цӀыхум и Ӏэшъагъэ гъэшъэгъуэнхэм.

ӀуэрыӀуатэм зэфӀэувэн щыкӀидзар лӀэшъыгъуэ VIII-VII ди лъэхъэнэм япэ. ЛӀэшъыгъуэ XIII-XIV-хэм хъыбар зэмгъэзэхуа зэбгырыдзахэр, зыуэ зэхэхьэн кӀадзэ зы Ӏохугъуэ иэ зы цӀыху нэхъышъхьэм епха хъуху. Нартхэр зэфӀэуву къызхэкӀахэр аланхэм я пэсырей хъыбарыжъхэм, скифхэм я зэманыгъуэм, лӀэшъыгъуэ VII-IV ди лъэхъэнэм ипэм.

Лъэпкъхэм я ӀуэрыӀуатэхэр зыгъэбагъуэ хъуар я Хэку хъыбарыжъхэра, лъэпкъэгъу зэманыгъэм зэфӀэувар матриархатым фӀэкӀагъеуэ. Нарт ӀуэрыӀуатэхэм яуж лъэпкъэгъу зэхъуэкӀыгъуэ екӀуэкӀахэм ящыщи зыхиубыда. Иджыри къыздынэсым и къэрур кӀуэдкъым, Адыгэ Хэкухэм (Адыгейм, Къэбэрдем, Шэрджэсым), Абазэм, Осетиэм джэгуакӀуэ бжыгъэхэр дэс Нартхэм я пшыналъэ зезыхьэ. Адыгэхэмрэ осетинхэмрэ я Нарт хъыбархэр лӀэшъыгъуэ XIX и кум щыкӀэдзауэ тхыгъэхэм иратхэн кӀадза, пэмыкӀ лъэпкъхэм яхэр нэхъ гувауэ.

## ӀуэрыӀуатэр зтепсэлъыхьыр

### КъекӀуэкӀхэр

## Гулъытыгъуэ

## Тхылъхэр
* Нартхэр — адыгэ эпос. *ХьэдэгъалӀэ Асчэр*. Мыекъуапэ. 1969 гъ. 
* Нартхэр. Налшыч. 1995 гъ.
## ТехьэпӀэхэр
* Жорж Думезил. Нарт ӀуэрыӀуатэхэм теухуауэ
* Адыгэ Хэку. Адыгэ ӀуэрыӀуатэ «Нартхэр» 
* Библиофонд. Адыгэ «Нартхэмрэ» джэрмэн «Нибелунгхэм я пшыналъэмрэ» я зэгъэлъытэгъуэ анализ. 
* Нартхэм я хъыбархэр. Адыгэ-интернет библиотекэ.
Адыгэ нып

**Адыгэ лъэпкъым и нып** — иджырей зэманым Хасэхэм, лъэпкъыгъуэхэм, Адыгейм джоуэ я ныпу щыт.

2011 гъэм щыкӀэдзауэ адыгэ лъэпкъым мэлыжъыхьым и 25 махуэр адыгэ ныпым и маху траӀуа.

## ЗэфӀэтыкӀэр

Ныпым и теплъэр плӀимэ хуэкӀыхь удзыфу щит, бгъуагъымрэ кӀыхьагъымрэ зэрзэхущытыр — 2:1. Езы ныпым и кӀуэцӀым дышъэ вагъуэ пшъыкӀутӀрэ чищ зэтелърэ я пэхэмкӀэ дэгъэзеяуэ тет. 

### Тетым и мыхьэнэр

Вагъуэ пшъыкӀутӀым адыгэ лъэпкъ пшъыкӀутӀыр ягъэлъагъуэ, чищым ягъэлъагъуэр адыгъэпщ лъэкъуищ нэхъ жъыдыдэхэра, зэтелъу (зэрыдзауэ) зэрщытхэр — зэрзэкъуэтхэра. Удзыфэм игъэлъагъуэр — дунеир, гъашъэр, адыгэ хэкур джоуэ. 

ПэмыкӀ гурыӀуэгъуэхэмкӀэ — чищыр Лъэпшъ и цӀэкӀэ ныпым хагъэхьауэ къоӀохур. 

## Тхыдэр

Зы хъыбарым къызэриӀохумкӀэ ныпыр тыркум и пэштыхьым и фызым (адыгэ лъэпкъым къыхэкӀа) езым иӀэкӀэ хидыкӀауэ къыхокӀыр, ныпым и тхыпхъэр Шотлэндым щыщ Уркуарт Девидым и Ӏэшъагъу пэштыхьфызым ӀэкӀэхьауэ. 

ЕтӀуанэ хъыбарымкӀэ ныпыр езы Уркуартым ишъри адыгэхэм яӀэкӀигъэхьа XIX лъэхэнэм и 36 гъэм. 

А ныпыр адыгэ лъэпкъым я хуитыныгъэ пэщытыным Урыс-Адыгэ зауэм нэхъ лъэш ишъын хуейт, абым шъхьэкӀэ Британиэшхуэм (гугъэ зиӀэтэми Урысейми хуэду Адыгэ Хэкур зыӀэкӀигъэхьэну) и унафэкӀэ ныпыр ишъат Уркуартым.

## ТехьэпӀэхэр
* ДжэгуакӀуэ.com Ныпым къызхэкӀам и хъыбархэр
* Адыгэныпым и сайтыр
* Къэрэшей-Шэрджэсым и Адыгэ Хасэ сайт. Адыгэ ныпым теухуа тхыгъэ
Мэзытхьэ

**Мэзы́тхьэ** — шъакӀуэхэм, мэзхэм, хьэкӀэ-кхъуэкӀэхэм я Тхьэ. Натрхэм я ӀуэрыӀуатэ бжыгъэхэм хэт.

## И псэукӀэр

Мэзытхьэр мэзыкхъуэ цыпэплъым тесу мэзхэм къыщекӀухьыр, бжьом и фэм телъу мэжейр, и шыкъухэр псэушъхьэхэм я бжьэхэм къыхэшъыкӀа. 

Езым и шъхьэм бжъэкъуитӀ ину тет, и дамитӀым бзуитӀ зэрызу тес, и шалъэм шабзэшищ илъу зэрехьэ.

ШъакӀуэхэм зэпэубыдыгъуэ гуэрэ къахэкӀмэ Мэзытхьэр я хеящӀэ. 

## Адыгэ хабзэм

Хулъхугъэм зы псэушъхьэ къиукӀауэ щытамэ, и фэр триху зэпкъыриха яуж, унэм къигъэзэжьыным ипэкӀэ Мэзытхьэ и Ӏэхьэр (шхьэ-лъагъуэ) мэзым къыкӀинэти хъуэхъу псалъэ дэкӀыгъу, къежьэжьыт. 

## Тхыдэр

Нэхъ пасу Мэзытхьэм япэ итауэ щытар Мэзгуащэ. Пэкъуэрэ Мазгуащэрэ зэпылъа (пэмыкӀыу Пэкъуэ Мэзгуащэ идыгъуа) яуж мэзгуащэм бын игъуэта — мэзылӀхэр. 

## ТехьэпӀэхэр

* ӀуэрыӀуатэхэм я щӀэнгъуазэ
Уысэрэжъ

**Уы́сэрыжъ**, **Уэ́рсэрыжъ** — Нартхэм я ӀуэрыӀуатэхэм хэт цӀыху. Мыхьэнэ бжыгъэхэр хъыбархэм зэрехьэ: нартхэм я тхьэмадэ, лъэпкъым я нэхъ жъыдыдэ, нартхэм уадэрэ гъубджэрэ яхуэзышъар, уд, дунем къыщехъулӀу хъуари къэхъунури зышъэ-зылъагъу. Уысэрыжъыр мы цӀэуэ Ӏэзэгъуэ мыхьэнэ хьэлъу кӀахэ хъыбархэм къыхокӀыр, къэбэрдей хъыбархэм цӀыхум и цӀэуэ щыт. Хъыбар бжыгъэм Уысэрыжъыр фӀыуэ, нартхэм къадэӀэпыкъу къыхокӀыр ауэ хъыбар «Сосрыкъуэ и кӀуэдыкӀэ» шхуиӀэм Сосрыкъуэ и бихэм яхуэӀуатэ шъауэм тӀэсхъэпӀэ иӀэр Тхъуэжьейрэ Сосрыкъуэрэ я зэпсэлъэным кӀэкӀэдэӀуэауэ. 

## Сурэтыр

Хъыбархэм я нэхъыбэм (кӀахэбзэмкӀэ) Уысэрыжъыр лӀыжъыуи нэуэжъыуи къыхэкӀыфыну, абыхэм дежь «Уысэрыжъыр» цӀэкъым Ӏэзэгъуэ цӀыхум зэрыхэлъыр егъэлъагъуэ мыхъумэ. «Сосрыкъуэ и кӀуэдыкӀэ» хъыбарым Уысэрыжъыр нэуэжъ уд бжыгъэрэ и сурэтыр зэрехъуэкӀыр — данэ лъахъэ, кӀопшъыкӀэ, дышъэ тадж,  Сосрыкъуэрэ иригъэхъуапсу къыригъэштэн шъхьэкӀэ Тхъуэжьейрэ абымрэ якӀэкӀэдэӀуэн игугъу. ПэмыкӀэ къэбэрдей хъыбархэм Уысэрыжъ (Уэрсэрыжь) нартхэм ядоӀэпыкъур — уадэрэ гъубджэрэ зэрашъын хуер яджыреӀэ. Гулъытэгъу а хъыбарым хэлъыр Уысэрыжъым и цӀэр зэрзахъуэкӀым: 

Абдежьым дызэплъын хуер Уысэрыжъым зэрашъын къуэдер зэраджыриӀэра, езы Ӏэмэпсымэхэр зи Ӏэшъагъэ хъур Лъэпшъымрэ Хъуыдымыжьымрэ, Нарт Хэкум я цӀэрыӀуэ гъукӀэхэм икӀи тхьэуэ щытхэм.

## ТехьэпӀэхэр
* Зихиэ сайт. Натхэм я ӀуэрыӀуатэм социал зэхэтыкӀэ иӀэр
Псыхъуэгуащэ

**Псыхъуэгуа́щэ** иэ **Псыгуа́щэ** — Нартхэм я ӀуэрыӀуатэхэмрэ таурыхъхэмрэ хэт. Адыгэхэм я хабзэжъхэм Псыхъуэгуащэр псым епхауэ хъуам: псыхъуэхэм, псынэхэм, псыхъурейхэм адрейхэми я гуащэ. Нэхъ пасэ Псыхъуэгуащэр — псыхэм я гуащэ, я тхьэ хуэду зэфӀэувэр, зэман гуэрэм къоувыӀэри таурыхъхэмрэ ӀуэрыӀуатэхэмрэ хэт зы сурэт мэхъур. 

## Сурэтымрэ псэукӀэмрэ

Псыхъуэгуащэр адыгэхэм «зэралъагъутэр» бзылъхугъэ упцӀэна, шхьэц дахэ кӀыхьышхуэ зтет. Хъыбархэм нэхъыбу къызэрхэкӀхэмкӀэ Псыхъуэгуащэр псыӀуфэхэм ядеж Ӏуст, и мажьэмкӀэ и шхьэцхэр ижьу. И сурэтымкӀэ/теплъэмкӀэ Псыхъуэгуащэр еуропей ундинэмрэ урыс русалкэмрэ я хуэдэ къэпс. И шхьэц кӀыхьми и пцӀэнагъэми игъэлъагъуэр псы дунем зэрыпыш1ар, зэрыщыщыр, абы и мажьэмкӀэ и къэрур къызэрхэкӀыр. 

Хъыбар бжыгъэм къызэраӀуатэмкӀэ Псыхъуэгуащэхэм хулъхугъэхэр дахьахыр. Къэзлъэгъуам иэ и нэ иплъа хулъхугъэр сымаджэ мэхъур мышхэ-мыжей мэхъу, унэм дэмызагъу дэзхьэхам нэхъ емыгушыпсурэ цӀыхур ӀэкӀохьэр гуащэм. ПэмыкӀ хъыбархэмкӀэ, хулъхугъэ къэзмыдауэ Псыхъуэгуащэм текӀуар — кӀэх сымаджэ мэхъури малӀэ. 

## Хабзэм

Гъэ къэс, гъатхэм, псыр къимыун, псыдзэ щымыӀэн шъхьэкӀэ тхьэлъэӀу Псыхъуэгуащэм хуашът, Ӏус хуагъэхьэзырхэр псым хадзэт иэ псы Ӏуфэм къыӀуанэт. 

Зэи ямыду щытар мыхъууи къалъытэтэр — мажьэ псыхъуэм къэплъэгъуамэ къэпштэн, а мажьэр Псыхъуэгуащэм еуэ къыкӀэкӀыфыну. И мажьэр къэзыштам (абым щымыхъукӀэ и хьэблэ здэпсо псоми) бэлыхь дунер къатехуэну, мыхьэни иӀэкъым цӀыхум ар ишъэ-имышъэми. Мажьэр къэзыштам уасу ятехуэнур «джанибл» (цӀыху гъашъэ блы).

## ТехьэпӀэхэр

* Адыгэ Хэку. Адыгэхэм я псэукӀэм хэлъ ӀуэрыӀуатэ сурэтхэм я щыщ.
Собэр-Ӏуашъхь

**Собэ́р-Ӏуа́щхьэ**, **Собэ́р-Ӏуашъхь** — Краснодар къэралым и Северскэ къедзыгъуэм хэт Ӏуашъхьэ, Афыпсрэ Убынрэ я псыхъуэ зэхуакум. Ӏуашъхьэм и шыгур губгъуэ занкӀэшху щыт, кӀыхьагъкӀэ зы км хуэдизу, и бгъуагъкӀэ метрэ 500 хуэдизу. 

## Хэкумэтхыр

## ЦӀэр къызхэкӀар

## Адыгэм я ӀуэрыӀуатэхэм

## ТехьэпӀэхэр
* Твёрдый и топонимикэ лэжьыгъэхэр. Собер-Оашх
Урысей рубл

**Урысей рубл** () — официал Урысей-м сомыр (валутэр).

## Банкнотхэр

## ТехэпӀэхэр
* http://www.cbr.ru 

Категориэ:Урысей
Категориэ:Валютэр
НэжьгъущӀыдзэ

**НэжьгъущӀы́дзэ**, **НэжъгъушӀы́дзэ** — нэуэжъ плӀэучэ чынагъуэ, гъушӀызэ иэ гъушӀыдзэхэр Ӏуту, и бгъэ кӀыхьыжъхэр и кӀыбым дэдзауэ. Таурыхъхэм НэжъгъушӀыдзэр мэзхэм щопсо, пхъэмгъу унэжъым, изакъу иэ и пхъум дэкӀыгъу (таурыхъу хъуам зы пхъу нэхъ иӀэкъым). НэжъгъушӀыдзэр цӀыхушх, таурыхъхэм сэбийхэр ешъх, Нартхэм я ӀуэрыӀуатэм цӀыхухэми ятоуэ. Къэру фӀер зэрехьэ, цӀыхум щыдэӀэпыкъур макӀэдыдэ, згуэрэ щыхуашъа къуэдем. 

## И теплъэр

Нэуэжъым/фызыжъым и сурэтыр хъыбару хъуам Ӏэуэ щыт — щӀыбыкъуэ (плӀэучэ), гъушӀ дзэхэр Ӏут, и бгъэжъ кӀыхьхэр и кӀыбым дэдзауэ зэрехьэ, здэпсор мэз дэгум иэ дыгъэр здыкъухьэ лъэныкъуэм, хитӀ зэхуакум дэт хыгъэхъуным. Нартхэм я ӀуэрыӀуатэхэм НэжъгъушӀыдзэр Нарт Хэкум щиси къыхокӀыр щыхэмысыуи къыхокӀыр. Нэуэжъым шы алп гуартэ зэрехуэ, езым егъэхъур, езыр я кӀэлъоплъыр, и шыхэр гъэса, езым нэхъ парими ядаӀуэкъым. 

## ӀуэрыӀуатэм

Нартхэм я ӀуэрыӀуатэхэм нэуэжъым цӀэ бжыгъэ зэрехьэ, и сурэтри хэгъуэгъэщауэ щыщыти мэхъур хъыбар гуэрэхэм. Абым хуэду: *Нэуэжъ-цӀыкӀу* иэ *Ныуэ-уд* — я сурэтымкӀи (я бгъэ кӀыбымкӀэ дэдзахэр) я шэнымкӀи (нартхэм я хуэбзаджэ) гурыӀуэгъуэ зэрыхъур ахэр НэжъгъушӀыдзу. Апхуэдэ зы нэуэжъым игъэхъу шыгуартэм Сосрыкъуэ и шы цӀэрыӀуэ Тхъуэжьейр къыхехыр. И бгъэ кӀыбым дэдзам еӀусурэ нэуэжъым и къуэ мэхъури Сосрыкъуэр ненэфӀыу зэкъырегъэплъыр удыжъыр. Сосрыкъуэ ипэ нэуэжъым и бгъэм нэӀусыфа къуэдер Емынэжь закъуэ и шы Къарэлъэкъуищыр къыщихьам.

Нарт хъыбар гуэрэхэм къызэраӀуатэмкӀэ НэжъгъушӀыдзэр Испы лъэпкъым я ану къыхокӀыр. 

## Тхылъхэр

* *Нартхэр. Адыгэ эпос.* Налшыч. 1995 гъ.
* *Нартхэр. Адыгъэ эпос.* II тхылъ. ХьэдэгъалӀэ А. Мыекъуапэ. 1969 гъ.

## ТехьэпӀэхэр

* Адыгэ Хэку. ''Нартхэм я ӀуэрыӀуатэхэр. НэжъгъушӀыдзэ.''
Еуро

**Еуро** — официал Еуро-м валютэр..

## Банкнотхэр

## ТехэпӀэхэр
* http://euro.com/ 
*   

Категориэ:Валутэ
Рундибзэ

**Рундибзэ** (**') — [[нигер-конголезыбзэхэр|нигер-конголезыбзэхэм]] ящыщ, [[банту бзэ группэ|банту бзэ группэм]] хэту.

Рундибзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 6 хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — [[Бурунди]].

Тхыбзэр зэрщыт — латин.

== Хьарыфылъэр ==
<div style="text-align:center;">

</div>
¹ **c** = ч

== -Хэр ==
* **ikirenge** – **ibirenge** лъакъуэ – лъакъуэхэр
* **ikimera** – **ibimera** къэкӀыгъэ – къэкӀыгъэхэр
* **igiti** – **ibiti** жыг – жыгхэр
* **umugabo** – **abagabo** лӀы – лӀыхэр
* **umugore** – **abagore** фыз – фызхэр
* **iryinyo** – **amenyo** дзэ – дзэхэр
* **inzu** – **amazu** унэ – унэхэр
* **ururabyo** – **indabyo** гъэгъа – гъэгъахэр
* **ururimi** – **indimi** бзэ – бзэхэр

== Арифметикэ ==
* **rimwe** – зы
* **kabiri** – тӀу
* **gatatu** – щы
* **kane** – плӀы
* **gatanu** – тху
* **gatandatu** – хы
* **indwi** – блы
* **umunani** – и
* **icenda** – бгъу
* **icumi''' – пщӀы

## РундибзэкӀэ Уикипедиэ
* http://rn.wikipedia.org/wiki/Main_Page

Категориэ:Бзэхэр
Алеутыбзэ

**Алеутыбзэ** (але-бз. *Unangam Tunuu* ; ) — эскимо-алеутыбзэхэм ящыщ, Алеут псэлъэкӀэр группэм хэту.      

Алеутыбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — 150 хуэдиз.

Тхыбзэр зэрщыт — латинрэ кирилл хьэрыф.

## ПсэлъэкӀэ
ПсэлъэкӀэ :  

* **Far КъуэхьапӀэ алеутыбзэ**
** **Sasignan** (але-бз. *Sasignan*; КъуэкӀыпӀэ ПсэлъэкӀэ *Sasxinan*; КъуэхьапӀэ ПсэлъэкӀэ *Sasxinas*; ин-бз. *Attuan*) : Attu, Agattu, Semichi.
** **Урыс алеутыбзэ** (але-бз. *Kasakam Unangangis* ; ин-бз. *Copper Island Aleut*; ур-бз. *медновский язык*) : Урысейм (Остров Беринга и Медный Остров).
* **Курыт КъуэхьапӀэ алеутыбзэ** (але-бз. *Aliguutax̂*; ин-бз. Atkan, Western Aleut) 
** **Naahmiĝus** : Delarof (Amatignak, Tanaga). 
** **Niiĝuĝis** : Andreanof (Kanaga, Adak, Atka, Amlia, Seguam). 
* **КъуэкӀыпӀэ алеутыбзэ** (ин-бз. Eastern Unangan, Eastern Aleut)
** **Akuuĝun** иэ **Uniiĝun** : Four Mountains (Amukta, Kagamil). 
** **Qawalangin** : Fox (Umnak, Samalga, КъуэхьапӀэ Unalaska). 
** **Qigiiĝun** : Krenitzen (КъуэкӀыпӀэ Unalaska, Akutan, Akun, Tigalda).
** **Qagaan Tayaĝungin** : Sanak (Unimak, Sanak). 
** **Taxtamam Tunuu** : Belkofski. 
** **Qaĝiiĝun** : Shumigan.

## Хьарыфылъэр
### кирилл хьэрыф

### латин хьэрыф

## Гулъытыгъуэхэр

## ТехьэпӀэхэр
* www.alaskool.org (**Алеутыбзэ ПсэлъэкӀэ **)
* Alice Taff and all. (2001), ''Phonetic structures of Aleut'', Journal of Phonetics (2001) 29, 231-271
Инюпиакыбзэ

**Инюпиакыбзэ** иэ **Инюпикыбзэ** (инюп-бз. *Iñupiatun* ; ) — Инюпиакхэр лъэпкъ бзэр. Америкэ Штат Зэгуэтэм и бзэ. эскимо-алеутыбзэхэм ящыщ, эскимо псэлъэкӀэр группэм хэту. 

Инюпиакыбзэ р я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — 3000 хуэдиз.

Тхыбзэр зэрщыт — латин хьэрыф.

## ПсэлъэкӀэ

## Хьарыфылъэр
### Аласкэм

### Канадэм
Ууммармиутун ПсэлъэкӀэ 

## Арифметикэ

## ИнюпиакыбзэкӀэ Уикипедиэ
* http://ik.wikipedia.org/wiki/Makpiġaaq_Kanna

## Гулъытыгъуэхэр

## ТехьэпӀэхэр
*Iñupiaq Combined Dictionary  
*Interactive IñupiaQ Dictionary (Attention: e = ñ / o =  ł̣ / b = ġ / f = ŋ / j = ł / x =  ḷ)
*Ugiuvaŋmiuraaqtuaksrat / Future King Island Speakers
* North  Slope  Iñupiaq  Grammar  Second  Year  (Preliminary Edition for Student Use Only) by Edna Ahgeak MacLean, Alaska Native Language Center, University of Alaska Fairbanks, seventh printing 2000
*Facebook: Iñupiaq Word of the Day
*Facebook: Iñupiaq Phrase of the Day
Инюпиакхэр

**Инюпиакхэр** (зэрзэджэжьхэр — *Iñupiaq* (sg)  *Iñupiak* (dual)  *Iñupiat* (pl)) — инуитхэр лъэпкъ, Америкэ Штат Зэгуэт (Аласкэ) и зы лъэпкъ. 

Бзэр — инюпиакыбзэ (*Iñupiatun*).

Диныр — чырыстэнхэр.

## Гулъытыгъуэ

## Тхыгъэхэр
*Iñupiat History, Language and Culture (IHLC)
Ахъо

**Ахъо** (, ) — тхьэмпэпыху жыг, Азиэ Курытым, Ипшъэ Къаукъазым, Хы ФӀыцӀэм и Ӏуфэм къыщыкӀ. 

## Шъэныгъэ теплъэр

И лъэгагъыр м 10-12 хуэдиз мэхъур, и теплъэкӀэ хъурей-бэрину щыт, жыгым къудамэ куэд ишъкъым, гъум, и пхъафэр шхъуэ-фӀыцӀафу щыт.

Ахъо жыгым и тхьэмпэхэр хъурей шъыкӀыу щытхэ, ибза куухэр яӀу, я инагъ-бгъуагъыр см 10-30 нэсху, бжыхьэм дежь гъуэжь мэхъухэри полъэлъыжьхэр.

Пхъышъхьэмышъхьэхэр гъэмахуэкӀэм хъун къырагъажьэри бжыхьэм мэхъупэхэ, я теплъэкӀэ кхъужъӀэрысейм яхьчхэ, я фэр хуэкъуафӀцӀу. 

## Къэгъэшъхьэпэгъуэр

Ахъом и пхъышъхьэмышъхьэхэр цӀынуи яшхыр, яупшъэфӀуи къагъэшъхьэпэр. Пхъышъхьэмышъхьэхэм хушхъуэ яхэлъ, шхыныгъуэфӀу щыт, ягъэгъу иэ фочыгъум хэлъу ягъавэр.

Зы гектар жыгхадэм гъэм пхъышъхьэмышъхьу центнер 150-200 нэс къетыр. Жыг лъабжъэм къыдэж бжыгъэ ешъыр.

## Тхылъхэр

* *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. Хьэкъун Б. Налшыч. 1992 гъэ.

## ТехьэпӀэхэр
* Ахъо — къэӀохугъуэ теухуахэр.
Цин Шихуан

**Цин Шихуанди** (, и цӀэдыдэр Ин Чжен ; 259 — 210 гъэхэм ди лъэхъэнэм япэ) — Цин пэштыхьейм и тхьэмадэ, Пэштыхьей зэзауэхэм я зэманыгъуэр зэпызудар. Пэштыхь лъэпкъ Цин къыригъэжьатэр, и унафэкӀэ Хъутейм илъэс минипшъкӀэ тетын хуеяр, илъэс зытӀущ текӀауэ дунем ехыжьа яуж трахужьа. 

## Гъашъэ тхыдэр

259 гъэм ди лъэхъэнэм ипэм къэхъуа, къалэ Ханданым (Чжао хэкум), абдем и адэ Чжуан Санваныр Ӏэрубыду яӀыгът. Къыщыхъуам цӀэуэ траӀуар Чжен («япэрей»). И анэр унэӀуту щыта лъакъуэлъэш Луй Бувэир абым пылъу. А лъакъуэлъэшым и ӀэшъагъэкӀэ Чженыр пэштыхьу зэрытехьар, псалъи къызыхэкӀар арат Луй Бувейр абым и адэдыду щыту. 

Чжен илъэс 13 ирикъуауэ Цин пэштыхьеим и тхьэмаду щытехьам, Хъутеим ар и хэку нэхъ лъэшдыду щытт. Хъутейр зы къэралу зэхэхьэным хуэкӀуэт Цин лъэпкъыр шъхьэщыту. 

238 гъэм нэс Чженыр сабиуэ къалъытэт, къэралым и Ӏоху хъуар зэзыхуэтэр Луй Бувэй, япэрей министру щыттэр.

Илъэс 22 щырикъум Луй Бувэйр хэкум ирихуа и ӀэнатӀэм къетӀасхъу игугъу. 

Адрей илъэс къакӀуэхэм зыр зым яуж итурэ къэралиху хъуари иубыда, а зэманым Хъутеир зэрзэхэкӀтэхэр. Илъэс 39 щырикъуам Чжен Хъутейпсор зы къэрал ишъри пэштыхьыцӀэ Цин Шихуан къишта.
ГъащӀэ

**ГащӀэ** — физикэмрэ химиэмрэ зэпыщӀэныгъэ екӀуэкӀыгъуэ уэтэм и кӀуэцӀым. Уэтэ кӀуэцӀым хэмытмэ гъащӀэр щыӀэфыркъым, вирусхэм псэун щыщӀадзэфыр уэтэм я генетикэ Ӏыхьэ ирахьа яужь. 

Абым нэмыщӀу гурыӀуэгъуэ хэлъыр псалъэ «гъащӀэм» — зы псэущхьэм и дуней тетыкӀэ, къэхъуным щыщӀэдзауэ и кӀуэдыным нэс. ГъащӀэ зыӀу псоуэ щытыр — зи хуэныкъуэгъуэхэмрэ зыхэтхэм я хуэныкъуэгъуэхэри зыгъэзанкӀэ, къыщхьэпэгъуэ езым ери зыхэтхэм яри къыхигъэкӀыу.
Уэтэ

**Уэ́тэ** (, зэдзэкӀамэ — пэш цӀыкӀу, безынэ) — дунем гащӀэ зиӀу хъуам я зэфӀэтыкӀэм и зэ бжыгъэ нэхъ цӀыкӀудыдэра, езыр-езыру дунем тетыфыр, зэхэкӀыфыр, зэфӀэувэфыр. Псэущхьу хъуар е уэтэбжыгъэхэ — хьэкӀэкхъуэкӀэхэр, къэкӀыгъэхэр, Ӏэргъэбэгухэр — уэтэ бжыгъу зэфӀэтхэ е протистхэмрэ бактериэхэмрэ хуэду зы уэтэу нэхъ зэфӀэтхэкъым. Биологиэм и къудамэ уэтэхэм я дуней тетыкӀэ зыджым и цӀэр — цитологиэ.

## Уэтэхэм я зэфӀэтыкӀэр

Уэтэ псэущхьу хъуар дунем тетхэр тӀууэ зэхагъэкӀхэ:

# прокариотхэр — нэхъ кӀэххэр, эволуциэ екӀуэкӀыгъуэм япэреуэ къэхъуаху къалъытэхэращ.
# эукариотхэр — нэхъ щӀыгъуэуэ зэфӀэтхэра, цӀыхум и Ӏэплъэпкъыр зэрзэфӀэт уэтэхэр эукариоту щытхэ. 

Теплъэхэм я бжыгъэм емылъытауэ, псэущхьэхэм я уэтэ зэфӀэтыкӀэхэр зы хабзэмкӀэ къокӀуэкӀыр. Уэтэм и фэуэ щытыр плазмалема. И кӀуэцӀым цитоплазмэ ит, абым органоидхэр, ДНФӀ хэтхэ. Уэтэм и органоид къэс езым и мыхьэнэ зэрехьэ, зэхэтху псоми я лэжьыгъэм уэтэм и псэукӀэр къыхокӀ. 

Категориэ:Уэтэхэр
Категориэ:Цитологиэ
Суфиигъэ

**Суфий**, **суфиигъэ** (хьэр-бз. تصوف ‎‎) — мыслъымэныгъэм и зы къудамэ. ЦӀэм хеубыдэ диным и щӀэныгъу хъуар, мыхьэнэ зезыхьэхэр цӀыхум дэӀэпыкъуну Тхьэм нэхъ игъунэгъу хъунум.

## Суфиигъэм и тхыдэр

И нэхъыбэм суфиигъэм и тхыдэр плӀы Ӏыхьу зэхагъэкӀыр:

* VIII — IX лӀ. — щӀэныгъэм и зэфӀэувэгъуэ. А зэманыгъуэм мыслъымэныгъэм и аскетхэр зы къудамэ хуиту диным къыхокӀхэ.
* X — XII лӀ. — дин еджыным и зэфӀэувэгъуэ.
* XIII — XV лӀ. — дэрикъэтхэм я къэжьэгъуэ.
* XVI — XVII лӀ. — яужырей зэманыгъуэ.

## Гулъытыгъуэ езытыр

* ТхьэмыщкӀэгъуэм пылъын — факр.
* Дуней здытетыр гъуэщу — аш шабах.
* Аскетыгъэ — зухд.
* Псалъэншэ-тхьэлъэӀу — тафакур.

Категориэ:Ислъам
ЩӀыщхьэфэ

**ЩӀыщхьэ́фэ** — ЩӀыгум и гущӀыӀум телъ быдэфэра, дунейпсом щӀэныгъэм зэреджэр — геосферэ ( — щӀы; *σφαῖρα* — топ), щӀыщхьэфэм и щӀагъым мантиэр щӀэлъщ. ЩӀыщхьэфэмрэ мантиэмрэ я зэхуакум Мохоровичич и гунапкъэр дэлъ. Щхьэфэм и гущӀыӀум и нэхъыбэр гидросферэм щӀэлъу щытщ, нэхъ мащӀэр атмосферэм щӀеубыдэ. 

Геосферэр плэнетэ нэхъыбэм яӀэ щӀыщхьэфэ гупым яхэтхэм, Мазэм, нэмыщӀ гъусэхэм гиган планетэхэм ядэщӀыгъухэм. Я нэхъыбэм базалту зэхэтщ я щхьэфэр. ЩӀыгум и щхьэфэм гъэщӀэгъуэну хэлъыр тӀууэ зэрзэщхьэщыкӀыра — континеталрэ хышхуэрэ джоуэ.
Дыщэ идэ

**Ды́щэ и́дэ** — Ӏэшъагъэхэм я зы къудамэ, дунем тет лъэпкъ бжыгъэхэм яӀа ижъ-ижъыжь лъандэрэ. Тхыдэм зэригъэунэхумкӀэ дышъэ идэр къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэ къэралъхэм пэсырей зэманыгъуэм къикӀауэ Къаукъазым, Еуропэм къихьа. 

Адыгэ Хэкум дышъэ идэр яшъу пэсырей зекӀуэлӀхэм къаӀохур 900 гъэхэм къыщыкӀэдзауэ.

Дышъэ идэр Ӏэшъагъэ нэхъ гугъхэм ящыщ. Еуропэм, Урысеим я нэхъыбэм уэркъхэм, къуэлейхэм, шоджэнхэм я щыгъынхэм нэхъ хуэкӀуэтэкъым идэр, илъэситху-илъэсих ихьт цӀыхум зыригъэсэнум Ӏэшъагъэм. Адыгэхэм пщы-уэркъ унагъуэхэм пшъашъэхэр илъэситхум щыкӀэдзауэ ирагэсэн кӀадзэт дышъэ идэм, уагъэ, шъагъэ, чышъэ, дэнлэч, шыкъу шъынхэм.

## Къэгъэсэбэпыгъуэр

И нэхъыбэм идэр щыгъынхэм къагъэшъхьэпэт гъэдэхэнымкӀэ, псалъэм папшъыу Нартхэм я ӀуэрыӀуатэм бжыгъэрэ къыхощ Сэтэней, Мэлэчыпхъу я хъыбархэм я зэгъалъэ куэкӀыр дышъэкӀэ идыкӀауэ. Ауэ абым щымыхъукӀэ адыгэхэми адрей лъэпкъхэми пэмыкӀ къэгъэшъхьэпэгъуи къыхуагъуэтт: сэшхуэм и салъэ, уанэ, кӀопшъ, шъхьэнтэ, чысэ, жьыху (адыгэхэм); урысхэм цӀэрыӀуэ Ӏэшъагъу яӀэр дышъэ идэкӀэ ТхьэнэӀу шъыгъэр. 

Дышъэ идэр хэдыкӀыным я нэхъ гугъхэм ящыщ. Зы бзылъхугъэ адыгэфашэ шъыным илъэих-илъэсий ихьыфыну, идэкъуэдем, абым пэмыкӀыуи уагъэ-шъагъэхэм я зэман гъэхьэзырыгъуэри.

## ЗэрхадыкӀыр

ХэдыкӀыгъуэхэр бжыгъу зэшъхьэщокӀхэр, къэралхэм, лъэпкъхэм ямылъытауэ зы лъэпкъми е зы къэралми джылэм хэдыкӀыгъуэ бжыгъэ яшъэфыну. 

Адыгэхэм дыщэ иду щы яӀэ, ахэр:

# Адыгэ идэ — тхыпхъэ хьэзырым и теплъэ гъунапкъэр шэкӀ хужьым тратхэри Ӏуданэ ӀувкӀэ хадыкӀыр, яужым дышъэ уданэкӀэ ирадэ ишхъэфэр. Яуха яуж, тхыпхъэ къыхабзыкӀыр, и гъунэхэр уагъэкӀэ ирадыхьри хьэзыру фашэм е хьэпчыпым традэ.
# Шъэхъар/Къалэ идэ — тхыпхъэр (фэм е тхылъымпӀэ Ӏувым къыхабзыкӀ) шэкӀ щыгъыныр е хьэпчыпыр къызхахынум зэуэ трагъапкӀэри дышъэ ӀуданэкӀэ ирадыхьыр.
# Уагъэ идэ — тхыпхъэ зыхуер уагъэкӀэ къырадыхьыр шэкӀым, и нэхъыбэм адыгэ идэм дагъакӀу.

## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Урыс чылисэ хабзэм и дышъэ идэр. 
* Адыгэм я дышъэ идэр. 
* Адыгэ Ӏэшъагъэхэр.
Палтога

**Палтога**, Урысей.

Джылу дэсыр — 295 цӀыху (2002). И инагъыр — 4 км².
Адыгэш

**Адыгэ́ш** — шы лӀэужъыгъуэ дунем и нэхъ жъыдыдэхэм ящыщ. Дунейпсом и тхылъ шы лӀэужъыгъуэхэм теухуам яхэт.

## Тхыдэр

Адыгэ лъэпкъым и тхыдэр зэпымыкӀыу шы зехуэным, къэгъэсэбэпыным, гъэпсыным пышъауэ щыт, адыгэшхэр Къаукъазым щымыхъукӀэ шӀыпӀэ бжыгъэхэми цӀэрыӀуэ хъуахэ. ТхыдэмкӀэ шы лӀэужъыгъуэр адыгэ лъэпкъпсом яуэ къэплъытэ хъуну, инджылыбзэм, урысыбзэм пэмыкӀ бзэхэми шы лӀэужъыгъуэм цӀэ зэрихьэр къэбэрдеиш (, ). Къэбэрдей шӀыпӀэр нэхъ бэлыхь хъуа Адыгэ Хэкум и тхыдэм шы зехуэнымкӀэ, адыгэшым пкӀэшхо хуашът зекӀуэш бэлъыхь хуэду цӀэрыӀу — шы псынкӀэ, джан, емызэч, къушъхьэ гъогухэм техьэф-дэкӀыф.

## Нэхъышъхьэ къэӀотыгъуэхэр

## Тхылъхэр

## ТехьэпӀэхэр

* IKHA. Адыгэшым теухуа сайт. 
* Адыгэшым теухуа тхыгъэхэр  
* Советхэм и шылӀэужъыгъэхэм я албом 
* Адыгэшхэр Исбухьэн Хэкум 

Категориэ:Шыхэр
Эскимо-алеутыбзэхэр

**Эскимо-алеутыбзэхэр** () — Азиэмрэ (Урысейм) Ишъхъэрэ Америкэм и бзэхэр. 

Эскимо-алеутыбзэхэрэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — ~85 000 хуэдиз.

## Классификациэр
* **Алеут псэлъэкӀэр**
** Алеутыбзэ 
* **Эскимо псэлъэкӀэр**
** **[[Юпикыбзэхэр]]**
*** Сиреникыбзэ иэ Сиреник юпикыбзэ (**Uqeghllistun**) — Урысейм (Чукотка) Сиреник (Сиӷы́ныӽ) посёлокым, †1997, Валентина Выйе
*** Сибирь юпикыбзэ
*** Наукан юпикыбзэ — Урысейм Науканрэ Дежнёв посёлокым
*** Аласкэ юпикыбзэ (Yugtun, Yugcetun, Cugtun) 
*** Алютикыбзэ иэ Сухпиакыбзэ (Sugcestun, Sugtestun, Alutiitstun) 
** **[[Инуитыбзэхэр]]**
*** Инюпиакыбзэ иэ Инюпиатун (iñupiatun) 
**** Ууммармиутун (Uummarmiutun) 
*** КъуэхьапӀэ Канадэ инуитыбзэ, Инувиалуитыбзэ, иэ Инувиалуктун (Inuvialuktun) 
**** Сиглит псэлъэ иэ Сиглитун (Siglitun) 
**** Инуиннактун псэлъэ (Inuinnaqtun, ᐃᓄᐃᓐᓇᖅᑐᓐ) 
**** Натсилик псэлъэ иэ Натсилингмиутут (Siglitun) 
*** КъуэкӀыпӀэ Канадэ инуитыбзэ иэ Инуктитут (Inuktitut) 
*** Гренландиэ инуитыбзэ иэ Калааллисут (Kalaallisut) :

## ТехьэпӀэхэр
* The LINGUIST List MultiTree Project: Eskimo–Aleut Family Tree
* Alaska Native Language Center

Эскимо-алеутыбзэхэр
Алгебрэ

**А́лгебрэ** (хьэр-бз.الجبر — иригъэкъугъэ) — математикэм и зы къудамэ. Шъэныгъэ — изоморфизымым нигъэсу агебрэ системэхэр зыдж. Алгебрэ системэ — зэгъэзэхуа тӀурытӀ бжыгъэхэра *A(R,E)*. Япэрей бжыгъэр *(R)* — мыхьэнэ гуэрэм и зы къудамэ (бжыгъэм, гурыӀуэгъуэм, тхыпкъэм). ЕтӀуанэ бжыгъэр (E) — япэрей бжыгъэм елэжь (зэхелъхьэ, егъэбагъуэ, пӀэ ирет).
Селена Гомес

**Селена Мари Гомес** (; 22.7.1992) — Америкэм актриса, певица.

## Гъащ1эм и тхыдэр

## Зхэтахэр

## ЩӀыхьхэр

## Гулъытыгъуэхэр


## ТехьэпӀэхэр

* Официал сайт
Корбин Блю

**Корбин Блю** (; 21.2.1989) — Америкэм актёр.

## Гулъытыгъуэхэр


## ТехьэпӀэхэр

* Официал сайт
Емынэ фӀыцӀэ

**Емы́нэ фӀы́цӀэ** е **емы́нэ фӀы́цӀэ узыгъуэ** — емынэ узыгъуэм и падемиэ, XIV лъэхъэнэхэм Еуропэм, Азиэм, Африкэм къекӀуэкӀар. 

Монголиэм къыхэкӀа хъуа. ЦӀыху млн 78 ихьа дунейпсом. Еуропэм и тхыдэм емынэ фӀыцӀэр гуӀэгъуэшху къыхэна и экономикэм, псэрыджым, щэнхабзэм еуауэ. 

## Тхыдэр

### КъызхэкӀар

#### Экологиэм и мыхьэнэ

XIV лъэхъэнэр хышхуэхэм я уэрыгъуэ зэману щыта, Еуразиэ псом и дунем зэрихъуэкӀыу. Ахэр къызхэкӀар иджыри къыздынэсым хэшъыкӀыгъуэ иӀэкъым, нэхъыбэм гупшысыгъуэ щыӀэр, ар: дыгъэм и нэхур макӀыу шӀыгум зэрнэсамрэ, атмосферэмрэ псырыжэмрэ ишъхъэрэ Атлантикэм зэрзэхуэхъуахэмрэ. Дунер нэхъ шӀыӀэ хъуа, бэуэ зызэрихъуэкӀыу, псыӀэлъэгъуэм уэгъукӀэ зэрихъуэкӀыу. 1300-1309 гъэхэр Еуропэм уэгъу Ӏэуэ екӀуэкӀахэ, 1312-1322 гъэхэр уэшх шӀыӀэхэр къешху икӀахэ мэкъумэшу хъуар ихьауэ. 

А зэманым и хъыбар, тхылъ къынэсахэм ягъэлъагъуэ Хъутей хэкум гузэвэгъуэ зэрщэӀахэр, уэгъу ин Янцзырэ Хуайхэрэ я псыхъуэ зэхуакухэм зэрекӀуэкӀар, мацӀэ зэреуар Хонаным, а псом яуж уэшхышхуэхэр, уайэхэр Хъанбалыкъым зэрщэӀахэр, а гузэвэгъуэхэм цӀыхугъашъэ мин 400 ихьа. Псы къиуахэм цӀыху мин 400 хэкӀуэда. Ӏуашъхьэ Цинчоур кӀуэда шӀыхъем яуж, здэщытам дежь машэшхуэ къигъэнауэ. Къушъхьэ Ки Мин Чан-хэр кӀуэдахэ, здэщэӀам дежь машэ ин къагъэнауэ, яужым псыкъум хъужьа (1334 гъэ). Хъутей хэкум гузэвэгъуэхэр 1347 гъэм нэс зэпымыуду екӀуэкӀахэ, цӀыху гашъэ млн 5 яхьауэ. 

1333 гъэм Еуропэм къэбэкъауэ Этнар мэгызыр, тхъуэбзащхъуэ пчагъуэм Кипыр нэгъунэ кӀелъафэ. Илъэс зытӀущ ипэу Емынэ фӀыцӀэм, гъэ шӀыӀэ уэшх закӀыу екӀуэкӀахэм лъэхъэнэр кӀэдзэгъуэм зэман хуабэ псыӀэлъэгъу къихьа, 1337 гъэм мацӀэ ин Ӏэй къихьа, япэ Хъутей хэкур зэкӀиштауэ, яужым хомурэ Еуропэм нэсауэ. МацӀэм «*унэшъхьэхэр кӀихъума, псынэхэр зэкӀиуа псыр къыкӀэмыщу*». 1342 гъэм Фрэнджымрэ Джэрмэнымрэ уэшх-уэсышхуэхэм псыдзэ бжыгъэ ирагъэжьахэ 1343 гъэм нэс екӀуэкӀаху, 1345 гъэм щыкӀэдзауэ «*псыпцӀэ Ӏэй*» зэманыгъуэр къожьэ, илъэс зытӀущкӀэ екӀуэкӀыр, яужым аргуэрыу Азиэм къикӀа мацӀэм Еуропэр зэкӀештэ. Унэ Ӏэшым уз бжыгъэхэр къахохьэ<ref name = Емынэм и тхыдэм и тепсэлъыхьыгъуэ.

ШӀыхъей 1348 гъэм шӀычылэм и 25 къэхъуар Аустрэм и къедзыгъуэ Филаха дежь Скандинавым нэгъунэ нэса, аргуэру мазаем и 2 къэхъея шӀыр, нэхъ Ӏеуэ хэкӀуэдахэр Урымым и ишъхъэрэ къедзыгъуэхэра. 1349 гъэм аргуэру шӀыхъей къэхъуа, Лэхьыйр, Инджылызыр, Ишъхъэрэ Еуропэр джоуэ хэкӀуэдахэ. ШӀыхъехэр 1360 гъэм нэс зэпаудакъым.

## Гулъытыгъуэхэр
Къэбэкъауэ

**Къэбэкъа́уэ** — геологиэм къыхэкӀыу щӀыщхьэфэм и «бэгыгъуэ», магмэм и къикӀыпӀэ мафӀэпс, къэбэкъауэ гъуэз уэу, къэбэкъауэ мывэ хъууэ. 

ЩӀэныгъэ къэбэкъауэхэм пылъхэм я цӀэр — вулканологиэ, геоморфологиэ.

Къэбэкъауэхэр я теплъэхэмкӀэ (мэӀуху, страто, танж), я активагъымкӀэ (гызхэр, жехэр, укӀыфахэр), здыхэтхэмкӀэ (щӀыщхьэм, псыщӀагъым, мылэщщӀагъым).

Категориэ:Къэбэкъауэхэр
Категориэ:Дуней гузэвэгъуэхэр
Категориэ:Геологиэ
Гъуэжькуий

**Гъуэжькуи́й** — атмосферэм и жьыбгъэ лъапэ, пшэфӀыцӀэхэм къыхэкӀыу къехыр, куэдым идежь шӀым къынэсу и теплъэкӀэ пчагъуэ Ӏэгъуапэм ехьчу и бгъуагъкӀэ метрэ пщӀым къыщыкӀэдзауэ шъэм фӀэкӀыфыну. 

## КъызхэкӀыр

Иджыри къыздынэсым гъуэжькуиир къызхэкӀыр къашъакъым. Мыхьэнэ зытӀущым заху тепсэлъыхь хъуну абым теухуауэ. Гъуэжькуиим и къыкӀэдзэгъуэм мыхьэнищ иӀэ, ахэр: япэреуэ пчэфӀыцӀэм идеж зэришэкӀыу пӀэ ешъыр. Жьы шӀыӀэ пчэм кӀэтыр псынкӀыу ехын кӀедзэ жьы хуабэр зэрихъуэкӀыу. А системэм и энергиэ потенциалыр энергиэ кинетикэ мэхъур жьыр игъэчэрэзын кӀидзурэ. А гъэчэрэзыным и псынкӀагъыр хэхъурэ и теплъэкӀэ жьыр гъуэжькуий мэхъур.

## Гулъытыгъуэ

Категориэ:Уэлбанэ гузэвэгъуэхэр
Гъуазджэ

**Гъуа́зджэ** — щӀэнщӀапхъэ, цӀыхугъэ ӀэщӀагъэ дуней зэхэтыкӀэ гъэлъэгъуэн мыхьэнэ зезыхьэр.

Гъуазджэм щӀэныгъэми хуэду и гъуазэр дунеир гъэпсын, щӀэныгъэмкӀи хуэду динымкӀи хуэду. Гъуазджэм гурыӀуэгъуэ ин хэлъ, сыт хуэдэ щӀэныгъэми Ӏэшъагъэ ин зиӀэм хэплъхьэ хъуну псалъэр.

ЦӀыху лъэпкъыгъуэ псомкӀэ гъуазджэр дуней щытыкӀэм и гъэлъэгъуэныгъуэ Ӏэшъагъу щыт гупшысэгъуэм и Ӏэмэпсыму, зы цӀыхум зэрилъагъум хуэдуи цӀыху хъуами хуэдуи.

Категориэ:Гъуазджэ
Беслъэней (къуажэ)

**Беслъэне́й** — Къэрэшей-Шэрджэсым и Хьэбэз къедзыгъуэм хэт къуаджэ. Инджыджышхуэ и ижьырабгъу лъэныкъуэ Ӏуфэм Ӏут. Краснодар къэралым и гъунапкъэдыдэм Ӏухьу.

## ЦӀэр

1920 гъэхэм Тхьэстыкъуей къуаджэм и цӀэр Беслъэнеуэ зэрахъуэкӀ комунизмым къыхэкӀыу (пщыхэм, лъакъуэлъэшхэм я унэгъуэцӀэхэр къуаджэхэм трахын кӀадзэ). Ӏэташъхьэм япэреуэ джылэм хуадэкъым къуаджэм Беслъэней фӀашъыну, Къанокъуэ Беслъэн ицӀэкӀэ фӀашъу ягугъу, ауэ джылэр къимыкӀуэту «адыгэ лъэпкъым и зы къудамэ дызщыщым и цӀэ джоуэ» къуаджэм Беслъэней траӀуэ. 

## Тхыдэр

Иджырей Беслъэней къуаджэр щыхалъхьар XIX лъэхъэнэм и етӀуанэ Ӏыхьэм. 

Къуаджэр зеуэ щытар Тхьэстокъуэ Азнэур. 1844 гъэ нэгъунэ къуаджэр Абэшыр и ӀэхъупӀэ тхым и гъунэгъу хэта,  Уэрпым Булваркэ псыр здыхэлъадэм дежь. Яужым къуаджэр Урысей ӀэнатӀэм УэрпымкӀэ нэхъ ирегъэхри егъэтӀыс Отраднэ станицэм игъунэгъу, илъэс зытӀущ текӀауэ къуаджэр Джан-Джол бгым идежь ягъэтӀысыр, къуаджэм и щысыпӀэр Урысей Ӏэташъхьэм ирэ зэрахъуэкӀа, иджырей и щысыпӀэр ебгъуанэ мэхъур.

Иджырей Беслъэней къуаджэм хьэблищ зхиубыду щыт, ахэр: Богупсей (къуэджапшъэ), Тхьэстыкъуей (къуэджэку/къуэджэкӀэ), Тэркъаней (къуэджэкӀэ). Къуаджэр щагъэтӀысым беслъэнейхэм щымыхъукӀэ абазэ, нэгъуей, къэбэрдей унагъуэхэри хагъэтӀысхьа. 

### [[ЕтӀуанэ дунейпсо зауэ|ЕДЗ-м]] и зэманыгъуэр

1942 гъэм и шышъхьэӀум Адыгэ аутоном къедзыгъуэм гъогу пхырыкӀт Курджы ССР-м кӀуэуэ, абымкӀэ Ленинград блокадэм хэтам сэбийхэр ирачу. Беслъэней къуаджэм ипэмыджыжьу гъогум ирикӀуэ зы гу къэувэӀа, 32 сэби ису, тхьэмахуэ бжыгъэкӀэ гъогу тета сэбихэр нэхъыбу сымаджэхэт, куэдыр хьэлъу. А хъыбарыр кӀэху къуаджэм нэса, джылэр зэхуэсри унафэ яшъа сэбихэр унагъуэ-унагъу зэбгыраху къуаджэм къагъэнэн.

Сэбихэр къуаджэ-тхылъым иратхахэ я цӀэ-унэгъуэцӀэхэр зэрахъуэкӀри, джэрмэн къынэсхэм щахъумэным шъхьэкӀэ.

Абым папшъу 2010 гъэм, нэкъыгъэм и 7, Беслъэней къуаджэм сын зэӀуаха.

## Джылэр

Дылу къуаджэм дэсыр 3, 175 цӀыху (2002 гъ.)

Абым, лъэпкъкӀэ:
* адыгэхэр — 3, 033 цӀ. (95,5 %)
* абазэхэр — 74 цӀ. (2,3 %)
* урысхэр — 39 цӀ. (1,2 %)
* пэмыкӀ лъэпкъхэр — 29 цӀ. (1 %) 

## Къуаджэм щыщ цӀэрыӀуэхэр

* ГъукӀэкъул Нашхъуэ и къуэ Даут — револуциэм хэта, щӀэныгъэлӀ.
* Эскиндар Абдурэхьман и къуэ Мухьэмэд — Урысей Финансым и Академиэм и ректор.
* Охътэ Джамырзэ и къуэ Александр — Адыгэм я културэ-лъэпкъыгъуэ автономиэм и тхьэмадэ. 

## Гулъытыгъуэ
Жыггуащэ

**Жыг-гуа́щэ** — Нарт ӀуэрыӀуатэм бзылъхугъэцӀэ «Мэзгуащэ», «Хадэгуащэ», «Псыхъуэгуащэ» адрейхэми хуэду къыхэкӀ. А цӀэуэ хъуам псалъэ Гуащэм  мыхьэнэ хилъхьэр «нэхъышъхьэ, тхьэ». Езы цӀэм егъэлъагъуэ гуащэр жыгхэм и мыхьэнэкӀэ зэрпышъар, я тхьэуэ зэрыщытыр.

## Теплъэр

Жыг-гуащэм и сурэтым антропоморфуи изоморфуи мыхьэнэ хэлъу къыхокӀыр. Зэргъэлъэгъуар жыгышху, шӀым къыщыкӀидзу уэгум нэсу, и теплъэкӀэ Дунейжыгым ехьчу. Яужырем хуэду зандэгъуэкӀэ зэпегъэувэр «икӀагъыр-ишъхьэр», «шӀыгур-уафэр», «шӀыгу-хьэдырхэ». Зы ӀуэрыӀуатэм Нартхэм я хъыбарым хэхьам, Жыг-гуащэм пэмыкӀ мыхьэнэхэри зэрехьэ, зы къэбэрдей хъыбарым зэрхэтыр мыра: 

ЗэрыхъумкӀэ, Жыг-Гуащэ и теплъэм дуней зэхэтыкӀэр зыхеубыдэ, и мыхьэнэмкӀэ Дунейжыгым хуехьчу. А ехьчыгъуэр нэхъ къыздыхэщыр зэгъэлъытэгъуэм Жыг-Гуащэмрэ шъэныгъэ жыгымрэ зы Дунейжыг хуэду. Абым хуэду Лъэпщ идежь Жыг-Гуащэр къыщыпсалъэм джыреӀэр: 

## ТехьэпӀэхэр
* Зихиэ сайт. Натхэм я ӀуэрыӀуатэм социал зэхэтыкӀэ иӀэр
Албаныбзэ

**Албаныбзэ** () — индоеуропейбзэхэм ящыщ, палеобэлканхэр бзэ группэм хэту.

Албаныбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 7,6 хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Албаниэ, Республикэ Косово дунейпсом къамылъыта къэрал.

Тхыбзэр зэрщыт — латин.

## Хьарыфылъэр
Удхэр

**Уд** — бзылъхугъэ, Ӏэзэгъуэ зиӀэ, щхъуэ зезыхьэ, Ӏоху Ӏей е фӀы зыщӀэ.

## Псалъэр къызыхэкӀар

## Тхыдэм зэригъэлъагъуэр

ЦӀыху Ӏэзэгъуэ зиӀахэм, шхъуэ зезыхьахэм пэсырей зэманым пщӀэ хуашъурэ щыта. Еуропэ къэралхэм уду хъуар Ӏеуэ ягъэлъагъуэмэ адыгэ ӀуэрыӀуатэхэм удхэр Ӏеуи фӀыуи къыхокӀыр. Сэтэней нарт хъыбархэм уду хэт, Ӏэзэгъуэ куэд зэрехьэ, и ӀэзэгъуэмкӀэ нарт лъэпкъым ядоӀэпыкъур бэуэ, ӀэзэгъуэкӀэ Сэтэней пыщыту нартхэм зэран яхуэхъур нэуэжъ-уд НэжьгъущӀыдзэ. 

Адыгэхэм удхэм я Ӏэшъагъэм нэхъыбэм тралъхьэтэхэр: уз цӀыхум хуагъэкӀуэн, мэшыр, былымыр хагъэкӀуэдэн, алмэстыхэм дэпсоху, я теплъэр зэрахъуэкӀыфху (шэрхъу, джэдууэ, тхьэджэду е пэмыкӀыу хъуфху).

### Уд Хасэ

Адыгэ ӀуэрыӀуатэхэм къахокӀ хъыбар бжыгъэ удхэм Хасэ яӀу, я Хасэр илъэсым зэ Собэр-Ӏуащхьэ и шыгум ирагъэкӀуэкӀыу (езы Ӏуащхьэми етӀуанэ цӀэ зэрихьэр «*Уд-Ӏуащхьэ*», Ӏуащхьэмахуэ хуэдыуи адыгэ лъэпкъым пкӀэ зыхуашъ Ӏуащхьэ).

Категориэ:ӀуэрыӀуатэ
Танзаниэ

**Танза́ниэ Зэгуэ́т Респу́бликэ** (суахилибзэкӀэ *Jamhuri ya Muungano wa Tanzania*, ) — КъуэкӀыпӀэ Африкэм хэт хэку.

Къэлашъхьэр — Дар эс Салам

## Хэкумэтхыр

Хэкур Африкэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм хэт. ИшъхъэрэмкӀэ и гъунапкъэр Кениэмрэ Угандэмрэ Ӏохьэ, къуэхьэпӀэмкӀэ — Руандэ, Бурунди, Конго Демократ Республикэм джоуэ, ипшъэмкӀэ — Замбиэ, Мозамбик, Малавим джоуэ. Хэкум и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр зэрщыту Индиэ океаным и Ӏуфэм Ӏулъ. 

Хэкум и шӀыпӀэ нэхъыбэр бгылъу щыт, Индиэ океан уфэ къуэдер губгъу ирокӀуэ.

Къэралым Африкэм и хыкъум нэхъ инхэм ящыщхэр хохьэ, ахэр: Викториэ — ишъхъэрэмкӀэ, Танганиика — къуэхьэпӀэмкӀэ, Нияса — ипшъэ лъэныкъуэм. 

Танзаниэ и шӀыпӀэм Африкэм и Ӏуашъхьэ нэхъ лъагэ Килиманджарор, метрэ 5, 895 хъур хэт.

## Тхыдэр

## Джылэр

## Экономикэр

## Администрациэ гуэчыгъуэр

## Къэрал зэхэтыкӀэр

Категориэ:Танзаниэ
Кфар Кама

**Кфар Камэр** (; ) — Адыгэ къуаджэу/куэйэу Йзраелым ит. Ар Шапсыгъэ къуадж/куэй, шапсыгъабзэгьэ щэгушаӀэх.

Кфар Камэр Адыгэу Кавказ заом хэкужъым кърафыгъэхэмэ 1876 илъэсым ягъэтӀысэгъ. Ар загъэтӀысым Арапэу ягъунэгъухэр къазэотгъэхгьи, яшӀотыгъотгъэхгьи. Ащ фэшӀыгьэ Адыгэмэ яунэхэр къэлашъхьэ атгъэгьэ къагъэуцохьгъэх. Нэпэ нэпэгьэ а Ӏофым хэтыжьхэп. Арапхэр къазэожьхэрэм, я ягъэ къарагъэкӀыжьрэп.

Нэпэ Кфар Камэм 3,000 рагъо цӀыф дэс. ЦӀыкӀуи фуи Адыгабзэгьэ мэгущаӀэх. ЕгьапӀэ ежьхэмэ яю яӀ. Ащ я-9-нэрэ классым нэсэ кӀэлъ. ЕгьапӀэм Джуртыбзэрэ, Арапыбзэрэ япэрэ склассым щегъэжагъу щегьэх. ЯплӀэнэрэ классым Ингьлизыбзэ щаублэ итӀуанэ яхэнэрэ классым Адыгабзэгьэ егьэнхэу, рэтхэнхэу ярагъашӀэ. Ябгъунэрэ классэр къзаухырэм, Кфар Камэм иунэгъу чылэмэ егьапӀэу дэтхэмэ я-12-нэрэ класс нэсэ щырагъэкъужьы. Фаер Арап егьэпӀэм кӀахьэ, фаер Джурт егьапӀэм кӀахьэ. Къэдури исӀэу зыегьапӀэ горэ Кфар Камам пэблагъэу Ӏут, Ащ ибэр кӀахьэ.

## Кфар Камэм дэтхэр
: **[[Адыгэ къэкӀыгъэ и Центр]]**
* Музей: муеитӀу дэт Адырэхэу Израулым исхэр къигъэлъагъохэу. Ахэмэ Джурт бу къакӀуы. Адыгэхэр зылъэуыжьхэр зэрагъашӀэ.
* Джамё/Мэщыт: Кфар Камэм иджамё/имэщыт Арап джамёмэ яфэдэп.
* Къойжъэ: Кфар Кама жъэр ары къойжъ зраӀорэ.

## Сурэтхэр

File:Kafrkama.jpg
File:Kfar_Kama_mosque.jpg
File:F'ufes.jpg
File:Jamye hare.jpg


## Кфар Камэм ЛъэкъуасӀэу дэсхэр
* Абрэгь
* Ачъумыжъ (Ацумыжъ)
* Бгъанэ
* Бат
* БлэнгъэпсӀ
* БэтӀыуашъ
* ГъоркӀожъ
* Зази
* Коблэ
* Къалыкъу
* Къэтыжъ
* ЛъыӀужъ
* ЛӀыпый
* Наго
* Наш
* Натхъо
* Нэпсэу
* Тхьэухъо
* Хъэзэл
* Хьэдищ
* Хьэхъу
* Чъуэмшъо
* Чъушъхьэ
* Шэугьэн
* Шъуагьэ
* Шъэгьашъ
зуахътэгьэ Шхьэлахъуэхэри дэсгъэх.

## НэмкӀырэ лъэкъуасӀэу дэсхэр
* Абзах
* Бущнакъ
* Бжъэдыгъу
* Хьэтыкъуай
* Цэй
* Шапсыгъ

## Кфар Камэм ихасэ тхьэмэтагъхэ

## Кфар Камэм хэӀуагъу щыщэхэ
* Бибэрс Натхъо
* Нили Натхъо

## Егъэпхыгъэ линкыхэр
Убыххэр

**Убыххэр** (уб-бз *туахы*) — Къаукъаз лъэпкъхэм ящыщ, и бзэмкӀэ, хабзэмкӀэ абазэхэмрэ адыхэхэмрэ нэхъ я гъунэгъу. 

1864 гъэм нэгъунэ Хы ФӀыцӀэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэ Ӏуфэм щыпсоуахэ, Шахэрэ Хъопсэрэ я псыхъуэ зэхуакухэм. Лъэпкъыр лъакъуэ бжыгъу зэхэкӀхэт, ахэр: Собэшххэр, Хызэхэр, Уэрданэхэр, Псахэхэр, Шъачэхэр джоуэ. 

## Тхыдэр

## ПсоукӀэр

## Лъакъуэхэр

## Урыс-Адыгэ зауэм

## Тыркум
Санскрит

**Санскри́т** (дев-ри: संस्कृता वाच् «*тхыбзэшъэкӀэбзэ*») — Индиэм и пэсырей тхыбзэщӀэкӀэбзэ, щӀэнщапхъэ бэлыхь иӀу. 

## ШӀыпӀэ хиубыдэхэр

Индиэм и ишъхъэрэ лъэныкъуэ еубыд, бгыкъ тхыбзэм щыщу, илъэс зы мин къыщыкӀэдзауэ ди лъ. япэ. Санскритыр зы лъэпкъ гуэрэм и бзэ хуэду къэлъытэгъуэ епт хъунукъым, ауэ зы щӀэнхабзэм и бзу бгъэув хъуну, уэркъ лъакъуэхэм нэхъ зэрамхьауэ антич зэманыгъуэм. ЩӀэнхабзэр и нэхъыбэкӀэ къызэрнэсар ди зэманыгъуэм индиэ дин хылъхэмкӀэ, алыджыбзэмрэ латиныбзэмрэ хуэду КъуэхьэпӀэ лъэныкъуэм, санскритыр КъуэкӀыпӀэм къекӀуэлӀа зэманхэм щӀэнхабзэ зэпылъыгъуэхэм я бзэуэ хъуа щӀэныгъэлӀхэм, тхьэмадэхэм. Иджыпсту санскритыр Индиэм и официал бзэ тӀокӀитӀрэ тӀурэм я зэ бзэу щыт.

## Тхыдэр
### Адрей бзэхэмрэ щӀэнхабзэхэмрэ зэрхэхьар. Тхыпкъэр къыздагъэшъхьэпэр

Санскритыр куэду шъхьэпа Индиэ бзэхэм я зэфӀэувэкӀэмрэ (и нэхъыбу псалъэзэшэм), пэмыкӀ бзэхэми санскритымрэ буддэ щӀэнхабзэмрэ здынэса лъэныкъуэхэм.

Бзэхэм ящыщхэр:

* пракритыбзэ (Пэсырей Индиэ)
* Хиндубзэ
* Бенгалыбзэ
* Кашмирыбзэ
* Урдубзэ
* Маратхи
* Гуджарати
* Асамыбзэ
* Непалыбзэ
* Пенджаби
* Романи ( Цыджанхэр зэрыпсалъэ бзэр).

## Тхыпкъылъэмрэ макъхэмрэ

## Тхыбзэр

## Гулъытыгъуэ

Категориэ:Бзэхэр
Категориэ:Санскрит
Деми Ловато

**Деметрия Девонн «Деми» Ловато** (; род. 20 августа 1992, Даллас, США) — Америкэм актриса, певица.

## Гъашъэм и тхыдэр

## Зхэтахэр

## ЩӀыхьхэр

## Гулъытыгъуэхэр


## ТехьэпӀэхэр

* Официал сайт
Мощеная

**Мощеная**, Укрэинэ.

Джылу дэсыр — 581 цӀыху (2010). И инагъыр — 1,05 км².
АмкӀыщ

**АмкӀы́щ** () — цӀыжьдадэ лъэпкъщ. Щопсэу Еуропэмрэ Къаукъазымрэ я мэзхэм. ЩӀымахуэм зыщӀыпӀи лъэтэжкъым. Абгъуэ нэхъыщхьэу здищӀыр псей, уэздыгъей жыг гъуанэхэращ. Адрей цӀыжьдадэ лӀэужьыгъэхэм къагуэкӀыу и пщэм кусэ фӀыцӀэхэр хэлъщ, хулъэ щӀагъым гъуэжьыфэ къыщӀоуэ. И Ӏусым хохьэ псей уэздыгъей жыг жылэхэр, хьэпщхупщхэр. 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Мариупол

**Мариупол** () — Укрэинэ щыт къалэ (1778 гъэм).

Джылу дэсыр — мин 486 590 (2011 гъэмкӀэ).
Адыгэ къэкӀыгъэ и Центр

**Aдыгъэ къыкӀэнгъэ и Центр**ар цыф къегъэблагъэ кӀыпъэ

Адыгъэхэмэ я истории къшегъэлъагъу. А Центрэ Кфар Кама къуаджэм дэт. Центрэм икӀоэцьы Адыгъэ музей дэт. Музейм Адыгъэ лъэпкъым и Ашэхэмрэ и культурымрэ къшегъэлъагъуэ. Илъэс 2007 рэм Адыгъэ музейэ кърагъэжагъ зэныбжэгъуы кӀэлитӀуы, Тхьэухъэ Зэчэри, Тхьэухъэ Зугъер.

## Адыгъэ музей
Кфар камэ къалэм Адыгъэ музейу дэтым кърегъэблагъэх цыфхэр адыгъэ лъэпкъэм и тхыдэ зэригъэщэну. Илъэс минрэ пчагъэ ипщэрэ къэфкъасэ Адыгъэхэмэ яӀыгъагъы. Гуы пытырэ,кӀоэкӀагъэрэ яӀу рэмыштэху рэпсэугъэх. Ашэм хьэтыр раху, шхьэфитынгъэрэ зэнкӀагъэрэ яхэлъэгъы. Яуыжым ахэмэ дунаеэм итэкъуэхьгъэху къэнагъэх. Ахэмэ ашышэ изрэел исыну хъугъэ.

Кфар камэ янэхьыжы уынэмэ яшыш шхьэлэхъуэ уынэ зицъэ ары адыгъэ музэейыр. А уынэр 19 центориэм яуыж илъсэхэм защыгъэ.
А уынэр зи янэхьыжы уынагъуэхэм ашыш зеагъэр, ау непэрэм паи музейм ишыкӀэгъэм паи агъэкӀэжыгъы. Адыгэ уынэ апэм зэрэшытгъэм фэду къагъэнэжыгъ, и кӀэхьапъэ,уынэ пытэ,хьэкӀэшэ,псынэ,зэкӀэ зэмхъуэкӀу къэнагъ.

Непэ икспенатхэр къызшагъэлъагъуэрэ уынэхэр апэм икӀыб шауыу шытгъэ. Дэпкъы лъагъэкӀэ мыжъуэ шъуыцэм хэгъшыкьгъу шауэри къэщэхьыгъ. 
Адыгъэ шыуым и ашэхэр, и шыгъынхэр, и уанэ, зэкӀэ.

Икспенатзэр музэейм къшагъэлагъуэхы. Ахэмэ яфэду Адыгъэ бзыльыфыгъэмэ я шыгъын дахэхэ, шыгъ хэшгъэхэр, зэкӀэ музэейм шыпльэгъуну уфит. Ахэмэ уаблэкӀымэ мэкъамэ зигъэӀухэрэмэ я пшынэхэ, я шыкӀэпшынэхэр, ахэ зэкӀэ музэйем кӀэльых.

Икспенатхэмэ янэхь гъэщэгъуэну яхэтэ, Адыгъэ кущъэ ары, аш ибгъу дэт Адыгъэ сабйхэм я гъэчальэ.

Адыгъэ музэейм дунаеэм туристу тэтхэ кърегъэблагъэх.

## Сурэтхэр

## Музэейм и интэрнет зэпышэ
* Aдыгъэ къкӀэнгъэ и Центр
Бгъэмопэ

**Бгъэмо́пэ** () — бзугъуабджэ лъэпкъ цӀыкӀу. И тхыцӀэр щхъуэ-гъуэжьыфэщ, бгъэгу щӀагъыр щхъуэ-хужьыфэщ. Нэхъыбэу щопсэу мэзхэм. Абгъуэ щещӀ къэкӀыгъэ лъабжьэхэм, жыг уа, мывэ щӀагъхэм. Ӏусыр — цӀыв, хьэпӀацӀэ, хьэндырабгъуэ, нэгъуэщӀ хьэпщхупщхэрщ, бжьыхьэм — мэракӀуэ зэмылӀэужьыгъуэхэр. 

Хуабжьу сакъщ, уэрэд жыӀэрейщ, абы папщӀэ пшэплъхуэусэкӀи йоджэ. Щопсэу Еуропэм, Сыбыр КъухьэпӀэм, Азиэ ЦӀыкӀум, Ищхьэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм. Къаукъазым мылъэтэжу, ауэ щӀымахуэм Ӏэпхъуэу щыпсэууэ хуагъэфащэ. ПӀащӀэу къыраш я уэрэд жьгъырур нэхъыбэу щызэхэпхыр пщыхьэщхьэкӀэщ жэщыр хэкӀуэтэху. Адрей бзу лӀэужьыгъуэхэм къагуэкӀыу бгъэмопэхэм уэрэд жаӀэ бжьыхьэми, ауэ гъатхэм хуэдэу ар дахэкъым икӀи нэхъ кӀэщӀщ.

Бгъэмопэ ди хэгъэгум лӀэужьыгъуэ къуэдзэ щиӀэщ:
* Пшэплъхуэусэ —  — 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Бзугъуабджэхэр
Бзугъуабжэгъуэщ

**Бзугъуабжэгъуэ́щ** () — унэбзу хэкӀыгъуэ лъэпкъ щхьэхуэщ. Ищхъэрэ къэрал бжыгъэм щопсэу. Къаукъазым зэзэмызэщ щыплъагъунур, уэс бэуэ къыщес хэкухэу, ищхъэрэ щӀымахуэ щӀыӀэхэм зэпыӀуадзу къыщылъатэкӀэ. 

Бзугъуабжэгъуэщыр бжэндэхъум хуэдизынщ. И теплъэм удехьэх, тхыцӀэр гъуабжэ-шхъуафэщ, щхьэгуагуэр хуэплъыфэу. КӀэпкъымрэ кӀэ къыхэкӀыпӀэмрэ щхъуэщ, жьэгъур фӀыцӀэщ. И дамэ кӀыхьыр фӀэцӀафэщ, кусэ гъуэжьхэр ирикӀуэу. ИкъукӀэ шхэрейщ, апхуэдизкӀэ ныбаплъэщи, пхъэщхьэмыщхьэу яшхым и зыныкъуэращ я нэгъум хуэгъэткӀур, адрейр зэрыпсэууэ къадохыж, щӀым здынэсми къокӀ. АрдыдэмкӀи мэзым зиужьыным щхьопэ. 

Бзугъуабжэгъуэщхэр щогъуалъхьэ Еуропэ, Азиэ, Ищхьэрэ Америкэ мэзхэм.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Бзугъуабжэгъуэщхэр
Куракущ

**Кураку́щ** () — бабыщ лъэпкъэгъум щыщщ, пӀащэщ. ФӀыуэ псым йос икӀи зыщӀегъэмбырыуэ. 

Хъумрэ анэ (псэущхьэ)мрэ зэщхькъым, япэрем и щхьэр щхъуэ-плъыфэщ, тхыцӀэр щхъуэ-щхъуэнтӀафэщ, Ӏэпапэ цӀыкӀухэр хэлъу. Анэм и гупэр гъуабжэ-морафэщ, жьэгъумрэ пэ гъунэхэмрэ хужьыфэ къащӀэуэу.

Куракущхэр щогъуалъхьэ Ищхьэрэ Америкэм и къуэхьэпӀэм, Еуропэмрэ Азиэмрэ, Байкал хыкъумым Азиэ Курытымрэ нэсу, бгъэн, камыл нэгъуэщӀ къэкӀыгъэ лъагэхэр зи Ӏуфэ къыщыкӀ псы ежэххэм, хыхэм, хыкъумхэм. Ищхъэрэ Къаукъазым куракущыр щыплъэгъунущ Псыжърэ Тэрчрэ я пэ хы хэлъэдэпӀэхэм, Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэм. И нэхъыбэм мэлъэтэж.

Шырхэм псынщӀу заужь, мазитӀ ныбжьым фӀыуэ къалъэтыхь. Апщыгъуэми ахэр гупышхуэ зэрыгъэхъуурэ Ӏэпхъуэурэ псэун щӀадзэ. Илъэсым тӀо цы япхъыж — гъэмахуэмрэ бжьыхьэмрэ. Куракущхэм я Ӏусым хохьэ къэкӀыгъэхэмрэ псэущхьэ жьгъейхэмрэ.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Къамылжьец

**Къамылжье́ц** () — къашыргъэ лъэпкъым хыхьа жьец гупым щыщщ. 

Анэр нэхъ пӀащэщ, теплъэкӀи зэщхьэщокӀ. Гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, ныбэщӀагъым гъуабжэ кусэхэр хэсщ. Анэхэм я щхьэхэр нэхъ гъуафэщ.

Щопсэу къэрал бжыгъэм я псыпцӀэхэм, къэмылылъэ щӀыпӀэхэм.

Абгъуэр егугъуу щегъэпщкӀу бгъэн, къэмыл, Ӏутанэ Ӏувхэм. Зэ гъуэлъхьэгъуэм нэхъыбэм джэдыкӀи 4-5, ауэ тӀу нэхъ мыхъуи, хы ирилъхьуи абгъуэ къагъуэтащ. Къизышыр анэм изакъуэщ.

Ӏусыр — къуалъэбзу цӀыкӀу, джэдыкӀэ, хьэндыркъуакъуэщ, шэрыпӀ псэушъхьэхэр — жумэрэн, къамылыщхьэдзыдзэ, нэгъуэщӀхэр. 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Къазплъыфэ

**Къазплъы́фэ** () — бабыщ лъэпкъым щыщщ, къазкъуэлэным и «Ӏыхьлы» гъунэгъущ., я инагъкӀи зэрзэщхьэщыкӀ щӀагъуэ щыӀэкъым. 

Теплъэр гъуэплъыфэщ, щхьэр нэхъ хужьщ, хъум и пщэм кусэ Ӏузэ фӀыцӀэ къокӀуэкӀ, дамакӀэхэмрэ кӀэмрэ фӀыцӀэщ, дамэхэм удзыфэ Ӏыхьэ мащӀэ яхэлъ. Щогъуалъхьэ Хы Курытым и Ӏэгъуэблагъуэм къыщыщӀэдзауэ КъухьэпӀэ Жыжьэм нэгъунэ. Къаукъазым деж уащыпэщӀэхуэнущ Хы ФӀыцӀэм, тафэ хыкъумхэм я Ӏуфэхэм.

Абгъуэ ещӀ уашхэ, бажэ, нэгъуэщӀ псэущхьэхэм я гъуэ бгынэжа, нэпкъ бгъуэнщӀагъ, цӀыхум и псэуалъэу щытахэм. Здэшхэр и нэхъыбэм щӀыщхьэфэм деж. 

Ӏусыр удз жылэ, къэкӀыгъэ, гъудэбадзэ, псы псэущхьэ жьгъейхэрщ. ЩӀымахуэр щырех Хы Курытым и гъунэхэм, Ищхъэрэ Африкэм, Азиэм и ипщэ лъэныкъуэхэм. 

Къазплъыфэм и шырхэр щӀэх цӀыхум йосэ, пщӀантӀэм къыщыбгъэхъуфынущ. Къаукъазыкум щыгъуалъхьэ къазплъыфэхэм я нэхъыбэр бжьыхьэм Хы Курыт лъэныкъуэм мэлъэтэж, ауэ щӀымахуэр щрахыну къани къахокӀ. Абыхэм Ӏус щагъуэт псыӀуфэ мыщтхэм. 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Къазкъуэлэнхэр
Шылэджэд

**Шылэджэд** () — мэзджэд лъэпкъщ.

Быду зэхэщӀыхьащ, цы Ӏув тетщ. Шылэджэд псори щхьэ, пщэ пцӀанэщ, я теплъэ нэхъыщхьэр фӀыцӀэщ, ӀэпапӀэ хужьхэр хэпхъауэ. Щхьэшыгум сыдж пӀащӀэу бжьэ тетщ, жьэгъул кӀыхь тӀууащӀэ иӀэщ.

Здэпсор Африкэмрэ Мадагаскаррэщ. ФӀыуэ елъагъу мэз лъахъшэ Ӏувхэр. Жэрщ, ауэ щылъатэкӀэ псынщӀэу йозэш. Зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀи 6-8-щ. Абгъуэм зэрытесыр махуэ 25-рэщ.  Джэджьейхэр анэми адакъэми зэдапӀ.

Ӏусыр — хьэпщхупщ, мэракӀуэ, гулъ, гъавэ.

Унэ шылэджэдхэр къызтехъукӀар мыращ. НэгъуэщӀ шылэджэд Ӏэл лӀэужьыгъу щыӀэр — шылэджэдщхьэпӀинэ ()

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Къый

**Къый** () — къаргъей лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. 

И тхыцӀэр гъуабжэщ, гъуафэ къыщӀэуэу. Ныбэ щӀагъыр хужь-гъуэжьыфэщ, ӀэпапӀэ гъуабжэхэр хэлъу, е зэфэзэщу гъуабжэщ. 

Щопсэу Еуропэмрэ Азиэмрэ я мэзхэм. Къаукъазымрэ Кърымымрэ нэхъыбэу уаздыпӀэщӀэхуэр бгылъэ мэзхэрщ. Абгъуэ здащӀыр жыг лъагэхэращ, мэз лъапэм и гъунэгъуу. ИлъэситӀ-щыкӀэ а зы абгъуэр къагъэщхьэпуу къохъу.

Ӏус нэхъыщхьэр дзыгъуэщ.

Зэ гъуэлъыгъуэр джэдыкӀитӀ-щыщ, ар щхьэкӀэ, зэрыхабзэщи, къраша науж псэуэ къанэр зыращ — нэхъыжьыр икӀи нэхъ лъэщырщ, джэдыкӀэм къызэрипщу и къуэш, шыпхъухэм яныкъуэкъуурэ лӀэным негъэсыр.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Къыйхэр
Къаргъэжьей

**Къаргъэжье́й** () — къэргъей лъэпкъщ.

Инкъым, пкъым и кӀыхьагъщ см. 29-33. Теплъэр къащхъуэ-фӀыцӀафэщ, кӀэбдзыцхэр гъуэщ, лъэдийхэр, лъэпхъуамбэхэр плъыжьщ. Анэхэм я тхыцӀэр кӀащхэмрэ щхъуэ-фӀыцӀэщ, кусэ фӀыцӀэхэр зэпырыкӀыу, ныбэ щӀагъыр гъуэ-тэхуфэщ. Хъухэр нэхъ цӀыкӀущ.

Щопсэу Еуропэм, Сыбырым я мэз, тафэ зэхэтхэм. Мэлъэтэж. ЩӀымахуэр щырах Африкэм и ипщэ тропикхэм, Индиэм. Къаукъазым илъэс кӀыхьагъым щыплъэгъунущ тафэ мэзхэм, жыг хадэхэм, хьэсэхэм, псыхъуэхэм. 

Щогъуалъхьэ адрей къуалэбзухэм ябгыныжа абгъуэхэм, жыг гъуанэхэм. Къызэдыраш. 

Ӏус нэхъыщхьэр гъудэбадзэ, дзыгъуэ, шындырхъуо, бзу. 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Къаргъейхэр
КӀупхъжэр

**КӀупхъжэ́р** () — дудакъ хэкӀыгъуэщ.

Къуалэбзу пӀащэщ, ч. 2,4 нэс къешэч. И пкъыр ухуэкӀэмкӀэ дудакъымрэ кӀупхъымрэ ящхьщ. Абыхэм къагуокӀ пщампӀэ хуэдэу цы кӀыхь пщэ лъэныкъуэхэм елэлэххэмкӀэ. И теплъэм пшахъуафэ-гъуафэ, хужьыфэ къызэребэкӀым ар гу лъытэгъуейщ ящӀ къумылъэщӀым. ИкъукӀэ жэрщ. 

Гуалъхьэжыр, шырхэр зыпӀыр анэм изакъуэщ. Хъум ар къегъанэ зэрыгъуэлъхьэжу.

Щопсэу Ищхьэрэ Африкэм, Азиэм я къумылъэ щӀыпӀэхэм. Хы Каспий гъунэ тафэхэм щогъуалъхьэ, ауэ Ищхъэрэ Къаукъазым къолъатэ къудей. Гъатхэм кӀупхъжэрыр здэгъуэлъхьа щӀыпӀэм къыщылъэтэжыр адрей и лъэпкъэгъухэм яжькӀэщ.

Абы и щхьэусыгъуэр, дауикӀи, епхащ и Ӏусым. Нэхъыщхьэу ар псэущхьэщ, и нэхъыбэр гъудэбадзэ, ауэ къэкӀыгъэ лӀэужьыгъуэхэри Ӏумпэм ищӀкъым. 

Абгъуэр еухуэ щӀылъэм. Мэлыжьыхь-накъыгъэм, дунейр хуабэ щыхъукӀэ кӀэцӀын еублэ. Зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀищым щӀигъукъым, ауэ и нэхъыбэм тӀущ. Бжьыхьэм кӀупхъжэрыр пасэу мэлъэтэж, шыщхьэӀу-фокӀадэм. 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Чэщей

**Чэще́й** () — лӀэужьыгъуэ зыбжанэу гуэшыжа, гъэмахуи щӀымахуи зи тхьэмпэхэр щхъуантӀэу езыхьэкӀ жыг цӀыкӀу лъэпкъыгъуэщ. Дунем чэщей лӀэужьыгъуэ 30-м нэс тетщ. Ди къэралым езыр-езыру лӀэужьыгъуищ къокӀ. 

Абыхэм ящыщ тӀум ди хэгъуэгухэм уащыхуозэ ,  зи гугъ екӀуэкӀ чэщей лӀэужьыгъуитӀыр я теплъэкӀэ зэщхьщ — я пхъафэр щхъуафэщ е щхъуэ-гъуэплъыфэщ, цӀафтэщ, я тхьэмпэхэр хъурей-кӀыхьщ, къурэщ, цы ятеткъым. Зы гъэм и кӀуэцӀкӀэ къадидз къудамэхэр щхъуантӀэщ, банэ цӀыкӀу щатет къохъу. Гъатхэм цӀыкӀу щхьэкӀэхэм къапидзэ гъагъэхэр гъуэжьыфэщ. Бжьэм фо къыхах.

Чэщей пхъэр быдэ дыдэщ, абы адыгэхэм Ӏэмэпсымэ зэмылӀэужьыгъуэхэр (гущэ, шэнт, матэ, шынакъжьей, бжэмышх хуэдэхэр) къыхащыкӀ. Хъыбархэм къахуокӀ зэуэлӀхэм чэщейм и пхъэм фочышэ къыхащӀыкӀыу щытауэ.

Чэщейхэр къыщокӀ Шапсыгъым, Убыхым, уеблэмэ чэщей мэзхэри щыӀэщ.

## НэмыщӀ цӀэхэр адыгэбзэм

* *КӀэщей* — беслъэней
* *Хэщай* — шапсыгъэ, кӀахэ.
* *ХьэмшутӀ* — псыжь-инжыдж къэбэрдей псэлъэкӀэ

## Тхыгъэхэр
* Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. *Хьэкъун Б*. Налшыч. 1992 гъ.
Къэрмэфибл

**Къэрмэфибл** () — илъэс псом и кӀуэцӀкӀэ зи тхьэмпэ щхъуантӀу езыхьэкӀ жыг лӀэужьыгъуэщ.

И лъэгагъыр м. 20-22 нос, и тхьэмпэ цы зытемытхэр быдэ-Ӏувщ, тӀурытӀу зэпэщӀэту къудамэм тетщ. Гъэгъа цӀыкӀухэм кӀы япытхэр плъыжьыфэщ, къапщӀийхэр плъыжьыфэщ е пшэплъыфэщ. Абыхэм зыкъамытӀэщӀ щӀыкӀэ къыпаш, ягъэгъури, шхыныгъуэхэм халъхьэ, дагъэ къыщӀаху. Ванилин къыхах, парфумериэм, хущхъуэ Ӏэзэгъуэм къагъэщхьэпэ. 

Молук хытӀыгухэм езыр-езыру къыщокӀ. XVII лӀэщӀыгъуэм, а щӀыпӀэр Голандиэм щиубыдам, къэрмэфиблыр нэгъуэщӀ хэкухэм къыщагъэкӀыну ирамыгъашэу щытащ, фейдэ хьэхуэгъу зыри къахуэмыхъун щхьэкӀэ. Ауэ фрэнджхэм XVIII лӀэщӀыгъуэм къармэфиблыр Рейунион хытӀыгум бэуэ къыщагъэкӀыу икӀи нэгъуэщӀ къэралхэм иращу яублащ. Мы зэманым Мадагаскар хытӀыгум къэрмэфибл жыг хадэ ину зыщаубгъуащ. 

Адыгэхэм къэрмэфиблыр шхыныгъуэм халъхьэу, хущхъуэу къызэрагъэщхьэпэрэ бжыгъэ зэман щӀащ. Тропик хэкухэм къэрмэфибл лӀэужьыгъуэху 700-м нэс къыщокӀ, языныкъуэхэр жыгыу, адрейхэр гъурцу.

Бжыгъэм я пхъэщхьэмыщхьэм, тхьэмпэм, пхъафэм мэ дахэ щоу, хущхъуэ хэлъщ.

## НэмыщӀ цӀэхэр адыгэбзэм

* *Къэрымфибл* — псыжь-инжыдж къэбэрдейхэм псэлъэкӀэ
* *Лыхъулыщхгын* — псыжь-инжыдж къэбэрдейхэм псэлъэкӀэ 
* *Мэхъыч* — къэбэрдей 

## Тхыгъэхэр
* Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. *Хьэкъун Б*. Налшыч. 1992 гъ.