ПсыӀэрышэ

**ПсыӀэрышэ** — ӀэрыщӀу ящӀа псы артериэ, хы марштрутхэр хагъэщӀын щхьа ерэ псым и кӀуэкӀэр яхъуэжын щхьа яухуауэ. 

## ПсыӀэрышэхэр зэрызэхадзхэр
ПсыӀэрышэхэр къызэрагъэсэбэпхэм елътауэ, ахэр зэхадзхэр. 

Ижьыжь лъандэрэ хадэхэкӀхэм щхьа мелиарациэ псыӀэрышэхэр ящӀ, ар аткӀэ еугуэш ирригционэкӀэрэ (псыӀэ щӀын) дренажнэкӀэрэ (гъэгъушын). Ирригационнэ ПсыӀэрышэхэр псыхэр гъушыпӀэ щӀыпӀэхэм яшэ, дренажнэ псыӀэрышэхэр псыӀэ здэкуэд щӀыпӀэхэм псыр ираш. 

Псышэ псыӀэрышэхэр цӀыху гъушыпӀэ щӀыпӀэхэм щыпсэухуам псы ирафыныр иррагъакӀуэр. 

Энергетикэ псыӀэрышэхэрмкӀэ псым ежэххэм псы къыхашри, ГЭС-хэм хуашэхэр. 

Кхъухь зекӀуэпӀэ псыӀэрышэхэр — псы къабзэкӀэрэ шуугъэкӀэрэ еугуэш. Абыхэм псыхэр, псыхъурейхэр, хыхэр е хышхуэхэр зэпащӀэхэр икӀи абыхэм кхъухьжьей цӀыкӀум щыщӀэдзауэ кхъухьшхуэхэм нэс къыщакӀухьыфын хуэдэу ящӀ. 

Хыхэмрэ хышхуэхэмрэ зэпызыщӀ псыӀэрышэхэр яугуэш *ӀухакӀэрэ* *шлузэкӀэрэ*.  

Ӏуха псыӀэрышэхэм зэпащӀэ псылъитӀ зи уровен зэхуэдэхэр. Апхудэ псыӀэрышэхэщ псалъэм папщӀэ Суец е Коринф псыӀэрышэхэр. 

Шлузэ псыӀэрышэхэм зэпащӀэ псылъитӀ зи уровен зэхуэмыдэхэр. Апхудэ псыӀэрышэхэм нэхъ цӀэрыӀуэхэщ Панамэ псыӀэрышэмрэ Кил псыӀэрышэмрэ. 

Псыхэр зэпызыщӀЭ псыӀэрышэхэр яугуэш — транзитнэкӀэ (псылъэ куэд зэпыщӀэ), псы угуэшкӀэ (пситӀым я бассейнхэр зэпещӀэ), зэпызыщӀэхэкӀэ (псыхэр ину зызужа центрхэм хуашэ), къыракӀуэкӀкӀэрэ (псыгъхэр ерэ быркъуэшыкъуэ пӀэхэр къыракӀухьэкӀ). 

## ПсыӀэрышэхэм я щытыкӀэхэр
ПсыӀэрышэхэм я формэхэр зэмылӀэужыгъуэ Ӏэджэуи щытынкӀэ хъунущ. Ауэ иджы ящӀ псыӀэрышэхэм нэхъ къагъэсэбэпыр трапециэ е полиогонал щытыкӀэхэр, кхъухьхэр нэхъ тыншу щызекӀуэнхэ щхьа. 
Абыхэм нэмыщӀ псыӀэрышэхэр щащӀкӀэ нэхъ къагъэсэбэпхэм ящыщхэщ плӀимэ, ныкъуэхъурей, параболэ формэхэр. 
 

## ПсыӀэрышэхэм тращӀыхьхэр
ПсыӀэрышэхэр щащӀкӀэ абыхэм ахэр нэхъыфӀу ягъэлэжьэн щхьа тещӀыхьыгъуэ куэд тращӀыхь. А тращӀыхьхэр гупищкӀэ бгуэш хъунущ. 
# псыр зезыгъакӀуэ тещӀыхьыгъуэхэ 
# зыпызыщӀэ тещӀыхьыгъуэхэ 
# псыӀэрышэхэм я щытыкӀэр згъэтэтэрэз тещӀыхьыгъуэхэ. 


Файл:Flume in buckley wa.jpg|ГъущӀ бетонкӀэ ящӀа лоток (къ. Бакли, штат Уашингтон, АШЗ)
Файл:Midland canal.jpg|Акуедук Курыт Джэрмэн псыӀэрышэ
Файл:Albwasserversorgung pumpwerk eybtal.jpg|Джэрмэным и зыщӀэзыщэ станциэ. 1880 гъэ.
Файл:Camden lock regents canal.jpg|Лондон и зы псыӀэрышэм и дэкӀуеяпӀэ ехуэх.
Файл:Top.of.caen.hill.locks.in.devizes.arp.jpg|Кеннет — Ӏейвон псыӀэрышэ тет шлуз системэ
Файл:Anderton Boat Lift.jpg|Кхъухьхэр зыӀэт Ӏэмэпсымэ ухуа (къ. Андертон, Инджылы) 
Файл:Falkirk half way round.jpg|Фолкер шархъ — дунейм япэ ящӀа кӀырахъуэ кхъухь къэӀэт (Шотлэнд) 
Файл:Pontcysyllte aqueduct arp.jpg|Акуедук Понткисиллтэ, цӀыхузекӀуэ гъуэгу иӀэу псыӀэрышэ Ллонголлен (Уелс) 


## ПсыӀэрышэхэр искусствэм къызэрыхагъэшахэр
ПсыӀэрышэхэр ижь лъандэрэ къызэрагъэсэбэпым щхьа, искусствэм абы епхауэ сурэт ящӀа куэд щыӀэщ. 

File:Lamoriniere Jean Pierre Francois By The Canal.jpg|Жан-Пьер-Франсуа Ламориньер. «ПсыӀэрышэм деж». XIX век.
File:Weissenbruch Jan Hendrik The Shipping Canal at Rijswijk, known as 'The View at Geestbrug'.jpg|Иохан Хендрик Вейсенбрух. «Рейсвейк и кхъухь зекӀуэ псыӀэрышэ». 1868 гъэ.
File:Gijsbrecht Leytens - Winter Landscape with Skaters.jpg|Гейсбрехт Лейтенс. «ЩӀымахуэ пейзаж». 1620-1640.
File:Le canal Lachine.jpg|Джеймс Данкен. «Лашинэ псыӀэрышэ». 1850 гъэ.
 

## Литературэ
* Гришин М. М. «Гидротехнические сооружения» — Тхылъ, ӀыхьитӀ мэхъу, 1979 гъ.

 
Категориэ:ПсыӀэрышэ