Уэлс

**Уэлс** *([[валл]]. Cymru МФА: [ˈkəmrə], инджылыз. Wales [ˈweɪlz])* — Британиешхуэм (Инджылызымрэ Ирландие Ищхъэрэмрэ я Пащтыхьыгъуэ Зэгуэтым) и ӏыхьиплӏым язщ блэкӏа зэманым кельт пщыгъуэ щхьэхуитхэм я конгломератыр. Къалащхьэр — Кардифф къалэ.

Уэлсыр Инджылызым и ипщэ-къухьэпӏэ лъэныкъуэмкӏэ щыӏэ. Лъэныкъуищкӏэ хым къэухъуреихьащ: ипщэкӏэ Ар Бристоль хыжьэщ (Севернэ и псыхъуэщ), ипщэ-къухьэпӏэмкӏэ — Георг Щихъым и псыдэжыпӏэщ, ищхъэрэмрэ къухьэпӏэмрэ — Ирланд тенджызщ, ищхъэрэ-къуэкӏыпӏэмкӏэ — Ди псым и псыхъуэ.

А щӏыналъэхэм ижь — ижьыж лъандэрэ я бзэр — уэлийр-кельтыбзэхэм ящыщ. Ар иджырей келтхэм я деж нэхъыбэ дыдэу щызезыхьэ бзэ.

## Тхыдэ
Цӏыхухэм иджырей Уэлсым и щӏыналъэр иужьрей мылылъэ лъэхъэнэм и кӏэм псэупӏэ ящӏа. Документальнэ щыхьэт тхылъхэр къэунэхуа Британиер урым зэрыпхъуакӏуэм щыгъуэ. А зэманым уэлий щӏыналъэхэр бриттскэ лъэпкъ зыбжанэм хуагуэшащ, абыхэм я нэхъ куэдыр, нэхъ лъэщыр ипщэ-къуэкӏыпӏэмкӏэ щыӏэ силурхэмрэ ищхъэрэ-къухьэпӏэмкӏэ щыӏэ ордовикхэмрэт.

Урымдзэхэр Британием икӏыжа нэужь (410-м нэблагъэ), романизованнэ бриттхэм пащтыхьыгъуэ цӏыкӏу куэд къызэрагъэпэща. Хытӏыгум и ипщэ, къуэкӏыпӏэ тафэхэм я къэралхэр къебгъэрыкӏуэ англосаксхэм псынщӏэу къазэуа, ауэ Инджылыз Ищхъэрэмрэ иджырей Уэлсымрэ я бгылъэ щӏыпӏэхэм щыӏэ пащтыхьыгъуэхэр нэхъ зэпӏэзэрыту къыщӏэкӏа. Икӏэм-икӏэжым, ищхъэрэм и бриттскэ пащтыхьыгъуэхэр англосаксхэмрэ шотландхэмрэ я удынхэм хэхуа, ауэ къухьэпӏэ бриттхэм Уэльсым зыщагъэбыдэфащ. Арщхьэкӏэ хытӏыгум и ипщэ-къуэкӏыпӏэ щӏыналъэ берычэтхэмрэ къалэ къулейхэмрэ зэрафӏэкӏуэдам ӏэмал къаритакъым а щӏыналъэхэр къэкӏуэжыным ехъулӏэныгъэкӏэ щӏэбэныну.

### Норманн къазэуа нэужь
1066 Гъэм Инджылызыр нормандием къизэуа нэужь, уэльскэ пащтыхьыгъуэхэр хуэм-хуэмурэ къуэкӏыпӏэ гъунэгъухэм я жьауэм щӏэхуэу хуежьащ, уэлий унафэщӏхэм япэщӏэтами. Зэрыпхъуакӏуэ Вильгельм уэлийхэр и унафэм щӏигъэувэну хэтащ, Уэльсым и гъунапкъэм феодал щӏыналъэ лъэщ зыбжанэ къыщызэригъэпэщри. Уэлий маркэкӏэ зэджэм и лорд-хэм Генрих VIII и тетыгъуэм нэсыху щхьэхуитыныгъэр куэдкӏэ яхъумащ. Уэлий тепщэ гуэрхэм, Оуайн Гвинед, Прунж Ап Грифид, Лливелин ап Иорверт хуэдэхэм, зэман зэхуэмыдэхэм я унафэм щӏэту зэкъуагъэувэрт къэралым и нэхъыбэр, арщхьэкӏэ Уэльсыр нэгъэсауэ зэкъуэувакъым. 1282 гъэм, Уэльс псом и унафэщӏу зыкъэзыгъэлъэгъуа Лливелин ап Грифид хэкӏуэда, и къуэшыр гъэр ящӏри яукӏа нэужь, Эдуард Езанэм и дзэхэм Уэльсым и щӏыналъэ псор яубыдащ. Инджылызхэм быдапӏэ лъэщ зыбжанэ (псом хуэмыдэу, Уэльсым и ищхъэрэ лъэныкъуэмкӏэ, Пащтыхь къалащхьэ Гарт-Келин Гвинед и гъунэгъуу Кайрнарвонрэ Конуи-рэ) дащӏыхьащ, щӏыпӏэм щыпсэухэм я нэӏэ трагъэтын папщӏэ. Иужьрей зыкъэӏэтыныгъэ лъэщыр зы лӏэщӏыгъуэкӏэ нэхъ гувауэ къэхъуа Глиндур Оуайн и зыкъэӏэтыныгъэрт. Розэ Плъыжьымрэ Хужьымрэ я Зауэм жыджэру хэта Тюдорхэм я уэлий унагъуэр 1485 гъэм Инджылызым пащтыхьыгъуэ династие щыхъуащ. Уэльс пщыгъуэмрэ Инджылызымрэ юридическэ зэхыхьэжыпащ Генрих VIII и зэманым, Уэльсым уэлий хуитыныгъэр инджылызыбзэкӏэ щызэрахъуэкӏ хабзэ зыбжанэ къащта нэужь.

#### Зэманыщӏэ
Уэлсыр Инджылызым хыхьа, Уэлий маркэр ягъэкӏуэдыжа нэужь, хабзэ хабзэхэр хуэм-хуэмурэ зэтракъутэрт: уэлий уэркъхэм инджылыз сквайрхэм я дуней тетыкӏэр къащта; уэлий куэд Лондон ӏэпхъуэрт, ехъулӏэныгъэфӏхэр щызыӏэрагъэхьа (псалъэм папщӏэ Джон Ди хуэдэу). Инджылызыбзэм уэлийр къэрал управленэмрэ суд ӏуэхумрэ иригъэкӏуэтэкӏыу щӏидза, арщхьэкӏэ Реформацэмрэ Инджылызым англиканствэр щыгъэувынымрэ Библиемрэ тхьэлъэӏу тхыгъэ зыбжанэмрэ уэлийыбзэкӏэ зэрадзэкӏа (мыбы мыхьэнэшхуэ щаӏащ Солсбери Уильямрэ Морган Уильямрэ).

## Географие
Уэльсыр Инджылыз хытӏыгум и къухьэпӏэ лъэныкъуэмкӏэ щыӏэ хытӏыгуныкъуэм щыӏэ. Къэралым и инагъыр псори зэхэту километр зэбгъузэнатӏэ 20 779-м нос. Къэралым и кӏыхьагъыр ищхъэрэкӏэ къыщыщӏэдзауэ ипщэкӏэ — 274 километр, къухьэпӏэмкӏэ къыщыщӏэдзауэ къуэкӏыпӏэмкӏэ-километр 97-рэ. Уэлсыр къуэкӏыпӏэмкӏэ Инджылызым гъунэж, лъэныкъуищкӏэ тенджызкӏэ къэухъуреихьа. Псы ӏуфэм и кӏыхьагъыр псори зэхэту 1 200 километр щӏегъу.Уэльсым и ӏуфэхэм хытӏыгу зыбжанэ Ӏут, абыхэм я нэхъ иныр Ищхъэрэ — къухьэпӏэмкӏэ Щыӏэ Англси (Ynys Môn). Цӏыхухэмрэ промышленнэ производствэмрэ нэхъыбэу щызэхуэхьэсар Уэльсым и ипщэрщ, Кардифф, Суонси, Ньюпорт къалэхэрщ, абы къедза областхэрщ. Ищхъэрэ-къуэкӏыпӏэри (Рексемэ районри) индустриализацэ ящӏащ; центрымрэ ищхъэрэ-къухьэпӏэмрэ мэкъумэш районщ. Уэльсым и инагъым и нэхъыбэр бгыхэм яубыд, псом хуэмыдэу ищхъэрэмрэ курыкупсэмрэ. Ахэр къыщыунэхуащ иужьрей мылылъэ лъэхъэнэм, Девон мылым. Бгы нэхъ лъагэ дыдэхэр — Сноудонием (Yr Eryri), Сноудон бгыр (Yr Wyddfa, метр 1085 — рэ тенджызым щхьэщыт) - Уэльсым и щӏыпӏэ нэхъ лъагэ дыдэ. Уэльсым и кум ит къуршым Кембрий бгыкӏэ йоджэ. Ипщэкӏэ Брекон-Биконз (Bannau Brycheiniog) бгыхэр щыӏэ, Кембрийхэм елъытауэ зэпэлъытауэ щӏалэу, фӏамыщӏ гъэтӏылъыгъэшхуэхэр хэлъу. Кембрий къуршхэм я цӏэр фӏащащ палеозойм и лъэхъэнэхэм ящыщ зым — кембрием.

## Ссылкэхэр