open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Махъшэбзу

**Махъшэбзу́** () — мылъатэ бзуушхуэ.

И лъэгъагъыр щхьэшыгум нэгъунэ см. 270 нос, къешэч ч. 70-90. Лъатэкъым, ауэ икъукӀэ псынщӀэу мэжэф (зы сэхьэтым км. 70 нэсу), бгъэгулыбэ къупщхьэ иӀэкъым, фӀэтри лъэпхъуамбитӀ къудейщ, щхьэр цӀыкӀу, пщэ пцӀанэ, лъакъуэхэр кӀых. ЗыщӀыпӀи мылъэтэжыу щопсэу Африкэм и мэзыншэ тафэ гъущэхэм.

КӀэцӀыгъуэ-къишыгъуэ зэманым махъшэбзуухъум анитӀ-щы щӀыгъущ, дэтхэнэми джэдыкӀи 7-9 къекӀэцӀ, ахэри зейхэм яхуэфащэу пӀащэщ.

Ӏусым хохьэ къэкӀыгъэхэр, псэущхьэ жьгъейхэр — дзыгъуэхэр, шындырхъуо, къуалэбзу, гъудэбадзэ.

Махъшэбзур махъшэми хуэду псы емыфэу зэман кӀыхькӀэ мэпсэуф, ауэ щигъуэтым хуэчэфу йофэ икӀи зегъэпскӀ. Нэ жанщ икӀи сакъщ. 

И къабзий дахэм щхьэкӀэ ахэр 1938-рэ гъэм къыщыщӀэдзауэ Ипщэ Африкэм, иужыӀукӀэ Алджазаирым, Сицилиэ хытӀыгум, Фрэнджым, нэгъуэщӀ къэралхэми зэрахуэуеубла. Ипщэ Африкэм ахэр ягъэмэлыхъуэ, пылъхьэншэуи а къэлэныр ягъэзащӀэ, абы къыхуагъэщӀа нэхъ умыщӀэну: жэрхэщ, бэшэчхэщ, къарууфӀэхэщ, сакъхэщ, нэхъыщхьэращи дыгъуакӀуэхэм ящышынэкъым — ирецӀыху, ирехьэкӀэкхъуэкӀэ.

Махъшэбзур Ищхъэрэ Къаукъазым хъун щаублащ: 
* 1999 гъ. Щачэ къалэм игъунэгъу.
* 2001 гъ. Къэрэшей-Шэрджэсым, Хьэбэз къу. 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Махъшэбзухэр
Къэргъей

**Къэргъе́й** () — щакӀуэ бзу. И цӀэджэгъу лъэпкъым щыщщ. 

ТхыцӀэр щхъуэ-гъуабжафэщ теплъэ зэхуэмыдэхэр къащтэу, щӀыхуфэ кусэхэр хэгъэтӀысхьауэ. Къабзий пхъашэхэр фӀыцӀэ-гъуабжафэщ, гъуафэ е гъуэжьыфэ кусэхэр зэпырыкӀыу. НэщӀащэ щӀагъыр жьэгъум хуэкӀуэжу фӀыцӀэщ. КӀэ бзийхэр фӀыцӀэ-гъуабжэщ, кусэхэр зэпырыкӀыу хэлъу. Ныбэ щӀагъым нэхъ хужьыфэ къыщӀоуэ. Бгъэмрэ хулъащхьэмрэ ӀэпапӀэ хуэкӀыхьхэр хыболъагъуэ. Анэм и тхыцӀэр нэхъ фагъуэщ, ауэ ныбэ щӀагъыр нэхъ кусэу зэхэпхъащ.

Мы къэргъей лӀэужьыгъуэр, Къаукъазым къинэмыщӀауэ, щӀыпӀэ бжыгъэ дыдэм щопсэу. Нэхъыбэу къаущэкӀу лъэтауэ ялъагъу къуалэбзухэр. Абы папщӀэ и щэкӀуапӀэр мэз лъапэ, губгъуэ, псыхъуэхэращ.

Абгъуэ щещӀ абыхэм я гъунэгъу къырхэм, мэзхэм деж щӀылъэм, уеблэмэ унащхьэхэм.

ИщхьэрэмкӀэ щыӀэхэр мэлъэтэж, Къаукъазым хуэдэ щӀыпӀэхэми щӀымахуэми Ӏэпхъуэурэ щопсэу

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Къаргъейхэр
Къаргъэуэгу

**Къаргъэуэ́гу** () — къэргъей лӀэужьыгъуэ мыинщ, дамэ лъэныкъуэр — см 23-27,5 хъууэ. 

Теплъэр гъуэжьыфэщ, кусэ гъуабжэхэр хэсу. Хъум и щхьэр, пщэр щхъуафэщ; тхыцӀэм, дамэхэм яхэс ӀэпапӀэ гъуабжэхэм уэгуфэ къыщӀагъауэ. 

Щопсэу мэз пӀащӀэхэм, паркхэм, жыг хадэхэм. Мэлъэтэж.

Щогъуалъхьэ къырхэм, нэпкъ задэхэм, жыгыщхьэхэм (жыг гъуанэхэм), псэуалъэхэм, уеблэмэ шэрыпӀ псэущхьэхэм я гъуэхэм.

ЩыщакӀуэкӀэ къоувыӀэри уэгум деж а зы щӀыпӀэм «зиутхыпщӀу» талайкӀэ итщ. Ӏусыр — дзыгъуэ, бзу, шындырхъуо, гъудэбадзэ. Къаргъэуэгум «зэпымууэ лажьэ дзыгъуэ теуэ» хужаӀэ, апхуэдизу бэуэ къеубыдри. 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Къаргъейхэр
Бжьэшх

**Бжьэшх** () — щу лъэпкъым хохьэ, нэхъ пӀащэхэм ящыщщ, бжэндэхъум хуэдизынщ. 

И пэр Ӏувщ, мащӀэу къэгъэшауэ, кӀэ кӀыхь дахэщ. Жыгыщхьэпысщ, щӀылъэм щытӀысыр зэзэмызэ дыдэщ, жьажьэурэ зегъазэ, мэлъатэ. Хъум и теплъэр плъыжь-мамкъутыфэ, щхъуафэ мащӀэ къыщӀэурэ жыпӀэу. Нэхъ плъыфэщхулъащхьэр, жьэгъур, гъэр. Анэр гъуэжьыфэ-щхъуантӀафэщ. Щылъэтэжхэр хэкӀэсауэщ щакӀуэгъуэ-дыгъэгъазэм.

Ӏус нэхъыщхьэр бжьэ, хьэдзыгъуэнэ, гъудэбадзэ, пкӀауэ, цӀывхэращ. ГапкӀэрэ бжьаӀуэхэм ятеуэурэ зэран ин щырах щыӀэщ. АпщыгъуэкӀи ахэр гъэшынэгъуафӀэкъым, уеблэмэ фоч уэ макъым имыгъащтэу. 

Бжьэшххэр щыӀэщ Еуропэм, Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм. Здэгъуалъхьэр мэзхэращ. Къаукъаз бжьэшххэр мэлъэтэж.

* «Бжьэ уиӀэмэ щунэфыр (бжьэшхыр) зи щӀысыр пщӀэнщ» — адыгэ псалъэжь.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Категориэ:Щухэр
Къаргъэпагуэ

**Къаргъэпа́гуэ** () — къаргъей лъэпкъым щыщ бзу.

И инагъкӀэ курытщ. ТхыцӀэр фӀыцӀэщ, бгъэмрэ ныбэщӀагъымрэ хужь-гъуафэщ, кусэ фӀыцӀэхэр къырехэу. Пэ кӀэщӀ гъэшащ. ИкъукӀэзызубгъуа лӀэужьыгъуэщ. Щопсэу ди къэралым Ӏыхьэ нэхъыбэм, Ищхьэрэ-КъуэкӀыпӀэ Африкэм, Азиэм и Ищхъэрэ лъэныкъуэм. Ищхъэрэ Къаукъазым мылъэтэжу бэгъуауэ щыӀэщ. 

Щогъуалъхьэ мэзышхуэхэм. Мыбыи къаргъэжьейм хуэдуи, езым абгъуэ ищӀкъым, адрей къуалэбзухэм жыгыщхьэхэм щащӀауэ щытахэр къегъэщхьэпэ.

Ӏусыр — къуалэбзу жьгъейхэр, гъудэбадзэ.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Къаргъэ

**Къаргъэ́** () — къэргъей лъэпкъм хохьэ, ауэ нэхъ цӀыкӀухэм ящыщщ.

Анэр нэхъ пӀащэщ. Хуабжьу зызубгъуа лӀэужьыгъуэщ, щопсэу Еуразиэм, Ишъхъэрэ Америкэм я мэзхэм.

Щогъуалъхьэ жыгщхьэкӀэхэми, щӀыгуми. Ди щӀыпӀэхэм бэуэ абгъуэ щащӀ волт лъагэ зэрыкӀуэ электро кӀапсэхэм я гъущӀ щӀэсэнхэм, ауэ щхьэусыгъуэ, гурыӀуэгъуэхэм къахэкӀыу, монторхэм ахэри, шырхэри къырадзыхыж.

Къаргъэ къуалэбзу хахуэщ, жыджэрщ.

Ӏус нэхъыщхьэр — къуалэбзу жьгъей, дзыгъуэ, нэхъ мащӀэу гъудэбадзэ. 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Къаргъейхэр
Къаргъей лъэпкъ

**Къаргъе́й лъэпкъ** () — псэущхьэшх хэкӀыгъуэщ, лӀэужьыгъуэ 58-рэ мэхъу. Я пэхэр лъэщщ, гъэша кӀэщӀщ, жьабгъуэхэщ, дамэ кӀыхь бгъузэ, лъакъуэ кӀэщӀ, лъэпхъуамбэ кӀыхьхэщ.

Анэмрэ хъумрэ зэфэгъущ. Дэнэ къэрал и мэзи щопсэу. Абгъуэ ищӀкъым. КъакӀэцӀыр джэдыкӀи 2-6-щ.

Ӏусыр — шэрыпӀ псэущхьэ, шындырхъуо, блэ, хьэндыркъуакъуэ, гъудэбадзэщ. Ӏумпэм ящӀкъым псэущхьэ лӀаи.

## Лъэпкъыгъуэхэр

Лъэпкъым къыхокӀ лъэпкъыгъуэ 11, ахэр:

* *[[Daptrius]]*
* *[[Ibycter]]*
* *[[Phalcoboenus]]*
* *[[Caracara]]*
* *[[Milvago]]*
* *[[Herpetotheres]]*
* *[[Мэзкъаргъейхэр]]*
* *[[Америкэ къаргъейцӀыкӀухэр]]*
* *[[КъаргъейцӀыкӀухэр]]*
* *[[Къаргъейжьехэр]]*
* *[[Къаргъейхэр]]*

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Къаргъей лъэпкъыр
Губгъуэкъаргъэ

**Губгъуэкъаргъэ** () — къаргъей лъэпкъщ,  псэущхьэшх къуалэбзу, мыин дыдэщ.

Щхьэр, кӀащхьэр, кӀэр щхъуэщ, къащхъуэфэ мащӀэ къыщӀэуэу, тхыцӀэр улъиягъэфэщ. Анэр гъуэ-хужьыфэщ, тхыцӀэмрэ кӀэмрэ кусэ фӀыцӀэхэр зэпрыкӀыу.

Щопсэу Къаукъазым къинэмыщӀа, Ипщэ Еуропэм, Ипэ Азиэм, Курыт Азиэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми я губгъуэхэм, къумхэм, къумныкъуэхэм, псыхъуэ игъущыкӀахэм, Ӏуащхьэхэм.

Мэлъэтэж. Щогъуалъхьэ къырхэм, нэпкъ уэх задэхэм, жыг гъуанэхэм, адрей псэущхьэхэм я гъуэуэ щытахэм.

Ӏусыр — мацӀэхэр, цӀывхэр, шейтӀанзешэхэр, шындырхъуо, дзыгъуэ, къуалэбзу лӀэужъыгъуэ цӀыкӀухэр.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Къаргъейхэр
Къыякъ

**Къыякъ** () — къаргъей лъэпкъщ, псэущхьэшх къуалэбзу.

Ищхъэрэ Къаукъазым щымащӀэщ. Молэмусэ Хь. зэритхымкӀэ, къыщреш, ауэ лъэтэжрэ щӀымахуэр щырихрэ къигъэлъагъуэкъым. Каталогым (32) иткъым. Гугъэ пщӀы хъунщ ауэ къызэрыкӀуэт къыякъым и лӀэужьыгъуэ къуэдзу.

ЩӀогъуалъхьэ къущхьэ мэзхэм, абгъуэр лъагэу жыгыщхьэм фӀещӀыхь.

Ӏусыр — дзыгъуэ, къуалэбзу, нэгъуэщӀ псэущхьэ жьехэр. ЗэрщакӀуэр лъэтауэ здэкӀуэм еукӀ, щӀылъэм щыӀэри къепхъуэтэф.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Къаргъейхэр
ХъупӀэжьец

**ХъупӀэжье́ц** () — къашыргъэ лъэпкъым хыхьа жьец гупым щыщ псэущхьэшх къуалэбзущ.

Зи ныбжыр илъэсиплӀым нэса, е щӀигъуахэм я теплъэр: тхыцӀэр гъуабжэ-къащхъуэщ, кӀащхьэр хужьщ, кусэ гъуэбжафэхэр, е щхъуэхэр хэсу. Жьэгъумрэ бгъащхьэмрэ хужь-щхъуафэщ, дамэкӀэ къабзий пхъашэхэр фӀыцӀэщ, абым ящхьэкӀэ щыӀэхэр дыжьыныфэ-щхъуэщ, дамэ щӀагъхэм кусэ фӀыцӀэхэр зэпрокӀ. Ныбэ щӀагъым, джабэхэм хужь ӀэпапӀэ гъуафэхэр хэлъщ.

Нэхъыбэу уздэпэщӀэхуэр псынэхэм, псыежэххэм, хыкъумхэм я гъунэ къэкӀыгъэ Ӏувхэм, жыг закъуэхэм ядеж. 

Абгъуэ здищӀыр щӀыгъурщ псым пэмыжыжьэу. Шырхэм зыщэӀэтыр я ныбжьыр махуэ 40-м щӀыгъумэщ. 

Яшх гъубгъуэдзыгъуэ, къуалэбзу шыр, шындырхъуо, хьэндыркъуакъуэ, блэ, гъудэбадзэ пӀащэ. 

Щопсэу Еуропэм, Азиэ Курытым, Сыбырым, Ищхъэрэ Африкэм. ЩӀымахуэр щрах Индиэм, Пакистаным, Ипщэ Африкэм и лъэныкъуэхэм. Ищхъэрэ Къаукъазым икум щыгъуалъхьэхэм лъэтэжын яублэ шыщхьэӀум, щӀымахуэр щизых зэрызхэри къахокӀ. 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Жьецхэр
ЖыгыуӀу лъэпкъыр

**Жыгыу́Ӏу лъэ́пкъыр** () — жыгыуӀу хэкӀыгъуэщ, къызэкӀэубыдэ лӀэужьыгъуэ 208-рэ лъэпкъыгъуэ 36-рэ.

Я нэхъ пӀащэхэр вындым хуэдизщ, ауэ нэхъыбэр бжэндэхъум хуэдизынщ. Зэмыфэгъухэщ.

Илъэсым зэ нэхъ къырашкъым, къакӀэцӀыр джэдыкӀи 3-13-щ. Абгъуэм хъури анэри захъуэжурэ тесщ. Псори мэзым щопсэу, жыг гъуанэхэм щогъуалъхьэ. Аустралиэ, Мадагаскар, Полинезиэ щӀыналъэхэм къанэмыщӀа, дунейм и къэрал псоми щыӀэщ. 

ЖыгыуӀухэм нэхъыбэу яшхыр жыгхэм зэран яхуэхъу хьэпщхупщхэмрэ я хупсхэмрэщ. Мэзым икъукӀэ сэбэп хохъур. 

Къаукъазым жыгыуӀу лӀэужьыгъуэхэр лъэтэжкъым.

## ХэкӀхэр
Лъэпкъ къуэдзэхэмрэ лъэпкъыгъуэхэмрэ:
* Лъэпкъ къуэдзэ Picinae
** Melanerpes
** Sphyrapicus
** Xiphidiopicus
** Dendropicos
** ТафэжыгыуӀухэр ()
** ЖыгыуӀухэр ()
** Picoides
** Veniliornis
** Campethera
** ЩӀыжыгыуӀухэр ()
** Dinopium
** Meiglyptes
** ЖыгыуӀукӀэкӀэщӀхэр ()
** ЖыгыуӀугъуэплъхэр ()
** ЖыгыуӀуудзыфэхэр ()
** Mulleripicus
** ЖыгыуӀуфӀыцӀэхэр ()
** Celeus
** Piculus
** Colaptes
** Campephilus
** Chrysocolaptes
** Reinwardtipicus
** Blythipicus
** Gecinulus
** Sapheopipo
* Лъэпкъ къуэдзэ Jynginae
** ЖыгыуӀущхьэпсхэр ()
* Лъэпкъ къуэдзэ Picumninae
** ЖыгыуӀужьейхэр ()
** Verreauxia
** ЖыуӀужьейгъуэплъхэр ()

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
ЖыуӀуфӀыцӀэ

**ЖыгыуӀуфӀы́цӀэ** () — жыгыуӀу лъэпкъым щыщ, къедзыгъуэу къахэкӀщ.

ПӀащэщ, пщэпсыгъуэ щхьэшхуэщ, теплъэр фӀыцӀабзэщ, тхыцӀэр лыду.

Хъухэм я натӀэр, щхьэгур, щхьэщӀыбыр плъыжьщ. 

Здэгъуалъхьэхэр бжей къызэбэкӀ мэз Ӏув дэгухэмщ. Абгъуэр лъагэу Ӏэтауэ жыгыпкъым къыщырауд.

Ӏусыр адрей жыгыуӀу лӀэужьыгъуэхэм яхуэдэщ, щӀымахуэм кхъуакӀэ жыг жылэхэр яшх — нэхъыбэу псей, уэздыгъей шыкӀуртӀымхэр.

ЩыӀэщ Еуропэм, Къаукъазым, Сыбырым, Ищхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Хъутейм. Къишыгъуэм къинэмыщӀа, адрей зэманым жыгыуӀуфӀыцӀэхэр язакъуэу мэпсэу.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:ЖыуӀуфӀыцӀэхэр
ЖыгыуӀуцӀыкӀу

**ЖыгыуӀуцӀыкӀу** () — къуалэбзу, нэхъ цӀыкӀу дыдэщ жыгыуӀу лъэпкъым ящыщхэм, унэбзум нэхърэ тӀэкӀущ зэрынэхъ пӀащэр.

Щопсэу Алджазаирым, Еуропэм, Къаукъазым, Азиэ ЦӀыкӀум, Сыбырым.

Абгъуэр къыщыреуд пхъэщабэ, екӀэпцӀэ жыгхэм щӀылъэм ипэмыжыжьэу. Абы щис зэманым сакъыущехущ, ауэ иужькӀэ гуэурейщ, и макъыр ещхьщ куэдрэ къытезыгъэзэж «КӀы-кӀы-кӀы...-м».

ЖыгыуӀуцӀыкӀум абгъуэ папщӀэу къыриуда гъуанэм иужькӀэ яхуэчэфу щогъуалъхьэ нэмыщӀ къуалэбзу лӀэужьыгъуэ жьгъейхэр.

Ӏусыр хьэпщхупщ, хъумпӀэцӀэдж, цӀыв, гъудэбадзэ, цӀыргъым. Бжьыхьэм нэхъ хуэкуэу пхъыщхьэмыщхьэхэр хагъэхьэ я Ӏусым: кхъужь, къыфцӀэ, мамкъутей.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Picoides
Хьэ (къэкӀыгъэ)

**Хьэ** () — хьэ лӀэужьыгъуэ, мэкъумэш лэжьыгъэм и нэхъыбэм ягъэкӀыра.

Ижь-ижьыж лъандэрэ цӀыхум къигъэкӀ хьэцэпэцэ лӀэужьыгъуэщ. Зы гъэкӀэ фӀэкӀ къэкӀкъым.

ЗанщӀэу дэкӀей и пкъ ку гъуанэхэм см. 80-120-м нэс я лъэгагъщ. И бзийхэм см. 20-25-м нэс я кӀыхьагъщ, см. 1-1,5-рэ я бгъуагъщ. Мэкъуауэгъуэм щхьэмыжхэр, хьэцыпэ бэуэ зытетхэр къыдедз, бадзэуэгъуэм жылэхэр мэхъу. Ищхъэрэ Къаукъазым бэуэ къыщагъэкӀ. Ар ягу, яхьэж, шхыныгъуэ зэмылӀэужьыгъуэхэр къыхащӀыкӀщ. ӀусыпхъэфӀи мэхъу. Инджылызым, Еуропэм, Хъутейм, Японым, Корейм, Ищхъэрэ Америкэм бжыгъэ хъуауэ къыщагъэкӀ нэгъуэщӀ зы хьэ лъэпкъ — .

Адыгэхэм пасэ зэманым хьэ зэмылӀэужьыгъуэхэр къагъэкӀыу щытащ. Абыхэм ящыщхэр бгыщхьэ лъагэхэм, дунейр нэхъ щыщӀытыӀэхэм фӀыуэ щыбагъуэт.

ЩӀэныгъэлӀхэм зэралъытэмкӀэ, хьэр гъавэхэкӀ къэкӀыгъэу щыӀэм я нэхъыжьщ.

Археологхэм щӀэин къатӀэщӀыжахэм къыщыщӀахыжа хьэ жылэхэм я ныбжыр илъэс 7000-м нос. Абы нэхърэ нэхъыжь пкъыгъуэ цӀыхум къитӀэщӀыжакъым, мэкъумэш щӀэным ехьэлӀауэ.

## Тхыгъэхэр
* Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. *Хьэкъун Б*. Налшыч. 1992 гъ.
Гуэдз

**Гуэдз** () — хьэцэпэцэхэм ящыщ къэкӀыгъэщ.

Зы гъэ нэхъ къэмыкӀ лӀэужьыгъуэ. И пкъым и лъэгагъыр см. 40-150-м нэс. Бзийхэр мм. 3-15-ху хуэдиз я бгъуагъ. Щхьэмыжым см. 3-15 хуэдиз кӀыхьагъ иӀэ.

Дунейпсом цӀыхухэм гуэдз Ӏэрысэ лӀэужьыгъуэу миниплӀым щӀыгъу къыщагъэкӀ. ЩӀэныгъэлӀхэм къызэралъытэмкӀэ, ижь-ижьыж зэманым цӀыхухэм гуэдзым елэжьын япэ дыдэу къыщрагъэжьар Къаукъазщ. Езыр-езыру къэкӀ гуэдз лӀэужьыгъуэхэм нобэр къыздынэсым ущрохьэлӀэ Курджым, Азэрбиджаным, Ермэлым. А гуэдз лӀэужьыгъуэхэр нэгъуэщӀым къыщыкӀкъым. Абыхэм ящыщу плӀыр къуакӀэбгыкӀэм дэс къуажэ пхыдзахэм Ӏэрысэу къагъэкӀ.

Ди къэралым гуэдз бэуэ щытрасэ Ищхъэрэ Къаукъазым, Курыт Урысейм.

## НэмыщӀ цӀэхэр адыгэбзэм

* *Коцы* — кӀахэм зэреджэр.

## Тхыгъэхэр
* Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. *Хьэкъун Б*. Налшыч. 1992 гъ.

Категориэ:Хьэцэпэцэхэр
Прунж

**Прунж** () — хьэцэпэцэ лъэпкъым щыщщ, гъавэхэкӀ къэкӀыгъэщ.

И лъэгагъыр см. 50-150-м нос, псы бэуэ зыщӀагъэлъадэ лӀэужьыгъуэхэр уеблэмэ м. 2-5-кӀэ докӀей. И лъабжьэр лъэхъцу зэхэтщ, см. 30-40-кӀэ йокӀых, и пкъыр, хьэцэпэцэ къызэрыгуэкӀым ещхьу, кунэщӀщ. КъэкӀыгъэм цы теткъым, и бзийхэр бгъузэ-кӀыхьщ, см. 15-25-рэ я кӀыхьагъщ, см. 1-2-рэ я бгъуагъщ, зы гъэкӀэ фӀэкӀ къэкӀкъым. Гъэмахуэм гъашэ къыдедз, бжыхьэм и жылэхэр мэхъу. Бэгъавэ ин къезыт къэкӀыгъэщ.

Прунжыр цӀыхухэм щащӀэ щӀы гектар милиони 135-м, гуэдзым къыщинэмыщӀауэ, мыбы хуэдэу щӀы бэуэ зыубыд зы къэкӀыгъи щыӀэкъым.

Прунж къэхъупэ щӀэныгъэлъхэм къалъытэр Индиэращ. Адыгэхэм прунжыр къагъэкӀыу щытами куэд щӀауэ шхыныгъуэу къагъэщхьэпэ, къэкӀыгъэр зыхуэдэри фӀыуэ ящӀэ.

## НэмыщӀ цӀэхэр адыгэбзэм

* Пындж, пынджы — кӀахэм зэреджэр
* Прундж — беслъэнехэм зэреджэр

## Тхыгъэхэр
* Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. *Хьэкъун Б*. Налшыч. 1992 гъ.

Категориэ:Хьэцэпэцэхэр
Анджырэф

**Анджырэ́ф** () — хьэцэпэцэ къэкӀыгъэщ зи лӀэужьыгъуэхэрзы гъэкӀи, гъэ бжыгъэкӀи къэкӀ.

Я теплъэкӀэ нартыхум ещхьхэщ, лабжьэшхуэ ящӀ, м. 2-2,5-рэм нэс екӀыху. Я пкъыр занщӀэу докӀей, м. 4-7-м нэсу. Анджырэфыр фӀыуэ къыщокӀ нартыхур зыщыбагъуэ щӀыпӀэхэм, хуабапӀэхэм, уэшх щымащӀэхэм. Абы къыхэкӀыуи ахэр хэгъуэгу бжыгъэм къыщагъэкӀ. Иужьрей илъэсхэм анджырэфым зыщиубыдащ Ищхъэрэ Къаукъазым и губгъуэхэм. Силосыпхъэу къагъэкӀ нартыхум дэпщӀыгъумэ, и бэвагъым хохъуэ, мэкъумылэм и къэуатри къеӀэт.

## Тхыгъэхэр
* Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. *Хьэкъун Б*. Налшыч. 1992 гъ.

Категориэ:Хьэцэпэцэхэр
Губгъуэтхьэрыкъуэ

**Губгъуэтхьэры́къуэ** (, ур-бз.: *Голубь*) — тхьэрыкъуэ лъэпкъщ. 

Зи теплъэр псоми фӀыуэ ящӀэ унэ тхьэрыкъуэхэмкӀэ. Адрей лӀэужьыгъуэхэм къагуокӀ и кӀэпкъыщхьэ хужьымрэ и дамэхэм ирекӀуэкӀыу хэлъ кусэ фӀыцӀэ тӀурытымрэкӀэ. Къэрал куэдым щопсэу. 

Щогъуалъхьэ къырым, къуэладжэхэм, Ӏуфэ нэпкъ задэхэм. И фэщыгъэцӀэм емылъытауэ мэзхэмрэ тафэ нэщӀхэмрэ запыӀуедз.

Абгъуэр емыгугъуу зыхуедзыс мащӀэу кумбу. Щыкъуным хохьэ удз жылэ. Къаукъаз губгъуэтхьэрыкъуэхэр лъэтэжкъым, ауэ щыӀэпхъуэ къохъу. КъызэралъытэмкӀэ, мыращ унэ тхьэрыкъуэ лӀэужьыгъуэ псори къызтрагъэхъукӀар.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Тхьэрыкъуэхэр
ХьэпцӀий

**ХьэпцӀи́й** () — хьэцэпэцэ къэкӀыгъэщ, ижь-ижьыж лъандэрэ цӀыхум къагъэкӀ.

ЗанщӀэу дэкӀей и пкъхэм м. 1,5-2 я кӀыхьагъщ. И бзийхэм см. 25-рэ я кӀыхьагъщ, см. 1-1,5-рэ я бгъуагъщ. Щхьэмыжхэр, хьэцыпэ кӀыхь зиӀэхэр мэкъуауэгъуэ-бадзэуэгъуэм къыдедз, шыщхьэӀум и пэхэм хагъуэ къыдедз. ХьэпцӀийр къыщагъэкӀ нэхъ щӀыпӀэ щӀыӀэтыӀэхэм.

ЩӀэныгъэлӀхэм къызэралъытэмкӀэ хьэпцӀийм и къэхъупӀэ-къежьапӀэхэм ящыщщ Ищхъэрэ Къаукъазри. ЦӀыхухэм хьэпцӀийр къагъэкӀыу щыкӀадзар илъэс мин 3-4-кӀэ узэӀэбэкӀыжмэ.

ХьэпцӀийр къытрагъэхъукӀащ хьэм, гуэдзым щыгъуу, зэран хъууэ, езыр-езыру къэкӀ () хьэпцӀий лӀэужьыгъуэм.

Адыгэхэм ижь-ижьыж лъандэрэ къагъэкӀ. ХьэпцӀий хьэжыгъэр щӀакхъуэу ягъажьэ, нэгъуэщӀ шхыныгъуэхэри къыхащӀыкӀ

## НэмыщӀ цӀэхэр адыгэбзэм

* *ХьэпцӀы́й* — кӀахэм зэреджэр.

## Тхыгъэхэр
* Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. *Хьэкъун Б*. Налшыч. 1992 гъ.

Категориэ:Хьэцэпэцэхэр
Зэнтхъ

**Зэнтхъ** () — хьэцэпэцэхэм ящыщ къэкӀыгъэ лӀэужьыгъуэщ. ЦӀыхухэм куэд щӀауэ къагъэкӀ.

И пкъыхэр занщӀэу см. 100-120-м нэскӀэ докӀейри, мэкъуауэгъуэм и кӀэм бадзэуэгъуэм ирихьэлӀэу, гъашэ къыдедз. И пкъым, бзийхэм цы ятеткъым. Жылэхэр шыщхьэӀум мэхъу. Зэнтхъыр цӀынэ щӀыкӀэ, гъашэ къыдэдзыгъуэм пыбупщӀмэ, Ӏэшым фӀыуэ яшх, мэкъуфӀ мэхъу.

Жылэхэм шхыныгъуэ зэмылӀэужьыгъуэ бэуэ къыхах, шы Ӏус хьэлэмэт мэхъу.

ЩӀэныгъэлӀхэм къызэралъытэмкӀэ, зэнтхъыр цӀыхухэм къагъэкӀыу щӀадзащ гъуаплъэ лӀэщыгъуэкӀэ зэджэ лъэхъэнэм.

А зэманым, ди эрэм и пэкӀэ лӀэщӀыгъуаплӀкӀэ узэӀэбэкӀыжмэ, псэуащ алыдж ӀэзакӀуэ Диехис. Абы и тхыгъэхэращ нэхъапэ дыдэу зэнтхъым тепсэлъыхьыу тхыдэм щыдгъуэтыр. А къэкӀыгъэр  жыхуаӀэрщ. Зи гугъ тхыгъэм екӀуэкӀ лӀэужьыгъуэр нэхъ кӀасэу цӀыхухэм къагъэкӀын щрагъэжьар.

## НэмыщӀ цӀэхэр адыгэбзэм

* *Дзэнтхъ* — псыжь-инжыдж къэбэрдей псэлъэкӀэ
* *Зэнтхъы* — кӀахэ псэлъэкӀэ
* *Зэтхъы* — шапсыгъ псэлъэкӀэ

## Тхыгъэхэр
* Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. *Хьэкъун Б*. Налшыч. 1992 гъ.

Категориэ:Хьэцэпэцэхэр
Адэжынэшхуэ

**Адэжынэшхуэ** () — мэзджэд лъэпкъщ.

Щопсэу Къаукъаз ЩӀыбым, Каспий ипщэм, Хы ФӀыцӀэ лъэныкъуэхэм къыщыщӀэдзауэ Афган Гималай къущхьэхэм я ипщэ щӀыпӀэхэм нэсу — чыцэ, удз зэщӀэкӀахэм, псыпцӀэхэм, хыкъум Ӏуфэхэм я къэмылылъэхэм, бжьэхуц, гъавэ зыщащӀэ хьэсэхэм, уеблэмэ санэху хадэхэм, жыг хадэхэми.

И теплъэкӀэ адэжынэм хуэдизынущ, и инагъыр см. 37-рэ хуэдиз мэхъу кӀыхьагъыр, къишэчыр г. 400-500 хуэдизщ. И фэр мэзджэдхэм я нэхъыбэм хуэдуи къуэлэну щытщ, и щӀыфэ гъуабжэм гъуэжьыфэ кусэ-ӀэпапӀэхэр хэлъу.

## ЛӀэужъыгъуэхэр

ЛӀэужьыгъуэ къуэдзипщӀу зэхокӀыр:
* *[[Francolinus francolinus arabistanicus]]*
* *[[Francolinus francolinus asiae]]*
* *[[Francolinus francolinus billypayni]]*
* *[[Francolinus francolinus bogdanovi]]*
* *[[Francolinus francolinus festinus]]*
* *[[Francolinus francolinus francolinus]]*
* *[[Francolinus francolinus henrici]]*
* *[[Francolinus francolinus melanonotus]]*
* *[[Francolinus francolinus parkerae]]*

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Адэжынэ

**Адэжы́нэ** () — джэдтеплъэ хэкӀыгъуэм хыхьэ, мэзджэд лъэпкъым щыщщ. Жыг щыпытӀысхьэр зэзэмызэ дыдэщ.

И щӀыбыр щхъуэ-гъуэбжафэщ, фӀыцӀафэ къыщӀэуэу; пщэ гупэр гъуэжьыфэщ, халъащхьэр щхъуэщ, ныбэгу щӀагъым къандесым ещхьу гъуафэ къызытеуэ бжыгъэ хэлъщ. Анэр нэхъ цӀыкӀущ.

Щопсэу Еуропэм, Азиэ ЦӀыкӀум, Къажэрым, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэм. И нэхъыбэм лъэтэжкъым, мэӀэпхъуэ. Урысейм и ищхъэрэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэхэу уэсыр здэбэм щыӀэхэр ипщэкӀэ къолъатэри щӀымахуэр щырах Ипщэ Хуэхуэлейм, Къаукъазыкум, Курыт Азиэм. 

Адэжынэхэм нэхъ бэгъуэгъуафӀэ ди къуалэбзухэм яхэткъым (зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀэ 24-м нос), я бжыгъэм кӀуэ пэтми хощӀ щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэм къахэкӀыу.

Адрей джэдтеплъэхэм ялъытауэ адэжынэр нэхъ щымащӀэщ Къаукъазыкум. Молэмусэ Хь. зэритхымкӀэ, е 20 лӀэщӀыгъуэм и 50 гъэхэм ар и бжыгъэкӀэ къызэрыкӀуэу щытащ. ИджыкӀэ нэхъ здэплъагъур мэкъумэшымрэ Ӏэшымрэ здэкӀащхьэ къущхьэ лъапэхэрщ — мэкъупӀэхэм, хьэсэпкъхэм, чыцалъэхэм, псыхъуэхэм.

Ӏус нэхъыщхьэр: удз тхьэмпэ, жылэ, гъавэхэкӀ, хьэпщхупщ.

## НэмыщӀ цӀэхэр адыгэбзэм

* *Адэджынэ, къацэхэс* — беслъэнейхэр зэреджэ;
* *Губгъочэт, ныбгъукӀако* — кӀахэ лъэпкъхэр зэреджэ;
* *Губгъуэджэд* — къэбэрдей лъэныкъуэм и етӀуанэ еджэкӀэ.

## Хабзэм

«*Адэжынэм и гъащӀэр Тхьэм уигъэгъэунэху*» гъыбзэм къикӀыр: «*шынагъуэ зэпымычым ухэмыкӀыу упсэу*» жиӀэщ. 

## Еплъ

* Адэжынэхэр
* АдэжынэцӀыкӀу
* Perdix hodgsoniae

## Гулъытыгъуэ

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Адэжынэхэр
БанэщӀэж

**БанэщӀэ́ж** () — унэбзу хэкӀыгъуэщ, лъэпкъ щхьэху мэхъу. 

Къаукъазым деж къызэрыкӀуэу къуалэбзущ, лъэтэжкъым. Щопсэу хамэ къэрал куэдым. Нэхъыбэу уаздыпэщӀэхуэр псыӀуфэ мэзхэр, мэз Ӏув здыдэт къуэ псыӀэхэращ. 

БанэщӀэжыр къащӀэгъуейкъым. И кӀэ цӀыкӀур сытым щыгъуи исащ, и теплъэкӀэ гъуабжэ-морафэщ. Псэху имыщӀэу гъурц, нэмыщӀ къэкӀыгъэ Ӏув щӀагъым щызожэ. Хъухэр уэрэд жыӀэрейхэ.

БанэщӀэжхэм куэд яшх бэдж, цӀыв, хьэндырабгъуэ, нэхъ мащӀэу — къэкӀыгъэ жылэ, бжьыхьэм — мэракӀуэхэкӀ. Здэпсэу щӀыпӀэхэр хуабжьу зэрызэщхьэщыкӀым къыхэкӀыу, мы лӀэужьыгъуэм къуэдзэ 40-м нэс къегъэхъу.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Категориэ:БанэщӀэжхэр
Бгыкъэщ

**Бгыкъэ́щ** () — унэбзу хьэкӀыгъуэм, бзупэгъум лъэпкъым хохьэ.

Нэхъ къуалэбзу жьгъей дыдэхэм ящыщ. Нэхъыбэхэм щыплъагъур къалэтыхьущ. Я теплъэкӀэ къэщӀэгъуейкъым — натӀэр, щхьэщыгум щыщи къиубыду, хулъэр, бгъэгур, кӀащхьэр мамкъутыфэ къыщӀэуэу плъыжьщ, и жьэгъум ӀупщӀу къыхощ ӀэпапӀэ фӀыцӀэ, тхыцӀэр гуабжэщ, кусэ фӀыцӀэхэр хэсу. Анэхэмрэ лъэтэн щӀэздзагъащӀэхэмрэ я щхьэщыгуращ плъыжьыр, адреймкӀэ я теплъэм тэхуфэ къобэкӀ.

И хэкӀыгъуэм щыщ лӀэужьыгъуэ куэдым яхуэдэу бгыкъащхьэр щогъуалъхьэ чыцэр нэхъ здэӀув, бгылъэ щӀыпӀэхэм, нэхъыбэу дзэл, пхъэхуей, жыг мылъагэхэм ягъунэгъуу. Щогъуалъхьэ Еуропэмрэ Азиэмрэ я щӀыпӀэ щхьэхуэхэм. ЩӀымахуэм Къаукъазым къолъатэ. КӀырум и гъунэгъу дыдэщ


Grote barmsijs in bomen-4961649.webm| thumb |Acanthis flammea
Carduelis flammea flammea MHNT.ZOO.2010.11.221 Luleå.jpg|*Carduelis flammea flammea*
Carduelis flammea cabaret MHNT.ZOO.2010.11.221 Naurois HdB Tolborough.jpg|*Carduelis flammea cabaret*


## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:БзущӀэращӀэхэр
Бгъэгуплъ

**Бгъэгуплъ** () — Ӏуфэбзу лӀэужьыгъуэ мыинщ.

ТхыцӀэр гъуабжафэщ, фӀыцӀэ кусэхэр хэлъу. Ныбэ щӀагъыр улъиягъафэщ, и кум хужь хэлъу, кӀэ щӀагъыр хужьщ. Пэр мащӀэу гъэшащ. Хъури анэри зэщхьщ.

Бгъэгуплъхэр емышыж лъэтакӀуэхэщ. Урысейм и Ищхьэрэ Жыжьэм щогъуалъхьэ, щӀымахуэр щырах тропик къэралхэм.

ЩылъэтэжкӀэ Къаукъазым и псыежэх Ӏуфэхэм куэду уащыпэщӀохуэ.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:БзупэкӀыхьхэр
Бгъэнджэд

**Бгъэнджэд** () — мэкъупӀэджэд лъэпкъщ.

Дамэ лъэныкъуэр — см. 10,2-12,4, къешэч г. 80-130. ТхыцӀащхьэр фӀыцӀэщ, гъуабжэ-гъуэжьыфэ кусэхэр, ӀэпапӀэхэр хэлъу. Пщэр, хулъэр, бгъащхьэр — щхъуэщ, джабэр гъуабжэщ, кусэ хужьхэр зэпырыкӀыу. 

ХэщӀапӀэ нэхъыщхьэр бгъэн, арджэн, намыщӀ псыудз лъагэхэр Ӏуву къыздэкӀ псы Ӏуфэхэр, псыпцӀэхэр. 

ЩыӀэщ Урысейм и ищхъэрэ-къуэхьэпӀэм къыщыщӀэдзауэ Сыбырым нэс. Къаукъазми ущыпэщӀохуэ. Апхуэдуи — КъуэхьэпӀэ Еуропэм, Ищхъэрэ-КъуэхьэпӀэ Африкэм, Азиэ ЦӀыкӀум. ЩӀымахуэр здигъакӀуэ щӀыпӀэхэм ящыщщ Каспий Хым и ипщэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэр — Атрек, Мургаб псыхъуэхэр.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Бгъэнджэдхэр
Бгъэнджэдасмыдж

**Бгъэнджэдасмы́дж** () — мэкъупӀэджэд лъэпкъым хыхьэ лӀэужьыгъуэхэм я нэхъ цӀыкӀущ.

Дамэ лъэныкъуэр — см. 8,5-9,4, къешэч г. 60. ТеплъэкӀэ бгъэнджэдым ещхьщ. 

Урысейм, нэгъуэщӀ къэралхэм я щӀыпӀэ куэдым уащыхозэ; Къаукъазым — и ищхъэрэ лъэныкъуэм, Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэхэм я гъунэгъуу; щӀымахуэм — Азиэм и Ипщэ, КъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэхэм.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Бгъэнджэдышхуэ

**Бгъэнджэды́шхуэ** () — мэкъупӀэджэд лъэпкъым хохьэ.

Щопсэу Урысейм и КъуэкӀыпӀэ Жыжьэм, Азиэм, Индонезиэм.

И теплъэкӀэ адрей бгъэнджэдхэм нэхърэ нэхъ инщ — натӀэ щыгум ӀэпапӀэ плъыжь иӀу тетщ, щхьэщӀыбыр, щыбыр, кӀэр, дамэхэр гъуабжу щытщ, и жьэгъур хужьщ, нэӀур, пщэм и гупэр, бгъэр гъуэплъыфэщ, ныбэ щӀагъым щыщӀэдзауэ и кӀэм нэс и цыр фӀыцӀэу макуэ, кусэ хужьхэр ирикуӀэу.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
БгъэкӀэхь

**БгъэкӀэ́хь** () — псыхэуэ лъэпкъщ.

И бгъэгу щӀагъыр гъуэжьыфэщ, ӀэпапӀэ гъуабжэхэр хэсу. Къабзий пхъашэхэр гъуэжь-улъиягъэфэщ. Жьэгъур хыжьщ, щхъуэ-фӀыцӀэ ӀэпапӀэхэр хэсу. КӀагуэщ. Хъухэм я дамэ лъэныкъуэм и кӀыхьагъщ см. 34-м нэс, щӀымахуэм къашэч 1 ч.

Урысейм мылъэтэжу зыщыпсэур Къаукъазыращ.

Абгъуэ щащӀ арджэн, бгъэн Ӏувхэм. Абыхэм зэрызыхигъэгъуэщэнум хущӀэкъуу и пщэр хэшауэ зэриӀыгъынум пылъщ. БгъэкӀэхьыр къэлъэгъуейщ махуэкӀэ зигъэпщкӀуу жэщкӀэ зэрыщакӀуэм папщӀэ. Ауэ гъатхэмрэ гъэмахуэмрэ гуу макъым ещхь къызэригъэӀум папщӀэ здэщыӀэ щӀыпӀэр къэщӀэгъуейкъым.

Ӏусыр: бдзэжьей, хьэндыркъуакъуэ, псышындырхъуо, нэгъуэщӀхэри.

## НэмыщӀ цӀэхэр адыгэбзэм
* *Къамылджокъ*

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:БгъэкӀэхьхэр
БгъэкӀэхьцӀыкӀу

**БгъэкӀэхьцӀы́кӀу** () — псыхэуэ лъэпкъщ.

Теплъэр, щыӀэкӀэ-псэукӀэр бгъэкӀыхьхэм ещхьщ, ауэ нэхъ цӀыкӀущ.

Нэхъыбэу здэпсэур бгъэн, екӀапцӀэ, дзэл бэуэ къыздыщыкӀ псы Ӏуфэхэращ. 

И абгъуэм ущыпэщӀохуэ псы щӀыӀум пэмыжыжьэуи жыг къудамэхэми. Урысейм щыӀэхэр — мэлъэтэж.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:БгъэкӀэхьцӀыкӀухэр
Вэдбгъэгуху

**Вэдбгъэгуху** () — вэд лъэпкъщ.

Щопсэу Еуропэм, Ипэ, Курыт Азиэм, Къаукъазым, Сыбырым, Монголым, Ищхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Хъутейм.

Щхьэщыгумрэ кӀащхьэмрэ къащхъуэ-щхъуэщ, жьэгъур, бгъэр, ныбэ щӀагъыр хужьыфэщ, джабэхэм щхъуафэ къатеуэу.

Щогъуалъхьэ мэз лъапэ, чыцэ зэщӀэкӀахэм, мэкъупӀэхэм, губгъуэхэм, уеблэмэ къумхэми. 

ӀускӀэ, щэӀэкӀэ-псэукӀэкӀэ вэдбгъэхур ящхьщ адрей и лъэпкъэгъухэм.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Вэдхэр
Вэдгъуабжэ

**Вэдгъуа́бжэ** () — вэд лъэпкъым щыщщ.

Щопсэу псыӀэ мэз щӀагъ зэхэкӀахэм, псом хуэмыдэу екӀэпцӀэ, пхъэщабэ жыгхэр здэкуэд щӀыпӀэхэм щыбэгъуащ. Жыг хадэжьхэм къызэрыкӀуэу щопсэу, щогъуалъхьэ. Къаукъазым къинэмыщӀауэ уащыпэщӀэхуэнущ Еуропэм, Сыбырым и щӀыпӀэ щхьэхухэм.

ТхыцӀащхьэр гъуабжэ-щхъуафэщ, ныбэ щӀагъыр хужьыфэщ, бгъэмрэ джабэхэмрэ мащӀэу гъуэжьыфэ къащӀоуэ. Хъухэри анэхэри зэфэгъущ.

Абгъуэр м. 2-м нэскӀэ щӀым теӀэтыкӀауэ жыг къудамэхэм дащӀыхь, шырхэр анэми хъуми зэдапӀ. ЕтӀуанэу мэгъуэлъхьэж.

Ӏусыр — цӀыв, хьэндырабгъуэ, щыгъыныхь, бадзэ, мэракӀуэхэкӀ, къэкӀыгъэ жылэщ.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Вэдхэр
Вэдыщхъуэ

**Вэдыщхъуэ** () — вэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

Нэхъ цӀыкӀу щхьэкӀэ зэкӀужщ. Хъум и щхьэщыгур щхъуэ-фӀыцӀафэщ, тхыцӀэр щхъуэ-морафэщ. Анэм и щхьэщыгури тхыцӀащхьэри щхъуэ-морафэщ.

Вэдыщхъуэхэр щопсэу Еуропэм (ищхъэрэ дыдэм щымыхъукӀэ), Азиэм и щӀыпӀэ щхьэхухэм, Къаукъазым, Сыбырым, Ищхъэрэ-КъуэхьэпӀэ Африкэм. ЩӀымахуэр ирах Африкэ тропикхэм, Аравиэм, Индиэм.

Щогъуалъхьэ мэз лъапэхэм, мэз гъэуапӀэхэм, къуэхэм, хьэсэ зэпылъыпӀэхэм къыщыкӀ чыцэ гуэрэнхэм. Абгъуэр метрэ ныкъуэ нэхъ лъагэу тыриӀэткъым.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Дурэшбзу

**Дурэшбзу́** () — къэбцӀацӀэ лъэпкъщ.

И цыр Ӏувкъым, щабэ-лыдщ, зехъуэж илъэсым и зэманым дэкӀуу, илъэсым тӀо цы епхъыж. Теплъэ нэхъыщхьэр: тхыцӀэр щхъуэщ, щхьэщыгур нэхъ фӀыцӀафэщ, дамащхьэхэр плъыжьщ, къабзий пхъашэхэм хужь ӀэпапӀэхэр хэсщ. КӀэцӀыгъуэм жьэгъур, жьэбгъухэр, хулъащхьэр фӀыцӀэщ, бгъэр, кӀэ щӀагъыр щхъуэ фӀыцӀафэщ.

Дурэшбзур пщагуэщ, щхьэшхуэхэщ, пэ псыгъуэ кӀыхьхэщ, мащӀэу хуэкъуаншэу. Хъухэр нэхъ цӀыкӀущ. Щопсэу Еуропэмрэ Азиэмрэ. Ищхъэрэ Къуакъазым деж зыщӀыпӀи лъэтэжкъым, ауэ щымащӀэщ.

Щогъуалъхьэ къуэладжэ зэв куухэм, къыр бгы задэхэм. Абгъуэ щещӀ къыр зэгуэкӀыпӀэхэм, дурэшхэм. Нэхъыщхьэу ишхыр хьэпщххупщщ, ахэр ӀэкӀуэлъакӀуэу къыщӀех мывэ, жыглыц щӀагъым, къыдех дурэш зэвхэм. ЩӀымахуэм Ӏус лъыхъуэу къуажэхэм, къалэхэм къолъатэ. Апхуэдэу щалъэгъуа Налшыч, Владикавказ, Тебэрды, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Дурэшбзум уэрэд жеӀэ, и макъыр жьгъыру, къабзэ лъэщщ.

## НэмыщӀ адыгэбзэ цӀэхэр
* *Бзудамэплъ*

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:КъэбцӀацӀэхэр
ДжэдгъалӀэхуэлъэ

**ДжэдгъалӀэхуэлъэ**  — бзугъуабжэ лъэпкъщ.

Хъури анэри зэщхьщ. Щхьэщыгур, пщэ щӀыбагъыр, кӀащхьэр, хулъащхьэм, бгъэм гъуэжьыфэ къащӀоуэ, ныбэ щӀагъыр хужьыщ, дамэцхэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ. Бгъэмрэ джабэхэмрэ кусэ щимэ фӀыцӀафэхэр хэсщ. Инкъым.

Къаукъазым къинэмыкӀауэ, щогъуалъхьэ Еуропэм, Сыбырым и щӀыпӀэ щхьэхухэм. ЩӀымахуэр щырах Ипщэ Еуропэм, Ищхъэрэ Африкэм, Азиэ ЦӀыкӀум. Псей, уэздыгъей мэзхэм, мэз зэхэпхъахэм, псыхъуэ мэзылъэхэм абгъуэ щащӀ Ӏэтауэ къудамэ зэгуэкӀыпӀэхэм. Гъэмахуэм тӀо къыреш, анэм изакъуэ шырхэр зыпӀыр.

Ӏусым хохьэ гъудэбадзэ, абыхэм я хупсхэр, хьэпщхупщ, хьэмблу, бэдж, нэгъуэщӀхэр. Гъэмахуэпэмрэ бжьыхьэмрэ куэду яшх къэкӀыгъэ: мэракӀуэ, къудамэщӀэ, тхьэпэщӀэ, псом хуэмыдэу джэдгъалӀэмрэ мыщэхупсымрэ, жылэ. ДжэдгъалӀэхуэлъэхэр ди щӀыпӀэхэм бэгъуауэ, мылъэтэжу щопсэу.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Бзугъуабжэхэр
Джэдкусэ

**Джэдкусэ** () — джэдкусэ лъэпкъщ.Тхьэрыкуъэм нэхърэ нэхъ инщ, щӀылъэрыгъуалъхьэщ. 

Лъакъуэ кӀыхьщ, щхьэшхуэ-нэшхуэщ, пэ кӀэщӀ быдэщ. ТхыцӀэр пшахъуэ-щхъуафэщ, кусэ фӀыцӀэхэр ирикӀуэу. Дамэ гуэлъым ӀупщӀу ирокӀуэкӀ хужь кусэшхуэ. Ныбэ щӀагъыр хужьыфэщ, и бгъухэмрэ хулъащхьэмрэ кусэ Ӏузэ фӀыцӀэхэр хэлъщ. Пэр гъуэжь-удзыфэщ, пэнцӀывыр фӀыцӀэщ.

Нэхъыбэм щопсэу къум гъубгъуэхэм, мэз лъапэ гъущэхэм — Ипщэ Еуропэм, Ищхъэрэ Африкэм, Ипщэ, КъухьэпӀэ Азиэм. Урысейм къыщизыш джэдкусэхэр щӀымахуэм мэлъэтэж Ипщэ Хьэрыпеймрэ КъуэкӀыпӀэ Африкэмрэ. Абгъуэ щищӀкъым, занщӀэу щӀыгум щокӀэцӀ, е пшахъуэм дей кумб мащӀэм. Зэ гъуэлъыгъуэр джэдыкӀитӀщы нэхъыбэ хъукъым. 

Ӏусым хохьэ бадзэ, цӀыв, хьэндырабгъуэ, хьэмблу, шындырхъуо, дзыгъуэ цӀыкӀухэр.

ЛӀэщӀыгъуэ кӀуам псэуа къэхутакӀуэхэу Динник, Сатунин сымэ щхьэхуэщхьэхуэу зэратхамкӀэ, джэдкусэр щогъуалъхьэ Къаукъазум и къум щӀыпӀэхэмрэ тафэхэмрэ. Молэмусэ Хь. зэрыгугъэу щытамкӀэ — Тэрч-Гум уэхым. Черкесск и ипщэ лъэныкъуэ мэзкусэ гъунэм 1981-рэм фокӀадэм и 3-м тхакӀуэ Дыгъужь Къурмэн къыщыпэщӀэхуащ джэдкусэ и лъакъуэ къутауэ мылъэтэжыфу. 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Ӏуфэбзу теплъэхэр
Жьэдзыуэ

**Жьэдзы́уэ** () — жэдзыуэ лъэпкъым щыщ къуэалэбзущ.

## Теплъэр
Къуалэбзу пӀащэщ, ч. 10-11 къешэч, хъум и дамэ лъэныкъуэр см. 70-71 нос, анэхэр мащӀэу нэхъ цӀыкӀущ. Теплъэр зэфэзэщу хужьщ, плъыфэ мащӀэ къыщӀэуэу. Дамэ къабзий пхъашэхэр фӀыцӀэщ. Нэ хъуреягъыр Ӏэлъын сурэту къызэпекӀухь цыншэ гъуэжьыфэм. Цы ятеткъым натӀэми, нэ щӀыбми. Жьэ щӀагъым, къурмакъейищхьэр къыдэкӀуэу, щӀэтщ къэп (дзыо) гъуэжьыфэ. Анэмрэ хъумрэ я теплъэр зыщ.

## Ӏусыр
Ӏусыр бдзэжьейщ.

## Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ Хы ФӀыцӀэ, Хы Каспийм я псы хэлъэдапӀэхэм. КъинэмыщӀауэ, Азиэм, Ищхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Африкэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм. ЩӀымахуэр щырах Урысейм и ипщэ гъунапкъэхэм, Азиэм, Африкэм.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Жьэдзыуэхэр
Жьэдзыуэин

**Жьэдзыуэин** () — жьэдзыуэ лъэпкъым и нэхъ пӀащэщ, зазубгъуащ, бжыгъэкӀи тӀэкӀу нэхъыбэщ.

Дамэ укъуэдияхэр м. 2 нос, къешэч ч. 12-13. ТеплъэкӀэ гу лъыптэу къыщхьэщокӀ жьэдзыуэм: абы плъыфэ щӀэткъым, щхьэми пщащхьэми цы кӀыхь утӀэрэзахэр ятетщ. 

Урысейм деж щогъуалъхьэ Хы ФӀыцӀэ, Хы МыутӀэ, Хы Каспий я псы хэлъэдапӀэхэм, апхуэдэуи — Еуропэм, Курыт Азиэм, Къаукъаз ЩӀыбым я хыкъумышхуэ Ӏуфэхэм. ЩӀымахуэр щырах Хы Каспийм и ипщэ Ӏуфэхэм, нэхъыбэм Азиэм, Ищхъэрэ Африкэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Жьэдзыуэхэр
ВэдщхьэфӀыцӀэ

**ВэдщхьэфӀыцӀэ** () — вэд лъэпкъщ.

Щопсэу Еуропэм, Къаукъазым, Сыбырым я щӀыпӀэ щхьэхухэм, щогъуалъхьэ чыцэ зыщӀэт мэз зэхэпхъахэм, паркхэм, жыг хадэшхуэхэм. 

ЩӀымахуэр щырах Алыджым, Исбухьэнм, Ищхъэрэ Африкэм.

ТхыцӀэр щхъуэ-морафэщ, ныбэ щӀагъыр щхъуэ-хужьыфэщ. Ныбащхьэр хужьщ, и щхьэр фӀыцӀэ-лыдщ. Анэм и щхьэщыгур гъуабжэ-улъиягъэфэщ, бгъащхьэр гъуэжьыфэщ.

Хъумрэ анэмрэ хуабжьу зэдоӀэпыкъу абгъуэ щащӀкӀи къыщрашкӀи.

Ӏусыр — цӀыв, гъуанэдэс, бадзэ, хьэндырабгъуэ, абы и щыгъыныхьхэр, мэракӀуэхэкӀ, пхъэщхьэмыщхьэхэр.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Вэдхэр
ЖьэдзыуэцӀыкӀу

**ЖьэдзыуэцӀыкӀу** () — жэдзыуэ лъэпкъым и нэхъ цӀыкӀу къуалэбзу.

Теплъэр гъуабжэщ, жьэ къэпыр фӀыцӀэщ. Щопсэу Атлантик океаным и Ӏуфэхэм, нэхъыщхьэу Ипщэ, Ишъхъэрэ Америкэм я гъунэхэм.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Жьэдзыуэхэр
Жьэдзыуэ лъэпкъыр

**Жьэдзыуэхэр** () — лъэхьэнцэ хэкӀыгъуэм и нэхъ пӀащэщ.

Къуалэбзухэм ящыщу нэхъ «зэхуэмыфӀэ-зэфӀэӀуащ» жыпӀэмэ ухэукъуэнкъым: пкъы уэндэгъухэщ, дамэхэр абрагъуэщ, лъэ кӀэщӀхэщ, пэ, пщэ кӀыхьхэщ, пэ щӀагъым къыщӀэтщ цыншэ фэ къэп (дзыо). Псым бэуэ хэсми зыщӀагъэмбырыуэкъым, щӀым хуиту щызокӀуэ, фӀыуэ мэлъатэхэр. Анэмрэ хъумрэ я гъащӀэ псом зэгъусэщ. Шырхэр цы ятемыту, нэхэр къэмыплъауэ джэдыкӀэм къопщ. Лъэтэф щыхъур я ныбжьыр махуэ 70-75 нэсмэ.

Жьэдзыуэ лъэпкъыр зэрыхъур зы лъэпкъыгъуэщ, лӀэужьыгъуэу 8 хохьэр:

* Жьэдзыуэ
* Жьэдзыуэин
* ЖьэдзыуэцӀыкӀу
* Жьэдзыуэщхъуэ
* Pelecanus erythrorhynchos
* Pelecanus conspicillatus
* Pelecanus rufescens
* Pelecanus thagus

ЗдэщыӀэр щӀыпӀэ хуабэщ, я гъащӀэр быдэу хым, псыӀу инхэм, хыкъумхэм, бдзэжьей бэуэ здыхэсхэм, япхауэ.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Лъэхьэнцэхэр
Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
Вэджьэгъуплъ

**Вэджьэгъуплъ** () — вэд лъэпкъщ.

Щхьэбгъухэр, натӀэр, щхьэщыгур гъуабжэ-щхъуафэщ, тхыцӀэр щхъуэщ, жьэгъум плъыфэ къыщӀоуэ.

Къаукъазым нэхъыбэу здэщыӀэр къуэкӀыпӀэлъэныкъуэращ, бгылъэхэм тафэхэм. Мэлъэтэж. 

Абгъуэр гъурцхэм щещӀ, джэдыкӀэ 4-5-ху ирилъхьу. 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Жьыкъан

**Жьыкъан** () — жьыкъан лъэпкъым щыщщ, бзу инкъым.

## Теплъэр
ТхыцӀэр щхъуэ-гъуабжафэщ, натӀэмрэ щхьэшыгумрэ ӀэпапӀэ фӀыцӀэхэр хэсщ, ныбэ щӀагъыр тэхущ, джабэхэмкӀэ гъуэбжафэм хуэкӀуэжу. Пэ къыхэкӀыпӀэм пащӀэм ещхьу цы пхъашэ пӀийхэр тетщ. Жьыкъаныр къэщӀэгъуейкъым, къудамэхэм задэу тесщ, и дамэхэр иутхыпщӀым ещхьу игъэсысу. Гъудэбадзэ гуэрэ блэлъэтыкӀыу къилъагъумэ абы кӀэлъолъатэ, лъэщӀыхьэмэм нэхъыфӀу еплъын папщӀэ и дамэхэр псынщӀэу щӀиупскӀэу пэзазэу къоувыӀэ, атӀанэ къеубыд.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Африкэм. Къаукъазым щыгъуалъхьэхэмэ щӀымахуэр хьэрып къэралхэм щырах. Жьыкъан абгъуэхэм дэни уащыпэщӀохуэ: мэзым, жыг хадэм, дурэшхэм, къалэм, къуажэм, кхъэм, жыг къудамэхэм, щӀыгум, бжыхьэкӀапэхэм, унащхьэхэм. Зы гъэм тӀо къыреш.

Ӏусыр бадзэ дэмылӀэужьыгъуэщ (жьгъейхэри пӀащэхэри), гъудэ, хьэндырабгъуэ, щыгъыныхь.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Жьыкъанжьэгъуплъ

**Жьыкъанжьэгъу́плъ** () — жьыкъан лъэпкъщ, унэбзу хэкӀыгъуэм хохьэ.

## Теплъэр
Хъум и теплъэ нэхъыщхьэр щхъуэ-гъуабжэщ, щхьэмрэ пщэбгъухэмрэ щхъуэщ, кӀэр гъуабжэ-фӀыцӀэщ, къыхэкӀыпӀэ гъунэхэм ӀэпапӀэ хужь зэрыз хэсу. Жьэгъумрэ хулъащхьэмрэ гъуэжьыфэщ. Анэм и теплъэм нэхъ гъуабжэ-фӀыцӀафэ къыщӀоуэ. 

## Здэпсор
И бжыгъэкӀэ мыкуэду Къаукъаз къущхьэ щӀыпӀэхэм нэсу щопсэу. ЩӀымахуэр Индиэм, Пакистаным щырех. ЩыӀэщ Еуропэм, Азиэм я мэзхэм. Мы бзу жьгъейр нэхъыбэу здэплъагъур мэз лъапэхэми, мэзыку нэхъ нэхупӀэхэми жыг къудамэ лъащӀэхэращ. 

ЩӀым къыщагъуэт Ӏусыр: цӀыв, бадзэ жъгъейхэр, щыгъыныхь, хьэндырабгъуэ, бэдж, гъуанэдэс.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Жьыкъан къуэлэнхэр
Жьыкъанкъуэлэн

**Жьыкъанкъуэлэ́н** () — жьыкъан лъэпкъщ.

Щопсэу Еуропэм, КъухьэпӀэ Сыбырым, Ищхъэрэ Африкэм. Молэмусэ Хьэжмурат зэрилъытэмкӀэ, щогъуалъхьэ Ищхъэрэ Къауъказым и къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм, АфӀыпс псыхъуэм.

Теплъэр хужь-фӀыцӀэ зэхэдзащ, «къанжафэщ» — щхьэщыгур, тхыцӀэр фӀыцӀэщ, натӀэм ӀэпапӀэ хужь хэсщ, кӀащхьэр гъуабжэщ, кӀэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, ибгъухэм кусэ хужь ирехыу, ныбэ щӀагъыр тэхущ. 

Ӏусым и нэхъыбэр бадзэхэкӀкъым, къудамэхэм, тхьэпэхэм ятес хьэпщхупщщ. Мыхьэмышх ищӀкъым.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Жьыкъан лъэпкъыр

**Жьыкъан лъэпкъыр** () — унэбзу хэкӀыгъуэ жьгъейхэщ.

## Теплъэр
Я кӀыхьэгъыр см. 11-17-щ. Лъэпкъым хыхьэ лӀэужьыгъуэ псори пабгъуэщ, пэбгыр ӀупщӀу къыхэкӀыу, пэ лъэдакъэм деж цы пӀийхэр тетщ. Дамэхэр Ӏузэ кӀыхьщ, теплъэр хуабжьу зэщхьэщокӀ — лӀэужьыгъуэхэми, анэхэми, хъухэми. 

Нэхъыщхьэу здэпсэур мэз мыӀув, жыг хадэ, паркщ. 

## Ӏусыр
Ӏусыр гъудэбадзэщ, хьэпщхупщщ. Ар зи Ӏус нэгъуэщӀ лъэпкъхэм ялъытауэ мыхэр нэхъ «хуэмыхущ» жыпӀэми хъунущ: щакӀуэн хьисэпкӀэ зэрылъэтэр мащӀэщ, нэхъыбэм щысхэ, бадзэ е гъудэ къалъагъумэ кӀэлъолъатэри къаубыд мыхъумэ. 

## Лъэпкъыгъуэхэр
Жьыкъан лъэпкъым къызэщӀеубыдэ лъэпкъыгъуэ 44-рэ, псори зэхэту лӀэужьыгъуэ 360-м нэс. Абыхэм дэнэ къэрали уащыхуозэ, Америкэм щымыхъукӀэ, псом хуэмыдэу щыбэгъуа тропик къэралхэм.

Лъэпкъыгъуэхэр:
* *Muscicapinae* 
** Жьыкъантафэхэр *Bradornis* 
** Culicicapa
** Жьыкъанщхъуэхэр *Cyanoptila* 
** Cyornis
** Dioptrornis
** Empidornis 
** Eumyias 
** Жьыкъанкъуэлэнхэр *Ficedula* 
** Fraseria
** *[[Horizorhinus]]* Oberholser, 1899
** Жьыкъанпэгъуэжьхэр *Humblotia* 
** ЖьыкъанфӀыцӀэхэр *Melaenornis* 
** Жьыкъанхэр *Muscicapa*
** Жьыкъанжьгъейхэр *Muscicapella* 
** Myioparus
** Niltava 
** Rhinomyias 
** Sigelus 
* *Saxicolinae* 
** КъикӀыхэкӀхэр *Cercomela* 
** Cercotrichas
** ПсыбзукӀэплъхэр *Chaimarrornis* 
** Cichladusa
** Къущхьэбгъэмопэхэр *Cinclidium* 
** Cochoa 
** Copsychus 
** Cossypha 
** Enicurus 
** Бгъэмопэхэр *Erithacus*
** Grandala 
** Hodgsonius 
** Irania 
** Уэрэдбзухэр *Luscinia* 
** Myrmecocichla 
** Namibornis
** БзукӀэзэгуэххэр *Oenanthe* 
** БзукӀэплъхэр *Phoenicurus* 
** Pinarornis 
** БзуупцӀэуэгухэр *Pogonocichla* 
** ПсыбзукӀэплъхэр *Rhyacornis* 
** БзущхьэфӀыцӀэхэр *Saxicola* 
** Saxicoloides 
** Sheppardia 
** Stiphrornis
** Swynnertonia 
** Tarsiger
** КъыркъикӀыхэкӀхэр *Thamnolaea* 
** Trichixos 
** Xenocopsychus

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Унэбзу теплъэхэр
Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
ЖьыкъанфӀыцӀэ

**ЖьыкъанфӀыцӀэ** () — жьыкъан лъэпкъым щыщщ, жьыкъанкъуэлэн лъэпкъыгъуэм хыхьу.

## Теплъэр
Анэм и тхыцӀэр, щхьэщыгур щхъуэ-гъуэжьыфэщ, кӀащхьэр щхъуафэщ, жьэгъур хужь-гъуэжьыфэщ, ныбэ щӀагъыр хужьщ. Хъухэм я щхьэр, тхыцӀэр фӀыцӀэщ, е гъуабжэ-фӀыцӀафэщ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Къаукъазым и къущхьэхъу мэзхэм, Тебэрды, Къаукъах къуэдмэзхэм, Щачэ и Ӏэгъуэблагъуэм, атӀанэ — Азиэ ЦӀыкӀум, Къажэрым, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Бабыщбзагуэ

Бабыщбзагуэ () — бабыщышхуэ лӀэужьыгъуэщ. Ипшъэ Америкэм щыӀэ бабыщбзагуэ Ӏэлым къытрагъэхъукӀащ.

КъызэралъытэмкӀэ, ар иджыри цӀыхум къесэпакъым, къапщтэмэ, джэдым хуэду. Псалъэм папщӀэ, бабыщбзагуэм идэкъым абгъуэ ӀэрыщӀ, щӀыпӀэ гъэпщкӀуахэм щокӀэцӀ, къыреш. И абгъуэм джэдыкӀэхэм уеблэмэ, нэгъуэщӀ щӀыпӀэ щӀэрыщӀэу кӀэцӀын щеублэж.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Бабыщгъуабжэ

**Бабыщгъуабжэ** () — бабыщ теплъэ лъэпкъым, псыбабыщ лъэпкъ къуэдзэм щыщщ.

## Теплъэр
Инкъым, нэхъ пӀащэхэм ч. 1,3-рэм нэс къащэчыр. Гъунэгъуу уемыплъмэ и щхьи и пкъи гъуабжафэ къыпфӀощӀ, щыщыткӀи щылъатэкӀи и дамэхухэр ӀупщӀу болъагъу. Гъуалъхьэжыгъуэм хъум и тхыцӀэр — гъуабжэщ, щхьэр гъуэ-гъуабжафэщ, пщэ къыхэкӀыпӀэр, хулъащхьэр, бгъэр, джабэхэр хужь-фӀыцӀэ зэхэпхъауэ кърохыр. Анэм и теплъэр нэхъ зэфэзэщщ. 

## Здэпсэухэр
Бабыщгъуабжэм ущыпэщӀохуэ Еуропэм, Азиэм, Америкэм. ФӀыуэ елъагъу тафэ, псы хуэмхэр, псыхъуэшхуэхэр, къамылылъэ хыкъумхэр, псыпцӀалъэхэр, губгъуэхэр, мэз лъапэхэр. Мэлъэтэжхэр. Къауъказым щӀымахуэми губгъуэ псынэхэм уащыхуэзэ. Зэ къишыгъуэр шыри 9-11-щ. Шырхэр псынщӀэу хохъуэ, мэзитӀ ныбжьым лъатэн яублэ.

## Ӏусыр
Я Ӏусыр нэхъыщхьэу къэкӀыгъэщ, гъэмахуэм абы хохьэ хьэпщхупщхэмрэ псы псэущхьэ жьгъей зэмылӀэужьыгъуэхэмрэ. КъаущэкӀу.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Бабыщхэр
Бабыщжьэгъуплъ

**Бабыщжьэгъуплъ** () — бабыщ лъэпкъым щыщ къаз жьгъей пщагъуэщ, зы чилэм нэс къишэчу. 

## Теплъэр
И тхыцӀэр, ныбэгущхьэр, пэр, лъакъуэхэр фӀыцӀэщ, джабэхэр, кӀэ щӀагъыр тэхущ. И пщэ гъунэхэм хужь кусэ кӀыхь къырох. 

## Здэпсэухэр
Урысейм и щӀыналъэхэм къанэмыщӀа нэгъуэщӀ щӀыпӀэ щыгъуалъхьэкъым, ауэ мэлъэтэж. ЩӀымахуэр щагъакӀуэ Каспий Хым и ипщэ Ӏуфэм, Къажэрым, Иракым. Щогъуалъхьэ псыхъуэ нэпкъ задэхэм, псыӀуфэ, къуэ зэщӀэкӀахэм. Абгъуэр игъэпщкӀукъым. Бадзэуэгъуэм шыри 3-9 къыреш. ШыщхьэӀум и иужырей тхьэмахуэм ехъулӀэу заӀэт. Бжьыхьэм Ищхъэрэ Къаукъазым и хыкъум Ӏуфэхэм щыплъагъунущ гупышхуэу зэгъусэу.

## Ӏусыр
Я Ӏус нэхъыщхьэр къэкӀыгъэщ. 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
БабыщкӀэпсыгъуэ

**БабыщкӀэпсы́гъуэ** () — къаз теплъэ лъэпкъ къуэдзэм щыщщ.

## Теплъэр
И инагъэкӀэ курытщ, и пщэр кӀыхьрэ и кӀэр дыд сурэту хуэпапцӀэу. Щхьэр фӀыцӀафэ-гъуабжэщ, тхыцӀэр, джабэхэр щхъуэщ тхыпхъэ фӀыцӀэ хэлъу. Анэр щхъуэ-гъуэбжафэщ. Зы чилым щӀыгъу къешэч. 

## Здэпсэухэр
Мы бабыщ лӀэужьыгъуэм хуабжьу зиубгъуащ. Щогъуалъхьэ Еуропэми, Азиэми, Америкэми. Нэхъыбэу уздыпэщӀэхуэр къэкӀыгъэ зэбэкӀ псыӀуфэхэращ. Псалъэм папщӀэ, гъэмахуэм бабыщкӀэпсыгъуэхэр щыплъагъунущ Псыжъ, Инжыджышхуэ, ИнжыджцӀыкӀу, Тэрч, Бахъсэн я Ӏуфэхэм.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Псыджэдхэр
Бабыщ лъэпкъ къуэдзэр

**Бабыщ лъэпкъ къуэдзэр** () — къаз теплъэ хэкӀыгъуэм щыщщ.

Мыбы къызэщӀеубыдэ лӀэужьыгъуи 112-рэ, абы щыщу Урысейм ущыхуозэ 41-рэм. Ахэр я инэгъкӀэ курытщ, е жьгъейщ, пщагуэхэщ, лъэдий кӀэщӀхэщ. Я теплъэкӀэ хуабжьу зэмыфэгъухэщ. Куэдым я дамэм ӀэпапӀэ хужь ин хэлъщ. Хъухэмрэ анэхэмрэ гъуэлъхьэгъуэ зэманым я теплъэкӀэ ину зэщхьэщокӀ, илъэсым тӀо цы япхъыж: гъэмахуэм, бжьыхьэм.

## ХэкӀхэр
* Лъэпкъ къуэдзэ **Anatinae**
** Трибэ Anatini
*** Лъэпкъыгъуэ Бабыщбзагуэхэр
*** Лъэпкъыгъуэ Бабыщдамэхухэр
*** Лъэпкъыгъуэ Pteronetta
*** Лъэпкъыгъуэ Къазжьгъейхэр
*** Лъэпкъыгъуэ ПсыпцӀэбабыщхэр
*** Лъэпкъыгъуэ Мэзбабыщхэр
*** Лъэпкъыгъуэ Chenonetta
*** Лъэпкъыгъуэ Amazonetta
*** Лъэпкъыгъуэ Hymenolaimus
*** Лъэпкъыгъуэ Кусэбабыщхэр
*** Лъэпкъыгъуэ Lophonetta
*** Лъэпкъыгъуэ Speculanas
*** Лъэпкъыгъуэ Псыбабыщхэр
*** Лъэпкъыгъуэ Malacorhynchus
*** Лъэпкъыгъуэ Marmaronetta
** Трибэ Aythyini
*** Лъэпкъыгъуэ Rhodonessa
*** Лъэпкъыгъуэ Хьэжбабыщхэр
*** Лъэпкъыгъуэ Куракущхэр
** Трибэ Mergini
*** Лъэпкъыгъуэ Somateria
*** Лъэпкъыгъуэ Polysticta
*** Лъэпкъыгъуэ Camptorhynchus
*** Лъэпкъыгъуэ Histrionicus
*** Лъэпкъыгъуэ Clangula
*** Лъэпкъыгъуэ Melanitta
*** Лъэпкъыгъуэ Bucephala
*** Лъэпкъыгъуэ Mergellus
*** Лъэпкъыгъуэ Mergus
** Трибэ Oxyirini
*** Лъэпкъыгъуэ Heteronetta
*** Лъэпкъыгъуэ Nomonyx
*** Лъэпкъыгъуэ Oxyura
*** Лъэпкъыгъуэ Biziura

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Бабыщ теплъэ лъэпкъыр

**Бабыщ теплъэ лъэпкъыр** () — къызэщӀеубыдэ лӀэужьыгъуэ 70-м нэс. 

Лъэпкъыгъуищу зэщхьэщагъэкӀыжыр:
* КъазпщэфӀыцӀэ лъэпкъыгъуэр ( (зэрыхъур лӀэужьыгъуэ закъуэщ)
* Къаз теплъэ лъэпкъыгъуэр ()
* Бабыщ теплъэ лъэпкъыгъуэр 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Къаз теплъэхэр
Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
Бабыщпэплъ

**Бабыщпэплъ** () — бабыщ теплъэ лъэпкъ къуэдзэм щыщщ.

## Теплъэр
Къуалэбзу пӀащэ уэндэгъущ, ч. 1,5 м нэс къешэч. Хъумрэ анэмрэ тыншу зэхыбогъэкӀыф, япэрейм и щхьэр гъуэ-лыдыфэщ, и пэр удзыфэщ, лъэ тхьэпэхэр плъыжьщ, бгъэгумрэ ныбэ щӀагъымрэ фӀыцӀэщ. Анэм и теплъэр нэхъ зэфэзэщщ, хужь-гъуабжафэщ. 

## Здэпсэухэр
Нэхъыбэу здэщыӀэр Къаукъазым, Курыт Азиэм я хыкъумхэм. Здэгъуалъхэр нэхъыбэу къэмыл Ӏувхэращ. Къырешыр шыри 6-10. Бабыщпэплъыр Ищхъэрэ Къаукъазым щыплъагъунур зэзэмызэ дыдэщ, нэхъыбэм Хы ФӀыцӀэм Хы Каспий я Ӏуфэхэм.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Бабыщ лъэпкъ къуэдзэр
БабыщыпцӀэ

**БабыщыпцӀэ** () — зы лъэпкъ закъуэ нэхъ мыхъу и цӀэджэгъу хэкӀыгъуэм щыщщ.

## Теплъэр
Къуалэбзу жьгъейщ, къешэч г. 150-м нэс. Адрей лъэпкъыгъуэхэм яхуэдэу тхьэкӀумэц кӀыхьи хьэгуауи иӀэкъым. И тхыцӀэр фӀыцӀэщ, ныбэщӀагъыр хужь-фӀейщ.

## Здэпсэухэр
БабыщыпцӀэхэр нэхъыбэу здэпсэур тропик къэралхэращ, уащыпэщӀохуэр Ипщэ, Курыт Еуропэми. ИщхъэрэкӀэ щыпсэухэм щӀымахуэр хуабапӀэхэм щырах. Ищхъэрэ Къаукъазым и псыежэх Ӏуфэхэм зэзэмызэ щылъагъу. Апхуэдэу Молэмусэ Хьэжмурат зэритхымкӀэ Бахъсэн, Тэрч псыхъуэхэм, Шыд Къурей хыкъумым гъэмахуэм, бжьыхьэм 1954, 1955 илъэсхэм щилъэгъуащ, ауэ щӀымахуэу япэщӀэхуакъым. Сатунин К. зэригъэувамкӀэ, лӀэщӀыгъуэ кӀуам ипэхэм бабыщыпцӀэр Къаукъаз КъуэкӀыпӀэм зыщӀыпӀи мылъэтэжу щыӀащ. ЗызэрирэпщкӀум папщӀэ пэщӀэхуэгъуейщ, щышхэр жэщкӀэщ. Махуэр щегъакӀуэ чыцэ Ӏувхэм.

## Гулъытыгъуэхэр

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:БабыщыпцӀэ теплъэхэр
БабыщыпцӀэкъуэлэн

**БабыщыпцӀэкъуэлэн** () — бабыщыпцӀэхэм я нэхъ пӀащэщ.

## Теплъэр
Къешэч ч. 1,4-м нэс. И теплъэр гъуэбжафэ-фӀыцӀэщ, щӀагъыр хужьщ, дамэхэм хужь кусэ тӀурытӀ ирокӀуэ. Зэуэ гу лъыботэр и щхъумч-гъуэжьыфэ пщампӀэм, натӀэмрэ щхьэщыгумрэ къэзэщӀэзубыдэ цы Ӏув хьэгуагуэ дыкъуакъуэм. ЩӀымахуэм пщампӀэр фӀокӀуэд.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Урысейми, апхуэдэуи Аустралиэм, Африкэм, Еуропэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Ищхъэрэ Къаукъазым щогъуалъхьэ къамылылъэ псы хуэмхэм. Ищхъэрэ щӀыпӀэхэм щыгъуалъхьэхэм щӀымахуэр Хы Каспий, Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэхэм щрах. 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:БабыщыпцӀэ теплъэхэр
БабыщыпцӀэныбэху

**БабыщыпцӀэныбэху** () — бабыщыпцӀэхэм ящыщ къуалэбзущ.

## Теплъэр
И щхьэр, пщэр, тхыцӀэр фӀыцӀэ-гъуабжэщ, ныбэ щӀагъыр хужьщ. Гъатхэм хьэгуагуэ фӀыцӀэ къыхокӀ, накӀэхэм дыщэ-гъуафэ цы Ӏэрамэ кӀыхьхэр. 

## Здэпсэухэр
УщыпэщӀохуэ Урысейм и ипщэ лъэныкъуэ псом, апхуэдэуи КъухьэпӀэ Еуропэм, Африкэм, Ищхъэрэ Америкэм. ЩӀымахуэм нэхъыбэу щыболъагъу Хы Каспий, Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэхэм.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
БабыщыпцӀэ теплъэ лъэпкъыр

**БабыщыпцӀэ теплъэ лъэпкъыр** () — хэкӀыгъуэр зэрыхъур зы лъэпкъщ, лъэпкъыгъуихрэ лӀэужьыгъуэ 17-рэу зэщхьэщыкӀыжу.

Япэ Podiceps лӀэпкъыгъуэм щыщхэм дунейпсом уащыпэщӀохуэр, Антарктикэмрэ Арктикэмрэ къанэмыщӀа. Адрей лъэпкъыгъуэхэр здэщыӀэр Америкэ закъуэщ. Урысейм бабыщыпцӀэ лӀэужьыгъуитху щогъуалъхьэ, нэхъыщхьэу ипщэ лъэныкъуэм.

## Лъэпкъыгъуэхэр
* Poliocephalus
* Aechmophorus
* Tachybaptus
* Podilymbus
* Podiceps
* Rollandia

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:БабыщыпцӀэ теплъэхэр
Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
Бгъэнбзу

**Бгъэнбзу** () — вэд лъэпкъым щыщщ.

## Теплъэр
Инкъым, теплъэр зэхэдзащ. ТхыцӀэр гъуабжафэщ, ӀэпапӀэ фӀыцӀафэхэр хэлъу. Щхьэщыгум кусэ тэхухэр ирокӀуэ, и щхьэр пэ дакъэм къыщыщӀэдзауэ пщэ щӀыбым нэсу хужь гъуафэщ, и щӀагъыр гъуэжь-хужьыфэщ.

## Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ Къаукъазым и бгъэнылъэ-къамылылъэ псы гъунэхэм, къанэмыщӀауэ Еуропэм, КъуэкӀыпӀэ Сыбырым, Курыт Азиэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм. ЩӀымахуэр щырех КъуэкӀыпӀэ, Курыт Африкэм. Бгъэнбзур зэрысакъым къыхэкӀыу къэлъагъугъуейщ, ауэ кӀыргъ мащӀэ къызыхэщ и уэрэдым здэщыӀэ щӀыпӀэр егъэнаӀуэ.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Бгъэнбзунабдзэху

**Бгъэнбзунабдзэху** () — вэд лъэпкъым щыщ, бгъэнбзу лъэпкъыгъуэм къыхэкӀ бзу.

## Теплъэр
И теплъэкӀэ бгъэнбзум ещхьщ, ауэ нэхъ цӀыкӀущ. ТхыцӀэм нэхъ тэхуфэ къыщӀоуэ, щхьэщӀыбыр гъуабжэщ, кусэ фӀыцӀафэхэр къыхэщу. Хъумрэ анэ я теплъэхэр зэхуэдэщ. 

## Здэпсэухэр
Къауъказым деж нэхъ здалъагъур Тэрч, Псыжъ Ӏуфэхэу чыцэ, къамыл, нэгъуэщӀ псыӀэ къэкӀыгъэхэр къызэбэкӀ щӀыпӀэхэрщ. ДжэдыкӀи 3-6 егъэтӀылъ мэлыжьыхьым и кум деж, абыхэм тхьэмахуитӀ хуэдизу тесщ. Абгъуэр псым щхьэщыт бгъэнхэм, чыцэхэм хещӀыхьыр. 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Бгъэнбзухэр
БгъащхъуэкӀэху

**БгъащхъуэкӀэху** () — къашыргъэ лъэпкъым щыщщ.

## Теплъэр
ПӀащэщ, и кӀыхьагъыр см. 77-100-м нос, и зы дамэр см. 57-69-рэ, къешэч ч. 6-м щӀигъу, теплъэкӀэ бгъащхъуэм ещхьщ, кӀэр тэхуфэщ. 

## Здэпсэухэр
Хамэ къэрал бжыгъэм щыӀэщ. Абгъуэ щещӀ лъагэу Ӏэтауэ жыгыщхьэм, къырым. Нэхъыбэу уащыпэщӀохуэ хы Ӏуфэхэм, хыкъумхэм, псыежэххэм я гъунэгъуу.

## Ӏусыр
Ӏусыр икъукӀэ зэщымыщщ, нэхъыбэу — бдзэжьей, псыбабыщ, къазхэкӀ.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Haliaeetus
Бгъащхъуэлъэбыцэ

**Бгъащхъуэлъэбыцэ** () — къашыргъэ лъэпкъщ.

## Теплъэр
КъызэрыкӀуэхэм я кӀыхьэгъыр см. 51-61, дамитӀ зэгуэхам 120-150-щ. ТхыцӀэр щхъуэ-гъуабжэщ, и кӀэм кусэ фӀыцӀэхэр ирокӀуэ, ныбэ щӀагъыр гъуэжьыфэщ тхыпхъэ гъуабжэ хэлъу.

## Здэпсэухэр
Нэхъыбэу здэпсэухэр Еуразиэ Ишъхъэрэ Америкэращ. Бгылъэ щӀыпӀэхэм, тафэхэм, мэзхэм, губгъуэхэм, жыг хадэхэм, паркхэм.

Лъэтэжкъым, ауэ мэӀэпхъуэхэр. Щогъуалъхьэ къырми, щӀылъэми. Къауъказым нэхъыбэу щалъагъур щӀымахуэращ.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Къыйхэр