Континент

**Контине́нт** () — шӀыпӀэ нэхъ ину щытыра, адрей нэхъ цӀыкӀу щыӀэхэм ямыхьчыр иэ шъэныгъэхэм къыхагъэкӀхэр хэкумэтхымкӀэ: океанхэм, этнографиэхэм епхаху.

## Шъэныгъэ къежьэным и тхыдэр
### Япэрей къэӀохугъуэхэр

Япэреуэ континентхэм хуэду шӀыпӀэхэр зэхэзгъэкӀын кӀэзыдзахэтэр пэсырей алыдж хызекӀуэхэрат, Эгейм, Дарданелхэм, Мармарам, Босфорым, Хы ФӀыцӀэм я зэхуакум дэлъ шӀыпӀэхэр тӀууэ зэхагъэкӀахэт, зы лъэныкъуэм Еуропэ траӀуауэ адрем Азиэ. Яужым Пэсырей Алыджым и шъэныгъ хулъхугъэхэм тепсэлъыхьын кӀадза Африкэм (апщыгъуэм Ливиэ цӀэ зезыхьэтэм), Азиэм и зы лъэныкъу хэбжэным иэ дунем и ещанэ лъэныкъу бжыным, икӀэм къыхэхар ШӀыгур лъэныкъуищкӀэ зэхэгъэкӀыным. Апхуэдэм дежь алыджэхэм къазэрыщыхъутэр Эгей хыр дунем и кум иту, Азиэр - куэкӀыпӀэмкӀэ пэщылъу, Еуропэр - къуэхьэпӀэмрэ ишъхъэрэмрэ, Африкэр - ипшъэм. 

Япэрейдыду Еуропэмрэ Азиэмрэ я гъунапкъэ зэхуаку ягъуватэр Хы ФӀыцӀэм хэлъадэ псы Риони (апщыгъуэм цӀэ зэрихьэтэр Фазис) иджырей Курджым. Яужым гъунапкъэр Керч Ӏузэвым нэса, Хы МыутӀэмрэ Тэнымрэ ирикӀу, иджырей Урысейм. 

Нил и псыхъуэр пэсырей зэманыгъуэм Африкэмрэ Азиэмрэ я гъунапкъу щыта. V лъэхъэнэм Геродотыр абым хуэмыарэзы хъуа, Мысырыр континетитӀым я зэхуакум гуэчауэ щыту, абым щыгъуэ Мысырыр Азиэм хэту щыт хъуа. Абым пэмыкӀыуи лъэныкъуищ гуэчыгъуэм пэщыта, шӀыр зыуэ, зэпымыч псоуэ щыту гупшысыгъуэм пылъу, а гупшысыгъуэр илъэс минитӀрэ ныкъуэрэ текӀа яужуи щыӀэ. 

### Псалъэ континентыр

XVI лъэхъэнэм щыкӀэдзауэ инджылыз псалъэ «*continent*» къожьэ. Ар къызхэкӀар «*continent land*» (шӀы зэпымыч, шӀы псо), абым ипэкӀэ езыр къызтекӀар латин псалъэ «*terra continens*». Ар шӀыпӀэшхуэ къуэдейхэм шъхьэкӀэ къагъэсэбэптэкъым, абым хуэду, XVII лъэхъэнэм Уэлс хэкум, Кентым, Ирлэндым, 1745 гъэм Суматрэми джоуэ континету траӀуахэт. Псалъэ «continent» пэсырей алыдж, латын тхыгъэхэм къыхахат, дунем и лъэныкъуищым зэреджу зэрагуэчхэтэмкӀэ, ауэ, абым яужым мыхьэнэ халъхьар зэрихьэтэкъым. Континент псалъэр шӀыпӀэ мы инхэм шъхьэкӀэ къызэрагъэсэбэпым шъхьэкӀэ хэкумэтх шъэныгъэм пылъ хулъхугъэхэм аргуэру къаӀэта пэубыдыгъэ Геродот зэрихьатэр - сытым шъхьэкӀэ шӀыгум и лъэныкъуэшхуэр континентитӀу гуэчауэ щытын кӀыхуер. XVII лъэхъэнэм и кум, инджылыз шоджэн тхыдэм пылъа Гайлиным и тхылъ «*Cosmographie*» - «*Континентыр шӀыпӀэм и лъэныкъуэ нэхъ ину щытыра, хым зэпимыупкӀыу, псоуэ щытыр, [[Африкэ|Африкэм]], [[Азиэ|Азиэм]], [[Еуропэ|Еуропэм]] яхуэду*». 1727 гъэм, инджылыз энциклопедист Ефрем Чамберсым и «*Cyclopædia*»-м етхыр: «*дунер шӀыпӀэшхуитӀкӀэ мэгуэчыр: жъымрэ кӀэмрэ джоуэ*». Апхуэдэм, 1752 гъэм Эмануил Бовэным и атласым континентым гурыӀуэгъуэ хилъхьар: ШӀыгум и гъушъэ лъэныкъуэшхуэра, къэрал бжыгъэхэр хиубыду, псым гъунапкъэ ишъхэм ямылъытауэ. Абым хуэду Еуропэ, Азиэ, Африкэ - зы континентышху, Америкэр пэмыкӀ континентышху. ТӀум щыгъуи пэсырей гупшысэгъуэ щыӀар - Еуропэ, Азиэ Африкэр дунем и лъэныкъуищ зэрыз джоуэ - иджыри къыздынэсым лъэшу щыт.

## Континентхэм я моделхэр

ЗэрыхъумкӀэ, зэгъэзэхуауэ, псоуэ зы модел континентхэм яӀэкъым, ар зытеухуар шъэныгъэхэр зэрзэшъхьэщыкӀыра лъэныкъуэ щыӀэ бжыгъэхэм. Ар зэфӀэгъэкӀыным шъхьэкӀэ шъын хуэейхэр: Еуропэмрэ Азиэмрэ я гъунапкъэр зэгъэзэхуэн (Еуразиэ) - ар зы лъэныкъуэм, Ишъхъэрэмрэ Ипшъэ Америкэмрэ я гъунапкъэ (Америкэ) пэмыкӀ лъэныкъуэм. Губшысыгъуэ бжыгъэ къыхокӀыр Еуропэр, Азиэр, Африкэ джоуэ зы континенту щытынху Афрэеуразиэ джоуэ.

Континентибл моделым здыпылъхэр къэралхэм: Китаимрэ инджылыбзэ зезыхьэ къэралхэмрэ. Континентих моделым (Еуразиэр зыхиубыдэр) - Урысеим, КъуэкӀыпӀэ Еуропэм, Японым я хэкумэтх лъэпкъэгъухэм. Континентих (Америкэр зыуэ) - Америкэ Латиным, Еуропэм и ипшъэ лъэныкъуэм хэт къэралхэм Алыджым, Португалым, Эспаниэм, Урымым джоуэ. 





Континентхэм я зэщымыщ моделхэр:
* Африкэр: Азиэм покӀыр Суэц псырыжымкӀэ, Еуропэм Гибралтар ӀузэвымкӀэ, ипшъэ-къуэхьэпӀэм ГугъэфӀ шӀыпэм нэс макӀуэ;
* Америкэр: Азиэм Беринг ӀузэвымкӀэ покӀыр ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэмкӀэ, езыр и кӀуэцӀымкӀэ субконтинентыщу мэгуэчыжь;
** Ишъхъэрэ Америкэ: шӀыгу къуэхьэпӀэ лъэныкъуэгъум хэтыр;
** Курыт Америкэ: Панамэ тхым щыкӀэдзауэ Теуантепек тхым нэс макӀуэр;
** Ишъхъэрэ Америкэ: псырыжэм и ипшъэ лъэныкъуэм щыкӀэдзауэ Гъоо шӀыпэм нэс макӀуэ;
* Азиэ: Африкэм покӀыр Суэц псырыжымкӀэ ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэм Беринг Ӏузэвым нэс макӀуэ, ипшъэмкӀэ Индиэ океаным носыр;
* Еуропэ: Африкэм хы КуритымкӀэ покӀыр, Урал Ӏуашъхьэхэм щыкӀэдзауэ Иберий хы тӀыгуныкъуэм носыр;
* Хы ТӀыгуей: ипшъэмкӀэ Азиэм пэщылъ Шъэху океанымрэ Индиэ океанымрэ я зэхуакум.
* Антарктидэ: Америкэм Дрейк и дэкӀыпӀэмкӀэ хокӀ, Хы ТӀыгуейм Индиэ океанымрэ Шъэху океанымрэ я гъунапкъэмкӀэ, Африкэм Атлантикэ океанымкӀэ.

## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр

* Континет зэхъуэкӀыгъуэхэр зэрекӀуэкӀар  
* ''Континент'' ипшъэр Энкарта энциклопедиэм. 
* Анимациэ зэпыгъува, тхыдэм теухуауэ. 

Категориэ:Хэкумэтх