open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Белгиэ

**Белгиэ** (**Белгэ Пэщтыхьей**, , , нид-бз. *Koninkrijk België*) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Брюсел.

## Хэкумэтх

Белгэ къуэхьэпӀэ Еуропэм хэт. Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ипшъэмкӀэ — Нидерландхэм, ишъхъэрэмкӀэ — Фрэнджым, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Луксембургым, Джэрмэным.

Къэралым и шӀыпӀэм и инагъыр — 30 528 км².

## Тхыдэр
Ди эрэм и пэщӏэдзэм Бельгием и щӏыналъэм щыпсэуащ кельтхэм къахэкӏа белг лъэпкъыр. Ди эрэм и пэкӏэ 54-м Галлием и ищхъэрэ лъэныкъуэмкӏэ щыӏэ областыр, иджырей Бельгием хуэкӏуэр, Цезарь Юлий и дзэхэм къазэуащ, кельтхэри къыщигъэлъэгъуащ и «Галль зауэм теухуа Тхыгъэхэм» (консулым Галль зауэм теухуауэ итхахэм щыщщ: «белгхэм я зэхуэдитӏыр зэтраукӏащ, адрейхэр пщылӏ хъуащ...»). V лӏэщӏыгъуэм Къухьэпӏэ Рим империер ехуэха нэужь, Галлие рим провинцэр къахьащ мыбы зи пащтыхьыгъуэ къыщызэзыгъэпэща германием и франк лъэпкъхэм. XIII-XIV лӏэщӏыгъуэхэм Бельгием и щӏыналъэр Инджылызымрэ Франджымрэ я бэнэныгъэ утыкут. Курыт лӏэщӏыгъуэхэм Бельгиер Бургунд герцогствэм хэтащ.

1477-1556-Бургундская Марие и династикэ нэчыхьым бургунд щӏыналъэр Рим империе Лъапӏэм хигъэхьащ. 

1556-1713-Испанием хэту. Илъэс пщӏей зауэм Щӏэдзапӏэ хуэхъуащ Бельгием и щӏыналъэхэр протестант Нидерландхэм къахэгъэщхьэхукӏыныр. 

1713-1792-рим империе Лъапӏэм хэту австрием и Нидерланду. 

1792-1815-Франджым хэту. 

1815-1830-Нидерландхэм яхэту Венэ конгрессым къищта унафэм ипкъ иткӏэ. Арщхьэкӏэ Бельгием ис куэд арэзытэкъым Нидерландхэм залымыгъэкӏэ зэрыгухьамкӏэ (псом япэу франкыбзэ зыщӏэ цӏыхухэмрэ католик дин лэжьакӏуэхэмрэ, нидерландыбзэмрэ протестант динымрэ зэрызэкӏэлъыкӏуэм хуэдэу я мыхьэнэр нэхъ лъэщ хъункӏэ шынэхэр). 

1830 гъэм фокӏадэм и 23-м бельгием и революцэщ, а гъэ дыдэми Белгиер Нидерланд пащтыхьыгъуэм къыхэкӏри, щхьэхуитыныгъэ игъуэтащ. 

Белгиер Саксен-Кобург-Готскэ лъэпкъым щыщ Леопольд Езанэр (пащтыхьыр 1831 гъэ лъандэрэ) зи пашэ пащтыхьыгъуэ нейтральнэ мэхъу. Бельгием Япэ дунейпсо зауэм хэщӏыныгъэшхуэ игъуэтащ. Къэралым и нэхъыбэр яубыдами, зауэ псом бельгиемрэ инджылызыдзэмрэ яӏыгъащ ищхъэрэ тенджызымрэ Изер псымрэ я зэхуакум дэубыда къэралым щыщ ӏыхьэ мащӏэ.

Япэ дунейпсо зауэм иужькӏэ Бельгием зыхъумэжыныгъэ стратегиер зытещӏыхьар 1920 гъэм Франджым иращӏылӏа дзэ зэгурыӏуэныгъэрт Джрмэныр и гъунапкъэр хъумэныр зэрызэрагъэуӏуар, нэмыцэхэр къатеуэмэ, дзэхэр къэралым ирашэу франджы дэӏэпыкъуныгъэр шэсыпӏэ зэриувар. Арщхьэкӏэ 1936 гъэм зэгурымыӏуэныгъэхэм я зэранкӏэ ар якъутэжащ германо-франджы зауэ къэхъумэ, нейтралитетыр ихъумэну щыуагъэншэу зыщыгугъ Белгием.  Арати, Джэрмэныр 1940 гъэм накъыгъэм (майм) и 10-м къыщытеуам ирихьэлӏэу къэралитӏым я зыхъумэжыныгъэ мурадхэр зэгурыӏуауэ къыщӏэкӏащ, ар нэмыцэхэм ядэӏэпыкъуащ. Белгием и дзэхэр пэщӏэтащ 1940 гъэм накъыгъэм и 10-м къыщыщӏэдзауэ и 28 пщӏондэ (Белгием и операцэ (1940)), абы иужькӏэ Белгиер Зауэм къыхэкӏыжащ, Джэрмэным и пащхьэм зыщитри. Правительствэр Инджылызым щӏэпхъуэжащ, ауэ пащтыхь Леопольд III и хэкум къинащ, нэмыцэхэм я гъэру къыщӏэкӏри (1944 гъэм ар союзыдзэхэр къыщыблагъэм Германием ягъэӏэпхъуэри, ӏэмалыншагъэкӏэ 1945 гъэм и накъыгъэ пщӏондэ абы къыщынащ). 1944 гъэм фокӏадэм и 3-м Брюссель хуит къащӏыжащ инджылызыдзэхэм.

## Джылэр

Категориэ:Белгэ
Бенгалыбзэ

**Бенгалыбзэ** (*বাংলা, Bāṇlā*) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, бенгало-ассамскэ бзэ группэм хэту.

Бенгалыбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 250 хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Индиэм, Бангладешым.

Тхыбзэр зэрщыт — бонгаккхор.

Категориэ:Бзэхэр
Берлин

**Берлин** (джэр-бз. *Berlin*) — Курыт Еуропэм ит къалэ, Джэрмэным и къалэ нэхъышъхьэ. 

## Тхыдэр

Япэреуэ Берлиным и хъыбар къыщаӀохур 1244 гъэм. Шпрее псыхъуэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм хэта. ТӀуанэ къалу Берлин хущыта Кёллныр Шпрее и хы тӀыгум тетт. 1307 гъэм къалитӀыр зыуэ зэхагъэхьа. 

1415 гъэм курфиурст Фридрих I макрограф хэку Бранденбург хелъхьэ, Берлиныр абым и къалэ нэхъышъхьэ мэхъур.

Зауэ Илъэспшъыщым яуж Берлиным и унэхэм и щанэ фӀэкӀуэда, и джылэм и ныкъуэ хэкӀуэда.

1701 гъэм Берлиныр Прусиэм и къалэ нэхъышъхьэ мэхъур. 1709 гъэм, Берлин къыбгъэдэлъ хьэблэхэр хеубыдэ - Колныр, Фридрихсвердыр, Доротеенштадтыр, Фридрихштадтыр джоуэ.

1760 гъэм Берлыным урызыдзэр дохьэ, граф дзэзэшэ Чернышов З. яшъхьэщыту. 

1806 гъэм Берлиныр фрэнджыдзэм яубыд, 1813 аргуэру урысыдзэм.

1871 гъэм Берлиныр Джэрмэн империэ зэгуэтым и къалэ нэхъышъхьэ мэхъур.

ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ къалэр зы къэмыну зэхэкъутат. Къэрал-текӀуахэм я унафэкӀэ — Фрэнджым, Британиэшхуэм, АШЗ-м, РССЗ-м джоуэ, къалэр, Джэрмэным и шӀыпӀэри хуэду, оккупациэм и хэкуиплӀу ягуэча. Америкэ, британиэ, фрэндж хэкухэм КъуэхьэпӀэ Берлин джоуэ зэхагъэхьэ. Советхэм я оккупэциэм къыхэнэр КъуэкӀыпӀэ Берлиныра, яужым ДДжР-м и къалэ нэхъышъхьэ хъуар. 1961 гъэм ДДжР-м и ӀэнатӀэ унафэмкӀэ КъуэхьэпӀэ Берлиным и хъуреягъкӀэ Берлин блын яшъыр, яужым куэдрэ «шӀыӀэ зауэм» и дэмыгъу къэнар. Блыныр щыӀуахыжьар 1989 гъэм. 

Джыпсту Берлиныр Джэрмэн зэгуэтым и къалэ нэхъышъхьу щыт, индустиэмкӀэ, шъэныгъэмкӀэ, артымкӀэ къэралыи и пӀэшхуэ иӀыгъу.

## Джылэр

Берлиныр лъэпкъ бжыгъэ зэхэс къалу щыт. Джэрмэнхэм щымыхъукӀэ иджыри тыркухэр, япэрей РССЗ-м щыщ лъэпкъхэр, пэмыкӀхэр джоуэ дэс.

## Хьэуар

## Администрациэ гуэшыгъуэр

АдминистрациэмкӀэ Берлиныр хэку 12 гуэчауэ щыт ( ахэр я кӀуэцӀми куейкӀэ гуэчыжьху (, псори - 95).

## Сурэтылъэ

File:Brandenburgertor SN.jpg|Бранденбург дэхьэпӀэ
File:Schloss Charlottenburg Berlin 2007.jpg|Шарлоттенбург пщыунэ
File:2006 Berliner Dom Front.jpg|Берлин нэхъышъхьэ чылисэ
File:Berlin reichstag CP.jpg|Рейхстаг
File:East Side Gallery1.jpg|Берлин блыныр
File:PotsdamerPlatz Vogelperspektive 2004 1.jpg|Потсдам курыт
File:Berlin zoo elefantentor.jpg|Берлин и зоо
File:Schloss Tegel1.JPG|Тегел пщыунэ


## ТехьэпӀэхэр

* Къалэм и нэхъышъхьэ сайт
* УрысыбзэкӀэ тха Берлиным и сайт
* Берлин энциклопедиэ "Вокруг Света" дежь

Категориэ:Джэрмэн
Бжьо

**Бжьо** (лат-бз.: *Dama dama*, ур-бз.: *Лань*) — къэкӀыгъэшх псэушъхьа, шэрыпӀ, щыхь лъэпкъым ящыщу. Адрейхэм нэхъ зэрамыхьчыр бжъакъуэ бгъуэшхуэхэмрэ фэ уэгумрэ.

## Аплъэпкъыр
Бжьор мэзбджэным нэхърэ нэхъ иныфӀу щытщ, ауэ шъыхьым нэхърэ нэхъ цӀыкӀу икӀи нэхъ псынкӀэ. Еуропэм щыпсохэм я кӀыфэм икӀыхьагъыр см. 130 - 175 мэхъу, кӀапэ см. 20 хъууэ пыту, илъэгагъыр см. 80 - 105 мэхъур, хьалъагъыр кг. 65 - 110 хъухэм, кг. 45 - 70 бзыхэм. Месопотамым щыщ бжъо хъухэр (Dama mesopotamica) ялъэгагъымкӀэ метритӀым носхэр. Бжъом иаплъэпкъыр нэхъ лыпцӀу щыт шъыхьым ем нэхърэ, ипшъэмрэ илъакъуэхэмри нэхъ кӀэкӀыу щыту. Месопотам бжъом хуэмыду ибжъакъуэхэр белышъхьам ехьчу къытекӀэфыну.

Ифэр гъэ екӀуэкӀым елъытауэ зэрехъуэкӀыр. Гъэмахуэм кӀыбышъхьамрэ кӀапэмрэ плъыжь-гъуабджу щыт, хужь хэпхъауэ; ныбафэ лъэныкъуэмрэ лакъуэхэмрэ нэхъ нэху щытхэ. ШӀымахуэм шъхьар, пшъэр, тхьакӀумэхэр джоуэ гъуабджэ-кӀыф мэхъухэр, кӀыбыр, ибгъухэр фӀыцӀэм носыр, ныбафэмрэ лъакъуэхэмрэ псыфэ мэхъу. Куэду иэ фӀыцӀабзэху иэ хужьыбзэуи къохъухэр.

## Здэпсохэр
Пэсырей лъэхъэнэхэм финикийхэмрэ абыхэм яуж иту римхэмрэ Ишъхъэрэ Африкэмрэ, Азиэ ЦӀыкӀумрэ ирачурэ хы курытым бгъэдэлъ еуропэ къэралхэм ирачэт (Алыджым, Урымым, Исбухьэнм). Лъэхъэнэ курытхэм бжъор Инджылызым ирачэ, абы пэмыкӀыу Даниэм ирачэри абы икӀыу Еуропэ Курытым носыр. ЯужкӀэ ирачэ Ишъхъэрэ Америкэм, Аустралиэм, Зелэнд КӀэм, Ипшъэ Африкэм, Японым, абыхэм шъхьахуиту иджыпсту щопсоу.

## Зэрыпсохэр
Бжъом ипсэукӀэмкӀэ шъыхьым ехьч, ауэ абы хуэду псэупӀэ къыхэхынымкӀэ зэхэдз ишъкъым, нэхъыбу здыхэсхэр уэздыгъей мэзхэм иэ мэзкъуийхэм. ИкӀи шъыхьым хуэду гумаху, сакъу щыткъым ауэ ипсынкӀагъымрэ, джэнагъымрэкӀэ къыкӀэрыхукъым. Бжъор ишхыным къэкӀыгъэ фӀэкӀа хэткъым: удз, жыг тхьампэ. ЗэзэмызэкӀэ пхъафэр къыкӀэратхъурэ яшхыр, ауэ шъыхьхэм хуэду жыгхэм зэран яхуэхъухэкъым. Щызэпыхьахэр фокӀадэм къыщыкӀэдзауэ щакӀуэгъуэм нэгъунэ. Абы щыгъуэм бжъохъухэр ину гоун кӀадзэ, бзыхэр ираджу, я шӀыпӀэхэм пӀалъэ яӀар ягъэлъагъу. Хъу нэхъ къэрууфӀэхэм я пӀалъэр зэрагъэлъагъуэр шӀыр мыкууэ кыратӀыкӀыу, игъуалъхьу, абы илъу гоун, бзыхэр ираджу. Бзыхэм гуп цӀыкӀурэ заӀыгъхэ, хъу нэхъ къэрыуфӀэхэм я шӀыпӀэхэм лъыхъу. Шъыхьыхъухэм ялъытауэ бжъом зы гупышху зэхихуэхэкъы бзыхэр, яужкӀэ ежьэжьхэми зэран яхуэмыхъу еутӀыпщхэ. 

Мэкъуауэгъуэм икум къыщыкӀэдзауэ бадзэуэгъуэм икӀэм нэс, тхьамахуэ 32 псэфа нэуж бзыхэр гупым яхэкӀыурэ чыр къалъху, зы макӀыу тӀу къилъху мэхъу. МэзиплӀ хуэдизкӀэ бжъо чырыр быдзычэм кӀофыр. ЩызэфӀэувэхэр илъэситӀ илъэсищым идежь. Къагъэшъыр илъэс 30 хуэдиз.

КъалъхуагъакӀэхэр куэду бажьэм, мэзкхъуэхэм, къуалэхэм ятокуадэхэ.

## Сурэтылъэ

File:Albino-Damhirsch Hellenthal 0656.jpg
File:Dama dama. Albinos.jpg
File:Fallow deer arp.jpg
File:Dama dama8.JPG
File:Rapperswil - Damhirsch lMG 0363.JPG
File:Dunham Massey Hall 20080803-1.jpg
БжьэгъалӀэ

**БжьэгъалӀэ** (лат-бз.: *Clematis*, ур-бз.: *Ломонос, Клематис*) — удз-къэкӀыгъэ иэ жыгдэжей-къэкӀыгъэ, **кӀэпхъпащӀэ-лъэпкъым** ящыщу. Ипшъэ лъэныкъуэхэм къыщокӀыр.

## ЗэрзэфӀэтыр
БжьэгъалӀэхэм я нэхъыбэм джэпкъыр жыгдэжеуэ щыт (зэзэмызэкӀэ занду), тхьампэхэр зэрызурэ, щырыщу зэгуэту иэ зэкӀэлъыпыту гупурэ къытекӀыу.

Щыгъагъэр гъатхэм. Гъагъэхэр инхэ, зэрызу (лӀэужьыгъуэ гуэрэхэм гупу зэхэт). Тхьампу 4 ятет, макӀыу 5 -8 щыпыт мэхъу, лӀэужьыгъуэ гуэрэхэм гъагъэпэцым хуэду икум къыдезыр тхьампэӀузэхэр тхьампэшхуэхэм я курыкум.

Иджылашъхьар цыпэ кӀыхьхэр тету, бэлацу щыт, джылэхэр жьыбгъэм зэбгыриху щыхъум идежь.

## КъыздэкӀхэр
БжьэгъалӀэхэр хуабэ, нэху лъэныкъуэхэм нэхъ кӀасу къыщокӀхэ. Мы Ӏарысу бжъэпэхэм, псыхъуэхэм, мэзыку губгъуэхэм, пабжъэхэм (зэкӀашту къытокӀэ) къыщокӀхэр.

## Лъэпкъхэр
* *Archiclematis*
* *Atragene*
* *Campanella*
** *Bebaeanthera*
** *Campanella*
** *Meclatis*
* *Cheiropsis*
** *Cheiropsis*
** *Fasciculiflora*
** *Montanae*
* *Clematis*
** *Aspidanthera*
** *Clematis*
** *Lasiantha*
** *Narveliopsis*
** *Novae-Zeelandiae*
* *Flammula*
** *Flammula*
** *Fruticella*
** *Pterocarpa*
** *Viticella*
* *Pseudoanemone*
* *Tubulosae*
* *Viorna*
** *Hirsutissima*
** *Integrifoliae*
** *Viorna*

### ЛӀэужьыгъуэхэр

## Сурэтылъэ

image:Blume-Waldrebe-Clematis.jpg
File:Clematis - blue.jpg
File:Clematis cv1.jpg
File:Clematis in full bloom.jpg
File:Pink Clematis.jpg
File:Schmerikon IMG 2115.JPG
File:Clematis hybrid4 ies.jpg
File:Large clematis (red).JPG
Бланэ

**Бланэ** (лат-бз.: *Alces alces*, ур-бз.: *Лось*) — къэкӀыгъэшх псэушъхьа, шэрыпӀ, шъыхь лъэпкъым ящыщ.

## Аплъэпкъыр
Бланэхъум икӀыхьагъыр м. 3 носыр, илъэгагъыр м. 2, 3, икӀапэр см. 12 - 13, ихьалъагъыр кг. 360 - 600; Урысейм идей КъуэкӀыпӀэ Джыжьэмрэ, Канадáмрэ кг. 900 носхэр. Бланэбзхэр нэхъ цӀыкӀу щытхэ. ИзэфӀэтыкӀэмкӀэ бланэхэр яшъхьащокӀыр пэмыкӀ шъыхьхэм куэдкӀэ. Ипкъымрэ ипшъэмрэ кӀэкӀыу щыт, икӀыбым джабэ тет, лъакъуэхэр кӀыхь Ӏэуэ щыт, абы шъхьакӀэ псы щефэнум идежь псым кууэ хэхьан хуэй иэ лъэгуанджэмышъхьакӀэ увын. Ишъхьар ину щыт, пэшхуэ пыту, Ӏупашъхьар ину, къыпылэлу щыту. Ифэр гъуабджэ-фӀыцӀу щыт, лъакъуэхэр псыфэнэхуэ щыт, хужьым нэхъ хуэкӀу.

Бланэхъухэм ин Ӏэуэ ( иджырей шэрыпӀпсэушъхьахэм я нэхъ ин ) бжъакъуэ ятет, я кӀапэ зэхуакухэм см. 180 дэлъу носыр, я хьалъагъыр кг. 20 - 30. Илъэс къэс бжъакъуэхэр похур шъакӀуэгъуэ - дыгъэгъазэхэм, гъатхэпэ – мэлыжьыхьам бжъакъуэкӀэ къытекӀэн кӀадзэ. Бланэбзхэр бжъакъуэншэ.

## Здэпсохэмрэ зэрзэшъхьащыкӀхэмрэ
Бланэр инэхъыбэм мэзхэм щопсоу ШӀыгум и Ишъхъэрэ, нэхъ макӀыу мэзкъуихэм, губгъуэхэм. Еуропэм здэпсохэр: Лэхьыйм, Балтикэ къэралхэм, Чехым, Урысыхум, Хуэхуэлейм, Скандинавхэм, Урысейикум; Азиэм - Ишъхъэрэ Монголым, КъуэкӀыпӀэ Хъутэйм къыщыкӀэдзауэ Ишъхъэрэ Сыбырым нэгъунэ. Ишъхъэрэ Америкэм идей Аласкэм, Канадáм, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэм нэгъунэ АШЗ-м иштат Колорадом нэгъунэ.

Урысейм щыпсор мин 730 хуэдиз (дунем тетым иныкъуэм хуэдиз), езы дуней псом тетыр милыуан 1, 5 хуэдизу ялъытэ.

### Лъэпкъу зэрзэшъхьащыкӀхэр
* *Alces alces alces* - **Еуропэ Бланэ**
* *Alces alces cameloides* - **Сыбыр Бланэ** (Ишъхъэрэ Монголым, КъуэкӀыпӀэ Хъутэйм, Сыбырым щопсоу)
* *Alces alces americana* - **КъуэкӀыпӀэ-Америкэ Бланэ** (Канадáмрэ АШЗ-мрэ щопсо)
* *Alces alces andersoni* - **КъуэхьапӀэ-Америкэ Бланэ** (Канадáмрэ АШЗ-мрэ щопсо)
* *Alces alces shirasi* - **Ширас Бланэ** (АШЗ-м щопсо)
* *Alces alces gigas* - **Аласкэ Бланэ** (АШЗ-м иштат Аласкэм щопсо)
* *Alces alces caucasicus* (дунем тетыжьхэкъым) - **Къаукъаз Бланэ**

## Сурэтылъэ

image:Bigbullmoose.jpg
File:Alces alces Białowieża p.jpg
File:Denali National Park Female Moose 3000px.jpg
File:Moose calf.jpg
File:Weilburg - Tiergarten - Elch.jpg
File:Elgportraet han (Alces alces).jpg 
File:Moose crossing river in yellowstone.jpg
File:Alces alces bialowieza beentree.jpg


Категориэ:ШэрыпӀхэр
Категориэ:Щыхь
Балгариэ

**Балгариэ** () — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — София.

Категориэ:Балгариэ
Будда

**Будда** (санскр. बुद्ध занкӀыу псалъэр зэдзэкӀамэ — «къэплъэжьа») буддадиным — губзыгъэм (бодхи) нэсарэ. ГурыӀуэгъуэ нэхъ зэгъэзэхуамкӀэ Буддар — Сиддхартха Гаутама Шакья лъэпкъым щыщ и сурэтым трахьэ, буддэдин хабзэм къызэриӀуатэмкӀэ диныр абым иригъэжьауэ щыт.

## ГурыӀуэгъуэхэр
623 гъэм ди лъ. и пэм щыкӀэдзауэ 543 гъэм ди лъ. и пэм нэс щыпсоуа Сидхартха Гаутамар бодхим нэсар, буддэдиным пылъхэм я нэхъыбэм ар япэрей Буддуи яужырей Буддуи къалъытэкъым. Буддэдин хабзэмкӀэ Будду хэтми хъуфыну, зи дхармэр зэӀусхыфауэ губзыгъэм нэсыфар, и кармэр фӀэгъуэкӀэ ирыригъэкъуамэ. «Уафэгу» тхыдэмкӀэ апхуэдэ бжыгъэ къэхъут. Апхуэду зэрыхъумкӀэ Гаутама Буддар (Шакиямуни) зыуэ къахокӀыр Буддэ бжыгъэхэм, пэсырей дыдэм къыщыкӀэдзауэ къэкӀуэкӀ зэпытым ди япэрей джыжьэм нэсым. Абы и япэрыту щытар будда Дипанкара, ауэ абы яужырыт буддэм зэреджэр Майтрейя.

Тхыдэм хэт Буддар зэрыхъумкӀэ тхьэуэ щытакъым, егъэджакӀуэ, гъэсэкӀу щыта, сансарам губзыгъэ гурыӀуэгъуэхэр къыхихыфу. А псоми емылъытауэ буддэдиным и лъэныкъуэ гуэрэхэм цӀыхулъэпкъым и дэӀэпыкъуэгъу къыхагъэкӀыуи щыӀэ. ТхьэлъэӀугъэхэм буддэхэми, бодхисаттвахэми, дхармапалахэми, идамхэми, дэвэхэм иэ лхахэм а псоми зэхэдзыгъуэ ин я хуашъкъым. ТӀум щыгъуэ а къэбжэкӀауэ хъуар буддэдин дыдэм ахэр гъашэншэ хъуаху къэлъытэ, гъэшъэгъуэныр, дунем пэмыкӀ дин зы Тхьэнэхъышъхьэ къэылъытэ теткъым, упхуэдэ къэлъытэгъуэ иӀу. Буддэ и егъэджэнхэм я нэхъыбэм Махаяна сутрахэм ящыщхэм паубыдыр диным гупшысыгъу хъуар мы дунем псоми кӀэ иӀу, псоми ухыпӀэ иӀу къэлъытэгъуэ ешъыр, езы Буддэми и гъашъэм кӀэ иӀу (и икӀэрей пӀэ Дхармакаями): а хабзэмкӀэ, сансара закъуэра гъашъэух зиӀу щытыр, ауэ апхуэду езы Буддэ и гугъ пшъыныр — гукъэуэшху къалъытэну, гузэвэгъуэ къыхокӀыр дхармэ гъэсэныгъэхэм я ебэкъуэныр.

«Къэплъэжьыным и ӀэфӀагъыр» — нирвана буддэдиным къызэриӀуатэмкӀэ, дунем псэ зыӀуту хъуар нэсыфыну абым, ауэ ортодокс буддэдиным къызэриӀохумкӀэ нирванам унэсын шъхьэкӀэ цӀыху укъэхъун хуэй. А зэфӀэкӀыныгъэм псори зэрнэсыфыным шъхьэкӀэ буддэдиным и хъыбар бжыгъэм къаӀоху буддэ куэд Ӏэмэ — псэ зыӀут псэушъхьу, кэкӀыгъу, цӀыху... губзэныгъэм нэсыным зыратауэ, нызырхэр зытраӀуауэ.

## Сурэтылъэ

image:Borobudur-perfect-buddha.jpg| Боробудур Индонезиэм дэт Будда и сын
File:Dazu.jpg| Дзацу (Хъутэйм) бгъуэным къыхэуда сурэт 
File:Ayutthaya buddha 2.jpg| Мывэм къыхэшъыкӀа Буддэ и шъхьэр жыг лъабжъэм иӀэтауэ.
File:Standing_Bodhisattva_Gandhara_Musee_Guimet.jpg| Гантхара (Пакистан) Ӏэшъагъэ. Бодхисаттва. 


## ТехьэпӀэхэр

* Буддэдин энциклопедиэ
Бурч

**Бурч** (**Бурш**) (лат-бз. *Piper nigrum*, ур-бз. *Перец чёрный*) — гъэ бжыгъэкӀэ псо, жыг-дэжей къэкӀыгъэ.

Ӏарысэ яшъауэ къыкӀагъэкӀыр иджылэм шъхьакӀэ, яужым зэщымыщурэ елэжьу: бурч, бурч хужь, бурч уздыфэ, бурч плъыжьыху къыхахыр (Бурч удзыфэмрэ, плъыжьыхумрэ хуэдэ пэмыкӀ къэкӀыгъэхэми къыхах, зи гугъ екӀуэкӀым зыкӀи пымышъауэ). Ахэр хьаджауэ иэ джылу шхынхэм хэлъэхьа. 

## Тхыдэ
Малабар шӀыпӀэм (иджырей Керала куей), Индиэм и ипшъэ-къуэхьапӀэ лъэныкъуэм, япэм зэреджэтэр Малихабар "Бурч ШӀыпӀэ". Ар хы Ӏуфэ псыгъуэ кӀыхь, бурчыр къыздикӀар абы, икӀыхьагъымкӀэ м. 6 нэсу.

## ЗэрзэфӀэт
Жыг-дэжей, икӀыхьагъымкӀэ м 15 нэсу, илъэбжъэхэр къэлэлэху зэрыдзапӀэхэм ядэ къыдэжу.

Тхьампэхэр икӀагъымкӀэ хуэхъуреуэ, ишъхьамкӀэ хуэпамцӀу щытхэ, зэрызурэ макӀуэхэ, мм 80-100 якӀыхьагъу.

ЦӀыкӀу-цӀыкӀу мэгъагъэ къудамэ кӀыхым (см. 7-10 хъууэ) пыту, псыфэ-гъуэжьыфу иэ хужьу щытху.

Джылэр кумкӀэ зэрызу щытхэ, мм 3-5 ябгъуагъу, удзыфу. щыхъум идежь плъыжь, щагъэгъум фӀыцӀэ мэхъу

Илъэсым тӀо джылэ къэхь, илъэс 25-30-рэ 

## Сурэтылъэ

image:Piper nigrum Dried fruits with and without pericarp - Penja Cameroun.jpg
File:Piper nigrum dsc00198.jpg
File:Spilled Pepper.jpg
File:Pepper091.jpg
File:Sa-pepper.jpg
File:Pfeffer-Gewürz.jpg 
File:Black peppercorns with mortar and pestle.jpg


Категориэ:КъэкӀыгъэ
Бэрзэджхэ

**Бэрзэджхэ** (уб-бз.: *Барзагь*) — убых пщы-лъэпкъ. Лъэпкъ-унэр убых хьаблэ нэхъ ин МутӀыхъуасуам дэтт. Бэрзэдж лъэпкъыр убыххэм ямызакъуэ адрей лъэпкъ гъунэгъухэми къалъытэт фӀыуэ. XIX лъэхъэнэм Бэрзэджхэм цӀэрыӀуэ куэд къахокӀыр Ипшъэ Къаукъазым щымыхъу Урысейми, Британиэшхуэми, Тыркуми къацӀыхухэу.

1830 гъэхэм ядежь Бэрзэдж лъэпкъыр унагъуэ 400 хъут, унагъуэ къэс пщылӀ унагъуу 5 къыщыкӀэдзауэ 20 нэсу яӀау. Апшуэду Бэрзэдж унагъуэ къэс зауэм, зекӀуэм шъауэ-гъусу и пкӀантӀэм 150 гупу къыдигъэкӀыфынут, лъэпкъ псом нэрыбгэ 3 000. Я ӀанатӀэр нэхъри быдэ зышътэр шапсыгъ лъакъуэлъэш Шапакъуэхэмрэ абыхэмрэ зэрзэгуэттэр.

1845 гъэм нэгъунэ нэхъышъхьу тетар  Ажьи Адагуа-Икъуэ Бэрзэдж, абы яуж теувар Ажьи Керантыхъу-Бей Бэрзэдж.
Бразилэ

**Федерациэм Республикэ Бразил** () — Ипшъэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Бразилиа.

Категориэ:Бразил
Былътырыку

**Былътырыку, елэн** (лат-бз.: *Lynx lynx*, ур-бз.: *Рысь*) — шэрыпӀ псэущхьэшхщ, джэдухэм щыщщ.

## Ӏэплъэпкъ
Еуразий елэныр, адрей елэнхэм нэхърэ нэхъ инщ, и кӀыхьагъыр см. 80 - 130, и лъэгагъыр см. 70. Елэныхъухэм я хьэлъагъыр кг. 18 - 30, елэныбзхэр нэхъыбэм кг. 18,1 мэхъухэр. Япкъыр елэн псоми нэхъ кӀэщӀыу, къэрууфӀыу зэфӀэтщ. Лъакъуэхэр инщ - лъапэ бгъуэуэ, цыбэу (щӀымахуэм уэсым кӀуэцӀыримгъэху зекӀуэфу), итхьэкӀумэхэм кхъуакӀэ кӀыхьхэр тетщ. КӀапэр кӀэщӀщ.

Я фэр куэду зэщхьэщокӀ, здэпсэу лъэныкъуэм елъытауэ - гъуэплъым къыщыщӀэдзауэ псыфэм нэгъунэ, куэду иэ мащӀэу я щӀыбым, лъакъуэхэм, гъунэхэм и къуэлэнагъыр. Ныбафэм цы тетхэр нэхъ кӀыхьу, нэхъ щабэщ, ищӀыфэм хуэдэу Ӏувкъым, хужьу, фӀыцӀэри нэхъ мащӀэу хэпхъауэ. Ипщэ лъэныкъуэмкӀэ щыпсохэм яфэр нэхъ плъыжьщ, цыр нэхъ кӀэщӀщ, лъапэхэр нэхъ цӀыкӀущ.

Елэным и лъэкъуапӀэр джэду псом хуэдэщ, ӀабжьанапӀэ къимыгъанэу. ЩызекӀуэкӀэ и кӀэбдз лъакъуэр япэрейм къигъэна лъэкъуапӀэм иригъэувэурэ ещыр. Елэн зытӀущ кӀуэмэ - яуж итхэр хуэзэу япэрейм къигъэна лъэкъаупӀэхэм езыхэм я лъапэхэр ирагъэувэурэ макӀуэхэ.

## Здэпсохэр
Елэнхэр джэду лъэпкъу хъуам нэхъ иищхъэрэ-щӀыпӀэ щыпсоухэм ящыщ. Япэрей лъэхъэнэхэм Еуропэ псом дэнэ деи щыпсоуащ, XX лъэхъэнэхэм Еуропэ Курытымрэ, Еуропэ КъуэхьэпӀэмрэ цӀыху щакӀуэным къелакъым. Иджыпсту узыншэу а лъэныкъуэхэм зэфӀагъэувэжхэ.

## Зэрыпсохэр
Елэным псей, уэздыгъей мэзӀувхэр нэхъ кӀасэу къыхех псэуну ауэ мэзкъуихэми, къущхьэхъуми щыпсэуфынущ. Жыгхэм фӀыуэ допщейр икӀи псым йос. 

Ишхын ирикъу щытмэ и щӀыпӀэм икӀкъым, имыгъуэтмэ куэшын щӀедзэ. Жэщ-махуэм км. 30 фӀакӀыфыр. Ишхыным и нэхъыбэр тхьэкӀумэкӀыхь Ӏамэ, мэзджэдхэм ящыщ, дзыгъуэхэм, мащӀэу къэкӀыгъэшх-шэрыпӀхэм (Мэзбжэнхэм, щыхьхэм... ), абы пэмыкӀыу унагъуэ хьэхэм-джэдухэм щатеуи мэхъу, мэзым бажэхэм уашхэхэм. Бажэхэр щыхузэфӀэкӀым гущӀэгъуншу еукӀ, зыкӀи хуэмыныкъуу щытми.

ЩакӀуэн щежьэр пщыхьэщхьэщ. Гъуащу куэдым зэрагугъэм хуэду щыткъым елэныр: жыгым къепкӀэу иубыду зэщакӀуэр, нэхъыбэу егъэхъур зигъэпщкӀуурэ, кӀэсыкӀукӀыу яужкӀэ лъеурэ (зы пкӀэгъуэм м. 4 ибгъуагъу) тоуэ. Зытеуэ псэущхьэм м. 60 - 80 хуэдиз яужь итыфыну, иужькӀэ и къэрур мэкӀуэд.

Псэущхьэ сакъыу щыт щхьэкӀэ елэныр цӀыхум Ӏейуэ ящышынэкъым. МэзӀэрысэхэм, жыгхадэхэм, мэз ихахэм щыхыхьэ мэхъу, шхын щимыгъуэтым къуажэхэм, къалэхэм дыхьэуи мэхъу.

## Зэрзэпыхьахэр
Елэнхэм зэпыхьэн щыщӀадзэр мазаем - гъатхэпэхэм елъэн псэущхьэ щэхухэр абы щыгъуэ ину кӀиин, гоун щӀадзэ зэрылъыхъу.

Елэныбзыр махуэ 63 - 70 псэф. Къилъхур нэхъыбэм 2 - 3 шыру; гъуэуэ къыхиххэр жыг кӀуриям илъабжьэ, кумб, бгъуэнщӀагъ. Шырхэр хъури бзыри зэхэту япӀхэ. Япэрей зэпыхьэгъуэр къэмыс щыкӀэ быныр анэ-адэм ядэщӀыгъуу мэщакӀуэхэ. ЩызэфӀэувэхэр мазэ 21 бзыхэр, мазэ 33 хъухэр. Къагъащэр илъэс 15 - 20.

## Сурэтылъэ

image:Lynxes at Skansen.jpg
File:ZOO Olomouc06b Lynx lynx carp.JPG
File:Lynx lynx-2.JPG
File:Lynx lynx (Kerkrade Zoo) 02.jpg
File:Lynx lynx Białowieża p.jpg
File:Lynx lynx (Kerkrade Zoo) 01.jpg
File:Luchs P1040614.jpg
File:Darica Vashak 01158.jpg


Категориэ:ШэрыпӀхэр
Категориэ:Джэдухэр
Бэрэжьей

**Бэрэжьей** (лат-бз *Sambucus*, ур-бз. *Бузина*) — пабжъэ къэкӀыгъ, гъагъэхэм ящыщу.

## ЦӀэхэр
ЛатиныбзэкӀэ
* *Sambucus nigra f. alba*
* *Sambucus nigra f. aurea*
* *Sambucus nigra f. laciniata*
* *Sambucus nigra f. pendula*

## Сурэтыр
Бэрэжъей - пабжъэ къэкӀыгъэ, м. 4-6 илъэгагъу (м. 10 нэсу мэхъу). 

Итхьампэхэр гъэч къыдидзхэм зэпэщылъу пытхэ, см. 10-30 якӀыхьагъу.

ИпӀкъым фэ пӀакӀэ телъ, икӀуэцӀыр шъабу щыту. 

Игъагъэхэр жгъуэжь-хужьу зэхэлъхэ (зэрызу хужь Ӏамэ), мм 5-8 ябгъуагъу, тхьампэ тхурытху ятету, гъэчхэм бжыгъу япыт (см. 10-25 бгъуагъ нэсу).

ИмэракӀуэ къыпыкӀэхэр къуафӀцӀу мэхъухэр, мм 5-7 ябгъуагъу.

## КъыздэкӀыр
Макаронезиэм къыщыкӀэдзауэ (Азор, Мадейрэ хы тӀыгухэм), Ишъхъэрэ Африкэм (Алжир, Тунис), Азиэм (ишъхъэрэ, къуэхьапӀэ Къажэрым, Тыркум), Еуропэ псом, Къэукъаз кӀыбым (Курджым, Ермэлым, Азэрбиджаным), Укрэинэм, Молдовым, Урысыхум нэгъунэ.

Урысейм и еуропэ лъэныкъуэм ипшъэмкӀэ къыщокӀыр.

Зелэнд КӀэм ирачауэ къыщагъэкӀыр фӀыуэ.

## Сурэтылъэ

image:Sambucus-nigra.jpg
File:Sambucus nigra Bluete.jpg
File:Sambucus nigra Black Beauty 'Gerda' Leaves 2800px.jpg
File:Elderberries2007-08-12.JPG
БэрэтӀинэ

**БэрэтӀи́нэ** (лат-бз.: *Mentha*, ур-бз.: *Мя́та*) — къэкӀыгъэ лъэпкъ. ЛӀэужьыгъуэу хъуам мэ якӀэту щыт, ментол нэхъыбэм куэду яхэлъу.

## Къызэрагъэщхьапэр
КъэкӀыгъэр куэду здыхалъхьэр - пщӀэфӀэным, косметикэ лэжьыгъэхэм (япон бэрэтӀинэ, сыр бэрэтӀинэ "Mentha piperita"), фитотерапиэмрэ аромэтерапиэмрэ (сыр бэрэтӀинэ "Mentha piperita" адыкӀэлэн, псыпцӀэ бэрэтиӀнэрэ), формакологиэм (нэхъыбу къагъэшъхьапэр сыр бэрэтӀинэ "Mentha piperita")

## ЛӀэужьыгъуэхэр
Лъэпкъым хэтыр лӀэужъыгъуэу 25 хуэдиз абыхэм ящыщу 10 езыр-езыру гибрид хъуахэр. ЛӀэужъыгъуэхэм ящыщ:
* Mentha aquatica - АдыкӀэлэн
* Mentha arvensis - БэрэтӀинагъуэ
* Mentha asiatica - Азиэ бэрэтӀинэ
* Mentha australis- Аустралиэ бэрэтӀинэ
* Mentha canadensis - Канадá бэрэтӀинэ
* Mentha cervina
* Mentha cunninghamii
* Mentha dahurica - Даур бэрэтӀинэ
* Mentha diemenica
* Mentha gattefossei
* Mentha grandiflora
* Mentha haplocalyx
* Mentha japonica - Япон бэрэтӀинэ
* Mentha kopetdaghensis - Копетдаг бэрэтӀинэ
* Mentha laxiflora
* Mentha longifolia - ГуащэӀэпэ
* Mentha micrantha - Гъагъэ-жьгъей бэрэтӀинэ
* Mentha pulegium - ПсыпцӀэ бэрэтиӀнэ
* Mentha requienii 
* Mentha satureioides
* Mentha spicata - Щхьэмыж бэрэтиӀнэ
* Mentha suaveolens

### Гибридхэр
* Mentha ×dalmatica - бэрэтӀинагъуэрэ гуащэӀэпэрэ къахэкӀа
* Mentha ×dumetorum - адыкӀэлэнрэ гуащэӀэпэрэ къахэкӀа
* Mentha ×gracilis - бэрэтӀинагъуэрэ щхьэмыж бэрэтиӀнэрэ къахэкӀа
* Mentha ×maximilianea - адыкӀэлэнрэ mentha suaveolens-рэ къахэкӀа
* Mentha ×muelleriana - бэрэтӀинагъуэрэ mentha suaveolens-рэ къахэкӀа
* Mentha ×piperita - адыкӀэлэнрэ щхьэмыж бэрэтиӀнэрэ къахэкӀа
* Mentha ×rotundifolia - гуащэӀэпэрэ mentha suaveolens-рэ къахэкӀа
* Mentha ×smithiana - адыкӀэлэным бэрэтӀинагъуэм щхьэмыж бэрэтиӀнэмрэ къахэкӀа
* Mentha ×verticillata - адыкӀэлэнрэ бэрэтӀинагъуэрэ къахэкӀа
* Mentha ×villosa - щхьэмыж бэрэтиӀнэрэ mentha suaveolens-рэ къахэкӀа

## Сурэтылъэ

image:Mentha aquatica 03 ies.jpg| АдыкӀэлэн
File:Mentha arvensis.jpg| БэрэтӀинагъуэ
File:Mentha asiatica flowers.jpg| Азиэ бэрэтӀинэ
File:WildMInt.JPG| Канадá бэрэтӀинэ
File:Mentha longifolia 2005.08.02 09.53.56.jpg| ГуащэӀэпэ
File:Mentha longifolia.jpg| ГуащэӀэпэ
File:Mentha pulegium22.JPG| ПсыпцӀэ бэрэтиӀнэ
File:Mentha Spicata.jpg| Щхьэмыж бэрэтиӀнэ
Бэхъсэн

**Бэхъсэн** (урыс.: *Баксан*) — Урысейм щыщ къалэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Бэхъсэн куей и къалэ нэхъыщхьэщ.

Бэхъсэн къалъэр Бэхъсэныпс и Ӏуфэ Ӏутщ. НалщӀэч къалэ километыр 24 пэжыщӀэщ, НалщӀэчкӀэ укъикӀмэ Бэхъсэн щӀыӀэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэщ.

## Жылэдэсхэр

## ЦӀэрыӀуэхэр
Бэхъсэн щалъхуащ усакӀуэ Ӏэзэ ЩоджэнцӀыкӀу Ӏэдэм Угъурлы и къуэр, уэрэд жыӀакӀуэхэу Тут Заур, Нэхущ Чэрим, дирижер Темыркъын Юрэ.
Бэхъсэн къедзыгъуэ

**Бэхъсэн къедзыгъуэ** () — Къэбэрдей-Балъкъэрэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.

Хьэблэ нэхъышъхьэр — Бэхъсэн къалэ.

Джылу дэсыр — мин 58, 042 (2010 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 829,58 км².
Валерия Гай Германика

**Валерия Гай Германика** (къыщыхъуар 1984 гъатхэпэм и 1) — урысейм и режисор, MTV каналым и креатив директор (2010 гъэм щыкӀэдзауэ). Урысейм и режисорхэм я гилдиэм хэт.

## ГъащӀэм и тхыдэр
Мэзкуу къыщыхъуа. И цӀэдыдэр Валериэ Дудинскэ. Ядэр Игор Дудинскэ, хъыбарышъэлэжьыгъэ. Иджырей и цӀэр и нанэмкӀэ къухуэкӀуа Рым император Луций Корнелий Сулла ицӀэкӀэ траӀуауэ.

Зэреджар кинологу. Зооинженериэм и факултетыр къыуха Тимеразев и академиэм. 2005 гъэм шъхьэхуит школ киномрэ ТВ-мрэ ей «Интерниус»-ым еджа. Германика вегетарианку щыт.

Зэпэубыдыгъэ къыхэкӀауэ, цӀэрыӀуэ зышъар режисорыр 2010 гъэм и пэм урысей каналымкӀэ кинозэпыт къагъэлъагъуа «Школ»-ра.

## Трихахэр
* 2008 - «Псори лӀэну, сэ скъэнэну»
* 2010 - «Школ»

## ЩӀыхьхэр
* 2006 -  «Кинотавырым» и лауреат кинокӀэкӀ «ПшъашъэжъцӀыкӀухэр» игъэлъэгъуа.
* 2008 - «Дышъэ камерам» и жури конкурсым хэтам къалъыта дебутхэм я хэтахэм, Критикэм и тхьэмахуэм и щӀыхь Канн фестивалым дежь кино «Псори лӀэну, сэ скъэнэну» шъхьэкӀэ.

## Гулъытэгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* IMDB.com идежь напэкӀуэцӀ
* Kino-Teatr.ru идежь напэкӀуэцӀ
Ватикан

**Ватикан** (, ) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Ватикан.

Категориэ:Ватикан
Венесуелэ

**Венесуелэ** () — Ипшъэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Каракас.

Категориэ:Венесуэлэ
Мэжарей

**Мэжарей** () — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Будапешт.
Валенсиэ

**Валенсиэ** () — Исбухьэнм и аутоном лъэпкъыгъуэ, къэралым и кумрэ и ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм хэт. И къалэ нэхъышъхьэр икӀи и къалэ нэхъ ину щытыр Валенсиэ. Хэкур провинциэ щыкӀэ гуэча: Аликантэ, Валенсиэ, Кастейон джоуэ, аищыри я кӀуэцӀым куей 34-кӀэ зэхокӀыжьхэ.

## Тхыдэр
ШӀыпӀэм пэсыреуэ иса лъэпкъыр иберийху щытахэ, гуп-гупурэ зэшъхьэщыкӀху: ишъхъэрэ лъэныкъуэм — *contestanos-хэр*, икум исахэр — *edetanos-хэр*, ишъхъэрэ лъэныкъуэм — *ilercavones-хэр*. Иберийхэм хымкӀэ щэхуэн Ӏохугъуэхэм пылъхэт алыджхэм, финикийхэм, карфагенхэм.

Хьэрыпхэм я ӀэнатӀэр Валенсиэ Лъэпкъыгъуэм щыхэхьэр VIII—XIII лъэхъэнэхэм, XI лъэхъэнэм нэс шӀыпӀэр къуаджэ-къуаджу зэхэтт, къалэшхуэ Ӏэмэ имыӀу.

Иджырей Валенсиэр къэрал хуэду щызэфӀэувар XIII лъэхъэнэм Пэштыхьей Валенсиэ къыщыхэкӀам. Арагоным и Хайме I-м чыристэныдзэ мыслымэнхэм пигъувэну къэралым къыречэ, и дзэм хэтхэр Арагонымрэ Каталониэмрэ щыщ. 1208 гъэм Валенси Пэштыхьей къыхокӀыр къэрал хуит хуэду.

1707 гъэм пэштыхь Филипе V-м Валенсиэ Пэштыхьейр еубыд.

Иджырей Исбухьэнм хуитыныгъэ иӀэным пылъын щыкӀидзэр Валенсиэ Хэкур 1936 гъэм, ЕтӀуанэ Исбухьэн Республикэм, ауэ джылэ зауэ къожьэри а проэктыр къагъанэ.

1977 гъэм Ф. Франко дунем ехыжьа яуж, ныкъуэ къалъыту аутоном пӀалъэ ират. 1982 гъэм аутоном пӀалъэ псоуэ хэкум егъуэтыр.

## Хэкумэтх

Хэкум и кӀуэцӀым хэт шӀыпӀэр къуэкӀэ-бгыкӀыу щыт, нэхъ лъэгапӀэхэр Иберий Ӏуащхьэхэм ящыщ, провинциэ Валенсиэмрэ Кастейонымрэ хэтхэ. Валенсиэ хэкум хы тӀыгу цӀыку Колумбертосхэр хеубыдэ.

Псы нэхъ ину хэкум ежэхыр тӀу: Сегурарэ (Аликанте провинциэм ежэх Андалусиэм къикӀыу) Хукаррэ (Валенсиэ провинциэм ежэх Кастиджэ — Ла Манчэм къикӀыу).

Хы Ӏуфэ зэву ирикӀуэр губгъуэ занкӀыу щыт, къуэкӀэ-бгыкӀэ инхэр имыӀу. Абым пэмыкӀыу Ӏуфэ лъэныкъуэм псыпцӀэ куэд Ӏэмэ иӀэ.

Пшахъуалъэ бжыгъи Гуардамар дел Сегура идежь иӀэ. XIX лъэхъэнэм пшахъуалъэм пэщыту жыг бжыгъэ хагъэтӀысхьауэ щыта абдежьым, иджы шӀыпӀэр хъумэным кӀэт.

Ӏуашъхьэ нэхъ лъагу хэкум хэтхэр: Калдерон — 1839; Пенияголоса — 1813 м; Айтана — 1558 м.

## Джылэр
Валенсиэм и джылэт пэсырей зэманхэм къыщыкӀэдзауэ шӀыпӀэ лэжьыгъэхэм нэхъ тегъэпсыхьауэ щыт лъэныкъуэхэм дэсхэт, псыхъуэ нэхъ инхэм идежь (Виналопо, Сегура, Туриа, Хукар), абым пэмыкӀыу кхъухьӀухьэпӀэ къалэхэм, щэхуэнымкӀэ пӀалъэшхуэ зезыхьахэм.

Джылэм и Ӏувагъыр нэхъ ину здэщытыр хэкум и кумрэ и ишъхъэрэ лъэныкъуэмрэ.

Яужырей илъэс кӀуахэм джылэм я бжыгъэр куэду дэкӀуэя къалэшхуэхэмрэ я англомерациэхэмрэ (Торренте, Мислата, Патерна, Бурхасот, Сан Висенте дел Распеч).

## Администрациэ гуэчыгъуэр

Валенсиэ Лъэпкъыгъуэр провинциэ щыкӀэ мэгуэч, езы провинциэхэри куей 34-кӀэ зэхокӀыжьыр.

## Гулъытэгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Валенсиэ статистикэм и институт (Исбухьэныбзэ)
* Аликанте хэкум и сайт (Исбухьэныбзэ)
* Официал сайт Монтевидео лъэпкъэгъум (Исбухьэныбзэ)

Категориэ:Исбухьэн
Тэрчкъалэ

**Тэрчкъалэ** (, , 1954—1990 — **Орджоникидзе**) — Ищхъэрэ Къаукъазым къалэ щыт, Республикэ Ищхъэрэ Осетиэм и къалэ нэхъышъхьэ.

И инагъыр — 291 км².

Джылу дэсыр — 293 287 цӀыху (2025 гъэм).

Лъэпкъ дэсхэр: осетинхэр, урысхэр, ермэлхэр, пэмыкӀхэр.

## ТехьэпӀэхэр
* http://vladikavkaz-osetia.ru/ 

Категориэ:Ишъхъэрэ Осетиэм и къалэхэр
Гагра

**Гагра** (, , ) — Апхъазым  хэт къалэ.

## ТехьэпӀэхэр
* https://web.archive.org/web/20110208063056/http://gagra-city.com/
Гагрэ къедзыгъуэ

**Гагрэ къедзыгъуэ** (, ) — Апхъазым хэт къедзыгъуэ. Къалэ нэхъышъхьэр — Гагра.
Винсент Ван Гог

**Винсент Виллем Ван Гог** (нидерл.: *Vincent Willem van Gogh*, 1853 гъатхэпэм и 30 — 1890 бадзэуэгъуэм и 29) — Нидерлэндхэм щыщ сурэтыщӀ-постимпрессионист.

## Гъашъэм и тхыдэр
Къыздэхъуар Нидерлэндхэм дэт къалэцӀыкӀу Грот-Зундертым. 1869-1867 гъэхэм щэхуакӀуэ фирмэм лэжьа. 1876 гъэм егъэджакӀу лэжьа, 1878-1879 гъэхэм шоджэну щыта шактэхэм, абдежьым шактэ лэжьакӀуэхэм къадэшът я пӀалъэхэм шъхьэкӀэ. ИскуствэмкӀэ щекӀуэкӀар Ван Гогыр 1880 гъэхэм. 1880-1881 гъэхэм Брессел и арт академиэмрэ Антверпен емрэ 1885-1886 гъэхэм.

И япэрей лэжьыгъэхэм Ван Гог джылэм щыщт итххэтэр - лъхукъуэлӀхэр, Ӏэрышъэхэр, хьэпсэм ис цӀыхухэр. и тхыгъэхэм къыгъэсэбэпыр нэхъыбу кӀынфӀ, къуафцӀэ фэхэра («лъхукъуэлӀ пшъашъэ» 1885; «кӀэнтӀрофышххэр» 1885; пэмыкӀхэр джоуэ) 

1886-1888 гъэхэм Ван Гог Париж щопсо. А зэманым и лэжьыгъэхэм нэхъ фэ нэху, къуэлэнхэр хилъхьэн кӀедзэ, пезажхэм хуэду («Губгъуэ лэжьыгъуэ. Ла Кро къуэладжэм» 1888).

И лэжьыгъэхэм куэду зэртегушхьыкӀым Ван Гог и шъхьэр зэӀохьэри делэчым кӀагъэгъуалъхьэ Овер сур Уаз къалэм, Фрэндж идежь, 1890 бадзэуэгъуэм и 29, абдежьым зеукӀыжь. 

## Сурэтылъэ

Vincent Willem van Gogh - Cafe Terrace at Night (Yorck).jpg|Кафем и джэщ террасэр (1888)
VanGogh-starry night.jpg|Вагъуэбэ джэщ
Vincent Willem van Gogh 037.jpg|Хьапсэм иубыдахэм къызэракӀухь


## Гулъытэгъуэ

## ТехьэпӀэхэр

* Van Gogh Museum, Amsterdam
* Винсент ван Гог и экспедициэ
* Ван Гог и тхылъхэр лэжьгъэ ишъынухэм я бзыпхъэхэр хэту
* Винсент ван Гог. Биографиэ. Лэжьыгъэхэр
* Винсент ван Гог и биографиэмрэ лэжьыгъэхэмрэ
* «Гъашъэм хуэлӀэ» — Винсент Ван Гог тепсэлъыхь тхылъ

Ван Гог, Винсент
Гуащэней

**Гуэщэней Идар Темрыкъуэ и пхъу** (джорпкӀэхэлъхьэм яуж — *Мерэм* ур-бз.: *Мария Темрюковна*, къыщыхъуа махуэр хэшъыкӀыншэ — дунем щехыжьар 1569 фокӀадэм и 6) — урысей пэштыхьым и фыз, Иуан Бзаджэм и етӀоанэ фыз.

## Гъашъэм и тхыдэр
Маухэ зытӀущ текӀауэ Иуан Бзаджэм и япэрей фызыр Анастасиэр дунем ехыжьа яуж, Къаукъазым ирегъажьэ Ф. Вокшеринрэ С. Мякитинрэ адыгэ пщыпхъухэм яхигъэплъэнху.

1561 бадзэуэгъуэм и 15 Мэзкуум къэбэрдей пщыпхъу Гуащэнейр къокӀуэ, и дэлъху СолӀтӀанкъул дэкӀыгъу. ДжорпкӀэхэлъхьэм яуж Мерэм траӀуэ, Магдалинэ Мерэм и цӀэкӀэ. Нысачэр а илъэсми яшъа, шышъхьэӀум и 21, шоджнышхуэ Макарийм иригъэкӀуэкӀауэ. 1563 гъэм пэштыхьыкъуэ Василий къэлъхур, ауэ мэзитӀ текӀауэ дунем йохыжь сабир.

1569 фокӀадэм и 6 Александровскэ слободам идежь Гуэщэнейр дунем ехыжь.

## Сурэтылъэ

File:Maria Temryukovna's ring.jpg|Гуэщэней и Ӏэлъын
File:Maria Temryukovna's plate.jpg|Гуэщэней и лагъэ
File:Навеки с Россией.jpg|НалщӀэч дэт и сын


## ТехьэпӀэхэр
* Гъашъэм и тхыдэр (урысыбзэ)
Гупэж

**Гупэж** (лат-бз.: *Aquilegia vulgaris*, ур-бз.: *Водосбoр*) — гъэбжыгъэкӀэ псо къэкӀыгъэ, лӀэужьыгъуэ **гупэжым** ящыщ ( Aquilegia ), лъэпкъ **кӀэпхъпащӀэм** хэт.

## КъыздэкӀыр
ШӀыпӀу хиубыдэхэр курыт, ипшъэ Еуропэм, Скандинавым. Ишъхъэрэ Америкэм ирахьауэ абыми къыщокӀ. Урысейм еуропэ лъэныкъуэм къыщокӀыр.

КъыздэкӀыр губгъуэхэм, мэзхэм.

## ЗэрзэфӀэтыр
Жэпкъым къудамэ бжыгъэ къыпидзу, къуиуэ иэ бацу щыт ишъхьамкӀэ, илъэгагъыр см. 30 - 70 хуэдиз мэхъу.

Тхьампэхэр кӀагъымкӀэ нэхъ нэху щыт ишъхьамкӀэ нэхърэ, пхъашэху. Тхьампэ лъабжъэхэм Ӏутхэр щырыщу зэгуэтхэ, кӀы кӀыхьхэм япыту, ишъамкӀэ бгъуэуэ щыту, икӀапэмкӀэ памцӀу, я кӀыхьагъымкӀэ см. 2, 5 - 5 хуэдиз хъууэ, бгъуагъкӀэ см. 1, 5 - 2 хъууэ. Жэпкъым фӀэтӀ тхьампэхэр апхуэдэ къэрабзу щытхэ ауэ я кӀыр нэхъ кӀэкӀыу щыт.

Гъагъэхэр шхъуантӀу, псыху, плъыжьу макӀыу хужьу щытхэ, я бгъуагъыр см. 4 - 5 мэхъу. Тхьампэхэм я кӀыхьагъыр см. 3, я бгъуагъыр см. 1, я пэр дзасу хъуреуэ щыт, я кӀэмкӀэ гъэчауэ цым хуэду, псыгъу тхьампэр еухыр.

Гъагъэм икум ит тхьампэхэр см. 1,5 - 2, 5 я кӀыхьагъу, хъуреуэ, я лапэмкӀэ гъэчауэ щыту.

## ЛӀэужьыгъуэхэр
* **Flore Pleno Black** - см. 80 хуэдиз илъэгагъу, гъагъэхэр пхъашу щыту, плъыжь-кӀынфӀу иэ фӀыцӀу щыту.
* **Granny’s Bonnet** - гъагъэхэр плъыжьыху-шхъуантӀу, пхъашу щытхэ.
* **Nivea** - гъагъэхэр шхъуантӀу щытхэ, хужь яхэлъу.
* **Peachy Woodside** - илъэгагъыр см. 75 хуэдиз хъууэ, гъагъэхэр гъуэплъ-плъыжьыху щытхэ, тхьампэхэр гъуэжьыфу.
* **Pom Crimson** - гъагъэхэр пхъашу щытхэ, гъуабджу, якур хужьу.
* **Silver Edge** - гъагъэхэр плъыжьыху-шхъуантӀафу щытхэ, тхьампэгъунэхэр хужьу.
* **Aquilegia vulgaris var. stellata** - гъагъэхэр удзыфафэ-хужьу щытхэ.
* **Woodside Double** - гъагъэхэр пхъашу, плъыжьыфэ-шхъуантӀэху щытхэ.
* **Aquilegia vulgaris var. winky** - см. 35-50 илъэгагъ, гъагъэхэр плъыжьу, хужь-шхъуантӀу зэхэлъ, дэгъэзеяуэ щытхэ.
* **Aquilegia vulgaris plena Ruby Port** - см. 90-110 илъэгагъ. Гъагъэхэр пхъашу щыт, плъыжькӀынфӀу.

## Сурэтылъэ

image:Aquilegia vulgaris20 ies.jpg
File:Aquilegia vulgaris12 ies.jpg
File:Aquilegia vulgaris9 ies.jpg
File:Aquilegia vulgaris7 ies.jpg
File:Aquilegia vulgaris2 ies.jpg
File:Aquilegia vulgaris6 ies.jpg
File:Aquilegia vulgaris10 ies.jpg
File:Aquilegia vulgaris13 ies.jpg
Гъаф

**Гъаф** (лат-бз.: *Aquila pomarina*, ур-бз.: *Малый подорлик*) — къуэкӀыпӀэ еуропэм щыпсоу бзу-шъакӀуэ инхэм ящыщ.

## Аплъэпкъыр
Ицхэр гъуабджу щыт, шъхьамрэ кӀыбымрэ нэхъ кӀыф хъууэ. КӀапэмрэ, дамэмрэ ицыхэр гъуабджэ-нэху щытхэ. Идэмашъхьахэм цыхужьхэр хэлъу ирокӀуэ.

КӀапэр кӀэкӀыу щыт, хуэхъуреуэ.

Бзыхэр нэхъ ин хъухэм нэхърэ, яфэмкӀэ зэхуэду щытхэ.

Хъухэм яхьэлъагъыр кг. 1,5 — 2,0 мэхъу, бзыхэм кг. 1,7 — 3,0; якӀыхьагъыр см. 59—67; хъум идамэм икӀыхьагъыр см 45—50 мэхъу; бзым см. 47—53; зэгуэхауэ ябгъуагъыр см. 134—160 мэхъур.

Жыг зэхуакухэм — псынкӀыу, джану мэлъатэ; губгъуэм — хому, занкӀыу, дамэхэмкӀэ ину дэмыуэуэ.

## Здэпсохэр
Еуропэм икъуэкӀыпэ лъэныкъуэмрэ, ипшъэ-къуэкӀыпэмрэ (Урысейм къуэхьапӀэ лъэныкъуэмрэ, Къаукъазымрэ) губгуэхэм, мэзхэм нэхъ кӀасу псыпцӀэ мэзхэм ядекӀэ щопсоу. Азиэ цӀыкӀум, Индиэм джоуэ. ШӀымахуэкӀэ Африкэм ипшъэ, ипшъэ-къуэкӀыпэмрэ лъэныкъуэм мэкуэчыр.

## Зэрыпсохэр
Губгъуэхэм, мэз-губгъуэхэм, ипшъэ-къушъхьа лъэныкъуэхэм мы мэзышхуу лъэныкъуэ къыхах, губгъуэхэм нэхъ ягунэгъу.

Бгъуэхэр жыгышъхьахэм трашъыхь, куэдым пкъызэгуэкӀыпӀэ зэхуакум идежь иэ лъэныкъуэ-къудамэшхуэхэм м. 7-17 лъэгагъу. Езы бгъуэр къудамэ гъумхэмкӀэ зэтралъхьа, икӀуэцӀым пхъафэ, къудамэ псыгъуэ, тхьампэ, удз ираубгъу. Бгъуэм ибгъуагъыр см. 50—110; лъэгагъыр см. 30—80; кӀуэцӀ лъэныкъуэм икууагъыр см. 4-5. ДжэдыкӀыу ирилъхьар 1-2.

## Сурэтылъэ

File:Aquila pomarina nest with eggs.jpg
File:Schreiadler.jpg
File:Schreiadler070422.jpg
File:Lesser Spotted Eagle Nationalpark Bayerischer Wald 01.jpg
File:Zoo19feb (65)a.JPG
File:Aquila pomarina orlik krzykliwy (Sanok, Góry Słonne).JPG


Категориэ:Бзухэр
Категориэ:Бгъэ
Гъуэжьудз

**Гъуэжьудз** (лат-бз.: *Hypericum*, ур-бз: *Зверобой*) — къкӀыгъэхэм ящыщ Гъуэжьудзлъэпкъ (*Hypericaceae*).

## ЗэрзэфӀэтыр
ГъэбжыгъэкӀэ къэкӀхэм ящыщ, макӀыу гъэкъэкӀыгъу удзу щытхэ, пабжъэхэ, пабжъэшхуэхэ иэ жыгху къокӀхэ.

Жэпкъхэр янэхъыбэм, мы хъуреуэ адрей къэкӀыгъэхэм хуэду, плӀыму щытхэ.

Тхьампэхэр занкӀэху, кӀыхьу щытхэ, я лъапэхэр кӀэкӀыу иэ занкӀыу жэпкъым фӀэсу.

Гъагъэхэр зэрызу иэ гупышху зэхэтхэ. Тхьамэ тхурытхурэ ятет, макӀыу плӀы ятет мэхъур, дышъафу иэ гъуэжьу щыту я фэр.

## КъыздэкӀыр
Лъэпкъым 110 хуэдизкӀэ зэшъхьащокӀхэр, нэхъыбу ШӀыгум Ишъхъэрэ ныкъуэмкӀэ иэ тропикхэм нэхъ ягъунэгъу, ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ къэкӀху. Нэхъыбэдыду здэщыӀахэр Хы Курытым иӀуфэ лъэныкъуэхэм.

## Лъэпкъ нэхъ цӀэрыӀуэхэр къэкӀыгъэ-шъэныгъэм
Урысейм илъэпкъхэм ящыщу зытӀущ къыщокӀыр; еуропэ лъэныкъуэмкӀэ - **Hypericum perforatum, Hypericum quadrangulum**. КъэкӀыгъитӀри удз гъэбжыгъу къэкӀхэм ящыщ, я лъабжъэхэр шӀым къыкӀэну. Я гъагъэхэр тӀуми гъуэжьу щыт; удзытӀри хъушхъу ялъытэ.

ПэмыкӀхэм ящыщу- гъэпсом удзыфу щыт **Hypericum calycinum, Hypericum oblongifolium**, къудамэхэр плъыжьыху, итхьампэхэр кӀыхьу щыту. ( Гималай къушъхьахэм къыщокӀыр ), **Hypericum androsaemum** ( Ишъхъэрэ Еуропэм щыщ ), аищыр удзгъагъэ хуэду ягъэкӀхэр Ӏарысу.

Къышъхьапагъэм шъхьакӀэ ягъэкӀхэр:
* **Hypericum ramosissimum** - пабжъэ бацу, мы лъагу мэкӀыр, мы Ӏарысу Къаукъаз КӀыбымрэ, Ермылымрэ къыщокӀыр.
* **Hypericum humifusum** 
* **Hypericum perforatum**
* **Hypericum quadrangulum** - гъбжыгъэкӀэ къэкӀ, ежъужъ-удз
* **Cytisus biflorus** - пабжъэ ину къокӀыр

## Сурэтылъэ

image:Hypericum coris4.jpg|Hypericum coris
File:Hypericum elegans0.jpg|Hypericum elegans
File:Hypericum-erectum-Gemo.JPG|Hypericum erectum
File:Hypericum-hircinum-flowers.JPG|Hypericum hircinum
File:Hypericum spp Sturm59.jpg|Hypericum humifusum
File:Hypericum kalmianum2.jpg|Hypericum kalmianum
File:Hypericum pulchrum by Danny S. - 001.jpg|Hypericum pulchrum
File:Hypericum quadrangulum0.jpg|Hypericum quadrangulum
Даниэ

**Даниэ** () — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Копенгаген. 

Европэ Ищхъэрэм щыӏэ къэралыр, Данием и пащтыхьыгъуэ Зэгуэтым и зэгу-хьэныгъэм хэт нэхъыжьыр, Фарер хытӏыгухэри Гренландием и автономнэ щӏыналъэри хэту. Даниер скандинав къэралхэм я нэхъ ипщэщ. Къалащхьэмрэ къалэ нэхъ инымрэ Копенгагенщ, нэгъуэщӏ къалэшхуэхэр — Орхус, Оденсе, Ольборг, нэгъуэщӏхэри.Къэралыбзэр — даныбзэщ; Фарер хытӏыгухэм бзэ нэхъыщхьэр фарерыбзэрщ, Гренландием — гренландыбзэрщ. 

## Географие
Даниер Ютландие хытӏыгуныкъуэмрэ Фюн, Зеландие, Фальстер, Лолланн, Борнхольм хытӏыгухэмрэ щыӏэщ, Ищхъэрэ-Фризскэ ӏыхьэхэм, нэгъуэщӏхэми Ютландие хытӏыгуныкъуэм и ипщэ лъэныкъуэмкӏэ Даниер Германием гъунэжщ. Ищхъэрэ, Балтие тенджызхэмкӏэ ятхьэщӏ; Скагеррак псыдэжыпӏэм Даниер Норвегием къыхегъэщхьэхукӏ, Каттегат, Эресунн псыдэжыпӏэхэр Швецием къыхегъэщхьэхукӏ. Фэрыщӏыгъэкӏэ Данием хохьэ дунейм щынэхъ ин дыдэ хытӏыгур-Гренландиери, Фарер хытӏыгухэри, арщхьэкӏэ а щӏыналъэхэм къагъэсэбэп ахэр щхьэхуит пэлъытэ зыщӏ самоуправленэр. Щӏым иубыд щӏыпӏэр — километр зэбгъузэнатӏэ 42 394-рэ; псыкӏэ-километр зэбгъузэнатӏэ 700. Точкэ нэхъыщхьэр-Идинг — Сковхэщ (173 метрэ ), нэхъ лъахъшэр-Ламмефьордщ (- 7 метрэ). Германием и гъунапкъэхэм я кӏыхьагъыр километр 67 — рэ мэхъу. псы ӏуфэм и Кӏыхьагъыр километр 7314 — рэ мэхъу.

Категориэ:Даниэ
Демократ Джэрмэн Республикэ

**Демократ Джэрмэр Республикэ** (ДДжР, мы официалу цӀэ зэрихьар **КъуэкӀыпӀэ Джэрмэн**) — социал республикэ, советхэм оккупациэ яшъа Джэрмэным и шӀыпӀэм къыхэкӀауэ 1949 жэпуэгъуэм и 7. ФДжР-м дэкӀыгъу зэхохьэхэри 1990 жэпуэгъуэм и 3, кэралыр мэкӀуэд. 

## Тхыдэр

Джэрмэныр ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм и къэру къымыхьа яуж Антихьитлер коалициэм хэта къэлалхэм оккупациэ шӀыпӀиплӀу ягуэча - советым я, америкэм я, британым я, фрэнджым я джоуэ. Апхуэдэ къабзу Джэрмэным и къалэ нэхъышъхьэ Берлинри ягуэча. ЯпэрейкӀэ Джэрмэныр зыуэ къгъэнэн ягугъэт, ауэ Зауэ шӀыӀэм яуж, зэгуэта къэралхэм зэпэубыдыныгъэ къахэкӀахэм къэралыр тӀууэ зэхэкӀа ФДжР-э ДДжР-э джоуэ. 

Къэралым шъхьэщыувар Вилгелм Пик (1960 гъэм нэгъунэ). Варшавэ тхылъым и Организациэхэм хэту, Эконом дэӀэпыкъуэгъу Хасэм хэту ДДжР нэхъ здеплъэкӀыу зызтригъапсэтэр Совет Зэгуэтхэм.

1961 гъэм, КъуэхьэпӀэ Берлиным цӀыхухэр мыкӀуэсэн шъхьэкӀэ, зэгуэтхэм яӀыгъа лъэныкъуэм ихъуреягъкӀэ гъунапкъэ яшъыр, илъэс бжыгъэкӀэ Зауэ шӀыӀэм и символу хъуар яужым.

1973 гъэм ФДжР-мрэ ДДжР-мрэ тхылъ кӀатхэ, зэпылъынымрэ я гъунапкъэ зэмыхъуэкӀынымрэ. А гъэм ДДжР ЛъЗ-м хохьэ. ЯужкӀэ апхуэдэ тхылъхэри социал лагерым щыщ пэмыкӀ къэралхэми дэкӀыгъу кӀетхэ.

1980 гъэхэм я кӀэм къэралым экономикэ, политикэ кризисыр докӀуэ. 1989 гъэм Берлин гъунапкъэр зэхакъутэ. 1990гъэм ӀэнатӀашъхьэкӀэр ФДжР-м чэнджэшэгъу игъусу ирагъэкӀуэкӀыр, къэралыр зэхагъэхьэжьын шъхьэкӀэ. 1990 жэпуэгъуэм и 3 ДДжР къэрал хуэду кӀуэда ФДжР-м хэхьэри.

## Къэрал-политикэ зэхэтыкӀэр
1949-1960 гъэхэм къэралым и президенту щытар - Вилгелм Пик. Дунем ехыжьа яуж президент пӀэр Ӏуахэ, къэралым и ӀэнатӀэ нэхъышъхьу хъуар Къэрал хасэ. Партиэ тхьэмадэр - Джэрмэным и Социал Партиэ Зэгуэт (ДжСПЗ). Партиэ тхьэмадэм пэмыкӀыу иджыри партиэ бжыгъэ щыӀа - Чыристэн-демократ зэгуэт (ЧДЗ), Джэрмэным и Либерал-демократ партиэ (ДжЛДП), Джэрмэным и Лъэпкъэгъу-демократ партиэ (ДжЛъДП), 

## Экономикэ
ДэӀэпыкъуэгъуэ ин къэрал зэфӀэувэжьыным Совет Зэгуэтхэм хуашъат. ДДжР къэрал индустиэмкӀэ лъэшу щытт, абымкӀэ Еуропэм 6 пӀэр иӀыгъу. Экономикэр планкӀэ шъауэ щытт. Индустриэм и лэжыгъэхэр - машинэшъыгъэ, гъушӀлэжьыгъэ, химиэмрэ кӀэх лэжьыгъэмрэ, элекротекнологиэ, элетроникэ пэмыкӀхэр джоуэ. ДДЖр-м я псэукӀэр адрей къэрал соц. лагерым щыщхэм нэхъри нэхъыфӀу щытт.

## Къэралыдзэр
Къэралыдзэм зэреджэтэр Лъэпкъ джылэ армиэ (ЛъДжА). 1987 гъэм и бжыгъэр 120 000 хъут. Къэралхэр зэхэхьэжьа яуж ЛъДжА-р ФДжР-м и къэралыдзэм хэмыхьу, хом-хомурэ зэхагъэкӀа, и текникэм и нэхъыбэр пэмыкӀ къэралхэм ираща. 

## ТехьэпӀэхэр
* КЪУЭКӀЫПӀЭ ДЖЭРМЭНЫМ И МЕТАМОРФОЗХЭР. Шъэныгъэ-къэӀуэтэгъуэ проект сайт «Еуропэм и зэгъэшъэным»
* ДДжР: социализм зэфӀэувэныгъэ Улбрихт и лъэхъэнэм (1945—1971)
* ДДжР-м и Конституциэ Sovetika.ru дежь — сайт о Совет лъэхъэнэм ей
* 17. Juni 1953 Библиографиэ хъыбарылъэ лъэпкъэгъу литературэмкӀэ ( урысыбзэкӀэ тхауэ техьэпӀэ Ӏэмэ хэлъ).

Категориэ:Тхыдэ
Категориэ:Джэрмэн
Джейхэр

**Джейхэр** - хышэрыпӀхэм ящыщ джейпсоущхьэхэ, хыкхъуэхэм емыпхауэ щытхэ.

## КъызхэкӀахэмрэ лӀэужьыгъэхэмрэ
джейпсоущхьэхэр джейдыдэхэр дунем и псэушъхьэ нэхъ ину щытхэ - джейшхъуантӀэм и кӀыхьэгъыр метрэ 25 мэхъу (нэхъ индыдэр метрэ 33), я хьэлъагъыр тоннэ 90-120 носыр. Джейпсоущхьу хъуар - джейхэр, хыкхъуэхэр шӀыпсэушъхьэ шэрыпӀ лъапэтӀуанэхэм къахэкӀахэ. ПсыпсоукӀэ джейхэм щыкӀадзар илъэс 50 милыуанкӀэ узэӀэбэкӀыжьмэ. 

Джейпсоущхьэхэр лӀэужьыгъуэйцӀыкӀуитӀу мэгуэчхэ:

* ПащӀакӀэ джейхэр - пащӀэ яӀу, филтр хуэду къагъэщхьэпу. Я жэбгъуащхьэм тет, керэтиным щыщу. ПащӀэцыр къызэригъэщхьэпэр псымрэ планктонымрэ зэхэдзыным щхьэкӀэ. ПащӀакӀэхэр джейхэм я лӀэужьыгъуэйхэм хэт псэущхьэхэм я нэхъ инхэра.
* Дзэй джейхэр - дзэ яӀут, калмархэм, бжъэжъейхэм йощакӀуэхэ. Гъэщэгъуэныгъу мы лӀэужьыгъуэм яхэлъыр эхолокациэр къызэрагъэсэбэпыр, я хъуреягъым къэхъур къащӀэным щхьэкӀэ.

## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Джейхэм я эволуциэр 
* Джейхэр хъумэным Гринписыр доӀэпыкъу 
* Хыкхъуэхэмрэ джейхэмрэ я щӀэныгъэ лэжыгъэхэр Science Daily 

Категориэ:ШэрыпӀхэр
Хъутей Жылэ Республикэ

**Хъутей Жылэ Республикэ** (Хъутей дэмыгъэ тхыбзэжъкӀэ: 中華人民共和國, Хъутей дэмыгъэ тхыбзэкӀэмкӀэ: 中华人民共和国 ) — къэрал КъуэкӀыпӀэ Азиэм хэт, джылу дэсысмкӀэ дунейм япэрей 1,3 млрд. фӀокӀыр, дэсым и нэхъыбэхэр этникэ хъутхэм щыщ, зэрзэджэхэр - хань. ШӀыпӀэ иубыдымкӀэ дунем ещанэ Урысеймрэ Канадамрэ яуж ит.

Хъутей Жылэ Республикэ зэртраӀуэрэ 1949 гъэм къэралым ӀэнатӀэр зыӀыгъыр Хъутейм и Коммунист партиэ абым пэмыкӀыу иджыри 8 политик партиу щыӀэ, ККП-м гуэтху.

## Тхыдэ
Хъутейм и тхыдэр бэгъуа тхылъхэмкӀэ, ахэр архиологиэмкӀэ къыкӀаххэм епхауэ зэрагъэлъыту и тхыдэр зэфӀагъэувэ пэсырей лъэхъэнэхэм щыкӀэдзауэ. 

Хъутей цивилизациэр дунейм и нэхъ жъыдыдэхэм ящыщ. Езы Хъутей тхыдэ-шъэныгъэхэм къызэрыӀуатэмкӀэ и ныбджыр илъэс минитхум носыр, ауэ пэсырей тхыгъэ щыӀахэм къагъэлъагъуэмкӀэ 3, 500 илъэс паубыду зтепсэлъыхьхэр. Пэсырейм къыщыкӀэдзауэ администрациэхэмкӀэ гуэчауэ къэралым и ӀэнатӀэр зэрыщытар, пэщтыхь лъэпкъхэм зэрахъуэкӀми а ӀэнатӀэ системэр къанурэ, нэхъ бэлыхь хъууэ, нэхъ зэфӀэуву къэралым куэду къышъхьэпа къэру къыштэным, нэхъ лъэш хъуным шъхьэкӀэ адрей къэрал гъунэгъухэм елъытамэ.

ПолитикэмкӀэ уэплъмэ илъэс мин бжъыгъэкӀэ Хъутейр къэрал зэгуэт-зэхэгъэкӀауэ и тхыдэр макӀуэ. Хъутейм и шӀапӀэм зэкӀэлъыпыту хамэ быйхэр къытеуэт, ауэ хэт къытемыуами, къэралыр имыубыдами кӀэх езы бийхэри Хъутей хъужьхэт. Иджырей Хъутей лъэпкъыр лъэхъэнэ бжъыгъэкӀэ зэхэхьэ азиэ лъэпкъхэмрэ Хъутей лъэпкъхэмрэ я културэ я политикэ хабзэхэмрэ, милыуан бжыгъэ лъэпкъ куэчынхэри абым хэту. 

### Хъутейм и тхыдэр зэхэгъэкӀауэ

## Политикэр
Дыгъэгъазэм ДжРК зэрыхъурэ конституциэ плъы кыдагъэкӀауэ хэхат къэралым (1954, 1975, 1978, 1982 гъэхэм). Джылэ Республикэ Хъутейм и КонституциэмкӀэ (дыгъэгъазэ 1982), ДжРК - демократ диктатура лъэпкъ зиӀэ социал къэрал. Къэралым и нэхъышъхьэ ӀэнатӀэр - зы зэхуэсу Хъутейпсом и лъэпкъ тхьэмадэхэм я хасэ (КЛъТХ), 2 979 депутат хэту, ахэр куейхэм я зэхуэсхэм илъэситхукӀэ хахху. 

Депутатхэр куэд зэрыхъум шъхьэкӀэ сессиэхэм я зэхуакум КЛъТХ-ым и лъэжьыгъу хъуар зышъхэр ЗэзмыхъуэкӀ Комитет депутатхэм хэхам ящыщху, нэрыбгэ 150 хъууэ. 

Хэхынхэм хэхьэхэр Хъутейм и Коммунист партиэм щыщ депутат къуэдейрэ партий демократхэм хуэду зэджэхэмрэ, ахэр Хъутейм и Джылэ чэнджэш политикэ хасэм хохьэхэ (КДжЧПХ). Шхьэхуит ӀэнатӀэ администрациэ зиӀэхэр Гонконгрэ Макаорэ. 

Депутат КЛъТХ-м хэту хъуар, псори иэ коммунист иэ демократ партиэм щыщхэ. 

ДжРК и тхьэмадэр - Ху Дзиньтао, генерал секретарь Нэхъышъхьэ комитет Хъутейм и Коммунист партиэм (НКККП).

ДжРК-м и Дзэм и Нэхъышъхьэ Хасэр 1982 гъэм зэӀуаха. И япэрей тхьэмаду тетар Ден Сяопин, 1990 гъэм абы ипӀэм Дзян Дземинь иува.

## АдминистрациэкӀэ зэрыгуэчыр

Джылэ республикэ Хъутейр куей 22 иӀыгъ и ӀэнатӀэмкӀэ, абы пэмыкӀыу Хъутейм и провителствэм Тайвань хы тӀыгур и 23 куейу къэлъытэр. Абы нэхъыбу ДжРК-м автоном куейу 5 хохьэ, Хъутейм и лъэпкъ нэхъ цӀыкӀухэр здыщыпсом, муниципал куейуэ 4, къалъэ нэхъышъхьэхэм я ӀэнатӀэм кӀэту, специал администрациэ куейуэ тӀу.

Категориэ:Къэралхэр
Жэгуэтэныпэ

**Жэгуэтэныпэ** (, ) — Къэрэшей-Шэрджэсым и къалэ (1975 гъэм). Ипшъэ Къаукъазым щыт.
Жэгуэтэныпэ къедзыгъуэ

**Жэгуэтэныпэ къедзыгъуэ** (, , ) — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэщ.

Къалащхьэр — Жэгуэтэныпэ.

Жылу дэсыр — мин 50, 039 (2010 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 911 км².
Джэджэ къедзыгъуэ

**Джэджэ къедзыгъуэ** () — Адыгэ Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэхэм ящыщ.

Хьэблэ нэхъышъхьэр — Джаджэ къуаджэ.

Джылу дэсыр — мин 32, 858 (2010 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 790 км².
Джэнета

**Джэнéта** (лат-бз: *Genetta* , ур-бз.: *Генетта* ) — шъакӀуэ псэушъхьахэм ящыщ, класс шэрыпӀым яхэт. ИплъэпӀкъыр кӀыхьу (50 см.) езыр лъахъчу, цыр Ӏуву ауэ шъхьацӀыр кӀэкӀу щыт, уэгу-фӀыцӀу хэлъу, икӀапэр бэлацу щыткъым, икӀыхагъыр 50 см. ЛъэпӀкъу 6 мэхъхэ янэхъыбэр Африкэм игубгъуэхэмрэ тропик мэзхэмрэ щопсохэ. Абы пэмыкӀыу ишъхърэ-къуэхьапӀэ Еуропэми (Эспаниэмрэ Фрэнджымрэ) абде инэхъыбэм мэзхэ, къуэхэм щопсоу псым нэхъ игъунэу. Псэушъхьа цӀыкӀу, бзу, бзухэм я джэдыкӀэ, цӀыв амэ ешх. ДжэщкӀэ шъэкӀуэн нэхъ къыхехыр. Я кӀасу пхъышъхьа-мышъхьахэр яшхыр. Хадэм хэхьан, унэм кӀэхьани хъун. КъуэхьапӀэ Африкэм мэз джэнéтар джэщ зэрыхъу джэдэщхэр ихъункӀын кӀедзэ. МахуэкӀэ жыгышъхьахэм иэ нывэ зэхуакухэм кӀэлъхэ жэуэ. Гъэпсом зэпохьафхэ, 10-12 тхьамахуэкӀэ мэпсэф, къылъхур 1-4 чыру, анэм мэзихкӀэ шэкӀэ егъашхэгэ. ИлъэскӀэ анэм дэкӀыгъухэ. 

Джэнéтахэр арысэ мэхъу кӀэху, Африкэм куэду унагъуэм щыӀыгъхэ фейрэ, дзыгъуэрэ ирагъэукӀыу.
Дарииху

**Дарииху** (лат-бз.: *Onobrychis*, ур-бз.: *Эспарцет*) — удз-къэкӀыгъэ, **джэш-лъэпкъым** ящыщу.

## КъыздэкӀхэр
Яшъэхэм ящыщу лӀэужьыгъуэу 80 хуэдиз мы Ӏарысу курытымрэ, ипшъэ Еуропэм, Ишъхъэрэ Африкэм, КъуэхьэпӀэ Азиэм къыщокӀхэ. Удз-пабжъу иэ пабжъэ лъахъчу къокӀхэ, банэ куэд япыту.

## ЗэрзэфӀэтхэр
Тхьампэхэр зэпэщылъхурэ гъэч кӀыхьым къыпедзэ, тхьампэжгъеухэр якӀэту. КӀы гъэчым кӀэтыр яужкӀэ банэ мэхъур.

Гъагъэхэр плъыжьу, плъыжьыху, хужьу иэ гъуэжьу щытхэ шъхьамыжъхэм тету. Тхьампэшхуэ гъэчам ипэр дэгъэзеяуэ икӀагъым етӀуанэ тхьампэр кӀэт, зэхуэшъауэ, кӀуэцӀ-нэкӀ ишъу.

## ЛӀэужьыгъуэхэм ящыщ гуэрэхэр
* Onobrychis viciifolia
* Onobrychis montana
* Onobrychis inermis
* Onobrychis vulgaris
* Onobrychis arenaria
* Onobrychis tomentosa
* Onobrychis gracilis
* Onobrychie argentea

## Сурэтылъэ

image:Onobrychis viciifolia.jpg
File:Onobrychis viciifolia 060507.jpg
File:Sainfoin2.jpg
File:OnobrychisViciifolia.jpg
File:Onobrychis viciaefolia0.jpg
File:Onobrychis viciifolia.jpeg
File:Onobrychis viciifolia MichaD.jpg
File:Onobrychis viciifolia jfg.jpg
File:Onobrychis argentea MHNT.BOT.2011.18.11.jpg|Onobrychis argentea - Museum specimen