open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
МутӀыхъуасуа

**МутӀыхъуасуа** (ур-бз.: *Пластунка*) — Урысейм, и Краснодар къэралым Щачэшхуэм хэт Хьуэдз куейм щыщ хьаблэ. Щачэпсым и псыхъуэм дэт

## Тхыдэр
Урыс-Къаукъаз зауэр имыух кӀышъэ ижьыгъурабгъу ӀуфэмкӀэ щыӀа хьаблэ лъэныкъуэр убых хьаблэ нэхъ иным хэту щыта, Бэрзэдж лъэпкъым яуэ. МутӀыхъуасуа-хьаблэр Псыхэ къыздыкӀэж шӀыпӀэм нэгъунэ нэсыт. Хьаблэм ипшъэ лъэныкъуэм ( Япэрей ДэхьапӀэ, Гупэ ДэхьапӀэм идежь ? ) ТхьалъэӀу жыг - Къэдабэщиху къэкӀт, 1920 гъэ нэс ита а шӀыпӀэм, яужм ираха. А жыг кӀагъым идежь гъатхэпэмазэм икӀэм, 1864 гъэм адыгэм хасэ здырагъэкӀукӀар, я тхьамаду Бэрзэдж Карантыхъу. А хасэра унафэ къызхэкӀар убыху хъуар шӀыналъэм икӀыну.

### Япэрей ДэхьапӀэ, Гупэ ДэхьапӀэ
Япэрей ДэхьапӀэ, Гупэ ДэхьапӀэ шхуӀар - псыхъуэм идежь къурщытӀ лъэныкъуитӀымкӀэ зэхуэзэт, дэхьапӀэм ехьчу. Мывэ къыхахурэ, къалэ щашьым къуршъхэр ираха. 

1865 гъэм иджырей МутӀыхъуасуам идежь къэзакъхэм я унагъуэхэр тӀысын кӀадза. Хьаблэм Пластунка траӀуэ. 1881 гъэм къыщыкӀэдзауэ 1894 нэгъунэ  курджы унагъуэ 80 хуэдиз дотӀысхьар.
Мыекъуапэ

**Мыекъуапэ** () — Урысем хэт къалэ, Адыгей къэралым икъалэ Ӏаташъхьа.

Джылу дэсыр — мин 154, 600 (2009 гъэмкӀэ). Лъэпкъ дэсхэр:

* Адыгэ — 16, 65 %
* Урыс — 72, 50 %
* Ермэлы — 2, 99 %
* Укрэинэ — 2, 52 %

Къалэр ижьыгъурабгъу Щхьэгуащэ иӀуфэм тет. Къалэм иӀаташъхьу тетыр — Александр Наролин.

## Тхыдэр
Къалэр щыхалъхьар 25 накъыгъэм 1857 гъэм, урыс быдапӀэ хуэду дзэзэчэ Козловскэм ишъа.

* 1870 гъэм Мыекъуапэ станицэр къалэ мэхъур, Мыекъуапэ куейм, Кубан къэралым икъалэ Ӏаташъхьу.
* 1 фокӀадэм 1892 гъэм Мыекъуапэ къалэ училище зэӀуахыр, 1 мэкъуауэгъуэм 1900 гъэм Александр театр училище.
* 1895 гъэм Мыекъуапэ къалэ джылэм я библиотекэ зэӀуахыр
* 1909 гъэм Мыекъуапэ игъунэгъу фэтэгын кӀэлъу къагъуэт
* 27 бадзэуэгъуэм 1922 гъэм Нэхъышъхьа Курыт Шъэныгъэ Комитетым тхылъ къыкӀегъэкӀ Черкес (Адыгэ) аутоном къэрал яшъыну, къалэ Ӏаташъхьар Краснодару, 1936 гъэм Адыгей аутономым икъалэ Ӏаташъхьу Мыекъуапэ яшъ.
Мыекъуапэ къедзыгъуэ

**Мыекъуапэ къедзыгъуэ** () — Адыгэ Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.

Хьэблэ нэхъышъхьэр — ХьакӀэмзые станиц къуаджэ.

Джылу дэсыр — мин 58, 899 (2010 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 3667,43 км².
Мыщэ

**Мыщэ** (лат-бз.: *Ursidae*, ур-бз: *Медведь*) — шъакӀуэ-псэушъхьа, шэрыпӀхэм ящыщ. Мышъэхэм шхынкӀэ зэхэдз яшъкъым, фӀыуэ йорсхэ, жыгхэм, бгъуэнхэм допшеихэ, псынкӀыу мэжэфхэ, макӀыу зокӀуэфхэ, тотыфхэ лъэкъуитӀкӀэ. КӀапэ кӀэкӀы яӀа, яцыр Ӏув, кӀыхь, фӀыуэ мэхэр къыкӀахьа икӀи макъхэр зэхах. ЩышъакӀуэхэр бджэхьашъхьам иэ пщэджыжьым. Нэхъыбэм цӀыхум яхуэсакъу щыт, ауэ цӀыхухэм здахуесам иде ятеуэнкӀи мэхъу, апхуэдэхэм янэхъыбэр мышъэ хужьымрэ гризлымрэ. 

## Сурэтыр
Адрей шъакӀуэ- псоушъхьахэм ялъытамэ мышъэхэр нэхъ зэхьчу щытхэ я сурэтымкӀэ, я инагъымкӀэ. Мышъэхэр шӀым щыпсоу шъакӀуэ-псоушъхьахэм я нэхъ ин. Мышъэ хужьхэм и аплъэпӀкъым икӀыхагъыр м. 3 мэхъу, ихьалъагъыр 725-1 000 кг. носыр, нэхъ цӀыкӀухэм ящыщыр малай мышъэхэра, я аплъэпӀкъым икӀыхагъыр м. 1-1,5, ихьалъагъыр 70 кг. носыр.

Я цыр Ӏуву, кӀыхьу, вэлацу щыт я нэхъыбэхэм, малай мышъэхэм яр кӀэкӀыу, мы Ӏуву ятет. Цым ифэр, мы къуэлэну, псоуэ къуафӀцӀэм къыщыкӀэдзауэ хужьымнэгъунэ, пандэ иным щымыхъукӀэ, абы ицыр къуэлэн, фӀыцэ-хужьу зэхэлъ. Я бгъэхэм иэ я нэхэм ихъуреягъыхэми хужьу цыр щытуи мэхъу. Адрей я ныкъуэхэм я цым ифэр гъэм елъытауэ зэрехъуэкӀыр и кӀыхьагъымрэкӀэ иӀувагъымрэкӀэ.

## АплъэпӀкъыр
Мышъу хъуам я аплъэпӀкъыр хуэгъэзыхауэ, шъэджашъу щыт, куэдым джабэ лъагэ яӀу.

Я лъакъуэхэр къэрууфӀэ, лъэхъуамбэ тхурытху ятет, абыхэм лъэбжъанэ кӀыхьхэр яӀу. Я лъэбжъанэхэр мышцхэм яӀыгъу щыт, абы шъхьакӀэ жыгхэми допшеифхэ, шӀыри ятӀыр, къаубыдахэри зэпӀкъыратхъыф. Гризлы мышъэм илъэбжъанэхэм икӀыхагъыр 15 см. носыр, ар шӀыр итӀыным шъхьакӀэ фӀыуэ къыхосэбэп ауэ жыгхэм дригъэпшеифкъым. Мышъэхэр щызекӀуэкӀэ я лъакъуэхэр ялъэфу макӀуэ, лъэгум трагъэуву лъапэр.

Я кӀапэр кӀэкӀыу щыт, цым къыхэмыщу. 

Шъхьар ин, я нэхэр цӀыкӀу.

Пшъэр гъуму кӀэкӀ

## Здэпсохэр
Мышъэхэр шӀыпӀу хъуам щопсохэ Австралиэ, Антарктидэ, Африкэм джоуэ щымыхъукӀэ. Япэреуэ здисахэр: Еуропэми, Азиэми (Арави хы тӀыгуныкъэм щымыхъукӀэ); Ишъхъэрэ Америкэм Мехикэ икум нэгъунэ; Ипшъэ Америкэм икъушъхьахэм. Еуропэм инэхъэбэм, Ишъхъэрэ Африкэм, Ишъхъэрэ Америкэм, Японым мышъэхэм я нэхъыбэр кӀуэда. Абы лажьэ зиӀар цӀыхум и Ӏэшъагъэра

## Зэрыпсохэр
Мышъэхэм я нэхъыбэр губгъуэ-мэзхэм иэ къушъхьа-мэзхэм щопсохэ, макӀыу къушъхьа-мэзыншэхэм. Яныкъуэхэм псым игъунэгъу щыпсоун я хабзэ: псыхъуэхэм, хы Ӏуфэхэм. Мышъэ хужьыр Арктикэм щопсоу Мыл океаным нэгъунэ.

ШхынымкӀэ зэхэдз яшъкъым, ауэ, зы ныкъуэм къэкӀыгъэхэр нъэ кӀасу къыхах адрехэм лы нэхъ къыхах. ЛъэпӀкъу хъуами я шхыным къэкӀыгъэхэр, хьапӀацӀэ, хьамблу, фо, бжъэжъей джоуэ хэт. Я шхыныр гъэм елъыта.

Категориэ:ШэрыпӀхэр
Мэлайзиэ

**Мэлайзиэ** () — Азиэ ипшъэ къуэкӀыпӀэм щыщ къэрал. Ар Хъутей хы ипшъэм тӀууэ еугуэч:

* КъуэхьэпӀэ Мэлайзиэ (зэреджэр — Мэлайэ) Мэлакка хытӀыгуныкъуэм ипшъэр еубыд, ипшъэмкӀэ и гъунапкъэхэр СингэпурымкӀэ, ишъхъэрэмкӀэ СиамымкӀэ йокӀуэкӀ. Мэлаккэ псыдэжым адэкӀэ Индэнезиери.
* КъуэкӀыпӀэ Мэлайзиэ (Сэбахьрэ Сэрэуакъ провинциэхэр) Калимантан хытӀыгушхуэм и ишъхъэрэ къуэхьэпӀэм тетшъ. Хы лъэныкъуэмкӀэ Брунейм и гъунапкъэхэр йокӀуэкӀ, ипшъэмкӀэ Индэнезиер игъунэщ.

## Къэрал зэхэтыкӀэр
Мэлайзием зыкъегъэлъагъуэ къэралцӀыкӀу 13-рэ федералым еуэ шӀыпӀищрэ зэхэт зи пащтыхь чэзуурэ къызыхах фидирал конституцэ пащтыхьейщ. Абыхэм ящыщ штат 11-рэ фидирал щӀыпӀитӀрэ Мэлаккэ хытӀыгуныкъуэм тещ, я штатитӀрэ зы фидирал шӀыпӀэмрэ Калимантан хытӀыгум.
ШтатитӀыр пащтыхьейщ, абыхэм ящыщ блы - сулътӀанейхэщ, зыр - раджастанщ, зыр ауэ сытыми дипертуанщ. Адрей штатиплӀыр губерниэхэщ. Фидирал щӀыпӀэхэр къэрал Хабзащхьэм егъэзахуэ.
Илъэситху къэс къэралцӀыкӀухэм зы пащтыхьымрэ абы и къуэдзэмрэ къыхах. Мэлайзием я пащтыхьым зэреджэр янг ди пертуан агонг.

Къэралым хабзэу хъуар губернаторхэмрэ штатхэм я нахъыщхьэхэмрэ аразы ямыщӀауэ къагъэсэбэпыну хуткъым. Ар пащтыхьым и къарум емылъытауэ.

Мэлайзием и Пэрламентыр тӀууэ еугуэш: ищхьэ пэлат (штатхэмрэ фидирал щӀыпӀэхэмрэ я зэхуэс), ищӀагъ пэлат (Синат). Ищхьэ пэлатым и ухуэныгъэр хэхыгъуэм тещӀыхьащ. ИщӀагъ пэлатыр штат къэсыху щыщитӀрэ пащтыхьым езым къыхих щыщхэмкӀэ зэхэтщ.

Пащтыхьым и къулыкъум и мыгьэнэр Япэрыт Министрэм деж щеух. Къэралым и Ӏуэхухэр, политикэр, абым егъэзащӀэ.

Мэлайзием дин щхьэхуит яӀэщ. ЦӀыхум езым сытхуэдэ дин иӀыгъынуми езым къыхихыну хуитыныгъэ кэнституцым къырет. Ауэ жылэдэсхэм я нахъыбэм (60%) Ислъамыр яӀыгъщ.

### Мэлайзием и Япэрыт Министрэхэр
* 1963—1970 — Абдул Рахьман
* 1970—1976 — Абдул Разакъ
* 1976—1981 — Хъусен Онн
* 1981—2003 — Мэхатхьир Мыхьамэд
* 2003—2009 — Абдула Ахьмэд Бэдауи
* 2009 — Мохьд Наджиб бин Тун Хьэджи Абдул Разакъ

Категориэ:Мэлайзиэ
МэракӀуапцӀэ

**МэракӀуапцӀэ** (лат-бз.: *Rubus caesius*, ур-бз.: *ежевика*) — пабжъэ-къэкӀыгъэ хьацыбанэ-лъэпкъым ящыщ.

## ЗэрзэфӀэтыр
ИмэракӀуэхэр хъухукӀэ япэ удзыфэ мэхъухэ, яуж гъуабджэ, тӀанэ плъыжь-гъуабджафэ мэхъухэ. МэракӀуэ хъуахэм яфэр къуафцӀу щыт.

КъэкӀыгъэр пабжъэ мы ину щыт, ичыхухэмрэ и къудамэхэмрэ банэ ятету. Къудамэхэр чыцӀынэм хуэду щытхэ - зэ дэкӀеуэ, зэ шӀым заубгъурэ кӀыуэ. Тхьампэхэр гъэчхэм щырыщу къытокӀэ, жэпкъ лапэмкӀэ тет гъэчхэм тхурытхурэ ятет.

МэракӀуэпсыр плъыжь-кӀынфӀу, езы мэракӀуэр гуашӀэ, ипшъэ лъэныкъуэхэм къыщыкӀхэм я мэракӀуэхэр нэхъ ӀафӀу щытхэ.

Куэду Еуропэ къэралхэмрэ Скандинавымрэ къыщокӀыр. Къаукъазым адрей пабжъэхэм ядэкӀыгъу зэкӀокӀхэр Ӏуву, хэкӀыпӀэ имыӀу.

## Ӏарысу зэрагъэкӀыр
Еуропэм мэракӀуапцӀэр губгъуэхэм куэду, кӀасу ягъэкӀкъым, ауэ Ишъхъэрэ Америкэм куэду къагъэкӀыр, ящэным шъхьакӀэ. Америкэ лъэпкъхэр: лъахъчэхэм ящыщ - 

* «Crystal white» (имэракӀуэхэр хужьу)
* «Golden Cap» (имэракӀуэхэр гъуэжь-кӀынфӀу)
* «Seneca black»; «Garden black» (ямэракӀуэхэр къуафцӀу)

ЗэрагъэтӀысыр джылъэкӀэ иэ лабжъэ кӀымкӀэ къыхагъэкӀыр.

## Сурэтылъэ

image:Black and red ripening blackberries.jpg
File:Rubus blossoms in Scotland.jpg
File:Blackberry (Rubus fruticosus).jpg
File:Blackberry flower 02.jpg
File:Fleur de Ronce.JPG
File:Esbarzer.jpg
File:Frozen blackberry.jpg
File:Bramen.jpg
Мэрилин Монро

**Мэрилин Монро** (, къыщалъхуам цӀэ траӀуар **Норма Джин Мортенсен** (), джорпкӀэхэлъхьэм — **Норма Джин Бейкер** (; 1926 мэкъуауэгъуэм и 1 — 1962 шышъхьэӀум и 5) — америкэ артист, фотомодел.

## Гъашъэм и тхыдэр
Лос Анджелес къалэм къэхъуа. Къэхъуам яуж, тхьэмахуитӀ текӀауэ, пэмыкӀ унагъуэм ират, япӀыну. 1942 гъэм школыр фӀэхедзэри Джим Доггерти докӀуэ, яужым авиациэ фабрикэм лэжьэну Ӏохьэ.

1944 гъэм Норма Джиным армиэ фотографым холажьэ, сурэт зытригъэху, 1946 гъэм контракт кӀетхэ «Лъэхъэнэ тӀокӀ Фокс» кинокомпаниэм. А киностудиэм идежь цӀэлей Мэрлин Монро здытраӀуар.

Япэреуэ Монро ститистичекэу джэгут, ауэ 1948 гъэм кино «УэрэджыӀэхэр» къыдокӀ, абдежьым икӀи псалъэт икӀи уэрэди джиӀэт. 1950 гъэм Монром кино «Асфалт джунглэхэм» зтрех, джэгу курытыр иӀу. 

И Ӏохухэр фӀыуэ кӀуэтэкъыми, Монром пцӀану журналым шъхьакӀэ сурэт зтрех, яужым абым ныкъуэкъу бжыгъэ къыхэкӀа. 

1955 гъэм Мэрлин Монро езым и киностудиэ къызэӀуэх «Мэрилин Монро Продакшнс».

1958 гъэм кино «Иныкъуэм нэхъ пщтыру яфӀэфым» зытрех (урысеймрэ совет кинокъэкӀуэкӀыным - Пшъашъэхэм язакъуэ джазым хэтыр. Кино техыныр куэдрэ къагъэувыӀэт Тони Куортиссрэ Монрорэ зэфӀэнэхэт, Монром абы гууз къыхиху. Кинор цӀэрыӀуэдыдэ хъуат, кинокъэкӀуэкӀыным ахъчу зэхуихьэсар 18 млн. доллару.

1962 шышъхьэӀум и 5 Мэрлин Монро дунем ехыжьа, официалу зи лажьэ хъуауэ шхуаӀэр: жейгын къыригъэхъу ефауэ.

## Гулъытэгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Официал сайт
* Гъашъэм и тхыдэр Kino-Teatr.ru иде
* НапэкӀуэцӀ IMDB.com иде

Монро, Мэрилин
Налшык

**Налшык** е **НалщӀэч** (, ) — Урысейм щыщ къалэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и къалэ нэхъыщхьэщ. "НалщӀэч" жыхуиӀэ псалъэр къызытекӀыр адыгэбзэкӀэ псалъитӀ "нал"+"щӀэч" я зы ныкъуэм нал+цӀыкӀу хуэдэу ябжыр. Къапщтэмэ НалщӀэч къалэ нал цӀыкӀум и ку итым ещхьщ. Къалэм и дэмыгъэ нэхъыщхьэр налщ.

## Жылэдэсхэр
Къалэм 269,2 мин цӀыхуу дэсщ (2009 гъэм еплъытмэ), ахэр лъэпкъ-лъэпкъкӀэ гуэшащ:
# Адыгэ — 42,8 %
# Урыс — 29,8 %
# Балъкъэр — 14,2 %
# адрейхэр — 13,2 %
Мэзджэд

**Мэзджэд** (лат-бз.: *Phasianus colchicus*, ур-бз.: *Кавказский фазан*) — бзу Phasianinae лъэпӀкъым ящыщу. Азиэм къыкӀауэ.

Ӏарысэ бзухэм ящыщ.

## Сурэтыр
КӀыфэм икӀыхьагъыр см 85 нос, хьалъагъыр кг 1,7-2,0, адакъэхэр анэкӀэхэм нэхъри нэхъ инхэ. Адрей фэзанхэм ялъытамэ мэз джэдым инэ хъуреягъым щымыхъукӀэ ишъхьа псом цы тет. ИкӀапэр кӀыхьу щыт, цы 18 хэту, икӀэм памцӀэ хъуху. Дамэхэр хуэхъуреуэ, мы памцӀу щытхэ. Адакъэхэр нэхъ къуэлэну щыт я цыр.

Адакъэхэм я сурэтыр Ӏэуэ зэшъхьащокӀыр. Ишъхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ псохэм яшъхьамрэ пшъэмрэ дышъэфэ-удзыфафу щыт икӀагъымкӀэ фӀыцӀафэ-шхъуэнтӀафэ хъууэ. КӀыбым тет цыхэр дышъэфэ-плъыжьыфу щытхэ я унэр фӀыцӀу. КӀапэм тет цыхэр гъуэжьфэ-гъуэбджафэхэ, я гъунэхэр шхъуэнтӀафу щыту. Инэхъуреягъым фэ къуи къыкӀэщыр плъыжьу щыт. АнэкӀэхэр псыфэ-гъуэбджафу щытхэ, иэ псыфэ-пшахъуафу, фӀыцӀу уэгу хэлъу.

## Зэрыпсохэр
Мэз джэдхэр инэхъыбэм мэзхэм щопсоу. Абы пэмыкӀыу - псыхъуэм пабжъэ ирикӀуэхэм, псыхъурейхэм я гъунэм Ӏут пабжъэхэм, мэзхэм икъуацэхэм идежь губгъуэ цӀыкӀухэм нахъ игъунэгъу иэ губгъуэ гъунэхэм ирикӀуэ мэз псыгъуэхэм. Къыщыщтэм иде жыгым щыдэлъэтер макӀэ, нэхъыбэм удзым иэ пабжъэм зыхегъапшкӀуэ.

ИӀусым инэхъыбэр джылэ, мэракӀуэ, пхъышъхьа-мышъхьа цӀыкӀу. Абы пэмыкӀыу цӀыв, бадзэ, хьапӀацӀэ, хьамблу Ӏамэ.

## Зэрзэпылъхэр
Гъэшъэгъуэныр: хуиту щыпсохэм адакъэмрэ анэкӀэмрэ зэпыкӀхэкъым, Ӏарысэхэм, унагъуэм яӀыгъхэр хуиту щытхэ, запыкӀыу пэмыкӀхэм япохьахэ.

Я гъуэхэр шӀым щашъыр. ТетӀысхьану бгъуэм джэдыкӀыу ирилъхьар ( гъатхэм ипэм ) 8 къыщыкӀэдзауэ 20 нэсыфыну, езы джэдыкӀэхэм яфэр гъуабджу щыт. Тесри зыпӀри анэшӀэ закъуэра, зэртерыс мазэ хуэдиз.

## Сурэтылъэ

Male and female pheasant.jpg
Phasianus colchicus 4 hen (Lukasz Lukasik).jpg
Pheasant.jpg
Pheasant flight.JPG
Phasianus colchicus MHNT.jpg 
PheasantChicks.png 
XN Straw Phasianus colchicus.jpg
Fasaani.JPG
Phasianus colchicus MHNT Skeleton.jpg 


Категориэ:Мэзджэдхэр
Мэзкуу

**Мэзкуу** () — Урысей Федерациэм икъалъэ Ӏэташъхьа. 

Урысеймрэ Еуропэмрэ инэхъ къалэ ин (джылу дэсыр бадзэгъуэм 1, 2009 гъэм - 10 527 милыуану) Дунейм тет 10 къалэ нэхъ инхэм яхэт

Мэзкуу транспортымкӀэ, политикэмкӀэ, экономикэмкӀэ пӀэшхуэ иӀа. Къалэм аэропорту 6 мэлъажьэ, гъушӀгъогу станциэу 9 дэт, псым ипорту 3 (хыхэм пышъауи кхъухьхэр зокӀуэ) 1935 гъэм щыкӀэдзауэ къалэм метро мэлажьэ.

## Ныпымрэ дэмыгъэмрэ
Ныпри дэмыгъэри жыӀуху пӀлӀиму щыт, ифэр плъыжьу, абы шууэ Джэрджэ ТекӀуэ тет, благъуэр иукӀыу

## Хэкумэтх
Мэзкуу Урысейм иеуропэ лъэныкъуэм икум ит, Окарэ Индыл псыхэмрэ язэхуакум. Смоленск бгыхэмрэ Мэзкуу бгыхэмрэ здызэхуэзэм (къуэхьапӀэмкӀэ), Мэзкуу псымрэ Ока псымрэ ягубгъуэм (къуэкӀыпӀэмкӀэ), Мещор губгъуэ лъахъчэм (ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ) Калъэм шӀы иубыдыр 2006 гъэмкӀэ 1081 км², ар хэку хуэду Урысейм псом нэхъри нэхъ цӀыкӀу мэхъу. Инэхъыбэ хапӀэр (877 км²) ихъуреягъым ирикӀуэ гъогум икӀуэцӀым ит, адреир (204 км²) игъунэмкӀэ.

Къалэм ишӀэм пӀэ нэхъ лъагу иӀар Теплостаным иде, илъэгагъыр 255 м. мэхъу. Мэзкуу ибгъуагъыр гъогу хъуреягъым икӀуэцӀымкӀэ ишъхъэрэмрэ ипшъэмрэ нэгъунэ 38 км. дэлъ, къуэхьапӀэмрэ къуэкӀыпӀэмрэ 39, 7 км. дэлъ.

Къалэр Мэзкуу псыхъуэм илъэныкъуитӀым тет. Абы пэмӀыкӀыу иджыри зыбжыгъэ щожэхыр къалэм, янэхъ инхэр Мэзкуу псым хэлъаду: Сходнэ, Химкэ, Преснэ, Неглиннэ, Яузэ, Нищенкэ джоуэ (ахэр исэмырабгъумкӀэ), Сетун, Котловкэ, Городнэ джоуэ (ижьырабгъумкӀэ). Псы цӀыкӀу бжыгъэ (Неглинэ, Преснэ пэмыкӀы Ӏамэ...) къалэм иде шӀыкӀагъым гъогу-ежэхыпӀэ хуашъауэ яӀа.

## Тхыдэ

Япэрей дыду Мэзкуу ипӀэм иде щыӀа хьаблэхэр къыщыхъуар лъэпӀкъ къуэкӀыгъэпӀэмрэ къуэхьапӀэ лъэнукъуэмрэ урыс губгъуэм иде, щэхуэн-шъакӀуэн щыкӀадзам. Абы Мэзкуу ишӀыпӀэр хуэкӀуэт гъогухэр иде зэхэкӀыр псы Двинэрэ Неманымрэ Бэлтий лъэныкъуэмкӀэ ежэххэр. Днепырымрэ Индылымрэ Тэнымрэ абыхэм ядежь нэхъ гъогу кӀэкӀхэр Мэзкуурэ Клазмэрэ япсыхъуэмкӀэ ирикӀуэт. А шӀыпӀэм идежь Мэзкуу здашъар.

XIII илъэсишъэхэм Мэзкуу япэреуэ къалэ Ӏаташъхьа мэхъу, пщы хэкум. 1213 гъэм абдежьым пщыкъуэ Владимир Всеволод икъуэ, тӀэкӀурэ дотысхьа, къалэр икъуэш Юриэм зэауэкӀэ къытрихауэ, ауэ яужым Мэзкуу иритыжьын хуэй мэхъужь. ТӀэкӀу текӀауэ Владимирым къэгъэзэжьри аргуэру къалэр еубыдри, дунем емыхыжь кӀышъэ ( 1228 гъ. ) еӀыгъыр.

XI илъэсишъэхэм Мэзкуу нэхъ быду зэфӀоувэр, Ӏаташъхьар къэштэ, абы куэдыр хуокуэ: урыс пщы хэкухэм тэтэрхэмрэ монголхэмрэ къызэртеуар, Урыс Чылисэм инэхъыжъ шоджэныр къэкуэчу зэрдэтӀысхьар, Иван Калита мылъку бэгъуа зэхуехьасри Мэзкуу иӀанатӀэр пэмыкӀы пщыхэкухэм ятрелъхьа...

1353 гъэм Мэзкуу емынэ фӀыцӀэр къэкӀуа, цӀыху мин бжъыгъэ ихьа, пщы Семион икъуэр игъусу яхэту. 1365 гъэм Мэзкуу нафӀэм есыр, апхуэду къалэр бжыгъэрэ иса ( 1331, 1337, 1343, 1354 гъэхэм )

1712 гъэм нэгъунэ Урысей псом икъалэ Ӏэташъхьу щыта, яужым къалэ Ӏэташъхьу Бытырбыху мэхъу 1918 гъэм нэгъунэ, агъэм Мэзкуу аргуэру къалэ Ӏэташъхьэ мэхъу.

## ЛъэпӀкъ дэсхэр
* Урысхэр - 8, 908, 864
* Украинхэр - 252, 113
* Тэтэрхэр - 168, 075
* Ермэлыхэр - 126, 057
* Азырбиджанхэр - 94, 542
* Джуртхэр - 84, 038
* Урысыхухэр - 63, 028
* Курджыхэр - 52, 524

## ТехьэпӀэхэр
* Moscow information
Нарткъалэ

**Нарткъалэ** () — Къэбэрдей-Балъкъэрым щыт къалэ (1955 гъэм).

Джылу дэсыр — мин 33 431 (2010 гъэмкӀэ).
Нидерландхэбзэ

**Нидерландхэбзэ** (*de Nederlandse taal, het Nederlands*) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, джэрмэн бзэ группэм хэту. 

Нидерландхэбзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 22 хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Нидерландхэм, Белгэм, Суринамым, ЕЗ-м.

Тхыбзэр зэрщыт — латин.

Категориэ:Бзэхэр
ЩӀылъабжьэхэр

**ЩӀылъабжьэхэр** е **Нидерлэндхэр** () — Еуропэм хэт къэрал. И щӏыналъэ нэхъыщхьэмрэ Кариб тенджызым щыӏэ Синт-Эстатиус, Сабэ хытӏыгухэмрэ (Кариб Нидерландкӏи зэджэхэри) зыхэт къэрал. Къухьэпӏэ Европэм щӏыналъэр ищхъэрэ тенджызкӏэ (псы ӏуфэм и кӏыхьагъыр километр 451 — рэ мэхъу) щатхьэщӏри, Германиемрэ (километр 577-рэ) Бельгиемрэ (километр 450-рэ) я гъунэжщ. Статус хэха зиӏэ Арубэ, Кюрасао, Синт-Мартен хытӏыгухэм (зи щхьэ и унафэ зыщӏыж къэрал щӏэныгъэ) ящӏыгъуу Нидерландхэр Нидерландхэм я Пащтыхьыгъуэм (нид.-бз.. Koninkrijk der Nederlanden). Пащтыхьыгъуэм хэтхэм я зэхущытыкӏэр Нидерландхэм я Пащтыхьыгъуэм 1954 гъэм къищта Хартием зэрегъэзахуэ. 

Европей ӏыхьэм щӏыналъэм и инагъыр километр зэбгъузэнатӏэ 41 543 — рэ мэхъу (щӏыр-километр зэбгъузэнатӏэ 33 888-рэ, псыхэр-километр зэбгъузэнатӏэ 7650-рэ), цӏыхухэр-цӏыху 18 063 400-рэ ( 2026 гъэм гъатхэпэм и 21-м).

## Гулъытэгъуэ

Категориэ:ЩӀылъабжьэхэр
Нартсанэ

**Нартсанэ** () — Урысейм хэт Ставропол къэралым и къалэ. ЗыгъэпсэхупӀэ къалэхэм ящыщ. Ӏуашъхьитху хьэблэхэм я зы. Шъэт-Къалэм км. 234 пэщыл, Къаукъазышхуэм и Ӏуашъхьэ лъабжъэхэм якӀэту ишъхърэ лъэныкъуэмкӀэ. Урысхэр щытӀысар а шӀыпӀэм 1803 гъэм, абы ипэкӀэ а шӀыпӀэм къэбэрдей лъэпкъымрэ абазэ лъэпкъхэмрэ я гъунапкъэр ирикӀуэт, Джэнтемыр абазэ пщыхэм я шӀыпӀу иубыду нэхъыбэр.

Къалэм джылу дэсыр 135,000

И инагъыр 71,83 км²

## Хэкумэтх
Нартсанэ Ставропол къэралым ипшъэ лэныкъуэм хэт, Къэрэшей-Шэрджэсымрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ я гъунапкъэхэм Ӏуту, Ӏуащхьэмахуэ км 65-кӀэ пэщылъу, ГумцӀыкӀу и псыхъуэм дэту.

## Тхыдэ
Мыекъуапэ Къэралыгъуэм (ди лъэхъэнэм ипэкӀэ 3500-1200) къыщыкӀэдзауэ Нартсанэ и шӀыпӀэм цӀыху исахэ, Мыекъуапэ Къэралыгъуэм яуж Ишъхъэрэ-Къаукъаз лъэпкъхэр къохьэхэ; яужкӀэ Къубан културэм щыщхэр; абыхэм яуж иту кӀуэхэр Аланхэр; XVI лъэхъэнэм щыщу адыгэ-абазэ лъэпкъхэм ящыщ сынхэр, кхъэ Ӏуашъхьэхэр къалэм ихъуреягъ шӀыпӀэхэм къыщагъуэтыр тхыдэ-Ӏазэгъуэхэм. XIX лъэхъэнэм адыгэ-абазэ лъэпкъхэр щопсоу къалэм и шӀыпӀэм (къэбэрдейхэмрэ, (тапанта) ашуахэмрэ)

1803 гъэм урысхэм быдапӀэ халъхьэ Нартсанэм и псынэхэм ядеж.

## Лъэпкъ дэсхэр
* Урысхэр - мин 94, 415 (70 %)
* Ермэлыхэр - мин 17, 496 (12,96 %)
* Къэрэшейхэр - мин 12, 475 (10,15 %)
* Украинхэр - мин 2, 951 (2,27 %)
* Абазэхэр - мин 2, 596 (1,97 %)
* Курджы - мин 1, 364 (1,05 %)

Абыхэм пэмыкӀыу дэсхэр: *адыгэхэр, алыджхэр, мычгышхэр, осетинхэр.*
Нартыху

**Нартыху** (лат-бз.: *Zea mays*, ур-бз.: *Кукуруза*) — лъэпкъ нартыхухэм (латиныбзэ лат-бз. Zea) ящыщ закъуэ Ӏэрысу. Нартыху Ӏэрысэм нэмыщӀ иджыри хэтхэр (Zea) лъэпкъым - Z. diploperennis, Z. perennis, Z. luxurians, Z. nicaraguensis.

## Морфологие
Нартыхур - лъагэ, зы илъэскӀэ псо удз-къэкӀыгъэ, и лъагагъкӀэ метрищым нэсу (зэзэмызэ м 6 иӀэ нэхъыбэм фӀокӀыр), лъабжьэ фӀы иӀэу. Ипкъыр занщӀэу щыт, и бгъуагъыр см. 7 нос, и кӀуэцӀыр мы нэкӀыу.

Тхьэмпэхэр ин, я бгъуагъымкӀэ см. 10 носхэ, я кӀыхьагъымкӀэ метрым, я лъапэмкӀэ пкъым и хъуреягъыр иубыду.

## КъыздикӀар
Христофор Колумб Америкэр къыгъуэта нэужь Европэм дыщэм игъусэу тутыныр, нартыхур, кӀэртофыр еджэу къыносыр. 1500 гъэм Исбухьэным икуей Кастилием и губгъуэхэм нартыхур ягъэкӀыу щӀадзэ.

Езы европей лъэпкъхэр зэреджэ псалъэ *maiz* - къыздэкӀыр таино лъэпкъым ябзэм "*mahiz*", Антил хы тӀыгухэм щыпсэуауэ, европейхэр дэмыхьа щӀыкӀэ.

Категорие:КъэкӀыгъэ
Норуегиэ

**Норуегиэ** е **Норвэч** (, ) — Еуропэм Ищхъэv  хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Осло. Скандинав хытӏыгуныкъуэм и къухьэпӏэ лъэныкъуэмрэ абы къедза хытӏыгу цӏыкӏу куэдыкӏеймрэ, Шпицберген архипелагым (Свальбард), Ян-Майен, Мыщэ хытӏыгухэм Ищхъэрэ Мылылъэ хым тетыр. 

Норвегием и хы адрыщӏ щӏыналъэщ Атлантикэ хым и ипщэ лъэныкъуэм Щыӏэ Буве хытӏыгур. Къэралри хущӏокъу 1961 гъэм екӏуэкӏа конвенцэм хиубыдэ Антарктикэм щыӏэ щӏыналъэм — Пётр Езанэм и хытӏыгумрэ Модэхэм я Пащтыхь гуащэм и Щӏыналъэмрэ.

## ЦIэр
Къэралым и цӏэр пасэрей скандинав Norreweg — «ищхъэрэ гъуэгу» - м къытекӏащ. Япэщӏыкӏэ фӏэщыгъэр зыхуэгъэзар норманхэр ищхъэрэ тенджызхэм зэрыхыхьэ псы ӏуфэ тенджыз гъуэгурат, ауэ иужькӏэ Абыхэм Къагъэлъагъуэу хуежьащ Скандинав хытӏыгуныкъуэм и къухьэпӏэ ӏуфэр тенджыз гъуэгум и кӏыхьагъкӏэ, итӏанэ мыбы къыщыунэхуа къэралри[9]. Къэралым цӏэитӏ иӏэщ, къэрал утыкум къыщащта норвегыбзэ лӏэужьыгъуитӏми — букмолым Тет Norge-рэ нюношкэ Щыӏэ Noreg-рэ.

## Географие
Норвегиер ищхъэрэ бгъуагъым и градус 57-мрэ 81-мрэ, къуэкӏыпӏэ кӏыхьагъым и градуси 4-мрэ градус 32-мрэ я зэхуакум дэтщ[10]. Абы и щӏыналъэм Скандинав хытӏыгуныкъуэм и ищхъэрэ — къухьэпӏэ ӏуфэм ӏуту кусэ зэвкӏэ (и ӏыхьэ нэхъ бгъуфӏэр километр 420-м нэхърэ нэхъ мащӏэщ) зеукъуэдий икӏи абы и щӏыналъэ псыхэм хэт хытӏыгу, хытӏыгу, къыр псори къызэщӏеубыдэ. Къуэкӏыпӏэмрэ ипщэ-къуэкӏыпӏэмрэ Норвегиер Швецием (километр 1630-кӏэ), Финляндием (километр 736-рэ), Урысейм (километри 196-рэ) я гъунэжщ. Ищхъэрэ-къухьэпӏэмкӏэ Ар Норвегием и тенджызым, ищхъэрэ — къуэкӏыпӏэмкӏэ — Баренцевэ тенджызым, ипщэкӏэ-Ищхъэрэ тенджызым етхьэщӏ. Псы ӏуфэм и кӏыхьагъыр километр 25 148-рэ мэхъу. Апхуэдэу Норвегиер хущӏокъу 1961 гъэм Антарктикэ конвенцэм хиубыдэ щӏыналъэхэм

## Гулъытэгъуэ

Категориэ:Норвегиэ
Ныбгъуэ

**Ныбгъуэ** (лат-бз.: *Coturnix coturnix*) — псэушъхьа, бзу, мэзджэд лъэпкъым ящыщ.

## АплъэпӀкъыр
КӀыфэм икӀыхьагъыр см. 16-20, ихьалъагъыр г. 80-145.

Ицыр пшахъуэфу щыт, шъхьашыгум, кӀыбым, кӀапэцхэм фӀыцӀафу, цыху хэпхъауэ щыт, нэкӀыбым плъыжьу цыхэр щыт. Хъухэм нэкӀур плъыжь-къуафӀцӀафу щыт, бгъэр плъыжь, жэпкъымрэ тэмакъымрэ фӀыцӀэ. АнэкӀэхэм я жэпкъымрэ тэмакъымрэ пшахъуэфэ, псыфу щыт, бгъэмрэ лъэныкъуитӀхэмрэ тет цыхэм гъуабджэ-къуафӀцӀу хэпхъа ( уэгу ).

## Здэпсохэр
Ныбгъуэхэр Еуропэм, Африкэм, КъуэхьапӀэ Азиэм, Урысейм къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ Байкалым нэс щопсоухэ. Губгъуэхэм иэ къушъхьахэм щопсоу, ШӀымахуэкӀэ Африкэм Ипшъэ-КъуэхьапӀэ Азиэм мэкуэчхэ (Ипшъэ Африкэмрэ Индостанымрэ). Бгъуэ здашъыр, къыздырачыр Еуропэ псомрэ Азиэмрэ, Палестинэмрэ, Ираным, Туркистаным.

## Зэрзэпыхьахэр
Удзым къэкӀын зэркӀидзу, ныбгъуэм кӀиин кӀедзэ, хъухэм зэзэуэн кӀадзэ анэкӀэхэм шъхьакӀэ. Ябгъуэхэр шӀым щашъыр. АнэкӀэм дждыкӀэ 8-20 хуэдиз егъэтӀылъ, я фэр псыфу щыту къуафӀцӀэ, гъуабджэ яхэпхъауэ. ДжэдыкӀэхэм махуэ 15-17 тес, хъур хэмыту, изакъуэ къыречыр.

## Зэрыпсохэр
Гуэдзыр щыхъум идей ныбгъуэхэр губгъуэмкӀэ хэтысхьан кӀадзэри кӀэху пчэр мэхъухэ. Куэчын щыкӀадзэр шыщхьэӀум икӀэм щыкӀэдзауэ фокӀадэм икӀэм нэгъунэ. Яшхыр нэхъыбу къэкӀыгъэ ( джылэ, тхьампэ-къэтӀэпӀ, гъуэч ), макӀыу цӀыв Ӏамэ

## Сурэтылъэ

image:Coturnix coturnix (Warsaw zoo)-1.JPG
File:Nacimiento en cautividad.JPG
File:Wachtel in Haltung clipped.jpg
File:Coturnix coturnix.jpg
File:Wachtel in Haltung.jpg
File:Weibliche Wachtel (Coturnix coturnix).jpg
File:Quail eggs.jpg
Coturnix coturnix confisa MHNT.ZOO.2010.11.7.1.jpg |Museum specimen - Sao Miguel, Portugal


Категориэ:Ныбгъуэхэр
Нэгъуей куей

* Нэгъуей куей (Къэрэшей-Шэрджэс)
* Нэгъуей куей (Дагъыстэн)
Нэгъуей къедзыгъуэ (Къэрэшей-Шэрджэс)

**Нэгъуей къедзыгъуэ** (, ) — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.

Хьэблэ нэхъышъхьэр — Эркен-Шахар.

Джылу дэсыр — мин 13, 671 (2010 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 187 км².
Октавиан Аугуст

**Гай Йулий Цезар Аугуст** (, 63 гъэм фокӀадэм и 23 ди лъ. я пэм - 14 гъэм шышъхьэӀум и 19) — урымым и политик лэжьыгъэ цӀэрыӀуэ.

## Гъашъэтхыдэр

Аугуст и адэ Гай Октавиир плебей къуэлейхэм къахэкӀт, шуу лъакъуэм ящыщу, и анэ Атиэр Йулийхэм къахэкӀт, Аугуст Октавианыр Цезарым и патрициу ишъат. Яужым, и гъашъэм Аугустым цӀэ «Октавианыр» къымгъэсэбэпыну пылът нэхъыбэм, Йулий лъэпкъым лъэныкъуэгъукӀэ зэрхэхуам зыщигъэгъупшэжьыным пылъу. И шъэуэгъуэр щекӀуэкӀым зы махуэ гуэрэм тхылъ къыхуэкӀуа и анэм къыригъэхьауэ, къыхуиӀохуар Цезар яукӀауэ. Цезэр тхылъ къигъэнам зэритымкӀэ Октавианыр и къуэуэ къиштат, къану, и мылъкум и нэхъыбэри къыхуигъэнауэ. Ар къишъа яуж, бэуэ хэгупшысыхьурэ, и анэми яужым емыдэӀу Рымым кӀуэн гугъэ ешъыр, Цезэр и унафэкӀэ къыхуэнар иштэну, лъыи шъэжьын игугъу зыукӀахэр къигъэтын гугъэ иӀу.

АпкӀэнтӀэху ӀэнатӀэгъуэр пэмыкӀым иубыдат, а пэмыкӀтэр Марк Антоний, Цезар и шъхьэгъусэ Калкурниэ ахъчэ къыритамрэкӀэ, дзэм и дэӀэпыкъуэгъукӀэ техьат. Аугустым къыщыгурыӀуэм Цезэр къыхуигъэнауэ хъуар пэмыкӀым зэрлъысар, мылъку иӀу хъуар ищэжьын кӀедзэ, яужым и анэмрэ и етӀуанэ хулъхугъэ здэкӀуамрэ я мылъкури ещэ, Цезар гугъэ къигъэнар «урымым щыщ цӀыху къэс сестэрций 300 лъысыну» игъэзэнкӀэным шъхьэкӀэ. Ар щыгъэзанкӀэми Антоний и лажьэкӀэ мылъкуншу къызэрнар къиӀохут, абым пэмыкӀыу Антоний трилъхьэтэр Цезар зыукӀахэм дзэи мылъкуи яӀыгъу хуиту иутыпӀщыжьаху. Абы лъандэрэ Аугустыр нэхъ лъэш мэхъур.

Аугустым губзыгъагъэкӀэ къигъэсэбэпа ӀэнатӀэгъуэ ӀэкӀэлъал, и къэралым дунем гуфӀэгъу тетыр иригъэлъэгъуа, ӀэнатӀэгъуэм и зэпэубыдыгъэм къыхэкӀ гуӀэгъу хъуам хича яуж. Йулий Цезар и губзэгъэгъуэр хэмылъами и гугъэм сыт чыгъуи пэщылът, зэфӀэкӀыгъу игъуэту хъуамкӀи яуж иту. Шъэныгъэм пкӀэ яхуишът, езыр усакӀыу щытт, и цӀэр лъэхъэнэм иритыфа, Ӏэшъагъэхэмрэ шъэныгъэхэмрэ лэшыгъэ щагъуэтам и дэӀэпыкъуэгъукӀэ. 

Яуж Аугустым статистикэ тхъылъ къигъэна Урым империэм теухуауэ. Аугустым и гъашъэтхыдэ тхылъ, къэӀуэтэгъуэ лъэшхэм къыхэхауэ Сатониим итхауэ щыта. 

## ТехьэпӀэхэр
* Урымым и императорыр (тхыдэ зэгъэзэхуа) 
* Октавиан Аугуст 
* Аугустрэ Урым империэмрэ – Хуитыныгъэмрэ Хуэныкъуэгъуэмрэ 
* Аугуст и лӀэужъыгъэ 
* Тхыгъэ псоуэ зэхэгъэхьа Рей Гестай Аугустэ еуэ, алыджыбзэкӀэ, латинкӀэ яужым инджылыбзэкӀэ зэдзэкӀаху. 
* ПшъыкӀутӀэнэрей Цезарыр, еджэным и динамикэр (btm) 
* Шэнымрэ гупшысыгъэнымрэ Аугуст и Ӏохугъуэхэм. 

Категориэ:Тхыдэ
Оман

**Оман Султанат** () — Азиэм (КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум) хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Маскат.
Очамчыр къедзыгъуэ

**Очамчыр къедзыгъуэ** (, ) — Апхъазым хэт къедзыгъуэ. Къалэ нэхъышъхьэр — Очамчыр.
Пабло Пикассо

**Пабло Пикассо** (, и цӀэр псоуэ — **Па́бло Дие́го Хосе́ Франси́ско де Па́ула Хуа́н Непомусе́но Мари́я де лос Реме́диос Сиприа́но де ла Санти́сима Тринида́д Марти́р Патри́сио Руи́с и Пика́ссо**, ) — эспан художник, кубизмыр къэзгъэжьахэм ящыщ. 

## Гъашъэм и тхыдэр
Малага къалэм Эспаниэм къэхъуа. И сэбиигъуэм къыщыкӀэдзауэ лэчтхыгъэм пылът. Илъэс 13 щыхъуам Барселонэ и арт Академиэм кӀохьэ. 1897 гъэм Пикассор Мадрид ягъакӀуэр, Мадрид и академиэ «Сан Фернандо» кӀэхьэн шъхьэкӀэ, Эспаниэм и нэхъ цӀэрыӀуэ академиэ артымкӀэ.

И япэрей лъэжьыгъэ нэхъ цӀэрыӀуэхэм ящыщыр - «Япэрей Еухаристиэ» (1896), «Автопортрет» (1896), «Анэм и сурэт» (1896).

1900 гъэм Пикассо Париж йожьэ, 1900-1904 гъэхэм я зэманыгъуэм Пикассо и «Лэжьыгъэм и шхъуантӀэху зэману» йоджэхэр - и лэчтхыгъэхэм я фэхэр нэхъ гъубджу мэхъухэр, шхъуантӀэхурэ шхъуантӀэрэ куэду яхилъхьу («Гъашъэ» (1903), «Нэфым и пщэджыжьышхэ» (1903), «Мы бэгъуа шхын» (1904), «АбсентлъагъукӀуэ» (1901), «Лъагъунлъагъу» (1902), «Анэмрэ и сабимрэ» (1903), «ЛӀыжъ факъырэрэ кӀалэцӀыкӀурэ» (1903), «Ятутедзэ» (1904), «НэрыбгитӀ» (1904).)

1904-1906 гъэхэм я зэманыгъуэм зэреджэр «Плъыжьыху зэман» - а бым щыгъуэ нэхъ фэ къуэлэнхэр къэгъэсэбэп («КӀалэцӀыкӀу шы зычэр» (1906), «ПшъашъэцӀыкӀурэ бджэнрэ» (1906), помыкӀхэр джоуэ).

1907 гъэм Пикассо цӀэрыӀуэ хъуа «Авинион пшъашъэхэр» етх. А лэчтхыгъэм къыщежьа кубизымыр. «Кубизым» зэманыгъуэр зэргуэчыр 1909 кӀэдзауэ 1917 нэс («Бидонрэ чынакъхэмрэ» (1908), «Бзылъхугъыщ» (1909), «Бзылъхугъэ жьыху зыӀыгъ» (1909), «Амбруаз Воллар и сурэт» (1910), «Хорта де Сан Хуан дэт фабрикэ» (1909), «Фернанда Оливие и сурэт» (1909), «Канвейлер и сурэт» (1910)). Куэдхэм кубизымыр ягухэм яримыхьу щытами Пикассо и лэчтхыгъэхэр фӀыуэ ящэхут. 

1925-1936 гъэм сурреализм зэманыр кӀедзэ Пикассо и лэжьыгъэхэм («Кабинэр зэӀузых бзылъхугъэ» (1928), «ПсыӀуфэм Ӏутхэр» (1931), «Гъагъэ зыӀыгъ бзылъхугъэ» (1932) пэмыкӀхэр).

1937 гъэм джылэ зауэ Эспаниэм щекӀуэкӀтэм, Пикассо и цӀэрыӀуэ лэжьыгъэ «Герника» етхыр. ЕтӀоанэ дунейпсо зауэм Пикассо Фрэнджым щыпсоуа, абдежьым фрэндж Пэщытыныгъэм и тхьэмадэхэм я нэӀуасэ мэхъур.

1973 мэлыжъыхьым и 8 Пабло Пикассо дунем ехыжьа, Мужен калэм (Фрэнджым)

## Сурэтылъэ

Juan Gris - Portrait of Pablo Picasso - Google Art Project.jpg|Пикассо и сурэт, Хуан Грис итхауэ (1912)


## ТехьэпӀэхэр

* Пабло Пикассо тепсэлъыхь сайт, урысыбзэкӀэ
* Пабло Пикассо теухуа тхыгъэхэр, и лэжьыгъэхэри иту
* Пабло Пикассо. И лэчытххэмрэ и гъашъэтхыдэмрэ
* Пикассо и гъашъэтхыдэр peoples.ru идежь
* Пабло Пикассо 3600 и лэчтхыгъу gallerix.ru идежь
* Пикассо и лэчтхыгъэхэр
* Пабло Пикассо и лэчтхыгъэхэм я сурэтылъэ
* Pablo Picasso: A Virtual Art Gallery
* Pablo Picasso — Zoomable Paintings
* Пабло Пикассо Сайт
* Пикассо и лэчтыгъэхэм я коллекциэ галереэ Холст идежь
Парсыбзэ

**Парсыбзэ** (*زبان فارسی*) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, къажэр бзэ группэм хэту. 

Парсыбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 60-70 хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Къажэр, Афганистэн, Таджикистэн.

Тхыбзэр зэрщыт — хьэрып.
Пакистэн

**Пакистэн Мыслъымэн Республикэ** (, ) — Ипшъэ Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Ислъамабад.

Категориэ:Пакистэн
Лэхьый

**Лэхьый** е **Лэхьый** () — къэрал, къуэкӀыпӀэ Еуропэм хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: Джэрмэным, Чехым, Слоуакэм, Хуэхуэлейм, Урысыхум, Литоум, Урысейм. Къалэ нэхъышъхьэр — Варшавэ.

## Джылэр

ImageSize = width:440 height:200
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:40000000
ScaleMajor = unit:year increment:40000000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:10000000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1370 from:0 till: 1900000
  bar:1582 from:0 till: 7500000
  bar:1800 from:0 till: 9000000
  bar:1921 from:0 till: 27177000
  bar:1938 from:0 till: 34849000 
  bar:1946 from:0 till: 23930000
  bar:1960 from:0 till: 29776000
  bar:1995 from:0 till: 38610000
  bar:2009 from:0 till: 38167329
 

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1370 at: 1900000 text: 1,900,000 shift:(0)
  bar:1582 at: 7500000 text: 7,500,000 shift:(0)
  bar:1800 at: 9000000 text: 9,0 shift:(0)
  bar:1921 at: 27177000 text: 27,2 shift:(0)
  bar:1938 at: 34849000 text: 34,8 shift:(0)
  bar:1946 at: 23930000 text: 23,9 shift:(0)
  bar:1960 at: 29776000 text: 29,8 shift:(0)
  bar:1995 at:  38610000 text: 38,6 shift:(0)
  bar:2009 at: 38167329 text: 38,167,329 shift:(0)
  

## Гулъытыгъуэ

Категориэ:Лэхьый
Португалыбзэ

**Португалыбзэ** (*português*) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, роман бзэ группэм хэту. 

Португалыбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 193 хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Португал, Бразил, Мозамбик, Ангола.

Тхыбзэр зэрщыт — латин.

Категориэ:Бзэхэр
Прикубанскэ къедзыгъуэ

**Прикубанскэ къедзыгъуэ** () — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.

Хьэблэ нэхъышъхьэр — Кавказский.

Джылу дэсыр — мин 28 018 (2010 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 960 км².

## ТехьэпӀэхэр
* Къэрэшей-Шэрджэсым и официал сайтыр
* Къэрэшей-Шэрджэс администрациэкӀэ и гуэшыгъуэр
Прохладнэ

**КъалэкӀыхь** () — Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщыт къалэ (1937 гъэм).

Джылу дэсыр — мин 59 966 (2010 гъэмкӀэ).

## Джылэр
ЛъэпкъкӀэ (2002):

## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Официал сайтыр
Прохладнэ къедзыгъуэ

**Прохладнэ къедзыгъуэ** () — Къэбэрдей-Балъкъэрэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.

Хьэблэ нэхъышъхьэр — Прохладнэ къуаджэ.

Джылу дэсыр — мин 45, 701 (2010 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 1342 км².
Псей

**Псей** (лат-бз.: *Picea*, ур-бз.: *Ель*) — къэкӀыгъэ, жыгхэм ящыщу.
ЛъэпӀкъ 35 зэшъхьащокӀхэ, гъэпсом удзыфу щыту, лъагэху (м. 30 нэсу).

## Сурэтыр
Я лъабжъэр япэрей илъэс 10-15 занду шӀым хохьа, яужкӀэ шӀышъхьам идекӀэ зэкӀэкӀыу кӀедзэри илъабжъэ япэре-зандэр мэгъужь. Абы хуэду ялъыбжъэр зэрыкӀым шъхькӀэ жьыбгъэшхуэм пэщытыфхэкъым, куэдыр мэукӀурийхэ.

Къудамэхэр кӀагъымкӀэ бгъуэуэ зэкӀокӀхэр, ишъхьамкӀэ зэв хъужьху. ЖыгыпӀкъым занкӀыу къыхэкӀху. Япэрей илэс 3-4 лъэныкъуэ къудамэ къыпыкӀэкъым.

Ифэр псыфу, шашу щыт.

Итхьампэхэр бану мэкӀхэр; кӀэкӀыу, удзыфу, памцӀу щыту. Къудамэм илъэс 6 иэ нэхъыбу тетхэ

Илъэс 250-300 хуэдиз мэкӀыр (мэпсо).

## ЛӀэужъыгъэхэр
Нэхъыбу дуней-мэзхэм къэкӀхэм ящыщыр Еуропэ Псей (Picea abies), ишъхъэрэ Еуропэмрэ, курыт Еуропэмрэ къыщыкӀыу, Финлэндиэм, Урысейм и еуропей лъэныкъуэм (ипшъэ тундрэм къыщыкӀэдзауэ Индыл нэгъунэ), яужкӀэ Урал псомрэ Сыбырымрэ хеубыдэри Алтаимрэ Амурымрэ носыр.

Сыбыр Псей (Picea obovata) Урысейм и еуропей лъэныкъуэм Еуропэ Псейм дэкӀыгъу мэкӀыр, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ, къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэхэр иубыду. Уралым, КъуэхьапӀэмрэ КъуэкӀыпӀэ Сыбырымрэ.

Къаукъазым къыщыкӀыр Къаукъаз Псей (Picea orientalis), ибанэхэр нэхъ цӀыкӀу щыту адрейхэм елъытамэ.

ЛъэпӀкъу хъуар:
* Picea alcoquiana
* Picea asperata 
* Picea brachytyla 
* Picea breweriana
* Picea chihuahuana
* Picea crassifolia
* Picea engelmannii
* Picea glauca
* Picea glehnii
* Picea jezoensis
* Picea koraiensis
* Picea koyamae
* Picea laxa
* Picea likiangensis
* Picea mariana
* Picea martinezii
* Picea maximowiczii
* Picea meyeri
* Picea montigena
* Picea morrisonicola
* Picea neoveitchii
* Picea obovata
* Picea omorika
* Picea orientalis
* Picea polita
* Picea pungens
* Picea purpurea
* Picea rubens
* Picea schrenkiana
* Picea sitchensis
* Picea smithiana
* Picea spinulosa
* Picea wilsonii

## Сурэтылъэ




Категориэ:КъэкӀыгъэ
Псыжъ

**Псыжъ** (абаз.: *Къвбин*, ал-бз.: *Гипанис*, къэр.-бэлъ-бз.: *Къобан*, ) — псыхъуэ Урысейм, Къэукъаз Ишъхъэрэм идежь.

## ИцӀэр
Псыжъ (Къвбин, Кубань, Къобан, Губан) 300 ящищ зыцӀэ, псым зэрихьам. Къэрал здежэххэр: Къэрэшей-Шэрджэс, Ставропол къэралым, Адыгейм, Краснодар къэралым. Хы мыутӀэм здыхэхьам идежь хы тӀыгу ин ешъыр зэгуэкӀыу 4300 км² хуэдизу.

## Хэкумэтх
Ӏуашъхьэ Махуэ илъэгум ежэхын кӀедзэ Псыжъ. ИкӀыхьагъыр 906 км. мэхъу. Усть-Лабинск къалэм къыщыкӀэдзауэ псыхъуэм кхъухьхэр ирокӀуэ. 

ИсэмырабгъумкӀэ хэлъадэ псыхэр:
* Афыпс
* ПсыкӀупс
* Щхьэгуащэ
* Лабэ
* Пшыш

Абыхэми нэхъ псы цӀыкӀу хэлъэдэхэми ядэкӀыгъу. ИжьэгъурабгъумкӀэ хэлъадэ псыхэр:
* Марэ
* Джыгуатэ

14 000 мэхъу псори зэхэту Псыжъ псыуэ хэлъадэр. ИлъэсишъэкӀэ Псыжъ зэркӀэлъыплъам, илъэсым псыуэ иригъэжэхыр, уэшхэпсымрэ уэсэпсымрэ къыхэкӀыр (65 %), къушъхьа мылхэм къахэкӀыр (20 %), псынэпсхэм къахэкӀыр (15 %) 13,5 км³ хуэдиз мэхъур.

## Тхыдэ
Илъэс мин бжыгъэкӀэ узэӀабэкӀыжьмэ Псыжъ хым здыхэлъадэм идежь Хы МыутӀэ хыжъэ ин иӀа, Тэман хы тӀыгуныкъуэм къыщыкӀэдзауэ Приморскэ-Ахтарск нэсу Краснодар нэгъунэ хыхьау. Хом-хомурэ псыхъуэми хыми шӀыр зэрахъуэкӀыу, шӀыгу трихьу кӀидзэри хыжъэр хым хигъэкӀри хы тӀыгу хъуа.

## Псэушъхьа
Псыжъ бжъэжъей бжыгъэ хэс 106 лъэпӀкъу. Абы пӀэмыкӀыу зоопланктону 400 лъэпӀкъ хуэдиз. Псыжъ, псым Ӏус бзухэм ящыщ бжъыгъи 100 лъэпӀкъ хуэдиз, абы пэмыкӀыу: бажьэ, мэз джэду, кхъуэ джоуэ ипсыӀуфэхэм щопсоу.
Псыфаб

**Псыфаб** (Псыхуабэ, ) — Урысейм и Краснодар къэралым хэт къалэ. Къаукъаз Ӏуашъхьахэм Ишъхъэрэ-КъуэхьапӀэ лъэныкъуэм хэлъ, ПсыкӀупс ипсыхъуэм дэт.

Псыхуабэ къалэ-зыгъэпсэхупӀэхэм ящыщ, Къаукъазым дэтхэм я нэхъ жьыхэм ящыщ - 1864 гъэм урысхэм къалу траӀуа.

Джылу дэсыр - мин 29, 174 ( 2009 гъэмкӀэ ). Хьаблэ къыбгъэдэтхэр хэту джылу хъуар зэрыхъур - мин 55, 716 (2009 гъэмкӀэ).

## Хэкумэтх
Псыфаб къалэм ишӀыпӀэмрэ, хьаблэ хэт игъунэгъухэмрэ (зэхэту псори хьаблэ 31 мэхъу) яубыдыр км² 1 755, 6. 70 % фӀэкӀыу шӀыпӀэм мэз къыщокӀыр. Ипшъэ лъэныкъуэм Псыфаб-къэрал мэз-хъумэр хэт.

## Тхыдэр
XIX лъэхъэнэм иныкъуэм нэс къалъэм ишӀыпӀэм адыгэ (абдзэх) къуаджэ щыта.

1960 гъэхэм, Урысейм зауэр Къаукъазым иригъэкӀуэкӀыурэ шӀыпӀэр еубыдыр, джылэ адыгэ исар Тыркум ирегъэкӀри къэзакъхэм хьаблэ щащыр.

1930 гъэм къалэ-зыгъэпсэхупӀэ траӀуэ.

## Къалэмрэ хьаблэ хэтхэмрэ
* къалэ **Псыфаб**

хьаблэ хиубыдэхэр:
* Бакинскэ станицэ
* Мирнэ 
* Имеретинскэ станицэ
* Кутаис
* Саратовскэ станицэ
* Суздалскэ станицэ
* Первомайскэ

## Джылу дэсыр
Лъэпкъ нэхъ ину дэсыр урысхэра - 85 %, абыхэм пэмыкӀыу ермэлыхэр. Хьаблэ хиубыдэхэм джылэ щыпсохэр игъусу дэсыр зэрыхъур мин 55, 716.
Псыхуабэ

**Псыхуабэ** () — Ставропол къэралым хэт къалэ. 2010 гъэм 19 щӀышылэм къыщыщӀэдзауэ Ищхъэрэ-Къаукъаз федерал куейм и къалэ Ӏэтащхьэщ.

Км. 196 Щэт-Къалэ пэщылъщ. Урыс-къалэ щыхъуар 1780 гъэм.

## Тхыдэ
1334 гъэм япэреуэ Бешто тепсэлъыхьыр тхыдэм Ибн Батуна, хьэрып-зекӀуэ "Биш-даг" (Ӏуащхьитху) псыхуабэ къакӀэжу етхыр. Сигизмунд фон Герберштейным зэритхымкӀэ (джэрмэн пэштыхьым зекӀу Урысеймрэ пэмыщӀ щӀыпӀэхэмрэ игъэкӀуам 1517 1526 гъэхэм) Къаукъаз къущхьэхэр ипщэмкӀэ Псыжь иде здыӀухьам бешто-адыгэхэр е "чики" мэпсохэ ("чики" - жыхуиӀам кӀаххэр къыригъэкӀыу хъунщ, гъуащу а цӀэмкӀэ къэбэрдейхэм еджу).
* 1561 гъэм Иуан Бзаджэр Урысейм ипщыр Гуэщэней Идархэ япхъур иэчэ. Абы щыгъуэми адыгэ пщыхэр Мэзкуу дохьэхэ, урыс уэркъ лъэпкъ Черкасскэхэр абыхэм къахокӀыр.
* 1773 гъэм урыс-Ӏазэгъуэ Гюлденштедтым итхыгъэ иригъэкӀуэкӀхэмкӀэ Ӏуащхьэ пштырым игугъ ещыр, ибгъуэнкӀагъ псыхуабэ къыздыкӀэжми.
* 1780 гъэм урысхэм Константиногорск быдапӀэр ящӀын щӀадзэ иджырей Псыхуабэм идеж - Азов-Мэздэгу дзэм я быдапӀэхэм ящыщу. А гъэм къалэр и япэреуэ къалъытэ.
* 1803 гъэм Псыхуабэр зыгъэпсэхупӀэ къалэу мэхъур.

## Лъэпкъ дэсхэр
(2002 гъэмкӀэ урысей псом джылэ бжыгъэ ирагъэкӀуэкӀамкӀэ)
* Урыс - 153, 251
* Ермэлы - 27, 362
* Укрэин - 4, 405
* Алыдж - 4, 029
* Азэрбиджан - 2, 532
* Джурт - 1, 333
* Адыгэ - 1, 138
* Вьетнам - 1, 045
* Осетин - 986

## Сурэтылъэ

Pyatigorsk, Diana Grotto, Russia.jpg
Лермонтовская галерея 043.jpg
Pyatigorsk, Chinese pavilion, Russia.jpg
Beshtau5256.jpg
Operetta theater in Pyatigorsk.jpg
Proval lake view.JPG
Pjatigorsk Lenin 2009.jpg
Pyatigorsk, Eagle sculpture, Pyatigorsk, Russia.jpg
Пхъэгулъ

**Пхъэгулъ** (лат-бз.: *Prunus cerasifera*, ур-бз.: *алыча*) — къыфцӀэ (къымцӀэ) Ӏарысэр къызхагъэкӀам ящыщ зы.

## Сурэтыр
Къудамэ банэ Ӏэй бжыгъу щытхэ, жыгу иэ пабжъу къокӀхэ, къудамэхэр хуэ гъуабджэ-удзыфафу, лъэгагъкӀэ м. 3-10 мэхъухэ. Щы гъагъэкӀэхужьу иэ хуэплъыжьу щыт. Щыгъагъэр накъыгъэм ияпэрей махуэхэм. ИмэракӀуэхэр щыхъур шыщхьэӀу – фокӀадэ мазэхэм.

МэракӀуэхэр - хуэхъуреуэ щыт псы якӀэту, я фэр гъуэжьу, плъыжъу иэ къуафӀцӀу. КумкӀэхэр инкъым см 3 мэхъухэр, иныкъуэм яр хуэкӀыхьху иэ хуэпӀакӀыу щыту. КумкӀэр езы мэракӀуэм хуэду щыт ифэри - гъуэжь, плъыжь иэ къуафӀцӀэ.

Сыт хуэдэ шӀыми къокӀыфыр узыншу.

## ЗдэкӀыр
Мы Ӏарысу, Ӏарысуи пхъэгулъыр къушхьа лъэныкъуэхэм къокӀыр: Тян-Шаным, Балканым, Курыт Азиэм, Азиэ ЦӀыкӀум, Ираным, Къаукъазым, Молдавиэм, Хуэхуэлейм.

Зы жыгым илъэсым кг 300 носыр къыпахыр мэракӀу.

## ЛъэпӀкъхэр
* Геогджа
* МэракӀуэшхуэ
* МэракӀуэшхуэ 9-114
* МэракӀуэшхуэ рубин
* Кубан кометэ
* Кутаиси
* Никитскэ гъуэжь
* Бэгъуа
* Пионер
* Пурпур
* МыӀарысэ плъыжь
* Риони
* Саконсерво
ПщылӀыгъуэ

**ПщылӀыгъуэ** — лъэпкъыгъуэм и зэхэтыкӀэ, зы цӀыхур (пщылӀыр) адрем (гъэпщылӀакӀуэм) еуэ щыщытым дежь. Апэрем пщылӀ яшъхэтэр кӀэсхэр, шъапхъаджэхэр, шӀыхуэ зтелъхэр, яужым джылэм щыщ цӀыхухэри, лӀыгъэкӀэ ягъэпщылӀхэтэр. Апхуэдэ пщылӀыгъуэр сурэт зиӀэ XIX лъэхъэнэм нэс куэду щыӀа. 

## ПщылӀыгъуэм и мыхьэнэмрэ пщылӀым и пӀалъэхэмрэ

ПщылӀым нэхъыбэм идежь и къэлъытэгъуэ хураттэр хьэпшыпым хуэдэм. ПщылӀхэр нэхъыбэм я къэрур лэжьыгъэм къэгъэшъхьапэн къуэдем шъхьэкӀэ яӀыгъхэт мэкъумэш лэжьыгъэхэм, унэӀут хуэду иэ пэмыкӀы хуэныкъуэгъу гъэпщылӀакӀуэм иӀэхэмкӀэ. ПщылӀым хьэпшыпыгъуэ мыхьэнэ езытыр нэхъапу и Ӏэшъагъу, и лэжьыгъу хъуар и гъэпщылӀакӀуэм е мэхъухэр, ауэ, и гъэшхэнымрэ кӀэлъыплъынымрэ гъэпщылӀакӀуэм и пшъэм илът. ПщылӀым езым еуэ мылъку иӀэкъым, къыгъэсэбэпыфыну къуэдеуэ хуиту щытыр и гъэпщылӀакӀуэм къырит къуэдейра. ПщылӀым унагъуэ ишъын и гъэпщылӀакӀуэм пӀалъэ иримтауэ хуиткъым, сэби игъуэтхэр езым хуэдуи и гъэпщылӀакӀуэм ей мэхъухэ. Мылъкум щыщ къэлытэгъуэ зэриӀэм шъхьэкӀэ пщылӀыр икӀи ящэфыну икӀи яхъуэжьыфыну.

ПщылӀым и псоукӀэм и фӀыгъэр зэпхатэр и гъэпщылӀакӀуэм цӀыхугъу хэлъымрэ иэ абым къыдэшхыкӀыным игугъамрэ. Япэрер нэхъыбэм макӀыу къэхъут; етӀуанэр къызхэкӀыр пщылӀ кӀэхэр къэгъуэтыным гугъ ин иӀу щытмэ. ПщылӀхэр пӀыным я сэбиигъуэм кӀэдзауэ Ӏоху лъапӀу, гугъу щытт абым пщылӀ «къызхахын» бжыгъэхэм яхуэныкъу, абы шъхьэкӀэ гъэпщылӀакӀуэ нэхъ бзаджэдыдэми я пщылӀхэм псоукӀэ хъэрзынэ яритын хуэт, къэрурэ узыншагъэрэ яӀэным шъхьэкӀэ, зи Ӏэплъэпкъ зэфӀэувауэ; пщылӀ здаубыдыф лъэныкъуэхэм зи Ӏэплъэпкъыр зэфӀэувауэ лъэшу щытхэм дежь я гъашъэм кӀэлъыплъхэтэкъым, фэ ирамыплъу ягъэлажьэхэ. 

ПщылӀхэр нэхъыбэм къыздыхахын кӀадзар япэреуэ и зэфӀэувэныгъэр щежьам, яужыми лъэшугъу хъуам лъэпкъ псом шъхьэкӀи зауэхэра, дзэм хэт зауэлӀхэр яубыду, цӀыхухэр яхьу. ПщылӀыгъуэр къэру игъуэту щызэфӀэувам, цыху псэукӀэм лъэшу хэхьауэ зэуэм пэмыкӀыуи пщылӀхэр къыхахын здыкӀадзар:

* ПщылӀ «лъэпкъ» хъэхъуэным;
* Хабзэ гуэрэхэмкӀэ шӀыхуэ зтелъ цӀыхум пӀалъэр къыщысым къытехуэр имытыжьтэмэ а и шӀыхуэр къызӀырихам и пщылӀ хъут;
* Щапхъаджагъэ гуэрэхэм шъхьэкӀэ цӀыхур пщылӀ хъуфынут;
* Яужыреуэ — адэм и ӀэнатӀэшхуэмкӀэ и быныр иэ и шъхьэгъусэр пщылӀу ищэфынухэт. 

Иджыри къыздынэсым япэрей зэманхэми хуэду къохъур цӀыхухэр пщылӀ яшъу амалыншу лэжьыгъэ тралъхьэху. Схуэдэм къыхэмыхами пщылӀыгъуэр счыгъуи гурыӀуэгъуэ къыхэнэр зы — пщылӀыр кӀэс — апхуэдэ гурыӀуэгъуэр пщылӀ зытӀущ къуэдейхэракъым зи гъашъэм еӀулъар, пщылӀыгъуэ псом и тхыдэми. 

## ТехьэпӀэхэр
* ПщылӀыгъуэ. КъэӀохугъэ тхылъ.
* ПщылӀыгъуэм и «тхылъ». Тхыдэ.
* ПщылӀыгъуэм и музей Британиэшхуэм.
Пыжъ

**Пыжъ, Пыжь** (лат-бз.: *Prunus spinosa*, ур-бз.: *Тёрн*) — пабжъэ, банэ къэкӀыгъ къыфцӀэ лъэпӀкъым ящыщу.

## Сурэтыр

Пабжъэ м. 3,5-4,5 нэсу илъэгагъыр, нэхъмакыу жыг мылъагу мэкӀыр м. 8 хуэдиз хъууэ. Икъудамэхэм банэ бэуэ пыту. Итхьампэхэр дзасу щытхэ, см. 5 хуэдиз икӀыхьагъу, лъапэм идей хуэзэву, икӀапэмкӀэ бгъуэ хъууэ. Хужьу мэгъагъэр, цӀыкӀу-цӀыкӀуху, зэрызу пыту, гъатхапэм, итхьампэхэр къыдимыдз кӀышъэ. ИмэракӀуэхэр хъуреуэ щытхэ, зы кумкӀэ илъу, ибгъуагъыр мм 12 хъууэ.

## Сурэтылъэ

image:BlackthornFruit.jpg
File:Schlehe1.jpg
File:Husband and wife trees - Blackthorn.JPG
File:Prunus-spinosa-nature.JPG
File:Prunus spinosa001.jpg
File:Prunus spinosa0.jpg 
File:Trnka.jpg
File:Endrinas.jpg


Категориэ:КъэкӀыгъэ
Псков област

**Псков област** () — Федерациэ Урысеим хэт хэку. Къалэ нэхъыщхьэр Псков.

## Хэкумэтхыр

Псков хэкур Урысейм и ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэ еуропэ лъэныкъуэм хэт. Гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: ишъхъэрэмкӀэ - Ленинград хэкум, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Новгородымрэ Тверымрэ, ипшъэмкӀэ - Смоленскымрэ Урысыхумрэ, къуэхьэпӀэмкӀэ - Латвиэмрэ Эстониэмрэ.

Хэкум шӀыпӀу иубыдыр зэрыхъур 55,3 мин км².

Езы шӀыпӀэр нэхъыбаӀуэм губгъу щыт, мэзкӀэ бэгъуауэ (мэзхэм шӀыуэ яубыдыр зэхэту 2450 мин га) абым пэмыкӀыуи псыхъурей бжыгъэхэр (яубыдыр 210 км²). Псыхъурей нэхъ индыдэр Псков Чудской; хэку псом псыхъуреуэ хэтыр 3 700 фӀокӀыр.

Хэкум мэзу къинэжьар 250 млн. м³ носыр(тхьэмпэбанэхэм ящыщ - 45%). Хэкур бэгъуауэ щыт мэзкъэкӀыгъэ къэщхьэпэгъуэхэмкӀэ: Ӏэргъэбэгухэр, мэракӀуэхэр, гынкъэкӀыгъэхэр.

Хьэйуар континет-курыту щыт. Гъэм и температурэ курытыр +5°С. Мазэкурыт температурэр щӀышылэм -7,8°С, бадзэуэгъуэм +17,3°С. Уэуэ къэхыр гъэм 625 мм.

## Тхыдэр

Къалэ Псковыр япэреуэ тхыдэтхыгъэхэм къыщыӀохур 903 гъэм. X-XII лъэхъэнэхэм Псков хэкур Киеу Урысеим хэтт, ауэ и къэрур кӀуэдын щыкӀидзэм Новгородымрэ Владимирымрэ и ӀэнатӀэпӀашъхьэм кӀэхьэ.

1242 мэлыжъыхьым и 5-м Чудской псыхъурем Мыл-зауэ щекӀуэкӀа Александр Невскэ и урысыдзэмрэ Ливон лъэпкъэгъумрэ дзэмрэ яуэ. зауэр урысыдзэм и текӀуэныгъэкӀэ иуха.

1348-1510 гъэхэм Псков хэкур шъхьэхуит республику щыта. Мэзкуумрэ Псковымрэ я зэпылъыныр нэхъ лъэш щыхъум Псковыр Урыс къэралым хохьэр.

Ишъхъэрэ зауэшхуэм щыгъуэ 1700-1721 гъэхэм Псковыр урысыдзэм и гъунапкъым тет быдапӀэ къэлъытэгъуэшхуэ зиӀу щыта, къышхьэпэгъуэ дзэм шъхьэкӀэ зэрихьу. 

1710 гъэм Петр I и унафэмкӀэ псков шӀыпӀэхэр Ингерманлэнд хэкум хохьэхэ, 1727 гъэм Екатэринэ II и унафэмкӀэ Новгород хэкум хохьэхэ.

Псков хэку къыщыхагъэкӀыр 1776 гъэм шышъхьэӀум и 24.

1917 гъэм гъатхэпэм и 2-м пэштыхь Николай II тхылъ кӀетхэ Псков къалэм и ӀэнатӀэпӀашъхьэр къигъану. Советхэм я ӀэнатӀэр 1917 гъэм йохьэр хэкум.

1927 гъэм Псков шӀыпӀэр Ленинград хэкум хохьэ, ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм и зэманыгъуэм оккупациэм хэта.

Псков хэкур щызэфӀэувэжьар 1944 гъэм.

## Джылэр

2010 гъэм и шӀышъылэм и 1-м къэлъытэгъуэкӀэ Псков хэкум дэсар 688563 цӀыху (Псков къалэм - 191760). Демографиэмрэ хэку тхыдэмрэ ятеухуауэ Псков хэкум и джылэр щимыгъэту нэхъ макӀэ мэхъур.

### Хьэблэхэр




## Экономикэр

Хэкум и валовэ продуктыр 2008 гъэм 73,4 млд. рубылу хъуа (зы цӀыхуа абы теуэр - 104,8 мин рубылу гъэм).

Экономикэм и лэжьыгъэ нэхъышъхьу щытыр губгъуэ-былым лэжьыгъэхэр - чэ, лы, кэнтроф, пхъышъхьэмышъхьэ, джэд-зехуэныгъэ.

Абыб пэмыкӀыу хэкум дэт Псков ГРЭС, цӀыкӀу СГ-хэр джоуэ. Великие Лукахэм локомотивщӀыж фабрикэ дэт.

## Администрациэ гуэчыгъуэр

Псков хэкур и администациэмкӀэ муниципал куей 24-кӀэрэ къалэ-куей 2-кӀэрэ мэгуэч.

## Гулъытыгъу щытыр
* Псков хэкур Урысей Федерациэм и закъу щыт нып зымыӀэ хэку.

## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр

* Псков хэкум и официал сайтыр 
* Псков хэкум и културэр 
* Порховской лъэныкъуэ — тхыдэ, документхэр, шӀыпӀэтхыпхъэхэр 
* Псков хэкур каталог-кӀэупшӀэгъуэм «Вся Россия» 
* Псков хэку — Характеристикэр. 
* Псков къэралыгъуэ зэгуэт тхыдэ-аркитектуру арту музей-хъумэныгъэр. 
* Псков Къэралыгъуэр. Псков хэкугъэм и архив.
Рембрандт

**Рембрандт Харменс ван Рейн** (нидер-бз.: *Rembrandt Harmenszoon van Rijn*, 1606 бадзэуэгъуэм и 15 — 1669 жэпуэгъуэм и 4) — нидерландхэм щыщ художник.

## Гашъэм и тхыдэр
Къыздэхъуар къалэ Лейденым (Нидерлэндхэм) шъхьэл зыӀыгъ къуэлей хулъхугъэм и унагъуэм. 1620 гъэм Лейден и университетым кӀохьэ, яужым художник гуэрэм и дэӀэпыкъуэгъу мэлажьэ, абым фӀэкӀауэ Питер Ластман идежь щоджэ. Абым идежь Рембрантым зырегъасэ нэху-ныбджэ зэхэлъыкӀэм и лъэгъуныр, ара лэчтхыгъэхэм тетхэм фэ къытезгъауэр псо хуэду, Ӏувагъ езытыр тетым, къэхъуар, гъэлъэгъуам тхыгъэм гурыӀуэгъуэ хэзылъхьэ.

1631 гъэм Рембрандт Амстердам мэкуэчыжь, абдем цӀэрыӀуэ мэхъур «Доктор Тулп и урок анатомиэмкӀэ» ишъа яуж. 1640 гъэхэм япэ кӀышъэ Рембрандтым лэжьыгъэ куэд иӀэ, джылэм фӀыуэ къалъыту.

1640 гъэм Рембрандтым и лэжьыгъэ нэхъ цӀэрыӀуэ «Джэщхъумэ» етх.

Зэманыр кӀуэхукӀэрэ Рембрандтым и реализм Ӏэшъагъэм нэхъ кууэ зырет, цӀыхухэм я сурэтхэр итху («Нэуэжъым и сурэт», «Шъхьэгъумджэм Ӏут Хендрикие», «Титус еджэ» а псом пэмыкӀыу езым и сурэт бжыгъэ итхауэ щыта).

1650 гъэм Рембрандтыр хом-хомурэ цӀыхухэм ящогъупшэжьыр модэм икӀыурэ, ауэ тӀум щыгъуи лэжьыгъэ куэд иратыр, 1656 гэм Рембрандтыр банкрот мэхъур.

1669 жэпуэгъуэм и 4 Амстердам идежь дунем ехыжьа

## Сурэтылъэ

The Nightwatch by Rembrandt - Rijksmuseum.jpg|Джэщхъумэ
Rembrandt Harmensz. van Rijn 026.jpg|Даная
Rembrandt-Belsazar.jpg|Валтасар и джэгу


## ТехьэпӀэхэр

* Рембрандт и гъашъэмрэ и лэжьыгъэмрэ тепсэлъыхь сайт (урысыбзэкӀэ)
* Рембрандтрэ и лэчтхыгъэхэмрэ я анализ зэрыт сайт (урысыбзэкӀэ)
* Рембрандт и лэчтхыгъу хъуам я каталог, шъэныгъэ проэкт «Рембрандт» зицӀэм къызэритымкӀэ
Республикэ

**Республикэ** () — къэралым и зы ӀэнатӀэгъуэ зэфӀэтыкӀэхэм ящыщ. ӀэнатӀэр джылэм и хэхынымкӀэ тохьэр и пӀэм.
## Республикэхэр зэрзэшъхьэщыкӀхэр
* Парламент республикэ
* Президент республикэ
* Зэхэт республикэ
* Совет республикэ
* Мыслъымэн республикэ
* Лъэпкъэ республикэ
* Пщыгъуэ республикэ
* ГъэпщылӀыныгъэ республикэ
* Вече
* Реч Посполитая