open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бгъэжьей

**Бгъэжьей** () — къашыргъэ лъэпкъщ, бгъэхэм я нэхъ цӀыкӀу дыдэщ.

## Теплъэр
Теплъэр лӀэужьыгъуитӀу къокӀуэ — гъуабжафэрэ тэхурэу. Япэрейм къобэкӀ гъуабжэ-фӀыцӀафэр, щхьэщӀыбыр, пщэр, дамэцхэр нэхъ тэхуу, кӀэ къабзийхэри ныбэ щӀагъри фӀыцӀэ-гъуабжафэщ. ЕтӀуанэ теплъэр фагъуэ-гъуабжэщ, къабзий гъунэхэр, ныбэ щӀагъыр тэхуфэщ, пэр лъадийхэр, лъэбжьанэхэр фӀыцӀэщ.

## Здэпсэухэр
Бгъэжьейр щопсэу Къауъказым, абы и ищхъэрэ щӀыпӀэхэм, Азиэм, Ипщэ Еуропэм, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм. Мэлъэтэж. УпэщӀохуэ мэзылъэ, чыцалъэ щӀыпӀэхэм, тафэхэм, бгы мылъагэхэм. Абгъуэ щещӀ жыгхэм, къырхэм.

## Ӏусыр
Ӏусыр нэхъыщхьэу тхьэрыкъуэм хуэдизын, е нэхъ жьгъей къуалэбзу, жумэрэн, дзыгъуэщ. Абы и щакӀуэкӀэм дыболъагъу къашыргъэхэмрэ къаргъейхэмрэ яй икӀи и нэӀэ зытридзар хьэуам куэдрэ къыщиубыд къохъу. 

*  —

«Ӏуэхур зэрымыщыгугъауэ къыщӀедз» мыхьэнэ къырет.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Бгъэнбзухэр

**Бгъэнбзу лъэпкъыр** () — вэд лъэпкъым щыщщ.

Инхэкъым. Я дамэ лъэныкъуэр мм. 56-91. ЛӀэужьыгъуэу 38-рэ къызэщӀеубыдэ, я щхьэщыгум кусэ тэху, тхыцӀэм фӀыцӀафэ ӀэпапӀэхэр ирикӀуэу.

## ЛӀэужьыгъуэхэр

* Бгъэнбзунабдзэху 
* Acrocephalus paludicola 
* Бгъэнбзу 
* Acrocephalus sorghophilus 
* Acrocephalus bistrigiceps 
* Acrocephalus agricola 
* Acrocephalus tangorum 
* Acrocephalus concinens
* Acrocephalus scirpaceus 
* Acrocephalus baeticatus
* Acrocephalus dumetorum 
* Acrocephalus palustris 
* Къамылбзу 
* Acrocephalus orientalis 
* Acrocephalus stentoreus
* Acrocephalus orinus 
* Acrocephalus griseldis 
* Acrocephalus australis 
* Acrocephalus luscinia 
* Acrocephalus syrinx 
* Acrocephalus rehsei 
* Acrocephalus familiaris 
* Acrocephalus aequinoctialis
* Acrocephalus caffer 
* Acrocephalus atyphus 
* Acrocephalus rimatarae 
* Acrocephalus vaughani 
* Acrocephalus taiti 
* Acrocephalus mendanae
* Acrocephalus kerearako 
* Acrocephalus rufescens 
* Acrocephalus brevipennis 
* Acrocephalus gracilirostris 
* Acrocephalus newtoni 
* Acrocephalus aedon 
* Acrocephalus rodericanus 
* Acrocephalus sechellensis 
* Nesillas aldabrana 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Бжэндэхъугъуэжь лъэпкъыр

**Бжэндэхъугъуэжь лъэпкъыр**  — унэбзу хэкӀыгъуэм щыщщ.

## Теплъэр
БзухэкӀ жьгъейхэкъым — я кӀыхьагъщ см. 23-30, къашэч г. 100-м нэс. Я пэхэр щхьэм хуэдизу кӀыхьщ, теплъэр хуабжу щӀэращӀэщ. 

## Здэпсэухэр
Нэхъыщхьэу здэпсэухэр субтропикхэращ. Лъэтэжхэкъым, Еуропэмрэ Къаукъазымрэ щыпсэухэм къанэмыщӀауэ. Къырашыр шыри 3-5-щ.

## Лъэпкъыгъуэхэр
ЛъэпкъыгъуитӀ мэхъур, абыхэм лӀэужьыгъуэ 28-рэ къыхэкӀыжу:
* Бжэндэхъугъуэжьхэр (*Oriolus*)
* Ахъобжэндэхъухэр (*Sphecotheres*)

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Бжэндэхъу лъэпкъыр

**Бжэндэхъу лъэпкъыр** () — унэбзу хэкӀыгъуэщ.

ЛӀэужьыгъуищэм щӀегъу, лъэпкъыгъуэ 32-м нэсу къызэщӀаубыду.

Нэхъыбэу здэпсэур ЩӀым и къухьэпӀэ лъэныкъуэращ. Щогъуалъхьэ щӀыпӀэ нэрымылъагъухэм, жыг гъуанэхэм, къыр дурэшхэм, нэпкъ бгъуэнщӀагъхэм, унащхьэхэм. 

Я Ӏусым хохьэ хьэпщхупщ, гъудэбадзэ, абыхэм я хупсхэр, бжьыхьэм мэракӀуэ, пхъэщхьэмыщхьэ.

## Лъэпкъыгъуэхэр
Лъэпкъыгъуэ 28-рэ къылъытэгъуэмкӀэ зэрзэхагъэкӀыр:
* Aplonis 
* Mino 
* Basilornis 
* Sarcops 
* Streptocitta 
* Enodes 
* Scissirostrum 
* Saroglossa 
* Ampeliceps 
* Gracula 
* Acridotheres 
* Leucopsar 
* Sturnia 
* Бжэндэхъухэр 
* Creatophora 
* Fregilupus 
* Necropsar 
* Coccycolius 
* Lamprotornis 
* Cinnyricinclus 
* Spreo 
* Compsarus 
* Onychognathus 
* Poeoptera 
* Grafisia 
* Speculipastor 
* Neocichla 
* Buphagus 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
БжэндэхъумацӀэ

**БжэндэхъумацӀэ** () — бжэндэхъу лъэпкъщ.

## Теплъэр
Мыр къызэрыкӀуэ бжэндэхъум хуэдизщ, и лъэтэкӀэкӀи ещхьщ, ауэ теплъэкӀэ къыщхьэщокӀ. И щхьэр, пщэр, дамэхэр, кӀэр фӀыцӀафэщ, адрейхэр плъыфэщ. Адрей бжэндэхъухэм ялъытауэ и пэр гъум кӀэщӀщ, щхьэгуагуэщ. 
## Здэпсэухэр
Къэралъыгъуэ хуабэм щопсэу. Гъэмахуэм зэзэмызэкӀэ гупышху къолъатэ. Зэрызхурэ ахэр зыщӀыпӀи щыплъагъунукъым. Илъэс кӀыхьагъым быдэу зэрыӀыгъ гупышхуэщ, псом хуэмыдэу къишыгъуэ зэмагым. Бзу ныбаблэ бжыгъэншэр уафэр щӀахъумэу, цӀыхухэм я щхьэфэцыр ягъэтэджу, гъуэжькуй плъыфэу зэкъуэхуауэ къатоуэ жыг хадэхэм, пытыр пагъэкъабзыкӀри адэкӀэ мэлъатэ.

## Ӏусыр
И Ӏус нэхъыщхьэр мацӀэ лӀэужьыгъуэхэращ. Зы къуалэбзум мацӀэ 200 нэс махуэм ешх, езым и хьэлъагъым хуэди 2,5 хъууэ. КъинэмыщӀауэ, мыхьэмышх гуэри къыхэмыхуэу къуалэбзу гупым пхъэщхьэмыщх жыг хадэхэм япытыр псынщӀэу къыпагъэкъэбзыкӀыр. ЗэрышхакӀуэм къинэмыкӀауэ икӀи хахуэщ. Езыхэм ялъытауэ куэдкӀэ нэхъ пӀащэ къуалэбзухэм, вындхэм, къуалэхэм, къуанщӀэхэм, я абгъуэхэр яхъунщӀэ, зейхэм къытырах, щогъуалъхьэ.

Иужьырейуэ бжэндэхъумацӀэхэр Къаукъазым къыщылъэтар 2002 гъэм и бадзуэгъуэм, Нэгъуей губгъуэм къытеуахэу.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
БжэнщӀэфин

**БжэнщӀэфин** () — бжэнщӀэф лъэпкъым щыщ къуалэбзу пӀащэщ и лъэпкъэгъум елъытамэ.

## Теплъэр
КъызэрыкӀуэ бжэнщӀэфым елъытауэ пӀащэщ, къещэч г. 100 нэс, дамэ лъэныкъуэр см. 20-25, теплъэкӀи и лъэпкъэгъухэм мащӀэу къащхьэщокӀ, къапщтэмэ, кӀэ бзийхэм яхэлъ ӀэпапӀэ хужьышхуэхэмкӀэ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Сыбырым, КъуэкӀыпӀэ Жыжэм я мэзхэм, КъуэкӀыпӀэ Азиэм, Индиэм.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
БжэнщӀэф лъэпкъыр

**БжэнщӀэф лъэпкъыр** () — мы лъэпкъыр зыхыхьэ хэкӀыгъуэм щынэхъыщхьэщ.

## Теплъэр
Я теплъэкӀэ щхъуэгъуа-бжафэщ; фӀыцӀэ, хужь ӀэпапӀэхэр я кӀэмрэ дамэхэмрэ хэлъу. Я кӀэхэр кӀыхьщ, дамэхэр Ӏузэщ, пэ кӀэщӀхэщ, жьбгъуэхэщ, нэшхуэхэщ, лъэ кӀэщӀхэщ. ЩылъатэкӀэ даущ ирагъэщӀкъым.

## Здэпсэухэр
Щопсэу мэзылъэ щӀыпӀэхэм, къумхэр зи хэщӀапӀэ лӀэужьыгъуи щыӀэщ. Абгъуэ ящӀкъым. Пасэм щыгъуэ бжэнхэм ящхьэщыт гъудэбадзэхэр я жьабгъуэмкӀэ куэду къэзубыд къуалэбзухэр бжэным ящӀэф къафӀэщӀт. Я фӀэщыгъэцӀэри къызтекӀар аращ.

## Лъэпкъыгъуэхэр
Лъэпкъ къуэдзэ тӀу мэхъу, ахэр лъэпкъыгъуэ 14-лӀу, лӀэужьыгъуэ 69-рэу гуэшащ.

Лъэпкъ къуэдзэхэмрэ лъэпкъыгъуэхэр:

* Лъэпкъ къуэдзэ *Chordeilinae*
** Nyctiprogne
** Podager
** Lurocalis
** Chordeiles

* Лъэпкъ къуэдзэ *Caprimulginae*
** Nyctidromus
** Phalaenoptilus
** Siphonorhis
** Nyctiphrynus
** БжэнщӀэфхэр
** Macrodipteryx
** Hydropsalis
** Uropsalis
** Macropsalis
** Eleothreptus

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Таксономиэ зэхэгъэкӀыгъуэм и зэгуэт системэр

**Таксономиэ зэхэгъэкӀыгъуэм и зэгуэт системэр** () — къэралъыгъуэ лэжьыгъэ АШЗ-м, Канада, Мексикэм джоуэ, нэмыщӀ лъэпкъэгъухэри ящӀыгъуу, нэхъыщхьэ лэжьыгъэр — лъэныкъуэ псомкӀи таксономиэ-системэ гъэпса щыӀэным, лӀэужьыгъу хъуамкӀэ. 

## ТехьэпӀэхэр
* Лъэпкъыгъуэм и нэхъыщхьэ сайтыр 
* Канадэм и сайт (ITIS*CA)
* Мексикэ сайт (SIIT*MX)
Бжэндэхъугъуэжь

Б**жэндэхъугъуэжь** () — бжэндэхъугъуэжь лъэпкъым щыщщ.

## Теплъэр
Хъухэм я теплъэр дыщэ-гъуэжьыфэщ, кусэ фӀыцӀэ хэлъу. Дамэр фӀыцӀэщ, гъуэжь ӀэпапӀэ хэлъщ, кӀэ къабзий фӀыцӀэхэр еух гъуэжьыфэу. Анэр гъуэжь-удзыфэщ, я бгъэгу щӀагъыр щхъуэ-хужьыфэщ, кӀэ щӀагъыр гъуэжьщ.

## Здэпсэухэр
Къэрал бжыгъэу зызубгъуа лӀэужьыгъуэщ. Ди хэгъуэгухэм щыпсэухэм щӀымахуэр Африкэм щрах. Бжэндэхъугъуэжьхэм абгъуэр нэхъыбэу здащӀыр пхъэхуей, жыгей мэз гъущэхэращ, псыежэххэм ягъунэгъуу. Хадэхэм я гунэгъу щыху жыг гуэрэнхэми щогъуалъхьэ. Згуэрэм игъэгузэвамэ, игъэщтамэ джэду губжьа гоу макъ къегъэӀу.

## Ӏусыр
Бжэндэхъугъуэжьхэр икъукӀэ къэщхьэпэгъуэ къахьыр бэуэ яшх мэзым зэран ин езых, нэгъуэщӀ къуалэбзу лӀэужьыгъуэхэм Ӏумпэм ящӀ щыгъыныхьхэр, къинэмыщӀауэ — цӀывхэр, бадзэ пӀащэхэр, бэджхэр.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Бжэндэхъу

**Бжэндэхъу** () — бзу хэкӀ инкъым, бжэндэхъу лъэпкъым щыщщ.

## Теплъэр
Цы зэпхъыжагъащӀэм и теплъэр фӀыцӀафэ лыдщ, ӀэпапӀэ хуж зэхуэмыдизхэр хэсу. Гъатхэм ехъулӀэу а ӀэпапӀэхэр нэхъ цӀыкӀу мэхъу е хокӀыжыпэ. 

## Здэпсэухэр
Къэрал куэдым щопсэу. Абгъуэ щащӀ жыг гъуанэхэм, нэхъ къуалэбзу инхэм я абгъуэ лабжьэхэм. Къаукъазым тӀо мэгъуалъхьэ. Шырхэр анэми хъуми зэдапӀ. Мэлъэтэж, ауэ Ищхъэрэ Къаукъазым щӀымахуэр щизыххэри щыӀэщ. Бжэндэхъур ди щӀыпӀэхэм гъатхэм нэхъ пасу къэлъэтэжхэм ящыщщ. Япэ махуэм зэман куэд ирагъэхь абгъэу щӀыпӀэ екӀу къэлъыхъуэным. Къагъуэта яужым уэрэд жыӀэн щаублэ. Я бзэрабзэ макъыр инщ, икӀи нэщхъыфӀэщ. Бжэндэхъум екӀуу зыпащӀыжыф нэгъуэщӀ бзу лӀэужьыгъуэхэми, хьэндыркъуакъуэ, хьэ банэ макъхэм, уеблэмэ цӀыху макъми.

## Ӏусыр
Я Ӏусыр хьэпӀацӀэ, цӀыв зэмылӀэужьыгъуэ, пхъэщхьэмыщхьэщ.

## Хабзэм
Бжэндэхъум теухуауэ адыгэ псалъэжь щыӀэщ:
* «*Балий хадэ уиӀэмэ бжэндэхъур зыщӀысыр пщӀэнщ.*» 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Бжэндэхъухэр
БжэнщӀэф теплъэ хэкӀыгъуэр

**БжэнщӀэф теплъэ хэкӀыгъуэр** () — хуабжьу хэкӀыгъуэ бэгъуащ, дунем зы къэралъыгъуи теткъым абы щыщ лӀэужьыгъуэ здэщымыӀэ. 

Лъэпкъитху мэхъу. Ахэр лъэпкъыгъуэ 19-рэ лӀэужьыгъуэ 92-рэу гуэшыжащ. Жэщ къуалэбзухэм щакӀуэн яублэ пшапэр зэхэуа нэужь. Я цыр щабэщ, Ӏувкъым. Щогъуалъхьэ щӀылъэм, бгъуэнщӀагъхэми, жыг гъуанэхэми. Я зы гъуэлъхьэгъуэр  джэдыкӀэ хужьыфэу 4-м щӀигъукъым. Абгъуэ щӀыныр, къишыныр, шыр пӀыныр анэми хъуми зэдахь.

ХэкӀыгъуэм деж гу зылъыуегъатэ зи лӀэужьыгъуэхэр (Курыт, Ипщэ Америкэм щиӀэхэр) зэры нэхъ пӀащэмкӀэ.

* Лъэпкъ Steatornithidae
** Лъэпкъыгъуэ Steatornis
* Лъэпкъ Podargidae
** Лъэпкъыгъуэ Podargus 
** Лъэпкъыгъуэ Batrachostomus 
* Лъэпкъ БжэнщӀэф абрагъуэ лъэпкъыр (*Nyctibiidae*)
** Лъэпкъыгъуэ БжэнщӀэф абрагъуэхэр (*Nyctibus*)
* Лъэпкъ Aegothelidae 
** Лъэпкъыгъуэ Aegotheles
* Лъэпкъ БжэнщӀэф лъэпкъыр (*Caprimulgidae*)
** Лъэпкъыгъуэ Nyctiprogne 
** Лъэпкъыгъуэ Podager 
** Лъэпкъыгъуэ Lurocalis 
** Лъэпкъыгъуэ Chordeiles
** Лъэпкъыгъуэ Nyctidromus
** Лъэпкъыгъуэ Phalaenoptilus 
** Лъэпкъыгъуэ Siphonorhis 
** Лъэпкъыгъуэ Nyctiphrynus
** Лъэпкъыгъуэ БжэнщӀэфхэр (*Caprimulgus*)
** Лъэпкъыгъуэ Macrodipteryx
** Лъэпкъыгъуэ Hydropsalis 
** Лъэпкъыгъуэ Uropsalis 
** Лъэпкъыгъуэ Macropsalis 
** Лъэпкъыгъуэ Eleothreptus 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Бжьыхьэджэд

Бжьыхьэджэд () — щӀупхъым и гъунэгъу дыдэ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ТхыцӀэр щхъуэ-гъуабжэ фӀыцӀафэщ, ныбэ щӀагъыр хужь-гъуэжьыфэщ, гуабжэ кусэхэр ирикӀуэкӀыу, пэ кӀыхьщ.

## ПсэукӀэр
Здэгъуалъхьэр щӀыгум дежщ, къикӀэцӀыр джэдыкӀи 4-щ. Ди щӀыпӀэхэм бжьыхьэджэдыр нэхъыбэрэ щыплъагъунур гъатхэмрэ бжьыхьэмрэщ, къыщылъэтэжкӀэ, е щылъэтэжкӀэ, ауэ Къаукъазым щыгъуалъхьэу орнитологхэм быдэу яхужаӀэкъым.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Бзудамэху

**Бзудамэху** () — бзухьэгуагуэ лъэпкъщ, унэбзу хэкӀыгъуэщ.

## Теплъэр
И щхьэшыгур гъуэ-тэхущ, тхыцӀэр гъуабжэ-пшахъуафэщ, кусэ жьгъейхэр хэлъу. И дамэкӀэ къабзийхэм (къабзий пхъашэхэр) я зэхуэдитӀыр хужьщ. 

## Здэпсэухэр
Куэду уащыпэщӀохуэ Урысейм и тафэхэм. Къауъказым и тафэ, къум губгъуэхэм щыгъуалъхьэу хуагъэфащэ. 

ЩӀымахуэм Къауъказым щыплъагъунущ жыг хадэхэм, мэз лъапэхэм, сэхуран, гуэдз, щӀэп зыщащӀэ хьэсэхэм, псом хуэмыдэу вэнвеищӀэ зыхалъхьам, апхуэдэуи силос мащӀэ гъунэгъухэм, щхьэлхэм екӀуалӀэ гъуэгу гъунэхэм.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Бзугъуабжэ лъэпкъыр

**Бзугъуабжэ лъэпкъыр** () — дунейм и щӀыпӀэ бжыгъэм уащыхуозэ. Унэбзу хэкӀыгъуэщ.

## Теплъэр
Я теплъэкӀэ зэмыфэгъущ. И нэхъыбэм къуалэбзу жьгъейхэщ, е курытщ, г. 10-20 хьэлъагъ яӀэщ. Илъэсым зэ цы япхъыж — шыщхьэӀумрэ фокӀадэмрэ я зэхуакухэм деж.

## Здэпсэухэр
Нэхъыщхьэу здэщыӀэхэр щӀыгуращ. Ищхъэрэ Къаукъазым бзугъуабжэ лӀэужьыгъуи 7 щопсэу. Зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀи 5-6-щ, зы гъэм тӀо къизыш яхэтщ.

## Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр хьэпщхъупщрэ цӀыврэщ, бжыхьэм абы хохьэ къэкӀыгъэ жылэ, мэракӀуэ. А зэманым къэкӀыгъэхэкӀ нэхъ зымышх лӀэужьыгъуэхэри яхэтщ.

## Лъэпкъыгъуэхэр
Лъэпкъыгъуэ 17-рэ, лъэпкъыгъуэ къуэдзэ 41-рэ, лӀэужьыгъуэ 300-рэзэщӀеубыдэ.
Абы щыщ лъэпкъыгъуэхэр:
* Бзугъуабжэхэр *Turdus*
* Platycichla 
* Nesocichla 
* Cichlherminia 
* Psophocichla 
* Zoothera 
* Catharus 
* Hylocichla 
* Ridgwayia 
* Ixoreus 
* Geomalia 
* Cataponera 
* Sialia 
* Grandala 
* Myadestes 
* Cochoa 
* Chlamydochaera 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Бзугъуабжэгъуэщ лъэпкъыр

**Бзугъуабжэгъуэщ лъэпкъыр** () — унэбзу хэкӀыгъуэм щыщщ.

Лъэпкъым хохьэ лӀэужьыгъуищ, инхэкъым, бжэндэхъум хуэдизынщ, ауэ нэхъ зэхэщӀыхьахэщ, цы Ӏув щабэ ятетщ. Щхьэгуагуэхэщ, кӀагуэхэщ, дамэ Ӏузэхэщ. Я пэхэри кӀэщӀщ, ауэ лъэщхэщ. Нэхъыбэу здэпсэухэр мэз тундрэхэмрэ Тайгамрэщ.

## Лъэпкъыгъуэхэмрэ лӀэужьыгъуэхэмрэ
лъэпкъ къуэдзэ бзугъуабжэгъуэщхэр (*Bombycillinae*)
* лъэпкъыгъуэ бзугъуабжэгъуэщхэр (*Bombycilla*)
** бзугъуабжэгъуэщ (*B. garrulus*)
** Bombycilla japonica
** Bombycilla cedrorum

лъэпкъ къуэдзэ *Ptilogonatinae*
* лъэпкъыгъуэ Ptilogonys 
** Ptilogonys cinereus
** Ptilogonys caudatus
* лъэпкъыгъуэ Phainopepla
** Phainopepla nitens 
* лъэпкъыгъуэ Phainoptila
** Phainoptila melanoxantha 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Бзужэр

**Бзужэр** () — вэд лъэпкъым щыщ, бзужэр лъэпкъыгъуэщ.

## Теплъэр
Инкъым. И жьэгъур, хулъащхьэр — хужьщ, джабэхэр — гъуэ-гъуэбжафэщ.

## Здэпсэухэр
Къауъказым, Еуропэм, Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Сыбырым, Курыт Азиэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми щопсэу. Лъэтэн фӀыуэ илъагъукъым, удз, чыцэ щӀагъым дзыгъуэм хуэду щӀож. Емышыж уэрэджыӀэщ. Уэрэдбзухэм хуэдэу пщыхьэщхьэм щӀынф щыхуэхъум идеж еублэри жэщыр зэхуэдитӀым блэкӀыху зэпагъэукъым. МащӀэу зэгъэпсэхури нэху щын щӀимыдзэ щӀыкӀэ яублэж, дыгъэр къыкъуэкӀыхукӀэ уэрэд жаӀэ. Нэхъ щыплъагъунур псыӀэ-мэкъупӀэхэм, удз Ӏув лъагэ, чыцэ гуэрэнхэр зэрытырщ. Ищхъэрэ Къаукъазым щогъуалъхьэ, щыкуэдщ, мэлъэтэж. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Бзужэркусэ

**Бзужэркусэ** () — бзужэр лъэпкъыгъуэщ.

Теплъэр гъуабжафэщ, кусэхэр тхыцӀэм ирикӀуэу, ныбэщӀагъыр тэхущ.

УщыпэщӀохуэ Урысейм и ищхъэрэ къедзыгъуэхэм, Сыбырым, Камчаткэ, Курил хы тӀыгухэм, Хъутейм, Корейм, Японым. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Бзужэрхэр
БзукӀэзэгуэх

**БзукӀэзэгуэх** () — жьыкъан лъэпкъ, бзукӀэзэгуэх лъэпкъыгъуэщ.

## Теплъэр
ЗекӀуэрейщ, кӀэ кӀагуэ занщӀэщ, хужьыфэщ, и дамэ кӀапэр фӀыцӀэщ, кӀэ зэгуих хуэдэу фӀыцӀэ кусэ къыдохьэ. Гъатхэм, уэгум уэрэд жиӀэу къыщехыжкӀэ и дамэхэри кӀэри зэгуэхауэ къотӀысыж.

## Здэпсэухэр
Къэрал куэдым щопсэу. ЩӀымахуэр Африкэм, Ипщэ Азиэм, Азиэ Гъунэгъум щырех. Къаукъазым деж нэхъыбэрэ щыплъагъунущ мывалъэ псыхъуэхэм, къущхьэ хъупӀэхэм. БзукӀэзэгуэххэм абгъуэ щащӀ тафэ гъущэхэм, псы Ӏуфэ задэхэм, нэхъыбэрэ уащыхуозэ щӀыгум, мывэ зэтелъхэм, дзыгъуэгъуэу щытахэм, мывэ къыщӀэхыпӀэхэм, къыр зэгуэчыпӀэхэм, къуажэхэм деж — унащхьэхэм, пхъэ зэделъхэм.

Илъэсым тӀо къыреш. ШыщхьэӀум и кӀэхэм гуп цӀыкӀу-цӀыкӀуурэ зуагъуейхэурэ ипщэмкӀэ мэлъэтэж.

## Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр хьэпщхупщщ: цӀывхэр, щыгъыныхьхэр, хъэндырабгъуэхэр. Бжьыхьэм мэракӀуэ яшх.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
БзукӀэплъ

**БзукӀэплъ** () — жыкъан лъэпкъ, бзукӀэплъ лъэпкъыгъуэщ.

## Теплъэр
Унэбзум хуэдизщ. Теплъэр зэмыфэгъу дахэщ. КӀэ плъыфыбзэр дэкъикъэ къэс еутхыпщӀ, апщыгъуэми мафӀэ бзий къыкӀэщӀих къыпщохъу. КӀэцӀыгъуэм хъум и щхьэмрэ тхыцӀэмрэ щхъуэ-фӀыцӀафэщ, натӀэхущ, дамэхэр гъуабжэщ. КӀэр, бгъэгур, ныбэ щӀагъыр, джабэр плъыжь фӀейфэщ. Жьэгъур, хулъэр, нэхэм я къэухьымрэ жьэгъу щӀагъымрэ фӀыцӀэщ. Анэхэм я теплъэр нэхъыщхьэу гъуабжэщ, кӀэр гъуэ-плъыфэщ.

## Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
УэрэджыӀэрейщ — пщэдджыжьым жьы дыдэу (сэхьэтыр 2-3-м) адрей мэз бзухэм япэ къыщӀедзэри зыщиущэхужыр жэщыр хэкӀуэтауэщ. 

Къэрал куэдым щыӀэщ, мэзхэм, жыг хадэхэм щопсэу. Къаукъаз бзукӀэплъхэр мэлъэтэж. Абгъуэ щащӀ жыг гъуанэхэм, мывэ зэтелъхэм, бжьыхьэкӀапэхэм, къинэмыщӀ щӀыпӀэхэм. Гъэм тӀо къыраш. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:БзукӀэплъхэр
БзулъэкӀыхь

**БзулъэкӀыхь** () — псыкъуакъо лъэпкъ, бзулъэкӀыхь лъэпкъыгъуэщ.

## Теплъэр
Дамэхэр, тхыцӀэр, пщэ, щхьэ щӀыбыр фӀыцӀэ-гъуабжафэщ, щӀагъыр хужьыфэщ. КӀэр кӀыхькъым, занщӀэуэ пыгъэшхъуам хуэдэщ. Пэ занщӀэ псыгъуэ, кӀыхь жанщ. Лъакъуэхэр икъукӀэ кӀыхьщ, плъыфэщ.

## Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
Мы бзур щыплъагъуну Хы ФӀыцӀэ, Хы МыутӀэ Ӏэгъуэблагъуэхэм щыӀэ хыкъум Ӏуфэхэм, Тэрч и пэм деж. ЩӀымахуэр Хы Каспий и ипщэ лъэныкъуэхэм щизых къахокӀ. Дунейм и щӀыпӀэ бжыгъэм щопсэу. Абгъуэхэр гуп-гупурэ ящӀ. Ар хъумэным йогугъхэу. ЦӀыху ялъагъумэ полъатэри, гум техуэгъуей гоу, хьэбанэ макъым ещхь ирагъэщӀэкӀ. Абгъуэм и гъунэгъу хъуамэ хьилагъэкӀэ зэрыпыӀуишынум пылъщ, елъэшауэ, дамэхэр къыдэмыбзафэ хуэдэ зищӀу. ЩӀыкӀуэкӀэ гузавэкъым, лъэбакъуэ къэси лъакъуэхэр лъагэу дреӀэтей. ФокӀадэм и япэ тхьэмахуэм бзулъэкӀыхьхэр мэлъэтэж.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Бзупагуэ

**Бзупагуэ** () — бзупэгъум лъэпкъ, бзупагуэ лъэпкъыгъуэ.

## Теплъэр
Унэбзум нэхърэ нэхъ пӀащэщ. Щхьэшыгур, кӀэр — фӀыцӀэщ, тхыцӀэр — къащхъуэ-щхъуэщ, кӀащхьэ, кӀэ щӀагъыр — хужьщ, щхьэбгъухэр, ныбэщӀагъыр — плъыфэщ. Анэм и теплъэм нэхъ щхъуэ-гъуэбжафэ къыщӀоуэ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Къаукъазым, Урысейм и уэздыгъей псей мэзхэм, Хъутейм, Японым нэгъуэщӀ хэкухэми.

## Ӏусыр
Ӏусыр къэкӀыгъэщ: шыкӀуртӀымхэр, гулъхэр, тхьэпэ къыдэжагъащӀэхэр. Шырхэри зэрапӀыр аращ. ЩӀымахуэм жыжьэ мэӀэпхъуэ, апщыгъуэми къалэхэм, къуажэхэм я гъунэгъу жыг хадэхэм, паркхэм щалъагъу.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Бзупагуэхэр
Бзупэгъум лъэпкъыр

**Бзупэгъум лъэпкъыр** () — унэбзу хэкӀыгъуэ лъэпкъщ, лӀэужьыгъуи 120-рэ фӀэкӀыу къызэщӀиубыду.

## Теплъэр
ЛӀэужьыгъу хъуари псори пэгъумхэщ, быдэу зэхэщӀыхьащ, щхьэхъурей пщагуэхэщ, зэмыфэгъухэщ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэм хъухэмрэ анэхэмрэ я теплъэр зэхуэдэкъым.

## Здэпсэухэр
Бзупэгъумхэр здэмыпсэу щӀыпӀэ гъуэтыгъуейщ. Урысейм щогъуалъхьэ лӀэужьыгъуэ 33-рэ.

Абгъуэ щащӀ мэз зэхэпхъахэм, тундрэм, губгъуэхэм, къумхэм, бгыхэм, цӀыху псэупӀэ Ӏэгъуэблагъуэхэм. Къаукъаз бзупэгъумхэр лъэтэжкъым. ИщхъэрэкӀэ щыӀэхэм щӀымахуэр щӀыпӀэ хуабэхэм ирах.

Я Ӏус нэхъыщхьэр къэкӀыгъэ, гъавэхэкӀ.

## ХэкӀ зэгъэзэхуэгъуэр

* Лъэпкъ **Бзупэгъум/Fringillidae**
** Лъэпкъ къуэдзэ **[[Румат лъэпкъ къуэдзэ|Руматхэр]]/Fringillinae**.
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Руматхэр]]/Fringilla* (лӀэужьыгъуищ)
** Лъэпкъ къуэдзэ **[[БзущӀэращӀэ лъэпкъ къуэдзэ|БзущӀэращӀэхэр]]/Carduelinae** 
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Serinus]]* (лӀэужьыгъуэ 38-43)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[БзущӀэращӀэхэр]]/Carduelis* (лӀэужьыгъуэ 33)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[ПсысхуолӀэхэр]]/Carpodacus* (лӀэужьыгъуэ 21-22)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Пэкъыухэр]]/Loxia* (лӀэужьыгъуитху)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Къуршдубэкъхэр]]/Mycerobas* (лӀэужьыгъуиплӀ)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Neospiza concolor]]* (зы лӀэужьыгъуэ)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Linurgus]]* (зы лӀэужьыгъу)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Rhynchostruthus]]* (лӀэужьыгъуэ 1-3-щ)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Leucosticte]]* (лӀэужьыгъуибл)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Callacanthis]]* (зы лӀэужьыгъу)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Rhodopechys]]* (лӀэужьыгъуэ 3-4)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Uragus]]* (зы лӀэужьыгъуэ)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Urocynchramus]]* (зы лӀэужьыгъуэ)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Chaunoproctus]]* (зы лӀэужьыгъуэ) †
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Pinicola]]* (лӀэужьыгъуитӀ)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Haematospiza]]* (зы лӀэужьыгъуэ)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Бзупагуэхэр]]/Pyrrhula* (лӀэужьыгъуэ 6-7)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Дубэкъхэр]]/Coccothraustes* (лӀэужьыгъуищ)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[ДубэкъщхьэфӀыцӀэхэр]]/Eophona* (лӀэужьыгъуитӀ)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Pyrrhoplectes]]* (зы лӀэужьыгъуэ)
** Лъэпкъ къуэдзэ **[[Drepanidinae]]** (зэзэмызэкӀэ лъэпкъ щхьэху ягъэув)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Telespiza]]* (лӀэужьыгъуитӀ)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Psittirostra]]* (лӀэужьыгъуэ 1-2)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Dysmorodrepanis]]* (зы лӀэужьыгъуэ) †
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Loxioides]]* (зы лӀэужьыгъуэ)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Rhodacanthis]]* (лӀэужьыгъуитӀ) †
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Chloridops]]* (зы лӀэужьыгъуэ) †
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Pseudonestor]]* (зы лӀэужьыгъуэ)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Hemignathus]]* (лӀэужьыгъуибгъу)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Oreomystis]]* (лӀэужьыгъуитӀ)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Paroreomyza]]* (лӀэужьыгъуищ)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Loxops]]* (лӀэужьыгъуитӀ)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Ciridops]]* (зы лӀэужьыгъуэ) †
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Vestiaria]]* (зы лӀэужьыгъуэ)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Drepanis]]* (лӀэужьыгъуитӀ) †
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Palmeria dolei|Palmeria]]* (зы лӀэужьыгъуэ)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Himatione]]* (зы лӀэужьыгъуэ)
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Melamprosops]]* (зы лӀэужьыгъуэ)
** *ЦӀэджэгухэр* 
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Euphonia]]* (лӀэужьыгъуэ 27) 
*** Лъэпкъыгъуэ *[[Chlorophonia]]* (лӀэужьыгъуитху) 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Унэбзу хэкӀыгъуэр
Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
Бзуплъыфэ

**Бзуплъыфэ** () — бзупэгъум лъэпкъ, псысхуолӀэ лъэпкъыгъуэщ.

## Теплъэр
И теплъэкӀи, щыӀэкӀэ-псэукӀэкӀи мыр хуабжу ещхьщ псысхуолӀэм, ауэ нэхъ пӀащэщ. Теплъэр плъыжьыфэщ: хъухэм я щхьэр, жьэгъур, пщэр, бгъэр плъыжьыбзэщ, дыжьыныфэ ӀэпапӀэ жьгъейхэр хэпхъауэ. ТхыцӀэри кӀэпкъри плъыжьщ гъуабжафэ мащӀэ къащӀэуэу. Къабзий пхъашэхэр, кӀэ къабзийхэр гъуабжэщ, цы гъунэхэр плъыфэу. Анэхэр нэхъ гъуабжэ-щхъуафэщ. 

## Здэпсэухэр
Мылъэтэжу щопсэу Къаукъазымрэ Ипщэ Азиэмрэ я бгылъэхэм. Щогъуалъхьэ къырхэм, мывалъэхэм я гъунэгъуу мэкъупӀэхэм.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:ПсысхуолӀэхэр
Бзужэрхэр

**Бзужэрхэр** () — вэд лъэпкъ хэкӀыгъуэщ.

## Теплъэр
Я пкъым и кӀыхьагъыр см. 12-16. Я теплъэкӀэ гъуабжафэщ гуэжьыфэ къащӀэуэу, я бгъэмрэ тхыцӀэмрэ кусэ къэгъэшахэр хыболъагъуэ. Бзужэрхэр щӀылъэ къуалэбзущ, щылъатэр зэзэмызэ дыдэщ, уеблэмэ шынагъуэ гуэрэ къыкъуэкӀмэ къэкӀыгъэ Ӏувым холъэдэж. Я пкъыр хуэпӀащӀэу зэрыщытым  ялъегъэкӀ зы удз цӀыкӀуи мыхъейуэ щызекӀуэнхэу, дзыгъуэм хуэдэу щызежэнхэу. Хъухэм емышыу уэрэд жаӀэ, макъ щабэ лъахъшэкӀэ цӀырцӀырым ем ещхьу.

## Здэпсэухэр
Лъэпкъыгъуэм хыхьэ лӀэужьыгъуийри Урысейм щыӀэщ, тӀум — чыцэбзумрэ бзужэрымрэ — Ищхъэрэ Къауъказым уащыпэщӀэхуэнущ.

ЩӀымахуэр шрах Африкэмрэ Ипщэ Азиэмрэ.

## Ӏусыр
Я Ӏусыр гъудэбадзэ, бэдж хэкӀхэращ. 

## ЛӀэужъыгъуэхэр
* Бзужэркусэ *Locustella lanceolata* 
* Бзужэр *Locustella naevia* 
* Locustella certhiola
* Locustella ochotensis 
* Locustella pleskei
* Чыцэбзу *Locustella fluviatilis* 
* Дзэлбзу *Locustella luscinioides*
* Locustella fasciolata

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Бзукусэ

**Бзукусэ** () — унэбзу хэкӀыгъуэ, вэд лъэпкъщ.

## Теплъэр
И теплъэр щхъуэщ, ныбэщӀагъыр хужьыфэщ, кусэ фӀыцӀэхэм зэпаупщӀу. Адрей и лъэпкъэгъухэм нэхърэ хэпщӀыкӀыу нэхъ пӀащэщ. 

## Здэпсэухэр
Ди хэгъуэгум бэуэ уапэщӀэхуэкъым. Щогъуалъхьэ жыг хадэ, чыцэ зэщӀэкӀахэм, паркхэм, мэз лъапэхэм. Щопсэухэр Еуропэм, Къаукъазым, Сыбырым, Курыт Азиэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Вэдхэр
Бзупщэху

**Бзупщэху** () — жьыкъан лъэпкъым щыщщ.

## Теплъэр
НыбэщӀагъыр, натӀэр, пщэщӀыбыр, кӀащхьэр, дамэхэм — ӀэпапӀэ хужь хэлъщ. Пщэм, жьэгъум хуэзанщӀэу, Ӏэлъыным хуэдэу хужь хъурей къырокӀуэ. Анэмрэ хъумрэ я теплъэкӀэ гу лъыптэу зэщхьэщокӀ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу, щогъуалъхьэ Къаукъазым, а бы и щӀыб къуршхэм, къущхьэхъу мэзхэм. Къаукъазыкум — Къэбэрдей-Балъкъэрым, Тебэрды, Щачэ и Ӏэгъуэблагъуэм, мылъэтэжу щопсэу, ауэ и бжыгъэкӀэ мащӀэщ. Ипщэ, Курыт Еуропэм къыщизышхэм щӀымахуэр КъухьэпӀэ Африкэм щрах. Щогъуалъхьэхэ жыг гъуанэхэм, жыгыуӀухэм абгъуэ папщӀэу къыраудахэм.

## Ӏусыр
Ӏусыр зэщымыщщ. Нэхъыбэу цӀыв хупс, псом хуэмыдэу мэшбэвым ейхэр, бадзэ, щыгъыныхь, бэджхэр.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Бзуудзыфэ

**Бзуудзыфэ** () — бзупэгъум лъэпкъщ.

## Теплъэр
Унэбзум хуэдизщ, и теплъэм удзыфэ къыщӀоуэ гъуэжьыфи хэту. Анэр нэхъ фагъуэщ. 

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Ищхъэрэ-КъуэхьэпӀэ Африкэм. Къаукъазым гъунэжу щыӀэщ мэзхэм, жыг хадэхэм, паркхэм. Лъэтэжкъым. Ди хэгъуэгухэм бзуудзыфэр зэгуэгъу мэхъур гъатхэпэ мазэм и етӀуанэ Ӏыхьэм къыщыщӀэдзауэ. Апщыгъуэми анэхэм абгъуэ ухуэн яублэ щӀыгум пэмыжыжьэу жыг (нэхъыбэу псей) къудамэ зэгуэкӀыпӀэхэм. ХьэӀулэщӀ бзу лӀэужьыгъуэ псоми яхуэдэу шырхэр тхьэмахуитӀ хуэдизкӀэ абгъуэм исщ, анэми хъуми зэдагъашхэу. Абгъуэр къагъэна иужь зы тхьэмахуэкӀэ фӀыуэ лъэтэф хъуа шырхэм езыр-езыру псэун яублэ, анэр етӀуанэу мэкӀэцӀыж.

## Ӏусыр
Я Ӏусыр лӀэужьыгъуитӀу зэхэтщ, гъэмахуэм — цӀыв хэкӀыгъуэ, хъумпӀэцӀэдж, нэмыщӀ, гъэмахуэкӀэмрэ бжыхьэмрэ — мэракӀуэхэкӀ, къэкӀыгъэ жылэ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:БзущӀэращӀэхэр
БзуупцӀэ

**БзуупцӀэ** () — бзугъуабжэ лъэпкъыгъуэщ.

## Теплъэр
Хъум я теплъэр зэрыщыту фӀыцӀэщ, я пэхэр гъуэжьщ, лъакъуэхэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ. Анэхэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, я жэгъум хужьыфэ къыщӀэуэу.. Дамэ лъэныкъуэм и кӀыхьагъщ см. 11, 2-14, 6.

## Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
Хуабжьу зэрысакъым папщӀэ гъуэлъхьэгъуэ-къишыгъуэм къэлъагъугъуейщ, ауэ нэщхъеягъуэ мащӀэ къызыщӀэуэ и уэрэдымкӀэ здэщыӀэр къыбэщӀэ. ЩӀымахуэм уеблэмэ къалэ урамхэми щыболъагъу. Къэрал куэдым щопсэу. Къаукъазым щыбэгъуащ. Я зы ныкъуэр мэлъэтэж. Абгъуэ щащӀ мэзхэм, жыг хадэхэм, гъурцхэм щӀыгум деж, е мылъагу пхъэлъэдакъащхьэхэм.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Бзугъуабжэхэр
БзуупцӀэбгъэгуху

**БзуупцӀэбгъэгуху** () — бзугъуабжэ лъэпкъэгъум щыщщ.

## Теплъэр
Хъум и теплъэр гъуабжэ-гъуафэщ, хулъащхьэм кусэ хужь ирокӀуэкӀ. Анэм и теплъэм нэхъ хужьыфэ къыщӀоуэ.

## Здэпсэухэр
ЛӀэужьыгъуэм бэуэ ущрохьэлӀэ Къаукъазым, Карпатхэм, КъухьэпӀэ Тыркумэным я бгылъэ мэзхэм. КъанэмыкӀауэ — Еуропэм, Азиэ ЦӀыкӀум, Къажэрым. Мэлъэтэжхэр. Ди хэгъуэгум щӀымахуэр изыхи къахокӀ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Бзугъуабжэхэр
БзуупцӀэкъуэлэн

**БзуупцӀэкъуэлэн** () — бзугъуабжэ лъэпкъыгъуэм щыщщ.

## Теплъэр
Адрей лӀэужьыгъуэхэм ялъытауэ пӀащэщ. Къешэч г. 150 нэсу, пкъым и кӀыхьагъщ см 30 нэблагъэ, дамэ лъэныкъуэм см. 15. Тхыщхьэр — щхъуэ-гъуэбжафэщ, кӀащхьэм гъуэжьыфэ къыщӀоуэ. Ныбэ щӀагъыр — тэхущ, ӀэпапӀэ хужь-гъуэбжафэхэр хэсу.

## Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ Къауъказым, Еуропэм, Африкэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэм я къущхьэ мэзхэм. Къаукъазым мылъэтэжу щопсэу. Абгъуэр нэхъыбэу здыщӀыр мэзым псей къызэбэкӀ щӀыпӀэхэращ. Бжьыхьэм гупышхуэу (200-1000 нэсу) зэрогъэхъухэр.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Бзугъуабжэхэр
Лъэпкъэгъу центр биотехнологиэ информациэкӀэ

**АШЗ-м и лъэпкъэгъу центр биотехнологиэ информациэкӀэ** ().

АШЗ-м и Медицинэ лъэпкъэгъу библиотекэм и зы къудамэщ, Узыншагъэм и лъэпкъэгъу институтым и къуэдзу щӀэту. 

Щыхалъхьар 1988 гъэм, Мэрилэнд штатым щыщ къалэ Бетесдам. 

## ТехьэпӀэхэр

* NCBI HomePage — Лъэпкъэгъум и нэхъыщхьэ сайт
Бзуущхъуэ

**Бзуущхъуэ** () — бзугъуабжэ лъэпкъыгъуэм щыщщ.

## Теплъэр
И инагъкӀэ курытщ. ТхыцӀэр щхъуэ-гъуэбжафэщ, ныбэ щӀагъур хужьщ, кусэ фӀыцӀэ куэду хэсу. Хулъащхьэм гъуэжьыфэ къыщӀоуэ. И уэрэд макъыр жьгъыру лъагэщ. 

## Здэпсэухэр
ЛӀэужьыгъуэр хуабжьу зызубгъуащ, щогъуалъхьэ кхъуакӀэ мэзхэм Еуропэм, Къаукъазым, Азиэ ЦӀыкӀум, Сыбырым Байкал хыкъумым нэсу. ЩӀымахуэр щырех Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Еуропэм, Ищхъэрэ Африкэм, Азиэ ЦӀыкӀум и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм. Къаукъазым мэлъэтэжу щопсэу.

Бзуущхъуэхэм я абгъуэр инщ, ар щащӀыр жыг зэмылӀэужьыгъуэхэм я къудамэ зэгуэкӀыпӀэхэм м. 1-10-кӀэ щӀыгум пэжыжэу. ТӀо къыраш. Къизышыр анэм изакъуэщ, ауэ шырхэр пӀыным хъури жыджэру хэтщ.

## Ӏусыр
Ӏусыр зэщымыщщ — хьэмблу, щыгъыныхь, хьэпщхупщ, цӀыв, бэдж; бжьыхьэм — мэракӀуэ зэмылӀэужьыгъуэ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Бзугъуабжэхэр
Бзухьэгуагуэ

**Бзухьэгуагуэ** () — уэгунэбзу лъэпкъым щыщщ.

## Теплъэр
И лъэпкъэгъухэм ялъытамэ пӀащэщ. Щхъуэ-гъуэбжафэщ, и тхыцӀэмкӀэ нэхъ фӀыцӀафэу, и бгъэгу щӀагъыр нэхъ гъуэжьыфэу. Мы зы лӀэужьыгъуэращ хьэгуагуэу лъэпкъым хэтыр.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Хъутейм, Индиэм. ЩӀымахуэм ди хэгъуэгухэм бзухьэгуагуэхэр нэхъыбэ щохъу, ищхъэрэкӀэ къызэрилъэтыкӀым къыхэкӀыу. ЦӀыхум игъунэгъуу сыт щыгъуи мэпсэу — къуажэ, къалэ гъунэхэм, жыг хадэхэм, гъогу гъунэхэм. ЩӀылъэ бзущ, жыг пытӀысхьэкъым. Илъэсым тӀо къыреш.

## Ӏусыр
Ӏусыр гъудэбадзэщ, къэкӀыгъэ жылэ, удз тхьэпэ къыдэжагъащӀэхэр.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Бзуущхъуэнабдзэху

**Бзуущхъуэнабдзэху** () — бзугъуабжэ лъэпкъыгъуэм щыщщ.

## Теплъэр
Бзуущхъуэм ещхьыбзэщ икӀи хуэдизщ, къызэрикӀуэкӀри нащхьэхэм ӀупщӀу ирекӀуэкӀ кусэ хужьхэрщ.

## Здэпсэухэр
Къаукъазым щигъуалъхьэкъым, ауэ блэлъэтыкӀыу бэуэ ялъагъу, щӀымахуэр щызыгъакӀуи къахокӀ.

## Гу лъытыгъуэ

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
БзухьэкӀэ

**БзухьэкӀэ** () — бзупэгъум лъэпкъым щыщщ.

## Теплъэр
Унэбзум нэхърэ мащӀэу нэхъ цӀыкӀущ. Гъатхэм хъум и натӀэр, щхьэщыгур, бгъэгур — плъыфэщ; тхыцӀэр — гъуабжэщ; ныбэщӀагъыр, джабэхэр — хужьщ. Щхьэгуагуэ мащӀэ иӀэщ. Анэм и теплъэм плъыфэ хэткъым.

## Здэпсэухэр
Здэпсэур цӀыхур зытелэжьыхь щӀыпӀэхэрщ. Щыгъуэлъхьэну нэхъ къыхех жыг хадэхэр, мэз кусэ ӀэрыгъэкӀхэр, бжыхь папщӀэу хадэ гъунэхэм къырагъэкӀэкӀ чыцэ жыг Ӏувхэр, хъупӀэхэр, мэз лъапэ чыцэ къэкӀыгъэхэр. Абгъуэр щӀыгум метри 3-м нэсу щхьэщыӀэтыкӀащ. Ищхъэрэ Къаукъазым бзухьэкӀэр щыкуэдщ, мылъэтэжу щопсэу бгы лъапэ, бгылъэ щӀыпӀэхэм. ЩыӀэщ Еуропэм, Ищхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Африкэм, Азиэм я щӀыпӀэ щхьэхухэми.

## Ӏусыр
Я Ӏусым и нэхъыбэр удз жылэщ. Шырхэм гъуди, бадзи ирагъэшхщ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:БзущӀэращӀэхэр
Бзущхьэгъуэжь

**Бзущхьэгъуэжь** () — унэбзу теплъэ хэкӀыгъуэ, бзущхьэгъуэжь лъэпкъыгъуэм щыщщ.

## Теплъэр
Жьгъейщ. Щхьэщыгъур — гъуэжь-лыдщ; тхыцӀащхьэр — щхъуэ-гъуэжьыфэщ; ныбэ щӀагъыр — гъуэ-гъуэжьыфэщ; дамащхьэхэр запаупщӀу ирокӀуэ хужь кусэ тӀурытӀ, хужь ӀэпапӀи яхэсщ.

## Здэпсэухэр
Бэуэ щопсэу Еуропэмрэ Азиэмрэ я псей, уэздыгъей мэзхэм, апхуэдэ мэзхэми щогъуалъхьэ, ауэ бжьыхьэ, щӀымахуэ зэманыр мэз зэхэпхъахэм щегъакӀуэ. Абгъуэр къудамэ щӀагъым щӀегъэзагъэ, апщыгъуэми куэду къегъэсэбэп бэджыхъ. Ищхъэрэ Къаукъазым бэгъуауэ мылъэтэжу щопсэу.

Regulus regulus regulus MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|* Regulus regulus regulus *
Regulus regulus azoricus MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|* Regulus regulus azoricus *
Regulus regulus inermis MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|* Regulus regulus inermis *
Regulus regulus teneriffae MHNT.ZOO.2010.11.jpg|* Regulus regulus teneriffae *


## Ӏусыр
Ӏусыр — бэдж, щыгъыныхь, цӀыв, нэгъуэщӀ псэущхьэ жьгъейхэр; псей, уэздыгъей жылэхэрщ. Бзущхьэгъуэжьыр хуабжьу мэзым щхьопэр.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Псейбзухэр
БзущхьэфӀыцӀэ

**БзущхьэфӀыцӀэ** () — жьыкъан лъэпкъ, къикӀыхэкӀ лъэпкъэгъущ.

## Теплъэр
Щхьэр, жьэгъур, тхыцӀэр — фӀыцӀэ; кӀащхьэр, пщэ къекӀуэкӀыр — хужьыфэ къыщӀоуэ; хулъащхьэмрэ ибгъухэмрэ — гъуэ-улъиягъафэщ. Анэм и щӀыбыр — щхъуэ-гъуэжьыфэщ, кусэ фӀыцӀэхэр хэлъу.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Африкэм и къэрахэм. Къаукъазым щыгъунэжщ. Щогъуалъхьэ чыцэ гуэрэнхэр зэрыт мэкъупӀэхэм, мэз лъапэхэм, къущхьэхъухэм. Мэлъэтэж. ЩӀымахуэр щырах Ипщэ Азиэм, КъухьэпӀэ Африкэм. 

## Къаукъазым
Молэмусэ Хьэжмуратрэ, нэгъуэщӀхэми я кӀэлъыплъыныгъэмкӀэ, Ищхъэрэ Къаукъазым щыӀэщ ину зэщхьэщыкӀыу бзущхьэфӀыцӀэм и лӀэужьыгъуэ къуэдзитӀ:
* *[[Saxicola torguata rubicola]]*
* *[[Saxicola torguata variegate]]*

## Гу лъытыгъуэ

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Бзущхьэху

**Бзущхьэху** () — жьыкъан лъэпкъ, бзукӀэзэгуэх лъэпкъыгъуэ.

## Теплъэр
Теплъэр къуэлэн зэхэтщ: щхьэщыгур, пщэщӀыбыр, бгъэр, ныбэкӀэ щӀагъыр — хужьщ; щхьэбгъухэр, пщэбгъухэр, жьэгъур — фӀыцӀэщ.

## Здэпсэухэр
Ищхъэрэ-КъуэхьэпӀэ Къауъказ щӀыпӀэхэм упэщӀохуэ, щогъуалъхьэ мывалъэ губгъуэхэм, бгы-джабэ нэӀухэм. Мывэ щӀагъхэм, къыр зэгуэкӀыпӀэхэм анэм изакъуэ щыщӀ абгъуэм и нэхъыбэм гу лъытэгъуейкъым. Къизышри аращ, шырхэр хъуми депӀ.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Бзущхьэщэщ

**Бзущхьэщэщ** () — жьыкъан лъэпкъ, бзукӀэзэгуэх лъэпкъыгъуэщ.

## Теплъэр
Мыр хэбгъэгъуащэ хъунукъым и гъунэгъу лӀэужьыгъуэ бзукӀэзэгуэхым. ТхыцӀэр пшэхъуафэщ, кӀащхьэр хужь-гъуэжьыфэщ, бгъэм нэхъ фӀыцӀафэ къыщӀэуэу. 

Анэхэри хъухэри зэщхьщ

## Здэпсэухэмрэ и шэнымрэ
Къаукъазым гъунэжу ущыхуозэ. Мэлъэтэж, щогъуалъхьэ, хъупӀэхэм, губгъуэ гъущэхэм, удз лъагуэ пӀащӀэхэм. ФӀыуэ елъагъу мывалъэ, пшэхъуалъэ къум ныкъуэхэри.

Мы бзур хуэму зы щӀыпӀэ итыфкъым: тӀыс-тэджщ, мыващхьэм адэкӀэ-мыдэкӀэ зыщегъазэ, къафэ, щхьэщӀэ ищӀ хуэдэу. И кӀэр игъэсыс зэпыту, дамэхэр щӀиупскӀэу мыващхьэм ирожэ Ӏус лъыхъуэу. Абгъуэ зэпэхъурейр удзыпкъ гъущэрэ бацэу зэхэтщ икӀи щӀы щӀагъым куууэ щыгъэпщкӀуащ — шэрыпӀ мыинхэм я гъуэ бгынэжахэм.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
БзущӀыху

**БзущӀыху** () — жьыкъан лъэпкъ, къуршбзуупцӀэ лъэпкъыгъуэ.

## Теплъэр
Пкъым и кӀыхьагъыр см. 23-рэ, дамэ лъэныкъуэм см. 12-щ, къешэч г. 45-55. Щхьэщыгур, пщэр, тхыр — къащхъуэ-щхъуэщ; ныбэ щӀагъыр, джабэхэр — гъуэщ. Анэм и щӀыбыр щхъуэ-пшахъуафэщ, кусэ фӀыцӀэ жьгъейхэр хэсу; ныбэ щӀагъыр гъуабжафэщ. 

## Здэпсэухэр
Щопсэу Къауъказым, Еуропэм, Азиэм, Африкэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм. ЩӀымахуэм ипщэ щӀыпӀэ хуабэхэм мэлъэтэж. Щогъуалъхьэ бгылъэ щӀыпӀэхэм къыр зэгуэкӀыпӀэхэм, мывалъэхэм. Гъэм тӀо къыреш.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Бланэукъ

**Бланэукъ** () — къэргей теплъэ хэкӀыгъуэ, къэшыргъэ лъэпкъщ.

## Теплъэр
Пщэр, щхьэр, бгъэгур — тэху-гъуэжьыфэщ; пэ щӀагъым цы щабэ гуэрэн кӀыхь щӀэтщ жьакӀэм ещхьу, тхыцӀэр — щхъуэ-гъуабжафэщ; цыпкъхэр хужьщ. Нэ хъуреягъым ӀупщӀу къекӀуэкӀ «*Ӏэлъын*» плъыжьыбзэм, армырами зи теплъэ шынагъуэ къуалъэбзу абрагъуэм нэхъри къанлыфэ къытрегъауэ. ЗэрыхуагъэфащэмкӀэ, бланэукъым и «*фащэм*» апхуэдэ теплъэ къыщищтэр зыбжанэрэ цы ипхъыжа нэужщ (и ныбжыр илъэситхум нэсауэ).

## ЦӀэр къызхэкӀар
ФӀэщыгъэм «*[[бланэ]] зыукъ (зыукӀ)*» жыхуиӀэщ. Абым нэмыщӀыу цӀэ иӀэр *БгъэжьакӀэщ*.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Африкэм, Азиэм я къырыщхьэхэм, лъэтэжкъым. Щогъуалъхьэ къыр дапхъэхэм, къыр зэгуэкӀыпӀэхэм. Абгъуэр нэхъыщхьэу къуацэм, удзыпкъэ гъущэм къыхех. 

Хъумэн хуэй Тхылъ плъыжьым ираха щхьэкӀэ илъэс къэс и бжыгъэр нэхъ мащӀэ мэхъу, и нэхъыбэм ар цӀыхум и ӀэщӀагъэу, и лажьэу.

## Ӏусыр
Къаукъаз бланэукъым и Ӏус нэхъыщхьэр псэущхьэ лӀахэрщ. Ятоуэ псэущхьэ сымаджэхэмрэ лъэрмыхьхэмрэ. 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Къуршыбгъэхэр
Губгъуэбабыщ

**Гъубгъуэбабыщ** () — псыбабыщ лъэпкъыгъуэм щыщщ.

## Теплъэр
Хъухэр нэхъ пӀащэщ. Гъуэлъхьэгъуэм хъум и щхьэмрэ пщэмрэ фӀыцӀэ-удзыфэщ, тхыцӀэмрӀэ ныбэ щӀагъымрэ щхъуэщ, кусэ цӀыкӀухэм зэпаупщӀу. Анэм и тхыцӀэр фыцӀэ-гъуабжафэщ, кусэ улъиягъафэхэр хэту. 

## Здэпсэумрэ шэнымрэ
Урысейм и ищхъэрэ дыдэм къинэмыщӀа, адрей щӀыпӀэхэм ущыхуэзэнущ — КъухьэпӀэ Еуропэм, Ипщэ-КъухьэпӀэ Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм и къухьэпӀэ лъэныкъуэм. Мэлъэтэж, ауэ КЪауъказым деж щӀымахуэми плъэгъунущ. Губгъуэбабыщыр зызубгъуа лӀэужьыгъуэщ. Бабыщ псом хуэдэу фӀыуэ псым йос, абы папщӀэ *псыбабыщкӀэ* щеджи щыӀэщ. Хьэлъэ-хьэлъэу зокӀуэ, щылъатэкӀэ дамэхэм фий макъ къагъэӀу. Щогъуалъхьэ псым и гъунэгъуу.

## Ӏусыр
Нэхъыщхьэу: псыудз, гъавэхэкӀ (абыхэм папщӀэ хьэсэхэм щылъатэ бэуэ къохъу), псы псэущхьэ жьгъейхэр.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Псыбабыщхэр
Губгъуэбзу

**Губгъуэбзу** () — унэбзу лъэпкъщ.

## Теплъэр
Унэбзум нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ, ауэ нэхъ зэкӀущ. И теплъэкӀэ абы къыщхьэщокӀ щхьэщӀыб гъуабжэмкӀэ, жэбгъухэр хужьщ, ӀэпапӀэ фӀыцӀэхэр хэсщ, дамэхэм кусэ хыжь ирокӀуэ. Анэми хъуми я теплъэр зэхуэдэщ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэмрэ Азиэмрэ я щӀыпӀэ щхьэхухэм. Къаукъазым бэгъуа, лъэтэжкъым. Губгъуэбзури цӀыхумкъыдэгъуэгурыкӀуэ лӀэужьыгъуэщ, ауэ унэбзум елъытауэ абы нэхъ пыӀудзауэ мэгъуалъхьэ — мэз лъапэхэм, гъурцхэм, жыг хадэхэм, паркхэм.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Унэбзу лъэпкъыр
Губгъуэкъаз

**Губгъуэкъаз** () — къаз лъэпкъыгъуэм щыщщ.

## Теплъэр
ПӀащэщ, Быдуи зэхэщӀыхьащ. ТеплъэкӀэ унэкъазхэм ящхьщ: щхъуэщ, и джабэхэм кусэ хужьхэр, фӀыцӀэхэр зэпекӀуэщӀыу, нэбэ щӀагъым ӀэпапӀэ фӀыцӀэхэр хэсу. 

## Здэпсэухэр
Гъубгъуэкъазэыр щогъуалъхьэ Еуропэ псом, Псыжърэ Тэрчрэ я псыӀухэм — хы хэлъэдапӀэхэм, Сыбырымрэ КъуэкӀыпӀэ Жыжьэмрэ я Ӏыхьэ нэхъыбэм, Монголым, Хъутейм и ищхъэрэ лъэныкъуэм я псыхъуэ, хыкъум, псыдэуэ къамылылъэхэм, е нэгъуэщӀ къэкӀыгъуэ Ӏув зыӀутхэм. Ди хэкум деж щӀымахуэм уащыпэщӀэхуэнущ Хы Каспий, Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэхэм. Загъэпсэхуну, шхэну губгъуэхэм къыщотӀысхьэ.

## Ӏусыр
Нэхъыбэу къэкӀыгъэщ — удз, хьэцэпэцэхэр, мэракӀуэ. Гъатхэм хыкъумхэм шхын къалъыхъуэ и нэхъыбэм псыудзхэращ ар. Цы япхъа яуж я Ӏусыр удз жылэ, мэракӀуэ, гъавэхэкӀхэр мэхъур.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Къазхэр
Дубэкъ

**Дубэкъ** () — бзупэгъум лъэпкъым щыщщ.

## Теплъэр
Бжэндэхъум хуэдизынщ, ауэ нэхъ кӀэщӀщ, быдэу зэхэщӀыхьащ, щхьэшхуэщ. Адрей лӀэужьыгъуэхэм къахощхьэхукӀ пэ гъум кӀэщӀ хъуреймкӀэ. Теплъэр хуабжьу зэщымыщэу зэхэдзащ. 

## Здэпсэухэр
Къаукъазымрэ Кърымымрэ нэмыщӀу Курыт Азиэм, Еуропэм, Африкэм, Индиэм и ищхъэрэ лъэныкъуэхэм щопсэу. Дубэкъхэр щыгъуэлъхьэну фӀыуэ ялъагъу мэракӀуэ жыг хадэхэм, паркхэм.

## Ӏус
Ӏусым хохьэ гъавэхэкӀ, пхъэщхьэмыщхьэ, жыг жылэ (балий, къыпцӀэпщхьэпэ купкъхэр), джэшхэкӀ, нартыху, дыгъэгъазэ. Яшх гъудэбадзи, жыг хадэхэм мащӀэу я зэран йокӀ. 

## Гу лъыптэну
Ину зэрыныбаблэхэм папщӀэ адыгэ псыжъ-инжыдж лъэныкъуэхэм щыпсэухэм зэреджэр *жыгщхьэмацӀэ*.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Бзупэгъум лъэпкъыр
Дудакъ

**Дудакъ** () — и цӀэджэгъу лъэпкъым и нэхъ пӀащэщ.

## Теплъэр
Теплъэр икъукӀэ дахэщ. Хъухэм я жьэгъу лъэныкъуитӀымкӀи цы щабэ хужь кӀыхьхэр ирекӀуэкӀыу тетщ, къагъэтэджмэ пщампӀэм ещхь хъууэ, тхыцӀэр, хулъащхьэр — гъуабжэ-гъуэжьу зэхэлъ кусэщ, лъакъуэхэр лъэщщ, кӀэбдз щӀагъыр пцӀанэщ. ЕплӀанэ-щӀыб лъэпхъуамбэр иӀэкъым.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Африкэм, Азиэм, Еуропэм я губгъуэхэм, бгы тафэ хуитхэм. ЩӀылъэрыгъуалъхьэщ. Урысейм и лъэныкъуэ бжыгъэхэм щогъуалъхьэ: Индылрэ Тэнрэ я лъэныкъуэхэм, Хы Каспий Ӏуфэм, Сыбырым къинэмыщӀауэ, Кърымым, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Дудакъым фӀыуэ елъагъу лэжьыгъэ здамыщӀ тафэхэр, бжьыхьэсэ губгъуэ, гъавэ щӀапӀэ, мэкъупӀэхэр. Къумхэмрэ удз кӀырхэмрэ запыӀуадз. 

Къауъказым дудакъхэр щыплъагъур щӀымахуэращ. ЩӀыӀэ зэрыхъуу ахэр гупхэурэ къолъатэ. Нэхъыбэуи уахуозэ псынэ мыщтхэм я гъунэгъуу, мэз лъапэхэм, бгы лъапэхэу уэсыр нэхъ псынщӀэу здэткӀум. КӀэпкъ дагъэ зэримыӀэм къыхэкӀыу щӀыӀэм щошынэ — щӀэх мэпӀыщӀэ, и щыр псыф мэхъуи. Апщыгъуэм лъэтэфкъым. Мис ар къагъэсэбэпурэ дудакъхэм исраф халъхьа Къаукъазм дежи, нэгъуэщӀ щӀыпэхэми. И бжыгъэмкӀэ кӀуэдынхэм нэса къуалъэбзу лӀэужьыгъуэхэм ящыщщ. 

## Ӏусыр
Ӏусым хохьэ удз тхьэпэ, къудамэ къыдэжагъакӀэ, удз жылэ, цӀыв, мацӀэ, н. къ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Дудакъ лъэпкъыр

Дудакъ лъэпкъыр () — къру теплъэ хэкӀыгъуэм щыщщ.

ЛӀэужьыгъуэ 26-рэ къызэщӀеубыдэ. Я лъакъуэхэр лъэщщ, гъумщ, къэкӀухьэнкӀэ, къэжыхьынкӀэ емышыжхэщ. Здэгъуалъхьэхэр щӀыгуращ.

Я Ӏусым хохьэ нэхъыщхьэу къэкӀыгъэ, жылэ, хьэпщхъупщхэр. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэхэр псы ефэкъым. 

## Лъэпкъыгъуэхэмрэ лӀэужьыгъуэхэмрэ
* Лъэпкъыгъуэ Afrotis 
** Afrotis afra 
** Afrotis afraoides 
* Лъэпкъыгъуэ Chlamydotis 
** Chlamydotis undulata 
** КӀупхъжэр *Chlamydotis macqueenii* 
* Лъэпкъыгъуэ Ardeotis 
** Ardeotis arabs 
** Ardeotis kori 
** Ardeotis nigriceps 
** Ardeotis australis 
* Лъэпкъыгъуэ Eupodotis 
** Eupodotis senegalensis 
** Eupodotis caerulescens 
** Eupodotis vigorsii 
** Eupodotis rueppellii 
** Eupodotis humilis 
* Лъэпкъыгъуэ Houbaropsis 
** Houbaropsis bengalensis 
* Лъэпкъыгъуэ Lissotis 
** Lissotis melanogaster 
** Lissotis hartlaubii 
* Лъэпкъыгъуэ Lophotis 
** Lophotis ruficrista 
** Lophotis savilei 
** Lophotis gindiana 
* Лъэпкъыгъуэ Neotis 
** Neotis ludwigii 
** Neotis denhami 
** Neotis heuglinii 
** Neotis nuba 
* Лъэпкъыгъуэ **Дудакъхэр**
** Дудакъ *Otis tarda*
* Лъэпкъыгъуэ Sypheotides
** Sypheotides indica
* Лъэпкъыгъуэ КӀупхъхэр *Tetrax* 
** КӀупхъ *Tetrax tetrax*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Дыгъургъуу

**Дыгъургъуу** () — кӀукӀумяу лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр

И пкъым и кӀыхьагъыр см. 45-м носыр. Анэр нэхъ пӀащэщ, хъуми анэми я теплъэр зыщ: фӀыцӀафэ къащӀэуэу гъуэ-гъуабжэщ, нэхэр гъуэжьыфэщ, лъэпхъуамбэхэр фӀыцӀэщ.

## Зэрыпсэухэр
Дыгъургъуухэм я гъащӀэр жыгым, мэзым епхащ, бгылъэ, къурш лъапэхэм, жыг хадэхэм уащыхуэзэныщ. И бжыгъэкӀэ курытщ. Щопсэу Еуропэ псом, Ищхъэрэ Африкэм, Хъутейм, Индиэм, Азиэ Курытым. Урысейм и къухьэпӀэ лъэныкъуэ псоум къыщыщӀэдзауэ Сыбырыкум нэс, Къаукъазым мылъэтэжу щопсэу. Абгъуэр щещӀ жыг гъуанэхэм.

## Ӏусыр
Ӏусыр нэхъыщхьэу дзыгъуэхэкӀ, къуалэбзу, хьэндыркъуакъуэ, гъудэбадзэ пӀащэ, блэ цӀыкӀу лӀэужьыгъуэхэрщ. ЩэкӀуэн яублэ пшапэр зэрызэхэуэу.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Жьыкъанкъуэлэнхэр
Дыдыкъуш теплъэ хэкӀыгъуэр

**Дыдыкъуш теплъэ хэкӀыгъуэр** () — лъэпкъищ зэщӀэзубыдэ щэкӀыгъуэщ.

Я нэхъыбэр здэщыӀэр тропик, субтропик мэзхэращ.

## ХэкӀыгъуэхэр зэрзэхагъэкӀыр

* Лъэпкъ Дыдыкъушхьэгуагуэхэр (*Cacatuidae*): лӀэужьыгъуэ 21, лъэпкъыгъуих.
* Лъэпкъ Strigopidae: ЗеландиэщӀэм щыщщ; лӀэужьыгъуищ,  лъэпкъыгъуитӀ.
** Лъэпкъ къуэдзэ Nestorinae: зы лъэпкъыгъуэ,  лӀэужьыгъуищ, ахэр: Nestor notabilis, Nestor meridionalis, Nestor productus (яужырейр кӀуэда лӀэужьыгъуэщ).
** Лъэпкъ къуэдзэ Strigopinae: зы лъэпкъыгъуэ, зы лӀэужьыгъуэ хэту, ар: Strigops habroptilus.
* Лъэпкъ Дыдыкъушхэр (*Psittacidae*): лъэпкъыгъуэ 78-рэ, лӀэужьыгъуэ 330-рэ.
** Лъэпкъ къуэдзэ Loriinae: лъэпкъыгъуэ 12-рэ лӀэужьыгъуэ 53-рэ, здэпсэухэр — Гуинеэ ЩӀэм , Аустралиэм, Индонезиэм (Полинезиэ). 
** Лъэпкъ къуэдзэ Micropsittinae: зы лъэпкъыгъуэ, лӀэужьыгъуих.
** Лъэпкъ къуэдзэ Psittacinae: лъэпкъыгъуэ 22, лӀэужьыгъуэ 93 хиубыдэу. 
*** Лъакъуэ Psittacini: лъэпкъигъуищ, лӀэужьыгъуэ 12 хиубыдэу.
*** Лъакъуэ Psittrichadini: зы лъэпкъыгъуэ, зы лӀэужьыгъуэ хэту Psittrichas fulgidus.
*** Лъакъуэ Cyclopsittacini: лъэпкъыгъуищ,  лӀэужьыгъуих хиубыдэу. Гуинеэ ЩӀэм.
*** Лъакъуэ Polytelini: лъэпкъигъуищ, лӀэужьыгъуий хиубыдэу.
*** Лъакъуэ Psittaculini: лъэпкъыгъуэ 12, лӀэужьыгъуэ 66 хиубыдэу, здэпсэухэр Индиэмрэ Аустралиэмрэ.
** Лъэпкъ къуэдзэ Platycercinae: лъэпкъыгъуэ 13, лӀэужьыгъуэ 28.
*** Лъакъуэ Platycercini: лъэпкъыгъуибгъу, лӀэужьыгъуэ 18, хеубыдэ лъэпкъыгъуэ Platycercus.
*** Лъакъуэ Melopsittacini: зы лъэпкъыгъуэ, зы лӀэужьыгъуэ хэту, Melopsittacus undulatus.
*** Лъакъуэ Neophemini: лъэпкъыгъуитӀ, лӀэужьыгъуибл хэту.
*** Лъакъуэ Pezoporini: зы лъэпкъыгъуэ, лӀэужьыгъуитӀ хэту. 
** Лъэпкъ къуэдзэ Arinae: лъэпкъыгъуэ 30, лӀэужьыгъуэ 148, нэхъыбэм къызэращӀэр лъэпкъыгъуэ Ara.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Дыщэджэд

Дыщэджэд () — мэзджэд лъэпкъщ. 

## Теплъэр
Джэд хэкӀыгъуэ лӀэужьыгъуэ пӀащэщ. Щхьэр, пщэр, бгъащхьэр къащхъуэщ, тхыцӀэр удзыфэщ, пкъы щӀагъыр фӀыцӀэщ, адакъэм и кӀэц кӀыхьхэм щхъуэкӀэплъыкӀэ нэрынэхэр бэуэ хэс. Анэр нэхъ цӀыкӀущ, теплъэри апхуэдэу щӀэращӀэкъым, кӀагуэщ.

## Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
ЩӀылъэрыгъуалъхьэщ. Джэджьейхэм цы Ӏув ятету фампӀэхэм къопщ. Ӏэлу щопсэу Пакистэным, Индиэм, Шри Ланкэмрэ я мэзхэм, къуажэхэм я мыпэжыжэу. ЗэрыхуагъэфашэмкӀэ, Еуропэм къышащар е 5-нэ лӀэщӀыгъуэращ, а лъандэри пщӀантӀэ гъэдахэ хьисэпкӀэ къэрал куэдым унагъуэхэм щаӀыгъщ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Джэд теплъэ хэкӀыгъуэр

**Джэд теплъэ хэкӀыгъуэр** () — дэнэ щӀыпӀи щыпсэу къуалэбзу хэкӀыгъуэщ.

## Теплъэр
ИнагъэкӀэ курытхэщ. Ди къэралым джэд хэкӀыгъуэм я нэхъ цӀыкӀу дыдэ ныбгъуэм къешэч г. 80-120, нэхъ пӀащэм хъунгъарым ч. 6-м нэс. 

ЗэрыщӀылъэ пэущхьэхэм папщӀэ, быдэу зэхэщӀыхьахэщ, щхьэцӀыкӀухэщ, пщэ, пэ кӀэщӀхэщ. Дамабгъуэ кӀэщӀхэщ, лъэпхъэшыным хуэгъэщӀауэ лъакъуэ лъэщщ. Хъухэр (адакъэхэр) нэхъ инщ, щӀэращӀэщ анэхэм ялъытауэ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэхэр илъэсым зэщ зэрыгъуалъхьэхэр, джэдыкӀи 4-25-рэ къакӀэц. Бжыхьэм зэ цы япхъыж.

## Ӏусыр
Я Ӏусыр къэкӀыгъэхэкӀщ, и нэхъыбэм щӀылъэм къалъыхъуэр, нэхъ мащӀэу яшх хьэпщхупщ, ауэ шырхэм щхьэкӀэ нэхъыщхьэу щытщ. 

## ХэкӀыгъуэм и зэгъэзэхуэгъуэр

Джэд теплъэхэр лъэпкъитху зэхокӀхэр:
* Megapodiidae
* Cracidae
* Odontophoridae
* Мэзджэд лъэпкъыр (*Phasianidae*)
* Шылэджэд лъэпкъыр (*Numididae*)

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Дзэлбзу

**Дзэлбзу** () — дзэлбзу лъэпкъыгъуэм щыщщ.

## Теплъэр
ТхыцӀэр гъуэ-гъуэбжафэщ, жьэгъур ныбащхьэ зэхуэдитӀым нэсу хужьыфэщ; джабэхэр, кӀэ щӀагъыр гъуабжэ-гъуэжьыфэщ.

## Здэпсэухэр
Зыщыпсэур чыцэ-къамылылъэ псыӀуфэхэрщ. Еуропэм, Азиэм я ипщэ лъэнъыкъуэ кӀуэдым щопсэу. Ищхъэрэ Къаукъазым нэхъыбэу здалъагъур Псыжъ и Ӏуфэрщ.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Дзэлбзухэр
БзущӀэращӀэ

**БзущӀэращӀэ**, **жэнэтбзу** () — бзупэгъум лъэпкъщ.

## Теплъэр
Унэбзум нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ, ауэ зэкӀущ. Хуабжьу дахэщ, теплъэ зэмыфэгъуиблым нэс иӀэщ. И натӀэмрэ жьэгъумрэ плъыжьщ, дамэ фӀыцӀэхэм гъуэжь кусэ лыдхэр ирокӀуэ. ТхыцӀэр гъуабжэщ, щхьэщыгур, щӀыбыр, щхьэбгъукӀэхэр фӀыцӀэщ.

## Здэпсэухэр
Къэрал куэдым щопсэу. Абгъуэ нэхъ здищӀыр удз кӀыр Ӏув зи гъунэгъу жыг хадэхэр, мэзхэрщ. Къизышыр анэщ, ауэ шырхэр тӀуми зэдапӀ. Яшхыр жылэщ, шырхэм я Ӏусыр гъудэбадзэщ. Мэкъумэшым сэбэп ин хуохъу.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:БзущӀэращӀэхэр
Къущхьэхъуджэд

**Къущхьэхъуджэд, къуршгуэгуш** () — мэзджэд лъэпкъым щыщщ. 

## Теплъэр
Къаукъазым деж джэд теплъэхэм я нэхъ лӀэужьыгъуэ пӀащэщ, адакъэхэм ч. 3-м къэзышэч къахокӀ. Унэджэдым ещхьщ, зэхэщӀыхьащ, пщэ кӀэщӀщ, щхьэцӀыкӀущ, пагуэ жьабгъуэщ, лъакъуэ кӀэщӀщ гъумщ, дамэхэр гъуабжэ-щхъуафэщ, тхым фӀыцӀэ гъуэжьфэ кусэ Ӏузэхэр хэлъщ. Хулъащхьэм, бгъэгум кусэ къуаншэхэр ирокӀуэ. Жьэгъур, пщэ джабэхэр, дамэ къабзий пхъашэхэр — хужьщ, гъуабжэ-фӀыцӀафу иухыу. КӀэ щӀагъыр хужьыбзэщ.

## Здэпсэухэр
Къущхьэхъуджэдхэр Къаукъаз тхышхуэм и къущхьэхъум нэгъуэщӀ щӀыпӀэ щыпсэукъым, эндемикщ, ауэ и гъунэгъу дыдэ лӀэужьыгъуэхэр щыӀэщ Хы Каспий и Ӏуфэхэм, Алтай, Тибет бгылъэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. 

Гъэмахуэм уэсылъэхэм, мылэщхэм я гъунэгъущ, щӀымахуэм нэхъ лъахъшу къох. Щогъуалъхьэ къыр бгъуэнщӀагъхэм, мывэшхуэ щӀагъхэм. ЗэрыкӀэцӀыр 5-8-щ, псори къыхуишкъым. Анэр абгъуэм къытекӀкъым цӀыхур гъунэгъу дыдэу екӀуэлӀами. ТӀэкӀу зэбгъасэмэ, еблэмэ узэрегъэӀэб. Шырхэр цы щабэ Ӏув ятету джэдыкӀэм къопщ. 

## Ӏусыр
Я Ӏусым хохьэ къэкӀыгъэ зэмылӀэужьыгъуэ 70-м нэс. Псэущхьэ цӀыкӀуфэкӀуу яшхыр мащӀэ дыдэщ. Псы ефэхэкъым. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Жьец

**Жьец** () — къашыргъэ лъэпкъым хыхьэ и цӀэджэгъу лъэпкъыгъуэм щыщщ.

## Теплъэр
Хъухэм я тхыцӀэр щхъуэ-фӀыцӀафэщ, щӀыху мащӀэ къыщӀэуэу. КӀащхьэр хужьщ, кусэ щхъуафэ ирикӀуэу. Дамэ къабзий пхъашэхэр щхъуэщ, жьэгъур, ныбэ щӀагъыр хужьщ. 

## Здэпсэухэр
Еуразиэм и лъэныкъуэ бжыгъэм, Африкэм щопсэу. Здэгъуалъхьэр щӀылъэм дежщ. Къауъказым щыпсэу жьецхэр лъэтэжкъым.

## Ӏусыр
КъаущэкӀу губгъуэдзыгъуэ, щындырхъуо, мылъэтэф къуалэбзу шыр. 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
Жьец лъэпкъыгъуэр

**Жьец лъэпкъэгъур** () — къашыргъэ лъэпкъщ.

## Теплъэр
Жьецхэр дамэ кӀыхь бгъузэщ, кӀэшхуэхэщ. Къашыргъэхэм къагуокӀ хъухэмрэ анэхэмрэ зэрызэмыфэгъуэмкӀи. 

## Здэпсэухэр
Къашыргъэхэм зы къомкӀэ ящхьщ, ауэ мыхэр мэз къуалэбзукъым, нэхъыбэу здэщыӀэхэр тафэ нэщӀхэращ — губгъуэхэм, мэкъупӀэхэм, хьэсэхэм. Здэгъуалъхьэхэри щӀылъэращ. Дэни щыӀэхэщ, Ищхъэрэ Жыжьэмрэ Антарктикэмрэ къинэмыщӀауэ. Ищхъэрэ Къаукъазым щопсэу жьец лӀэужьыгъуищ, пщӀыкӀуитхум щыщ. Орнитологхэм зэрагъэунэхуамкӀэ, жьецхэм гъащӀэ кӀыхь — илъэс 60-м щӀигъу зиӀэ къахокӀ.

## ЛӀэужьыгъуэхэр

* ХъупӀэжьец *Circus pygargus*
* Губгъуэжьец *Circus cyaneus*
* Къамылжьец *Circus aeruginosus*
* Circus spilonotus 
* Circus ranivorus 
* Circus approximans 
* Circus macrosceles 
* Circus maillardi 
* Circus buffoni 
* Circus assimilis 
* Circus maurus 
* Circus cinereus 
* Жьец *Circus macrourus*
* Жьецкъуэлэн *Circus melanoleucos*
* Circus eylesi †

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.