open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ужьэ кӀэ кӀыхь

**Ужьэ кӀэ кӀыхь** (лат-бз.: *Mustela erminea*, ур-бз.: *Горностай*) — шъакӀуэ-псэушъхьа, шэрыпӀ, дзыдзэ лэпкъым ящыщ.

## АплъэпӀкъыр
Ужьэ кӀэ кӀыхьыр исурэткӀэ дзыдзэу хъуам яхьч. КӀыфэ псыгъуэ-кӀыхь, лъакъуэхэр кӀэкӀыу, пшъэр кӀыхьу, шъхьар памцӀу тхьакӀумэхэр хъуреуэ тету. Хъум икӀыфэм икӀыхьагъыр см. 17 - 38 (бзыхэр иныкъуэкӀэ нэхъцӀыкӀу), ихьалъагъыр г. 70 - 260, кӀапэм икӀыхьагъыр кӀыфэм и 35% см 6 - 12. 

Цым ифэр зэрехъуэкыр: шӀымахуэм хужьу щыт, гъэмахуэм тӀууэ зэхэлъ: ныбэ, бгъэр, жэпкъыр, лъакъуэкӀуэцӀгъунэхэр - хужь; нэӀур, кӀыбыр, лъакъуэлъэныкъуэхэм я гупэр гъуабджу щыт. ХужькӀэ зэзхъуэкӀхэр махуэ 40 къыщыкӀэдзауэ-нэхъыбу шӀымахуэм уэс здытелъ лъэныкъуэхэм щыпсохэр. КӀапэм икӀэр фӀыцӀу щыт, гъэпсом.

## Здэпсохэр
Ужьэ кӀэ кӀыхьыр ШӀыгум Ишъхъэрэ псом щопсоу Еуразиэмрэ Ишъхъэрэ Америкэмрэ. Еуропэм Скандинавым къыщыкӀэдзауэ Перенейхэмрэ Алпхэмрэ нэгъунэ ( Албэныр, Алыджыр, Болгарыр, Тыркур хэмыту ). Азиэм здэпсохэр Монголым, Афганистаным, Ираным, Азиэ Курытым япшэхъуалъэм носыр, Китайм и ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэмрэ, Японым и ишъхъэрэм. Ишъхъэрэ Америкэм Канадам , Гренлэндым, АШЗ-м ишъхъэрэ лъэныкъуэм. Урысейм и еуропэ лъэныкъуэмрэ Сыбырымрэ.

## Зэрыпсохэр
Ужьэ кӀэ кӀыхьыр нэхъыбу здэпсохэргубгъуэ-мэзхэм, мэзхэм иэ тундра лъэныкъуэхэм. ПсэупӀэр къызэрыхихыр шхын зэригъуэтыфынумкӀэ (дзыгъуэ лъэпкъхэм ящыщ). Нэхъыбэм псым игъунэгъу гъуэр ешъыр, псыӀуфэхэм, псыхъуэхэм, мэзым хэт псыхъурехэм я Ӏуфэм иэ гъубгъуэгъунэм, пабжъэхэм, къэмылхэм. Мэзхэм кууэ макӀыу хыхьу щыпсохэр; къыхиххэр мэзыр здырахам идежь, мэзыкугубгъуэхэм, нэхъ кӀасу къуаджэхэм нэхъ игъунэгу.

ШъакӀуэ щежьэр бджэхьашъхьахэм-джэщхэм. Гъуэ здишъынум, быныр къыздихьынум зэхэдз ишъкъым, тэнэ-деи къппэкӀэхуэ мэхъу - мэкъу Ӏатэм, нывэ зэтелъхэм, унэжъхэм, пхъэдакъэ унэм бгъэдэлъу зэтелъхэм. Абы пэмыкӀыу жыгкӀуэцӀ гъуэхэм, псыр къикӀмэ абыхэм зегъэпшкӀу. Куэду иукӀа псэушъхьахэми ягъуэхэм щытӀысхьи мэхъу; бын къыздихьыну гъуэм лъэгум иукӀа псэушъхьашэм яцыр ирелъхьа, макӀыу удз щырилъхьи мэхъу. ШӀымахуэкӀэ зы гъуэм исурэ щыткъым, куэчыурэ мэпсо: нывэ кӀагъхэм, лъабжъэхэм, пхъэдакъэхэм кӀэтӀысхьурэ.

Ужьэ кӀэ кӀыхьыр фӀыуэ йорсыф икӀи жыгхэм допшеиф ауэ зыхуэнэхъ Ӏасэр шӀым шъакӀуэну. 

## Зэрзэпыхьахэр
Зэпылъын щыкӀадзэр мазаем икум къыщыкӀэдзауэ мэкъуауэгъуэм ипэм нэгъунэ. Бзыр мазэ 9-10 псэф, щылъхуэр мэлыжьыхьым накъыгъэм язэхуакум. Чыру къылъхур 3къыщыкӀэдзауэ 18 носыр, нэхъыбэм 4-9 къэлъху. ЗыпӀхэр бзым изакъуэ. Чырхэр гр. 3-4 фӀэкӀа хъухэкъым, я кӀыхьагъыр мм. 32-51 . Нэфу къохъухэ, дзахъэху я тхьакӀумэхэри зэхуэшъауэ. Махуэ 30-41 щыхъухэм янэхэр къызэтраххэ, мазитӀ-мазищым я инагъымкӀэ анэм хуэду мэхъухэ, иджыри мэзитӀ текӀауэ шъэкӀуэн язакъуэ кӀадзэ. Зэрыпсохэр 1-2, нэхъыбэдыду къагъашъэр илъэс 7.

## Сурэтылъэ

image:Kurzschwanzwiesel im Winterfell.JPG
File:Mustela_Erminea_head.jpg
File:Suffolk-stoats.jpg
File:Røyskatt og støvel.JPG
File:Mustela erminea in summer.jpg
File:Mustela erminea 10Aug2009 1.jpg
File:Ermellino 4.jpg
File:Røyskatt og hårbørste.JPG
Mustela erminea MHNT.ZOO.2010.11.236.12.jpg |*Mustela erminea* 


Категориэ:ШэрыпӀхэр
Категориэ:Дзыдзэ
Украинэ

**Украинэ** (е *Хуэхуэлей*; ) — къэрал Еуропэм икум хэт. Къалэ нэхъышъхьэр — Киеу.

## Хэкумэтхыр

Украинэр КъуэкӀыпӀэ Еуропэм хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: къуэхьэпӀэмкӀэ — Лахь жылэм, Слоуакэм, Мэжарейм, ипшъэ-къуэхьэпӀэм — Молдовэм, Румыниэм, къэрал къэмылъыта Днестырпыт Молдовэ Республикэ, ишъхъэрэмкӀэ — Урысыхум, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Урысейм.

ШӀыпӀэр нэхъыбэм губгъуэу щыт. Къушъхьэхэр къэралым ипшъэ-къухьэпӀэмкӀэ хэт (Украинэ Карпатхэр), Къымымрэ. ИпшъэмкӀэ Хы ФӀыцӀэмрэ Хы МыутӀэмрэ Ӏохьэ я Ӏуфэхэм. Псы нэхъ инхэр: Днепыр, Ишъхъэрэ Буг, Днестыр, Ишъхъэрэ Донец, Десна.

Украинэм и инагъыр зэрыхъур 603 628 км2. Еуропэм и къэрал нэхъ ину щыт (псоуэ хэтхэм я щыщхэм).

Хьэуар къэралым и нэхъыбэм курыт-континенталу щыт, Кърымым и хы Ӏуфэм щымыхъукӀэ, абым хыкурыт климэту щыт.

## Тхыдэр

XI—X лъэхъэнэхэм Украинэм и шӀыпӀэм къэрал Киеу Урысей хэта. 988 гъэм пщы Владимир Святославовичым захуэ чыристэныгъэ къештэ, а диныр къэрал псом еуэ мэхъур Урысейм.

1237—1241 гъэхэм Киеу Урысейм хъан Батыйр йохьэри, къэралыр пщыхэку бжыгъэкӀэ зэхокӀыр. Хом-хомурэ ахэр Литоу Пщыхэкушхуэм хохьэхэ. 1569 гъэм Лахь Жылэмрэ Литоумрэ зэхохьэхэри зы къэрал мэхъухэ — Посполитым и Реч.

XV лъэхъэнэм Днепырыпэм и ипшъэ лъэныкъуэм Запорож къазакъыгъуэ къыхокӀыр, XVIII лъэхъэнэм нэс щыӀар, хамгъэкӀа кӀышъэ.

XVIII лъэхъэнэм Лахь Жылэм и шӀыпӀэр гуэчын щашъым иджырей Украинэм и шӀыпӀэнэхъыбэр Урысей империэм хокӀуэр.

1917 гъэм револуциэ екӀуэкӀам яуж Украинэv зэман кӀэкӀкӀэ къэрал хуитхэр щыӀахэ — джылэ республикэ Украинэ джылэ республикэ КъухьэпӀэ-Украинэрэ джоуэ.

1919 гъэм гъатхэпэм и 10-м зы къэрал Совет Социал Республикэ Украинэ мэхъур. 1923 гъэм Урысейр, Урысыхур, КъуакъазкӀыбагъу къэралхэр джоуэ зэхэтху Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр къэралу зэхохьэхэ.

1991 гъэм щыкӀэдзауэ Украинэ къэрал хуит мэхъур.

## Жылэр

2010 гъэм щӀышылэм и 1-м Украинэм джылу дэсар зэрыхъутэр 45 822 214 цӀыху.

## Экономикэр

Украинэм и экономикэр 39-й пэр иыгъ ВКП-кэ (2009).

Украинэр индустриал-аграр къэралу щыт. Лэжьыгъэ япэреуэ щытхэр — гъушӀ-лэжьыгъэ, химиэ-лэжьыгъэ, шӀыкӀэлъ-лэжьыгъэхэр, энергиэ-лэжьыгъэхэр.

## Администрациэ гуэшыгъуэр

Украинэр унитар къэралу щыт, област 24 хэт, Аутоном Республикэ Кърым. Къалэ Киеумрэ Севастополымрэ хэгъэза статус яӀэ.

## Дзэр

Украинэм и дзэр щызэхэхьар 1991 гъэм шышъхьэӀум и 24-м. Хэтыр (2010 гъэмкӀэ) 200 000 цӀыху.

Дзэр щыуэ зэшъхьэщокӀхэ — зекӀуэдзэ, уэгузауэдзэ, хыдзэ джоуэ.

Ӏэшэр нэхъыбэкӀэ Урысеймрэ РССЗ-м къыдагъэкӀам ящыщ.

## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр

* Украинэм и президентым и официал сайтыр
* Нэхъыщхьэ Радам и официал сайтыр
* Украинэм и Хасэм и официал сайтыр
* Украинэм конституциэкӀэ контрол зэрагъэкӀуэкӀым и хъыбархэр
* Украинэм и партиэхэм я тхылъ
* Украинэм и архивхэр
Уэрп

**Уэрп** () — Ишъхъэрэ Къаукъазым ежэх псы, Псыжъ и сэмырабгъумкӀэ хэлъаду.

И кӀыхьэгъыр — км 231, и псыхъуэм и инагъыр — км² 3 220. Уэрп Ӏуашъхьэ лъабжъэр и къыкӀэжъыпӀэ. ИшъхьэмкӀэ псыр уэру йожэх Удобнэ станицэм идежь губгъуэм холъадэри нэхъ хом мэхъур.

Нэхъыбу къызхэкӀыр псыуэ уэшхыпсыра. Илъэс гъуэрэхэм псыр мылым зэкӀештэ (дыгъэгъазэм къыщыкӀэдзауэ мазаем нэс).

Къэрэшей-Шэрджэсым и псыхъуэм хьэблэ Урупрэ Медногорскэрэ, Преграднэрэ, Къызыл-Урупрэ датхэ. ЯужкӀэ Краснодар къэралым холъадэ, абым иде станицэ Удобнэ, Отраднэ, Попутнэ, Воскресенскэ, Гусарскэ, Бесскорбнэ, Совецкэр джоуэ ирокӀуэхэ тету. 

Ермэлхьэблэ иде Краснодар къэралым Псыжъ и сэмырабгъумкӀэ холъадэ.

Категориэ:Краснодар крайм и псыхэр Категориэ:Къэрэшей-Шэрджэсым и псыхэр
Уэрп къедзыгъуэ

**Уэрп къедзыгъуэ** (, ) — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.

Хьэблэ нэхъышъхьэр — Преградная.

Джылу дэсыр — мин 25, 683 (2010 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 2782 км².
Финлэнд

**Финлэнд** (, ) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Хелсинки.

Категориэ:Финлэнд
Франклин Делано Рузвелт

**Франклин Делано Рузвелт** (, 1882 шӀычылэм и 30-м — 1945 мылыжъыхьым и 12-м) — америкэм и кърал цӀэрыӀуэ лэжьыгъэ, 32-рей президент АШЗ-м (1933-1945)

## Гъашъэтхыдэр
Къыздэхъуар Гайд Парк къалэм, Ниу-Йорк штатым, унагъуэ къуэлем. Гаруардымрэ Колумбиэ университетхэм щеджа, абыхэм юрист щӀэныгъэр зэригъэшъа. Теодор Рузвелт АШЗ-м и президенту щытар и Ӏыхьлыуэ хуэхъут.

Политикэм щыхэхьауэ, лэжьэн щыкӀидзар Рузвелтым 1910 гъэм, Демократ партиэм синатору щыхагъэкӀым Ниу-Йорк штатым. 1913-1921 гъэм хымкӀэ и министырым и дэӀэпыкъуэгъу мэхъур, хыдзэм ахъчэ нэхъыбэ хэлъхьаным къыдошъыр, АШЗ-м и президентым и ӀэнатӀэм пӀалъэ нэхъыбэ иӀэнми пылъ. 

1921 гъэм Рузвелтыр сымаджэ мэхъур, полиомиелит къыхохьэ, абым яужым къигъэшъауэ хъуа зэманым Ӏэрызехьу щыта, изакъуэ земыкуэфу згуэрэ дэмыӀэпыкъу.

1928 гъэм Рузвелт Ниу-Йорк штатым и губернатор мэхъур. 1932 гъэм презыдент хэхыным токӀуэри хокӀыр (ӀэнатӀэм щыӀухьэр 1933 гъэм).

Социал-экономикэ програмэ Рузвелтым иригъэжьам, цӀэуэ траӀуам "Гъогу щӀэ" (), зыпылътэр джылэ лэжьыгъэ зэфӀэгъувэным, къэралым пӀалъэ иӀэным экономикэм шъхьэщытыфыным, мафиэм езэуэным. Япэреуэ и президентыгъуэм реформэ бжыгъэ хуэныкъуэгъуэхэм шъхьэкӀэ иригъэкӀуэкӀа, абыхэм ящыщ: банкхэм я системэр, уасэтыным я реформэр, пэмыкӀ бжыгъи. Къэрал гъунапкъэм пэщыл политикэмкӀэ япэреуэ зияуж ихьар Рузвелтыр РССЗ-р къэлъытэным къэрал джоуэ, ар къыщыхъуар 1933 гъэм.

Реформэхэр узыншу зэрекӀуэкӀам шъхьэкӀэ Рузвелтыр етӀуану хокӀыф президенту 1936 гъэм. 1930-хэм АШЗ-м парими и лъэныкъуэ къиштэкъым къэралым и гъунапкъэм пэщыл политикэмкӀэ, 1939 гъм, ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр кӀидза яуж эмбаргор Ӏуэхри Ӏэшэр ещэным шъхьэкӀэ къэрал-зэгуэтхэм.

1940 гъэм ЕДЗ-м и пэм, Рузвелтыр ещанэрейэ хокӀыр президенту. 1941 гъэм дыгъэгъазэм и 7-м, япон уэгузауэдзэр Перл Харборым теуа яуж, АШЗ-р ЕДЗ-м хохьэ къэрал-зэгуэтхэм я лъэныкъуэр къиштауэ. 1942 гъэм шӀычылэм и 1-м Уашингтоным тхылъ кӀатхэ Лъэпкъ Зэгъуэтхэм яр, дунейпсо-палъэ къэлъытэгъуэр дэкӀыгъу абым.

1944 гъэм Рузвелтыр еплӀану хахыр президенту. И лъэжьыгъэ куэд хэлъ Кърым зэхуэсым 1945 гъэм екӀуэкӀам.

1945 гъэм, мылыжъыхьым и 12-м Рузвелтыр дунем ехыжьа. Рузвелтым и пӀэм иувар Гарри Трумэн.

## Гулъытэгъу щыэр
* Франклин Делано Рузвелтыр - АШЗ-м и тхыдэм изакъуэ плӀэуэ хаха президентыр.

## ТехьэпӀэхэр
* Рузвелт и гъашъэтхыдэр 
* Франклин Делано Рузвелт 
* Рузвелт Ф.: Япэрей техьэпӀэм и псалъэр 
* Рузвелт Ф.: «ХуитыныгъиплӀ» 
* Рузвелт Ф.: Лъэпкъым и нэтын зауэм теухуауэ 

Категориэ:АШЗ
Урысыху

**Урысыху, Урысыху Республикэ** (, ) — кърал КъуэкӀыпӀэ Еуропэм. 1991 гъэм нэгъунэ Совет Социал Республикэ Урысыху щыта. Къэралым ицӀэр къызхэкӀыр пэсырей урысыбзэм "белая" (хужь) иэ (хуит) тэтэрхэмрэ монголхэмрэ шъхьакӀэ шхуиӀу иэ я фашэм шъхьакӀэ, хуыжьу зэрахьат абы "Русь" пышъэжьауэ.

Абы пэмыкӀыу Урысыхум икъэралым (псоуэ иэ янукъуэ гуэрэхэр) хэт хэкухэр: Литуа, УрыскъуафӀцӀэ, Полесиэ, Берестей шӀыпӀэ, Витебск шӀыпӀэ, Полоцк шӀыпӀэ, Смолен шӀыпӀэ.

Икъэралгъунэр къуэкӀыпӀэмрэ ишъхъэрэмкӀэрэ Урысейм иде ирокӀуэ, Латвиэмрэ Литуамрэ ишъхъэрэмрэ ишъхъэрэ-къуэхьапӀэмкӀэрэ. Полшэм - къэхьапӀэмкӀэрэ, Украинэм - ипшъэмкӀэ.

## Тхыдэ
VIII - IX илъэсишъэхэм Ӏашъэныгъэхэр зэфӀэувэн щыкӀидзэм лъэпӀкъхэмрэ хэкухэмрэ зэпылъын кӀадзэ, къалэхэр яшъын кӀадзэ.

Нэхъ пэсырей дыдэхэм ящыщхэр Полоцк (япэдыду тхылъ-тхыдэм игугъ щашъыр 862 гъэм), Витебск (къалэ щыхъуар 947 гъэм) Туров (япэдыду тхылъ-тхыдэм игугъ щашъыр 980 гъэм). 

XIII илъэсишъэхэм литоу пщы Миндовг иӀанатӀэмкӀэ литой шӀыпӀэхэмрэ къуэкӀыпӀэ слауан шӀыпӀэхэмрэ зэхегъыхьа а зэманм Еуропэм нэхъ къэрал ин ешъыр - Пщышхуэ Къэрал Литоу.

1569 гъэм Пщышхуэ Къэрал Литоумрэм Полшэ къэрэлымрэ зэхохьари Посполит къэрал яшъыр.

XVIII илъэсишъэхэм Посполит къэралыр щэуэ зэгуохур (1772, 1793, 1795), иджырей Урысыху шӀыпӀэр Урысейм хокӀуэ.

1990 гъэм Урысыхур къэрал хит мэхъур.

## Хэкухэр
Урысыхур 6 хэкукӀэ гуэча:
* Брест хэку
* Витебск хэку
* Гомел хэку
* Гроднэ хэку
* Могилов хэку
* Минск хэку

## Къалэхэр
Калэ нэхъ инхэмрэ джылу дэсымрэ:
* Минск - 1 841
* Гомел - 498 700
* Могилов - 320 000
* Витебск - 356 000
* Гродно - 338 200
* Брест - 318 000

## Джылэр
Урысыхум 2009 гъэмкӀэ джылъэ бжыгъэмкӀэ ирагъэкӀуэкӀам къэралым 9 489 000 джылу дэс
ЛъэпӀкъхэм ящыщу, нэхъыбу дэсхэр:
* Урысыху - 8 158 900 (81 %)
* Урыс - 1 141 700 (11 %)
* Полак - 395 700 (4 %)
* Укрэинэ - 237 000 (2,5 %)
* Джурт - 27 800 (0,3 %)
* Ермэлы - 10 200

Категориэ:Къэралхэр
Категориэ:Урысыху
Хиндубзэ

**Хиндубзэ** (*हिन्दी*) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, индоарийскэ бзэ группэм хэту.      

Хиндубзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 490 хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Индиэ, Фиджи.

Тхыбзэр зэрщыт — деванагари.
Фрэндж

**Фрэндж** (, , ицӀэдыдэр псоуэ — **Фрэндж Республикэ** ()) — къуэхьэпӀэ Еуропэм щыщ къэрал. Къалэ Ӏаташъхьар — Пэриж. Къэралым ицӀэр джэрмэн лъэпӀкъ франкхэм къахокӀыр, Фрэнджым инэхъыбэ джылэ дэсыр галл-романску зэхэпхъа шъхьакӀэ, ябзэр романскэ группэм щыщ.

Джылыу дэсыр — милыуан-65,4 (2010-нэ гъэмкӀэ), абы 90 % — Фрэнджым иджылэ. Диныр — нэхъыбэр католикхэ (76 %). ХабзэкӀэ къэралыр — пэлатитӀ парламент (Сенатрэ Къэрал Хасэрэ). Къэралыр 26 хэкукӀэ гуэча.

## ШӀыпӀэр
Фрэнджым и нэхъыбэ шӀыпӀэр Еуропэм и къуэхьапӀэм хэлъ, гъунапкъэхэр ишъхърэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ Белгэм, Луксебыргым, Джэрманэм иде ирокӀуэ, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Джэрманэм Шыуецарэм , ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ Монакомрэ Урымымрэ ипшъэ-къуэхьапӀэмкӀэ Эспаниэмрэ Андоррэмрэ.

## Тхыдэр
486 гъэм Галл хэкур франкхэм яубыд Хлодвигыр яшъхьащыту. Апхуэду Франк къэралыр зэфӀоувэ. Хлодвигыр япэрей пщыуэ хъуа Меровинг лъэпӀкъым ящыщу. VII илъэсишъэхэм пщым икъэрур куэдын кӀедзэ, ӀанатӀэр мажордомхэм яубыд, зым абы ящыщу Карл Мартеллым 732 гъэм хьарып дзэр зэхекъутэри Еуропэм къуэхьапӀэ лъэныкъуэм ирыгъэхьахэкъым, яригъэубыдкъым. Карл Мартеллым икъуэ Папин КӀэкӀы япэре пщы мэхъу Каролинг лъэпӀкъым ящыщу.

843 гъэм Верден тхылъымкӀэ КъуэхьапӀэ-Франк къэрал мэхъу Карл-Къуй шъхьащыту. Х илъэсишъэхэм ФрэнджкӀэ еджэн кӀадзэ.

* 1789 — Фрэндж револуцэшхуэ
* 1792 — Япэре республикэ
* 1795 — Нидерландыр еубыд
* 1797 — Венециэр еубыд
* 1798 — 1801 - Мысырым хохьэ, еубыд
* 1799 — 1814 - Наполеоныр тохьа
* 1815 — Ватерлоо изауэ
* 1848 — 1852 - ЕтӀуанэ республикэ
* 1852 — 1870 - Наполеон III тет - ЕтӀуанэ дунейпсо зауэ
* 1870 — 1940 - Ещанэрей республикэ
* 1939 — 1945 - ЕтӀуанэ дунейпсо зауэ
* 1946 — 1958 - ЕпӀлӀанэ республикэ
* 1958 — м къыщыкӀэдзауэ етхуанэ республикэ

## Къэрал Дэмыгъэ
Иджырей къэрал дэмыгъэм дышъу, лавр къудамэрэ пхъэмыф къудамэрэ тету, якур джыдэкӀэ убыдауэ, а псом яшъхьам жьӀуху телъу хьарыфит "FR" тедзауэ.

## Ныпыр
Фрэндж ныпыр щыуэ зэхэлъ — шхъуантӀэ, хужь, плъыжь. Фрэнджым яхабзэр игъэлъагъу - хуитыныгъэ, цӀыху хъуар зэхуэду - зэшъхьащымыту, зэкъуэшыныгъэ.

## Хэкухэр
Хэку 26 гуэча: Аквитаниэ, Бретаниэ, Бургундиэ, Ил-дэ-Франс, Корсикэ, Лангедок-Руссил'он, Лимузен, Лотарингиэ, НормандиэкӀэ, Нормандиэпшъэ, Нор-Па-дэ-Кале, Оверн, Пикардиэ, Прованс-Алп, Пуату-Шаранта, Рона-Алп, Луарэ-Хэку, Франш-Контэ, Центр, Шампан-Арденнэ, Элзас, Перенеем июг. Икъэралгъунэм ипэджыжьэ хэку щыӀахэр: Гуаделупэ, Мартиникэ, Реунион, Фрэндж Гуианэ.

## Джылэр
Фрэнджым иджылэр 65,4 милыуан мэхъу (2010 гъэмкӀэ). 20 щыт джылу дэсымкӀэ 192 къэралу (ЛъЗ-м)
ЛъэпӀкъхэр. 1975 гъэм нэхъыбу дэсар фрэнджхэра, лэпӀкъ цӀыкӀухэм ящыщу элзасхэр, бретонхэр, джуртхэр, флэмандхэр, баскхэр, корсикхэр.

2005 гъэм Фрэнджым милыуани-3,6 хэку хэсу дэтӀысхьа.

## Дин
51 % фрэндж джылэм ящыщ католикхэ, 4 % — мыслъымэн, 1 % — джурт диным пылъ. Абы пэмыкӀыу 5 милыуан фрэнджу буддэ диным пылъ, а мылиуанитхум и 65 % дзэн-буддэ диным пылъ.

Категориэ:Къэралхэр
Категориэ:Фрэндж
Фрэнджыбзэ

**Фрэнджыбзэ** (*le français, la langue française*) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, роман бзэ группэм хэту.

Фрэнджыбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху - млн 200 хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Фрэнджым, Канадам, Шуэцарэм, Луксембургым, ЕЗ-м, ЛъЗ-м + 25 къэралым.

Тхыбзэр зэрщыт — латин.

## Хьарыфылъэр

## ТехьэпӀэхэр
* Alliance française

Категориэ:Бзэхэр
Хылъэжьый

**Хылъэжъый** () — Урысейм хэт Краснодар крайм и зы къалэ, Хы ФӀыцӀэм и Ӏуфэм Ӏулъ.

Къалэм жылу дэсыр мин 53 658 (2010 гъэмкӀэ).

## Хэкумэтхымрэ хьаблэ хэтхэмрэ
Къалэр км 25-кӀэ ЦӀэмэз-къалэм пэщылъ ипшъэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ, МэракӀуэтх Ӏуашъхьахэм я къуэхьапӀэ лъэныкъуэ лъабжъэм.

И куейуэ шӀыпӀэ ин еубыд ЦӀэмэз-къалэм къыщыкӀэдзауэ Жьыубгъуэ ( ур-бз. Джубга ) нэгъунэ. Абы хэт хьаблэхэр:

* Кабардинскэ хьаблэ къедзыгъуэ:
** Кабардинкэ-хьаблэ
** Афонкэ къутыр
** Винограднэ-хьаблэ
** Мариэнэ Роща-хьаблэ
* Дивноморскэ хьаблэ къедзыгъуэ:
** Дивноморскэ-хьаблэ
** Джанхот къутыр
** Прасковеевка хьаблэ
** Адербиевкэ-хьаблэ
** Светлэ-хьаблэ
** Широкая Щел къутыр
** Возрождение-хьаблэ
* Пщадэ хьаблэ къедзыгъуэ:
** Пщадэ
** Михойловскэ Перевал-хьаблэ
** Береговое-хьаблэ
** Криница-хьаблэ
** Бета къутыр
** Широкая Пшадская Щел къутыр
* Цопсын къедзыгъуэ:
** Цопсын (Архипо Осиповкэ) — хьаблэ
** ТекӀуэ-хьаблэ
** ТӀыщэпс-хьаблэ

## Тхыдэр
Япэдыдэу цӀыху тӀысыпӀу Хылъэжъый иде къагъуэтахэр мывэ лъэхъэнэм щыщхэ. Я ныбджыр III ди лъэхъэнэм ипэм щыщ, пэсырей лъэпкъхэм абы щыгъуэ Псэ унэхэр щашъауэ щыта (техьа Адыгэ лъэпкъыжьхэм я Тхыдэ).

* IV ди лъэхъэнэм ипэм Хъулъыжъый и хыжэм идежь алыдж кхъухь-Ӏухьа хьаблэ щыта Торик ицӀэу, абы яуж Византий къалэхэр Пагрэ, Ептала джоуэ. А псоми щыгъуэ абыхэм я пэмыджыжьу адыгэ къуаджэ ябгъэдэтт (шапсыгъхэмрэ натхъуэджхэмрэ). Иджырей къалэм ицӀэ Геленджикыр и адыгэцӀэм къыхокӀыр.
* XV лъэхъэнэм къыщыкӀэдзауэ хьаблэр тырку-уэсмэнхэм яубыд.
* 1829 Хы Ӏуфэр Тыркум Урысейм ирет (Адрианэ тхылъымкӀэ (Тыркум и ӀанатӀэр и быдапӀэ кӀуцӀхэм нэхъ темылъа шъхьакӀэ, дуней псом Тыркум ишӀыпӀэ хуэду къалъытэт Хы ФӀыцӀэм и Ӏуфэм Ӏулъ Къаукъаз шӀыпӀэхэр).
* 1831 гъэм урысхэм шӀыпӀэр яубыдын кӀадзэ, япэреуэ быдапӀэ Геленджик халъхьа.
Хъыдыжъы

**Хъыдыжъы** () — Урысейм хэт къалэ, Краснодар къэралым хэт, Апшерон куейм.

Джылу дэсыр мин 20, 900 (2008 гъэмкӀэ).

Къалэр Пщышъ ипсыхъуэм дэт, Краснодар къалэм км. 113 пэщылъу, Апшеронск къалэм км. 15-кӀэ.

Къалэ игъунэгъухэр: Краснодар, ТӀуапсэ, Апшеронск, Псыфаб 

## Хэкумэтхыр
Хъыдыжъы къалэр Пщышърэ Хъыдыжъэрэ я псыхъуэхэм дэт, Ишъхъэрэ-КъуэхьапӀэ Къаукъазым. И шӀыпӀэр къуэкӀэбгыкӀыу щыт, псы куэд мы ину щежэху. Къалэм ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ уфӀэкӀмэ Ӏушъхьэ гуэрэхэм я лъэгагъыр м. 500 къыщыкӀэдзауэ фӀокӀыр. КъуэкӀэбгыкӀэ къалэм ихъуреягъыр зэрщыту мэз.

## ЦӀэр къызхэкӀыр
ЦӀэр къызхэкӀыр адыгэ псалъитӀым — «Хьэдэ» «Жъы»; абым пылъу къыдэшъыр нэхъыжъу хьэблэм къыдэнэжьахэм я хъыбар, къызэраӀуатэмкӀэ япэрей зэманхэм псыхъуэм идежь, тэнэ деи псым зэкӀиха кхъашъхьэхэм пэкӀэхуэхэт.

## Тхыдэ
ЯпэремкӀэ абдзэх лъэпкъыр щыпсоуэ а шӀыпӀэм. Къаукъаз зауэм идежь шӀыпӀэр урысхэм яубыда щыхъуам станицэ Хъыдыжъыр халъхьа 1964 гъэм, 1949 гъэм станицэм къалэ траӀуэ.
Хоруатиэ

**Республикэ Хоруатиэ** () — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Загреб

## Хэкумэтх

Хоруатиэ Еуропэм, Балкан хы тӀыгуныкъуэм хэт.

Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ — Слоуэным, Межарейм, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Сербиэм, Боснирэ Хьэрцеговинэрэм, БгыфӀыцӀейм.

Къэралым и инагъыр — 56 594 км².

## Тхыдэр

Ди лъэхъэнэхэм я кӀэдзэгъуэм иджырей Хоруатиэм и шӀыпӀэр Урым империэм хэтт. VIII лъэхъэнэхэм Балкан хы тӀыгуныкъуэм слоуан лъэпкъхэр йохьэ.

845 гъэхэм ядежь пэштыхьей Хоруатиэ зэфӀоувэр, 1102 гъэм нэгъунэ щыӀэуэ, яужым Межарейм хэхьа, униэ кӀатхауэ.

1525 гъэм, Урым Ауш империэм шъхьэщыт Фердинанд I лъэпкъэгъум епхауэ фыз къыщичам, Хоруатиэр Габсбургхэм я империэм хэхьа, абым зэгуэмыху кӀышъэ, 1918 гъэм нэс хэтат.

1918 гъэм Аустрэ-Межарейм и къэру къыщимыхьым Япэрей дунейпсо зауэм Хоруатиэр Сербхэм, хоруатхэм, солуэнхэм я пэштыхьейм хэхьа хъуа, яужм, 1929 гъэм зи цӀэр Йугослав хъуар.

ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ, 1941 гъм, хоруат националист-усташхэм къэрал Хуит Хоруатиэ траӀуэ, Джэрмэным и ӀэнатӀэгъуэм кӀэту, а къэралыр 1945 гъэм нэс зэфӀэта. ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм яуж Хоруатиэр аргуэру Йугослауым хэхьэжьа, Хоруатиэ Социал Республикэ хуэду.

1991 гъэм Хоруатиэм хуитыныгъэ къышту, Йугослаум къыхэкӀыу къеӀохур, и пӀалъэ щыгъуэтыр 1995 гъэм джылэ зауэ Йугослаум екӀуэкӀа яуж. 

## Джылэр

Джылу дэсым и бжыгъэр - мин 4, 489 (2009 гъэм и къэлъытэгъуэкӀэ).

ЛъэпкъкӀэ — хоруатхэр (89,6 %), сербхэр (4,5 %), боснийхэр (0,5 %), венгхэр (0,5 %), пэмыкӀхэр.

Къэралым и нэхъышъхьэбзэхэр - хоруатыбзэ.

## Экономикхэр

ВКӀуП-р 2008 гъэмкӀэ здынэсар $82,407 млрд.

Валютэр — хоруатиэм и куна.

Кызытсе экономически ийыште чоҥымо жапыште хорватий 2.0 ак кушкын 1990-2020 долл. (3.1 гана) 2.9 марте-экономически долл.;- экономически -0.13 долл вашталтыш лиеш. из-за миллион калыкчот 0.67 шуҥгалтын, тыгак экономически 2.1 долл. калык чонышто долларым 513.2 капан чоҥымыжлан кӧра. Хорватий-экономически долл кушмашын среднегодовой 0.066 возен чонымаш. 3.8 але%. Эре пашам ыштыше -0.32 хорватий иктӧр ак кушмашын среднегодовой%. 0.0065 ужашыште тӱнян иземда%. 0.10 европышто ужашлан кугемын%. 1992 ийыште чоҥаш тӱҥалыныт Минимум (экономически 0.41 долл.). 2008 ийыште чоҥаш тӱҥалыныт Максимум (4.6 экономически долл.).

Хорватий калык кугемын верч чон чоҥымо 513.2 1990-2020 ийыште доллар (3.6 ик гана) 709.6 доллар марте. 4.4 кызытсе калык чонышто доллар аклан кушмашын среднегодовой 17.1 але возен чонымаш%.

## Администрациэ гуэчыгъуэр

Хоруатиэ — къэрал унитару щыт.

АдминистрациэмкӀэ хэку 20 ().

## ТехэпӀэхэр
* Русская Хорватия 

## Гулъытыгъуэ

Категориэ:Хоруатиэ
ЩӀылъэку Хы

**ЩӀылъэку Хы** (, ) — Атлантикэ океаным Гибралтар ӀузэвымкӀэ холъадэ, материкхэм я зэхуакум хэт хы.

ИцӀэр къызыхэкӀыр пэсырей алыджхэмрэ, урымхэмрэ траӀуам (ал-бз. *Μεσόγειος Θάλασσα*, урм-бз. *Mare Mediterranea* — "шӀыпӀэм я кум хэт хы"), пэсырей еуропэмрэ пэсырей ишъхъэрэ-африкэмрэ и къэралхэр абы иӀуфэм щызэфӀэувахэ, абыкӀэ щызэпылъу щытахэ. 

Езы Хы Курытым пэмыкӀыу хы хэтхэр: Алборан Хы, Балеар Хы, Лигурий Хы, Тиррен Хы, Адриатикэ Хы, Ион Хы, Эгей Хы. Абы пэмыкӀыу, хэлъадэхэр: Мрамор Хы, Хы ФӀыцӀэ, Хы МыутӀэ, Киликий Хы.

ИӀуфэм Ӏулъ къэралхэр:
Хы МыутӀэ

**Хы МыутӀэ** (, , ) — ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм щыщ Хы ФӀыцӀэм ибэссеиным, дунейм нэхъ хы цӀыкӀу, икууагъыр 15 м. фӀэкӀкъым.

## ЦӀэр
Пэсырем Хы МыутӀэм алыджхэр *Меотий хыкӀэ* еджэт, римхэм *Palus Maeotis*, скифхэм *Каргалук*, меотхэм *Темериндэ* ("Хым Янэ" къырагъкӀыу), хьарыпхэм *Натшлах* иэ *Бахр ал-Азуф*, тыркухэм *Бахр эл-Ассак* (Хы ШхъуэнтӀабзэ; иджыре тырку ицӀэр Azak Denizi), генуэзхэмрэ венециэхэмрэ *Mare delle Zabacche*. Восточнэ слэванхэм хыр къыщашъар I илъэсишъэм, *Хы ШхъуантӀэ* траӀуа. Тамэтэрхъэ къэралыр зэрзэфӀэувэрэ *Урыс Хы* траӀуэ. Къэралыр зэрыкӀуэдрэ ицӀэр бжыгъэрэ зэрахъуэкӀыр (Самэкуш, Салэкар, Майутис..). XIII илъэсишъэхэм Хы Саксин къытонэ. Тэтэр-монголхэм аргуэру кӀэуэ цӀэхэр ират: *Балык-денгизрэ* *Чабак-денгизрэ*.

Зы гупшысыгъэхэмкӀэ *Чабак-денгизым* зэрихъуэкӀауэ: *чабак - дзыбах - забак - азак - азов* - цӀэр къыхэкӀауэ, ауэ абэ пылъхэкъым. ПэмыкӀ гупшысэгъуэкӀэ *азэкыр* - тырку псалъэ, лъахъчэ кыригъэкӀыу. Абы пэмыкӀыу Хым иджыри цӀэ иӀахэр: *Барэл-Азов* (псы ШъуантӀэ), *Хы Фракий* (фракийхэм: генуэхэмрэ венециэхэмрэ къырагъэкӀу), *Хы Сурож* (СурожкӀэ иджырей къалэ Судакым Кърым дэтым еджэт) *Хы Каффа* (Каффэр - урым быдапӀу щыта, Феодосиэ къалэм иде Къырымым), *Хы Киммерий* (киммерийхэм яцӀэкӀэ), *Акденгиз* (тырку Хы Хужь), пэжьм нэхъ ирагъэхьчыр иджырей ицӀэр Азов къалэм къытекӀауэ.

Езы псалъэ "азовым" шъхьакӀи гупшъэсыгъуэ бжыгъэ щыӀа: полов пщым ицӀу щытауэ Азум (Азуф), Ос лъэпӀкъым яцӀэкӀэ (ассхэм), тырку псалъэ азаным ирагъэхьч - "кӀагъ" "кӀагъым", адыгэ - Ӏузэв. ЗэралъытэмкӀэ иджырей урысыцӀэр XVII илъэсишъэм къыщыщӀэдзауэ къытена, Пименым итхылъхэм теухуауэ. ИкӀи ицӀэр здытеубыдатэр Тэн ихыжъэрат. Пётр I Азов зекӀуэхэм ежьа нэуж зэр хыуэ Азов щыфӀашъар.
Океаниэ

**Окениэ** (, ) — хэкумэтхымкӀэрэ геополитикэмкӀэрэ дунейм и зы лъэныкъуэ, Щэху хышхуэм и къуэхьапӀэ лъэныкъуэмкӀэрэ икумкӀэрэ хэт тӀыгухэмрэ Аустралиэмрэ хиубыдэу.

Океаниэр - дуней лъэныкъуэщ, хы тӀыгу фӀэкӀ зэхэмыту (Аустрилиэри хэту зэреджэр: Аустралиэрэ Океаниерэ).

Океаниэм зэхэту я инагъыр 1, 26 млн км² (Аустралиэр ядэщӀыгъуу 8,52 млн км²), джылу хэсыр - 10, 7 млн. (Аустралиэр ядэкӀыгъу 32, 6 млн.). ХэкумэтхымкӀэ Океаниэр зэрыгуэтыр: Меланезиэ, Микронезиэ, Полинезиэ; зэзэмызэ Зелэнд КӀэр къыхагъэкӀыр. Я хъуреягъымкӀэ хы Ӏулъхэр: Шъэху океаным еуэ ( Коралл Хы, Тасман Хы, Фиджи Хы, Коро Хы, Соломон Хы, Гуиней КӀэ Хы, Филиппин Хы ), Индиэ океаным еуэ (Арафур Хы).

## Къэралхэмрэ Куей хэтхэмрэ

Категориэ:Хы ТӀыгуей
Хы ФӀыцӀэ

**Хы ФӀыцӀэ** йэ **Хы ШӀуцӀэ** (, , ал-бз.: *Μαύρη Θάλασσα*, *Εύξεινος Πόντος*) — Атлантик океаным хэлъадэ хы. Ӏузэв БосфорымкӀэ Хы Мраморым холъадэ, яужкӀэ Дарданеллэхэм дэжу Хы Эгеймрэ Хы Курытымрэ яхолъадэ. Керч ӀузэвымкӀэ Хы МыутӀэмрэ Хы ФӀыцӀэмрэ зэхолъадэхэ. Хы ФӀыцӀэм ипсыфэмкӀэ Еуропэмрэ Азиэ ЦӀыкӀумрэ я гъунэпкъыр ирокӀуэ.

## Зэрзэхэтыр
Иинагъыр км² 422 000 (пэмыкӀыу зэралъытэр км² 436 000). Ибгъуагъыр ишъхъэрэ лъэныкъуэм къыщыкӀэдзауэ ипшъэмкӀэ км. 580, икӀыхьагъыр км. 1 150. Икууагъыр м. 2 210.

ИӀуфэм Ӏут къэралхэр: Урысей, Украинэ, Румыниэ, Болгариэ, Тырку, Азгъей, Хъырцей джоуэ.

Адрей хыхэм зэрамыхьчыр Хы ФӀыцӀэм м. 150 - 200 нэхъ кууэ псэушъхьа зэр хэмысыр, а кууагъым къыщыкӀэдзауэ сероводород куэду хэту йохыр илъашӀэм нэс.

## Къалэ нэхъ ин Ӏутхэр

Кхъухь къухьапӀэхэр дэту:
* Урысейм
** Новороссийск, Щачэ, ТӀуапсэ
* Болгарым:
** Бургас, Варна
* Хъырцейм:
** Батум, Поти
* Азгъейм
** Согъум
* Румыным:
** Констанца
* Тыркум:
** Самсун, Трабзон
* Украинэм:
** Одесэ, Евпаториэ, Иличовск, Иужнэ, Керч, Севастопол, Ялта.

## Сурэтылъэ

Gagra. Аbkhazia.jpg| Гагрэ къ. (Азгъей) 
A view to Gurzuf from Artek.jpg| Гурзуф къ. (Украинэ)
Balaclava bay.jpg| Балаклавэ хыжъэ (Украинэ)
Monument in a beach of pitsunda.jpg| Пицундэ (Азгъей)
Mk Istanbul SchwarzesMeer.jpg
Esplanade in Gagra.jpg
Blacksea-bg-beach-dinev.jpg
Beach in pitsunda (1).jpg
Хыкхъуэ (Псэушъхьа)

**Хыкхъуэ** (лат-бз.: *Delphinus delphis*, ур-бз: *Дельфин-белобочка*) — шэрыпӀ, хы псоушъхьахэм ящыщ.

## АплъэпӀкъыр
Хыкхъуэм икӀыбыр фӀыцӀу иэ гъуабджу щыт, иныбэр - хужьыфу. Ибгъу лъэныкъуэхэм гъуэжьыхум къыщыкӀэдзауэ псыфэ хъууэ тет ирикӀуу. Я фэр здэпсо шӀыпӀэхэм елъытауэ зэшъхьащыкӀыфыну. Я фэр зэр зэшъхьащыкӀым шъхьакӀэ, хыкхъуэхэр нэхъ къуэлэнхэм ящыщ я фэмкӀэ, адрей шэрыпӀ хы псоушъхьахэм ялъытамэ.

Я кӀыхьагъыр м. 2, 4 носыр, я хьалъагъыр кг. 60 къыщыкӀэдзауэ 75 носыр.

## Здэпсохэр
Хыкхъуэр дуней океаным тэнкӀи щопсоу, ауэ инэхъыбэм тропикхэмрэ, абыхэм нэхъ я гъунэгъу лъэныкъуэхэмрэ. Лъэныкъуэ здыхэсхэр я нэхъыбэм джыжьу зэбгырыдзауэ, зэрмыпхауэ щытхэ. Я нэхъиныр Хы Курытымрэ, Хы ФӀыцӀэмрэ, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэ Атлантик океаным, абы пэмыкӀыу иджыри къуэкӀыпӀэ лэныкъуэм Шъэху океаным.

## Шэныр
Хыкъуу хъуам хуэд ишхыр бжьэжъей. Нэхъ псынкӀыу ерсхэм ящыщ, кхъухьхэр щыкӀуэкӀэ ягъунэм щыджэгу. Адрейхэми хуэду гупу зэхэтхэ, я хабзэкӀэ зэрыӀыгъу, гупхэр миным нэсыфыну. Гъэмахуэм зэхокӀхэри гуп цӀыкӀу-цӀыкӀу зэбгырокӀ, здызэхэтхэм зэдоӀапыкъу, шъхьщожхэ. Зэр кӀэлъыплъахэмкӀэ зы хыкхъуэр уӀагъэ хъуамэ адрей игупым хэтхэр дэӀапыкъурэ псым къыдрахьейт, жьы ишэн шъхьакӀэ.

Хыкхъуэм икъэхъукӀэр сэхьатытӀым нэсыфыну. КӀапэр япэ иту къохъухэ, имытхьалэн шъхьакӀэ. Къэхъуа яужкӀэ анэм дрехьейр, чырым япереуэ жь ишэфын шъхьакӀэ. АнэкӀэр щылъхуэм идежь адей гупыи хэт хыкхъуэхэр мэхъумэ, къытемыуэн шъхьакӀэ шъакӀуэ псэушъхьа нэхъ ин гуэрэ. Чырыр илъэсищ хуэдизкӀэ анэм дэкӀыгъу, зы илъэсыр быдзышэм кӀэсу.

## Сурэтылъэ

image:Parc Asterix 20.jpg
File:Parc Asterix 22.jpg
File:Pink Dolphin.JPG
File:DolphinBreathing.jpg
Хыкхъуэ (псыхъуре)

**Хыкхъуэ** (ур-бз.: *Хуко*) — псыхъурей, КъуэхьапӀэ Къэукъазым иде хэт Краснодарскэ краим, Шахэ ипсыхъум игъунэгъу.

Иинагъыр - 27, 500 м², икӀыхьагъыр - 260 м., ибгъуагъыр - 150 м., икуагъыр 10 м.

ИпсыӀуфэм шышъхьаӀу мазэм уэс телъ мэхъу, ипсышъхьам мыл тэкъырхэр ерсу. Езы псыхъурейр Ӏуашъхьашыгум (1 740 м), къуэуэ къиха кум ит, ихъуреягъыр зэхуэшъауэ. Псым 9-10 мазэкӀэ илъэсым мыл телъ, 15 градус нэхъ къэхуабэкъым псыр. Псэушъхьа Ӏамэ хэскъым.
Хьэбэз къедзыгъуэ

**Хьэбэз къедзыгъуэ** (, ) — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.

Хьэблэ нэхъышъхьэр — Хьэбэз къуаджэ.

Джылу дэсыр — мин 28, 047 (2009 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 565 км².

## Хьэблэ хэтхэр
* Али-Бэрдыкъуэ (Хьэгъуэндыкъуэй)
* Бэвыкъуэ — Бэвыкъуэрэ ХумэрэнцӀыкӀурэ
* Беслъэней (Тхьастыкъуей)
* Жэкуэ (Алъэсчэрхьэблэ)
* Зеикъуэ (Хьэтокъушъыкъуей)
* Инджыджышхуэ (Беслъэныкъуэкъуаджэ)
* Куэчхьэблэ
* Малый Зеленчук (Ботэшей)
* ПсэукӀэ-Дахэ — ПсэукӀэ-Дахэ (Кълычкъуаджэ), Абазэкыт, Кызыл-Юрт
* Хьэбэз (Къэсейхьэблэ)

## Сурэтылъэ

Zeuko.jpg 
Adiuh2.jpg
Adiuh4.jpg
Khabez.jpg
Khabez1.jpg 
B.zelenchuk.jpg
Ingij.jpg ‎
Adiuh.jpg ‎


## ТехьэпӀэхэр
* АдминистрациэмкӀэ КъШ зэрыгуэчыр 
* Хьэбэз куейм и сайт
Хытхьарыкъуэ

**Хы Тхьарыкъуэ, Хы тхьарыкъуэ** (лат-бз.: *Laridae*, ур-бзэ: *Чайка*) — бзу, хы Ӏуфэхэм, псы Ӏуфэхэм щыпсоу. ЛъэпӀкъ 60 зэшъхьащокӀхэ.

## АплъэпӀкъыр
Хы тхьарыкъуэм я нэхъыбэкӀэ лъэпӀкъу хъуари зэхьчхэ. Я пкъыр иныфӀу щыт, дамэ къуанчэ-кӀыхьху, пэ кӀыхь, быду, икӀэр тӀэкӀу егъэзыхауэ щыту, я лъэхъуамбэзэхуакухэр фэкӀэ зэгуэту ерсыным шъхьакӀэ.

Я инагъхэр см 25 - 81 носыр, я хьалагъыр г 100 - 2 кг носыр. ЛъэпӀкъым я нэхъ цӀыкӀур Larus minutus - ихьалъагъыр 100-150 г фӀэкӀкъым, нэхъ иныр Larus marinus - ихьалъагъыр км 2 фӀокӀыр. Нэхъыбэм я фэр хужьу иэ псыфэху щыт, шъхьашыгумрэ дамэхэмрэ фӀыцӀэ хэлъу. ИкӀыфэ-кӀагъымрэ кӀыфэшъхьамрэ зэшъхьащокӀыр, ишъхьамкӀэ нэхъ къуафӀцӀу щыт, кӀыфэ-кӀагъыр нэхъ хууэ. Псэушъхьа Ӏазэхэм зэрагугъэкӀэ ар бжъэжъейхэм къамышъэн шхьакӀэ бзур щышъакӀуэм идей.

## Здэпсохэр
Дуней псом ишӀыпӀу хъуам хы тхьарыкъуэхэр щопсохэ. ЦӀыхур хэресамкӀэ, игугъэмкӀэ хы Ӏуфэм Ӏусхэ, ауэ бжыгъэ гупсэр къалэхэм дэтӀысхьахэ: свалкэхэм, скотобойняхэм, губгъуэхэм щопсоухэ Ӏус лъыхъу цӀыхум игъунэгъу. Апхуэду псынкӀыу цӀыхум игъунэгъу Ӏус зэригъуэтыфым шъхькӀэ хы тхьарыкъуэхэр бжъыгъэкӀэ нэхъыбэ хъуа дунейм. Ишъхъэрэ хым 30%, пэмыкӀы лъэныкъуэхэм 70% носыр бзухэм я Ӏусыр, бжъэжъей йэшъэ кхъухьхэм къалеяуэ яшхыр.
Хьарып Ӏэмирэт Зэгуэтхэр

**Хьарып Ӏэмирэт Зэгуэтхэр** () — Азиэм (КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум) хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Абу-Даби.
Хьэрыпыбзэ

**Хьэрыпыбзэ** (*اللغة العربية‎‎, al-luġa al-ʿarabiyya*) — афразийхэм ящыщ, хьэрып бзэ групэм хэту.

Хьэрыпыбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху - млн 200 — 323 хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Сауд Хьэрыпей, Кувейт, Шам, Мысыр, Алжир, ЛъЗ пэмыкӀхэр къэралым.

Тхыбзэр зэрщыт — хьэрып.

## Хьэрыпыбзэ тхыпкъылъэр

## ТехьэпӀэхэр
* Arabic.ru 

Категориэ:Бзэхэр
Тхыпкъэ

**Тхыпкъэ** — тхыпкъылъэм, тхыбзэ хабзэм и зы дэмыгъэ. Тхыпкъэхэм я бжыгъэр тхыпкъылъэм деж пщӀыкӀутхум фӀэкӀкъым я нэхъыбэм.

Тхыпкъэм нэхъыбэм зы макъ къырегъэкӀ псалъэкӀэм хэтым, ауэ сыт дежы апхуэду щыткъым. Тхыпкъэм пӀалъэ зэхуэдэ иӀу ауэ и тхыгъэр зэщымыщу щытыфынущ, и жыӀэкӀэмрэ и мыхьэнэмрэ зэримхъуэкӀыу абым.

Тхыпкъэхэм псалъэпкъыр зэфӀагъэувэ, псалъэпкъхэм псалъэ къахокӀыр.

## Тхыпкъылъэ зэщымыщхэм я тхыпкъэхэр
Цей

**Цей** (ур-бз: *черкеска*)

Цейр лъэпӀкъым ди напэ. Джыпсту шъхьадж ишъхьа къызэрхуэкӀу цейр зэрахьа. Япэ кӀышъэ цейм ифэкӀэ зезыхьар къацӀыхут: Хужь (Пщы), псыфэ (хужьым нэхъ хуэкӀуэ) плъыжь, фӀыцӀабзэ (къуафцӀэ) (Лъакъуэлъэш иэ Уэркъ), псыфэ, фӀыцӀэ, гъуабджэ (лъхукъуэлӀ). (Цей къуэлэн, шхъуантӀэ, удзыфэ, гъуэжь иэ пэмыкӀы фэ зэрахьу щытакъым адыгэм!). Цейр лъэгуанджэм нэсу иэ кӀыхьу, лъапэм нэс джыпӀа хъууэ ядт. Бгъэр къихауэ, Ӏашъхьар бгъуэуэ Ӏапшъэм нэсу иэ нэхъ кӀыхьу. Ибгъэ лъэныкъуитӀым хьазырхэр (куэдым ягъэгъуащэ хьазырыр адыгэ псалъу ялыту, хазырыр хьарып псалэ) традэт блырыблу иэ нэхъыбу. Езы хьазырылъэхэр пэмыкӀы фэуи яшъу хъут, шъагъэр ишъхьамкӀэ традэжьу. Цей къуапэмрэ Ӏашъхьамрэ ихъуреягъкӀэ уагъэ къырадыхьт, нэхъ лъэпӀкъ бейхэм дышъэ иэ дыжьын шъагъэкӀэ. Цейр хуэфӀу ядт, хуиту зэрахьатэкъым, пӀкъэм фӀыуэ фӀэсу, кӀыбыр иӀыгъу бгым нэгъунэ кӀуэт, бгъэр здиухым иде, ныбэр зэхуишъу кӀыӀу ирадэт, кӀыӀуитху хуэдиз.
Хэкумэтх

**Хэкумэтх** - шъэныгъэ, ШӀыгу зэгъэшъэным теухуауэ, дунем бзэхэм я нэхъыбэм шъэныгъэм цӀэ зэрихьэр географиэ пэс. ал-бз. къыхэкӀам *γεωγραφία*, зэдзэкӀамэ адыгэ псалъэм теху мыхьэнэ хэлъыр *γῆ* — ШӀыгу, *γράφω* — сотх/стопсэлъыхь. 

## Хэкумэтхым и тхыдэр

2 мин гъэм ди лъэхъэнэхэм япэм щыкӀэдзауэ, Пэсырей Мысырым зекӀуэхэр ягъакӀуэт Африкэм и кум, хы Курытым, хы Плъыжьым джоуэ, хэшъыкӀыгъэ халъхьу лъэпкъхэр здэпсо шӀыпӀэхэм, зауэ здекӀуэкӀхэм, щэхуэн гъагухэр здырикӀуэр, цӀыхум дуне ябгъэдэлъым къехъулӀэр ярагъашъу, ДыгъэмкӀэ, МазэмкӀэ, вагъуэхэмкӀэ шъэныгъэ щыӀэным гъогу тетыгъуэм идежь. Губгъуэ лэжьыгъэхэмрэ Ӏэш зехуэнымрэ псы къиунымрэ иэ пӀэмыкӀ дуней къехъулӀэгъуэхэмрэ зэрепхам, яужым махуэгъэпс егъэкӀуэкӀыныр къыхэкӀа.

Еуропэм щыщ шъэныгъэ лэжьыгъэхэм куэд халъхьэ хэкунэтхым и ележыным абыхэм ящыщ нэхъ цӀэрыӀуэхэр: Анаксимандыр, Аристотел (япэреуэ гупшысыгъуэ къыхэзгъэкӀар ШӀыгум топ сурэт иӀу), Кратес Маллас абыхэм пэмыкӀыу Птолемей Клаудий («Географиа» яцӀу томий къыкӀигъэкӀа, хэкумэтхыцӀу миний иту, пӀэуэ 400 иту), Страбон, хэку тепсэлъыхьыным и япэрей хулъхугъэ. 

Курыт лъэхъэнэхэм XV ядежь, алыджхэм я лэжьыгъэхэр ящыгъупшэжьат, хэкумэтхым и лэшыгъэр къуэкӀыпӀэмкӀэ екӀуэкӀат, хьэрыпхэм ядежь. Шъэныгъэ лежьыгъэхэр, зекӀуэ цӀэрыӀуэхэр къахэкӀат, абыхэм ящыщ: Ибн Сина, Бируни, Идриси, Ибн Баттута. Венециэм щыщ щэхуакӀуэ Марко Полом еуропейхэм "къахуигъуэтат" КъуэкӀыпӀэ Азиэр.

XV-XVII лъэхъэнэхэр хэкумэтхым и зыкъэӀэтыгъуэ Ӏэшъагъэ-шъэныгъэ епхауэ хъуамкӀи. Хэкумэтхыр нэхъышъхьэ шъэныгъэ хъуа, дунем и шӀыуэ и джылу хъуамрэ хэшъыкӀыгъэ хэлъ хъуа. 

XVII-XVIII лъэхъэнэхэм шӀы кӀэуэ лъыхъэнхэр къэралыгъуэ Ӏоху зэфӀэуват Еуропэм и къэрал лэшхэм. Гулъытыгъэ ирату кӀадза фиксациэм, шыпӀэтхыгъагъэм, шъэныгъэ щыӀэхэр гулъытыгъуэкӀэ зэхэгъэхьэным зыуэ. Ипшъэ материк лъыхъуэныр Аустралиэмрэ Хы ТӀыгуэимрэ я къэгъуэтынымкӀэ иуха. 

XIX-XX лъэхъэнэхэм шӀыпӀэ кӀэуэ къагъэтхэм теориэм теухуауэ хуабжу гулытыгъэ иратхэт, хэкумэтх хабзэхэр ирагъэжьат (Гумболт Александыр, Риттер Карыл, Реклу Элизэ, Иоганн Генрих фон Тунен). Фактым и тепсэлъыхьынымкӀэ хэкумэтхыр зэфӀэкӀтэкым абы лъандэрэ, гурыӀуэгъуэхэри иратыным пылъхэт.

## Хэкумэтх шъэныгъэхэм я зэхэтыкӀэр

### Физикэ хэкумэтх

Физикэ хэкумэтхым и япэрей лэжьыгъу щытыр хэкумэтхым и пкъым шхьэщылъыра, и дуней зэхэтыкӀэр, хэтхэр, хиубыду хъуахэр.

:

### Лъэпкъыгъуэ хэкумэтх

Лъэпкъыгъуэ хэкумэтхым и нэхъышъхьэ лэжьыгъэхэр зытеухуар цӀыху зэхэтыкӀэм и зэгъэзэхуэныгъэм, шъэкӀыкӀыгъэм пылъыным, ахэр: 

:

Категориэ:Хэкумэтх
ЦӀэмэз

**ЦӀэмэз** () — Урысейм хэт Краснодар къэралым и зы къалэ.

Джылу дэсыр 228, 243 (2009 гъэмкӀэ).

Къалэр ЦӀэмэз-хыжъэм Ӏулъ, Хы ФӀыцӀэм и Ӏуфэм.

## Тхыдэр
VI ди лъэхъэнэм ипӀэм ЦӀэмэз-хыжъэм синдхэр щыпсоуа. ШӀы-лэжьыгъэм, щэхуэным пылъху, алыдж лъэпкъымрэ абыхэмрэ зэпылъу.

V ди лъэхъэнэм ипӀэм синдхэм я къэрал зэфӀоувэр.

V ди лъэхъэнэм ипӀэм иджырей ЦӀэмэзым идежь къалэ Бата зэфӀоувэр Боспор къэралым и къалэ гунапкъэм Ӏут. Къалэм дэсхэр щэхуэным пылъ, алыдж куэду дэс.

II ди лъэхъэнэм ипӀэм Батам аланхэр къытоуэри зэхакъутэ.

II ди лъэхъэнэм ипӀэм иджырей адыгэцӀэр къытонэ хыжьэм. Адыгэ лъэпкъхэм хазархэр, къэзанхэр къатоуэ зэпыт, къалэр хом-хомурэ яубыду езы адыгэхэр ӀуашъхьэхэмкӀэ хэкӀху.

XIII лъэхъэнэм ЦӀэмэз-хыжъэр къэзанхэм яӀыгъ. ЦӀэмэз и псыхъуэм идежь быдапӀэ Батарио ягъэувыр. БыдапӀэр урымхэм (генуэзхэм) яшъыр а лъэхъэнэхэм щэхуэн гъогу КъуэкӀыпӀэмрэ КъуэхьапӀэмрэ язэхуаку дэлъахэр яӀыгът. А быдапӀэр адыгэхэм я зэкӀуэхэм зыщахъумэн шъхьакӀэ ягъуват.

1453 гъэм тырку-осмэнхэм Константинополыр яубыд. Таманымрэ ЦӀэмэзымрэ тыркум я мэхъур. 

Къалэ закъуэм и быдапӀэм щымыхъукӀэ тыркухэм я ӀанатӀэр фӀэкӀтэкъым, къалэм ихъуреягъ шӀыпэм натхъуэдж лъэпкъыр ису щыта.
Чарли Чаплин

**Чарлз Спенсэр Чаплин** (, нэхъ къызэрацӀыхур **Чарли Чаплин**; 1889 мэлыжъыхьым и 16 — 1977 дыгъэгъазэм и 25) — цӀэрыӀуэ американ артист, режисор, продусер.

## Гъашъэм и тхыдэр
Къыздэхъуар Лондоным, артист факъырэ унагъуэм. Илъэсибгъу щыхъум идежь сабий ансамбл «Ланкашир щыщ кӀалии»-м хохьэ. Абым щыджэгуныр дэкӀыгъу кӀэт и лэжьапӀэхэм: газетыщэ, унэӀут, дэӀэпыкъуэхъхэмкӀэ.

1907 гъэм театырым охьэ. 1912 гъэм, гастролхэр щекӀуэкӀым Марк Сеннеттым гу лъетэ Чаплиным, кинокомпаниэ "Кистоун"-м хэхьафыну контракт кӀитхэну ирет. Чаплиным контрактыр кӀетхэри илъэс текӀауэ Лос Анджелес мэкуэчыжь. 

Кином япэдыду здыхэтар «Зэрыпсоун къэлэжьын», 1914 гъэм трахар. А гъэм кино 34 хэту зтрихат, яужым цӀэрыӀуэ хъуауэ комик джэгуакӀуэ хуэду. Эталон сурэту иӀар дэхьэшхын хьэулей кӀалэ амплуа, пӀыӀэрэ бачрэ иӀу.

1915 гъэм Чаплиным кино 12 къыдигъэкӀа, абыхэм я нэхъыфӀу хъуахэр: «Хьэулей», «Пилигрим», «СабийцӀынэ», «Дышъэуз». 

Илъэс текӀауэ Чаплиныр кинокомпаниэ «Миучуэл»-м хохьэ.

1925 гъэм и кино нэхъыфӀхэм ящыщ трех - «Дышъэуз».

1926 гъэм щӀыщылэм Чаплиным «Цирк» трихын кӀедзэ, илъэсыкӀэм нэс я кином елэжьа.

Чаплыныр америкэм и гражданинтэкъым. Консервативхэм ящыщ АШЗ-м и джылэхэм хуэныкъуэкъу хъуахэ и кино «Диктаторышхуэ»-м, абым фашизымым и Ӏэягъэр къыгъэлъагъу Хьитлэрыр кӀэнкӀалъеуэ пародиэ ишът, пэмыкӀыу иджыри кино «Мсие Верду» 1947 гъэм трихар апхуэду критикэм техуа.

1952 гъэм Чаплиным и унагъуэр дэкӀыгъу АШЗ-м къыдокӀыжь. Еуропэм егъэзэжьри Шуэцарэм дотӀысхьэ, къалэцӀыкӀу Корсие сур Вевем идежь вилла къыштауэ. 1956 гъэм Чаплин кинокомпаниэ ешъыр «Аттика-филм компани». 

1975 гъэм Британиэшхуэм и гуащэм Чплиным уэркъ пӀалъэ ирет. ИлъэситӀ абым текӀауэ 1977 дыгъэгъазэм и 25 Чаплиныр дунем ехыжьа.

## Гулъытэгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Чарли Чаплин шъхьэкӀэ
* Чарли Чаплин: напэкӀуэцӀ урысыбзэкӀэ
* Биографиэрэ филмографиэ режисор — Чарлз Спенсер Чаплиным
* ru/ «Чарли Чаплин: Дунем и цӀыху»
* «ФӀыуэ зыщыслъэгъужьам…», Чарли Чаплин и псалъэ и илъэс 70 дежь
* IMDB.com идежь напэкӀуэцӀ
* Чаплин Ч. С. Си биографиэр (Урысыбзэм ездзэкӀар З.&nbsp;Гинзбург)
* Биографиэр Kino-Teatr.ru идежь

Чаплин, Чарли
Шэрджэс къалэ

**Адыгэ къалэ** () — Урысейм и къалэ, Къэрэшей-Адыгэм и къалэ нэхъыщхьэ.

## Джылэр
Джылу дэсыр — мин 116,5 (2009 гъэмкӀэ).

Лъэпкъхэр — урысхэр, къэрэшейхэр, адыгэхэр, абазэхэр.

## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Cherkessk.ru 
* Черкесск и тхыдэ 

Категориэ:Къалэхэр
Шуэцарэ

**Шуэцарэ** (, , ) — Еуропэм Курытым щыӏэ къэралыр, Берн федеральнэ унафэщӏхэр зэрыс кантон 26-рэ хъу федеративнэ республикэр.

Швейцариер Къухьэпӏэ, Курыт, Ипщэ Европэм и зэпылъыпӏэм деж щыӏэщ, тенджызым хуэкӏуэркъым икӏи Италием ипщэкӏэ, Франджым къухьэпӏэмкӏэ, Джэрмэным ищхъэрэкӏэ, Аустриэм, Лихтенштейн къуэкӏыпӏэмкӏэ гъунэжщ. Къэралыр географие и лъэныкъуэкӏэ Альпхэм, швейцар тафэм, Юрэ хуагуэшащ, псори зэхэту километр зэбгъузэнатӏэ 41 285-рэ къызэщӏиубыдэри. Альпхэм щӏыналъэм и нэхъыбэр яубыд пэтрэ, Швейцарием цӏыху мелуани 8,5 — м нэблагъэ щыпсэухэр нэхъыбэу зытеухуар къалэ нэхъ инхэр здэщыӏэ тафэрщ, глобальнитӏи яхэту-Цюрихрэ Женевэрэ.

## Географие
Швейцариер хым хуэмыкӏуэ къэрал. Къэралым и нэхъыбэр Альпхэм яубыд. Ипщэкӏэ Щыӏэщ Пеннинскэ Альпхэр (метр 4634 — м нэс и лъагагъыу-Дюфур щыгур), Лепонтинскэ Альпхэр, Ретие Альпхэр, Бернин массивыр, псоми я процент 61-р зыубыдхэр. 
Швейцарием и щӏыналъэм и процент 25 — м нэблагъэр мэзхэм щӏагъэнащ-къуршхэм я мызакъуэу, аузхэми бгыщхьэ тафэ гуэрхэми. Пхъэр мыхьэнэшхуэ зиӏэ сырьемщ икӏи гъэсыныпхъэм и къежьапӏэщ.

Категориэ:Шуэцарэ
Шъхьарыхъуэн

**Шъхьарыхъуэныр** (Башлыкъ, ) — пыӀами хуэду ягъэлъапӀэт. ЗекӀуэм зэрахьат, джэгум зэрахьат. ЗекӀуэм зэрахьар упӀкӀэ пӀакӀэмкӀэ иэ шэкӀымкӀэ ядт. Игъуапэхэр кӀыхьу ишъхьакӀуэцӀыр кууэ дауэ. ШъхьакӀуэцӀым и гъунэ зэхуакум де шыкъу иэ чышъэ пашъэт, кӀыхьу, хьалъу щъауэ, пыӀам щытралъхьакӀэ икӀэр иричэхыным хуэду, ихъуреягъыр уагъэкӀэ къырадыхьт, игъуапэхэр къыздыкӀыидзэм де лэрыпс идауэ, шыкъу ирижэ тесу, пшъэм иде зэригъэубыдыну. Апхуэдэ шъхьарыхъуэнхэр фӀыцӀу, гъуабджу, хужьу ядт. ШэкӀы пӀакӀэмкӀы ядт шъхьарыхъуэнхэр, нэхъ шэкӀы лъапӀэхэм, нэхъ гъэпсауэ щыту. Дыщъэ идэ хэлъуи щытт апхуэдэм якуэдым, игъунэхэр дышъэ иэ дыжьын шъагъэкӀэ къидыхьауэ, шыкъухэмрэ чышъэхэмрэ дышъэрэ, данэ уданэкӀэ зэхэлъу шъауэ.
Шъэт-Къалэ

**Шъэт-Къалэ** () 1777-1935 гъ. — Ставропол-Кавказкэ, 1935-1943 — Ворошиловск. Ставропольскэ къэралым инэхъышъхьа къалэ.

Шъэт-Къалэ 366 мин цӀыху дэс, ар Урысе Хэкум джылэ бжыгъэ 2002 гъэм зэрагъэкӀуэкӀамкэ. ПэмыкӀыкӀэ 450 мин дэсу ялъытэ.
Къалэм дэсхэр:
# урыс - 88,7 %
# ермэлы - 4,3 %
# укрэинэ - 1,6 %
# алыдж - 0,6 %
# къэрэче - 0,5 %
# урысыху - 0,4 %
# азэрбэджан - 0,4 %
# тэтэр - 0,3 %

## Тхыдэр

Япэдыду къэна Шъэт-Къалэм иплан тхыпхъэр 1778 гъэм щыщ, тедзамкӀэ а зэманым нэхъыфӀым хуэфашэт быдапӀэ яшътэр. кӀыхьу шъауэ къушъхьахъу лъэныкъуэмкӀэ зы гъунэр плъэуэ, адрер къэлмыкъ губгъуэм хуэгъэзауэ. Ихъуреягъыр дэтӀыкӀауэ абы 3,5 м. икуагъу, 6 иэ 9 м. ибгъуагъу. БыдапӀэр здагъувынур фӀыуэ къыхахат, бгы здытетыр ихъуреягъымкӀэ нэхъ лъагэт. ДжэкэмкӀэ къуэ куу иат Ташлы псыр ежэху, занду къуэкӀыпӀэмкӀэ ехуэху къутырыр здэщытым иде. ипшъэмкӀэ, апщыгъуэм нэхъ зыхуэсакъ лъэныкъуэмкӀэ къуэуэ щы Мэмайкэ, Мутнянкэ, Жэлэбовкэ псыхэм, быдапӀэм ипашъхьам ирикӀуэт. Зы псыр быдапӀэм и нывэкъалэм де ежэхт, хьаблэм псыну къыкӀэжт иджыпсту абде Совецкэ, Дзержинскэ, Жуковэ, Октябрскэ Револуцие урамхэр тет.

Тэнэ деи апщыгъуэм быдапӀэ здашъым, игъунэгъу къутырхэр тыст. Апхуэду 1778 гъэм Шъэт-Къалэ иде, Хопёрскэ дзэм иштабыр здыщэам, 197 унэу къэзакъхэмрэ урысхэмрэ яуэ, гын здыкӀэлъ шӀунэ, тучанитӀ джоуэ дэтт.

## Экономикэ
Иджыпсту Шъэт-Къалэ и экономикэр зтетыр 400 хуэдиз предпиятие. Гъэ кӀуахэм хъушъхъуэ здашъ цеххэр зэӀуаха. Лэжьыгъэр илъэс зтӀущ блъэкӀам 1,6 дэкӀуея. Зэр къэралу и производствэм Шъэт-Къалэ и Ӏахьар 24 %. Абы пэмыкӀыу Шъэт-Къалэ дэт Северо-Кавказым и Ӏаташъхьа офисыр Урысей СберБанкым.
Шуецэ

**Шуецэ** () — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Стокголм.

Категориэ:Шуэце
Шэджэм къедзыгъуэ

**Шэджэм къедзыгъуэ** () — Къэбэрдей-Балъкъэрэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.

Хьэблэ нэхъышъхьэр — Шэджэм къалэ.

Джылу дэсыр — мин 68, 852 (2010 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 1503,32 км².
Шэдыгъуэ

**Шэдыгъуэ, Чэдыгъуэ** (лат-бз.: *Prunus cerasus*, ур-бз.: *вишня*) — жыг-къэкӀыгъэ, КъыфӀцӀэ лъэпкъым ящыщу.

## ПэмыкӀыу хабжэхэр
* Cerasus vulgaris
* Prunus vulgaris

## ЗэрзэфӀэт
Жыгу иэ пабжъу мэкӀыр, илъэгагъыр м. 10 нэсу.

Тхьампэхэр бгъуэуэ щытхэ, ипэмкӀэ хуэпамцӀу, гупэмкӀэ удзыфу хуэкъуафӀцӀу, кӀыбымкӀэ удзыфэху, якӀыхьагъыр см 8 хуэдиз мэхъу.

Хужьу мэгъагъэ, тӀурытӀ-щырыщу зэхэтху. Гъагъэхэм тхьампэ тхурытху ятет.

МэракӀуэхэр гуашӀу щытхэ, зы кумкӀэ хъуре ярылъу, см 1 ибгъуагъу.

Щыгъагъэр гъатхэпэм икӀэхэм мэлыжьыхьым ипэхэм, щыхъур накъыгъэм икум къыщыкӀэдзауэ

## Сурэтылъэ

image:Frühling blühender Kirschenbaum.jpg
File:Prunus cerasus.jpg
File:Prunus cerasus blossom 1b.jpg
File:Owoce wisni.jpg
Andrena (female) - Prunus cerasus - Keila.jpg
ШыкӀэпшынэ

**ШыкӀэпшынэ** (кӀахыбзэкӀэ *шыкӀэпщын, пхъэпщын*, беслъ-бз. *шыкӀэпчынэ*) — адыгэ бзэпс Ӏэмэпсымэхэм ящыщ. А цӀэм нэмыщӀу етӀуанэ цӀэ зэрехьэр «*пхъэпшынэ*».

Уэрэдым къдеуэн, къафэ мэкъамэ къызырыхах адыгэ Ӏэмэпсымэ.

ШыкӀэпшынэр адыгэ лъэпкъым щӀыпӀэшхуэ иубыдт, хьэщӀэщ хабзэм, гъэсэныгъэм пыщӀауэ. ШыкӀэпшынэм еуэфыныр, дэжьыуныр сэбихэм я гъэсэныгъэм хэтт. Нарт хъыбархэм, уэрэдыжьхэм, псалъэжьхэм къэӀохугъуэ куэд къахокӀыр шыкӀэпшынэм теухуауэ, лъэпкъым ижьыжь лъандэрэ зэрхэтар.

## ЦӀэр
И цӀэр псалъищу зэхэлъщ: «*[[Шы|Шы]]*», «*КӀэ*», «*[[Пшынэ|Пшынэ]]*» — а псалъэм къеӀуатэ шыкӀэпшынэм и зэхэлъыкӀэ. Иджырей шыкӀэпшынэхэм я бзэпсхэр гъущӀкӀапсэм къыхащӀыкӀ; пэсырей шыкӀэпшынэм и бзэпсхэр шым и кӀэм къыхахт.

## ЗыхэлъыкӀэр
### ШыкӀэпщынэ пэж
Пкъыр, пщэр, щхьэр зы пхъэ такъырым къыхахт (кӀей, кхъужьей, бжейм). ШыкӀэпшынэныбэр — пкъыр къызхэха пхъэми къыхащӀыкӀт е пхъэ нэхъ щабэм (псей, уэздыгъей).

ШыкӀэпшынэм и кӀыхьэгъыр см 70; пкъым и бгъуагъыр см 7—20; пкъым и кууагъыр см 4—8; бзэпситӀыр щхъэм идеж шыкӀэпшынэтхьэкӀумэхэм егъэубыдауэ шыкӀэпшынэлъакъуэм нэс къеххэт, бзэпс фӀэгъэнапӀэхэм нэс, пщэм деж Ӏэпщэпх идзауэ щытт, фэм къыхэщӀыкӀауэ — фэм къыхэщӀыкӀауэ. Пкъым и щӀыбагъым «*Мыстхъу*» е «*Мэзышэ*» телът, еуэным ипэкӀэ шабзэр абым щахъу.

### ГъущӀ бзэпс шыкӀэпшынэ
Иджырей шыкӀэпшынэр виолончел-скрипкэ оркестр Ӏэмэпсымэхэм ещхьыфу щытщ. И бзыпсхэр гъущӀкӀапсэм къыхэщӀыкӀащ, я бжыгъэри плӀы мэхъур. ШыкӀэпшынэ шабзэри еуропеу щытщ.

А шыкӀэпщынэм и сурэт зэфӀэгъувэным зи лэжьыгъэ хэлъыр Щауэжь Елмырзэщ.

## Зэреуэр
ШыкӀэпшынэм и еуэкӀэр тӀууэ зэщхьэщокӀыр:
# *КъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэ еуэкӀэ* (бзэпсхэр шыкӀэпшынэпшъэм текъузэн; къэбэрдей, абазэ еуэкӀэ)
# *КъуэхьэпӀэ лъэныкъуэ еуэкӀэ* (теӀэбагъуэ, шыкӀэпшынапщэм нэмысу бзэпсым текъузэныр; кӀахэ адыгэхэм я еуэкӀэ)

## Иджырей зэманым и къэгъэсэбэпыгъуэр
ШыкӀэпшынэр куэду къагъэсэбэп Ӏэмэпсымэхэм ящыщ къафэ ансамбылхэм «Кабардинка», «Налмэс», «Меркуриим». Абым елъытауэ шыкӀэпшынэ еуэным и егъэсэныр фӀыуэ зэфӀэгъувауэ щыткъым, здагъасэ къуэдер Ипщэ Къаукъазым и Къэралыгъуэ Арт Институтым НалщӀэч къалэ дэтым. 

Пэсырей шыкӀэпшынэм и зэфӀэгъэувэжын и егъэджэнымкӀэ лъэжьыгъэшхуэ хэзылъхьэр ГъукӀэ Зэмудин. Абы и фӀагъкӀэ Адыгэ къэралыгъуэ Университетым студентхэр щегъасэ, Адыгэ республикэм и ИскуствэхэмкӀэ щӀэлъцӀыкӀу еджапӀу Лъэцэрыкъуэ Керим и цӀэкӀэ щытыми цӀыкӀухэр щегъасэ.

## Иджырей шыкӀэпшынауэхэр
* Шэрджэс Алий — Къ-Ш 
* Къурашэ Ӏэрсен — Къ-Б 
* Иуаз Зубер — Къ-Б 
* Мэретыкъуэ Аслъэн — Адыгэ къ. 
* ГъукӀэ Зэмудин — иригъэджахэр:
** НатӀэкъо Заирэ — Адыгэ къ. 
** КӀыкӀ Хьэзрэт — Адыгэ къ. 
** Нэгъуэй Заур — Адыгэ къ. 
** Тыркоо Эрхьан — Адыгэ къ. 
** Шагудж Батурай — Адыгэ къ. 
** СтӀашъу Мадин — Адыгэ къ. 
** Даур Рэмэзан — Адыгэ къ.
Шэджэм

**Шэджэм** () — Къэбэрдей-Балъкъэрым щыт къалэ (2000 гъэм).

Джылу дэсыр — мин 18 315 (2010 гъэмкӀэ).
ЩӀыбзу

**ЩӀыбзу** (, ) — цӀыв-псэушъхьахэм ящыщ.

## АплъэпӀкъыр
ШӀыбзур цӀыв-инхэм ящыщ, икӀыхьагъыр ( пакӀэцхэр хэмыту ) см 5 носыр. НыбэкӀэр з нэхъин бгъээшъхьам нэхърэ, фэшъабу, хуэхъуреуэ, кӀыхьу щыт; ибгъуагъыр см 1 нэсу, икӀэм псыгъуэ-кӀыхьу цыитӀ тетыр см 1 хуэдиз якӀыхьагъу. Бгъэм фэбыдэ тету щыт, ишъхьар абы кӀигъапшкӀуэфу, нэшхуитӀ фӀыуэ къыхэщу иӀа, пакӀэ-кӀыхьитӀрэ дзэжъытӀрэ ( едзэгъуным тегъэпсыхьауэ ) жэбгъухэм Ӏуту иӀа. Ияпэрей лъэкъуитӀыр адрейхэм ямыхьчу щыт, шӀыгу къэтӀыным хуэгъэпсауэ, кӀэкӀху, бгъуэуэ щытхэ. ШӀыбзу инхэм дамэ ятет, зэтелъэхьауэ щыщыткӀэ псыгъуэ-кӀыхьхэ, нэхъыбъэмкӀэ иныбэкӀэм нэхъри нэхъкӀыхьу.

ИкӀыфэр гъуабджу ишъхьамкӀэ щыт, икӀагъымкӀэ нэхъ нэху хъууэ, пшахъуафэм нэсу, илъэпэхэм ифэри абы хуэду щыт. Ишъхьамрэ ибгъэмрэ гъуабджу щытхэ.

## Зэрыпсохэр
Инэхъыбэм цӀывыр шӀыкӀэгъым щопсоу ауэ шӀышъхьами фӀыуэ къэжыхьыф, псым йорсыф, мэлъатэф. ШӀым къыщыкӀэпшыр джэщыкӀэ. ШӀымахуэр шӀыкӀагъым ехьыр м. 2 иэ нэхъыбу икуагъу.

Ишххэр нэхъыбу шӀыкӀагъым щыпсоу псэушъхьахэр: хьапӀацӀэ, хьамблу, цӀывцӀыкӀу хэдэхэр. Ауэ езы шхынымкӀэ зэхэдз ишъкъым.

ШӀыкӀагъым игъуэгухэр кӀытӀыкӀыурэ къэкӀыгъэ ягъэкӀхэм зэран куэду яхохъухэ, я лъабжъэхэр яугъуэнырэ.

## Зэрзэпыхьахэр
ШӀыбзу-бзым мы кууэ шӀым абгъуэ ешъыр, ипкӀашъхьа хъуреуэ щытыр шӀым къыхэщу - джэдыкӀэ игъэтӀылъахэр дыгъэм игъэхуэбын шъхьакӀэ. ИгъэтӀылъыр джэдыкӀыу 100 хуэдиз, къыкӀхэр псомкӀи инхэм яхьчу щытхэ нэхъ нэху щымыхъукӀэ. Илъэс зытӀущкӀэ зэфӀоувэхэ.

## Лъэпкъхэр
* **Gryllotalpa africana**
* **Gryllotalpa fossor**
* **Gryllotalpa gryllotalpa**
* **Gryllotalpa hexadactyla** 
* **Gryllotalpa unispina**

Категориэ:ХьэпӀацӀэхэр
Щачэ лъэпкъ

**Щачэ лъэпкъ** — 1864 гъэм нэгъунэ иджырей Щачэ-къалэм идей щыпсоуахэ; псыхъуэхэм: Щачэпсы, Псыхэ, Бзыгу, МафӀэпсым. Лъэпкъ хэсахэр: убыххэр, шапсыгъхэр, абазэхэр, апхъазхэр. Ӏаташъхьу яшъхьащыттэр пщы-лъэпкъ Аублэхэ.

## Хьэблэхэр
Хьэблэ нэхъ ину зи хъыбар къынэсахэр ди зэманым Аублэ-хьэблэ иджырей Щачэ къалэм и Заречнэ куеймрэ Завокзалнэ куеймрэ я зэхуакум дэта Щачэ и псыхъуэм. Абым 5-6 км пэщылъу пэмыкӀ хьэблэшхуэ а лъэпкъми еуэ хэлът и цӀэтэр Аршъна-Ахъуа. Джылэр псори зэхэту мин 10 хуэдизу къылъыта Ф. Торнаум адыгэхэм я щыхэтатэм.

## Лъэпкъ гъунэгъухэр
Къабгъэдэсу щытахэр шапсыгъхэр, абазэхэр къушъхьэ-убыххэр. Къушъхьэ-убыххэмрэ щачэхэмрэ къыбархэм къызэрикӀымкӀэ зэбийхэу щытахэ.

Зы кэӀуэтэгъуэм къиӀохумкӀэ XIX лъэхъэнэм ипэм нэс къушъхьэ-убыххэм я къуаджэ МутӀыхъуасуар шъачэхэм яуэ щыта, ауэ яужым Бэрзэджхэм яубыда хъуа 1803—1805 гъэхэм.

## ТехьэпӀэхэр
* Щачэ къалэм и энциклопедиэ
* Щачэ лъэпкъхэр — Убыххэр
Щачэ

**Щачэ (Шъачэ)** (убыхыбзэ: *Шьача*, апхъазэбзэ: *Шəача*, ур-бз: *Сочи*) — Краснодар Къэралым хэт къалэ.

Къалэр хьаблэ къыбгъэдэтхэр дэщӀыгъуу куейуэ щыт "Щачэшхуэ", хьаблэ Магрим ( Шъэпсы псыхъуэм ) иде къыщыщӀедзэри Апхъазым икъэралгъунэм нэс макӀуэ Псоу ипсыхъуэм. ЩӀыпӀу иубыдыр: 3 502 км², жылу дэсыр мин 411.

Езы Щачэ-Къалэм жылу дэсыр - 337, 947.

## Тхыдэ
Иджырей Щачэшхуэм иЩӀыпӀэм апхъазхэр, убыххэр, шапсыгъхэр жоуэ щыпсэуа. Езы Щачэ-Къалэ иджырейм идей убых къуажэхэр щыӀа: Хьадж Бэрзэдж ер, Аублэхэ яхэр.

Урысхэм къалэ щащӀар 21 мэлыжьыхьым 1838 гъэм, Александриэ быдапӀэ хуэду. 1839 гъэм Александриэ цӀэр НавагинскэкӀэ зарахъуэкӀ. 1864 Даховскэ мэхъу, 1874 - Даховский Посад, 1896 - Сочи траӀуэ.

## Жылэр
1864 гъэм ипэкӀэ хы Ӏуфэм КъухьапӀэ Къэукъаз лъэныкъуэм мин 300 хуэдиз жылу иса... 

1900 гъэмкӀэ, Кондратенко зэритхым жылу дэсар:
* Урыс - 20, 265 (61,4 %)
* Алыдж - 5, 583 (16,9 %)
* Адыгэ - 2, 052 (6,2 %)
* Ермэлы - 1, 305 (4,0 %)

Щачэ 1992 гъэмкӀэ лъэпкъ дэсхэр:
* урыс - 254, 200 (68,7 %)
* ермэлы - 52, 600 (14,2 %)
* хуэхуэл - 21, 900 (5,9 %)
* куржы - 5, 600 (1,5%)
* алыдж - 5, 400 (1,4 %)
* адыгэ - 4, 400 (1,2 %)

Категориэ:Щачэ
Шэуджэн къедзыгъуэ

**Шэуджэн къедзыгъуэ** () — Адыгэ Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.

Хьэблэ нэхъышъхьэр — Хьэкурынэхьабл къуаджэ.

Джылу дэсыр — мин 15, 359 (2010 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 521,4 км².