open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Губгъуэжьец

**Губгъуэжьец** () — къашыргъэ лъэпкъым хыхьа жьец гупым щыщщ.

## Теплъэр
Я теплъэкӀэ хуабжьу зэщхьэщокӀ. Хъур щхъуэ-фӀыцӀафэщ, къащхъуэ мащӀэ къыщӀэуэу, кӀащхьэр хужьщ, тхъуагъэфэ къыпщыхъуу. Дамэ щӀагъыр хужьщ. Анэхэм я тхыцӀэр гъуабжэщ, гъуэ-гъуэжьыфэ ӀэпапӀэхэр хэсу. Ныбэ щӀагъыр гъуэжьыфэщ, тхыпхъэ гъуабжэхэр зэпекӀуэкӀыу хэлъу.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуразиэм, Ишъхъэрэ Америкэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Урысейм щыӀэхэр мэлъэтэж, Къаукъазым къинэмыщӀауэ. 

Губгъуэжьецыр щогъуалъхьэ тафэ нэщӀхэм — губгъуэхэм, хъупӀэхэм, псыхъуэхэм, мэз псыпцӀэхэм, мэз лъапэхэм. Абгъуэр щӀыгум щащӀ. Гъуалъхьэр анэм изакъуэщ, хъум абы Ӏус къыхуехь.

## Ӏусыр
Нэхъыщхьэу губгъуэдзыгъуэ, бзу жьгъей, щӀылъэрыгъуалъхьэхэм я щыр, джэдыкӀэ, нэхъ мащӀэу — шындырхъуо, гъудэбадзэ пӀащэ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Жьецхэр
Жьецкъуэлэн

**Жьецкъуэлэн** () — къашыргъэ лъэпкъым хыхьа жьец гупым щыщщ.

## Теплъэр
Хъум и щхьэр, тхыцӀэр, дамэкур — фӀыцӀэщ; дамэкӀэр, кӀащхьэр, бгъэгур — хужьщ; хулъэр, жьэгъур — фӀыцӀэщ. Анэхэм я тхыцӀэр гъуафу щытщ, ныбафэр хужьыфэщ. Шырхэм, зи ныбж илъэс иримыкъуахэм я теплъэр зэхуэдэщ: тхыцӀэр, ныбэр — гъуафэщ; кӀащхьэр — гъуэ-плъыфэщ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Монголым, Хъутейм и ищхъэрэ лъэныкъуэм, Сыбырым и Байкал щӀыбагъым, КъухьэпӀэ Азиэм. Абгъуэр щӀым щещӀыр. ДжэдыкӀи 3-6 ирелъхьэ. Тесыр анэращ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Жьецхэр
КӀыгуугу

**КӀыгуугу** () — и цӀэджэгъу лъэпкъым, хэкӀыгъуэм щыщщ.

## Теплъэр
Хъухэм я тхыцӀэр, кӀэр — щхъуэ-фӀыцӀафэщ; жьэгъур, бгъэгур, хулъащхьэр — нэхъ хужьщ; и щӀагъыр тэхущ, кусэ фӀыцӀэхэр зэпырыкӀыу; и нэхэри абыхэм я хъуреягъри гъуэжьщ. Анэхэр нэхъ гъуэбжафэщ.

## Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
Урысейм щыпсэухэр щӀымахуэм Африкэм, Индиэм, нэмыщӀ хуэбапӀэхэм мэлъэтэж. Гъуалъхьэкъым. И джэдыкӀэхэр (20-м нэсыр) адрей къуалэбзу лӀэужьыгъуэхэм я абгъуэхэм щэхуу ирилъхьэурэ къарырегъэш. КӀыгуугухэм гъатхэ къэси а зы щӀыпӀэра къыздагъэзэжыр.

## Ӏусыр
КӀыгуугухэм бэуэ яшх щыгъыныхь (нэгъуэщӀ къуалэбзухэм Ӏумпэм ящӀхэри хэту), нэхъ мащӀэу — цӀыв, бадзэ пӀащэ, мэракӀуэ.

## Адыгэбзэм
* Псалъэшэрыуэ «*КӀыгуугу и гъыбзэ къреш*» 
* Къуажэхь «*Зы цӀэ изыӀуэжу мыкъурт*»

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Жьынду лъэпкъыгъуэр

**Жьынду лъэпкъыгъуэр** () — кӀукӀумяу хэкӀыгъуэм хохьэ. 

ЛӀэужьыгъуэ 23-рэ къызэщӀеубыдэ. Я пкъым и кӀыхьагъщ см. 36-75. Лъэпхъуамбэхэми цы ятетщ. Щхьэщыгум ибгъухэмкӀэ тхьэкӀумэ сурэту бзий Ӏэрамэхэр ӀупщӀу къыхокӀ. 

Щопсэухэр Еуропэм, Азиэм, Африкэм, Америкэм. Урысейм щыӀэщ лӀэужьыгъуищ: къызэрыкӀуэ жьынду, псыхъуэжьынду, жьындухужьрэ.

## ЛӀэужьыгъуэхэр

* Жьынду *Bubo bubo* 
* Bubo africanus  
* Bubo ascalaphus 
* Bubo capensis 
* Bubo cinerascens 
* Bubo coromandus 
* Bubo nipalensis 
* Bubo lacteus 
* Bubo magellanicus 
* Bubo sumatranus 
* Bubo bengelensis 
* Bubo virginianus 
* Bubo sumatranas 
* Bubo poensis 
* Bubo philippensis 
* Псыхъуэжьынду *Bubo blakistoni*
* Bubo flavipes 
* Bubo zeylonensis 
* Bubo ketupu 
* Bubo peli
* Bubo bouvieri 
* Bubo ussheri
* Жьындухужь *Bubo scandiacus* 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
ЖьындуцӀыкӀу

**ЖьындуцӀыкӀу** () — кӀукӀумяу лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И теплъэкӀэ щхъуэ-гъуабжэщ, кусэ жьгъейхэр хэсу. Ныбэ щӀагъым нэхъ хужьыфэ къыщӀэуэу. И кӀыхьагъыр см. 15-20 нос.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм, Ипщэ-КъухьэпӀэ Азиэм, Урысейм и нэхъыбэкӀэ Къаукъазым. Абгъуэ ищӀкъым, щокӀэцӀ жыг гъуанэхэм, адрей къуалэбзухэм ябгынэжа абгъуэхэм, дурэшхэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми.

Ди щӀыпӀэхэм къыщылъэтэжыр мэлыжьыхьым ипэхэм, щылъэтэжыр жэпуэгъуэм и кӀэхэращ.

## Ӏусыр
Ӏусыр гъудэбадзэ, цӀыв, хьэндырабгъуэ, къуалэбзу, дзыгъуэ жьгъейхэрщ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:ЖьындуцӀыкӀухэр
КӀыкъыр лъэпкъыгъуэр

**КӀыкъыр лъэпкъыгъуэр** () — Oscines хэкӀыгъуэ къуэдзэ, унэбзу хэкӀыгъуэм щыщщ.

Я нэхъыбэкӀэ лъэтэжхэкъым, щӀыпӀэ нэхъ щӀыӀэ дыдэхэм щыпсэу лӀэужьыгъуэхэм щымыхъукӀэ. ЦӀыкӀухэщ. Я теплъэкӀэ унэбзухэм ящхьщ, я фэр фагъуэу, пэ памцӀэ яӀу. Хъумрэ анэмрэ я теплъэр мащӀэщ зэр зэщхьэщыкӀыр. Гъэмахуэм я Ӏус нэхъыщхьэр гъудэбадзэщ, щӀымахуэм жылэ, мэракӀуэхэкӀ. 

## Лъэужьгъуэхэр
* КъуршкӀыкъыр (*Prunella collaris*)
* Гималай кӀыкъыр (*Prunella himalayana*)
* Сыбыр кӀыкъыр (*Prunella montanella*)
* КӀыкъырфагъуэ (*Prunella fulvescens*)
* КъущхьэхъукӀыкъыр (*Prunella ocularis*)
* Prunella fagani 
* КӀыкъыржьэгъуфӀыцӀэ (*Prunella atrogularis*)
* КӀыкъыр (*Prunella modularis*)
* Япон кӀыкъыр (*Prunella rubida*)
* Prunella koslowi
* Prunella immaculata 
* Prunella rubeculoides                                                                                
* Prunella strophiata  

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
КӀыкъыр

**КӀыкъыр** () — и цӀэджэгъу лъэпкъым хыхьэ бзу жьгъейщ.

## Теплъэр
ТхыцӀэр гъуабжэ-улъиягъафэщ, ӀэпапӀэ гъуабжэ-фӀыцӀафэхэр къыхэщу, щхьэр щхъуэ-гъуэбжафэщ, жьэгъумрэ хулъащхьэмрэ щхъуэщ

## Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
Езым елъытамэ и абгъуэр инщ, ар щеухуэ жыг къудамэхэм мыӀэтауэ. 

Щопсэу, Къаукъазым, Кърымым къанэмыщӀауэ, Еуропэм, Азиэ ЦӀыкӀум, Шамым, КъухьапӀэ Къажэрым я мэзылъэ щӀыпӀэхэм.

И Ӏусыр зэхэдзащ

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
КӀыкъыржьэгъуфӀыцӀэ

**КӀыкъыржьэгъуфӀыцӀэ** () — унэбзу хэкӀыгъуэм, кӀыкъыр лъэпкъым щыщщ.

Нэхъыщхьэу здэпсэур Азиэмрэ Еуропэмрэ, уащыпэщӀохуэ Азиэ Курытым, Хъутейм, Индиэм, Непалым, Пакистэным, Урысейм джоуэ, зэзэмызэкӀэ щалъагъу, ауэ щыпсэуэу щӀэныгъэлъхэм ягъэунэхуакъым КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум, Скандинавиэм, Фрэнджым, Джэрмэным. 

## ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэхэр
* *[[Prunella atrogularis atrogularis]]*
* *[[Prunella atrogularis huttoni]]*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:КӀыкъырхэр
КӀыкъырфагъуэ

**КӀыкъырфагъуэ** () — унэбзу хэкӀыгъуэм, кӀыкъыр лъэпкъым щыщщ. Азиэм и щӀыпӀэ нэхъыбэм щопсэу Азиэ Курытым, Афганистэным, Хъутейм, Индиэм, Монголым, Непалым, Пакистэным, Урысейм.

## ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэхэр
Гъэунэхуауэ лӀэужьыгъуэ къуэдзэ къалъытэхэр:
* *Prunella fulvescens fulvescens*
* *Prunella fulvescens dahurica*
* *Prunella fulvescens dresseri*
* *Prunella fulvescens nanschanica*
* *Prunella fulvescens khamensis*
* *Prunella fulvescens sushkini*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
КӀыру

**КӀыру** () — унэбзу хэкӀыгъуэм, бзупэгъум лъэпкъым щыщщ.

## Теплъэр
Я теплъэкӀэ кӀырур бзухьэкӀэм ещхьщ. И кӀыхьагъыр см. 13-щ хуэдизщ. БзухьэкӀэхэм ялъытамэ я бгъэм ӀэпапӀэ плъыжьхэр хэскъым. И пкъы псом гъуабжэ кусэхэр ирокӀуэ. И щӀагъымкӀэ нэхъ нэху мэхъур, хужьыфэм нэсу. И пэр гъумщ, щӀымахуэм гъуэжьыфэщ, гъэмахуэм щӀыхущ. 

## Здэпсэухэр
Еуропэм и ищхъэрэ лъэныкъуэхэмрэ Азиэ Курытымрэ щогъуалъхьэ. ЛӀэужьыгъуэм и Ӏэхьэ гуэрэ лъэтэжкъым, ауэ я нэхъыбэр мэӀэпхъуэ ипщэ лъэныкъуэм хы Ӏуфэ хуэбапӀэхэм. Здигъуалъхьэхэр тафэ нэщӀ псыпцӀэхэм, абгъуэр чыцэм щащӀщ. 

## ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэхэр
* *Acanthis flavirostris flavirostris* - Еуропэм щыщ (Скандинавиэ, Лапландиэ)
* *Acanthis flavirostris brevirostris* - Каукъазым щыпсэу (Къаукъаз, Къажэрым и ищхъэрэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэ, Азиэ ЦӀыкӀу)
* *Acanthis flavirostris korejevi* - Азиэ Курытымрэ Ипщэ Сыбырымрэ.
* *Acanthis flavirostris kirghizorum* - Къазахъстэным и щӀыпӀэ Хы Каспийрэ Хы Аралымрэ я зэхуакум дэлъыр, щӀымахуэр Туркменистэным щырехщ.
* *Acanthis flavirostris pamirensis* - Памир къущхьэхэм щыпсэу.
* *Acanthis flavirostris montanella* - Азиэ Курытым и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм зиубгъуа.
* *Acanthis flavirostris altaica* - Монголым и ищхъэрэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэм къыщыщӀэдзауэ ипщэ Алтайм нэс щопсэу. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:БзущӀэращӀэхэр
КӀырыкъ

**КӀырыкъ** () — и цӀэджэгъу лъэпкъым щыщщ.

## Теплъэр
Унэбзум нэхърэ мащӀэу нэхъ инщ. Ушыбзыгъуэм хъухэм я щхьэщыгур, жьэбгъухэр, ныбэ щӀагъыр — гъуэжьщ; бгъэгур, тхыцӀэр — гъуабжэщ, кусэ, ӀэпапӀэхэр хэлъу. Анэр нэхъ фагъуэщ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм. Щогъуалъхьэ мэз лъапэхэм, чыцэхэм, губгъуэ тафэхэм япэмыжыжьэу. Къаукъаз кӀыракъхэр лъэтэжкъым. ИщхъэрэкӀэ щыӀэ куэдэм щӀымахуэ ди деж щрах.

## Ӏусыр
Ӏусым хохьэ удз жылэ, гъавэ кӀэрыщэща, хьэпщхупщ, гъудэбадзэ, удз тхьэпэ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:КӀырыкъхэр
КӀыгуугу теплъэ хэкӀыгъуэр

**КӀыгуугу теплъэ хэкӀыгъуэр** () — лӀэужьыгъуэ 150-рэ мэхъу, лъэпкъыгъуэ 39-рэм къызэщӀиубыдэу. ХэкӀыгъуэ къуэдзитӀу гуэшащ. Антарктикэмрэ Арктикэмрэ щымыхъукӀэ, адрей щӀыпӀэхэм кӀыгуугу щопсэу. 

Я кӀэр, дамэхэр кӀыхьщ, жьабгъуэхэщ, лъакъуэ кӀэщӀхэщ, цы Ӏув пхъашэхэщ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэр лъэтэжкъым. ТеплъэкӀэ хъухэмрэ анэхэмрэ щӀагъуэкӀэ зэщхьэщыкӀкъым. ЛӀэужьыгъуэ 80-р гъуалъхьэкъым, шыри япкъым, адрей хэкӀыгъуэхэм щыщ къуалэбзухэм я абгъуэм джэдыкӀэхэр кӀэщӀалъхьэурэ къырырагъэш, ирагъэпӀ, илъэсым зэ цы япхъыж.

## ЗэхэгъэкӀыгъуэр
КӀыгуугу хэкӀыгъуэм лъэпкъищ хеубэдэ, ахэр:
* Лъэпкъ Musophagidae 
* Лъэпкъ КӀыгуугухэр *Cuculidae*
* Лъэпкъ Opisthocomidae

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
КӀыгуугу лъэпкъыр

**КӀыгуугу лъэпкъыр** () — мыбы къызэщӀеубыдэ зи инагъкӀэ курыт къуалэбзухэр.

## Теплъэр
ТеплъэкӀэ нэм зыкъыщӀадзэкъым, хъухэмрэ анэхэмрэ зэхэгъэкӀыгъуейщ, лъэпхъуамбэ плӀырыплӀхэщ, тӀурытӀу зэпэщӀэхауэ, я пэр мащӀэу гъэшауэ, жабгъуэхэщ. 

## Шэныр
КӀыгуугу лъэпкъым иӀэщ зи шырхэр езыр-езыру къизышыжхэри, езыр гъуэлъхьэж пэтми хамэ абгъуэхэми джэдыкӀэ щэхуу якӀэщӀэзылъхьэхэри, е къанэ щымыӀэу зи быныр нэгъуэщӀ къуалэбзухэм къырезыгъэш, езыгъэпӀ лӀэужьыгъуэхэри.

## Ӏусыр
Лъэпкъым къызэщӀиубыдэ къуалэбзу псоми я Ӏусым псэущхьэ нэмыщӀ хэхьэкъым: гъудэбадзэ, абыхэм я хупсхэр. Ар къыщагъуэт жыгыщхьэхэм, чыцэ къудамэхэм, щӀыгум щылъыхъуэр зэзэмызэ дыдэщ.

## ЗэхэгъэкӀыгъуэр
КӀыгуугухэр лӀэужьыгъуи 130-рэ мэхъу, лъэпкъы къуэдзиху, ахэр:

**Лъэпкъ къуэдзэ [[Cuculinae]]** 
* Лъэпкъыгъуэ *[[Clamator]]* 
* Лъэпкъыгъуэ *[[Pachycoccyx]]*
* Лъэпкъыгъуэ *[[Cuculus]]* 
* Лъэпкъыгъуэ *[[Cercococcyx]]* 
* Лъэпкъыгъуэ *[[Cacomantis]]*
* Лъэпкъыгъуэ *[[Chrysococcyx]]*
* Лъэпкъыгъуэ *[[Rhamphomantis]]*
* Лъэпкъыгъуэ *[[Surniculus]]*
* Лъэпкъыгъуэ *[[Caliechthrus]]*
* Лъэпкъыгъуэ *[[Microdynamis]]*
* Лъэпкъыгъуэ *[[Eudynamys]]*
* Лъэпкъыгъуэ *[[Scythrops]]*

**Лъэпкъ къуэдзэ [[Phaenicophaeinae]]** 
* Лъэпкъыгъуэ *[[Ceuthmochares]]*
* Лъэпкъыгъуэ *[[Phaenicophaeus]]*
* Лъэпкъыгъуэ *[[Carpococcyx]]* 
* Лъэпкъыгъуэ *[[Coua]]*

**Лъэпкъ къуэдзэ [[Centropodinae]]** 
* Лъэпкъыгъуэ *[[Centropus]]*

**Лъэпкъ къуэдзэ [[Coccyzinae]]** 
* Лъэпкъыгъуэ *[[Coccycua]]*
* Лъэпкъыгъуэ *[[Coccyzus]]*
* Лъэпкъыгъуэ *[[Piaya]]*

**Лъэпкъ къуэдзэ [[Crotophaginae]]** 
* Лъэпкъыгъуэ *[[Crotophaga]]*
* Лъэпкъыгъуэ *[[Guira]]*

**Лъэпкъ къуэдзэ [[Neomorphinae]]**
* Лъэпкъыгъуэ *[[Tapera]]*
* Лъэпкъыгъуэ *[[Dromococcyx]]*
* Лъэпкъыгъуэ *[[Morococcyx]]*
* Лъэпкъыгъуэ *[[Geococcyx]]* 
* Лъэпкъыгъуэ *[[Neomorphus]]*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
КӀырыкъпӀащэ

**КӀырыкъпӀащэ** () — кӀырыкъ лъэпкъщ.

## Теплъэр
Адрей кӀырыкъ лӀэужьыгъуэхэм къахэгъэщхьэхукӀыгъуафӀэщ и теплъэмкӀэ. Хъум и щхьэр, тхыцӀэ лъащӀэр, ныбэ щӀагъыр зэрыщыту хужьщ; тхыцӀэкур, дамэхэр, кӀэр — фӀыцӀэщ. Анэм и тхыцӀэр фӀыцӀэ-щхъуафэщ. 

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм. Щогъуалъхьэ нэпкъхэм, къырхэм, хы Ӏуфэхэм, мывэ зэтелъхэм, цӀыхум и псэуалъэхэм. КӀырыкъпӀащэр ищхъэрэ бзущ, Къаукъазым щӀымахуэр щрех къуэдейр.

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
КӀырыкъ лъэпкъыр

**КӀырыкъ лъэпкъыр** () — унэбзу хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъ бзу жьгъейхэщ.

## Теплъэр
Цы щабэ Ӏув ятетщ. Хъухэмрэ анэхэмрэ я теплъэр зэщхькъым. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэм илъэсым цы зэщ зэрапхъыжьыр. Лъакъуэ лъэщ кӀэщӀхэщ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу губгъуэхэм, мэз гъэуапӀэхэм, тундрэм. Бгылъэхэм щыпсэухэр къущхьэхъу нэс уащыпэщӀохуэ. ЩӀылъэм, къыр зэгуэкӀыпӀэхэм, чыцэхэм мылъагэу щогъуалъхьэ.

## Ӏусыр
Я Ӏус нэхъыщхьэр къэкӀыгъэщ — жылэ, тхьэпэ къыдэжагъащӀэ, апхуэдэуи — хьэпщхупщ, гъудэбадзэ.

## ЗэхэгъэкӀыгъуэр
Лъэпкъыгъуэ зэщӀиубыдэхэр:
* Melophus
* Latoucheornis
* КӀырыкъхэр (*Emberiza*)
* Miliaria
* Arremon
* Arremonops 
* Melozone
* Pipilo
* Aimophila
* Oriturus 
* Torreornis 
* Spizella
* Pooecetes 
* Chondestes
* Amphispiza
* Calamospiza
* Ammodramus
* Passerella
* Xenospiza
* Melospiza
* Zonotrichia
* Junco
* Atlapetes
* Buarremon
* Lysurus
* Pselliophorus 
* Pezopetes 
* Calcarius 
* КӀырыкъпӀащэхэр (*Plectrophenax*)

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
КӀукӀумяу

**КӀукӀумяу** () — и цӀэджэгъу лъэпкъым хохьэ.

## Теплъэр
Теплъэр гъуабжэ-хужьыфэщ ӀэпапӀэхэр хэсу. Нэхэм я къэухьыр, кӀэ щӀагъыр, ныбэ щӀагъыр — хужьщ.

## Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
ЩӀыӀэ дыдэ здэмыхъу щӀыпӀэ псоми щыӀэщ. Лъэтэжкъым. Абгъуэ имыщӀу щогъуалъхьэ нэпкъ задэхэм, гуэнэщ ябгынэжахэм. Моногамнэщ — анэмрэ хъумрэ сыт щыгъуи зэгъусэщ. Къаукъазым деж гъатхэпэ мазэм икӀэм кӀэцӀын яух. Анэм изакъуэ къыреш. ЩакӀуэн щаублэр пшапэр зэхэуа иужькӀэщ.

## Ӏусыр
Ӏусым хохьэ дзыгъуэ, шындырхъуо, къуалэбзу, хьэпщхупщ, гъудэбадзэ.

## ЦӀыхум и хущытыкӀэр
КӀукӀумяухэм яхуэмыфащу адыгэхэми, нэгъуэщӀ лъэпкъхэми фэжагъуэ ираплъ. Къалъытэ, псалъэм папщӀэ, ар зи унащхьэ тетӀысхьэу къуажэм и унагъуэм нэщхъеягъуэ къыщыхъуну. Брэм А. етх «*Йомыгъэлейуэ жыпӀэ хъунущ цӀыхур кӀукӀумяум нэхъ щышынэу, кӀукӀумяур езым къызэрыщышынэм нэхърэ. ЩӀыпӀэ куэдым мы къуалэбзу удэзыхьэхым насыпыншагъэ къихьу ялъытэ. Ауэ Ипщэ Еуропэм ар фӀыуэ къыщалъагъу, Аустрэм деж абы куэдрэ ирощакӀуэ, икӀи зэрыжаӀэщи, хуабжьу йохъулӀэхэр.*»

Удыгъэмрэ губзыгъагъэмрэ я дэмыгъэщ.

## Гу лъытэ

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:КӀукӀумяухэр
КӀукӀумяугъуэ

**КӀукӀумяугъуэ** () — кӀукӀумяу лъэпкъщ.

## Теплъэр
И теплъэр елъытащ ныбжьым, гъэм. Хъумрэ анэмрэ зэфэгъущ, ауэ япэрейр нэхъ цӀыкӀущ. ТхыцӀэхэр гъуэщ, гъунэхэр хужьыфэ-гъуэжьыфэу. Нэм и хъуреягъкӀэ кусэ фӀыцӀэ къырокӀуэкӀ. Ныбэ щӀагъыр гъуэжьыфэщ, е хужьыфэщ.

## Здэпсэухэр
КӀукӀумяугъуэхэр щопсэу Еуропэм, Азиэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэм. 

Абгъуэ щащӀ тундрэм, паркхэм, губгъуэхэм — нэхъыбэу тафэхэм, ауэ Къаукъазымрэ Алтаймрэ щогъуалъхьэ м. 2,300-рэм нэс зи лъэгагъ бгыхэми. Абгъуэр щӀылъэм щещӀ.

## Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр дзыгъуэщ, къуалэбзу жьгъейщ, гъудэбадзи щышх щыӀэщ. МэщакӀуэ жэщкӀи махуэкӀи.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
КӀырыкъщхьэфӀыцӀэ

**КӀырыкъщхьэфӀыцӀэ** () — унэбзу хэкӀыгъуэ, кӀырыкъ лъэпкъщ.

## Теплъэр
Хъухэм я щхьэр фӀыцӀэщ; жьэгъур, хулъэр, ныбэр — гъуэжьщ; тхыцӀэр, кӀэпкъыр — гъуабжэ-улъиягъафэ; дамэхэр гъуабжэщ, кусэ хужхэр ирикӀуэу. Анэхэм нэхъ щхъуафэ къащӀоуэ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Еуропэм, Азиэ ЦӀыкӀум. ЩӀымахуэр щырех Индиэм, Пакистэным, Непалым. Къаукъазым щымащӀэщ. Щогъуалъхьэ Хы МыутӀэ, Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэхэм я губгъуэ тафэхэм, гъурц гуэрэн зэрызхэр зыхэтхэм, къуэхэм, Ӏуащхьэхэм, мэзӀэрысэ гъунэхэм. 

## Тхылъхэр
* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
КӀукӀумяу лъэпкъыр

**КӀукӀумяу лъэпкъыр** () — кӀукӀумяу хэкӀыгъуэм щыщщ, къызэщӀеубыдэ лӀэужьыгъуэ 123. 

ДэнкӀи уащыхуозэ, Антарктикэмрэ хы тӀыгу гуэрэхэмрэ къанэмыщӀа.

Я пкъыр зэхэщӀыхьащ, щхьэхъурей инхэщ, лъэдий кӀэщӀхэщ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэр лъэтэжкъым, яхэт Ӏэпхъуэхэр. Хъухэр нэхъ цӀыкӀущ.

## ЗэхэгъэкӀыгъуэр
* Лъэпкъ къуэдзэ *[[Asioninae]]*
** Мэзжьындухэр *Asio*
** Nesasio 
** Pseudoscops 
* Лъэпкъ къуэдзэ КӀукӀумяу лъэпкъ къуэдзэ *Striginae*
** Жьындухэр *Bubo*
** Gymnoglaux 
** Jubula 
** Lophostrix
** Megascops 
** Mimizuku 
** Otus
** Ptilopsis 
** Pulsatrix 
** Pyrroglaux
** КӀукӀумяугъуабжэхэр *Strix*
** Mascarenotus †
* Лъэпкъ къуэдзэ *[[Surniinae]]* 
** Нунухэр *Aegolius*
** КӀукӀумяухэр *Athene*
** Glaucidium 
** Heteroglaux 
** Micrathene 
** Ninox 
** Sceloglaux †
** Surnia 
** Uroglaux 
** Xenoglaux

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
КӀупхъ

**КӀупхъ** () — дудакъ хэкӀыгъуэм щыщщ. 

## Теплъэр
Хъунгъарым хуэдизынщ, дамэ лъэныкъуэр см. 25-28 нос. ТхыцӀэр фӀыцӀафэщ нэрынэ пшахъуэ-гъуэжьыфэхэр хэлъу, хъум и пщэм кусэ хужитӀ зэтету ирокӀуэкӀ, ныбэ щӀагъыр, дамэку къабзийхэм я кӀэхэр, кӀащхьэр хужьщ.

## Здэпсэухэр
УщыпэщӀохуэ КъухьэпӀэ Еуропэм, Хы Курытым и Ӏуфэхэм, Кърымым, Хы ФӀыцӀэ къуэдмэзым, Къаукъазым деж — Азэрбиджаным. Нэхъыбэу здэпсэур щӀы тафэ зытемылэжьыхьхэращ. Ищхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэхэм щӀымахуэр Африкэм щырах, Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Къаукъазым щӀымахуэми щыплъагъунущ.

ПсынщӀэу къежыхьыф. ЩӀылъэрыгъуалъхьэщ, къизышыр анэращ, хъум шырхэр анэм депӀ.

КӀупхъхэр иужьырей зэманым икъукӀэ мащӀэ хъуащ, губгъуэхэр нэхъыбэу зэравэм, куэду къызэраущэкӀум къыхэкӀыу. Ахэр Къаукъазым бэгъуауэ зэрыщыӀам и щыхьэтщ *Стрепетово* къуажэцӀэр (иджы Николо-Александровскэ, Ставропол къэралым).

## Ӏусыр
Ӏусым хохьэ къэкӀыгъэ, хьэпщхупщ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Къажьыкъхэр

**Къажьыкъхэр** () — къажыкъ лъэпкъым щыщщ, лӀэужьыгъуэ 28-рэ зэщӀиубыдэу.

ЩӀэныгъэлӀхэм я гуэрэхэм псэущхьэшх лъэпкъыгъу унэбзу хэкӀыгъуэм хагъэзыхьырщ. Я пэ къуаншмкӀи я шэнымкӀи къашыргъэм ящхьхэщ. 

КъещэкӀу къуалэбзу жьгъейхэр руматхэм хуэду, шэрыпӀ жьгъейхэр (нэхъыщхьэу губгъуэдзыгъуэ)

И нэхъыбэм иубыда псэущхьэр банэшхуэм фӀегъанэри къегъанэ, щыхуэныкъуэм идеж игъэзэжурэ шхэуэ.

## ЛӀэужьыгъуэхэр
* Уэгукъажыкъ *Lanius tigrinus*
* Lanius bucephalus 
* Къажьыкъ *Lanius collurio*
* Lanius isabellinus
* Lanius cristatus  
* Lanius collurioides  
* Lanius gubernator 
* Lanius souzae
* Lanius vittatus
* Lanius schach 
* Lanius tephronotus
* Lanius validirostris 
* КъажьыкънатӀапцӀэ *Lanius minor*
* Lanius ludovicianus
* Къажьыкъышхуэ *Lanius excubitor*
* Lanius meridionalis 
* Lanius sphenocercus 
* Lanius excubitoroides 
* Lanius cabanisi 
* Lanius dorsalis
* Lanius somalicus 
* Lanius mackinnoni 
* Lanius collaris 
* Lanius newtoni 
* Lanius marwitzi 
* Къажьыкъщхьэплъ *Lanius senator*
* Lanius nubicus 
* Lanius pallidirostris 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Къажьыкъ лъэпкъыр

**Къажьыкъ лъэпкъыр** () — унэбзу хэкӀыгъуэщ, адрей лъэпкъхэм ӀупщӀу къагуощхьэхукӀ.

## Теплъэр
Я пэхэр лъэщщ, цыр щабэ мыӀувщ, дамэхэр кӀэщӀ хъурейщ. Хъухэмрэ анэхэмрэ теплъэкӀэ зэхуэдэщ. Лъэбжьанэхэр лъэщщ, папцӀэ гъэшащ. Илъэсым зэ цы япхъыж. 

## Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
ЛӀэужьыгъуэ 67-рэм щыщу 10-м Урысейм и щӀыналъэхэм уащыпэщӀохуэ. Я нэхъыбэр псэущхьэшхщ, лъэтэж къахокӀ. Абгъуэр егугъуу щащӀ гъурцхэм, е жыг къудамэхэм, мэз Ӏувхэм зыпыӀуадз. Шхын гъэтӀылъыгъэ ящӀ, банэхэм, жыг къудамэ папцӀэхэм къаущэкӀур фӀаӀуурэ. 

Щопсэу Африкэм, Азиэм, Аустралиэм, Ишъхъэрэ Америкэм, Еуропэм я гъурцхэм, мэз лъапэхэм, мэз кусэхэм.

## ЗэхэгъэкӀыгъуэр
Лъэпкъыгъуищу зэхагъэкӀ, ахэр:
* Къажьыкъхэр *Lanius*
* Corvinella
* Eurocephalus

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
КъажьыкънатӀапцӀэ

**КъажьыкънатӀапцӀэ** () — къажьыкъ лъэпкъщ.

## Теплъэр
Щхьэ щӀыбыр, пщэр, тхыцӀэр — щхъуэ-гъуэжьыфэщ; натӀэр, нэхэм я хъуреягъыр — фӀыцӀэщ; нэм къыщыщӀэдзауэ пщэбгъумкӀэ ирокӀуэ кусэ фӀыцӀэ. ФӀыцӀэщ дамэхэри, кӀэ бзийхэри.

## Здэпсэухэр
Къаукъазым щымащӀэщ, мэлъэтэж. Абгъуэ щещӀ мэз пӀащӀэхэм, жыг хадэхэм, мэз Ӏэрысэхэм. 

## Ӏусыр
Бэуэ яшх цӀыв, лъэгущӀэуэ, гъудэбадзэ. Мэкъумэшым хуощхьэпэ ину.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Къажьыкъщхьэплъ

**Къажьыкъщхьэплъ** () — къажьыкъ лъэпкъым и лӀэужьыгъуэ къызэрыкӀуэщ.

## Теплъэр
Дамэ лъэныкъуэр см. 9,3-10,2. Щхьэщыгур, пщэдыкъыр , пщэ щӀыбыр — плъыфэ-гъуэжьыфэщ; пкъым адрей лъэныкъуэхэр хужьрэ фӀыцӀэ-гъуабжурэ зэхэлъщ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Къаукъаз ЩӀыбым, Еуропэм, Азиэм, Африкэм. Ищхъэрэ Къаукъазым загъуэ-загъуэурэ къолъатэ, ауэ щыгъуалъхьэу, е щӀымахуэр щагъакӀуэу яхуэгъувакъым.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Къажыкъхэр
Къажьыкъ

**Къажьыкъ** () — къажьыкъ лъэпкъым щыщщ.

## Теплъэр
ЛӀэужьыгъуэ нэхъ цӀыкӀухэм ящыщщ, дамэ лъэныкъуэр см. 8,4-9,8. ТхыцӀэмрэ дамащхьэмрэ гъуэщ, кӀэпкъыщхьэмрэ дамэхэмрэ гъуабжэ-фӀыцӀафэщ и гъунэхэр хужьу. Ныбэ щӀагъыр тэхущ, плъыфэ мащӀэу къыщӀэуэу. Анэхэм я тхыцӀэр гъуэщ. 

## Здэпсэухэр
Еуропэмрэ Азиэмрэ я Ӏыхьэ нэхъыбэм щопсэу. Ищхъэрэ Къаукъазым къызэрыкӀуэ къуалэбзущ, мылъэтэж. Щогъуалъхьэ гъурц гуэрэн щхьэхухэр зэрыт тафэхэм, жыг хадэхэм, паркхэм.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Къажыкъхэр
Къажьыкъышхуэ

**Къажьыкъышхуэ** () — къажьыкъ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. Мы бзур псэущхьэшххэм хабжэ, зэрану къихьым сэбэпыр ебэкӀыу къалъытэ.

## Теплъэр
И лъэпкъэгъухэм ялъытауэ пӀащэщ. Дамэ лъэныкъуэр см. 10,4-12,3. Я щӀыбыр щхъуэ-ежьафэщ, щӀагъыр хужьщ, щхъуэхэр мащӀэу къыщӀэуэу.

## Здэпсэухэр
Къажьыкъыщхуэр щопсэу Еуразиэм, Ищхъэрэ Африкэм, Ищхъэрэ Америкэм. Щыгъуэлъхьэну нэхъ къыхах чыцэ жыг гуэрэнхэр, жыг щхьэхуэхэр зэрыт тафэхэр, чыцэ зыкӀэрыт джабэхэми уащыпэщӀохуэ. Абгъуэр жыгыщхьэхэм фӀащӀыхь.

## Ӏусыр
Ӏусыр — гудэбадзэ, шындырхъуо, губгъуэдзыгъуэ, хьэндыркъуакъуэ, езыхэм нэхърэ нэхъ цӀыкӀу къуалэбзухэр. 

## ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэхэр
* *Къажьыкъышхуэдамэху* ();
* *Lanius excubitor melanopterus*;
Молэмусэ Хь. мы псоми адыгэбзэкӀэ зэреджэу зы фӀэщыгъэщ къигъэлъагъуэр. Хьэлэмэтщ, Брэм А. ахэр зэгъунэгъу дыдэу къелъытэ, зэгъусэуи я щыӀэкӀэ-псэукӀэми топсэлъыхь. 

Молэмусэ Хь. зэритхымкӀэ, етӀуанэр Ищхъэрэ Къаукъазыкум къолъатэ жэпуэгъуэм щӀымахуэр щрихыну, мэлыжьыхьым пщӀонди зыщеӀэжьэ. ЗэрхуигъэфащэмкӀэ, къажьыкъыщхуэдамэхур ди хэгъуэгум щогъуалъхьэ.

## Гу лъытыгъуэхэр

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Къажыкъхэр
Къазхэр

**Къазхэр** () — аращ зэреджэр къуалэбзухэм я нэхъ пӀащэ гупу къаз теплъэкӀэ зэджэм щыщ зэрызхэм. 

Ӏэлхэу, Ӏэсэхэу зэгуокӀ, лӀэужьыгъуэ бэуэ зэщхьэщыкӀхэу.

Адрей къуалэбзу хэкӀыгъуэхэм ялъытауэ къазхэр фӀыуэ мэхъуакӀуэ, псы фӀыуэ ялъагъу, щӀыӀэкӀэ бэшэч, къабзий пхъашэхэр, цыр — быдэщ, кӀынтӀэщ, псы хыхьэкъым, хуабэр иӀыгъщ. 

Къазылыр ӀэфӀщ, маещ, и тхьэмщӀыгъур хущхъуэщ. ЦӀыхум ижь-ижьыж лъандэрэ къазыр къигъэӀэсауэ унэм щехъу. Иужьырей илъэс 60-70-м къаз хъуныгъэм хуабжьу зиужьащ.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
Къаз лъэпкъыгъуэм лӀэужьыгъуэ 11 хохьэ, абыхэми лӀэужьыгъуэ къуэдзэ зытӀущ зыхиубыдэжьу, ахэр:
* *[[Anser albifrons]]*
* *[[Губгъуэкъаз]] Anser anser*
* *[[КъазфӀыцӀащхъуэпагуэ]] Anser brachyrhynchus*
* *[[Anser cygnoides]]*
* *[[Anser erythropus]]*
* *[[КъазфӀыцӀащхъуэ]] Anser fabalis*
* *[[Къущхьэкъаз]] Anser indicus*
* *[[Anser serrirostris]]*
* *[[Къазхужь (Ӏэл)|Къазхужь]] Anser caerulescens*
* *[[Chen canagica]]*
* *[[Anser rossii]]*

## Еплъ иджыри
* Унэ къазхэр

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Бабыщ лъэпкъыр
Къазкъуэлэн

**Къазкъуэлэн** () — бабыщ лъэпкъым щыщщ. Биологиэ лъэныкъуэмкӀэ мыр бабыщымрэ къазымрэ я зэхуаку мэхъу.

## Теплъэр
Къуалэбзу пӀащэщ, губгъуэбабыщым нэхърэ нэхъ инщ ауэ къазплъыфэм нэхърэ нэхъ цыкӀущ. И теплъэр нэхъыбэкӀэ хужьщ, щхьэр, дамащхьэхэр — фӀыцӀэ лыдщ; пщэбгъу щӀагъыр, хулъэ гъунэхэр, дамащхьапэхэр, кӀэщӀагъыр — гуабжэщ; пэр — плъыжьщ, лъакъуэ кӀыхь плъыжьщ.

## Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
Къазхэм ещхь ещӀ зекӀуэкӀэмкӀэ: псынщӀэу, куэдрэ мэзекӀуэф, щылъатэкӀэ дамэхэр куэдрэ щӀиупскӀэкъым. Зэгуэгъуу мэпсэу. Щогъуалъхьэ Еуропэмрэ Азиэмрэ я щӀыпӀэ щхьэхухэм. Ущыхуозэ Ипщэ Хуэхуэлейм, Къаукъаз гъунэхэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэм. ЩӀымахуэр щрех Хы ФӀыцӀэ, Хы Каспий Ӏуфэхэм. Къаукъазым къыщылъатэр зэзэмызэ дыдэщ. Абгъуэр щещӀ гъуэ ябгынэжахэм, хьэуазэ хьэвэхэм, псэуалъэ къамыгъэщхьэпэжхэм.

## Ӏусыр
И нэхъыщхьэ Ӏусу щытыр: псы псэущхьэ жьгъейхэр, къэкӀыгъэ жылэ, удзыпкъэ цӀынӀэ, тхьэпэщӀэхэращ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Къазкъуэлэнхэр
КъазфӀыцӀащхъуэ

**КъазфӀыцӀащхъуэ** () — къаз теплъэхэм ящыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Унэ къазым хуэдизынщ, ауэ нэхъ быдэу зэхэщӀыхьащ. И теплъэкӀэ гъуабжэ-щхъуэуэ зэхэлъщ, и пэр фӀыцӀэщ, кусэ гъуэжьхэр и гъунэхэмкӀэ ирикӀуэу. Хъумрэ анэмрэ я теплъэкӀэ зэщхьэщыкӀхэкъым, ауэ анэр нэхъ цӀыкӀу щытщ. 

## Здэпсэухэр
Мы лӀэужьыгъуэр Ищхъэрэ жыжьэм щопсэу. Я зыныкъуэм щӀымахуэр Хы ФӀыцӀэм, Хы Курытым я Ӏуфэхэм щрах. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Къазхужь (Ӏэл)

**Къазхужь** () — къаз теплъэхэм ящыщщ.

## Теплъэр
И нэхъыбэм къуалэбзу зи теплъэр хужьу щытщ. Инкъым, ч. 3-м нэхъыбэ къишэчкъым. И пэмрэ лъакъуэхэмрэ плъыфэ къащӀоуэ. И пэм и хъуреягъымрэ, дамакӀэхэмрэ цы фӀыцӀэ ятетщ.

## Здэпсэухэр
Урысеймрэ Америкэмрэ я Ищхъэрэ жыжьэм щопсэухэр, зэзэмызэщӀэ Къаукъазым щӀымахуэр щизых уапэщӀохуэрщ. Мазэрэ ныкъуэрэ хуэдизым деж щырхэм лъэтэн яублэщ. 

Я бжыгъэр мащӀэ дыдэ хъуащ, щэкӀуэным ихьауэ. Иджыпсту хъумэным щӀэт лӀэужьыгъуэщ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Къаз теплъэ хэкӀыгъуэр

**Къаз теплъэ хэкӀыгъуэр** () — къуэдзитӀрэ, лӀэужьыгъуэ 145 хуэдизрэ мэхъу. 

Къэрал куэдым щыӀэщ. И инагъкӀэ курыт е пӀащэхэщ. Я пкъыр быдэу зэхэщӀыхьащ, кӀагуэхэщ, дамэ папцӀэхэщ. ЩӀагъуэу зекӀуэфхэкъым, ауэ дэгъуэу мэлъатэ, йос.

Ӏусыр икъукӀэ зэщымыщщ: бдзэжьей, елыркъэщ теплъэхэр, хьэпщхупщ, псыщӀагъ псэущхьэ, къэкӀыгъэхэр.

Бжьыхьэм, лъэтэжын ипэкӀэ, лъынэ ин ящӀ. ЩӀылъэрыгъуалъхьэхэщ.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
* **КАЗ ТЕПЛЪЭ ХЭКӀЫГЪУЭ КЪУЭДЗЭР**
** Лъэпкъ Anhimidae
*** ЛӀэужьыгъуищ (Anhima cornuta, Chauna torquata, Chauna chavaria).
** Лъэпкъ Anseranatidae
*** 1 лӀэужьыгъуэщ (Anseranas semipalmata)
** Лъэпкъ Бабыщ теплъэ лъэпкъыр *Anatidae*
*** Лъэпкъ къуэдзэ Жыгбабыщхэр *Dendrocygninae*: лӀэужьыгъуийщ.
*** Лъэпкъ къуэдзэ Thalassorninae: 1 лӀэужьыгъуэщ (Thalassornis leuconotus).
*** Лъэпкъ къуэдзэ Къаз лъэпкъыр *Anserinae*: лӀэужьыгъуэ 23-рэ (Къазхэр).
*** Лъэпкъ къуэдзэ Stictonettinae: 1 лӀэужьыгъуэщ (Бабыщуэгу) .
*** Лъэпкъ къуэдзэ Plectropterinae: 1 лӀэужьыгъуэщ (Plectropterus gambensis).
*** Лъэпкъ къуэдзэ Къазкъуэлэнхэр *Tadorninae*: лӀэужьыгъуэ 23-рэ.
*** Лъэпкъ къуэдзэ Бабыщ лъэпкъыр *Anatinae*: лӀэужьыгъуэ 71 хуэдиз (Бабыщхэр).
*** Лъэпкъ къуэдзэ Merginae: лӀэужьыгъуэ 20.
*** Лъэпкъ къуэдзэ Oxyurinae: лӀэужьыгъуий.
** Лъэпкъ Dromornithidae
*** ЛӀэужьыгъуибл (зыри дунем тетыжкъым).
** Лъэпкъ Presbyornithidae
*** *[[Vegavis]]* (дунем тетыжкъым).
*** *[[Presbyornis]]* (дунем тетыжкъым).

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
КъалэпцӀащхъуэ

**КъалэпцӀащхъуэ** () — пцӀащхъуэ лъэпкъщ.

## Теплъэр
ПцӀащхъуэм нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ, кӀэ дыкъуакъуэщ, кӀащхьэр хужьщ, хулъащхьэм къыщегъэжьауэ и щӀагъыр тэхущ. 

## Здэпсэухэр
Хамэ къэрал бжыгъэм щопсэу. ЩӀымахуэр щрех нэхъыбэу Африкэм, Индостаным, Индокитайм. Абгъуэ кӀэрещӀыхь псэуалъэ блынхэм. Псэуалъэ здэщымыӀэ къущхьэ щӀыпӀэхэм — къырхэм, мывэ абрагъуэхэм. 

Ди щӀыпӀэхэм щыкуэдщ. Мэлъэтэж. 

## Ӏусыр
КъалэпцӀащхъуэхэм яшхыр гъудэбадзэ къуэдейщ: цӀыв жьгъей, аргъуей, бадзэ, хьэндырабгъуэ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:КъалэпцӀащхъуэхэр
КъамылкӀырыкъ

**КъамылкӀырыкъ** () — кӀырыкъ лъэпкъщ.

## Теплъэр
Унэбзум нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ. И теплъэкӀэ адрей кӀырыкъ лӀэужьыгъуэхэм къахэгъэщхьэхукӀыгъуафӀэщ: хъум и щхьэр, жьэгъур фӀыцӀэщ, ныбэ щӀагъыр, пщэбгъу щӀагъыр хужьщ; тхыцӀэкур, дамащхьэр — гъуэщ, тхыцӀэкӀэр щхъуэщ. Анэхэм я щхьэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, жьэгъур хужьщ, бгъэгум хужь-гъуэ кусэ цӀыкӀухэр хэлъщ. 

## Здэпсэухэр
Еуропэмрэ Азиэмрэ я къэралыгъуэ псоми щопсэу. ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэ 20-м нэс иӀэщ. Щыгъуэлъхьэну фӀыуэ ялъагъу псыпцӀэ, хыкъум Ӏуфэхэм — къамылым, бгъэным, гъурцым, удз Ӏув кӀырым. Абгъуэр щӀылъэм щещӀ. Ди хэгъуэгум мылъэтэжу щопсэу. 

## Ӏусыр
Ӏусыр — удз жылэ, хьэпщхупщ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Къанжэ

**Къанжэ**, **къандж** е **къанджэ** () — къуаргъ теплъэ лъэпкъым хохьэ.

## Теплъэр
Къуаргъпщэхум хуэдизынщ. Щхьэр, пщэр, тхыцӀэр, кӀэр — фӀыцӀэщ; ныбэ щӀагъыр — хужьщ; дамэхэм, кӀэм — лыдыфэ къащӀоуэ. 

## Здэпсэухэр
Еуропэм, Азиэм, Африкэм, Америкэм я Ӏыхьэ нэхъыбэм мылъэтэжу щыӀэщ. Зэгуэгъуу мэпсэу.

Щогъуалъхьэ мэз цӀыкӀухэм я гъунэхэм, жыг хадэхэм, паркхэм, псыхъуэ чыцэ зэщӀэкӀахэм, мэз кусэ ӀэрыгъэкӀхэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Мэз Ӏувхэм запыӀуедз. 

### Шэныр
Абгъуэ щӀын пасэу еублэ. Къизышыр анэм изакъуэщ, апщӀэндэхун хъум ар ехъумэ, шынагъуэ гуэр къыкъуэкӀмэ хъыбар ирегъащӀэ. 

## Ӏусыр
Ӏусым нэхъыбэу хохьэ хьэпщхупщ, къандрэдзэл, мацӀэ лӀэужьыгъуэхэр, н.къ. Апхуэдэуи Ӏумпэм ящӀкъым дзыгъуэ, джэдыкӀэ, къуалэбзу шыр, унэ джэджьей. ФӀыуэ ялъагъу гъавэ, сэхуран, хъарбыз, хъыуан, удзыжь жылэ. Зэрану къихьым нэхърэ зэрысэбэпыр нэхъыбэ.

## ЩӀэнхабзэм
Лъэпкъу хъуам къанжэм теухуауэ псалъэжь, псалъэшэрыуэ, таурыхъ е хъыбар яӀэ, адыгэбзэри абыхэм зэрахэту.
Къуажэхь:
* «*Уэсым и хужьыр и хужьщ, кӀэгъуасэм и фӀыцӀэр и фӀыцэщ, удзыфэуи мэлыд, кӀэкӀэныр и щӀасэщ, джэдкъурт гъэшынэщ.*»
* «*ХьэщӀапэ бзу, бзуужь кӀэ фӀыцӀэ*»
Псалъэшэрыуэ:
* «*Къанжэм нэ шыратым "набдзи" жиӀащ.*» 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Къуаргъ теплъэхэр
Къанжэкъащхъуэ

**Къанжэкъащхъуэ** () — къуаргъ теплъэ лъэпкъым хыхьэ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И теплъэкӀэ къанжэм щхьэщыкӀкъым, пэмрэ лъакъуэхэмрэ нэхъ кӀэщӀ мыхъумэ. Ныбэр хужьфэу щытщ, тхыцӀэр нэхъ кӀыфӀ, гъуабжафэм нэсыфу. Гъуэбжафэр дамэхэм идежкӀэ щхъуэуэ хохьэ. Щхьэшыгур фӀыцӀэ лыдщ. Дамащхьэхэмрэ кӀэмрэ къащхъуэщ. 

## Здэпсэухэр
И псэупӀэр лъэныкъуитӀ жыжьэу зэбгырыдзауэ щытщ. Зыр Еуропэм и ипщэ-къухьэпӀэ лъэныкъыуэра (Ибериэ хытӀыгу ныкъуэр), адрер, нэхъ иныр, Азиэм и ипщэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэращ. 

## Ӏусыр
Нэхъыщхьэу яшхыр мышхумпӀэ, къэкӀыгъэ жылэ, гъудэбадзэ пӀащэ, хьэпщхупщ, пхъыщхьэмыщхьэ, мэракӀуэ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Хьэдэкъаз

**Хьэдэкъаз** е **къау** () — къаз теплъэхэм хэхьа, къыу лъэпкъыгъуэм хиубыдэ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Къыум теплъэкӀи, инагъкӀи ещхь лӀэужьыгъуэщ, ауэ и нэхъ пщэ гъумыр щескӀэ егъэукъуэнш, и натӀэм тыкъыр къыхокӀ. ПӀащэщ, дамэ лъэныкъуэр см. 57-62, къешэч ч. 8-13. 

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм. Щогъуалъхьэ Къаукъазым и ищхъэрэ хыкъумхэм, псыпцӀэхэм я гъунэгъу къэкӀыгъэ Ӏувхэм. ЩӀымахуэр щегъакӀуэ Хы ФӀыцӀэ, Хы Каспий, Хы Курытым я Ӏуфэхэм, Ипщэ Къажэрым, Курыт Азиэм. Къаукъазыкум зэзэмызэ щалъагъу щыблэлъэтыкӀкӀэ. 

### Шэныр
Зыгуэрым игъэгубжьмэ, унэ къазым хуэдэу и пщэр ещэщӀри «*с-с-с-с*» макъ къегъэӀу, и урыс фӀэщыгъэри аращ къызтекӀар. 

## И Ӏуэхугъуэр

Мы къуалэбзу бжыфӀэшхуэр къыум хуэдэу, япэм Къаукъазым щынэхъыбащ, нэхъ щӀыпӀэ куэдми щыгъуалъхьэт. Иджы нэхъыбэу щалъагъур бжьыхьэмрэ гъатхэмрэщ — щыблэлъэтыкӀкӀэ. Зы псэущхьэ хуэсакъы, хъумэн хуэймэ мыр етӀуанэу жыпӀэ хъунущ. Хьэдэкъазыр и хьэлкӀэ зэры мыкъыиныр къэгъэсэбэпауэ гъэбэгъуэжьын хуэйуэ орнитологхэм къагъэув. Еуропэм щӀыпӀэ куэдым псы ӀущӀахэм, хыкъум мыинхэм щаӀыгъщ, нэхъыщхьэу ӀускӀэ дэӀэпыкъуурэ. Мылъэтэжын папщӀэ и къабзий пхъашэхэр паупщӀ, е нэмыщӀ амал кӀэлъызэрахьэ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Къамылбзу

**Къамылбзу** () — вэд лъэпкъым и нэхъ лӀэужьыгъуэ инхэм ящыщщ.

## Теплъэр
ТхыцӀащхьэр щхъуэ-гъуэжьыфэщ, ныбэ щӀагъыр хужь-фӀеифэщ, гъуэжьыфэ мащӀэ къыщӀэуэу. Нащхъэм къыщыщӀедзэри щхьэбгъухэмкӀэ ирокӀуэ кусэ гъуэжьыфэ кӀыхь. 

## Здэпсэухэр
Къамылбзур щопсэу Еуропэм, Азиэм, Аустралиэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэм, мэлъэтэж. Щогъуалъхьэ зи Ӏуфэ зэщӀэкӀа хыкъумхэм, псы инахэм, псыпцӀэхэм я деж. Ди хэгъуэгум щӀымахуэри щрах.

## Ӏусыр
Нэхъыбэу яшх цӀыв, шейтӀанзешэ, бадзэ, псым и гъунэгъуу щыӀэ нэгъуэщӀ гъудэбадзэ лӀэужьыгъуэхэр; нэхъ мащӀэу — шынакъыкӀ, хьэндыркъуакъуэ шырхэр.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Бгъэнбзухэр
Къамылджэд

**Къамылджэд** () — мэкъупӀэджэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Щхьэр, пщэр, ныбэ щӀагъыр — щхъуэ-фӀыцӀафэщ; тхыцӀэр — гъуабжэщ; джабэхэм кусэ хужь ирокӀуэ. Пэр гъуэжьщ; дамэхэр, натӀэр — плъыжьщ. 

## Здэпсэухэр
Аустралиэм къинэмыщӀа, дэни щыӀэщ. Ди къэралым и ищхъэрэ щӀыпӀэхэм носыр. Щогъуалъхьэ бгъэн, къамыл Ӏув къыздэкӀ псыӀэхэм. Абгъуэр къамылыпкъхэм пещӀыхь, псым щхьэщыӀэтыкӀауэ. Лъэ тхьэпэхэр унэ джэдым ейм хуэдэми къамылджэдыр дэгъуэу псым йос, зыщӀегъэмбырыуэ, къэкӀыгъэ Ӏувым псынщӀэу къыщежыхьыф — чыцэхэм, жыг мылъагэхэм докӀуэй, и лъэпхъуамбэ кӀыхьхэр къыришэкӀыурэ. Щылъатэр зэзэмызэщ. Гъатхэм кӀасэу (мэлыжьыхьым) къэлъэтэжми гъэм тӀо къыреш.

## Ӏусыр
Ӏусым, псэущхьэ нэмыщӀ хэхьэкъым — псы гъудэбадзэ, бэдж, нэщӀэпкӀэ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Къамылджэдхэр
КъыупщэфӀыцӀэ

**КъыупщэфӀыцӀэ** () — къаз теплъэхэм хэхьа, къыу лъэпкъыгъуэм хиубыдэ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Хьэдэкъазым ещхь лӀэужьыгъуэщ, ауэ нэхъ цӀыкӀущ, и пщэ гъэшыкӀари псым зэрытес щӀыкӀэри абы ещхьщ, и пэ дакъэм тес тыкъырыр плъыжьщ. Хъухэр гу лъыптэу нэхъ пӀащэщ анэхэм нэхърэ. Адрей къыухэм къазэрэхэкӀыр теплъэкӀэ я щхьэмрэ пщэмрэ фӀыцӀэу зэрыщытыр. 

## Здэпсэухэр
Щопсэу Ипшъэ Америкэм и ипщэ лъэныкъуэм. ЩӀымахуэр щрах ищхъэрэ лъэныкъуэм лъэтэжхэу — Парагуайм и ищхъэрэм, Бразилым и ипщэ-къуэкӀыпӀэм. 

## Ӏусыр
Нэхъыщхьэу я Ӏусым хэхьэр псыудзхэра, я щхьэр псым щӀагъаурэ къыщӀахыр. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Къашыргъэгъуабжэ

**Къашыргъэгъуабжэ** () — къашыргъэ лъэпкъщ. 

## Теплъэр
И инагъкӀэ къуалэбзу курытщ. ТхыцӀэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, ныбэ щӀагъыр нэхъ хыжьыфэщ, кусэ зэрызхэр зэпекӀуэкӀыу хэсу. И кӀэм фӀыцӀэ кусищ ирокӀуэкӀ. 

## Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
Куэду щопсэу Ищхъэрэ Къаукъазымрэ КъаукъазыкӀэмрэ, Урысейм и Еуропэ Ӏыхьэм, Сыбыр мэзхэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Мэлъэтэж. ЩӀымахуэр Африкэм и ипщэ лъэныкъуэм щрех. 

Къашыргъэгъуабжэр мэзышхуэхэр фӀыуэ зылъагъу къуалэбзущ. Абгъуэр жыгыщхьэм щещӀ, адрей лӀэужьыгъуэхэм яйхэр къыщиубыди къохъу. Къизышыр анэращ, хъур зэзэмызэ доӀэпыкъуурэ.

## Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр гъудэбадзэщ, псом хуэмыдэу фӀыуэ ялъагъу хьэдзыгъуэнэ, щӀыбжьэ шыр. Яшх пкӀауэ, щыгъыныхь, атӀанэ — хьэндыркъуакъуэ, шындырхъуо, блэ, къуалэбзу жьгъей, дзыгъуэ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Къашыргъэхэр
КъашыргъэкӀэху

**КъашыргъэкӀэху** () — къашыргъэ лъэпкъщ.

## Теплъэр
Теплъэр гъуэбжафэщ, жьэгъумрэ пщэмрэ гъуэжьфыэ къащӀоуэ, кӀэр хужьщ. Анэр нэхъ пӀащэщ хъум нэхърэ. 

## Здэпсэухэр
Нэхъыбэу здэпсэур Азиэщ. Щогъуалъхьэ губгъуэм, къум ныкъуэхэм, бгыхэм, псым пэмыжыжьэу. Абгъуэ щещӀ жыгхэм, къамыл Ӏувхэм. Зэ гъуэлъхьэгъуэр нэхъыбэм дэдыкӀи 2-щ. Мэлъэтэж. ЩӀымахуэр нэхъыщхьэу щрех Индиэм. 

## Ӏузыр
ЛӀэужьыгъуэм нэхъыщхьэу и Ӏусыр бдзэжьейщ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск. 2007 гъ.

Категориэ:Къашыргъэхэр
Къашыргъэплъыфэ

**Къашыргъэплъыфэ** () — къашыргъэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Инкъым, кӀэ дыкъуакъуэщ. И тхыр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, кусэ фӀыцӀэхэр ирехыу хэлъыу. Бгъащхьэмрэ ныбэ щӀагъымрэ гъуэщ, кусэ фӀыцӀэхэр ирехыу. Хъумрэ анэмрэ зэфэгъущ. 

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм ипщэмрэ икумрэ, Азиэ ЦӀыкӀум, Африкэм и Ищхъэрэ-КъухьэпӀэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Къаукъазым щымащӀэщ. И хэщӀапӀэр мэз, жыг хадэ, парк гъунэхэращ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск. 2007 гъ.

Категориэ:Тынужьхэр
Къашыргъащхъуэ

**Къашыргъащхъуэ** () — къашыргъэ лъэпкъщ, къуалэ-бзуушхщ.

## Теплъэр
Теплъэр зэфэзэщу щхъуэщ, пщэ щӀыбагъым ӀэпапӀэ хужьхэр хэсу, ныбэ щӀагъым кусэ гъуабжафэхэр зэпокӀуэкӀ. Анэр нэхъ пӀащэщ, тхыцӀэми гъуэбжафэ кусэхэр хэлъщ. 

## Здэпсэухэр
Урысейм и щӀыпӀэ бжыгъэм (Къаукъазри хиубыдэу), КъухьэпӀэ Еуропэм, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм, Азиэм. Къашыргъащхъуэхэр гъэ къэси а зы щӀыпӀэращ здэгъуалъхьэр, абгъуэжьым и гъунэгъуу щӀэ ящӀурэ. Абгъуэр нэхъыбэу зыфӀищӀыхьыр уэздыгъей жыгхэращ. Гъуэлъхьэжыр анэм изакъуэщ. Хъур абы доӀэпыкъу.
 
## Ӏусыр
Бын щапӀ зэманым Ӏусыр нэхъыщхьэу къуалэбзу жьгъейщ, ауэ анэхэм джэд щаукӀ къохъу. Дзыгъуи яшх.

## Шэныр
Брэм А. зэритхымкӀэ , къашыргъащхъуэр цӀыхум щышынэми, адрей къуалэбзухэмкӀэ хуабжу гуейщ. Зэрыхахуэм къинэмыщӀауэ сыт хуэдэ щытыкӀэ имыхуами Ӏэнкун хъукъым икӀи хьылэщ, гъуогушхуэхэм уащыхуозэ дыгъуакӀуэ-хъунщӀакӀуэхэщ. Хьэлэмэтщ, ӀэкӀуэлъакӀуэу къалэбзу жьгъейхэр къызэригъэпцӀэфыр, абы папщӀэ мэзкъанжэм и лъэтэкӀэм зыпещӀыж. ЗэщакӀуэм иужь здитым ар апхуэдизу щӀехьэщэри, унэ, вагон кӀуэцӀым щыщӀэлъатэ, цӀыхухэм ис гъуогурыкӀуэхэм щажэхэуэ къохъу.

## Гулъытыгъуэ

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Къашыргъэхэр
Къашыргъащхъуэжьей

**Къашыргъащхъуэжьей** () — къашыргъэ лъэпкъым щыщщ.

## Теплъэр
И тхыцӀэр щхъуабзэщ; бгъэр, ныбэ щӀагъыр, джабэхэр — гъуафэщ, кусэ хужьхэр хэсу. ТеплъэкӀэ анэри хъури зэщхьщ, ауэ анэр нэхъ пӀащэщ, и тхыцӀэри нэхъ къуафцӀэщ.

## Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
Еуропэм и ипщэ-къуэкӀыпӀэмрэ Азиэм и ищхъэрэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэхэмрэ щопсэу. Мэзхэм, жыг хадэхэм, паркхэм ягъунэгъуу зеӀыгъщ. Абгъуэр жыгхэм щещӀ, ябгынэжьахэр къыщигъэсэбэпи къохъу — нэхъыбэу къанжэ абгъуэхэр, я щхьэхэр трахыурэ.

Мы къашыргъэ цӀыкӀур хуабжу зэкӀужщ. Абы икъукӀэ ӀэкӀуэлъакӀуэу къыщелъэтыхь жыг къудамэ Ӏувхэм. Бэуи цӀыхухэм я гъунэгъуу псэупӀэр къыхех.

## Ӏусыр
Ӏусым хохьэ щӀылъэ псэущхьэ цӀыкӀу, гъудэбадзэ пӀащэ, шындырхъуо, блэ жьгъейхэр, уеблэмэ дзыгъуэнэфхэри. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.
Къащ

**Къащ** () — къащ лъэпкъым щыщщ. 

## Теплъэр
Инкъым. ЩӀыбыр щхъуэ-гъуабжафэщ, хужь ӀэпапӀэ цӀыкӀухэр хэгъэтӀысхьащ, ныбэ щӀагъыр шылэ-хужьыфэщ, щхьэбгъухэм ирокӀуэкӀ кусэ хужь. ТеплъэкӀэ ещхь дыдэщ и лъэпкъэгъу къащныбэхум. Пэ кӀыхьщ, гъубжэ сурэту гъэшауэ.

## Здэпсэухэр
Къаукъазым къинэмыщӀауэ щопсэу Урысейм, Еуропэмрэ Азиэмрэ я мэзхэм. Абгъуэ щещӀ жыг гъуанэжьхэм, пхъафэ къыкӀэрыкӀыпӀэхэм. ШыщхьэӀум и пэхэм ин хъуа я шырхэр ящӀыгъуу къащхэр гуп-гупу мэӀэпхъуэ шхын лъыхъуэу. Апщыгъуэм щыплъагъунущ паркхэм, жыг хадэхэм, псыӀуфэ зэщӀэкӀахэм.

## Ӏусыр
Ӏусым нэхъыбэу хохьэ цӀыв, хьэпӀацӀэ жьгъей, нэхъ мащӀэу — бэдж, щыгъыныхь, н.къ. бжыхьэм куэду яшх удз жылэ. Къащхэр хуабжу мэщхьэпэ мэзым, жыг хадэм. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Къащхэр
Къащ лъэпкъыр

**Къащ лъэпкъыр** () — унэбзу хэкӀыгъуэ жьгъейхэщ.

## Теплъэр
Япкъ кӀыхьагъыр см. 11-17, къашэч г. 8-10-м къыщыщӀэдзауэ 20-25-м нэс. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэм я пэхэр псыгъуэ кӀыхьщ, къыхуегъэшыхауэ. ДамэкӀэхэр хъурейщ. Цы щабэ Ӏув ятетщ. Хъухэмрэ анэхэмрэ зэфэгъущ, я теплъэм уи нэм зыкъыщӀидзэкъым. 

## Здэпсэухэр
Еуропэм, Азиэм, Аустралиэм, Африкэм, Ишъхъэрэ Америкэм я мэзхэм мылъэтэжу щопсэу. Абгъуэ щащӀ жыг гъуанэхэм, жыг пхъафэ къыгуэкӀыпӀэхэм (къащхэм), къыр зэгуэкӀыпӀэхэм (дурэшбзухэм).

## Ӏусыр
Я Ӏусыр — гъудэбадзэ, бэдж, къэкӀыгъэ жылэщ. 

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
Лъэпкъыгъуэ *[[Къащхэр]] Certhia*
:*[[Certhia americana]]* 
:*[[Къащныбэху]] Certhia brachydactyla*
:*[[Certhia discolor]]* 
:*[[Къащ]] Certhia familiaris* 
:*[[Certhia himalayana]]* 
:*[[Certhia hodgsoni]]* 
:*[[Certhia manipurensis]]* 
:*[[Certhia nipalensis]]* 
:*[[Certhia tianquanensis]]* 
Лъэпкъыгъуэ *[[Salpornis]]*
:*[[Salpornis spilonotus]]* 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
КъэбцӀацӀэхэр

**КъэбцӀацӀэхэр** () — къэбцӀацӀэ лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ, думен и лъэныкъуэ псоми щыпсэу Ипшъэ Америкэмрэ Антарктидэмрэ щымыхъукӀэ. ЛӀэужьыгъуэ 25-рэ зэщӀеубыдэщ, ахэр:

* КъэбцӀацӀэ (*Sitta europaea*)
* КъэбцӀацӀэжьэгъуху (Sitta krueperi)
* КъэбцӀацӀэцӀыкӀу (*Sitta canadensis*)
* КъэбцӀацӀэжьей (*Sitta pygmaea*)
* Мывэщбзу (*Sitta neumayer*)
* Мывэщбзуин (*Sitta tephronota*)
* Sitta pusilla 
* Sitta whiteheadi 
* Sitta ledanti 
* Sitta nagaensis
* Sitta villosa
* Sitta yunnanensis
* Sitta cashmirensis
* Sitta leucopsis
* Sitta carolinensis
* Sitta himalayensis
* Sitta victoriae  
* Sitta frontalis 
* Sitta solangiae
* Sitta oenochlamys
* Sitta azurea
* Sitta magna 
* Sitta formosa 
* Sitta castanea

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:КъэбцӀацӀэхэр
Къащныбэху

**Къащныбэху** () — къащ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ЩӀыбыр гъуэ-гъуэбжафэщ, кусэ хужьыфэ кӀыхьхэр ирехыу. Ныбэ щӀагъыр хужь-дыжьыныфэщ. 

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм и Ӏыхэ нэхъыбэм, Тыркуейм, Къаукъазым и Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэм, Ищхъэрэ Африкэм я мэзхэм е жыг гуэрэнхэм. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Къашыргъэшхуэ

**Къашыргъэшхуэ** () — къашыргъэ лъэпкъщ.

## Теплъэр
Анэхэм я дамэ лъэныкъуэр см. 33,6-39,5; хъур нэхъ цӀыкӀущ. ТхыцӀащхьэр щхъуэ-гъуэбжафэщ е щхъуэ-хужьыфэщ. Ныбэ щӀагъыр хужьыфэщ, кусэ щхъуэхэр зэпаракӀыу. Щхьэр нэхъ фӀыцӀафэщ.

## Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
Къаукъазым мылъэтэжу щопсэу, абы нэмыщӀу — Еуропэм, Сыбырым, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм, Хъутейм, Ишъхъэрэ Америкэм,нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми я мэзылъэхэм. 

Абгъуэр жыгыщхьэм щащӀ, ар мызэмытӀэу къагъэщхьэпэ. Къизышыр анэм изакъуэщ, махуэ 38-кӀэ теса нэужь. А зэманым ар хъум егъашхэ, шырхэри депӀ. 

Мы лӀэужьыгъуэр хуабжьу ещхьщ къашыргъащхъуэм, и теплъэкӀи, и хьэлщэнкӀи, щакӀуэнкӀи, зи мыувыӀэ, зэи зи ныбэ из мыхъу, жыджэрагъ ин зыщӀэт, хьилагъэ зыдалъагъу псэущхьэшх лъэщрэ бзаджэрэ. Ди ӀэрыӀуатэм «*Итырджы*» жэуэ къыхощыж.

## Ӏусыр
КъеущэкӀу къуалэбзу, шэрыпӀ псэущхьэхэр. Унэ джэдкъазми тоуэ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск. 2007 гъ.

Категориэ:Къашыргъэхэр
КъэбцӀацӀэжьей

**КъэбцӀацӀэжьей** () — къэбцӀацӀэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
КъэбцӀацӀэхэм я нэхъ лӀэужьыгъуэ цӀыкӀу дыдэщ. И дамэхэр, кӀэр, тхыцӀэр щхъуафэщ, щхьэщыгур псыфэщ, жьэгъур, бгъэгур, ныбэр, кӀащхьэр хужьщ. И кӀыхьагъыр см. 10 мэхъу, къешэч г. 10.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Ишъхъэрэ Америкэм и кхъуакӀэ мэзхэм. 

## Ӏусыр
Я Ӏусыр къэбцӀацӀэ лӀэужьыгъу хъуами ям хуэдэщ, къэкӀыгъэ жылэрэ гъудэбадзэрэ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:КъэбцӀацӀэхэр
КъэбцӀацӀэжьэгъуху

**КъэбцӀацӀэжьэгъуху** () — къэбцӀацӀэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Щхьэщыгур къанэ щӀагъуэ щымыӀэу фӀыцӀэщ, тхыцӀэри фӀыцӀэщ щӀыхуфэ къыщӀэуэу, ныбэ щӀагъыр щӀыху-хужьыфэщ, жьэгъумрэ щхьэбгъухэмрэ хужьщ, нэхэм яхуэзанщӀэу кусэ фӀыцӀэхэр ирокӀуэкӀ. Лъэтэн щӀэзыдза къуэдейхэм я щхьэщыгури тхыцӀэри зэхуэдэщ я теплъэкӀэ, бгъэгур гъуабжафэщ.

## Здэпсэухэр
КъэбцӀацӀэжьэгъухур щогъуалъхьэ Ищхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Къаукъазым и кхъуакӀэ мэзхэм, нэхъыбэу псей къызэбэкӀхэм, къапщтэмэ Ӏаткъуаджэ, Къаукъаз къуэдэщым, Абазэшхуэм, Хъырцейм. И щыӀэкӀэ-псэукӀэр къызэрыкӀуэу къэбцӀацӀэм ейм къызэрыщхьэщыкӀыр мащӀэщ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:КъэбцӀацӀэхэр
КъэбцӀацӀэцӀыкӀу

**КъэбцӀацӀэцӀыкӀу** () — къэбцӀацӀэ лъэпкъым и лӀэужьыгъуэ нэхъ жьгъейхэм ящыщщ.

## Теплъэр
Щхьэр фӀыцӀэ лыдщ и натӀэм цы хужь зытӀу хэсу. Нэхэм къыщегъэжьауэ пщэбгъухэмкӀэ ирокӀуэкӀ кусэ хухь. ТхыцӀэмрэ кӀэпкъымрэ къащхъуафэщ, ныбэ щӀагъыр щхъуэщ, хулъащхьэм ӀэпапӀэ гъуабжэхэр хэлъу.

## Здэпсэухэр
Ишъхъэрэ Америкэм и ищхъэрэ лъэныкъуэр хеубыдэщ и псэупӀэм — Аласкэ, Канада, АШЗ-м и ищхъэрэ-къуэкӀыпӀэр. ПсэупӀэр къущхьэхъу кхъуакӀэ мэзхэращ.

## Ӏусыр
Нэхъыщхьэу гъэмахуэм — мэз хьэпщхупщ, гъудэбадзэ; щӀымахуэм — жыг жылэ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:КъэбцӀацӀэхэр
Къазмакъбзу

**Къазмакъбзу** () — жьыкъан лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Щхьэщыгур, пщэр — хужьщ; натӀэр, щхьэбгъухэр, жьэгъур, бгъащхьэр, дамэхэр, тхыцӀэр — фӀыцӀэщ. Анэхэм я тхыцӀэр щхъуэ-гъуэбжафэщ, ныбэ щӀагъыр нэхъ хужьыфэщ. 

## Здэпсэухэр
Щопсэу Азиэ Курытым, Алтайм, Къажэрым я бгылъэ щӀыпӀэхэм, Къаукъазым. И бжыгъэкӀэ курытщ. Мы лӀэужьыгъуэр Къаукъазым щымащӀэщ, ауэ мылъэтэжу щопсэу. Гъэмахуэм щыплъагъунущ къущхьэ щӀыпӀэхэм, бжьыхьэ-щӀымахуэм — псыхъуэ гъурцхэм, банэ мэзхэм. 

## Ӏусыр
Нэхъыщхьэу къэкӀыгъэ жылэщ, псом хуэмыдэу къазмакъейр фӀыуэ ялъагъур. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
КъэбцӀацӀэ

**КъэбцӀацӀэ** () — къэбцӀацӀэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ТхыцӀэр яжьэщхъуафэщ, ныбэ щӀагъыр тэхущ, гъуафэ къыщӀэуэу. Джабэхэмрэ кӀэ щӀагъымрэ гъуабжэщ. Щхьэбгъум, нащхьэм, натӀэм хужь кусэ цӀыкӀухэр ирокӀуэ. Пэм къыщыщӀэдзауэ нэхэри къаубыду щхьэбгъухэмкӀэ кусэ фӀыцӀэ ирокӀуэкӀ. 

## Здэпсэухэр
ЛӀэужьыгъуэ бэгъуащ, Къаукъазым щыкуэдщ, лъэтэжкъым. Щогъуалъхьэ къущхьэ мэзхэм, жыг хадэжьхэм, паркхэм. Тафэ мэзхэм щыплъагъунур бжьыхьэмрэ щӀымахуэмрэщ. Нэхъыбэм щогъуалъхьэ жыгыуӀухэм я абгъуэ ябгынэжахэм. Гъэм тӀо къыреш шыр блырыбл-ирийуэ. Анэми хъуми зэдапӀ быныр.

## Ӏусыр
Ӏусыр гъудэбадзэ, хьэпщхупщ, мэракӀуэхэкӀ, шыкӀуртӀым, мышхумпӀэ, пщӀий.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:КъэбцӀацӀэхэр
КъикӀыхэкӀ

**КъикӀыхэкӀ** () — жьыкъан лъэпкъ, къикӀыхэкӀ лъэпкъэгъущ.

## Теплъэр
Теплъэр къызэрыкӀуэу дахэщ. Хъухэм я тхыцӀэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, къабзий, цы гъунэхэр — щхъуэ-улъияфэщ. Пэ лъэдакъэм къыщыщӀэдзауэ нащхьэмкӀэ набдзэ хужь ирокӀуэкӀ. Дамэхэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ ӀэпапӀэ хужь тӀурытӀ яхэсу. Жьэгъур, хулъащхьэр, джабэхэр гъуэжьыфэщ, ныбэ, кӀэ щӀагъхэр хужь-гъуэжьыфэщ. КӀэ къыхэкӀыпӀэр хужьщ, ауэ кӀапэ дыдэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ. Анэхэм я теплъэр нэхъ фагъуэщ. Унэбзум нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу мэз лъапэхэм, мэз гъэуапӀэ чыцэу зэхэкӀэжахэм, удз кӀыр здэщыӀэ хъупӀэхэм, бгыхэм. Еуропэ псом ущыпэщӀохуэ, щӀымахуэр Африкэ Курытым щрехыр. Къаукъазым деж м. 2000-м нэс зи лъэгагъ къущхьэхэм щыӀэщ. Абгъуэ щащӀ удз Ӏув щӀагъым, зэзэмызи — жыг уахэм я лъабжьэ щӀагъым. 

## Ӏусыр
Нэхъыщхьэу и Ӏусыр гъудэбадзэ, хьэпщхупщ, нэщӀэпкӀэ, бэдж нэмыщӀыуи мэракӀуэхэкӀ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Кърухэр

**Кърухэр** () — къру лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ.

Дунем и лъэныкъу хъуам (Ипшъэ Америкэмрэ Антарктидэмрэ щымыхъукӀэ) уащыпэщӀохуэ. Я псэупӀэхэр хыкъумхэм, псыпцӀэхэм епхауэ щытщ. 

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
* Къру (*Grus grus*) (Linnaeus, 1758)
* Канадэкъру (*Grus canadensis*) (Linnaeus, 1758)
* Америкэкъру (*Grus americana*) (Linnaeus, 1758)
* *[[Grus antigone]]* (Linnaeus, 1758)
* *[[Grus rubicunda]]* (Perry, 1810)
* Кърухужь (*Grus leucogeranus*) (Pallas, 1773)
* Дауркъру (*Grus vipio*) (Pallas, 1811)
* КъруфӀыцӀэ (*Grus monacha*) (Temminck, 1835)
* *[[Grus nigricollis]]* (Przewalski, 1876)
* Японкъру (*Grus japonensis*) (Statius Muller, 1776)

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Къру

**Къру** () — къру лъэпкъым щыщщ.

## Теплъэр
Къуалэбзу пӀащэщ, ч. 6-х нэс къешэч, и лъэгагъыр см. 115 хуэдизщ. Теплъэр щхъуэщ. ЩхьэщӀыбым ӀэпапӀэ плъыжьхэр хэсщ. Лъакъуэхэр фӀыцӀэщ. 

## Здэпсэухэр
Къаукъаз щӀыбым щогъуалъхьэ, я зыныкъуэхэми щӀымахуэр щрах. Ищхъэрэ Къаукъазым куэду щыболъагъу гъатхэмрэ бжьыхьэмрэ бгылъэ, тафэ щӀыпӀэхэм. Кърур гуэурейщ, ауэ икӀи сакщ. Къэрал куэдым щопсэу. ЩӀымахуэр щрех Африкэм и ищхъэрэ щӀыпӀэхэм. 

## Ӏусыр
Ӏусым хохьэ къэкӀыгъэ, жылэ, мэракӀуэхэкӀ, апхуэдуи — хьэпщхупщ, хьэндыркъуакъуэ, блэ, дзыгъуэ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Кърухэр
Къру лъэпкъыр

**Къру лъэпкъыр** () — къру хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.

Къру лӀэужьыгъуэхэм ящыщ зэи жыг пытӀысхьэкъым (кърухьэгуагуэхэр щымыхъукӀэ), щӀылъэрыгъуалъхьэхэщ. Зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀитӀщ. Дунем и щӀыпӀэ куэдым щопсэу, щӀымахуэр щрах Ищхъэрэ Африкэм, Индиэм, Хъутейм и Ипщэ-КъухьэпӀэм.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
* Лъэпкъыгъуэ *[[Кърухьэгуагуэхэр]] Balearica*
** *[[Balearica regulorum]]*
** *[[Кърухьэгуагуэ]] Balearica pavonina*
* Лъэпкъыгъуэ *[[КърупщэфӀыцӀэхэр]] Anthropoides*
** *[[КърупщэфӀыцӀэ]] Anthropoides virgo*
** *[[Anthropoides paradisea]]*
* Лъэпкъыгъуэ *[[Bugeranus]]*
** *[[Bugeranus carunculatus]]*
* Лъэпкъыгъуэ *[[Кърухэр]] Grus*
** *[[Къру]] Grus grus*
** *[[Канадэкъру]] Grus canadensis*
** *[[Америкэкъру]] Grus americana*
** *[[Grus antigone]]* 
** *[[Grus rubicunda]]* 
** *[[Кърухужь]] Grus leucogeranus*
** *[[Дауркъру]] Grus vipio*
** *[[КъруфӀыцӀэ]] Grus monacha*
** *[[Grus nigricollis]]* 
** *[[Японкъру]] Grus japonensis*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
КърупщэфӀыцӀэ

**КърупщэфӀыцӀэ** () — къру лъэпкъщ.

## Теплъэр
Къру лъэпкъым и нэхъ цӀыкӀу дыдэщ мы лӀэужьыгъуэр. Щхьэр, пщэр, кӀэ щӀагъыр — фӀыцӀэщ; и нэбгъухэм кӀыхьу цы Ӏэрамэ хужьхэр къыхокӀ. Пэр кӀэщӀщ, гъуэжьыфэщ. ТхыцӀэр, дамэхэр, пщэ щӀыбыр, ныбэ щӀагъыр, лъакъуэхэр — щхъуафэщ. 

## Здэпсэухэр
Щопсэу ипщэ губгъуэ гъущэхэмрэ къум ныкъуэхэмрэ. Щогъуалъхьэ Хуэхуэлейм и хы Ӏуфэ, Урысейм и ипщэ щӀыпӀэхэм, Сыбырым, Азиэм, Еуропэм, Африкэм и Ищхъэрэ-КъухьэпӀэм. ЩӀымахуэр щрех Африкэм, Индостэным, Бирмэм.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.