open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Къэрал

**Къэрал** — зи политикэ системэ зиӀыж щӀыпӀэ щхьэхуит. И щӀыпӀэм щекӀуэкӀ конституциэ, хабзэ, нып, гимн, дэмыгъэ иӀыжу. Иджыпсу дунейм щхьэхуиту 193 къэралу тетщ, ахэм нэмыщӀ иджыри къэралыитӀым хэха права яӀэу къэрал щхьэхуиту ябж. 

**Къэралым** политикэ институт гуп иӀэщ, нэхъыщхьэ щэхьэнэу къэралым ис цӀыхур яхъумынрэ дэщӀынрэ я къэлэну. 

## Къэралым и къыхэгъэщыгъуэхэр
* **Зэхэлъхьауэ гъэзэщӀэн документхэ** (абыхэм къэзэрыхэкӀым хуэдэу къэралым и упщӀэхэр игъэзэщӀэн хуейуэ):
** конституциэ,
** зауэ доктринэ,
** зэхэлъхьа унафэ 
* **Къэралым кӀэлъыплъынхэ**:
** къэралым и нэхъыщхьэ (правителствэ),
** парламент,
** суд.
* **жылэм и Ӏуэхухэр зыгъэтэрэзын правахэ**
* **къэрал хэку Ӏуэхур гъэтэрэзын**
* **щхьэхуит экономикэ**
* **ахъшэ системэ**
* **налог**
* **къэрал ахъшалъэ**
* **Къэралым и ей ресурсхэ**
* **ЩӀы**
* **Жылэ**
* **Дзэ ӀэщэкӀэ ухуа**
* **Къэралыбзэ иӀын (е къэралыбзэхэ)**
* **Хуитынынгъэ** (адрей къэралхэм къалэу уабжын хуейщ) 
* **Къэрал дэмыгъэхэ**. 

## Къэралхэм я щытыкӀэхэр
### Къэрал и нэхъыщхьэм и щытыкӀэхэр
**Пэштыхьей**:
* Абсолют пэштыхьей:
** Теократикэ пэштыхьей (Хьэлифэт);
* Щхьэхуимыт пэштыхьей:
** Конституциэ пэштыхьей:
*** Дуалистикэ пэштыхьей;
*** Парламент пэштыхьей;
**Республикэ**:
* Парламент республикэ;
* Президент республикэ;
* Зэхэпша республикэ; 

### Къэрал зэрызэтеухуам и щытыкӀэхэр
**Унитар къэрал** (фр. unitarism — зэкъуэт):
* Хэкукум епха;
* Хэкукум емыпха; 
* Лъэпкъыгъуэ.
**Федерациэ** (фр. federation — зэгуэхьэн):
* ЩӀыпӀэкӀэ зэхэдза;
* ЛъэпкъкӀэ зэхэдза;
* ЩӀыпӀэ-лъэпкъыгъуэкӀэ зэхэдза;
* Хэкукум епха;
* Симметриеу зэхэдза;
* КонституциекӀэ зэхэдза;
* ЗэгурыӀуакӀэ зэхэдза;
* Дуалистикэу зэхэдза;
* КооперативкӀэ зэхэдза.

**Конфедерациэ** (лат. confoederatio — куэду зэгуэхьэн):

### Политикэ режим
**Демократиэ**:
* Социал-демократиэ;
* Либерал-демократиэ.
**Анти-демократиэ**:
* Аристократиэ;
* Олигархиэ;
* Авторитаризм;
* Деспотиа;
* Тираниа;
* Тотлитаризм.

Категориэ:Хэкумэтх
Категориэ:Къэралхэр
Дамаск

**Дамаск** () — Шамм и къалэ нэхъышъхьэ. 

Дунейм и нэхъ къалэ нэхъ жьы дыдэхэм ящыщ. Джылу дэсыр — 1 754 000 (2011 гъэ)

Категориэ:Шам
Дзэлыкъуэ къуажэ

**Дзэлыкъуэ къуажэ** () — хьэблэ къалэ хуэдэ (1975 гъэ лъандэрэ). Дзэлыкъуэ къедзыгъуэм и хьэблэ нэхъыщхьэ. 

## Хэкумэтхыр
Дзэлыкъуэ къуажэ Дзэлыкъуэ къедзыгъуэм и ишхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ гъэзащ. Хьблэр щытщ гъуэгу куэдым я зэхэкӀыпӀэм деж. Абыхэм псом нэхъ нэхъ пщӀэ зиӀэр федералнэ гъуэгушхуэ «Кавказ». 
Къуажэм щыщӀэдзауэ Налшык къалэ нэс 62 км дэлъщ, Псыхуабэ нэс 14 км дэлъщ. 

И инагъыр — 47 км² мэхъу. 

Нэхъ пэгъунэгъу къуажэхэр — Псынэдахэ, Псынэху, ЯтӀэкъуэ. 

Хьэблэм и ику лъэгагъыр 612 метрэкӀэ хы Ӏуфэм къыщхьэщокӀ. ЩӀыр нэхъыбэу захуэщ, дыгъэкъухьэпӀэмкӀэ Ӏуащхьэхэр ирокӀуэ. Къуэхэр егъэзыха ӀыхьэхэмкӀэ щыкуэдхэщ. 

Хьэблэр Дзэлыкъуэшхуэ псыхъуэм и лъэныкъуитӀымкӀэ кӀэрысщ. ЩӀыпӀэм псынэ куэд иӀэщ. 

## Тхыдэ
Къуажэр къэзыухуар уэркъ Абыкъуэ Муса и къуэ Хьэтэжыкъуэщ. Япэу къуажэр Шэджэм Ӏуфэм Ӏусащ, 1842 гъэм Бэхъсэн Ӏуфэм Ӏэпхъуащ. 

1846 гъэм къуажэр Нартсанэ къалэ и пэмыжыжэу Ӏэпхъуащ. 

1904 гъэм къуажэр Ӏэпхъуащ Дзэлыкъуэ псыхъуэм деж, Дзэлыкъуэ хъупӀэхэм нэхъ я ишхъэрэу. А гъэр къуажэр къыщаухуа гъэуэ ябж. 

1920 гъэм советхэм Къэбэрдейр зэщӀащта иуж, Абыкъуэ къуажэ и цӀэр яхъуэжащ уэркъым и унэцӀэ зэрызэрихьэм щхьа. ЦӀэщӀэу къуажэм фӀащащ — Дзэлыкъуэ къуажэ. 

1948 гъэм Дзэлыкъуэ къуажэ Дзэлыкъуэ къедзыгъуэм и хьэблэ нэхъыщхьэ ящӀащ. 

1975 гъэм КъБССР-ым и унафэкӀэ къуажэм хьэблэ къэрал хуэдэ статаус хуагъэфэщащ. Ауэ 2012 гъэм упщӀэу яуващ, Дзэлыкъуэ къуажэ, къуажэ статус ептыж хъунрэ мыхъунрэ. 

## Джылэ
 
Джэлэ исым и Ӏувагъыр — 211 цӀыху/км²

; Лъэпкъ дэсхэр (2010 гъэ):

; Ныбжь зэхэтыкӀэр (2010 гъэ): 
 

ЦӀыхухъухэр — 4 718 цӀыхуу мэхъу (47,9 %), цӀыхубзхэр — 5 141 мэхъу (52,1 %) 

## ЕджапӀэхэр
* Курыт еджапӀэ № 1
* Курыт еджапӀэ № 2
* Гимназиэ щӀэдзапӀэ № 1

## Сымаджэш
Къедыгъуэм и сымаджэщ нэхъыщхьэр дэтщ. 

## Дин
МэжджытитӀ дэтщ. 

## ЦӀэрыӀуэ къыщыхъуахэр
* Къущхьэ Псэбыдэ и къуэ Шэгир — Япэ Дунейпсо зауэм и зауэлӀ. 
* Бэрзэдж ПӀатэ ипхъу СэӀимэт — тхакӀуэ.

## ТехьэпӀэхэр
* Дзэлыкъуэ къуажэм теухуауэ тхыдэ

## Гулъытэгъуэ
Дуней хым и хуэзэгъуэмкӀэ и лъэгагъыр

**Дуней хым и хуэзэгъуэмкӀэ и лъэгагъыр** ерэ **алтитудэ** () — координатхэ, дунейм и сытхуэдэ щӀыпӀэри хы Ӏуфэм къызэрыщхьэщыкӀр ерэ зэрынэмыс къагъэлагъуэу. 

Урысейм координатхэр ябжын щӀадзэ Балтикэ хы Ӏуфэм деж щыщӀэдзауэ. 

**Псалъэм папщӀэ:** 
* Дунейм и щӀылъэ нэхъ лъагэ дыдэ пӀэ — бгы Джомолунгмэ (Эверест), и лъагагър 8848 метрэкӀэ хы Ӏуфэм къыщхьэщокӀ. 
* Дунейм и щӀылъэ нэхъ лъахъшэ дыдэ пӀэ — Хы лӀа и Ӏуфэр, 417,5 метрэкӀэ хы Ӏуфэ ябжым нэс нэскъым. 
* Урысейм и щӀылъэ нэхъ лъагэ дыдэ пӀэ — бгы Ӏуащхьэмахуэ, и лъагагър 5642 метрэкӀэ хы Ӏуфэм къыщхьэщокӀ. 
* Урысейм и щӀылъэ нэхъ лъахъшэ дыдэ пӀэ — Хы Къарс и ишхъэрэ Ӏуфэр, 28 метрэкӀэ хы Ӏуфэ ябжым нэс нэскъым. 

Категориэ:Дунейр къызэрапшхэр
Километр плӀимэ

**Километр плӀимэ** (км², km², плӀ. км) — щӀылъэр къызарабж бжыгъэ.  

Километр плӀимэр — 1 000 метрэм плӀимэм хуэдиз мэхъу. Апхуэдэ плӀимэм и инагър 1000 м × 1000 м = 1 000 000 м² мэхъу.  

Зы километр плӀимэр = 1000000м² мэхъу. Абы нэмыщӀ.  
* 100 гектарым хуэдиз  
* 0,386 102 плӀимэ милхэм хуэдиз   
* 247,105 381 акрэхэм хуэдиз мэхъухэ.  

Абы къыхэкӀыуи:  
* 1 м² = 0,000 001 км²  
* 1 гектарыр = 0,01 км²  
* 1 плӀимэ милэр = 2,589 988 км²  
* 1 акрэр = 0,004 047 км² мэхъухэ.  

Категориэ:Дунейр къызэрапшхэр
ЩӀыпӀэ инагъ

**ЩӀыпӀэ инагъ** — фигурэм и инагъэыр къэзыгъэлъагъуэ геометриэ дэмыгъэ. 

## Инагъыр къызэрабжхэр
 

: S = \int\limits_a^b f(x)\, dx — инагъ, зэпымыу функциэм и интервал [a, b]-ымрэ горизонт хэшамрэ я зэхуаку даувар къэббж хъунущ, а функциэм и хэха инагъыу. 
 

## ЩӀылъэм и инагъыр къызэрапшххэр
ЩӀылъэр хэхауэ къыщапшкӀэ къагъэсэбэп формулэ: 

:  S = \iint\limits_A \left|\frac{\partial\mathbf{r}}{\partial u}\times\frac{\partial\mathbf{r}}{\partial v}\right|\,du\,dv.  

А дыдэр координаткӀэ къыщапшым деж: 

: S = \iint\limits_A \sqrt{\left(\frac{D(x,y)}{D(u,v)}\right)^2+\left(\frac{D(y,z)}{D(u,v)}\right)^2+\left(\frac{D(z,x)}{D(u,v)}\right)^2}\;\mathrm{d}\,u\,\mathrm{d}\,v 

## Инагъыр къызэрапш щӀыкӀэхэр
* Километр плӀимэ, 1 км² = 1 000 000 м²
* Гектар, 1 га = 10 000 м²
* Ар, 1 а = 100 м²
* Метр плӀимэ,  1 м² = 1 са (сантиар)
* Дециметр плӀимэ, 100 дм² = 1 м²;
* Сантиметр плӀимэ, 10 000 см² = 1 м²;
* Миллиметр плӀимэ, 1 000 000 мм² = 1 м²;
* Барн, 1 б = 10−28 м². 

## Инагъыр къызэрахабхыкӀ фигурэхэр

 

## ТехьэпӀэхэр
* Большая Советская Энциклопедия 

Категориэ:Дунейр къызэрапшхэр
Муниципал куей

**Муниципа́л куей** — Урысейм и зы щӀыпӀэ угуэш щӀыкӀэу муниципал хэгъэхукӀа. Абы къалэ, къуажэ икӀи нэгъуэщӀ тӀысыпӀэхэр хэгъэхукӀахэу зэгуэту зэхэт ящӀ. 
Урысей Федерациэм 2012 гъэм — 1 821 муниципал къедзыгъуэу иӀащ.. 

Къедзыгъуэ къэс зы къалэ е къуажэ нэхъщхьэ яӀэщ, абы и унафӀэщ унэхэр дэту. 

## Гулъытэгъуэхэ
 

Категориэ:Урысей
Сыхьэт зонэ

**Сыхьэт зонэ** псалъэм гурыӀуэгъуитӀ иӀэщ. 

* **Хэкумэтх сыхьэт зонэ** — дунейм и щӀылъэм меридиан тралъхьахэмкӀэ къыхэкӀыу зэтраухуа зонэхэ. 

* **Админстративнэ сыхьэт зонэ** — щӀым и Ӏыхьэ къыхэгъэщхьэхукӀа, къэрал здыхэтым и унафэхэм елъытауэ зэтраухуа зонэхэ.

И нэхъыбапӀэм административнэ сыхьэт зонэращ нэхъ хэгъэхукӀауэ ябжыр. Иджы зэманыр зэтраухуэ Дунейпсэ координированэ зэманым (UTC) къагъэсэбэпу. Иныкъуэ къэралхэм гъэмахуэм я сыхьэтхэр зы сыхьэткӀэ япэ ирагъэшри, щӀымахуэм ирагъэкӀуэтыж мыхьэнэншэу току ямыгъэкӀуэдынхэ щхьа. 

## Зэрызэхадз щӀыкӀэхэр
 
Дуней псор меридианхэм къазэрыхэкӀыу 24 сыхьэт зонэкӀэ угуэшахэщ. Зы сыхьэт зонэм уикӀыу адрейм укӀуэм, дакъикъэм и мыхьэнэр къонэ, сыхьэтыращ е зы сыхьэткӀэ хэхъуэр ерэ хэщӀыр. Ауэ къэрал гуэрхэри щыӀащ дакъикъэ 30-кӀэ е 45-кӀэ къащхьэщыкӀхэу. 

Ишхъэрэрэ Ипшэрэ полюсхэм меридианхэр зы пӀэм деж щызэхохьэжхэри, а щӀыпӀэхэм сыхьэт зонэхэм я мыхьэнэр щокӀуэд. ЗэралъытэмкӀэ а щӀыпӀэм дунейпсо зэман къыщагъэсэбэпын хуейуэ ябж, ауэ Ипшэ полюсым ит станциэ амундсен-Скоттым ЩӀэ Зелэндым и сыхьэт зонэращ къигъэсэбэпр. 

## Сыхьэт зонэхэр зэмылӀэужыгъуэ къэралхэм
**Зи щӀыпӀэхэр зы сыхьэт зонэм нэхърэ нэхъыбэм ит, къэралхэр:** 

 

## ТехьэпӀэхэр
*  LEGAL TIME 2014  
* Сыхьэт зонэхэмкӀэ дэӀэпыкъуэгъу 
* Урысейм и сыхьэт зонэхэр 
* Сыхьэт зонэхэм я конвертиор 

## Гулъытэгъуэхэр

Категориэ:Хэкумэтх
Буенос Айрес

**Буэнос Аирэс** () — Архентинэым и къалэ нэхъышъхьэр. Агломерациэ — 2 891 082 цӀыхухэр (2010).

## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Официал сайтыр
* Буэнос Аирэс

Категориэ:Архентинэ
Стенли

**Стенли** () — Британиэшхуэм и хамэ щӀыпӀэ департамент Фолклэнд тӀыгухэм я къалэ нэхъышъхьэ. 

## Хэкумэтх
Къалэр Атлантикэ хышхуэм и ипшэ-дыгъэкъухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ гъэзащ. Ипшъэ Америкэм нэс 500 км дэлъщ. 

Къалэр тӀыгу ДыгъэкъуэкӀыпӀэ Фолклэндым тетщ, Атлантикэ и хы Ӏуфэм деж. 

КилометрихукӀэ дыгъэкъуэкӀыпӀэкӀэ бгъазэм къэралым и аэропорт щытщ. 

## Тхыдэ
Стенли 1843 гъэм яухуащ, Фолклэнд тӀыгухэм я къалащхьэ зэращӀыным хуэдэу. Абы япэ хэкум и къалащхьэу щытар Стенли нэхъ ишхъэрэкӀэ гъэзауэ щыт Порт-Луис къалэщ. 

Къалэм лорд Эдуард Джефри Смит-Стенли и фэеплъу Стенли фӀащащ. Абы а зэманым Британиэшхуэм и хамэ щӀыпӀэхэм и кӀэлъыплъэгъуу зэрыщытам къыхэкӀыу. 

## Жылэ
Къалэм 2006 гъэм зэрабжамкӀэ 2 115 цӀыхуу дэсщ. Къэралым щыпсэ цӀыхум и нэхъыбапӀэр Стенли дэсхэщ. 

## Сурэтылъэ
 
File:Lighthouse on Navy Point, overlooking Stanley Harbour.jpg|Къалэм и жыжэ фэ еплъыгъуэ 
File:View of Stanley, Falkland Islands.jpg|Стенли 
File:Post office (Stanley, Falkland Islands).jpg|Къалэм и почталъэ унэр 
File:StanleyHarbourQuay.JPG|Къалэм и зы уэрам 


## Гулъытэгъуэ

Категориэ:Ипшъэ Америкэ и къалэ нэхъыщхьэхэр
Категориэ:Британиэшхуэ
Гоуидзэ

**Гоуидзэ** () — псалъэ ерэ кӀэщӀ псалъэуха къэралым и жылэм и мурадхэр къэзыгъэлъагъуэ. И нэхъыбэм гоуидзэр къэрал дэмыгъэм тетхауэ тетщ. Гоуидзэр сытхуэдэ бзэкӀи птхы хъунущ, абы къыхэкӀыу дыгъэкъухьэпӀэ къэралхэм я гоуидзэхэр и нэхъыбапӀэм латиныбзэкӀэ ятх. Гоуидзэу иджыри пщӀы хъунущ слоган ерэ зэгуэр зэрыпсэу щӀыкӀэ. 

## Гералдикэ
Япэу гоуидзэкӀэ зэджэу щтар дэмыгъэ фигурэхэращ, ахэр къэрал гералдикэм игъусэу кърахьэкӀхэт пщӀэшхуэ зиӀэу къэхъуа гуэрым и фэеплъу. 

Иджрей зэманым гоуидзэкӀэ зэджэр псалъэуха кӀэщӀщ, къэрал дэмыгъэм зэгуэркӀэ епхыха Ӏам. 

Гоуидзэр дэмыгъэм и щхьэкӀэм ерэ и щӀагъым кӀэщӀатхэ. 

## Гулъытэгъуэхэр
 

Категориэ:Къэрал символхэр
Къэрал уэрэд

**Къэрал уэрэд** — къэралым и зы пщӀэшхуэ зиӀэ символ. Къэрал уэрэдыр и нэхъыбэм гуфӀэгъуэ макъамэщ е поэт-макъамэу зэхалъхьа уэрэдщ. Ар къагъэсэбэп, къаралым и унафэм елъытауэ пщӀэ зиӀэ сытхуэдэ мероприятиеми.  

## Тыркуем и къэрал уэрэд

Тырку къэралыр и уэрэд ар Истиклал Маршыщ (хуитыныгъэ марш). Марш хуитыныгъэмкӏэ гугъэмкӏэ теухуауэр. Осман Зеки Ӏюнгёр мы уэрэдым ищӏащ икӏи Мэхьмэт Акиф Эрсой, цӏэрыӏуэ тхакӏуэ псалъэхэр итхащ. 

## Урысейм и къэрал уэрэд
 

Урысейм и иджрей къэрал уэрэдр кърагъауэ Александра Александрова и макъамэмрэ Сергей Михалков зэхилъхьа уэрэд  «Россия — священная наша держава» зэгъусэу.
## Тхыдэ
Нэхъыжь дыдэ къэрал уэрэдыр зэхалъхьауэ щтащ 1568-1572 гъэхэм Нидерлэндхэ къэралым. Ауэ Еуропэм къэрал уэрэдхэр нэхъ ухуауэ зыхэлъэхьэн щыщӀадзар XIX лъэхъэнэращ. 

Иджрей зэманым дэтхэнэ къэралыми дэтхэнэ убгъуа хуитыныгъэ зиӀэ щӀыпӀэхэми я къэрал уэрэд яӀащ. 

## Сурэтылъэ

## Гулъытэгъуэ
Категориэ:Къэрал символхэр
Патагониэ

**Патаго́ниэ** — Ипшэ Америкмэ и Ӏыхьэ, зэралъытэмкӀэ Риуэ-Колорадэ (Архентинэм), Биуэ-Биуэ (Чилим) псыхэм я ипшэ щылъ щӀыхэр абы хохьэ, ауэ Патагониэм хиубыдэ дыдэ щӀыхэр иджыри къыхагъашыпакъым. Иныкъуэм деж Патагониям абы ипшэ щылъ хы тӀыгу ЩӀы мафӀэр храгъэубыдэр. 

Патагониэр хохьэр къэралитӀым — Архентинэрэ Чилирэ. «Патагониэ» цӀэр къызыхэкӀр patagón псалъэращ. А псалъэмкӀэ Магеллан Ипшэ Америкэм и ипшэ дыдэ щӀыпӀэхэм щыпсо цӀыхухэм иреджэт, ахэр нэхъ цӀыху ину зэрыщытхэтэм щхьа. 

## ЩӀыпӀэм и инагъымрэ жылэ исымрэ

## Сурэтылъэ
 
File:Bariloche view.jpg|Патагониэм и зы щӀыпӀэ 
File:Basecat.JPG|Патагониэм и зы щӀымахуэ зыгъэпсэхупӀэ 
File:Landschaft von Patagonien.jpg|Патагонием и пейзаж 
File:Cavalli Al Pascolo Ai Piedi Del Massiccio Del Fitz Roy, Patagonia.jpg|Патагониэм ис шыхэр 
File:Lago Nahuel Huapi.jpg|Патагонием и зы псыхъурей Нахуел Хуапи 
File:Lago Desierto 182.jpg|Псыхъурей Лаго Дезиерто 
File:Ushuaia6a (js).jpg|Ушуайа къалэ
File:Windswept tree - Ushuaia.jpg|Патагонием къыщепшэ жьым жыг куэдым мыпхуэдэ щытыкӀэ къарет 


## Гулъытэгъуэхэр

Категориэ:Ипшъэ Америкэ 
Категориэ:Архентинэ 
Категориэ:Чили
Фолклэнд тӀыгухэр

**Фолклэнд тӀыгухэр** (, )  — Ипшъэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщхьэр — Стенли. Къэралым хеубыдэр хы тӀыгу зэкъом. Хы тӀыгухэр Атлантикэ хышхуэм и ипшэ лъэныгъуэмкӀэ гъэзахэщ. ЩӀыпӀэр Британиэшхуэм и хамэ щӀыпӀахэм язщ. Ауэ щӀыпӀэр Архентинэм и ейуэ ебж. 

## Хэкумэтх
Фолклэнд тӀыгухэм хеубыдэ хы тӀыгу ину тӀурэ, нэхъ цӀыкӀуу 776-рэ. Архипелагыр Ипшъэ Америкэм и дыгъэкъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ 463 километркӀэ ӀугъэзыкӀащ. 

И инагъыр — 12 200 км² мэхъу. Хы Ӏуфэм и кӀыхьагъыр 1 300 км нос. 

Нэхъ Ӏэта дыдэу иӀэ пӀэр — бгы Усборн (705 м), ар хы тӀыгу ДыгъэкъуэкӀыпӀэ Фолклэндым тетщ. 

Хы тӀыгухэм псы ежэх ин яӀэхэкъым, ауэ псы жьгъей куэд яӀэхэщ. 

**Нэхъ ин тӀыгухэр**:

 

ТӀыгухэм щопсохэ куэду — вымпӀухэр, албэтросхэр, нэгъуэщӀ бзухэр. КъэӀэпхъуа колонизаторхэм къыздашауэ хы тӀыгум бжэн куэд щыӀэщ. 

Хы Ӏуфэхэм деж зэмылӀэужыгъуэ хы къэкӀыгъэрэ псэущхьэ куэдрэ хэсхэщ.

## Тхыдэ
ТӀыгухэр 1591 гъэм къызэӀуихауэ ябж инджылыз хырыс Джон Девис. Ауэ эспанхэми япэу хы тӀыгухэр зэӀуахахэу ябж. ЦӀыху а зэманхэм абы щыпсоуахэкъым. 

Зэман зэманкӀэ Британиэшхуэмрэ Испанымрэ хы тӀыгухэр зэӀапаххэу щытащ, ауэ щхьэжи щӀыпӀэр и ейуэ ибжыжт. 

1982 гъэм хы тӀыгухэм щхьа инджылыз-архентинэ зауэ къэхъеящ. Архентинэм хы тӀыгухэр зэпиубыдыжыпэн щхьа мэлыжьыхым и 2, хы тӀыгухэр иубыдащ. Абы къыхэкӀыу Британиэшхуэм хы тӀыгухэм я деж ӀэщэкӀэ ухуа кхъухьышхуэ игъэкӀуащ, къэрукӀэ хы тӀыгухэр яубыдыжын щхьа. 

Зауэр иухащ Архентинэ хэнэу, ауэ иджыри къыздэс хы тӀыгухэр и ейуэ ебж. 

Иджырей зэманым хы тӀыгухэм щхьа Британиэшхуэмрэ Архентинэмрэ иджыри зоныкъуэкъухэр. 

Британиэм хы тӀыгухэм абы къыхэкӀу и дзэхэр нэхъыбэ щещӀ. Абы къыхэкӀыуи Архентинэр нэхъри йоныкъуэкъу Британиэшхуэм. 

## Жылэ
Жылэ ис бжын 2012 гъэм ирагъэкӀуэкӀам къызэрыхэкӀкӀэ Фолклэнд хы тӀыгухэм щыпсо цӀыхухэр 2 932 мэхъухэ. Абы щыщу къалащхьэ Стенли 2 115 цӀыхур дэсщ. 

Нэхъыбэу щыпсо лъэпкъхэр — инджылызхэр, шотландхэр, ирландхэр, норвегхэр, эспанхэращ. 

ЦӀыху исым и нэхъыбапӀэр инджылыбзэкӀэ мэпсалъэхэ, эспаныбзэкӀэ псалъэ куэди щопсо. 

## Экономикэ
Фолклэнд тӀыгухэм я экономикэр нэхъ епхащ - бжэн зехуэным. ЗэрабжымкӀэ хы тӀыгухэм 500 000 бжэну щызэрахуэр. Абы нэмыщӀ бдзэжьей ещэным пщӀэщхуэ иӀэщ. 

Хы Ӏуфэм деж фэтыджын щӀым къыщыщӀах.

## Сурэтылъэ
 
File:Falkland Islands Penguins 40.jpg|Фолклэндхэм щыпсо пэштыхь вымпӀухэр 
File:Falkland Islands - Governor's House.jpg|Фолклэнд тӀыгухэм я унэфэщӀым и унэр 
File:Camp-Settlement.jpg|ЩӀыпӀэм и зы къуажэ цӀыкӀу 
File:Berkeley-Sound.jpg|ХыдэлъэдапӀэ Беркэлей 
File:Falklands sunset 02 HDR (3449782387).jpg|ДыгъэкъухьэпӀэ 
File:Mount Pleasant Airport - Donald Morrison.jpg|Къэралым и аэропорт 
File:Black-browed-albatross-Colony.jpg|Джабэ хы Ӏуфэ 
File:Necksaundersisland.jpg|Пшахъуэ хы Ӏуфэ


## Гулъытэгъуэ

 

Категориэ:Ипшъэ Америкэ
Категориэ:Британиэшхуэм и хыщӀ щӀыпӀэхэр
Категориэ:ИнджылыбзэкӀэ псалъэ къэралхэмрэ щӀыпӀэхэмрэ
Ипшэ Хышхуэ

**Ипшэ Хышхуэ** — къыхэгъэщхьэхукӀауэ Антарктидэм и хъуреягъ щылъ псым зэреджэ. Абы храгъэубыдэ Щэху, Анталнтикэ, Индиэ хышхуэхэм я ипшэ дыдэ Ӏыхьэхэр. Мыофициалну иныкъуэм деж «етхауанэ хышхуэу» йоджэ.

Ипшэ Хышхуэм адрей хышхуэхэм хуэдэу континенткӀэ е тӀыгукӀэ къыхэгъэща щӀыпӀэ иӀыгъкъым. КъызэращтэмкӀэ абы и инагъыр 20,327 млн км² мэхъу. И нэхъ куу дыдэ пӀэр 8428 метрэ мэхъу.. 

## Гулъытэгъуэ

 

 

Категориэ:Дуней
Уикисурэтылъэ

**Уикисурэтылъэ** () — сурэтхэм, макъамэхэм, видеуэхэм икӀи мыдрей мултимедиэ файлхэм щхьа гупу зэхуэхьэса виртуал ду. Ар Уикимедиэ Фондым и зы нэпэкӀуэцӀ проектщ, хуиту сытхуэдэ медиэ файл илъри къебгъэкӀуэкӀыу, пхъуэжу иджыри сытхуэдэ щӀыкӀэкӀи къэбгъэсэбэпыну ухуиту. 

Уикипедиэми мыдрей Уикимедиэм и Фондыми исхэм хуагъэфащэр, хуиту къралъхьэну зыхуей медиэ файлу хъуар занщӀэу Уикисурэтылъэм иралъхьэну, мыдрей бзэ проектхэми а файлхэр кагъэсэбэпыфын щхьа. 

## Лицензиэ
Уикисурэтылъэм иплъхьэ сурэту хъуар хуитхэу щытын хуейщ, унафэ зэтеухуахэм зыкӀи яшхэмыуэу. Сурэт щхьэхуимыт ерэ унафэм пэрыуэр Уикисурэтылъэм ирагъэлъкъым. Уи сурэт уи видеуэ ерэ энциклопедиэ пщӀэ зимыӀэ файлхэр Уикисурэтылъхьэм иралъхьэкъым. Уикисурэтылъэм файл иплъхьэу хъуар хуиту хэти къызэригъэсэбэп хъунур бдэн хуейщ. 

## Файлхэр

Иджыпсту (2014 и нэкъыгъэ пэщӀэдзапӀэ) Уикисурэтылъэм 21 миллуаным щӀигъу файл илъщ. 2013 гъэм Уикисурэтылъэм махуэ къэс 10 000 файлу къралъхьэт. 

## ГъэкӀэ сурэт хахахэр

Aurora borealis over Eielson Air Force Base, Alaska.jpg| 2006
Broadway tower edit.jpg| 2007
Biandintz eta zaldiak - modified2.jpg| 2008
Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg| 2009
Laser Towards Milky Ways Centre.jpg| 2010
Lake Bondhus Norway 2862.jpg| 2011
Pair of Merops apiaster feeding.jpg| 2012 
Glühwendel_brennt_durch.jpg| 2013


## ТехьэпӀэхэр
* Уикимедиэ 
* Уикисурэтылъэм и статистикэ

Категориэ:Уикимедиэ Фонд
Хыжьэ

**Хыжьэ** — хышхуэм, хым, псыхъурейм мыдрей дэтхэнэ псылъэми и Ӏыхьэ, куууэ щӀылъэм дыхьэ. 

Хыжьэхэр я щытыкӀэмкӀэ зэхадзхэ — хъулъый, губа, Ӏестуарий, фиорд, тэман, лагунэ, гавань. 

ГидрологикэкӀи гидрохимэкӀи хыжьэхэр сыткӀи тохуэхэр псылъэ зэпыщӀам. Ауэ иныкъуэхэм деж хыжьэхэм щӀыпӀэ здэщыӀэм и климатым елътауэ, я псыщхьэм и гидрологикэм тӀэкӀу зихъуэжынкӀэ хэлъщ мыдрей псылъэ зэпыщӀам елътауэ. 

## Нэхъ ин хыжьэхэр
Дуней Хышхуэм и нэхъ ин хыжьэхэу ябж — Аласкэ, Бенгал, Бискай, Аустралиэ ин, Гуиней жыжьэхэр. 

## Хы ерэ хыжьэ?
Хыжьэ гуэрхэр щыӀэщ я гидрологикэ режимымкӀэ хыуэ щыту, ауэ ижь ижьыжь лъандэрэ хыжьэу еджэурэ, а цӀэр къахуинауэ. Псалъэм папщӀэ Мексикэ, Фарс, Калифорниэ, Гудзон хыжьэхэр. 

## Сурэтылъэ
 
Norwegian Fjord.jpg|Норуег фиорд 
Venice and Porto di Lido as seen from the air 02.jpg|Венециэ и лагунэ 
Line5100 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Аласкэ хыжьэм и Ӏуфэ 
Harbor Ruhrort.jpg|Гавань 


## Иджыри феплъ
* Хы 
* Ӏузэв 

## ТехьэпӀэхэр
* Залив в БСЭ 

Категориэ:Хыжьэ
Хылъэ

**Хылъэ** — хыхэм, псыхъурейхэм, хыжьэхэм я Ӏыхьэ къыхэгъэщхьэхукӀа, лъаныкъуищкӀэ щӀыкӀэ (псы ӀуфэкӀэ, джабэкӀэ, тӀыгукӀэ) къэухъуреихьауэ, абы къыхэкӀыуи уэрпхэмрэ жьыхэмрэ хуиту хылъэм къыдамыгъэхьэу. 

ЩӀыпӀэ щытыкӀэхэм хылъэхэм я гидрологикэ режимхэр зэтраухуэхэр, абы елътауи хылъэм и режимыр адрей къыпэщылъ псыхэм къащхьэщокӀ. 

Ижь лъандэрэ хылъэхэр кхъухьхэм я щытыпӀэу къагъэсэбэп. Псалъэм папщӀэ ЦӀэмэз хылъэ. Иныкъуэм деж хылъэхэм гаванкӀэ йоджэхэ. 

Нэхъ ин хылъэхэр: 
* Сидней хылъэ
* Авачэ хылъэ 

## Сурэтылъэ
 
File:View on the half way to Kayangan Lake - panoramio.jpg|Хылъэ Мишел (Филиппинхэ)
File:Lansallos Cove - geograph.org.uk - 535165.jpg|Хылъэ Лансаллос (Британиэшхуэ)
File:Gelendzhik Bay.JPG|Хылъэжьый хылъэ
File:Seattle-Columbia-Center-looking-southwest-2321.jpg|Сиетл къалэ хылъэм и хъуреягъщ къыщыхъуар


## Гулъытэгъуэхэр
 

 

Категориэ:Хыжьэ
Тэман

**Тэман** — псыр хым щыхэлъадэм деж къэхъу чэндж хыжьэ. Тэманхэр къохъу хым псы хэлъадэм и пэр щыщӀихъумэм деж. И нэхъыбэм тэман къэхъухэм хым и шуугъэпсымрэ псы къабзэмрэ зэхэпша мэхъухэ. 

Нэхъыбэ дыдэу тэманхэр къыщыхъур Хы ФӀыцӀэмрэ Хы МыутӀэмрэ и Ӏуфэхэращ. Ахэр къыщыхъу хабзэщ Псыжь, Днепр, Днестр, Дунай псыхэм я пэхэм деж. 

## Сурэтылъэ

Tiligul Liman Kalinovka.jpg|Тэман Тилигул 
|Тэман Куял 
Dnieper 32.03650E 46.60888N.jpg|Днепр псым и пэм къыщыхъуа тэман 


## Гулъытэгъуэ

Категориэ:Хыжьэ
Гаван

**Га́ван** — псылъэм и акваториэм и Ӏыхьэ. А псалъэр хыжьэм и хэкумэтх цӀэ куэдым къыщагъэсэбэп.

ГаванкӀэ зэджэр портым и акваториеращ, абы хеубыдэр кхъухьхэр Ӏуфэм Ӏухьэжа иуж здэщыт, ахэр щаунэщӀыж е из щащӀыж, цӀыхухэр щитӀысхьэ къыщикӀыж пӀэхэр. Зы портым псалъэ папщӀэ гавань куэд иӀыфынущ. Гаваным кхъухэр зэман куэдкӀэ щыщыт хъунущ. Гаванхэм щхьа къыхах уэрп ерэ жьы ин здыдэмыхьэфын хылъэ. 

Гаванхэр ӀэрыщӀэу ерэ езыуэ къэхъуакӀэ зэщхьэщедзхэр. 

ӀэрыщӀ гаванхэр щащӀхэр порт папщӀэу щытынхэ щхьащ. Нэхъ жьы дыдэ гавану ябж илъэс 4500 (илъэс 2 600 ди лъэхъэнэм и пэ) Хы Плъыжьым дей ӀуащӀыхьауэ щта гаваныр. 

Иджыпсту ӀэрыщӀ гаван щыӀэхэм нэхъ ин дыдэу ябж Дубай и гавань «Джебел Али». Абы нэмыщӀ Роттердам, Хюстон, Лос-Анджелес, Сидней къалэхэм я гаванхэри нэхъ ин дыдэ ӀэрыщӀ гаванхэм хабжэ. 

Езыуэ къэхъуа гавану ябжхэр, гавань хым ерэ хыжьэм щӀыкӀэ кууэ къыгугъэщхьэхукӀауэ щытхэр. Апхуэдэ гаванхэм куэд щӀауэ пщӀэщхуэ яӀэщ. Апхуэдэ гаваньхэм я Ӏуфэм къыщыхъуащ къалэшхуэ Ӏэджи. 

Дунейм гаван тетхэм нэхъыбэ ахъшэ зэригъэкӀуэкӀыу ябж Шанхай къалэм и гаваныр. 

## Сурэтылъэ
 
Harbour.clovelly.arp.750pix.jpg| Кловелли хьэблэ и гаван (Инджылы)
Skillshare, Alter Hafen Lüneburg.jpg| Люнебург къалэ и гаваныжь  (Джэрмэн)
Port of Piraeus Panoramic View.JPG|Пираус къалэ и гаван (Алыджей) 
PortJackson 2004 SeanMcClean.jpg| Сидней къалэ и гаван Порт Джексон (Аустралиэ) 
Natural harbor in Vizhinjam 930218630 a6a5d892d0 o.jpg|Вижинджам къалэ и гаван (Индиэ)


## Гулъытэгъуэ

 

Категориэ:Хыжьэ
Губа

**Губа́** — щӀылъэм кууэ дыхьэ хыжьэм ерэ хылъэм и урысыбзэцӀэ. Урысейм и лъэныкъуэмкӀэ Арктикэ хышхуэм хэлъадэ псыхэм я нэхъыбапӀэр япэ щӀыкӀэ губарэщ зыхэлъадэр. 

Нэхъ ин дыдэ губауэ ябжыр Об псыр зыхэлъадэ Об губаращ.

 

Категориэ:Хыжьэ
Адыгэбзэ Уикипедиэ

**Адыгэбзэ Википедиэ** - Адыгэбзэ Википедиэ

## ТекӀыпӀэхэр
* https://web.archive.org/web/20210915190050/http://www.aheku.org/index.php?e=page&id=2335
Лагунэ

**Лагунэ** ( — псыхъурей) — хым ерэ псыхъурейм, зэву пшахъуэ техьакӀэ е коралл рифкӀэ къыгуэгъэщхьэхукӀа псылъэ цӀыкӀу. 

Псом нэхъ нэхъ цӀэрыӀуэ лагунэу ябж — Венециэ лагунэр. Япэм щыгъуэ лагунэкӀэ зэджэу щтар а зырат. ТӀэкӀу тӀэкӀурэ а цӀр мыдрей хы Ӏуфэм дегъэубыда чэндж псылъэхэм иреджахэу хъуащ. 

Лагунэхэм зэхуэщӀа щӀыкӀэ зэраӀэм щхьа, ахэр бзухэм, бдзэжейхэм, хьэкӀэкхъуэкӀэхэм я хъумэпӀэу щытщ. ЭкологиэмкӀэ нэхъ пщӀэ зиӀэ лагунэхэр дуней хъумапӀэ организациэхэм яхъумахэр. 

Лагунэм псы куэд хэлъадэу щтымэ, абы и псыр псы хэлъадэм ещхьу мэхъури хым и псым ину къащхьэщыкӀыу мэхъу. Псалъэм папщӀэ Курш е Калининград хыжьэхэр. Апхуэдэм деж ахэр я щытымкӀэ тэманхэм нэхъ ящхь мэхъухэр. Хы ФӀыцӀэрэ хы МыутӀэрэ я хы Ӏуфэм Ӏут тэманхэм я нэхъыбапӀэм я щытыкӀэр апхуэдэщ. 

Абы нэмыщӀ лагунэхэр езы-езыурэ къохъу хым къытрах щӀыпӀэхэм деж. Псалъэм папщӀэ Нидерлэндхэм я лагунэхэм я нэхъыбапӀэр апхуэдэущ къызэрыхъуар. 

## ӀэрыщӀ лагунэ
Иджырей зэманым, кӀуэхукӀэ нэхъ зызужьа къэралхэм я хы Ӏуфэм ӀэрыщӀ лагунэхэр ӀуащӀыхьу щӀадзэащ.

Псалъэм папщӀэ Дубай къалэм и кӀуэцӀ дыдэм хуэзэу дунейм и нэхъ ин дыдэ ӀэрыщӀ лагунэ иращӀыхь.. 

## Нэхъ ин лагунэхэр
Дунейм и нэхъ ин лагунэхэр Бразилэм и ипшэ лъэнакъэумкӀэ щыӀэ лагунэхэращ. Ауэ иныкъуэхэм Тыркуменистэным и хыжьэ Къарэ-Богаз гуэлыр лагунэу ябж. Апхуэдэу хъумэ дунейм и нэхъ ин дыдэ лагунэу а хыжьэращ хъуащ. 

Ауэ Еуропэм и лагунэхэр инагъкӀэ абыхэм къакӀэрыхухэми, дунейм ахэр нэхъ щыцӀэрыӀуэхэщ. 

## Сурэтылъэ
 
File:Kara-Bogaz Gol from space, September 1995.jpg|Къарэ-Богаз гуэл
File:Laguna de Apoyo.jpg|Апойо лагунэ (Никарагуэ)
File:Oludeniz – Blue lagoon.jpg|Щхъуэ лагунэ (Тыркуей)
File:Laguna Khara, Bolivia.jpg|Кхарэ лагунэ (Боливиэ)
File:Bouzigues etang.jpg|Ле-Тенж де Тхау лагунэ (Фрэндж)
File:North west view from San Lazzaro degli Armeni.jpg|Венециэ и зы лагунэ Ӏыхьэ Сан-Лацаро


## ТехьэпӀэхэр
Лагунэ 

## Гулъытэгъуэ

 

Категориэ:Хыжьэ
Ӏестуарий

**Ӏестуа́рий** ( — хым щӀихъумэ псыпэ) — арыхъуанэм ещхьу псыр хым щыхэлъадэм деж, хым щӀихъумэ псыпэм зэреджэ. 

Ӏестуарийхэр къыщыхъу хабзэр, псым къихь техьахэр хым и и уэрпхэм дилъэсыкӀыурэ щыӀуаххэм дежщ. А пӀэхэм деж кууагъэхэр зэуэ ин мэхъу. Апщыгъуэхэм деж псым къихь техьэхэр куэд хъухэу къихьхэми, псыпэм деж ахэр щызэтрихьэкъым. 

Ӏестуарийм хуэдэу псыпэ зиӀэхэм ящыщщ псалъэм папщӀэ Амазонэ, Темзэ, Енисей, Ла-Платэ псыхэр. 

Еуропэм и нэхъ ин дыдэ Ӏестуарий зиӀэр Жирондэ псыращ. 

Ӏестуарийм и щытыкӀэм пэбгъэув хъунущ псым и делтэр. 

## Ӏестуарий нэхъ ин зиӀэ псыхэр
* Амазонэ 
* Ла-Платэ 
* Оринокэ 
* Сент-Лоуренс 
* ДыгъэкъухьэпӀэ Шелдэ 
* Шаннон 
* Темзэ 
* Тей 
* Северн

## ФщӀэрэ фэ
Дунейм и нэхъ ин дыдэу тет къалэ 32-м щыщу 22-р Ӏестуарий Ӏуфэм зэрыӀутхэр.

## Сурэтылъэ
 
Exe estuary from balloon.jpg|Ӏекс псым и Ӏестуариэр
River Nith estuary.jpg|Нит псым и Ӏестуариэр 
Rio de la Plata BA 2.JPG|Ла-Платэ псым и Ӏестуариэр
Moore River Estuary.JPG|Мур псым и Ӏестуариэр
Sands of the Solway at Sunset - geograph.org.uk - 73954.jpg|Солуей псым и Ӏестуариэр


## ТехьэпӀэхэр
* БСЭ

Категориэ:Хыжьэ
Фиорд

**Фиорд** () — зэвуу, къуаншэу щӀым куууэ дыхьэ хыжьэ. Фиордхэм и нэхъыбапӀэм я Ӏуфэхэр джабэщ, абыхэм я кӀыхьагъыр я бгъуагъым куэдкӀэ къащхьэщокӀ икӀ я джабэ Ӏуфэхэр и нэхъыбэм 1000 метрэм нэсхэу щытщ. 

И нэхъыбапӀэ фиордхэм тектоникэ къэхъукӀэщ яӀэр. Апщыгъуэхэм деж фиордхэм я кууагъхэр 800 метрэхэм нэсынкӀэ хэлъщ. Иныкъуэхэр псыхъуэм мыл дэлхэм я зекӀуэкӀэм къагъэхъуащ далъэсыкӀыурэ. 

Дунейм фиордхэр нэхъ щыкуэдщ — Ишхъэрэ Америкэм, Норуегэм, Гринлэндым, Ислэндым, Чили, ЩӀэ Зилэндым, Шотлэндым, Хьэрып ныкъуэтӀыгу щӀыпӀэхэм. 

Фиордым и дахагъым цӀыху куэд дехьэх. Мэз Ӏув тезу зи щхьэм уэс зытелъ джабэхэм еплъын щхьа фиордхэр туристхэм нэхъ куэдрэ здэкӀуэ щӀыпӀэхэм ящыщщ. 

## Нэхъ ин фиордхэр
 

Дунейм и нэхъ ин фиордыр КъуэкӀыпӀэ ГринлэндкӀэ щыӀэ Скорсби фиордыращ. Ар жыг къудамэ ухуахэм хуэдэу щытщ. А къудамэхэм я нэхъ ин дыдэм и кӀыхьагъыр 350 километрэм нос. 

А фиордыр къахъуэщ тектоникэ зэгуэча щӀыпӀэр хым щӀигъэна иуж. Скорсби фиордым и Ӏуфэхэм деж хьэкӀэкхъуэкӀэ куэд щопсо. Абы къыхэкӀыу а щӀыпӀэр Гринлэндым и ихъумэ щӀыхэм яхиубыдауэ яхэтщ. 

## Къызэрыхъур
 
Фиордыр къохъу U-щӀыкӀэ зиӀэ къуэм дэлъ мылым, щӀыфэм илъэс куэдрэ телъу щыдилъэсыкӀым деж. Мыл илъэс куэдрэ зы пӀэм деж щылъам и хьэлъэгъым щӀыр иуба ещӀ. Мылыр ткӀуурэ текӀыжа иуж, ар зыдэлъа къуэм хыпсыр долъадэри щӀехъумэж. 

И нэхъыбапӀэ фиордхэм я кууагъыр къабгъудэлъ хым и кууагъым нэхърэ нэхъ инщ. Псалъэм папщӀэ Норуегэм щыӀэ Согне-фиордым и кууагъыр 1 300 метрэм щӀегъу. 

## Псы къабзэ фиордхэр
Норуегэм щыӀэ псыхъурей мыл лъэхъэнэм щыгъуэ, къуэ зэхуакухэм дэхъухьауэ щтахэм фиордкӀэ йоджэхэр. 

Норуегэм нэмыщӀ, псыхъурей фиордкӀэ зэджэхэр щыӀэщ ЩӀэ Зилэндым (псыхъурей Те Анау), Канадэм (псыхъурейхэ Уестерн Брук Пондрэ, Оканаганрэ). 

Абыхэм нэмыщӀ псы къабзэ «псыхъурей фиордкӀэ» зэджэхэр щыӀэхэщ Британ Колумбиэ, Ишхъэрэ Урым, Ипшэ Шуэцарэ, Псыхъуреишхуэ щӀыпӀэхэм. 

## Сурэтылъэ
 
File:MilfordSound.jpg|Милфорд-саунд (ЩӀэ Зилэнд) 
File:Sognefjord, Norway.jpg|Согне-фиорд (Норуегэ) 
File:Geirangerfjord .jpg|Гейрангер-фиорд (Норуегэ) 
File:Tommerasfjorden-tysfjorden-ofoten-nordland.jpg|Тис-фиорден (Норуегэ) 
File:Eyjafjörður.jpeg|Ӏеяй-фиорд (Ислэнд) 
File:Limski Istria 1.jpg|Лим (Хоруатиэ) 
File:Killary Harbour.jpg|Киллари (Ирлэнд) 
File:Loch Etive.jpg|Лох-Ӏетайв (Шотлэндиэ) 
 

 

 

Категориэ:Хыжьэ 
Категориэ:Фиорд
Риэ

**Риэ** ерэ **риэс** — псыхъуэм и пэ хым щӀихъумэу къэхъуа Ӏуфэ хыжьэ. Риэхэм и нэхъыбэм жыг къудамэ зыубгъуам и щытыкӀэм хуэдэ щытыкӀэ яӀэщ. Риэхэм я инагъымрэ я кӀыхьагъмрэ щӀэх-щӀэхыурэ захъуэж хым и щытыкӀэм елътауэ. Апхуэдэу иныкъуэм деж хыр къоури риэм щӀы иубыдыр зэуэ хегъахъуэ. Иныкъуэм хыр йокӀуэтыжри риэм и инагъри и кӀыхьагъри хощӀыж.  

## Этимологиэ
Япэм риэкӀэ Эспаниэм и Ӏуфэм Ӏут хылъэхэрат зэджэу щтар. Риэр галисиибзэ *rio* (псы) псалъэм къыхокӀ. Иджыри къыздэс Галисиэм и хы Ӏуфэм псы хэлъадэу хъуам я пэм риэкӀэ  ироджэ. 

ТӀэкӀу тӀэкӀуури а гурыӀуэгъуэр, дэни хым щӀигъэна псыхъуэм и пэ Ӏыхьэхэм я цӀэ папщӀэу ятехьащ. 

## Къызэрыхъур
Риэхэр къыщохъу хым и лъэгагъыр, щӀым и лъэгагъым елътауэ щыдэкӀуейм деж. 

Риэхэм я щытыкӀэхэр Ӏестуарийм е тэманым я щытыкӀэхэм ещхьщ. Риэхэр фиордхэм я щытыкӀэхэми хуагъадэ, ауэ фиордхэм елътауэ риэхэр щӀым 50 км нэхъ нэхъыбэкӀэ дыхьэкъым икӀи фиордхэм елътауэ я кууагъхэр куэдкӀэ нэхъ цӀыкӀущ. 

## Сурэтылъэ
 
Ria San-Vicente-de-la-Barquera.jpg|Риэ Сан-Висентэ-де-ла-Баркуерэ (Эспаниэ) 
Bidasoa ibaiaren ahoa.jpg|Тхингуси (Эспаниэ)
Port Hacking Estuary aerial.jpg|Порт-Хекин (Аустралиэ) 
Jyoudogahama.jpg|Санрику Ӏуфэ (Япон)
Tory Channel Marlborough Sounds.jpg|Марлбороудж саундc (ЩӀэ Зилэнд)
 

Категориэ:Хыжьэ
Адыгэхэм я хьэдагъэ махуэ

**Адыгэхэм я щыгъуэ (хьэдагъэ) махуэ** — **Шъыгъо мафэ** - накъыгъэ мазэм и 21-м адыгэхэм я щыгъуэ махуэщ. А махуэр къызэрыхахар зэпхар мыращ: накъыгъэм и 21 махуэм 1864 гъэм Урыс-Къаукъаз зауэр Кбаадэ къуэм и деж щиухауэ ялъытэ, урысхэр Къаукъазым ис цӀыхухэм къатекӀуэу. Абы къыхэкӀыу 1763 гъэм щыщӀэдзауэ 1864 гъэ хъуху (илъэси 101) екӀуэкӀа зауэр апхуэдэ гуӀэгъуэшхуэкӀэ иухащ. А лъэхъэнэм щыгъуэ адыгэу зауэм къелауэ урысхэм я унафэ щӀэтыну хумейхэр хы Ӏуфэм нэс яшэрти, кхъухьхэм ирагъэтӀысхьэурэ Уэсмэн Империем яхурт. Зауэ нэужым Къаукъазым щыпсэуу щыта адыгэхэм ящыщу Хэкум къинэжар 5% къудейщ.

Накъыгъэм и 21 махуэр Урысейм и республикищым (Адыгей, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс) я щыгъуэ махуэщ икӀи Къэбэрдей-Балъкъэрым а махуэр мылэжьэгъуэ махуэу щыщытщ.

А махуэм адыгэхэр куэду щыпсэу щӀыпӀэхэм зэхуэс щащӀ, я гуауэм и инагъыр мыдрей лъэпкъхэм ирагъэлъэгъуну икӀи нагъэсэну щогугъхэр.

Накъыгъэм и 21-р щыгъуэ махуэу икӀи мылэжьэгъуэ махуэу 1990 гъэм траухуауэ щытащ. Ар адыгэхэр титул статус яӀэу щыпсэу республикэхэм 1994 гъэм цӀэ иӀэу траухуащ.

Нобэ, адыгэхэм я бжьгъэр мелуаниплӀым носыр, абы я нэхъыбапӀэр хамэ щӀыпӀэ, хамэ къэрал 40 щӀигъум щопсэухэр. Иныкъуэхэм зауэ зэманым къекӀуэкӀа цӀыхуукӀымрэ хэкужьым щхьэхуимыту ирахунымрэ — лъэпкъгъэкӀуэду щытауэ ябжыр.

Адыгэхэм нэмыщӀ, накъыгъэм и 21-р я щыгъуэ махуэу щытщ адыгэхэм я благъэ лъэпкъхэм — абазэхэмрэ азгъейхэмрэ, адыгэхэм ягъусэу зауэм и гуауэмрэ хэкум ихуныгъэмрэ дэзыгуэшахэр.

Категориэ:Адыгэхэр
Ӏузэв

**Ӏузэв** — псым и зы къыхэгъэщхьэхукӀа пӀэ, щӀыпӀитӀым я зэхуакум дэлъу псы бассейнитӀыр ерэ абыхэм я ӀыхьитӀыр зэпызыщӀэу щыт.  

## Ӏузэвхэр зэрызэхадз
Ӏузэвхэр зэхадз кӀыхьгъкӀэ, бгъуагъкӀэ, кууагъкӀэ. Ахэм нэмыщӀ псы уэрхэм я гъэзапӀэхэмрэ я псынщӀагъымрэ къагъэлъагъуэ. Кхъухьхэр нэхъ щызекӀуэ Ӏузэвхэм лоциэхэр яхузэхалъхьауэ щытщ. 

Дунейм и нэхъ кӀыхь дыдэ Ӏузэвыр — Мозамбик Ӏузэвыращ (и кӀыхьагъыр 1760 километрэу мэхъу). Нэхъ бгъуэ дыдэр — Дрейк Ӏузэвыращ (и бгъуагъыр 860 километрэу мэхъу). 

## Ӏузэвхэм я классификациэхэр
**Ӏузэвхэр хышхуэм и бассейнымкӀэ** 
* Ӏузэв, зы хышхуэм и бассейным ит (Дарданеллэ) 
* Ӏузэв, хышхуитӀым я бассейнхэр зэпызыщӀэ (Беринг) 

**Ӏузэвхэр континентхэмкӀэ** 
* Ӏузэв, зи Ӏуфэхэр зы континентым хиубыдэ (Скагеррак) 
* Ӏузэв, зи Ӏуфэхэр континентитӀым хиубыдэ (Гибралтар Ӏузэв) 

**Ӏузэвхэр дуней-ижь статусымкӀэ** 
* Ӏузэвхэ, хуит хым и Ӏыхьэхэр ерэ экономикэ зонэхэм я Ӏыхьэхэр зэпызыщӀэ, кхъухьхэр хуиту щызекӀуэ (Сингапур, Баб-Ӏел-Мандеб Ӏузэвхэм хуэдэ) 
* Ӏузэвхэ, къэралитӀым я зэхуакум дэт, дуней-ижь статусымкӀэ зэрзыгурыӀуауэ хамэ къэралхэм а кхъухьхэр хуиту дагъэкӀ хъуну (Каттегат) 
* Ӏузэвхэр, зы къэралым и зэхуакум дэт, къэрал куэдым я кхъухьхэм къагъэсэбэпу, ауэ къэрал зызейм хуейм димыгъэкӀыу щыту (Босфор 

## Нэхъ пщӀэшхуэ зиӀэ Ӏузэвхэр хышхуэхэмкӀэ
### [[Арктикэ Хышхуэ]]
* Вилицки Ӏузэв 
* Гудзон Ӏузэв 
* Карск Ӏузэв 
* Лонг Ӏузэв 
* Маточкин Ӏузэв 
* Санников Ӏузэв 
* Фрам Ӏузэв
* Шокалск Ӏузэв 
* Югор Ӏузэв 
* Ӏузэв Дмитрий Лаптев 

### [[Атлантикэ Хышхуэ]]
* Белтышхуэ 
* Белт цӀыкӀу
* Босфор 
* Гибралтар Ӏузэв 
* Дарданеллэ 
* Даниэ Ӏузэв 
* Девис Ӏузэв 
* Дрейк Ӏузэв 
* Каттегат 
* Кафирефс 
* Керч Ӏузэв 
* Ла-Манш 
* Мессинэ Ӏузэв 
* Отрантэ Ӏузэв 
* Па-де-Кале 
* Скагеррак 
* Флоридэ Ӏузэв 
* Ӏуресун 
* Юкатан Ӏузэв 

### [[Индиэ Хышхуэ]]
* Баб-Ӏел-Мандеб Ӏузэв 
* Басс Ӏузэв 
* Мозамбик Ӏузэв 
* Полк Ӏузэв 

### [[Щэху Хышхуэ]]
* Беринг Ӏузэв 
* Зонд Ӏузэв 
* Кариматэ Ӏузэв
* Корей Ӏузэв 
* Кук Ӏузэв 
* Лаперузэ Ӏузэв 
* Магеллан Ӏузэв 
* Макассар Ӏузэв 
* Малаккэ Ӏузэв 
* Сингапур Ӏузэв 
* Тайван Ӏузэв 
* Тэтэр Ӏузэв
* Торесс Ӏузэв 
* Цугару Ӏузэв 

## Иджыри феплъ
* ПсыӀэрышэ
* Фирф

Категориэ:Ӏузэв
Тафэ

**Тафэ** (, ) — псымрэ жьымрэ я Ӏерозиэм къагъэхъуауэ, хы Ӏуфэм ерэ дэтхэ нэгъуэщӀ псылъэ Ӏуфэми Ӏулъ щӀы захуэ. 

## Тафэхэр зэрызэхадз
Тафэ Ӏуфэм Ӏулъым елъытауэ, ахэр яугуэш пшахъуэ, зэхэпща е мывэкӀэщхъ тафэкӀэ. 

Иныкъуэм деж гуп хэхауэ ябж къалэм ӀэрыщӀу дащӀыхьа тафэхэр. Абыхэм я нэхъыбапӀэм дыгъэ зебгъэу фӀэкӀа зыщыбгъэпскӀ хъунукъым. 

## Къызэрагъэсэбэп
ЦӀыхухэм тафэхэр и нэхъыбэм зыщагъэпсэхун, зыщагъэпскӀын, дыгъэ зрагъэун щхьэщ къыщӀагъэсэбэпыр. Абыхэм щхьэ иныкъуэ тафэ Ӏуфэхэм деж жьауэхэр, гъуэлъыпӀэ цӀыкӀухэр е нэмыщӀ гуэрхэр ягъэувхэр. Апхуэдэ тафэхэм «яухуакӀэ» йоджэ, апхуэдэ тыншыпӀэ тафэм имыӀэм «ямыухуауэ» йоджэ. Иныкъуэ «яухуа тафэхэм», хъумапӀэ станцрэ япэ дэӀэпыкъугъуэ пунктрэ яӀэщ. 

Тафэхэм цӀыху куэд зэрыщызэхуэсым  щхьэ, абыхэм унафэ трагъэхьэ тафэр къабзэу щагъэтыну. Абы къыхэкӀыу тафэр къабзэу щагъэтын щхьэ, иныкъуэ тафэхэм зыбгъэпсэхуну ущыдыхьэм деж ахъшэ ептын хуейщ. 

Абыхэм нэмыщӀ тафэ Ӏуфэхэм деж псыр зэры чэнджым щхьэ, абдежхэм деж Ӏэщхэр псы ирагъэфэну Ӏуахуэ, щыгъын щажьыщӀ ерэ икӀи нэгъуэщӀ гуэрхэр щащӀэ. 

Спортым епхауэ, тафэхэм деж щрагъэкӀуэкӀхэр — тафэ волейбол, тафэ футбол, тафэ гандбол икӀи нэгъуэщӀ джэгу къом. 

## Сэбэп зэрыхъухэр
Езы-езыуэ къэхъуа тафэхэм Ӏуфэ зыӀулъхэм я дежкӀэ мыхьэнэшхуэ яӀэщ. Тафэхэм деж псыр чэндж зэрыхъум щхьэ, псым и къарур абдежхэм деж мащӀэ мэхъури, Ӏуфэм Ӏулъхэр ӀуригъэлъэсыкӀкъым. 

Абы къыхэкӀыуи тафэ Ӏуфэхэм пэгъунэгъуу пшахъуэ е мывэкӀэщхъ ипшыну ядэкъым. ЦӀыхухэми тафэхэр яхъумэн щхьэ, абыхэм я Ӏуфэхэм деж мол ӀуащӀыхь. 

## Гъуэзэджэ фактхэр
* Дунейм и нэхъ кӀыхь дыдэ тафэр Бангладеш щыӀэщ — ар Кокс-Бэзэр къалэм и хы Ӏуфэм деж Ӏулъщ. И кӀыхьагъыр 125 км мэхъу. 
* Къалэ тафэ нэхъ кӀыхь дыдэр Бразилэм щыӀэщ — ар Копакабанэ и Ӏуфэм деж Ӏулъщ. И кӀыхьагъыр километриплӀ мэхъу. 
* Дунейм япэ дыдэу зыгъэпсэхупӀэу зэӀуаха тафэр — Аустралиэм и Сидней къалэм деж Ӏулъ Бонди тафэращ. Ар 1882 гъэм зыгъэпсэхупӀэ статус зиӀэ тафэу ятхауэ щтащ. 
* Псом нэхъ нэхъ къабзэ тафэу ябж — Кубэм и тафэ Варадерэ 
* Псом нэхъ нэхъ щэху тафэу ябж — Индонезиэм и тафэ Ломбок 

## Сурэтылъэ
 
A Beach in Bali, Indonesia.JPG|Пшахъуэ тафэ (Индонезиэ) 
Pebble beach Crimea Kanaka.jpg|МывэкӀэсхъ тафэ (Кърым)
Al-Qusair 13 April 2008 - 002.jpg|Яухуа тафэ (Малдивхэ) 
Beach at trabane strand with lot of sand.jpg|Ямыухуа тафэ (Британиэшхуэ) 
Can you see the reef?.jpg|Риф Ӏуфэ тафэ 
Rio de janeiro copacabana beach 2010.JPG|Копакабанэ тафэ (Риуэ-де-Жанерэ, Бразилэ) 
Cox’s Bazar Sea Beach1.JPG|Кокс-Бэзэр къалэ и тафэ (Бангладеш)
Gelendzhik beach IMG 6867 1725.jpg|Хылъэжьый къалэ и тафэ (Къаукъаз, Урысей) 
Montrose Beach.JPG|Тафэ волейбол джэгупӀэ (Чикагэ, АШЗ) 


## ТехьэпӀэхэр
 
* UNESCO Beach erosion & formation (индж-бз.) 
* Лучшие пляжи мира на карте (ур-бз) 

## Гулъытэгъуэ

Категориэ:Тафэ 
Категориэ:Ӏуфэ
Хы хуит

**Хы хуит** — территориэ хыхэм аткӀэ щылъхэу икӀи дунейм и зы къэралым и унафэ щӀымыту, хым и щӀыпӀэ. Хы хуитхэм дэтхэнэ къэралми лъэпкъыми я ижьхэр щызэхуэдэу щытщ. 

Хы хуитхэр къыхэгъэщын щхьа признэкитӀ пщӀэн хуейщ: 
# Ар зы къэралым и унафэ щӀэтын хуейкъым 
# Къэралхэм я территориэ хыхэм аткӀэ щылъын хуейщ 

## Хы хуитым и псхэр къызэрагъэсэбэп
Хы хуитым и псхэр къагъэсэбэп — Лъэпкъыгъуэ ижь императив принцип хуитыныгъэ унафэм къыхэкӀыу. Абы унафэу егъэув зы къэралым а псыхэми абы къащхьэщыт хьэуахэми я къэрал унафэ траувэ мыхъуну икӀи зы къэралым нэгъуэщӀ къэралым а псыхэм и къухь къызэрыригъэкӀухьым шэч трилъхьэ мыхъуну икӀи а кхъухьхэм пэрымыуэну. 

А принципхэм я пщӀэр Хы хуитым и Конвенциэмрэ (1956 гъ), ЛЗО-м и хы ижь Конвенциэмрэ (1982 гъ) итхауэ итхэщ.

## Хы хуитхэм я хуитыныгъэхэр

Хы хуитым и псхэм я хуитыныгъэхэр абсолутнэу щыткъым, абы теухуауи дэтхэнэ къэралыми игъэзэщӀэн хуейщ ЛЗО-м и хы  ижь Конвенциэ 1982 гъэм ятхауэ щтар (напэ 87-рэ 89-рэ)

Хы хуитым и хуитыныгъэхэм хеубыдэр: 
* Дэтхэнэ кхъухьми хуиту къыщикӀухь хъуну 
* Дэтхэнэ кхъухьлътэми хы хуитхэм я уафэгум къыщилъэтыхь хъуну 
* Дэтхэнэ къэралми хуиту псыщӀагъ кабелхэмрэ трубахэмрэ щыщӀищ хъуну 
* Дэтхэнэ къэралми ӀэрыщӀ тӀыгу трищӀыхь хъуну (ауэ ижь унафэм пэрымыуэу щыту щтымэщ) 
* Хуиту бдзэжьей ушещэ хъуну 
* Хуиту наукэм епха къэплъыхьыгъуэхэр ебгъэкӀуэкӀ хъуну икӀи нэгъуэщӀ къом. 

## Кхъухьхэм я хуитыныгъэхэр
Дэтхэнэ кхъухьми хы хуит псыхэм сытхуэдэ къэралми и ныпым щӀэту къикӀухь хъунущ (а къэралым хым Ӏухьэми хуиӀэу щытми щымытми). 

Ӏэщэ кхъухьхэми мыдрей кхъухьхэм яӀэ ижьым хуэдиз ижь яӀэщ. Ауэ Ӏэщэ кхъухьэр хуиткъум а псыхэм Ӏэщэ къыщигъэсэбэпын. 

Ауэ а псылъэм хуитыныгъэ куэд къыщекӀуэкӀхэми, псом нэхърэ нэхъыщхьэу абыхэм пират Ӏуэхухэр щебгъэкӀуэкӀ хъунукъым. 

## Иджыри феплъ
* КӀапэ хы 
* КӀуэцӀ хы 
* Шелф хы 

## Гулъытэгъуэ

Категориэ:Хы
КӀапэ хы

**КӀапэ хы** — материкым бгъуэдэхьэ хы, мащӀэу тӀыгукӀэ е тӀыгуныкъуэкӀэ хышхуэм къыгуэгъэщхьэхукӀауэ щыту. КъуэкӀыпӀэ хыхэм хиубыдэхэр, континент шелфым тетхэращ. Апхуэдэ хыхэм я климатыр, гидрологиэ щытыкӀэр, псэущхьэ хэсхэр Ӏейуэ епхауэ щытщ материкыми хышхуэми. 

## Дунейм и кӀэух хыхэр
Арктикэ Хышхуэм и кӀапэ хыхэр: 
* Баренц Хы 
* Бофорт Хы 
* Лаптхэ Хы
* Чукоткэ Хы 
* Хы Карск 

Атлантикэ Хышхуэм и кӀапэ хыхэр: 
* Архентинэ Хы 
* Балтик Хы 
* Карибэ Хы 
* Ирлэнд Хы 
* ЩӀылъэку Хы 
** Адриатикэ Хы 
** Алборан Хы 
** Балеар Хы 
** Ионикэ Хы 
** Лигурий Хы 
** Тиррен Хы 
** Ӏегей Хы
*** Икарий Хы
*** Фракий Хы 
*** Хы Крит
* Ишхъэрэ Хы 
* Норуегэ Хы 
* Хы ФӀыцӀэ 
** Хы МыутӀэ

Индиэ Хышхуэм и кӀапэ хыхэр: 
* Андаман Хы 
* Хьэрыпей Хы 
* Хы Плъыжь 

Щэху Хышхуэм и кӀапэ хыхэр: 
* Беринг Хы 
* ДыгъэкъуэкӀыпӀэ-Хъутей Хы 
* Ипшэ-Хъутей Хы 
* Коралл Хы 
* Тасман Хы 
* Сулавеси Хы 
* Сулу Хы 
* Филиппин Хы 
* Хы Гъуэжь 
* Хы Охотск 
* Чили Хы 
* Явэ Хы 
* Япон Хы 

Ипшэ Хышхуэм и кӀапэ хыхэр: 
* Скоттиэ Хы 

## Иджыри феплъ
* КӀуэцӀ хы 
* Хы хуит 
* Шелф хы

## ТехьэпӀэхэр
* БСЭ 

Категориэ:Хы
Шелф хы

**Шелф хы** ерэ **эпиконтинентал хы** — материк лъапэм и кӀэлъыкӀуэу щыт, хым и эпиконтинентал зонэ. Ахэр зэрыщыту зы шелфым хеубыдэ. 

Шелф хыр и нэхъыбэм адрей хыхэм елъытэу нэхъ чэнджщ. Абы и кууагъхэр курытхэр 100-200 метрэхэм нэсуращ. Ауэ Антарктидэм и лъэныкъуэхэмкӀэрэ, Баренц хымрэ Хы Карскымрэ я дежкӀэрэ щыӀэ щыхупӀэхэм деж, шелф хым и курыт кууагъыр 500-1000 метрэхэм нос. Шелф хыхэм нэхъыбэу зэтрихьэхэр терриген техьэхэращ. 

Шелф хыхэр къыщыхъу хабзэр Дуней Хышхуэм и трансгрессиэхэм деж материкэм и къуэгъэнапӀэ Ӏыхьэхэр щетӀысэх ерэ хышхуэм и лъэгагъыр щыхэхъуэм деж. 

## Иджыри феплъ
* КӀуэцӀ хы

## Литературэ
* Геологический словарь: томитӀкӀэ. — М.: Недра. Под редакцией К. Н. Паффенгольца. 1978 гъэ. 
* Экологический энциклопедический словарь. — Кишинев: Главная редакция Молдавской советской энциклопедии. И.И. Дедю. 1989 гъэ.
* Найдин Д.П., Похиалайнен В.П., Кац Ю.И., Красилов В.А. Меловой период. Палеогеография и палеоокеанология М.: Наука. 1986 гъэ. 268 напэ.

Категориэ:Хы
ТӀыгузэхуаку хыхэр

**ТӀыгузэхуаку хыхэр** — тӀыгукӀэ е архипелагкӀэ къэухъуреихьа хыхэ. Абы къыхэкӀыуи хышхуэм псызэхъуэж дахэу хуаӀэкъым. 

ТӀыгузэхуаку хыхэм я нэхъыбапӀэр здэщыӀэр Малай архипелагым и зэхуакуращ. Абыхэм нэхъ ину къахощ Филиппин, Явэ, Сулавеси, Бандэ хыхэр. 

Апхуэдэ хыхэм я нэхъыбэр щӀэ геосинклинал зонэхэм епхахэу щытщ. 

Категориэ:Хы
КӀуэцӀ хы

**КӀуэцӀ хы** — зы кэралым фӀэкӀ и унафэ щӀэмыт хы, абы и псылъэу хъуар зэрыхуейм хуэдэу къигъэсэбэпу. Апхуэдэ кӀуэцӀ хы зиӀэ къэралхэр хуитщ, я псылъэм хуеймэ нэгъуэщӀ къэралхэм я кхъухьэхэм хуиту къыщрагъэкӀухьыну, хумеймэ ар пэубыдыну. Псалъэм папщӀэ Урысейм и кӀуэцӀ хыуэ убж хъунущ Хы Хужьыр,  Тыркум Мрамэр Хыр

ЛЗО-м и Конвенциэ 1982 гъэм ятхам «кӀуэцӀ хы» гурыӀуэгъуэ иткъым. А псалъэм ипӀэкӀэ абы къыщагъэсэбэп «зэхуэщӀа» е «ныкъуэзэхэщӀа» гурыӀуэгъуэхэр. 

Зы къэралым и унафэм щӀэт хыхэм нэмыщӀ, кӀуэцӀ хы гурыӀуэгъуэм икӀи иныкъуэм деж хагъахьэр зы материкым и кӀуэцӀ ит хыхэр. 

Псом нэхърэ нэхъыбэ кӀуэцӀ хы зиӀэр Индонезиэщ. Абы и хы тӀыгу зэхуакум дэт хыхэм я нэхъыбэм а къэралым и зы унафэр зыщӀэтыр, ауэ хы абы хы ижь идахэм къазэрыхэкӀ, адрей къэралхэм я кхъухэхэм къыщакӀухьыну хуитщ.

## Иджыри феплъ
* КӀапэ хы 
* Хы хуит 
* Шелф хы

## ТехьэпӀэхэр
* БСЭ

Категориэ:Хы
Хы Трансгрессиэ

**Хы Трансгрессиэ** — геологиэ къэхъугъуэ. Ар къыщыхъум деж псым и лъэгагъыр Ӏуфэм елътауэ докӀуей, абы къыхэкӀыуи хы Ӏуфэ нэхъ лъахъшэу щылъхэр щӀехъумэ. 

Трансгрессиэр къыщыхъур щӀыр щех, хышхуэ лъэгур къыщдэкӀуэтей ерэ хым ит псыр щыхэхъуэм дежхэщ. Трансгрессиэри регрессиэри къыщыхъур щӀысысхэм деж ерэ климатым псынщӀэу зыщихъэжым дежщ. 

Трансгрессиэм и пэувэпӀэу щытщ регрессиэр. Регрессиэм деж хыр икӀуэтуращ щӀы щӀихъумэу щтахэр къыщӀигъэщу. Псалъэм папщӀэ Мыл лъэхъэнэ регрессиэм къыхэкӀыущ Беринг Ӏузэвыр къызэрыхъуахэр. 

Категориэ:Хы
ГуэхупӀэ Ӏуфэ

**ГуэхупӀэ Ӏуфэ** — хым (е дэтхэнэ псылъэми) и Ӏуфэ, зэуэ джабэм и лъэгагъыр хым нэс метрэ бжыгъэкӀэ здехуэх. Мыдрей Ӏуфэ тӀэкӀуурэ хым и лъэгагъым нэс еххэм елътауэ, гуэхупӀэ Ӏуфэхэм тафэ яӀэкъым, абыхэм я щӀагъым деж занщӀэу хым щыщӀедзэ. ГуэхупӀэ Ӏуфэ нэхъ хэгъэщауэ зиӀэр фиордхэращ, абыхэм я джабэхэр псым къащыщхьэщыт къохъу 1 000 метрэкӀэ. 

Иджырей зэманым гуэхупӀэм и лъэгагъыр мыинмэ, цӀыху куэдым яфӀэфӀщ абыхэм къелъэурэ загъэпскӀын. А къелъэхэр нэхъ экстремал дэхьэхыгъуэхэм хабжэр. 

## Иджыри феплъ
* Къуапэ 

Категориэ:Ӏуфэ
Къуапэ

**Къуапэ** — хым ерэ нэгъуэщӀ псылъэм дыхьэ щӀым и кӀэух. Дунейм нэхъ цӀэрыӀуэу щытхэщ материкхэм я кӀэух къуапэхэр. 

## Къызэрыхъухэр
Къуапэхэр къагъэхъу Ӏерозиэм еригъэкӀуэкӀ процессхэм. Ахэр къохъу пшахъуэ Ӏуфэм Ӏулъхэр псым зэщӀилъасэурэ, быдэ къэхъугъэхэр къыщигъанэм деж. 

## Материкхэм я къуапэхэр
**Африкэ** 
* ишхъэрэ — Къуапэ Рас-Бен-Саккэ 
* къуэкӀыпӀэ — Къуапэ Рас-Хьафун, Гуардафуй
* ипшэ — Къуапэ Агулас, Къуапэ ГугъэфӀ 
* къухьэпӀэ — Къуапэ Алмади 

**Аустралиэ** 
* ишхъэрэ — Къуапэ Йорк 
* къуэкӀыпӀэ — Къуапэ Байрон 
* ипшэ — Къуапэ Сауф-Поинт 
* къухьэпӀэ — Къуапэ Стип-Поинт 

**Еуразиэ** 
* ишхъэрэ — Къуапэ Челускин 
* къуэкӀыпӀэ — Къуапэ Дежнев 
* ипшэ — Къуапэ Пиай 
* къухьэпӀэ — Къуапэ Рока 

*Азиэ* 
* ишхъэрэ — Къуапэ Челускин 
* къуэкӀыпӀэ — Къуапэ Дежнев 
* ипшэ — Къуапэ Пиай 
* къухьэпӀэ — Къуапэ Бабэ 

*Еуропэ* 
* ишхъэрэ — Къуапэ Нордкин 
* къуэкӀыпӀэ — ?
* ипшэ — Къуапэ Тарифэ 
* къухьэпӀэ — Къуапэ Рока

**Ипшэ Америкэ** 
* ишхъэрэ — Къуапэ Галинас 
* къуэкӀыпӀэ — Къуапэ Сейшас, Къуапэ Кабу-Бранку 
* ипшэ — Къуапэ Фроуард 
* къухьэпӀэ — Къуапэ Париниас 

**Ишхъэрэ Америкэ** 
* ишхъэрэ — Къуапэ Мерчисон 
* къуэкӀыпӀэ — Къуапэ Сент-Чарлз 
* ипшэ — Къуапэ Мариатэ 
* къухьэпӀэ — Къуапэ Уелс Принц 

## НэгъуэщӀ цӀэрыӀуэ къуапэхэр
* Къуапэ Канаверэл 
* Къуапэ Горн 
* Къуапэ Удзыфэ 

## Сурэтылъэ
 
File:Cape good hope peninsula.jpg|Къуапэ ГугъэфӀ 
File:CapeHorn.jpg|Къуапэ Горн 
File:Cap spartel Maroc.JPG|Къуапэ Спартел 
File:Cap Froward.jpg|Къуапэ Фроуард 
File:Fisterra.Cabo.Galicia.jpg|Къуапэ Финистерэ 
 

Категориэ:Хэкумэтх 
Категориэ:Ӏуфэ 
Категориэ:Къуапэ
Хы Регрессиэ

**Хы Регрессиэ** ( — зызгъазэ, икӀуэт) — хыр Ӏуфэм жыжэу икӀуэту, хым и лъэгагъыр Ӏуфэм елътауэ щехым деж зэреджэ. Абы Ӏуфэ ирикӀуэм и щытыкӀэр ехъуэж. 

Хым регрессиэр къыщыхъур щӀы лъабжэм къыщыхъу къекӀуэкӀыгъуэхэм къагъэхъу псыщӀагъ щӀысысхэм щӀыр драӀэтейуэ, хышхуэ лъэгур щрахьэхым дежщ ерэ хышхуэм и бассейным ит псыр мыл лъэхъэнэхэм деж нэхъ мащӀэ щыхъу. 

Регрессиэхэр щӀэхыурэ къэхъуу щтащ ЩӀылъэм и лъэхъэнэ зэмылӀэужыгъуэхэм. Псалъэм папщӀэ Хы ФӀыцӀэм регрессиэр куэдрэ къыщыхъуащ, антич лъэхъэнэм щыгъуэ абы и лъэгагъыр 10-15 метрэкӀэ нэхъ цӀыкӀут иджыпстурейм елътауэ. 

## Гулъытэгъуэ
 

Категориэ:Хы
Фирф

**Фирф** — Шотлэндымрэ Инджылызымрэ зэмылӀэужыгъуэу щӀы зэхуакум дэхьа псылъэхэм зэреджэ. Иныкъуэхэм фирфхэр фиордхэм хуагъадэр. 

Британиэшхуэм ауэ а гурыӀуэгъуэмкӀэ псылъэ зэмыщхь куэд къырагъэкӀ. Псалъэм папщӀэ къэралым и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ фирфкӀэ зэджэр щӀым дэхьэ хым и Ӏыхьэ тӀэкӀуращ. Шотлэндым фирф псалъэр пэгъувэурэ йоджхэр хыжьэхэми, хылъэхэми икӀи Ӏузэвхэми, иныкъуэм деж абыхэм псыхъурей хыхэу йоджэхэр. 

Фирфхэр Мыл лъэхъэнэ зэманхэращ къыщыхъуар, иджырей зэманым псыкъеуэхэм къагъэхъу эрозиэхэм ахэр далъэсыкӀыурэ я иныгъахэр нэхъ хэхъуахэщ. 

## Сурэтылъэ
 
File:Coromandel.arp.375pix.jpg|Темзэ и фирф, Британиэшхуэм и ипшэ-къуэкӀыпӀэ Ӏыхьэм и нэхъ ин дыдэ хылъэ 
File:Loch Eriboll.jpg|Лох Ӏерибор 
File:River Nith estuary.jpg|Ниы и Ӏестуарий. И фэеплъым щхьа Бзу фирфкӀэ йоджэ.
 

## Иджыри феплъ
* Фиорд 

Категориэ:Хыжьэ 
Категориэ:Британиэшхуэ и хэкумэтх
Рас-Бен-Саккэ

**Рас-Бен-СакӀэ** () (е *Кабо-Бланко, Бен-Секкэ, Рас ал-Абиад*) — Африкэм и ишхъэрэ дыдэ кӀэух къуапэ. Тунис и ЩӀылъэку Хы Ӏуфэм деж Ӏулъщ, порт къалэ Бизертэ пэмыжыжэу.

## Гулъытэгъуэ
 

 

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Африкэм и къуапэхэр 
Категориэ:Тунис и хэкумэтх
Рас-Хьафун

**Рас-Хьафун** () — лъахъшэу щылъ, Африкэм и къуэкӀыпӀэ дыдэ кӀэух къуапэ. Къуапэр Сомали и ишхъэрэ ӀыхьэмкӀэ хы Ӏуфэм 40 километрэкӀэ ирокӀуэ. 
Жыжэу Индиэ хышхуэм хохьэр. Рас-Хьафун пэмыжыжэу къуапэ Гуардафуй щылъщ. 

## Цунами
2004 гъэм щыгъуэ Хьаун Ӏуфэр цунами Индиэ Хышхуэм къыщыхъуам ихьауэ щтащ. Апщыгъэуэм къуапэм Ӏус къуажэхэмрэ къалэхэмрэ унэ дэтхэр зэтрикъутауэ щтащ. Псори зхэту миным нэблэгъэ унэ Ӏуихауэ щтащ, цӀыхуу 170 нэс хэкӀуэдащ. Къуапэр хым деж лъахъшэу зэрыщылъым щхьа, уэрпхэр щӀым кууэ дэхьахэт. 

## ТехьэпӀэхэр
* Хьафун и хъыбар егъащӀэ агенствэ
* About Archaelogy entry on Opone
* Hafun tsunami videos
* Би-би-си цунамим къигъэхауахэм теухуауэ и тхыгъэ  

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Африкэм и къуапэхэр 
Категориэ:Сомали и хэкумэтх
Агулас

**Къуапэ Агулас** (, ) — Африкэм и ипшэ дыдэ кӀэух джабэ къуапэ. И лъагагъыр 140 метрэ мэхъу, джабэм и гуэхупӀэ дыдэм деж маяк тетщ. Къуапэм ипшэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэкӀэ 155 километрэкӀэ укъыбгъуэдэкӀым Къуапэ ГугъэфӀ щылъщ. Агулас къуапэр Атлантикэрэ Индиэ хышхуэмрэ я гуэшыпӀэ пӀэуэ ябж. 

Къуапэ ГугъэфӀ щыщӀэдзауэ Агулас нэс, пшэхъуэ чэнджу щытщ хыжьэ Аглоабайэр. Ауэ Ӏуфэр чэнджыми къуапэм деж кхъухь куэд щӀилъэфащ, Индиэ Хышхуэм къикӀыу Атлантикэм хэлъадэ Агулас уэрым. 

Къуапэм и цӀэр къыхэкӀащ португалыбзэ псалъэ *L’Agulhas* ( — мастэ). Апхуэдэу португал хырысхэр къуапэм еджэн щыщӀадзар, а пӀэм деж компас магнит мастэр, а щӀыпӀэм щыӀэ магнит аномалиэм къызэрырихукӀырат. 

Къуапэ Ӏуфэм деж къыщыхъу уэрпхэр, дунейм нэхъ ин дыдэ уэрпхэрауэ ябж. Абыхэм я лъэгыгъыр 40 метрэм щыдэкӀуейхэ къохъу. Хы Ӏуфэр къуапэм деж зэры чэнджым къыхэкӀыу, а уэрпхэр нэхъри нэхъ щынагъуэ мэхъухэр, хы Ӏуфэм къыӀуа иуж. Кхъухь куэд къуапэ Ӏуфэм деж зэрыщӀилъэфэм щхьа, 1848 гъэм къуапэ гуэхупӀэ дыдэм деж маяк ӀуащӀыхьауэ щтащ. 

1999 гъэм къуапэм деж Агулас национал парк зэӀуахащ. 

## Сурэтылъэ
 
Cape Agulhas, South Africa (3225123943).jpg|Къуапэм Ӏус хьэблэ 
Agulhas.jpg|Атлантикэ хышхуэрэ Индиэ хышхуэрэ я зэхэлъэдапӀэ пӀэр къызыгъэлъагъуэ монумент 
Agulhas rocks.jpg|Къуапэм и Ӏуфэр 
9 2 013 0008-Agulhas Lighthouse-Western Cape-s.jpg|Къуапэм тет маякыр 
Khoisan.JPG|Маякыщхьэм щыплъагъу фэеплъыр 


## ТехьэпӀэхэр
* Cape Agulhas Municipality 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Африкэм и къуапэхэр 
Категориэ:Ипшэ Африкэ и хэкумэтх
Гуардафуй

**Гуардафуй** (*Guardafui*, *Gardafui*) — Африкэм и ишхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм м къуапэ, Сомали тӀыгуныкъуэм и кӀэухым деж Ӏулъу. Ар Аден хыжьэ дыхьэпӀэм деж щылъщ. Сомали и аутономнэ куей Путлэнд хеубыдэр. 

Ижь лъэхъэнэм щыгъуэ къуапэ иреджэу щытащ АроматэкӀэ. Абы Ижь-алыджь хэкумэтхымкӀэ Барбарикэрэ Азаниэрэ иугуэшу щытащ, алыджхэми абы аткӀэ щыӀэ щӀыпӀэ ямылъэгъуауэ хъуахэм АзаниэкӀэ еджэу щтащ. 

Гуардафуй Африкэм и къухьэпӀэ кӀэух къуапэ Рас-Хьафун елътауэ тӀэкӀу нэхъ къухьэпӀэкӀэ гъэзауэ щылъщ. 

Къуапэм и щхьэм къыщхьэщытщ Ӏуащхьэ Гардаф,езы къуапэ дыдэм абы Ӏус цӀыхухэр Азорщ зэреджэр. Абы къыхэкӀащ къуапэм и хьэрыпыцӀэ Djard Hafûm-р. 

Къуапэм и кӀэ дыдэм деж мылажьэж маяк япэрей тетщ. 

## Литературэ
* Гуардафуй
* Статья «Эфиопы» в Словаре классических древностей 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Африкэм и къуапэхэр 
Категориэ:Сомали и хэкумэтх
Алмади

**Алмади** () — Удзыфэ пэм телъ къуапэ. Африкэм и къухьэпӀэ дыдэ кӀэух къуапэ. Сенегал и Атлантикэ Хышхуэ Ӏуфэм деж Ӏулъщ, къалащхьэ Дакар пэмыжыжэу. Къуапэм и Ӏуфэр абразиэ-хылъэу щытщ.  

## Хэкумэтх
Къуапэр Дакар къалэм хохьэр. Абы пэмыжыжэу лъэпкъ парк *Маделей* щылъщ. Езы къуапэм щыщӀэдзауэ Дакар и кум нэс дэкъикъэу 30 дэлъщ. Къэралым, нэхъ пщӀэшхуэ зиӀэу иӀэ отелхэмрэ, хьэщӀэшхэмрэ Алмади пэмыжыжэу ӀущӀыхьауэ щытхэщ. 

## Гулъытэгъуэ
 

 

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Африкэм и къуапэхэр 
Категориэ:Сенегал и хэкумэтх