open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хывбзу

**Хывбзу** () — бжэндэхъу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Бжэндэхъу къызэрыкӀуэм хуэдизщ. Теплъэ нэхъыщхьэр гъуэбжафэщ, кӀэпкъымрэ кӀащхьэмрэ нэхъ тэхуфэкъащӀоуэ. Жьэгъур, пщэр, бгъащхьэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ. Пэ кӀэщӀ занщӀэщ, гъуэжьщ, пэнцӀыв дыдэр плъыжь лыду.

## Здэпсэур
Хывбзур Африкэм къинэмыщӀауэ зыщӀыпӀи щыӀэкъым, мылъэтэжу мэпсэу, гъэм сыт хуэдэ зэмани гуп цӀыкӀухэурэ унагъуэ Ӏэщышхуи, Ӏэлхэми (хьэрэхэм, пылхэм, уэгъупӀэбжэнхэм) ягъусэщ. Жэщыр къамыл е жыг гъуанэхэм щагъакӀуэ.

## Ӏусыр
Ӏусыр псэущхьэ зи гугъ тщӀахэм я тхыцӀэм къыщелъыхъу — хьэпщхупщхэр, хьэпӀацӀэхэр; къинэмыщӀауэ — цӀыв, хьэндырабгъуэ, пхъащхьэмыщхьэ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ХыбабыщцӀыкӀу

**ХыбабыщцӀыкӀу** () — хыбабыщ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Хыбабыщ лӀэужьыгъуэхэм я нэхъ жьгъейщ, къишэчыр г. 800 нэсщ, дамэ лъэныкъуэр см. 20-21. Теплъэр фӀыцӀэщ, удзыфэ лыд къыщӀэувэу, щхьэмрэ пщэмрэ гъуафэщ.

## Здэпсэур
Щопсэу Дунай и пэм, Хы Къарсым и ипщэ-къухьэпӀэм, Курыт Азиэм, Балканхэм, Анадолейм, Къажэрейм.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ХыбабыщнэӀуплъ

**ХыбабыщнэӀуплъ** () — хыбабыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Нэхъыщхьэу и теплъэр фӀыцӀэщ, и пэр щхъуэщ, нэ хъуреягъыр плъыжьщ. ПӀащэщ.

## Здэпсэур
И псэупӀэр КъуэкӀыпӀэ Жыжьэм и хы Ӏуфэхэрщ, Камчаткэ, хытӀыгухэр Сахалин, Хокайдо.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Хыбабыщхэр
Хыбабыщ лъэпкъыр

**Хыбабыщ лъэпкъыр** () — лъэхьэнцэ хэкӀыгъуэщ. 
## Теплъэр
Лъэпкъым хыхьэ лӀэужьыгъуэхэр пкъы зэхэщӀыхьащ, пщэ, кӀэ кӀыхьхэщ, пэнцӀыв гъэшащ, лъэ, дамэ кӀэщӀхэщ. Я фэр нэхъыщхьэу фӀыцӀэщ. 

## Здэпсэухэр
Хыбабыщхэр дэни щопсэу — псыпэ инхэм, хыкъумхэм, нэхъыбэу хы Ӏуфэхэм. Щыгъуалъхьэ щӀыпӀэхэри хуабжьу зэщхьэщокӀ: Ӏуфэ къырхэм, жыгхэм, къамылхэм, Ӏуфэ занщӀэхэм. Я щырхэр къохъу цы ятемыту, нэхэр къэмыпщӀауэ. Тхьэмахуи 7-8 ныбжым иту лъэтэн яублэ.

## Ӏусыр
Лъэпкъым хэт лӀэужьыгъуэхэм я Ӏус нэхъыщхьэр — бдзэжьейщ.

## ЛӀэужьыгъуэхэр
Лъэпкъыр къуэдзитӀу зэщхьэщагъэкӀ: хыбабыщхэмрэ (лъэпкъыгъуитӀрэ лӀэужьыгъуэ 26-рэу гуэшауэ), блапщэхэмрэ (зы лъэпкъыгъуэрэ лӀэужьыгъуэрэ нэхъ мыхъуу).

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ХьэпцӀащхъуэхэр

**ХьэпцӀащхъуэхэр** () — хьэпцӀащхъуэ лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ.

ЛӀэужьыгъуэ 16 зэщӀеубыдэ лъэпкъэгъум, ахэр:

* ХьэпцӀащхъуэ *Apus apus* 
* ХьэпцӀащхъуэныбэху *Apus melba* 
* Apus acuticauda 
* Apus affinis
* Apus alexandri 
* Apus barbatus
* Apus batesi 
* Apus berliozi 
* Apus bradfieldi 
* Apus caffer 
* Apus horus 
* Apus niansae
* Apus nipalensis
* Apus pacificus 
* Apus pallidus 
* Apus unicolor

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ХьэпцӀащхъуэ

**ХьэпцӀащхъуэ** е **Хьэбзу** () — хьэпцӀащхъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Теплъэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, удзыфэ мащӀэ къыщӀэуэу. КӀэ дэхащ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм. ЩӀымахуэр щырех Африкэм и Ищхъэрэ-КъуэкӀыпӀэм. Щогъуалъхьэ къущхьэ мэзхэм я жыггъуанэхэм, къырхэм деж, бгъуэнщӀагъ цӀыкӀухэмрэ зэгуэкӀыпӀэхэмрэ, унагъуэ псэуалъэхэм я щхьэхэм, дурэшхэм. Шырхэр абгъуэм исщ махуэ 56-рэм нэскӀэ, къилъэта нэужь, занщӀэу езыр-езыру псэууэ ирагъажьэ. Орнитологхэм зэрыкӀэлъыплъамкӀэ, хьэпцӀащхъуэхэм гъэмахуэ жэщыр уэгум лъагэу хуому щыхуарзэурэ щагъакӀуэ мэхъу.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:ХьэпцӀащхъуэхэр
Хьэжыбзу

**Хьэжыбзу** () — бзупэгъум лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
НатӀэр, щхьэщыгур плъыжьыбзэщ, щхьэбгъухэр, пщэр, бгъащхьэр фӀыцӀэщ, тхыцӀэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, ныбэщӀагъыр гъуэжьщ, фӀыцӀэ ӀэпапӀэхэр хэлъу. 

## Здэпсэур
Щопсэу Азиэм, Пакистэным, нэмыщӀ щӀыпӀэхэм я къуршхэм. Ищхъэрэ Къаукъазым щыбэгъуащ, мылъэтэжу щопсэу. Абгъуэр къыр зэгуэкӀыпӀэхэм, жыгыщхьэхэм, чыцэхэм щащӀ. Ди хэгъуэгум мылъэтэжу щопсэу бгылъэ щӀыпӀэхэм, бжыгъэкӀэ курытщ.

## Ӏусыр
Шырхэр хьэпщхупщкӀэ, гъудэбадзэкӀэ япӀ, ныбжыр мазэм нэсмэ яшх удз жылэ пхъэхуей, екӀапцӀэ жылэ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Хьэжбабыщ

**Хьэжбабыщ** () — бабыщ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И инагъкӀэ курытщ. Хъур фӀыцӀэщ, джабэхэр хужьщ. Анэхэм я теплъэ нэхъыщхьэр гъуабжафэщ, щхьэщӀыбым егъэзыхауэ къыхэпӀиикӀ цы Ӏэрамэри нэхъ цӀыкӀущ. 

## Здэпсэухэр
Хьэжбабыщхэр Еуразиэм и дэнэ щӀыпӀи щыӀэщ. Урысейм деж нэхъыбэу уапэщӀохуэ Къаукъазым и хы Ӏуфэхэм, къуэкӀыпӀэмкӀэ Сахалинрэ Ипщэ Курилхэм я гъунэхэмрэ. Я бжыгъэкӀэ мащӀэкъым. Мэлъэтэжхэр. Къаукъазым щӀымахуэр псынэхэм я деж щизыххэри къахокӀ. Абгъуэр псым и гъунэгъущ. Щырхэр джэдыкӀафэм къипща нэуж етӀуанэ махуэм псым зыщӀагъэмбрыуэф.

Мы бабыщыр Ӏэлми цӀыхум щыщтэкъым, къуажэ кӀуэцӀхэми щыгъуалъхьэ щыӀэщ, къалэшхуэ гъунэ псыӀущӀахэм щыпӀыгъыфынущ щӀыпӀэгъэдахэ хьисэпу. Куэду къаущэкӀу.

## Ӏусыр
Ӏусым и нэхъыбапӀэр псэущхьэ жьгъейщ. Ӏус щылъыхъуэкӀэ м. 3-4, уеблэмэ, 10-м щӀигъукӀэ занщӀэу ехэу зыщӀегъэмбрыуэ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ХьэпцӀащхъуэ лъэпкъыр

**ХьэпцӀащхъуэ лъэпкъыр** () — хьэпцӀащхъуэ хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.

## Теплъэр
Пагуэхэщ, жьабгъуэхэщ. Дамэ кӀыхь зэвхэщ, сэшхуэ щыкӀэу гъэшауэ. ХьэпцӀащхъуэхэм я лъакъуэхэр кӀэщӀ дыдэщ зекӀуэным ауи темыгъэпсыхьауэ. 

## ПсэукӀэр
ЛъэтакӀуэ емышыжхэщ. Къыздалъэтыхьым машхэ, абгъуэ ящӀынур зэхуахьэс, псы йофэ, мэушыбэ, уеблэмэ загъэпскӀ. ПсынщӀагъэкӀэ абыхэм ятекӀуэн къуалэбзухэм яхэткъым. ИкъукӀэ даущхэщ. 

## ЛӀэужьыгъуэхэр
Лъэпкъым лъэпкъ къуэдзитӀрэ лъэпкъыгъуэ 19-рэ зэщӀеубыдэр, ахэр:
* лъэпкъ къуэдзэ *Apodinae*
** ХьэпцӀащхъуэхэр; 
** Aerodramus 
** Aeronautes 
** Chaetura 
** Collocalia 
** Cypsiurus 
** Hirundapus 
** Hydrochous 
** Mearnsia 
** Neafrapus 
** Panyptila 
** Rhaphidura
** Schoutedenapus 
** Tachornis
** Tachymarptis 
** Telacanthura 
** Zoonavena 
* лъэпкъ къуэдзэ *Cypseloidinae*
** Cypseloides 
** Streptoprocne 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
ХьэпцӀащхъуэ хэкӀыгъуэр

**ХьэпцӀащхъуэ хэкӀыгъуэр** е **ХьэпцӀащхъуэ теплъэ хэкӀыгъуэр** () — япэкӀэ мы хэкӀыгъуэм лъэпкъитӀ хагъыхьу щытащ, хьэпцӀащхъуэхэмрэ колибрихэмрэ, иджы колибрихэр хэкӀыгъуэ щхьэху щытхэщ. 

ХьэпцӀащхъуэхэр лъэпкъитӀу ягуэш — хьэпцӀащхъуэхэу (), хьэпцӀащхъуэ хьэгуагуэхэу (). 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ХьэпцӀащхъуэныбэху

**ХьэпцӀащхъуэныбэху** () — хьэпцӀащхъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ТхыцӀэр пшахъуафэ-гъуэбжафэщ, ныбэщӀагъыр хужьщ, кусэ гъуабжэхэр зэпырыкӀыу.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Кърымым, Къаукъазым, Ипщэ Къазэхъсэным, Азиэ Курытым къинэмыщӀауэ, Еуропэ КъухьэпӀэм, Африкэм, Азиэм. Щогъуалъхьэ къыр мылъагэхэм. Ди хэгъуэгум щымащӀэщ, мэлъэтэж. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Хьэрхьуп

**Хьэрхьуп** е **ХьэрэхупӀ** () — лъэпкъэгъуми, лъэпкъ зыщыщми и лӀэужьыгъуэ закъуэщ, лӀэужьыгъуэ къуэдзэ бжыгъэ зэщӀиубыдэу.

## Теплъэр
Тхьэрыкъуэм хуэдизынущ. ТхыцӀэр щхъуэ-сырыхущ, дамэхэр кусэ хужь-фӀыцӀэу зэхэлъщ, кӀэ дэхар фӀыцӀэщ. Щхьэр гъуэ-плъыжьыфэщ, щхьэгуагуэшхуэ иӀэщ къиӀэт-игъэтӀылъыжь хъууэ. Жьэгъур, хулъэр, бгъэр гъуэ-плъыфэ фагъуэщ, ныбэ, кӀэ щӀагъыр тэхущ. Анэхэр нэхъ фагъуэщ. 

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Африкэм. Ди къэралым щымащӀэщ, мэлъэтэж. ЩӀымахуэр Урысейм деж ирахыу нэхъ здыхуагъэфащэр КъаукъазыкӀэрщ. Щогъуалъхьэ жыг зэрызхэр, е гуэрэнхэр зырыт губгъуэхэм, мэз кусэ гъунэхэм. Абгъуэ щещӀ жыггъуанэхэм, лъабжьэхэм, мывэ зэтелъхэм. 

## Ӏусыр
Нэхъыщхьэу и Ӏусыр гъудэбадзэхэр, хьэпщхупщхэр абыхэм я хупсхэр.

## ЩӀэнхабзэм
Хьэрхьупыр, бжыгъэкӀэ апхуэдэу мыкуэдми, цӀыхухэм нэхъыфӀу ящӀэ къуалэбзущ. Гъатхэм и къэлъэтэжыгъуэр адыгэхэм я гуащӀэдэкӀ махуэгъэпсым нэщэнэу хыхьащ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Къуаргъкъащхъуэ хэкӀыгъуэр
ХьэӀулэщӀ къуалэбзухэр

**ХьэӀулэщӀ къуалэбзухэр** () — шыр зыужьыкӀитӀым я зым хыхьэ къуалъэбзу гупыращ. ЩӀылъэрыгъуалъхьэхэм къагуэкӀыу, абыхэм я шырхэр джэдыкӀэм къопщ цыншэу, е мащӀэ дыдэ ятету, я нэхэр къэмыплъэу, зэхамыхэу, я лъакъуэхэр къащӀэмыувэу. Абы папщӀэ, япэрей тхьэмахуэр абгъуэм щагъэкӀуэн хуейщ, анэмрэ хъумрэ ягъэхуабэу, ягъашхэу. А шырхэм я жьэ гъунэм хьэӀулэ ӀуещӀэ гъуэжьу е плъыжьу.

ХэкӀыгъуэ хиубыдэхэр:
* Дыдыкъушхэр
* ЖыгыуӀухэр
* Къуаргъкъащхъуэхэр
* КӀыгуугухэр
* Лъэхьэнцэхэр
* Тхьэрыкъуэхэр
* Унэбзухэр
* ХьэпцӀащхъуэхэр

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Хъунгъар

**Хъунгъар** () — мэзджэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Джэд хэкӀыгъуэм и нэхъ пӀащэхэм ящыщщ, тхьэджэдым хуэдизщ. Хъухэм я щхьэщыгур, пщэр, тхыцӀэр щхъуафэщ, фӀыцӀафи яхэлъу, дамэхэр гъуабжэщ, хулъащхьэр фӀыцӀэщ, жьэгъум ӀэпапӀэ хужь хэсщ. Анэхэм я теплъэр гъуэжь-гъуабжэ кусэу зэхэлъщ. 

## Здэпсэухэр
Къаукъазым щыӀэкъым, Урысейм и ищхьэрэ уэздыгъей, псей мэзхэм къэнэмыщӀауэ, къухьэпӀэ къэралхэми щопсэу, лъэтэжкъым.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ХъупӀэбгъэ

**ХъупӀэбгъэ** () — къашыргъэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Зи ныбжыр илъэси 4-м щӀигъуахэм я теплъэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, щхьэщӀыбым гъуэ ӀэпапӀэ хэлъщ, кӀэ къабзийхэм щхъуэ кусэ ирокӀуэ. 

## Здэпсэухэр
ЩӀыпӀэ хуабэхэм щопсэу. ИщхъэрэкӀэ щыӀэхэр щӀымахуэм ипщэ къэралхэм мэлъэтэж. Абгъуэ щащӀ губгъуэ тафэхэм, уэгъупӀэфэ зиӀэ щӀыпӀэ Къаукъазым иӀэхэм, абы и ищхъэрэ щӀыпӀэхэм. Накъыгъэм икухэм къыреш.

## Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьу щытыр дзыгъуэхэр, елэн, шындырхъуохэр, блэхэр.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Бгъэхэр
ЦыпӀий

**ЦыпӀий** () — кӀырыкъ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ТхыцӀэр тэху-гъуабжафэщ, щхъуафэ къыщӀэуэу, кусэ фӀыцӀэ инхэр хэлъу. Щхьэщыгум гъуафэ къыщӀоуэ. Ныбэ щӀагъыр щхъуэ-хужьыфэщ. 

## Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ чыцэ зэрыт губгъуэхэм, хъупӀэхэм, мэкъупӀэхэм. Абгъуэр — хъунгъалӀэ, удз тхьэмпищ, нэгъуэщӀхэми я щӀагъым. Щопсэу Еуропэм, Азиэ цӀыкӀум, Ищхъэрэ Африкэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Ищхъэрэ Къаукъазым икум щыбэгъуащ, лъэтэжкъым, щогъуалъхьэ тафэ, бгы лъапэ, бгылъэ щӀыпӀэхэм.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ЦӀужьомэ

**ЦӀужьомэ** () — вэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ТхыцӀэр гъуабжэ-щхъуафэщ, кӀэм нэхъ фӀыцӀафэ къыщӀоуэ, ныбэ щӀагъыр хужьщ, фӀеифэщ, сырыху-гъуэжьыфэ къыщӀэуэу. 

И кӀыхьагъыр мм. 120-145 мэхъу, дамэ лъэныкъуэр мм. 60-70, къешэч г. 10.

## Здэпсэухэр
Мы лӀэужьыгъуэр Къаукъазым щымащӀэщ. Нэхъ здалъагъур абы и Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэщ. Нэхъ къыхах тафэ, къурш мэзхэр, жыг здагъэуа щӀыпӀэхэр, къэкӀыгъэ кӀырхэр, яутӀыпщыжьа жыг хадэхэмрэ паркыжьхэмрэ. 

ЩӀылъэм щогъуалъхьэ, абгъуэр зэпэхъурейщ, ихьэпӀэр ибгъукӀэ щыӀэу. КъикӀэцӀыр джэдыкӀи 4-8-щ, къыреш тхьэмахуитӀ хуэдизкӀэ. 

## Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр гъудэбадзэхэр, хьэпщхупщхэращ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ЦӀужьомэгъуэжь

**ЦӀужьомэгъуэжь** () — вэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И кӀыхьагъыр см. 12-14; дамэ лъэныкъуэр см. 7, 1-8, 1; къешэч г. 10.

ТхыцӀэр гъуэжь-удзыфэ лыдщ, набдзэ гъуэжь лыди иӀэщ. Ныбэ щӀагъыр тэхущ, гъуэжьыфэ къыщӀэуэу.

## Здэпсэур
Къаукъазым щогъуалъхьэщ, ауэ нэхъыщхьэу здэпсэур Еуропэращ, мэлъэтэж.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ЦӀужьомэлъэфӀыцӀэ

**ЦӀужьомэлъэфӀыцӀэ** () — вэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

Мы лӀэужьыгъуэр нэхъ зызубгъуа ращ. Щопсэу Еуропэм, Азиэм, жыгрэ чыцэрэ здэщыӀэ псоми. ТеплъэкӀэ цӀужьомэгъуэжьым ещхьщ. Абгъуэр мащӀэу Ӏэтауэ ещӀ. Къыришыр шыри 5-7-щ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Вэд лъэпкъыр
ЦӀыжьдадэхэр

**ЦӀыжьдадэхэр** () — цӀыжьдадэ лъэпкъым и лъэпкъэгъум къызэщӀиубыдэ лӀэужьыгъуэхэращ.

Дэнэ къэрали уащыпэщӀохуэ. Нэхъыщхьэу здэпсэухэр мэзщ. Абгъуауа иужькӀэ гуп цӀыкӀуурэ мэӀэпхъуэхэр.

## Ӏусыр
Я Ӏусыр гъудэбадзэхэр, бэджхэр, жылэщ.

## ЛӀэужьыгъуэхэр
* ЦӀыжьдадэ (Parus major)
* Parus afer 
* Parus albiventris 
* Parus aplonotus 
* Parus carpi 
* Parus cinerascens 
* Parus cinereus
* Parus fasciiventer
* Parus fringillinus
* Parus funereus 
* Parus griseiventris 
* Parus guineensis 
* Parus holsti 
* Parus humilis 
* Parus leucomelas
* Parus leuconotus
* Parus minor 
* Parus monticolus
* Parus niger 
* Parus nuchalis
* Parus pallidiventris 
* Parus rufiventris 
* Parus semilarvatus 
* Parus spilonotus
* Parus thruppi 
* Parus xanthogenys

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ЦӀыжьдадэ

**ЦӀыжьдадэ** () — цӀыжьдадэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ТхыцӀэр гъуэжь-удзыфэщ, ныбэ щӀагъыр гъуэжьщ. Бгъэм, кӀэ щӀагъым нэсу, кусэ фӀыцӀэ ирокӀуэ. Щхьэщыгур, пщэбгъухэр, жьэгъур, хулъащхьэр фӀыцӀэ-лыдщ, щӀыхуфэ къыщэуэу. Щхьэбгъухэр хужьщ. И лъэпкъым я нэхъ пӀащэхэм ящыщщ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм (я ищхъэрэм щымыхъукӀэ), Ищхъэрэ Африкэм. Ищхъэрэ Къаукъазым и бжьей мэзхэм щыкуэд икӀи щынэхъ дахэ къуалэбзущ. Лъэтэжкъым.

Нэхъыбэр щогъуалъхьэ жыгуӀухэм я абгъуэ, кӀэпхъхэм я гъуэ бгынэжахэм.

## Ӏусыр
ЦӀыжьдадэхэм мыхьэмышх ящӀкъым — Ӏусым хохьэ хьэпӀацӀэхэр, гъудэбадзэхэр, жылэ, мэракӀуэ зэмылӀэужьыгъуэ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:ЦӀыжьдадэ лъэпкъыр
Цыкъан

**Цыкъан** () — кӀырыкъ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Щхьэщыгур, пщэр щхъуэ-гъуэбжафэщ, жьэгъум гъуэжь ӀэпапӀэ хэлъщ, бгъэр, ныбэ щӀагъыр гъуэщ, тхыцӀэр гъуэбжафэщ, нэхъуреягъхэр тэхущ. Анэр нэхъ фагъуэщ.

## Здэпсэухэр
Мы лӀэужьыгъуэр куэду щыӀэщ Еуропэм, КъухьэпӀэ Азиэм, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм. Къаукъазым щыбэгъуащ. Мэлъэтэж. Абгъуэ щӀыгъуэм щыплъагъунущ гъурц жыг зэрызхэр зэрыт губгъуэхэм, псыхъуэ хуитхэм, мэз кусэхэм, жыг хадэхэм.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ЦӀужьомэхэр

**ЦӀужьомэхэр** () — вэд лъэпкъым щыщ лъэпкъэгъущ.

## ЛӀэужьыгъуэхэр
* *[[НыбгъуэщӀэф]] Phylloscopus trochiloides*
** *Phylloscopus (trochiloides) obscuratus*
** *Phylloscopus (trochiloides) plumbeitarsus*
** *Phylloscopus (trochiloides) viridanus*
** *Phylloscopus (trochiloides) nitidus*
* *[[ЦӀужьомэ]] Phylloscopus trochilus*
* *[[ЦӀужьомэгъуэжь]] Phylloscopus sibilatrix*
* *[[ЦӀужьомэлъэфӀыцӀэ]] Phylloscopus collybita*
** *Phylloscopus (collybita) tristis*
* *[[Phylloscopus laetus]]* 
* *[[Phylloscopus laurae]]* 
* *[[Phylloscopus ruficapilla]]* 
* *[[Phylloscopus budongoensis]]*
* *[[Phylloscopus umbrovirens]]*
* *[[Phylloscopus herberti]]*
* *[[Phylloscopus canariensis]]*
** *Phylloscopus canariensis exsul*
* *[[Phylloscopus ibericus]]*
* *[[Phylloscopus sindianus]]*
* *[[Phylloscopus neglectus]]*
* *[[Phylloscopus bonelli]]*
* *[[Phylloscopus orientalis]]*
* *[[Phylloscopus fuscatus]]*
* *[[Phylloscopus fuligiventer]]*
* *[[Phylloscopus affinis]]*
* *[[Phylloscopus subaffinis]]*
* *[[Phylloscopus griseolus]]*
* *[[Phylloscopus armandii]]*
* *[[Phylloscopus schwarzi]]*
* *[[Phylloscopus pulcher]]*
* *[[Phylloscopus maculipennis]]*
* *[[Phylloscopus proregulus]]*
* *[[Phylloscopus chloronotus]]*
** *Phylloscopus (chloronotus) simlaensis*
* *[[Phylloscopus kansuensis]]*
* *[[Phylloscopus yunnanensis]]*
* *[[Phylloscopus subviridis]]*
* *[[Phylloscopus inornatus]]*
* *[[Phylloscopus humei]]*
** *Phylloscopus (humei) mandelli*
* *[[Phylloscopus borealis]]*
* *[[Phylloscopus tenellipes]]*
* *[[Phylloscopus borealoides]]*
* *[[Phylloscopus magnirostris]]*
* *[[Phylloscopus tytleri]]*
* *[[Phylloscopus occipitalis]]*
* *[[Phylloscopus coronatus]]* 
* *[[Phylloscopus ijimae]]*
* *[[Phylloscopus reguloides]]*
* *[[Phylloscopus hainanus]]*
* *[[Phylloscopus emeiensis]]*
* *[[Phylloscopus davisoni]]*
* *[[Phylloscopus cantator]]*
* *[[Phylloscopus ricketti]]*
* *[[Phylloscopus cebuensis]]*
* *[[Phylloscopus trivirgatus]]*
* *[[Phylloscopus sarasinorum]]*
* *[[Phylloscopus presbytes]]*
* *[[Phylloscopus poliocephalus]]*
* *[[Phylloscopus olivaceus]]*
* *[[Phylloscopus makirensis]]*
* *[[Phylloscopus amoenus]]*
* *[[Phylloscopus calciatilis]]*
* *[[Phylloscopus coronatus]]*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ЦӀыжьдадэ лъэпкъыр

**ЦӀыжьдадэ лъэпкъыр** () — унэбзу хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.

## Теплъэр
ЛӀэужьыгъуэ жьгъейхэщ, я кӀыхьагъыр см. 10-17, къашэч г. 7-23. ЦӀыжьдадэхэр пэ кӀэщӀхэщ, кӀагуэхэщ лъакъуэ гъум лъэщхэщ, лъэхъуамбэ быдэ, лъэбжьанэ лъэщ гъэшахэр яфӀэту. Цы щабэ Ӏув ятетщ. Я теплъэри псэукӀэри хуабжьу зэщхьщ.

## ПсэукӀэр
ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэм илъэсым тӀо къраш, зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀи 4-16 носыр. Здэгъуалъхьэ хабзэр абгъуэ зэхуэщӀахэращ.

## Здэпсэухэр
Куэду щопсэу Еуразиэмрэ Африкэмрэ, лӀэужьыгъуэ гуэрэхэм къанэмыщӀауэ, ауэ щӀымахуэм мэӀэпхъуэхэр.

## Лъэпкъэгъухэмрэ лӀэужьыгъуэхэмрэ
* Лъэпкъыгъуэ ЦӀыжьдадэщхьэфӀыцӀэхэр (Poecile) 
** ЦӀыжьдадэщхьэфӀыцӀэ (Poecile palustris) 
** Poecile lugubris 
** Poecile hyrcanus 
** Poecile montanus
** Poecile songarus 
** Poecile carolinensis 
** Poecile atricapillus 
** Poecile gambeli 
** Poecile sclateri 
** Poecile superciliosus 
** Poecile davidi 
** Poecile cinctus 
** Poecile hudsonicus 
** Poecile rufescens 

* Лъэпкъыгъуэ Periparus 
** цӀыжьдадэцӀыкӀу (Periparus ater)
** Periparus rufonuchalis 
** Periparus rubidiventris 
** Periparus melanolophus 
** Periparus venustulus 
** Periparus elegans 
** Periparus amabilis 

* Лъэпкъыгъуэ АмкӀыщхэр (Lophophanes)
** АмкӀыщ (Lophophanes cristatus)
** Lophophanes dichrous 

* Лъэпкъыгъуэ Baeolophus 
** Baeolophus wollweberi 
** Baeolophus inornatus
** Baeolophus ridgwayi
** Baeolophus bicolor 
** Baeolophus atricristatus 

* Лъэпкъыгъуэ ЦӀыжьдадэхэр (Parus) 
** ЦӀыжьдадэ (Parus major)
** Parus guineensis 
** Parus leucomelas 
** Parus niger 
** Parus carpi 
** Parus albiventris 
** Parus leuconotus 
** Parus funereus 
** Parus rufiventris 
** Parus pallidiventris 
** Parus fringillinus
** Parus fasciiventer 
** Parus thruppi 
** Parus griseiventris 
** Parus cinerascens
** Parus afer 
** Parus minor 
** Parus bokharensis 
** Parus monticolus 
** Parus nuchalis 
** Parus xanthogenys 
** Parus spilonotus 
** Parus holsti 
** Parus semilarvatus 

* Лъэпкъыгъуэ Pseudopodoces 
** Pseudopodoces humilis 

* Лъэпкъыгъуэ ЦӀыжьдадэщӀыхухэр (Cyanistes)
** ЦӀыжьдадэщӀыху (Cyanistes caeruleus)
** Cyanistes teneriffae 
** Cyanistes cyanus 
** Cyanistes flavipectus 
** Cyanistes varius 

* Лъэпкъыгъуэ *Sylviparus*
** Sylviparus modestus 

* Лъэпкъыгъуэ *Melanochlora*
** Melanochlora sultanea 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ЦӀыжьдадэкӀэкӀыхь

**ЦӀыжьдадэкӀэкӀыхь** () — цӀыжьдадэкӀэкӀыхь лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Щхьэмрэ ныбэ щӀагъымрэ хужьщ, тхыӀцэмрэ дамащхьэмрэ фӀыцӀэщ, нэ хъуреягъхэр плъыфэ пцӀанэщ. 

## Здэпсэур
Ищхъэрэ Къаукъазым гъунэжу щопсэу, щыӀэщ Еуропэм, Анадолейм, Къажэрейм, Сыбырым, нэмыщӀ щӀыпӀэхэми. Абгъуэ щӀын яублэ гъатхэпэ-мэлыжьыхьым ипэм. Зэрыхабзэщи ар щащӀ пхъэхуейм, нэхъ мащӀэу дзэлым, жыгейм е чыцэ лъагэхэм. Чыцэ Ӏувым деж абгъуэр щӀым пэжыжэщ, м. 1,5-3, мэзым м. 7-10-кӀэ къудамэ гъумхэм я зэгуэкӀыпӀэм. 

## Абгъуэ щӀыгъуэр
Зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀи 10-12. Абгъуэм тесщ махуэ 12-13. Шырхэр ягъашхэ махуэ 15-16. Къаукъазым деж цӀыжьдадэкӀэкӀыхьхэр мэкъуауэгъуэм етӀуанэу мэгъуэлъхьэж. Япэ къишыгъуэ быныр абгъуэм къилъэта нэуж зэщӀыгъуу гъатхэм нэгъунэ мэзым Ӏэпхъэурэ щопсэу. 

## Ӏусыр
Ӏусыр нэхъыщхьэу хьэпщхупщхэр, абыхэм я джэдыкӀэ, хупс, хьэндырабгъуэ жьгъейхэм я щыгъыныхьхэр.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ЦӀыжьдадэпэӀув лъэпкъыр

**ЦӀыжьдадэпэӀув лъэпкъыр** () — унэбзу хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.

## Теплъэр
Къуалэбзу жьгъейхэщ, я кӀыхьагъыр см. 13-18-щ, къашэч г. 8-17. Я цыр щабабзэ Ӏувщ. КӀэ зэтет кӀыхьхэщ, см. 6,5-11 хъууэ. Дамэ кӀэщӀ хъурейхэщ, лъэбжьанэ лъэщ яфӀэтщ. Я пэхэр Ӏув гъэпщащ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу мэзхэм, жыг хадэхэм, псыӀуфэ чыцэхэм, къамылылъэ псыпцӀэхэм.

## Ӏусыр
Ӏыс нэхъыщхьэр хьэпхупщхэр, гъудэбадзэхэр.

## Лъэпкъыгъуэхэр
Мы лъэпкъым лъэпкъыгъущрэ лӀэужьыгъуэ 19-рэ.
* Conostoma
* ЦӀыжьдадэжьэгъухухэр *(Panurus)* 
* Paradoxornis

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ЦӀыжьдадэцӀыкӀу

**ЦӀыжьдадэцӀыкӀу** () — лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ЩхьэфӀыцӀэ лыдщ, щхьэщӀыбым ӀэпапӀэ хужь хэлъщ, тхыцӀэр, кӀэр щхъуэ-гъуабжафэщ. Жьэгъур фӀыцӀэщ. Хулъащхьэр, бгъэр, ныбэ щӀагъыр сырыхуфэщ.

## Здэпсэухэр
Щыбэгъуащ къэрал куэдым я кхъуакӀэ мэзхэм. Ищхъэрэ Къаукъазым и къущхьэ мэзхэм мылъэтэжу щопсэу. Щогъуалъхьэ нэмыщӀ къуалэбзу лӀэужьыгъуэхэм я абгъуэ бгынэжахэм.

## Ӏусыр
Здэшхэр кхъуакӀэ жыг къудамэхэращ. Ӏусым хохьэ хьэпщхупщхэр, гъудэбадзэхэр, уэздыгъей шыкӀуртӀым.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ЦӀыжьдадэщӀыху

**ЦӀыжьдадэщӀыху** () — цӀыжьдадэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ

## Теплъэр
И теплъэ нэхъыщхьэр щӀыху, натӀэхущ, щхьэщыгур къащхъуэ ӀэпапӀэ хъурейщ. Пэ гъуабжэщ.

## Здэпсэур
Щопсэу къэрал куэдым я мэз зэхэпхъахэм. Еуропэм, Ищхъэрэ Африкэм щыӀэхэр лъэтэжкъым, щӀыпӀэ щхьэхухэм я деж мэӀэпхъуэ, Къаукъазым щыкуэдкъым. Щогъуалъхьэ къущхьэм, тафэм, жыг хадэхэм, паркхэм. Хуэчэфу къегъэщхьэпэ жыгыуӀу жьгъейхэм къагъэна жыг гъуанэхэр.

## Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр щыгъыныхьхэр, бэджхэр, цӀывхэр. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:ЦӀыжьдадэ лъэпкъыр
Долхэр

**Долхэр** () — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, долыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ чыристэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 600 000 мэхъур, абым и нэхъыбэр Хъырцейм исщ.
Чырачыу

**Чырачыу** () — бзупэгъум лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Хъум и теплъэм удзыфэ къыщӀоуэ, бгъэгур гъуэжьщ, щхьэщыгур фӀыцӀэщ, джабэм кусэ фӀыцӀэхэр хэлъщ. Анэм и тхыцӀэр гъуэжьыфэщ, е щхъуэ-удзыфэщ, кӀащхьэр гъуэжьщ, тхыпхъэ фӀыцӀэхэр хэлъу. 

## Здэпсэухэр
Куэду щопсэу Еуропэ псом, Азиэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм. Къаукъазым щыгъуэалъэхэр лъэтэжкъым. 

## Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр жыг, удз жылэщ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Бзупэгъум лъэпкъыр
Чыцэбзу

**Чыцэбзу** () — вэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ТхыцӀэр гъуабжафэщ гъуэжьыфэ къыщӀэуэу. Ныбэ щӀагъыр тэхущ; бгъэр щхъуафэщ, джабэхэр щхъуэ-гъуэжьыфэщ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу хыкъум, псыӀуфэ чыцэ къэкӀыгъэхэм, зы щӀагъым чыцэ Ӏув зыщӀэт мэз гъунэхэм. Къаукъазым щогъуалъхьэ, мэлъэтэж. ЩӀымахуэр Африкэм и ипщэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэхэм щырах.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Шэмэджыпэбзу

**Шэмэджыпэбзу** () — мысырбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ПӀащэщ. Хъухэм я дамэ лъэныкъуэр см. 54 нос. И пэ кӀыхьыр (см. 10-14 нэсыр) хуэшэмэджыпэу гъэшащ. Теплъэр гъуабжэщ. 

## Здэпсэур
Дэнэ щӀыпӀи щопсэу. Къаукъазым деж Псыжьыпэм, Тэрчыпэм, Тэныпэм, Хы МыутӀэм и ипщэ-къуэкӀыпӀэм Индыл и пэм деж ущыпӀэщӀэхуэнущ. 

## Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр гъудэбадзэхэр, мацӀэхэр, хьэндыркъуакъуэщӀэ, къакъыжьей, псыдыуэхэр, бдзэжьей цӀыкӀухэрщ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Щухэр

**Щухэр** () — щу лъэпкъым щыщ лъэпкъэгъущ.

ЛӀэужьыгъуэ 20-м щӀигъу зэщӀеубыдэ. Щопсэухэр Африкэм, Еуропэм, Азиэм, Хы ТӀыгуейм. 

## ЛӀэужьыгъуэхэр
* Бжьэшх *(Merops apiaster)* 
* Къумщу *(Merops persicus)* 
* Merops albicollis
* Merops boehmi  
* Merops breweri  
* Merops bullockoides 
* Merops bulocki 
* Merops gularis  
* Merops hirundineus  
* Merops leschenaulti 
* Merops malimbicus  
* Merops muelleri 
* Merops nubicoides
* Merops nubicus  
* Merops oreobates 
* Merops orientalis  
* Merops ornatus 
* Merops philippinus  
* Merops pusillus 
* Merops revoilii 
* Merops superciliosus 
* Merops variegatus 
* Merops viridis 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ЦӀыжьдадэщхьэфӀыцӀэ

**ЦӀыжьдадэщхьэфӀыцӀэ** () — цӀыжьдадэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэ.

## Теплъэр
Щхьэщыгур, жьэгъур фӀыцӀэщ, гъуабжафэ мащӀэ къыщӀэуэу, тхыцӀэр, дамащхьэхэр щхъуэщ. Пщэмрэ щхьэщыбгъухэмрэ хужьщ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Ищхъэрэ Америкэм, Еуропэм, Азиэм, Къаукъазым, Сахалин, нэмыщӀ щӀыпӀэхэм щыӀэ мэзхэм. Лъэтэжкъым. Бжьыхьэмрэ щӀымахуэмрэ щыплъагъунущ мэз зэхэпхъахэм, щӀыӀэ щыхъукӀэ къалэ паркхэм, жыг хадэхэм, псыӀуфэ чыцэхэм. 

## Ӏусыр
ЦӀыжьдадэфӀыцӀэхэр и лъэпкъэгъухэм къагуокӀ Ӏус щылъыхъуэкӀэ къудамэ псыгъуэхэр зэриуӀумкӀэ, жыгыуӀухэм яхуэдэу, Ӏусыр хьэпщхупщхэр, къэкӀыгъэ жылэщ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ЦӀыжьдадэщӀэращӀэ

**ЦӀыжьдадэщӀэращӀэ** () — aegithalidae лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

Псейбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэхэм ящхьщ, ауэ и кӀэр нэхъ кӀыхьщ, и цы щабэхэр зэмыфэгъу лыдщ, къащхъуэ, плъыфэ-морафэу зэхэдзауэ. Щопсэу Азиэм и бгы лъагэ щӀыпӀэхэм я чыцэхэм.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Щу лъэпкъыр

**Щу лъэпкъыр** () — къуаргъкъащхъуэ хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.

## Теплъэр
Теплъэ щӀэращӀэ зиӀэ лӀэужьыгъуэхэр зэщӀеубыдэщ. Хуабжьу зэкӀужьхэщ, пэ, дамэ, кӀэ кӀыхьхэщ. Я теплъэм куэду хыболъагъу гъуэжь, щӀыху, сырыху, удзыфэхэр. Анэхэри хъухэри зэфэгъущ.

## Здэпсэухэр
Нэхъыбэу здэпсэур тропик-субтропик хэкухэращ, лъэтэжхэкъым. Къаукъазым щыгъуалъхьэр лӀэужьыгъуитӀщ, ахэр мэлъэтэж. Щу лъэпкъым хыхьэ лӀэужьыгъуэхэм гуп-гупурэ къалъэтыхь, гуп-гупури мэгъуалъхьэ. Абгъуэ здащӀыр нэхъыбэу нэпкъ задэхэм ядежщ. Зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀи 2-5-щ, бгъуэнщӀагъ къыраудам икӀэм занщӀэу щагъэтӀылъ, щӀэдзын гуэри ямыӀэу.

## Ӏусыр
Я Ӏусыр жьым къыщаубыд гъудэбадзэхэращ.

## Лъэпкъэгъухэр
* Щухэр (Merops)
* Dicrocercus 
* Meropogon 
* Nyctyornis  

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ЩамжыгыуӀу

**ЩамжыгыуӀу** () — жыгыуӀу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ИнагъкӀэ курытщ. Щхьэщыгумрэ тхыцӀэмрэ фӀыцӀэщ, хъум и щхьэщӀыбым кусэ плъыжь ирох, анэм ейм фӀыцӀэу, ныбэ щӀагъыр хужьщ, кӀэ щӀагъыр хуэплъыфэу. 

## Здэпсэухэр
Мы лӀэужьыгъуэр Ищхъэрэ Къаукъазым къыщылъатэр зэзэмызэщ, нэхъыбэу здалъагъур и щӀыбагъыращ. Здэпсэур Хуэхуэлейм, Молдовэм, Анадолейм, Къажэрейм, Иракум. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:ЖыгыуӀу лъэпкъыр
ЩӀупхъ

**ЩӀупхъ** () — сыр-сыр лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ТхыцӀэр щхъуэ-гъуабжэ фӀыцӀэщ, ныбэ щӀагъыр хужь-гъуэжьыфэщ, гъуабжэ кусэхэр ирекӀуэкӀыу, пэ кӀыхьщ.

## Здэпсэухэр
ЩӀупхъхэр Еуразиэм Сахалин нэсу, щопсэу; мэз псынэ, псы цӀыкӀу, псыпцӀэ, чыцэ Ӏувхэр фӀыуэ ялъагъу, здэгъуалъхьэри абдежхэращ. Къуалэбзу щымщ, махуэкӀэ зегъэпщкӀу, абы папщӀи къэлъагъугъуейщ. Къаукъазым и къухьэпӀэ лъэныкъуэм мылъэтэжу мэпсэу.

## Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр хьэмблухэр. Ешх цӀыви, абы и хупси, къэкӀыгъэ жыли. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ЩӀупхъхэр

**ЩӀупхъхэр** () — сыр-сыр лъэпкъым щыщ лъэпкъэгъущ.

ЛӀэужьыгъуий зэщӀыубыдэ лъэпкъэгъущ, теплъэкӀэ я нэхъыбэм зэщхьху, мэз, чыцэ Ӏувхэм щыпсэухэу.

Лъэпкъэгъум хыхьэ лӀэужьыгъуэхэр:
** ЩӀупхъ (*S. rusticola*)
** Scolopax mira 
** Scolopax rosenbergii 
** Scolopax saturata 
** Scolopax celebensis 
** Scolopax bukidnonensis 
** Scolopax rochussenii 
** Scolopax minor 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ЩӀымахуэбзу

**ЩӀымахуэбзу** () — уэгунэбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И теплъэр зэфэзэщу фӀыцӀэщ, лъэдийхэри апхуэдэщ, пэр щхъуафэщ. Анэм и теплъэр гъуабжэщ, кусэ куэд хэлъу, ныбэ щӀагъыр хужьщ.

## Здэпсэур
ЩӀымахуэбзухэр Индылыпэм и Ӏэгъуэблагъуэхэмрэ Къазахъстэнымрэ я деж хъунгъалӀэ къызэбэкӀ губгъуэхэм, уэгъупӀэ ныкъуэхэм я нэмыщӀ зыщӀыпӀи щыгъуалъхьэкъым, нэмыщӀ хэкухэм уащӀыӀущӀэр  ди деж зэзэмызэ щилъэтыкӀкӀэщ. Ищхъэрэ Къаукъазым къыщылъатэр щӀымахуэ щӀыӀэхэращ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Ӏуфэбзу лъэпкъыр

**Ӏуфэбзу лъэпкъыр** () — Ӏуфэбзу хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.

## Теплъэр
Зи инагъкӀэ курыт е нэхъ хуэцӀыкӀу къуалъэбзухэщ. Пщэ, лъакъуэ кӀыхьхэу, я нэхъыбэри дамэ кӀыхь псыгъуэхэщ, къамыхьэлъэкӀэу жыжьэ ирилъэтэфхэу.

## Здэпсэухэр
Ӏуфэбзу лъэпкъым щыщхэр нэхъыбэу здэплъэгъунур хыхэм, хыкъумхэм, псыежэххэм я Ӏуфэ занщӀэхэм я деж. ЩӀылъэ бзухэщи фӀыуэ къакӀухь, къажьыхь, есыф лӀэужьыгъуэхэри яхэтщ. 

## Ӏусыр
Ӏусыр псэущхьэхэкӀщ: гъудэбадзэхэр, хьэмблухэр, хьэпӀацӀэбгъунж.

## ЗэхэгъэкӀыгъуэр
* **Лъэпкъ къуэдзэ [[Темэнпсычэт лъэпкъ къуэдзэ]]** (Vanellinae)
** *[[Erthrogonys]]*
** *[[Темэнпсычэтхэр]]* (Vanellus)

* **Лъэпкъ къуэдзэ [[Ӏуфэбзу лъэпкъ къуэдзэ]]** 
** *[[Ӏуфэбзухэр]]* (Pluvialis)

* **Лъэпкъ къуэдзэ [[Ныбэхубзу лъэпкъ къуэдзэ]]** (Charadriinae)
** *[[Ныбэхубзухэр]]* (Charadrius)
** *[[Thinornis]]*
** *[[Elseyornis]]*
** *[[Peltohyas]]*
** *[[Anarhynchus]]*
** *[[Phegornis]]*
** *[[Oreopholus]]*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Щхьэщ

**Щхьэщ** () — Ӏуфэбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И теплъэр щхъуэ-гъуабжафэщ, ныбэ щӀагъыр хужьщ, и пщэм зэпекӀуэкӀыу кусэ фӀыцӀэ ирокӀуэ. НатӀэхущ, щхьэщыгур здыщӀидзэр, щхьэбгъухэр фӀыцӀэщ. КӀэ бзийхэми хужь куэду яхэлъщ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуразиэмрэ Америкэмрэ я щӀыпӀэ щхьэхухэм. Щогъуалъхьэ пшахъуэ, мывэкӀэщхъэ Ӏуфэхэм. Ищхъэрэ Къаукъазым щхьэщхэр къолъэтэж гъатхэм икухэм деж.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Ӏуфэбзу

**Ӏуфэбзу** () — сыр-сыр лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ӀуфэджэдцӀыкӀум нэхърэ мащӀэу нэхъ инщ, и теплъэри нэхъ зэхэдзащ, гъуабжэ-щхъуэ ӀэпапӀэхэр къебэкӀыу, бгъэр ныбэщӀагъым нэсу хужьщ, ӀэпапӀэхэр къыреху.

## Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ Ӏуфэджэдхэм уащыпэщӀэхуэ щӀыпӀэхэм, и бжыгъэкӀи нэхъыбэщ. Мэлъэтэж.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Ӏуфэбзу хэкӀыгъуэр

**Ӏуфэбзу хэкӀыгъуэр** () — къызэщӀеубыдэ къуалэбзу гуп инхэр.

Нэхъыщхьэу Ӏуфэхэмрэ псыпцӀэхэмрэ щыпсэухэу: темэнбзухэр, хытхьэрыкъуэхэр, Ӏуфэбзухэр нэмыщӀхэри. Зи пкъыр гъэпсыкӀэкӀэ, шэч хэмылъу, зэгъунэгъу лӀэужьыгъуэхэр. ХэкӀыгъуэр къуэдзиху, лъэпкътощӀу, лӀэужьыгъуи 133 зэхагъэкӀ, ахэр:

* **ХэкӀыгъуэ къуэдзэ ''[[Scolopaci]]***
** Лъэпкъ [[Сыр-сыр лъэпкъыр|Сыр-сыр]] (*Scolopacidae*)
* *'ХэкӀыгъуэ къуэдзэ *[[Thinocori]]***
** Лъэпкъ [[Rostratulidae]]
** Лъэпкъ [[Jacanidae]] 
** Лъэпкъ [[Thinocoridae]] 
** Лъэпкъ [[Pedionomidae]] 
* **ХэкӀыгъуэ къуэдзэ *[[Lari]]***
** Лъэпкъ [[Псытхьэрыкъуэ лъэпкъыр|Псытхьэрыкъуэ]] (''Sternidae'')
** Лъэпкъ [[Хытхьэрыкъуэ лъэпкъыр|Хытхьэрыкъуэ]] (''Laridae'')
** Лъэпкъ [[Rhynchopidae]] 
** Лъэпкъ [[Alcidae]] 
** Лъэпкъ [[Stercorariidae]] 
** Лъэпкъ [[Glareolidae]] 
** Лъэпкъ [[Dromadidae]] 
* **ХэкӀыгъуэ къуэдзэ *[[Turnici]]***
** Лъэпкъ [[Turnicidae]] 
* **ХэкӀыгъуэ къуэдзэ *[[Chionidi]]***
** Лъэпкъ [[Джэдкусэ лъэпкъыр|Джэдкусэ]] (''Burhinidae'')
** Лъэпкъ [[Chionidae]] 
** Лъэпкъ [[Pluvianellidae]] 
* **ХэкӀыгъуэ къуэдзэ *[[Charadrii]]**' 
** Лъэпкъ [[Псыкъуакъо лъэпкъыр|Псыкъуакъо]] (*Recurvirostridae*)
** Лъэпкъ [[Ӏуфэбзу лъэпкъыр|Ӏуфэбзу]] (*Charadriidae*)
** Лъэпкъ [[Ibidorhynchidae]]
** Лъэпкъ [[Haematopodidae]] 



== Тхылъхэр ==
* *Брат Хьэсин''. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ЩӀылъэрыгъуалъхьэхэр

thumb|250px|
**ЩӀылъэрыгъуалъхьэ къуалэбзухэр** () — щыр зыужьыкӀитӀым язым хыхьэ къуалэбзу лӀэужьыгъуэ гупырщ.

Абыхэм я шырхэр, хьэӀулэщӀхэм яйм къагуэкӀыу, джэдыкӀэхэм къызэрипщхэу, е тэлай гуэр текӀмэ, абгъуэм къокӀри йожьэхэр. Апщыгъуэм я нэ къоплъэ, тхьэкӀумэхэм зэхах, цы ятетыхэщ.

Мы гупым къызэщӀеубыдэ нэхъыщхьэу щӀыгум, е псым и гъунэгъуу (жыгыщхьэхэр мыхъуу) псэу къуалэбзу лӀэужьыгъуэхэр: джэд хэкӀыгъуэ, бабыщхэр, къазхэр, дудакъхэр, кърухэр нэмыщӀхэри.

## Еплъэ апхуэдуи
* ХьэӀулэщӀхэр

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Ӏуфэджэд

**Ӏуфэджэд** () — сыр-сыр лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И инагъкӀэ курытщ. ТхыцӀащхьэр гъуабжафэщ, кусэ бгъузэхэр къыхэщу. Ныбэ щӀагъыр хужьщ, хулъэбгъухэм фӀыцӀафэ ящӀэтщ; пщэмрэ хулъащхьэмрэ кусэ Ӏузэ фӀыцӀафэхэр ирокӀуэкӀ.

## Здэпсэухэр
Ищхъэрэ хэку бжыгъэм щопсэу, псыхъуэхэм, хыкъум Ӏуфэхэм. Къаукъазым къолъатэ мэлыжьыхьым ипэхэм, къыщрещ, щӀыӀэм къыригъэзыхункӀи зыщеӀэжьэ. 

И бжьыгъэкӀэ куэдкъым.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Къишын

thumb|220px|
**Къишын** — джэдыкӀэм къуалэбзур ятесу игъэхуабэурэ шыр къырашынырщ. Абы папщӀэу хуэбагъэу градус 35-39-мрэ нэс яӀыгъыпхъэщ.

Ӏуохум щхьопэ къуалэбзу лӀэужьыгъуэхэм я нэхъыбэр щыгъуэлъхьэжькӀэ къуртыбгъэ зэрыхъур, е абгъуэц къазэрыхэкӀыр. Къишыным щызэдыхэт щыӀэщ анэхэри хъухэри. Анэхэр и нэхъыбэм теплъэкӀэ зэщхь псэущхьэшх лӀэужьыгъуэхэращ. Анэм нэмыщӀ джэдыкӀэхэм темытӀысхьэ щыӀэщ, къапщтэмэ, бзудэгухэр, мэзджэдхэр, бабыщхэр. Мысырымрэ Хъутеймрэ илъэс 2, 500-кӀэ узэӀэбэкӀыжмэ ӀэрыщӀу джэджьей къращыфу щытащ. Ауэ абы зыщиубгъуар е 20-нэ лӀэущӀыгъуэм и пэублэщ, щӀэныгъэм, техникэм зыужьыныгъэ ин щагъуэтам нэужь. Иджы джэдхъуныгъэ станциэхэм унэ джэдкъаз лӀэужьыгъуэ псоми — джэдхэм, шылэджэдхэм, гуэгушхэм, бабыщхэм, къазхэм я джэдыкӀэхэр куэду къраш. Унагъуэхэм, уеблэмэ, електролампӀ зыхэт «къурт» ӀэрыщӀхэр хуэӀэзэу къагъэщхьэпэ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Абай (Кокса)

**Абай**  — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Коксуум хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 50 хуэдиз мэхъур.
Айгулак

**Эйлагуш** () — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Кадыным хэлъадэу, Айгулакытхым къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 56 хуэдиз мэхъур.
Айченок

**Айченок** — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Аям хэлъадэу. КӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.
Ак Кул

**Ак Кул** () — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Чаганым хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.
Актуру

**Актуру** () — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Чуям хэлъадэу, Чуятхым къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 23 хуэдиз мэхъур.
Дамэ къабзийхэр

**Дамэ къабзийхэр** — къуалэбзум и дамэм къытекӀэ къабзий пхъышэхэращ.

Ахэр зэхуэдизкъым я инагъкӀэ. Дамэ къупщхьэкӀэм (ӀэфракӀэм) егъэбыдылӀахэр нэхъ кӀыхьщ, блыпкъым ейхэм нэхърэ. Дамэ къабзийхэм я гущӀыӀу къытелъыжьщ нэхъ щабэ дамэцхэр. Къабзийхэм дамэр ткӀий ящӀ, къуалэбзум зиӀэтынымкӀи дэӀэпыкъуэгъу ин хуохъу. Я бжыгъэкӀэ зэщхьэщокӀ къуалэбзур зыщыщ лӀэужьыгъуэм, хэкӀыгъуэм елъытауэ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Къуалэбзум я Ӏэплъэпкъыр
Категориэ:Орнитологиэ
Ак Алаха

**Ак Алаха** () — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Аргутым хэлъадэу, Ипщэ Алтайтхым къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 130 хуэдиз мэхъур.
Акбулак

**Акбулак**  — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Коксум хэлъадэу, Катунытхым къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 17 хуэдиз мэхъур.
Ак Кем (Каракол)

**Ак Кем** () — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Караколым хэлъадэу, Ак Кем Ӏуащхьэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.
Актел

**Актел** — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Сома хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 13 хуэдиз мэхъур.
Антроп (Кондома)

**Антроп** — Урысейм хэт Алтай республикэм Алтай крайм, Кемеров областым я щӀыпӀэм хэж псыщ Кондома хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 130 хуэдиз мэхъур.
Ануй

**Ануй** — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Обым хэлъадэу, Ануйтх къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 330 хуэдиз мэхъур.
YouTube

**YouTube** (**Ютюб**) - видеохостинг, видео иплъхьу, ущеплъу хъууэ.
Аулъ

**Аулъ** — Краснодар крайм хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 1, 851 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ Лазаревскэ къедзыгъуэм (Щачэ къалэм).
Шэсы

**Шэсы** () — Краснодар крайм хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 1, 839 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ Апшеронск къедзыгъуэм деж. Пщыщ и лъэгум деж къыщӀедзэр.
Шапсыхъуэ (Ӏуащхьэ)

**Шапсыхъуэ** () — Краснодар крайм хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 677 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ ТӀуапс къедзыгъуэм деж. Псы Шапсыхъуэр и лъэгум деж къыщӀедзэр.
Шызы

**Шызы** () — Краснодар крайм хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 542 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ Абын къедзыгъуэм деж.
Тхыб

**Тхыб** () — Краснодар крайм хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 905 мэхъур. Кхъуэдзэгъурытхым (Къаукъаз тхышхуэ) хеубыдэщ Хылъэжьый къедзыгъуэм деж.
Пэчэпсыхъуэ

**Пэчэпсыхъуэ** () — Краснодар крайм хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 910 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ Псыфабэрэ ТӀуапс къедзыгъуэмрэ я зэхуакум деж.
Фыщт

**Фыщт** е **Хущтэ** () — Краснодар краймрэ Адыгэ республикэмрэ хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 2, 867 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ Лэгъонакъ тыгум деж.
Ачъэщхьэ

**Ачъэшъхьэ** е **Ажэщхьэ** () — Краснодар крайм хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 2, 391 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ Хъопс къедзыгъуэм (Щачэ къалэ) деж.
Чили

**Чили** () — Ипшъэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Сантиаго.

## ТехьэпӀэхэр
# ThisisChile.cl - Official Chile website - English and Spanish version.
# Gobierno de Chile. 
# Presidencia de la República. 
# Servicio Nacional de Turismo de Chile. 
# Comité Olimpico de Chile. 
# Dirección de Bibliotecas, Archivos, y Museos. 
# Instituto Nacional de Estadísticas de Chile. 

Категориэ:Чили
Сантиаго

**Сантиаго** () — Чилиым и къалэ нэхъышъхьэр. Агломерациэ — 6 061 185 цӀыхухэр (2002).

## Сурэтылъэ

Image::Bisen.jpg|
Image:Palacio de LaMoneda02.png|
Image:Bolsantiago.jpg|
Image:Catedral de Santiago.JPG|
Image:Las Condes at night.jpg|
Image:Andes y Torre Entel.jpg|
Image:Teatromunicipal.jpg|
Image:Alameda.jpg|
Image:Santiago1std (2).jpg|
Image:PaseoAhumada.jpg|
Image:Oriente Santiago Nocturno.JPG|
Image:TorreTelefónicaChile.jpg|
Image:Cerro el plomo.JPG|
Image:Stgo centre.jpg|
Image:Transantiago bus articulado.jpg|
Image:Bellasartes.jpg|


## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Официал сайтыр

Категориэ:Чили
Шэмэджыпэбзухэр

**Шэмэджыпэбзухэр** () — мысырбзу лъэпкъым щыщ лъэпкъэгъущ.

ЛӀэужьыгъуищ нэхъ хиубыдэкъым, ахэр:
* Шэмэджыпэбзу (Plegadis falcinellus)
* Plegadis chihi
* Plegadis ridgwayi

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Мысырбзу лъэпкъыр
Дыгъужьыб

**Дыгъужьыб** — Къэрэшей-Шэрджэсым хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 718 мэхъур. 

Беслъэней къуажэм и гъунэгъу бгъэдэтщ, Инжыджышхуэ и сэмырабгъумкӀэ. ЛӀэщӀыгъуэ кӀуам икухэм иджыри, Ӏуащхьэм дыгъужьхэр щыпсэуауэ щытащ. Псэущхьу хъуар цӀыхухэм я щэкӀуэным текӀуэдащ. Иджы бгым Ӏэщ фермэ тетщ, Совет зэманыгъуэм ящӀауэ.
Жан-Жол

**Жан-Жол** е **Джан-Джол** ()— Къэрэшей-Шэрджэсымрэ Краснодар краймрэ я гъунапкъэм тет къырщ. И лъэгагъыр м. 925 мэхъур. Инжыджышхуэ и ижьырабгъу лъэныкъуэмкӀэ щхьэщытщ.
Ажэжьбэкъу

**Ажэжбэкъу**, **Аджэжъбэкъу** е **Ачъэжъбэкъу** () — Краснодар краймрэ Адыгеймрэ хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 2, 486 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ, Краснодар краймрэ Адыгеймрэ я гъунапкъэм тетщ, Лабэжьыйрэ Щхьэгуащэрэ я зэхуакум. Ӏуащхьэм и лапэм псы бжыгъэхэм къыщыщӀадзэр, нэхъ инхэм ящыщ Ажэжьбэкъур.
Ахъмэтыб

**Ахъмэтыб** () — Краснодар краймрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 1, 313 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ, Краснодар краймрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ я гъунапкъэм тетщ, Лабэшхуэрэ Лабэжьыйрэ я зэхуакум. Ӏуащхьэм и ищхъэрэ лъэныкъуэм, и лъапэм деж а пситӀыр зэхуэлъадэри Лабэжъ къыщыщӀедзэр.
Шолэхъуб

**Шолэхъуб** () — Краснодар краймрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 1, 662 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ Уэрп къедзыгъуэмм (Къэрэшей-Шэрджэсым) деж. 

Ӏуащхьэм къыщӀож псыхэр: Джэджэнышхуэ, Грязнуха, нэмыщӀ псы жьгъей бжыгъэхэр.
Къубыщ

**Къубыщ** () — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъ хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 13 хуэдиз мэхъур.
Къуэпэ (Къэрэчынт)

**Къуэпэ** — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Къэрэчынтым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 5 хуэдиз мэхъур.
Джэджэн

**Джэджэн** () — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Уэрпым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт Ахъмэтыбым къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 90 хуэдиз мэхъур.
Танэжьыкъуэпс

**Танэжьыкъуэпс** () — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ ГумцӀыкӀум хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 9 хуэдиз мэхъур.
Къэмылыкъуэ (ИнжыджцӀыкӀу)

**Къэмылыкъуэ** () — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ ИнжыджцӀыкӀум хэлъадэу, Къырпагуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Къасеикъуэпс

**Къасеикъуэпс** () — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Инжыджышхуэм хэлъадэу, Абэшыр и ӀэхъупӀэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 5 хуэдиз мэхъур.
Инал (Ӏуащхьэ)

**Инал** () — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 2, 878 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож Иналыпс.
Мамышыкъуэ

**Мамышыкъуэ** — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 2, 300 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэр Былым-къуажэм пэщытщ.
Пхъэзадэ

**Пхъэзадэ** () — Урысейм хэт Ставропол крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Нартсанэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Лаурсэн и Ӏуащхьэ

**Лаурсэн и Ӏуащхьэ** — Урысейм хиубыдэ Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 2, 000 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы жьгъей бжыгъэ.
Гуащэ и Мывэ Зэтелъ

**Гуащэ и Мывэ Зэтелъ** () — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ я гъунапкъэм тет Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 2, 300 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм асы бжыгъэ къыщӀож .
Елэнокъуэпс

**Елэнокъуэпс** () — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсымрэ Ставропол краймрэ и щӀыпӀэм хэж псыщ ГумцӀыкӀуым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 30 хуэдиз мэхъур.
Иналыпс (Уэрп)

**Иналыпс** () — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Уэрпым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 15 хуэдиз мэхъур.
Ешкуэкуэн

**Ешкуэкуэн** () — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ ГумцӀыкӀум хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 45 хуэдиз мэхъур.
ӀуащхьэмахуэцӀыкӀу

**ӀуащхьэмахуэцӀыкӀу** (, ) — Урысеймрэ Хъырцеймрэ я гъунапкъэм тет уащхьэщ. И лъэгагъыр м. 5, 033 мэхъу. 

## И цӀэр
Къущхьэ лъэпкъ бжыгъэм цӀэ яӀэ Ӏуащхьэм теухуауэ, урыс цӀэ *Казбек*-ыр къызтекӀар, къуэ дэкӀыпӀэм деж XIX лӀэщӀыгъуэм и щӀэдзэгъуэм къуажэ щытам пщы дэсым и цӀэтэр Къази, Къэзи-м *Бэч* (пщы) пагъувэри къуажэми, Ӏуащхьэми а цӀэр урысхэм траӀуа хъуащ.

ХъырцыбзэмкӀэ Ӏуащхьэм и цӀэр მყინვარწვერი  адыгэбзэкӀэ зэбдзэкӀмэ *Мылыщхьэ* е *Мылщыгущ* зэрыхъунур.

## Тхыдэр
ӀуащхьэмахуэцӀыкӀу и лъапэм деж щӀэт къуажэ Степанцминдар, япэм, XIX лӀэщӀыгъуэм ипэм нэс Джылэхъстэнхэ я ӀэнатӀэгъуэм щӀэтт, пщы Къазий еуэ, къуэм дэкӀ гъуогу Хъырцей пщыгъуэхэм пхырыкӀыр зэрагъэзахуэу.
Хъумбылей

**Къумбалей** () — Урысейм хэт Ищхъэрэ Осетиэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Тэрчым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 100 хуэдиз мэхъур.
Гуартэ и плъапӀэ

**Гуартэ и плъапӀэ** () — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 1, 041 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы Вагъэдзыкъуэр.
Шыбланэкъуэ

**Шыбланэкъуэ** () — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсымрэ Краснодар краймрэ я щӀыпӀэм хэж псыщ Инжыджышхуэм хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.
Шыгуарэ

**Шыгуарэ** () — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъым хэлъадэу, Жьэгъуэ лъабжьэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Шыбэгыкъуэпс

**Шыбэгыкъуэпс** () — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ Инжыджышхуэм хэлъадэу, Зэлэн Щыгум къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.
ХьэщӀэукӀ

**ХьэщӀэукӀ** () — Урысейм хиубыдэ Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 1640 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэр Тебэрды и псыхъуэм и сэмырабгъу лъэныкъуэм дэт, Къэрэшейкъалэм ипэмыжыжэу.
Къуэдымэз (ИнжыджцӀыкӀу)

**Къуэдымэз** () — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ ИнжыджцӀыкӀум хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 10 хуэдиз мэхъур.
Шэлкъан

**Шэлкъан** () — Урысейм хиубыдэ Къэрэшей-Шэрджэсым и Уэрп къедзыгъуэм хэт Ӏуащхьэщ Краснодар крайм и гъунапкъэм пэмыжыжэу, и лъэгагъыр м. 1, 350 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы жгъей бжыгъэхэр.
Шэдакъуэ (псы)

**Шэдакъуэ** () — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыбэм хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур ШэдакъуэӀуащхьэм къыщӀож.
Сэралып

**Сэралып** — Урысейм хиубыдэ Къэрэшей-Шэрджэсым  и Хьэбэз къедзыгъуэмрэ Къэрэшей къедзыгъуэмрэ я гъунапкъэм тет Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 1, 327 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы жгъей бжыгъэхэр.
Уэкъаурт

**Уэкъаурт** () — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Чамлыкъым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 36 хуэдиз мэхъур.
Хуарзэ (Чэмлыкъ)

**Хуарзэ** () — Урысейм хэт Краснодар крайм краймрэ я щӀыпӀэм хэж псыщ Чамлыкъым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 40 хуэдиз мэхъур.
Псыжьеикъуэ

**Псыжьеикъуэ** () — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Уэрпым хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 16 хуэдиз мэхъур.
Зэлэнщыгу

**Зэлэнщыгу** — Урысейм хиубыдэ Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 1200 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэр. 

Али Бэрдыкъуэ къуажэмрэ Исправнэ станицэмрэ я зэхуакум дэтщ, Инжыджышхуэмрэ ИнжыджцӀыкӀумрэ я псыхъуэ зэхуакум. Псы жьгъей бжыгъэ къыщӀожыр, Ӏуащхьэм и лъэныкъуитӀымкӀэ кӀуэху.

И адыгэцӀэ Зэлэнщыгур псалъитӀу зэхэт: *зэлэн* — зэхуэсын, хасэ егъэкӀуэкӀын; етӀуанэ псалъэр *щыгу* — щхьэ, нэпкъыщхьэ. урысыбзэм Инжыджхэм цӀэ зэрахьэ *Зеленчукхэр* Зэлэнщыгу псалъэм къыхэкӀауэ щытщ.
АдыкӀэлэн

**АдыкӀэлэн** () — удз лӀэужьыгъуэхэм щыщ къэкӀыгъэщ.

## Теплъэр
Къудамэ куэд зымыщӀ ипкъхэм я лъэгагъыр см. 50-100 мэхъу, и тхьэмпэ хъурей-кӀыхьхэм дзэ цӀыкӀу яӀэщ. Удзым лъабжьэжь псыгъуэ-кӀыхьхэр ещӀ. 

АдыкӀэлэным гъатхэм и кӀэм, гъэмахуэм шакъафэ къызыщӀэлъадэ гъагъэхэр, мм. 3-5 нэхъ зимыинагъхэр, къыпедзэ.

## КъыздэкӀыр
Мы къэкӀыгъэм нэхъыбэу ущрохьэлӀэ псыхъуэм, щӀыпӀэ псыӀэхэм, псынащхьэхэм.

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
Адыгэхэм ижь лъандэрэ хущхъуэу сымаджэхэм ирахьэлӀэ. Удзым хэлъ эфирыр медицинэм, парфумериэм къыщагъэщхьэпэ.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Алмэстыщхьэцхэр

**Алмэстыщхьэцхэр** () — лӀэужьыгъуэ зыбжанэу гуэша къэкӀыгъэ лъэпкъыгъуэщ.

## Теплъэр
Зы гъэрэ нэхъыбэкӀэ къэкӀыркъым. Ипкъ кӀапсэ псыгъуэмкӀэ езыр зыкӀэрыкӀэ къэкӀыгъэхэм зырешэкӀ, ӀэфӀри псыри къыщӀифыкӀыурэ зэран хуабжу яхуохъу.

## КъыздэкӀыр
КъэкӀыгъэ зэхуэмыдэхэм якӀэрокӀэ. Тхьэмпищ трасам алмэстыщхьэцыр щыкӀэрыкӀэкӀэ абы мэкъуу, жылэу къитыр мащӀэ дыдэ мэхъу. Абы къыхэкӀыуи алмэстыщхьэцыр зэран хъу удзыжьхэм хагъэхьащ, абыхэм, зэрыгурыӀуэгъуэщи, сыт щыгъуи ебэнын хуей.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Аму

**Аму** () — гъиткӀэ къэкӀ къэкӀыгъэ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Зи лъэгагъыр см 100-150-м нэс удз лӀэужьыгъуэщ. Удзым ипкъ кунэщӀым, занщӀэу дэкӀейм, цы тетхэр мащӀэу пхъашэщ, и тхьэмпэхэр тхьэмпэ цӀыкӀу куэду зэхэтщ, и лъабжьэр куу дыдэу екӀыхыркъым. Амур бадзэуэгъуэм икӀэхэм  къощхьэлъэ, гъэгъа хужьыфэ цӀыкӀухэр, Ӏэрамэ хъуреуэ зэхэту, купсэхэм къапедзэ. 

## КъыздэкӀыр
Нэхъыбэу къыщокӀ губгъуэхэм, хуейхэм, мэзлъапэхэм, хадэхэм, чэтыпӀэжьхэм, куэншыб щылъыпӀэхэм. 

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
Силосу иплъхьэмэ, Ӏэщым фӀыуэ яшх. ЛъабжьэщӀэ хъурейхэр ещӀ, адыгэхэм ахэр къыщӀахри яшх, нысэщӀащхьэкӀэ йоджэ. 

КъэкӀыгъэр къэмыщхьэлъэ ипэкӀэ адыгэхэм, абазэхэм, нэгъуэщӀ лъэпкъхэми, ипкъ цӀынэр яукъэбзурэ яшх. Каротин, витамин зэмылӀэужьыгъуэхэр хэлъщ. 

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Андзышбаринэ

**Андзышбаринэ** () — илъэс зы бжанэкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэщ, андзыш лъэпкъэгъум щыщ къэкӀыгъэщ.

## Теплъэр
Ипкъ занщӀэу дэкӀейм и лъэгагъыр см 80-м нос. ИщӀагъ щӀэт тхьэмпэхэр нэхъ инщ, ищхьэм нэхърэ, тхьэмпэ щӀагъхэм цы щабэ ятетщ. Удзым лъабжьэжь ещӀ, щӀым куууэ йокӀых. Бадзэуэгъуэм-мэкъуауэгъуэм  адзышбаринэм и щхьэмкӀэ, гъашэм ещхьу, зэхэту гъэгъа гъуэжь цӀыкӀу куэд къыпедзэ.

## КъыздэкӀыр
МэкъупӀэхэм, хъупӀэхэм, мэз лъапэхэм къыщокӀ. Ӏэщым яшхкъым.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
АнтӀырэ

**АнтӀырэ** () — гъурц лӀэужьыгъуэщ тэрджэм лъэпкъэгъум щыщ къэкӀыгъэщ.

## Теплъэр
И лъэгагъыр м. 3-4-м нос. И пхъафэр щхъуэ-гъуабжафэщ. Къудамэхэр зэпэщӀэту и пкъым къытокӀэ, и тхьэмпэхэр папцӀэщ, хуэхъурей щӀыкӀэщ, кӀы япытщ. Гъэгъа щхъуантӀэ-гъуэжьыфэхэр, 2-3-уэ зэгъусэу, къудамэхэмрэ тхьэмпэхэмрэ я зэхуакум гъатхэм къыдедз. Бжьыхьэм, пхъэщхьэмыщхьэхэр хъуа нэужь, плъыжьыфэ дахэщ, тӀурытӀу зэгуэтщ.

## КъыдзэкӀыр къызэрагъэщхьэпэр
Паркхэм къыщагъэкӀ. Джабэхэр, псыдзэм диха къуэхэр ирибгъэбыдэн папщӀэ хэпсэу къэбгъэкӀ хъунущ. 

И пхъэр быдэщ, уадэкӀэ, баш, къыхащӀыкӀ. 

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Ныкъуей

**Ныкъуей** () — Урысейм хиубыдэ Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 920 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы бжыгъэхэр, абыхэм я нэхъ инхэр: Хуарзэпс, Пыжьынэкъуэ, Шыбэрыт.
Алэрикъуэдэх

**Алэрикъуэдэх** () — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Джэджэным хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.