open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дагъыстэн

**Дагъыстэн Республикэ** (, , , , , , , , ) — Урысей Федерациэм хэт республикэ. Къалэ нэхъышъхьэр Мэхьэчкъалэ

## Хэкумэтх

Дагъыстэныр Ишъхъэрэ Къаукъазым хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ — Къэлмыкъым, къуэхьэпӀэмкӀэ — Ставропол шӀыпӀэмрэ Мышгычеймрэ, ипшъэмкӀэ — Курджымрэ, Азэрбиджанымрэ, къуэкӀыпӀэм — Каспий хым и Ӏуфэм Ӏохьэ.

Къэралым ежэх псы нэхъ инхэр — Тэрч, Сулак, Самур. Дэгъыстэным и ишъхъэрээ лъэныкъуэр псыкӀэ мыбэгъуауэ щыт. Къушъхьэхэм ежэх псыхэр инхэ, шӀымахуэкӀи щтыхэкъым. Къэрал псом псыуэ 1800 хуэдиз йожэх, псыхъуреуэ 100 хуэдиз.

ШӀыпӀэр — ишъхъэрэмкӀэ губгъу щыт, ипшъэмкӀэ — къушъхьу. Ӏуашъхьэ нэхъ лъагэр — Базардузу.

Хьэйуар къэралыкумрэ ишъхъэрэ лъэныкъуэмрэ — курыт-континенталу щыт, Каспиим и Ӏуфэм — субтропик.

Курыт температурэр губгъуэ лъэныкъуэхэм шӀычылэм зэрыхъур +1°С щыкӀэдзауэ 3°С нэс, къушъхьэхэм 5°С—11°С. Уэуэ къехыр 200—300, 600—800 мм зэрыхъумкӀэ.

## Тхыдэр

Дагъыстэным и тхыдэр — тхыдэ лъэпкъ 30-м фӀэкӀ, къэралым дэсхэм.

Ди лъэхъэнэм и пэм, иджырей Дагъыстэным и ипшъэ лъэныкъуэр Къаукъаз Албэнейм хэтт.

Лъэхъэнэ курытхэм и пэхэм, VI—XI лъэхъэнэхэм Дагъыстэным и шӀыпӀэм къэрал Сарир зэфӀоувэ, и къалэнэхъышъхьу хъур Хунзах. VII лъэхъэнэхэм мыслымэн диныр йохьэ шӀыпӀэм, диныр шӀыпӀэм щызэфӀэувэр XV лъэхъэнэм. Дагъыстэным и ишъхъэрэ лъэныкъуэр хазархэм яӀыгъ.

XII лъэхъэнэм Сарирыр хокӀуадэ. 1239—1240 гъэхэм монголхэр Дагъыстэным йохьэхэ.

XVI лъэхъэнэм Урысей къэралым зекӀуэ зытӀущ ешъыр Дагъыстэныр иубыдыным шъхьэкӀэ, ауэ и къэру къихькъым.

1722—1723 гъэхэм Петыр I Къажэр зекӀуэ ишъа яуж Каспиим и Ӏуфэр зэрщыту Урысейм хохьэ, ауэ дунем ехыжьа яуж, шӀыпӀэр зэрщыту Урысейм фӀокӀуэд.

1813 гъэм Гулистан тхылъымкӀэ Къажэр къэралым пэубыдыгъу иӀэуэ хъуар къуэкӀыпӀэ КъаукъазымкӀэ къегъанэ. 1820 гъэм Урысейм хохьэ Дагъыстэным дэс пщыхэм я шӀыпӀэхэр, ауэ, 1829 гъэм щыкӀэдзауэ 1859 гъэм нэгъунэ Къаукъаз зауэ йокӀуэкӀ.

1860 гъэм щыкӀэдзауэ 1917 гъэм нэгъунэ Урысей империэм Дагъыстэн област джоуэ хэта.

Советхэм я ӀэнатӀэр техьа яуж, Къаукъазым Дагъыстэн РССА къыхокӀ (СФСРУ-м хэту).

РССЗ-р зэхэкӀа яуж, 1991 гъэм, Дагъыстэныр Урысей Федерациэм къыхэна. Советхэм яуж зэманыгъуэм къэлъытыгъуэ хьэлъэ ират къэралым дежь, политикэмрэ зэхэтыкӀэмрэ тэрэзыгъуэ имыӀу.

## Джылэр

Урысстатым къызэриӀохумкӀэ, 2009 гъэм Дагъыстэным джылу дэсар 2 711 679. Дагъыстэныр япэрей республику щыт Урысейм лъэкъ дэсхэм я бжыгъэкӀэ.

Лъэпкъхэр:

## АдминистрациэмкӀэ и гуэчыгъуэр

АдминистрациэкӀэ Дагъыстэныр куей 42-кӀэ мэгуэчыр.

## Экономикэр

Нэхъыбу джылэр зыпылъхэр хадэрэ, былым зехуэнымрэ. Лэжьыгъэ нэхъ индыдэр хэкум — Дагдизел фабрикэ, дзэм щымыхъукӀэ джылэми шъхьэкӀэ Ӏэмэпсымэ къыдигъэкӀыу.

## Сурэтылъэ


Dagestan 1.jpg|
House of the Administration of Kasumkent.jpg|
Kundi iyul 2007.jpg|
Khkem village in Dagestan - Russia.jpg|
Panorama of the village Zrikh in Dagestan, RF.jpg|
Reka Aktash.jpg|
Юртауховские горы.jpg|



## Гулъытыгъуэхэр

## ТехьэпӀэхэр

* Дагъыстэн Республикэм и президентым и сайт 
* Дангъыстэн Республикэм и ӀэнатӀашъхьэм и сайт 

Категориэ:Дагъыстэн
Адыгэ Республикэ

**Адыгэ Республикэ** (, ) — Урысей Федерациэм хэт къэрал, Ипшъэ Федерал Куейм щыщ.

Къалэ нэхъышъхьэр Мыекъуапэ.

Краснодар къэралкӀуэцӀым ит.

И инагъыр 7 600 км².

Джылу дэсыр 500 731 (2025 гъэмкӀэ).

Къэралыбзэхэр: адыгэбзэ, урысыбзэ.

## Хэкумэтхыр
Къэралым и ишъхъэрэ лъэныкъуэр губгъу щыт, ипшъэ лъэныкъуэр Къаукъаз Ӏуашъхьэхэм хохьэ. Къэралым и ныкъуэм хуэдизыр мэзхэм яубыд.

Псы нэхъ ину ежэххэр: Псыжъ, Лабэ, Щхьэгуащэ

## Джылу дэсыр

### Хьэблэ нэхъ инхэр




## Администрациэ гуэчыгъуэр

## Сурэтылъэ

Reka Belaya Pritok Kubani1.jpg|Щыхэгуащэ и псыхъуэ
Dolmen1.JPG|Испыунэ
1гъуэзэрыплъ.jpg|Гъуэзэрыплъ хьэблэр
Fisht.jpg|Фыщт
Lago-Naki.jpg|
Abadzekhskaya.jpg|ХьэпакӀэхьэблэ
1Мыекъуапэ.jpg|Мыекъуапэ
1Ошъутэн.jpg|Ошъутэн


## Гулъытыгъуэхэр

## ТехьэпӀэхэр
* Официал сайт

Категориэ:Адыгэ Республикэ
Ингушей

**Ингушей, Мышкъыш (Гъэлгъай) Республикэ** (, ) — Урысей Федерациэм хэт республикэ. Къалэнэхъышъхьэр Магас.

## Хэкумэтхыр

Мышхэныр Ишъхъэрэ Къаукъазым хэт. И гъунапкъэхэр здыухьэр: къуэхьэпӀэм — Ишъхъэрэ Осетиэм, къуэкӀыпӀэм — Мычгышейм, ипшъэм — Курджейм.

ШӀыпӀэр ипшъэмкӀэ къушъхьу щыт, ишъхъэрэмкӀэ губгъу. Къэралым и инагъым тэрэзу хэшъыкӀыгъэ иэкъым Мычгышейм шӀыпӀэкэ пэубыдыгъэ зэриӀэм шъхьэкӀэ, абым шъхьэкӀэ зэратхыр 3 400 щыкӀэдзауэ 3 600 нэгъунэ км2.

Хьэйуар — континент къушъхьэу щыт. Курыт температурэр шӀычылэм — 3 щыкӀэдзауэ 10 нэс °C, мэкъуауэгъуэм — 21-23&nbsp;°C. Уэуэ къехыр 1200 мм нос илъэсым.

Псы нэхъ инхэр: Тэрч, Сунжа, Асса.

## Тхыдэр

I мин илъэсыгъуэм ди лъэхъэнэм ипэм Ингушейм и шӀыпӀэм Къобан лъэпкъыгъуэр исауэ щыта. Абы щыгъуэми япэрей къэӀуэтэгъуэ къыхокӀыр вайнахлъэпкъыжьхэм ятепсэлъыхьу.

Лъэхъэнэ курытхэм дзурдзук лъэпкъ зэгуэтхэр ис шӀыпӀэм, Темырлэн 1395 гъэм имыхьа кӀышъэ хэкум. А зэманым щыгъуэ мыслымэн динри хохьэ хэкум.

1770 гъэм Ингушейр Урысей империэм хохьэ, 1860 гъэм щыкӀэдзауэ Терскэ областым хэту.

Джэпуэгъуэ револуциэм яуж 1917 гъэм, куэд мыхъу Къушъхьэ республикэ щыӀа. Советхэм я ӀэнатӀэм зэр Къауказу кӀэхьа яуж 1920 гъэм Ингушейр Къушъхьэ РССА-м хэхьа. 1924 гъэм Къушъхьэ РССА-рыр мэкуэдри абым къыхокӀ Ингуш АКу, ар 1934 гъэм Мычгыш-Ингушей АКу мэхъур (1936 гъэм щыкӀэдзауэ Мычгыш-Ингушей РССА яшъыр).

Къэралыгъуэ зауэшхуэм щыгъуэ Мычгыш-Ингушейм и лъэныкъуэ гуэрэхэр джэрмэныдзэхэм яубыдауэ щыта. Мычгышрэ ингуш лъэпкъымрэ джэрмэнхэм къадэшъахуэ къалъытэри Азиэ Курытым ирагъэкӀхэ. Мычгыш-Ингушейр администрациэ къыхэгъэкӀыгъуэ хуэду мэкӀуэд, къэрал къыбгъэдэлъхэм и шӀыпӀэр хуагуэчу.

1957 гъэм мычгышхэмрэ ингушхэмрэ пӀалъэ ярат я шӀыналъэм ягъэзэжьыфыну, Мычгыш-Ингушейр аргуэру зэфӀагъувэжь.

РССЗ-р зэхэкӀа яуж Мычгыш-Ингушейри зэхокӀхэри иджырей Мычгышейрэ Ингушейрэ мэхъухэ.

## Джылэр

2002 гъэмкӀэ джылэбжыгъэ ирагъэкуэкӀамкӀэ Ингушейм джылу дэсар 467 294 цӀыху. 2010 гъэмкӀэ Урысстатым и къэлъытэгъуэ щыӀэм зэригъэлъагъуэр 532 150 цӀыху.

Лъэпкъ дэсхэр (2002): ингушхэр 77,27 %, мычгышхэр 20,42 %, урысхэр 1,19 %, пэмыкӀхэр 0,34 %.

### Хьэблэхэр




## АдминистрациэмкӀэ гуэшыгъуэр

АдминистрациэкӀэ Ингушейр куей плӀыкӀэ мэгуэч. Республикэм къалу плӀы дэт, тӀур абыхэм къэралъым и ӀэнатӀашъхьэм кӀэтху.

## Сурэтылъэр


File:Tkhaba-Erdy.jpeg|Тхаба Ерды чылисэ
File:Erzi, Ingushetia, Erzi towers 3.jpg|Эрзи къуаджэм и чэшъанэхэр
File:Ingushetia - Targim.jpeg|Таргим къуаджэ
File:Ingushetia - Vovnushki.jpeg|Вовнушки быдапӀэр
File:Ingushetia - Tsey-Loam.jpeg|Цей Лоам тхыр
File:Ingushetia - Assin Valley.jpeg|Ассэ къуэр
File:Ingushetia, Russia, Ingush tower, Argenberg.jpg
Erzi, Ingushetia, Crypts.jpg
Erzi, Ingushetia, Buildings.jpg
Ingushetia mountains, Долина Армхи, Ингушетия, горы Кавказа.jpg
Ingushetia, Долина Армхи в лучах заходящего солнца, горная Ингушения, Кавказ.jpg



## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Ингушейм и официал сайтыр 
* ХабзэдэгъэкӀ Ингушей Республикэм 
* Ингушейм и ӀухьэпӀэ 
* Ингушетия.инфо 

Категориэ:Ингушей
Ишъхъэрэ Македониэ

**Республикэ Ишъхъэрэ Македониэ** () — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Скопие.

## Хэкумэтх

Республикэ Ишъхъэрэ Македониэ Балкан хы тӀыгуныкъуэм хэт. Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ — Косово республикэм (дунейм псоми къамылъыта къэрал), Сербиэм, къуэхьэпӀэмкӀэ — Албаниэм, ишъхъэрымкӀэ — Алыджым, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Балгариэм.

Езы шӀыпӀэр нэхъыбэм къуэкӀэ-бгыкӀыу щыт.

Къэралым и шӀыпӀэм и инагъыр — 25 333 км².

## Тхыдэ

Македониэ республикэм и шӀыпӀэр Пэсырей Македониэм щыщт, абым и ицӀэри къахэкӀауэ къылъыса хъуа.

Лъэхъэнэ курытхэм я пэм нэхъышъхьэ дину хэкум щытар Захуэ чыристэныгъэ. XVI лъэхъэнэм Македониэр, Балкан хы тӀыгуныкъуэ псом хуэдуи Уэсмэн империэм иубыда.

Япэрей балкан зауэр иуха яуж 1911 гъэм Македониэр Балгариэм хэхьа, ауэ етӀуанэ зауэм Балгариэм и къэру къыщимыхьым 1912 гъэм, Македониэр Сербиэм хокӀуэ (1918 гъэм щыкӀэдъауэ - Йугослау).

ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр щекӀуэкӀым Македониэр оккупациэм хэта. 1945-1991 гъэхэм - социал Йугославиэм и республикихым я зы, 1991 гъэм щыкӀэдзауэ къэрал хуит мэхъур.

## Джылэ

Къэлъытэгъуэ гуэрэхэмкӀэ, 2005 гъэм къэралым джылэр 2 045 262 цӀыху ябжа.

Лъэпкъ нэхъ ину дэсхэр: македонхэр (64,18 %), албанхэр (25,1 %), тыркухэр (3,85 %), пэмыкӀхэр.

ДинкӀэ — чыристэнхэр (68 %), мыслъымэнхэр (30 %).

## АдминистрациэмкӀэ и гуэшыгъуэр

Республикэ Ишъхъэрэ Македониэр — къэрал унитару щыт. АдминистрациэмкӀэ 84 хэку зэхокӀыр.

## ТехэпӀэхэр
* Республикэ Македониэм и Президент
* Республикэ Македониэм и Парламент
* Хасэм и Сайтыр

Категориэ:Республикэ Македониэ
Ишхъэрэ Ӏэсетиэ

**Республикэ Ищхъэрэ Ӏэсетиэ** (, ) — Урысей Федерацэм хыхьэ республикэ. Къалэ нэхъышъхьэр Тэрч-къалэ.

## Хэкумэтх

Ищхъэрэ Ӏэсетиэр Ищхъэрэ Къаукъазым хэт и гъунапкъхэр: къуэхьэпӀэм — Къэбэрдей-Балъкъэрым Ӏохьэ, Ищхъэрэ — Ставропол къэралым, къуэкӀыпӀэм — Ингушымрэ Мычгышымрэ, ипшъэм — Курджымрэ ныкъуэ къэлъытэ Ипщэ Осетиэмрэ. Къэралым и шӀыпӀэр 7987 км² мэхъур.

ШӀыр — ишъхъэрэмкӀэ губгъу щыт, ипшъэмкӀэ — къуэкӀэбгыкӀэ. Хьэуар — курыт-континенту щыт, курыт температурэр щӀышылэм — −5° С, мэкъуауэгъуэм — +24° С, къэхыр — 400—500 мм гъэм.

Къэралым и шӀым сэбэпыгъуэ куэдхэр хэлъ — джэз, дыжьын, известняк, пэмыкӀхэр джоуэ.

Псы нэхъ инхэр — Тэрч, Фиагдон, Ардон, Гизелдон, Урыху.

## Тхыдэр

Лъэхъэнэ курытхэм Ищхъэрэ Ӏэсетиэр къэрал Аланиэм хэхьэт. Монгол пхырыкӀыгъуэм яуж 1238—1239 гъэхэм Аланиэр къэрал хуэду хэкӀуэда, и джылэр къушъхьэхэм дэкӀахэ захъуму.

1774 гъэм Ӏэсетиэр Урысей империэм хохьэ. 1784 гъэм Дариял къуэм и гъунэгъу быдапӀэ Тэрч-къалэ халъхьэ, яужым Тэрч хэкум и къалэ нэхъышъхьэ мэхъур.

Жэпуэгъуэ револуциэмрэ советхэм я ӀэнатӀэмрэ Ищхъэрэ Къаукъазым къыхьа яуж 1920 гъэм Ӏэсетиэр тӀууэ ягуэч — ишъхъэрэ лъэныкъуэр УСФСР-м къонэ, ипшъэрэ лъэныкъуэр Курджы ССР-м хохьэ. 1921—1924 гъэхэм Ищхъэрэ Ӏэсетиэр Къущхьэ АССР-м хэта. Къущхьэ АССР-ыр зэхагъэкӀа яуж, лъэпкъ автономиэхэр яшъу, Ищхъэрэ-Осетиэ автоном куей хъуа, 1936 гъэм Ищхъэрэ-Ӏэсетиэ АССР хъуа.

Къэралыгъуэ зауэшхуэм щыгъуэ, Ищхъэрэ Ӏэсетиэм и шӀыпӀэ нэхъыбэр джэрмэныдзэм оккупациэм иӀыгъа, Тэрч-къалэ и ӀухьэпӀэм идежь къыздагъэувэӀэфахэр.

Ингушхэмрэ Мышгычхэмрэ ирагъэкӀа яуж Ищхъэрэ Ӏэсетиэм Мышгыч-Ингушейм и хэку гуэрэхэр хуагъэкӀуа.

1990 гъэм Декларациэ къыдагъэкӀ къэрал хуитыныгъэм теухуауэ. РССЗ-р зэхэкӀа яуж, Ищхъэрэ Осетиэр Урысей Федерациэм къыхэна. 1992 гъэм Пригороднэ куейм зауэ къэжьа осетинхэмрэ ингушхэмрэ я шӀы зэпэубыдыгъэм къыхэкӀауэ. Абым и иухыгъэмкӀэ ингушхэм я нэхъыбэр Пригороднэ куейм дэкӀын хуэй хъуахэ.

2004 фокӀадэм и 1, еджэщ 1-ер Беслан къалэм террористхэм яубыда, сабыйхэмрэ, сабыйхэм я адэхэмрэ ядэкӀыгъу (псори нэрыбгэ 1128 хъууэ). Къагъэуахэмрэ урысыдзэхэм штурм ирагъэкӀуэкӀахэмрэ яуж анэмэтхэр къаутӀыпщыжьа, ауэ, нэрыбгэ 300-ым фӀэкӀыу хэкӀуэда, нэрыбгэ 700 уӀэгъэ хъуахэ.

## Джылэр

Урысей къэралпсо джылэ бжыгъэ 2002 гъэм ирагъэкӀуэкӀамкӀэ, Ищхъэрэ Ӏэсетиэм джылу дэсыр 710275 цӀыху къыкӀэкӀа. Лъэпкъ хэсхэр:

## Администрациэ гуэшыгъуэр
АдминистрациэкӀэ Ищхъэрэ Осетиэр куей 8 мэгуэч, зы къалэ республикэ ӀэнатӀэм кӀэту (Тэрч-къалэ). Куейхэр:

## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Официал сайт Ищхъэрэ Ӏэсетиэ къэралым и ӀэнатӀэпӀэшъхьэм 
* Ищхъэрэ Ӏэсетиэ къэралым и зэмыхъуэкӀ Ӏутыгъуэ УФ-м и Президентым дежь 
* Ӏэсетинхэмрэ я тхыдэмрэ 
* Ӏэсетинхэм я тхыдэмрэ я културэмрэ 

Категориэ:Ищхъэрэ Осетиэ
Республикэ Косово

**Республикэ Косова** (е Косово; , ) — дунейпсом къамылъыта къэрал, Еуропэм хэт. Къалэ нэхъыщъхьэр — Приштина.

## Гулъытэгъуэ

Категориэ:Республикэ Косово
Сан-Марино

**Республикэ Сан-Марино** () — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Сан-Марино

Категориэ:Сан-Марино
Сэхарэ

**Сэхарэ** (, ) — Ишъхъэрэ Африкэм пшахъуалъэ хэлъ, ШӀыгуми нэхъ ин.

И инагъыр — 8,6 млн км².

Сэхарэм 11 къэрал хэт, ахэр — Алджазаир, Мысыр, КъуэхьапӀэ Сахарэ, Ливиэ, Мавританиэ, Мали, Марокко, Нигер, Судан, Тунис, Чад.

И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: ишъхъэрэмкӀэ — Хы Курытым, къуэхьэпӀэмкӀэ — Атлантикэ Океаным, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Хы Плъыжьым.

## ТехьэпӀэхэр
* Sahara desert Terrestrial Ecoregions 

Категориэ:Хэкумэтх
Сербиэ

**Сербиэ** () — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Белград.

## Хэкумэтх

Сербиэ Еуропэм, Балкан хы тӀыгуныкъуэм хэт.

Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ — Межарейм, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Румыниэм, Балгариэм, ипшъэмкӀэ — Македониэм, Республикэ Косовом (дунейпсом къамылъыта къэрал), Албаниэм, къуэхьэпӀэмкӀэ — Хоруатиэм, Боснэрэ Хьэрцеговинэм, БгыфӀыцӀейм.

Къэралым и инагъыр — 88 361 км².

## Тхыдэр

Курыт лъэхъэнэхэм Балканхэм Сербиэ пэштыхьей къыхокӀыр. 1389 гъэм, сербыдзэм и къэру къимыхьу туркудзэр токӀуэ Косово губгъуэм, Сербиэр псоуэ Уэсмэн империэм щыхэхьэр 1459 гъэм.

1815 гъэм Сербиэм аутоном статус къештэ Уэсмэн империэм здыхэтым, 1878 гъэм къэрал хуит мэхъур.

Япэрей дунейпсо зауэр иуха яуж Сербиэр 1918 гъэм Сербхэм, хоруатхэм, солуэнхэм я пэштыхьейм хэт мэхъур (1929 гъэм щыкӀэдзауэ Йугослау хъуар)

ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ Йугослаур «Осим» и къэралхэм оккупациэ яшъат, 1945 гъэм и нэкъыгъэм къыхагъэкӀыжьауэ.

1980-хэм я кӀэм Йугослаум политикэмрэ экономикэмрэ я кризис кӀедзэ, къэралыр зэхэкӀынымрэ, джылэ зауэмрэ нигъэсу. ИкӀэм федерациэм хэту къэнэжьахэр Сербиэмрэ КъушъхьафӀыцӀэмрэ, Йугослаур зэрщыту щызэгуэхуар 2006 гъэм.

2008 гъэм Косово Республикэм хуитыныгъэ къештэ, ауэ, Сербиэ ӀэнатӀэгъуэм ар къылъытакъым.

## Джылэр

Джылу дэсым и бжыгъэр - 9 млн (2013 гъэм и къэлъытэгъуэкӀэ).

ЛъэпкъкӀэ - сербхэр (82.86 %), венгхэр (3.91 %), боснийхэр (1.82 %), пэмыкӀхэр.

Къэралым и нэхъышъхьэбзэхэр - сербыбзэ.

## Экономикэр

ВКӀуП-р 2008 гъэмкӀэ здынэсар $48,816 млрд.

Валютэр — cербиэмкӀэ динар.

## Администрациэ гуэчыгъуэр

Сербиэ — къэрал унитару щыт.

Къэралыр аутоном администрациэкӀэ зэхэт - Воеводина, Косово Метохиэрэ. АдминистрациэмкӀэ хэку 29, куей 211 мэгуэш.

## ТехьэпӀэхэр
* Б92 - информациэмкӀэ и ӀухьэпӀэ
* Закони Републике Србије
* Белград - Сербиэм и къалэ нэхъыжъ
* Туризым

Категориэ:Сербиэ
Симпсонхэр

**Си́мпсонхэр** () — АШЗ телевидением и нахъ кӀыхь дыдэ тха сериалщ, сезон 21рэ мэхъу, абыхэм 455 сериу хэтщ. Япэ (кӀэщӀ) сериер «Good night» къыщагъэлъэгъуар «Шоу Трейси Ульман»'ым 1987'нэ гъэм Мэллъхуэгъуэ мазэм и 19'м. Серие кӀыхьхэр (21-22 дакъикъэу я кӀыхьагъыу) 1989'нэ гъэм Дыгъэгъазэ мазэм и 17'м FOX каналым щӀадзащ. КъыдэзыгъэкӀыр «Gracie Films» кинокомпание «20th Century Fox»'м и хьэтыркӀэ.

**Си́мпсонхэр** - дыхьэшхэн хэзыуэ зыхэт шоущ. Абы къыхедыхьэщхыкӀ жылэм я гугъэ нэпцӀхэр, я псэукӀэр, цӀэрыӀуэхэм я псэукӀэр. А сериалыр лъоӀэс политикэми, диными, хъущщэхэм я унагъуэ зыхэгъэувэным и лъэныкъуэ гугъухэми, дарвинистхэмрэ креационистхэмрэ я банэми, езы телевидениеми, "FOX" канал дыдэми. 2007 гъэм Бадзэуэгъуэ мазэм и 27'м АШЗ'м щекӀуёкӀащ и япэ къэгъэлъагъуэныгъэ «The Simpsons Movie». Урысейм ар щекӀуэкӀар 2007 гъэм ШыщхьэӀу мазэм и 16'м, ицӀэу фӀащари "Симпсоны в Кино".

## Хэтхэр
**Хомер** - бын унагъуэ зиӀэ цӀыхухъущ. Илъэс 30'м щӀегъу. Щылажьэр Монтхомери Бернс и макъ щэху энергостанцэмщ.

**Мардж** - абы и щхьэгъусэщ. Сытым дежи Хомерым къыдоӀэпыкъу, и делагъу хъуар къыхуегъэгъу.

**Барт** - я къуэ нахъыжь. ЩӀалэцӀыкӀу зэраншущ. Ауэ и зэраныным къыдэхуэу гу иӀэщ.

**Лизэ** - я пхъу нахъыжьщ. Ар Бартым нэхърэ илъэскӀэ нахъыщӀэщ, ауэ икъукӀэ губзыгъэщ. И щӀэныгъэмрэ и гумахагъымрэ хуитыу дунейм тыригъэткъым

**Мегги** - я пхъу нахъыщӀэщ. Сериалым и кӀыхьагъкӀэ зы псалъэ къыждэкӀакъым (зэзэмызэм къыщынэмыщӀа)
Словакиэ

**Словакиэ** () Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Братиславэ.

Категориэ:Слоуакэ
Словениэ

**Словениэ** () — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Лубланэ.

## Хэкумэтх

Словениэр Балкан хы тӀыгуныкъуэм хэт. Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ - Аустриэм, къуэхьэпӀэмкӀэ — Урымым, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Межарейм, ипшъэмкӀэ — Хоруатиэм.

## Тхыдэр

I лъэхъэнэм иджырей Словениэм и щӀыпӀэр Урым империэм хэхьа. VI лъэхъэнэм Слоуэнэм слоуан лъэпкъхэр ихьахэ. Урым империэр зэхэкӀа яуж Словениэр джэрмэн лъэпкъхэм я ӀэнатӀэм кӀохьэ. 

XIV лъэхъэнэм Словениэр Габсбургхэм я империэм хохьэ, зэхэмыкӀыхукӀэрэ 1918 гъэм нэгъунэ хэту. 1918 гъэм Словенэр сербхэм, хоруатхэм, словенхэм я Пэштыхьейм хэт, 1929 гъэм Йугослау хъур. 

1991 гъэм, илъэсипшъ зауэм яуж къэрал хуит мэхъур. НАТО-мрэ Еуропэ зэгуэтымрэ 2004 гъэм щыкӀэдзауэ хэт.

## Джылэр

Джылу дэсым и бжыгъэр - 2 053 355 цӀыху (2009 гъэмкӀэ). ЛъэпкъкӀэ зэхуэлъытэгъу зэрзэхэкӀхэр - словенхэр (83,1 %), сербхэр (2,0 %), хорватхэр (1,8 %), нэмыщӀхэр.

ДинкӀэ - католикхэр (57,8 %), чыристэнхэр (2,3 %), мыслъымэнхэр (2,4 %).

## АдминистрациэмкӀэ и гуэшыгъуэр

Словениэм — къэрал унитару щыт. АдминистрациэмкӀэ 210 хэку зэхокӀыр (), 12 статистик куейу.

## Экономикэр

ВКӀуП-ыр 2009 гъэм зэрыхъуар $59,413 млрд. Къэралым и ахъчэр Еуро - конвертациэм хэхьэф.

## Дзэр

И бжыгъэр зэрыхъур мин 9,5. 2010 гъэм зауэ буджэтыр Слоуэнэм 1,3% къэралым и ВКӀуП-м хъуа.

## ТехэпӀэхэр
* Slovenia.si 
* Government of the Republic of Slovenia 
* Hiking in Slovenia
Согъум

**Согъум** (, , ) — Апхъазым и къалэ нэхъышъхьэр.

## ТехьэпӀэхэр
* Официал сайтыр
Сара Бернар

**Сара Бернар** (фр-бз.: *Sarah Bernhardt,* 1844 жэпуэгъуэм и 22 — 1923 гъэтхэпэм и 23) — фрэндж артист, джурт лъэпкъым къыхэкӀауэ. И амплуам драмэм щыщ джэгугъэхэра хэтар, абы шъхьэкӀэ «Тхьэм и Сара» фӀашъауэ щыта.

## Гъашъэм и тхыдэр
Къыздэхъуар Париж иде. Илъэс 13 щыхъум Париж и консерваториэм кӀэхьа. Дебют щиӀэр 1862 фокӀадэм и 1, театр «Комеди Франсэз» идежь.

Артистыр цӀэрыӀуэ щыхъуар 1869 гъэм Франсуа Коппе и «ЦӀыху блэкӀым» менестрел Зенетто джэгуа яуж. Куэд мышъауэ Бернарым «Комеди Франсэз» егъэзэжь.

Лондон гастрол къыкӀыжьа яуж 1880 гъэм контракт «Комеди Франсэз» кӀитхатэр аргуэру зэпеуд. Артистым и репертуар - «Камелиэ зыӀыгъ дама» А. Дюма еуэ, «Фру-фру» Г. Мейлакымрэ Л. Галевирэ ям. 1893 гъэм Бернарым театр «Ренессанс» къэштэ, 1898 гъэм театр «Насион» (иджырей «Сара бернар и театр»). Илъэс 70 щыхъум Бернарым Джелиетта илъэс 13 хъур джэгуа.

1905 гъэм, Рио де Жанейро идежь гастрол щыщэӀэм и лъакъуэр уӀэгъуэ ишъри, яхуэмгъэхъужьу паха илъэс 10 текӀауэ 1915 гъэм. Абым емылъытауэ артистым къыгъэнакъым и лэжьапӀэр, Япэрей дунейпсо зауэр щукӀуэкӀым зауэгъунапкъхэм джэгут. 

Сара Бернарыр япэрейхэм ящыщ кином хэхьахэм - 1911 гъэм, кино «Елизавета гуащэмрэ» и «Камелиэ зыӀыгъ дамамрэ» хэту зтриха. XX лъэхъэнэм ипэм, Сара Бернарым «артист нэхъ цӀэрыӀу дунейм» еджэт.

Дунем щехыжьар 1923 гъэм гъатхэпэм и 23 Париж иде, илъэс 78 хъууэ.

## Кино зхэтахэр

* 1900 — Гамлет (*Le duel d'Hamlet*);
* 1912 — Елизавета гуащэ (*Les Amours de la reine Élisabeth*);
* 1912 — Камелиэ зыӀыгъ дама (*La Dame aux camélias*);
* 1913 — Адриана Лекувриор (*Adrienne Lecouvreur*);
* 1915 — *Jeanne Doré*;
* 1917 — *Mères françaises*;
* 1923 — *La voyante*.

## ЩӀыхьхэр
* ПкӀэ зиӀэ легионым и ордер (1914)

## Гулъытэгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Гъашъэм и тхыдэр
* НапэкӀуэцӀ IMDB.com иде

Бернар, Сара
Согъум къедзыгъуэ

**Согъум къедзыгъуэ** (, ) — Апхъазым хэт къедзыгъуэ. Къалэ нэхъышъхьэр — Согъум.
Сонэхэр

**Сонэ** (ур-бз: *Сваны*, кур-бз.: *სვანები*) — хъырцэхэм ящыщ зы лъэпкъ. Зэрзэджэхэр - mushwan, лъэпкъ псом - lushnu. Зэрыпсалъэхэр сонэбзэ, хъырцэ-унагъуэбзэм ящыщ. Лъэпкъым куэдым хъырцэбзэ, урысыбзэ яшъэр.

Здэпсохэр Местийрэ Лентех куейхэм, Хъырцейм Ишъхъэрэ-КъуэхьапӀэ лъэныкъуэм, зэхэту пэсырей Сонеуэ щытахэр. (сонэбзэкӀэ Shwan), 2008 гъэм нэгъунэ абы пэмыкӀыу Къодор ипсыхъуэми щыпсоуахэ Гулрипш куейм Азгъейм (Азгъей СонейкӀэ еджу). Сонейм дэсу мин 62 мэхъухэ, езы лъэпкъ псор мин 80 цӀыху хуэдиз мэхъур
Ставропол щӀыгу

**Ставропол край** () — Урысей Федерациэм хиубыдэ къэрал зы, Ишъхъэрэ-Къаукъаз федерал куейм хэт

Къалэ нэхъышъхьэр Шъэт-Къалэ

И инагъыр — 66 160 км².

Джылу дэсыр — 2 711,7 мин (2009 гъэмкӀэ)

## Лъэпкъхэр

## Куейхэр

File:Ставропол куейхэр.jpg


### Хьэблэ нэхъ инхэр




## Сурэтылъэ

Tambukan.jpg| Тамбукъан псыхъурей
Станица Новотроицкая 1 RSI P1010014.JPG
St. Nicolas Church.jpg
Mt.Mashuk as seen from Pyatigorsk.JPG
Eingang Kurpark.JPG
Панорама Железноводска.jpg
Декоративное озеро.jpg
Beshtau5256.jpg


## Гулъытыгъуэ

Категориэ:Ставропол край
Суахили

**Суахили** (*kiswahili*) — нигер-конголезхэр ящыщ, банту бзэ группэм хэту.

Суахили я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 70 хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Уганда, Танзаниэ, Кениэ.

Тхыбзэр зэрщыт — латин.

Категориэ:Бзэхэр
Судан

**Республикэ Судан** (, ) — Ишхъэрэ Африкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Хартум.
Сэтэней (удз)

**Сэтэней** (лат-бз.: *Filipendula ulmaria*, ур-бз.: *Таволожник*) — къэкӀыгъэ Хьацыбанэ-лъэпкъым ящыщ, Еуропэмрэ Къуэхьапэ Азиэмрэ игубгъуэхэм къыщокӀыр.

## ЗэрзэфӀэтыр
ГъэбжыгъэкӀэ псо удз-къэкӀыгъэ м. 1,5 - 2 илъэгагъу, жэпкъ зандэ, къуэлэн, дамэрэ къудамэрэ бжыгъэ пыту иӀа, лъабжъэр лъахъцу щыту, зэкӀэкӀэжу.

Тхьампэхэр гъэчхэм пыту къытокӀэ тӀурытӀу щырыщу игъунэхэмкӀэ, зы ин пашъхьам иту. ЯшъхьамкӀэ удзыфэ-кӀынфӀу, цӀанлъу щытхэ, якӀагъымкӀэ удзыфэху, пхъашу. Тхьампэшхуэхэм я зэхуакум тхьампэцӀыкӀу дзасэу ядэт. 

Гъагъэхэр цӀыку щытхэ, гупышху зэхэубыдауэ гъэчхэм къатокӀэ гъуэжьрэ хужьрэ зэхэлъу, мэфӀ яӀу. Апхуэдэ зы гъэчым икӀыхьагъыр см. 20 нэсыфыну. Щыгъагъэр мэкъуауэгъуэм бадзэуэгъуэм.

## КъыздэкӀыр
Еуропэм (Скандинавым, Еуропэ Курытым, Атлантик океаным иӀуэм Ӏулъ къэралхэм, Укрэинэм), Азиэм (Азиэ Курытым, Азиэ ЦӀыкӀум, Монголым).

Урысейм иеуропей лъэныкъуэм, Къаукъазым, КъуэхьапӀэмрэ КъуэкӀыпӀэ Сыбырымрэ.

Нэхъ кӀасу къыздэкӀыр губгъуэ, мэзкъуи, псыпцӀэхэм-псы ннэхъыбу шӀым здыкӀэтхэм ядей.

## Сурэтылъэ

Категориэ:КъэкӀыгъэ
Категориэ:Хьацыбанэхэр
Сэшхуэ

**Сэшхуэ** иэ **сащхъуэ** иэ **сащкуэ** — Ӏашэ кӀыхь упкӀэ-хэсэм ящыщ, и зы лъэныкъуэмкӀэ гъэджэнауэ, тӀэкӀу гъэчауэ щыту. И пэр лъэныкъуитӀымкӀэ гъэджэнауэ щыт, и кӀыхьэгъымкӀэ зы метырым фӀэкӀкъым. Адыгэ сэшхуэдыдэхэр псынкӀыу щытхэт ( адрей лъэпкъхэм яшъхэтэр нэхъ хьэлъу щытхэт ).

КӀыр здиухым гъэчауэ, тӀууэ зэгуэкӀыу щыт, ипэмкӀэ Ӏэр зыхъумэн хуэгъэсэбэпауэ пари иӀэкъым, абыкӀэ сэшхуэр нэхъ къыхагъэкӀ адрей Ӏэшэхэм. Салъэр пхъэм къыхэшъыкӀа, фэ телъу. Къэгъэча лъэныкъуэм фӀэдзапӀитӀ зэпэщылъу тету.

## ЗэрзэфӀэувам и тхыдэ
Япэреуэ сэшхуэр Ӏашэ мылъапӀэ хуэду къежьат зукӀуэ-шухэм шъхьэкӀэ, джатэм ипӀэкӀэ. Япэрей сэшхуэхэр XII-XIII  лъэхъэнэм щыщхэ. Яэпэреуэтхылъ-тхыдэм щытхар къаӀуэту 1625 гъэм, и гугъ зышъар Джованни де Лука. Гын-Ӏашэхэр зэрахьэн зэр кӀадзэрэ, афэхэри зэрахьэн хом-хомурэ щагъэтт, абы шъхьэкӀэ сэшхуэр кӀэх джатэм ипӀэм иува. Япэреуэ ар Каукъазым щекӀуэкӀа яужым Урысейми хъыщыхъуа, сэшхуэр цӀэрыӀуэ абым щыхъуауэ. Япэреуэ сэшхуэр Ӏэшэ хуэду Тэрч къэзакъхэм фашэм дэкӀыгъу зэрахьэн кӀадза, яужым XIX лъэхъэнэм урысей шуудзэпсом и фашэм фӀэлъ Ӏэшэ хъуа. 

Категориэ:Ӏэшэ
Тайлэнд

**Тайлэнд Пэштыхьей** (сиам-бз.: *ประเทศไทย*, нэхъыщхьэцӀэу зэрихьар 1939 гъэм нэгъунэ — **Сиам**) — Азиэ ипшъэ къуэкӀыпӀэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Бангкок.

## Хэкумэтхыр

Тайлэнд и шӀыпӀэр хы тӀыгуныкъуэ Индэкитаимрэ Мэлаккамрэ хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: къуэхьэпӀэм — Миянмам, ишъхъэрэм — Лаосым, ипшъэ-къуэкӀыпӀэм — Камбоджам, ипшъэм — Мэлайзиэм. 

ШӀыпӀэр нэхъыбэм губгъу щыт, къушъхьэр къэралым и къуэхьэпӀэмрэ ишъхъэрэ лъэныкъуэмрэ хэтхэ. 

Хьэйуар муссон субэкваторилым щыщ. Хьэйуам и шъхьэпэгъуэкӀэ къэралым илъэсым щэ хадэхэх яшъыр, абым пэмыкӀыу туризымымкӀэ Тайлэндыр илъэспсом тегъэпсыхьа. 

И шӀым кӀэлъ — фӀамыкӀ, мывэрэ калий шыгъурэ, бдзапцӀэ, цинк джоуэ, дышъэ-дыжьынхэр, мышӀэхэр.

Къэралыр псыкӀэ бэгъуауэ щыт. Щэху океным идежь ӀухьэпӀэ иӀэ ишъхъэрэ лъэныкъуэ къэралым. 

## Тхыдэр

Иджырей тайлэндхэр къызхэкӀа лъэпкъыр Хъутейм и курыт шӀыпӀэхэм къикӀаху щыщахэ. 1238 гъэм къэрал Сукокай халъхьэр, яужым илъэсишъэрэ ныкъуэрэ текӀа яуж пэштыхьей Аютиям еубыдыр.

Аютия пэштыхьейм и зэманыгъуэр 1767 гъэм нэс екӀуэкӀа, яужым къэралыр бирманхэм яубыд.

1782 гъэм лъэпкъ Чакрихэр тохьэр, иджыри къыздынэсым тетыр ахэра.

XIX лъэхъэнэм Тайлэндым изакъуэ къэрал хуиту къанэр Ишъхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм. И политикэмкӀэ Тайлэндыр Британиэшхуэмрэ Фрэнджымрэ я зэпэубыдыгъуэхэм теджэгухьурэ. 

1939 гъэм нэс Тайлэндым Сиам цӀэуэ зэрихьа. ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ Тайлэндым Японым и лъэныкъуэр диӀыгъауэ щыта. 

Зауэ нэужым Тайлэндым дзэзыкъэӀэтыгъуэ бжыгъэ екӀуэкӀа, абыхэм яужым ӀэнатӀэм Ӏухьар дзэм и хунта.

1980 гъэм туризымыр зэфӀэувэн кӀедзэ къэралым.

## Къэрал зэхэтыкӀэр

Тайлэндыр конституциэ пэштыхьей къэрал. Пэштыхьыр къэралым и тхьэмадэ, Чакри лъэпкъым щыщ, 1782 гъэм щыкӀэдзауэ тетхэр. 

ХабзэдэгъэкӀ ӀэнатӀу щытыр Лъэпкъэгъу Ассамблеэ зэхуэситӀу зэхэкӀыр. Тхьэмадэхэм я Зэхуэсым нэрыбгэ 500 хэт илъэсиплӀкӀэ хэххэр, Сенатым нэрыбгэ 200 хэт, пэштыхьым хихаху.

Мэхьчэмэм и нэхъышъхьэ ӀэнатӀэр — Мэхьчэмэ нэхъышъхьэ, абы и тхьэмадэхэр пэштыхьым хехыр.

## Джылэр

2005 гъэмкӀэ къызарадзамкӀэ къэралым джылу дэсыр 65,4 млн. цӀыху. Тайлэндыр лъэпкъ быжэ зэхэс къэралу щыт. Лъэпкъ нэхъ иныр тайхэра джылэм и 80% мэхъухэр. Къушъхьэ лъэныкъуэхэм тайхэм и Ӏыхьлъыгъуэ хъууэ лъэпкъ бжыгъэхэр мэпсо. ЕтӀуану инагъкӀэ лъэпкъ дэсыр лаохэра. Абыхэм пэмыкӀыу диспорэ виетнамхэр, хъутхэр, кхмерхэр джоуэ дэс.

Къэралым и дин нэхъышъхьэр буддэныгъэ, абым пылъыр къэралым и 90%. ПэмыкӀыу дин щыӀэхэр: мыслъымэныгъэ (4,5%), чыристэныгъэ (1% нэхъри нэхъ макӀэ).

## АдминистрациэмкӀэ и гуэшыгъуэр

Тайлэндыр унитар къэралу щыт, администрациэкӀэ провинциэ 75-кӀэ мэгуэчыр, я кӀуэцӀым куейкӀэ гуэчыжьху. Къэралым и къалэ нэхъышъхьэ Бангкокыр шъхьахут муниципал куейуэ къыхэгъэкӀа.

## Дзэр

2002 гъэм, джэм шъауэ хэттэр нэрыбгэ 200 мину хъут. Дзэр зэргуэшыр — щӀызекӀуэдзэ, уэгу-зауэдзэ, хыдзэ джоуэ. Ӏэшым и нэхъыбэр НАТО-мрэ ДжРК-мрэ къыкӀагъэкӀахэм ящыщ.

Категориэ:Тайлэнд
Тбилиси

**Тбилиси** е **Тифлис** () — Курджым и къалэ нэхъышъхьэр.

Къалэм и инагъыр — 726 км².

Джылу дэсыр — 1 152 500 цӀыху (2010 гъэм).

Лъэпкъ дэсхэр: курджыхэр, ермэлхэр, азэрбиджанхэр, урысхэр, пэмыкӀхэр.

## Сурэтылъэ

File:Tbilisi 1464.jpg
File:Tbilisi Mtkvari Kur.JPG
File:Mardjanishvili Theatre Tbilisi.jpg
Tbilisi at night, Kura, Georgia.jpg
Tbilisi, Panoramic view, South, Georgia.jpg
Tbilisi, City centre, Georgia.jpg
File:Tbilisi, Old Tbilisi 2, Georgia.jpg


## ТехьэпӀэхэр
* http://www.tbilisi.gov.ge/

Категориэ:Хъырцей
Теуцожь къедзыгъуэ

**Теуцожь къедзыгъуэ** () — Адыгэ Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.

Хьэблэ нэхъышъхьэр — Пэнэжьыкъуай къуаджэ.

Джылу дэсыр — мин 19, 444 (2010 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 710 км².
Ткуарчал къедзыгъуэ

**Ткуарчал къедзыгъуэ** (, ) — Апхъазым хэт къедзыгъуэ. Къалэ нэхъышъхьэр — Ткуарчал.
Тут мэракӀуэ

**Тут мэракӀуэ** (лат-бз.: *Morus alba*, ур-бз.: *Шелковица*) — тхьампэпыдз жыгхэм ящыщ, Тут лъэпӀкъхэм.

## ЗэрзэфӀэтыр
Жыгым иинагъыр м 15-18 носыр, къудамэхэр бгъуэуэ зэгуидзу.

ИпӀкъымрэ икъудамэшхуэхэмрэ псыфэ-гъуабджу фэ ятет.

Тхьампэхэр хуэхъуреуэ, бгъуэуэ щытхэ, я кӀагъ гуэубыдыкӀэм идежь мызэхуэдизу, я гъунэхэр дзасу щыт, я кӀыхьагъыр см. 5-15 носыр.

Щыгъагъэр мэлыжьыхьа – накъыгъэм; мэракӀуэхэр щыхъур накъыгъэ – мэкъуауэгъуэм.

МэракӀуэхэр см 4 хуэдиз мэхъухэ, хуреуэ хуэкӀыхьу; хужьу, плъыжьу иэ къуафӀцӀу. Ягъэгъушъхэри яужкӀэ къагъэсэбэп иэ санэ къыхашъыкӀыр.

## Тхыдэр
Тут мэракӀуэр Китаим къуэкӀыпӀэ куейхэм къыкӀа, абдежьм илъэс минипӀлӀым фӀокӀыр Ӏарысу зэрагъэкӀыр, данэ-хьамблухэм я Ӏус хуэду. Китаим икӀри Азиэ Курытым, Афганистаным, Ишъхъэрэ Индиэм, Пакистаным, Ираным ихьа, яужкӀэ Къаукъазым. Еуропэм щихьар XII лъэхъэнэхэм, Америкэм XVI-XVII лъэхъэнэхэм.

Джыпсту тэндеи куэду ягъэкӀыр, Ӏарысэ яшъауэ Индиэм, Афганистаным Ираным джоуэ къыщыкӀэдзауэ Эспаниэмрэ Португалиэмрэ нэгъуэнэ.

## Зэргъасэбэпыр
Тут мэракӀуэм итхампэхэр данэ-хьамблухэм я Ӏус ( шхыным нэхъ къыхахыр ), абы пэмыкӀыу былымымрэ, бджэнхэмра ирагъэшх.

Жыгым ипхъэм пщынэ, шыкъу амэ-псымэхэр къыхашъыкӀыр.

## Сурэтылъэ

image:Morusalbaleavesandflowersspring2500ppx.jpg
File:Morus-alba.jpg
File:Morus alba bark.jpg
File:Morus alba wood ray section 1 beentree.jpg
Тхьаджэд

**Тхьаджэд, Гуэгуш** (лат-бз.: *Meleagridinae*; ур-бз.: *Индейка*) — мэз-джэд лъэпӀкъцӀыкӀуипӀлӀым я зы, джэд лъэпӀкъым ящыщ бзухэм. Езы тхьаджэдхэмрэ, бзушхуитӀ Америкэм имэзхэм щыпсоухэмрэ хеубыдэ. ШӀыпӀэ здэпсохэр: курытхэмрэ, къуэкӀыпӀэ штатхэмрэ АШЗ-м къыщыкӀэдзауэ ипшъэмкӀэ Гуатемала нэгъунэ

## Сурэтыр
Яшъхьамрэ пшъэм игупэмрэ къуиуэ щыт, фэр хуэбэга хуэду къэлэлэху ипэмрэ итэмакъымрэ идежь.

Ибгъэм тет цы гуэрэхэр зэрызу, кӀыхьу, быду щытхэ, Идамэм тет цы ещану кӀуэр адрей дамэцхэм нэхъри нэхъри нэхъ кӀыхь. КӀапэм цы 18 хэт, къиӀатыфу, зэгуихыфху.

## Здэпсохэр
Тхьаджэд мы Ӏарысэу здэпсохэр Ишъхъэрэ Америкэм, Миссурирэ Миссисипирэ я псыхъуэ мэзхэм, щыпсохэр я инэгъымкӀэ ирагъэхьчкъым адрейхэм (тхьаджэдыхъухэр кг 8 носыр).

**Нэшхуэ тхьаджэдыр** (*Meleagridinae ocellata*) здэпсор Курыт Америкэм

## КлассымкӀэ
ЯпэкӀэ бзу Ӏазэгъуэхэм тхьаджэдхэр лъэпӀкъ хуиту къыхагъэкӀт адрей бзухэм *Meleagridae*. Абы бэмыкӀыу езы тхьаджэдхэр щыуэ зэхагъэкӀт лъэпӀкъцӀыкӀу. 

Иджыпсту тхьаджэдхэр лъэпӀкъцӀыкӀуипӀлӀым я зыуэ ялъытэ, мэз-джэд бзухэм ящыщу. Абы хэтхэр:
* *M. gallopavo* - езы тхьаджэд
* *M. ocellata* - нэшхуэ тхьаджэд

Унагъуэ, Ӏарысэ тхьаджэдхэр къызхагъэкӀахэр M. gallopavo-хэра
Тыгъужъыкъуэ Къызбэч

**Тыгъужъыкъуэ Къызбэч** (*1777 гъэ — 1840 мазаем и 28*) — шапсыгъ лъэпкъым щыщ лъакъуэлъэш ШэрелӀыкъуэхэ къахэкӀа, Урыс-Къаукъаз зауэм хэта, 1810-1839 гъэхэм дзэзэшу щыта. ЗекӀуэ бжыгъэхэм и дзэр нэхъ макӀыу щытами текӀуэныгъэр къыхьу къыкӀыжьа. Лъэпкъым пкӀэшхуэ хуэашът, зы зауэ гуэрэм аргуэру хэта яуж езыри и къуэ дэкӀыгъуахэри уӀэгъэ хъуахэт, яужым и зэ икъуэр абыхэм илӀыкӀа. Аргуэру зы зауэм уӀэгъэ бжыгъэ хъуауэ мыхъужьурэ дунем ехыжьа.

Инджылыз Джеймс Белл Къэзбэчым и нэӀуасу щытар «*адыгэхэм я лиуан*» джоуэ еджэт. Яужым Еуропэм и хъыбар щынэсам а цӀэр къытена хъуа.

## Къыздэхъуар
1777 гъэм Шорелъыкъуэ лъакъуэлъэшхэм я унагъуэм къэхъуа, Шапсыгъым, Адэгум и псыхъуэм дэт къуаджэ Беанашым (пэмыкӀыу къуаджэ хъыбархэм къаӀохур Нашъхьэ).

## ЗекӀуэхэр
ЗекӀухэм я нэхъыбэӀуэм текӀуауэ къигъэзэжьт Къызбэчым, ар лъэпкъым кӀэху къаӀохут, къэӀуэхугъуэм дэкӀыгъуи пкӀэ хуашъри хэхъуэт Къызбэчым. И гуп зекӀуэм ежьэм псалъэ хамылъхьу, гуфӀэгъуэкӀэ хэхьэн хэтми хьэзыру щытт.

1834 гъэм тӀо зекӀуэ ежьэри тӀоми текӀуауэ къигъэзэжьа.

Япэреуэ нэрыбгэ 700 хъу гупым шъхьэщыту Абын идежь Къызбэчым урыс пэштыхьыдзэ мин 14 000 хъур зэбгырихуа, а зауэм пэштыхьыдзэм щыщу нэрыбгэ 150 хэкӀуэда, Къызбэчым гу 7 ӀэкӀэхьа, Ӏэшэ ярылъу.

ЕтӀуану нэрыбгэ 900 хъу гупым шъхьэщыту япэрем нэхъри нэхъ ину щыта пэштыхьыдзэ гупым теуа, пэштыхьыдзэм адыгэ къуэджибгъум Ӏэнэмэту яубыдауэ яшэхэмрэ, мылъу къыдахауэ хъуамрэ къатрихри игъэзэжьа.

1837 гъэм нэрыбгэ 250 дэкӀыгъу Къызбэч Псыжъ и ижъырабгъум Ӏут урыс быдапӀэм теуа. Мэкъуауу абым Ӏута пэштыхьыдзэм щыщ шъауэхэр ирихухэри, нэрыбгэ 200 Ӏэнэмэту иубыдри ягъэзэжьахэ.

Къызбэч дзэзэшэ къуэдеуэ щытакъым. 1837 гъэм бадзэуэгъуэм и кӀэдзэгъуэм Къызбэч изакъуэ *Николаевскэ* быдапӀэм и хъумакӀуэхэм ятеуэри Ӏэнэмэту иубыдахэ, фончибгъу иштэри игъэзэжьа.

И зекӀу хъуамэ текӀуэныгъэ къихьтэкъым. 1830 гъэм щӀышылэм и 30 нэрибгэ миниплӀ гупу дэкӀыгъу станицэ Елизэветинскэм теуа, и дзэр амалыншэу *А. Бескровнэм* зэгуиуда. ПэмыкӀ зекӀуэм, абым текӀуэныгъэр къыдэшъауэКъызбэчым уӀэгъибл яшъа, икъуэ дэкӀыгъуахэри уӀэгъэ хъуахэт, куэд темыкӀыу и зы къуэр дунем ехыжьа.

## Еплъ
Тыгъужъыкъуэ Къызбэч теухуа уэрэд ит уикикъыхэхыпэм
* **[[s:Тыгъужъыкъо Къызбэч|Къызбэч теухуа уэрэд]]**

## ТехьэпӀэхэр
* «Адыгэ Хэку» Тыгъужъыкъуэ Къызбэч
* «ДжэгуакӀуэ» Зэхуэмэдэ КъызбэчитӀ

Категориэ:Мыслъымэнхэр
Тыркуей

**Тырку** () — Еуропэмрэ Азиэмрэ хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Анкара. 1923-рэ илъэсым, Осмэн Империер зызэхэзым, къэралыгъуэ щхьэху хъуа. Хы ЩӀыгугурытымрэ, Хы ФӀыцӀэмрэ я зыхуакум дэтщ. 2000-рэ гъэм Еуропэ-Зэкъуэтым хэхьану Ӏэмал зиӀэ къэралыгъуэкӀэ ящӀащ.

Къалэ нэхъыщхьэр — Анкара. Янэхъ къалэ иныр — Истамбыл.

Къэралыгъуабзэр — Тыркубзэщ.

## Къэрал уэрэд
Тырку къэралыр и уэрэд ар Истиклал Маршыщ (хуитыныгъэ марш). Марш хуитыныгъэмкӏэ гугъэмкӏэ теухуауэр. Осман Зеки Ӏюнгёр мы уэрэдым ищӏащ икӏи Мэхьмэт Акиф Эрсой, цӏэрыӏуэ тхакӏуэ псалъэхэр итхащ. 

## Gallery

| Mustafa Kemal Atatürk
File:Troy1.jpg|Troja
File:Aya sofya.jpg| 
File:Anitkabir.HB.jpg| 
File:Kocatepe Mosque Ankara.jpg| 
File:State Painting and Sculpture Museum of Ankara.jpg| 
File:DolmabahceMainGate.JPG| 
File:İzmir clock tower.jpg| 
File:Pamukkale00.JPG| 
File:Eskişehir-Aycan.jpg| 
File:Antalya falezler.jpg| 
File:Alanya.jpg| 
File:Bluemosquefront.jpg| 
File:Diyarbakir P1050751 20080427135832.JPG| 


Категориэ:Тырку
Тыркубзэ

**Тыркубзэ** (*Türkçe, Türk dili*) — алтайхэм ящыщ, туркэм бзэ группэм хэту.

Джэрмэныбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 70 хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Тырку.

Тхыбзэр зэрщыт — латин.

## Хьарыфылъэр




## ТехьэпӀэхэр
* Turkishonline.ru 

Категориэ:Бзэхэр
Къруукъуэ

**Къруукъуэ**  (, ) — Къэбэрдей-Балъкъэрым хэт къалэщ (1955 гъэм щыщӀэдзэуэ къалу щытщ).

Жылу дэсыр — мин 20 057 (2010 гъэмкӀэ).

## Гулъытыгъуэхэр

## ТехьэпӀэхэр
* Официал сайтыр
Тэн

**Тэн** (ал-бз.: Τάναις; урым-бз.: *Tanais*; ) — Урысейм и Еуропей лъэныкъуэм ежэх псы. И инагъымкӀэ Еуропэм Индылым, Днепырым, Дунайм, Камамрэ джоуэ ныхъ цӀыкӀу, и кӀыхьэгъыр км. 1, 870.

## Хэкумэтх
Тэн къызхэж псынэр Урыс курыт джабэхэм къыкӀожыр. Тэн и псыхъуэр губгъуэхэм ежэх псыхэм ям хуэду зэхэт, бгъуэуэ щыту, и пэмкӀэ и бгъуагъыр км. 12-15-м носы. Къалэ Калач-на-Дону иде и псыхъуэр зэв яшъыр Урыс курыт джабэхэмрэ Индыл пэщылъ джабэхэмрэ. 

И лъэныкъуитӀхэр адрей псы а шӀыпӀэм  щыщу хъуам хуэду зэхуэмыдизу щытхэ. Ижьыгъурабгъу лъэныкъуэр лъагу докӀуэй, сэмырабгъур лъахъчу щыт.  Псыхъуэр зэкӀэлъыпыту, гъэчауэ макӀуэр.

### Тэн ипэр
Тэн ипэр Хы МыутӀэм и Таганрог хыжэра. Тэнкъалэ идеж къыщыкӀэдзауэ псы бжыгъу зэхэжын кӀедзэ Таганрог хыжэ нэс. 

### Къалэ Ӏутхэр
* Новомосковск
* Епифан
* Данков
* Лебедян
* Задонск
* Семилуки
* Воронеж
* Нововоронеж
* Лиски
* Павловск
* Серафимович
* Калач-на-Дону
* Волгодонск
* Цимланск
* Константиновск
* Аксай
* Тэнкъалэ
* Ӏузэв

## Сурэтылъэ

Дон у Семилук.JPG
Starocherkassk (2004-04-016).jpg
Don River near Kalininsky.jpg


## КъэӀуэтэгъуэхэр
* ''Тэн'' «Иджырей хэкумэтх цӀэхэм» ур-бз.
* [Совет энциклопедиэшхуэм](http://slovari.yandex.ru/Дон/БСЭ/Дон%20(река%20в%20Европ.%20части%20СССР)/) ур-бз.

## ТехьэпӀэхэр
Тэрч

**Тэрч** (, , , , , ) — Ишъхъэрэ Къаукъазым и псы.

## ТехьэпӀэхэр
* Терек — статья из Большой советской энциклопедии 
* ''Терек'' в «Словаре современных географических названий» 
* Терек на сайте Aqua Expert
Тэрч (къалэ)

**Тэрч** () — Къэбэрдей-Балъкъэрым хиубыдэ къалэ. Тэрч къедзыгъуэм и къалащхьэ. 1967 гъэм щыщӀэдзауэ къалэцӀэ зэрехьэр. 

Джылу дэсыр — 19 329 (2013 гъэмкӀэ). 

## ЩӀыпӀэ здэщыӀэр
Тэрч къалэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и дыгъэкъуакӀыпӀэ ӀыхьэмкӀэ щыӀэщ, Тэрчыпсым и ижь лъэныкъуэмкӀэ зыщиухуауэ. 

Къалэр республикэм и бгыгъазэ Ӏыхьэм деж тетщ. ЩӀылъэр захуэщ, ауэ дыгъэкъухьэпэмкӀэрэ ишхъэрэкӀэрэ зиӀэтурэ макӀуэ. Ику лъагагъыр 254 метрэкӀэ хы Ӏуфэм къыщхьэщокӀ. Гъэмахуэр хуабэщ, температурэхэр +40°С нэс докӀуей, щӀымахуэр щӀыӀэ-тыӀэщ, температурэр зэзэмызэхэщ -10°С аткӀэ щехыр. 

Къалэм гъущӀ-гъуэгу станцэ Мэртэзей иӀэщ.

## Теухуауэ
Къалэр къыщаухуар 1876 гъэрауэ ябж, гъущӀ-гъуэгу станцэ Мэртэзейр лажьэн щыщӀрагъэдзам щыгъуэ. Станцэм и цӀэр пэмыжыжэу щыт Мэртэзей къуажэм и фэеплъу фӀащащ. Апщыгъуэм станцэм елэжь цӀыху тӀэкӀурат абы щыпсор. Ауэ хуэм-хуэмуурэ станцэм и хъуреягъ щӀадзащ унагъуэхэм я унэхэр абдежхэм щаухуурэ къетӀысэкӀын. 

1920 гъэм Джылэхъстэнейм и унафэщӀхэм я зэхуэс щыӀащ. Зэхуэс нэужым абыхэм мурад ящӀащ стэнцэм къыбгъурыту къуажэщӀэ щаухуну. УнафэщӀхэр зэрызэгурыӀуамкӀэ къуажэщӀэр Джылэхъстэнейм къыхуэнэжа щӀыхэм  и къалащхьэ хъун хуейт. 

Япэу ахэр хуеят къуажэщӀэми Мэртэзей фӀащын, ауэ апщыгъуэм адыгэ къуажэхэм я цӀэхэр яхъуэжын щӀадзат, ахэм я пщхэм я цӀэ-унэцӀэхэр зэрызэрахьэм щхьэкӀи, къэралым къытеува советхэм хуадакъым абыхэм я гугъэхэр. 

Къэрал зауэшхуэ зэманым щыгъуэ къалэ нэмыцэхэм мазиткӀэ яубыдауэ щтащ. 

1967 гъэм Тэрч, къалэ статусыр хуагъэфэщащ.

## Джылэ дэсхэр
 

; Лъэпкъ дэсхэр (2010 гъэ): 

; Ныбжь зэхэтыкӀэр (2010 гъэ): 

ЦӀыхухъухэр — 8 758 цӀыхуу (45,7 %), цӀыхубзхэр — 10 412 цӀыхуу (54,3 %)

## Дин
Къалэм мэжджытиплӀ дэтщ, ахэм щыщу щыр зэӀухахэщ, еплӀанэр ящӀын яух. 

## Экономикэр
Къалэм предприятие куэд дэтщ, ӀэнатӀэ зэмылӀэужыгъуэ куэдхэр ягъэзащӀэхэу. Псом нэхъ къэрал псом нэхъ пщӀэ иӀэу дэтыр «Терек-алмаз» предприятиеращ. 

## ЕджапӀэхэр
Къалэм еджапӀэ куэд иӀэщ, апхуэдэу абы курыт еджапӀиплӀ, зы лицей, зы училищэ, нэхъыщӀэ еджапӀитӀ дэтхэщ. Ахэм нэмыщӀ зы интернат-еджапӀи дэтщ.

## Къыщалъхуахэм нэхъ я цӀэрыӀуэхэр
* Щоджэн Алисагъ и къуэ Хьэчим — Къэбэрдей-Балъкъэрым икум къыщекӀуэкӀхэм и министр 
* Сэхъу Къэзболэт и къуэ Владимир — Урысейм и Къэрал думэм и депутат 
* Аброкъуэ Белостэн и къуэ СултӀан — Налшык къалэм и администрацием и унафэщӀ 
* Вэрокъуэ Владимир и къуэ Хьэлид — ОАО «ОРТК Нальчик» и нэхъыщхьэ

## Сурэтхэр
 
File:Enter the Terek town.jpg|Тэрч ущыдэлъадэкӀэ
File:Terek-city.jpg|Тэрч и урамхэр
File:One of the street of the Terek town.jpg|Тэрч и урамхэр 
File:Терек завод.jpg|Тэрч дэт предприятиехэм ящыщ зы
File:Терек остановка.jpg|Автобусхэм и зы къэувыӀэпӀэ 
File:Terek town.jpg|Къалэм икур
File:New buildings of the Terek town.jpg|УнэщӀэ дащӀыхьахэр
Тэрч къедзыгъуэ

**Тэрч къедзыгъуэ** () — Къэбэрдей-Балъкъэрэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.

Хьэблэ нэхъышъхьэр — Тэрч къалэ.

Джылу дэсыр — мин 51, 107 (2010 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 893,12 км².
Тэхъутэмыкъуае къедзыгъуэ

**Тэхъутэмыкъуае къедзыгъуэ** () — Адыгэ Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.

Хьэблэ нэхъышъхьэр — Тэхъутэмыкъуей къуаджэ.

Джылу дэсыр — мин 66, 331 (2010 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 440 км².
ТӀуапсы

**ТӀуапсы** () — Урысыйм Краснодар къэралым хэт къалэ, ТӀуапсей куейм икъалэ Ӏаташъхьа.

Джылу дэсыр мин 63 283 (2009 гъэмкӀэ).

Хы ФӀыцӀэм икъуэхьапӀэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэ Ӏуфэм иде Ӏулъ Къаукъаз Ӏуашъхьашхуэшэм я лъабжъэм, ТӀуапсэ ипсыхъуэм.

Къалэ нэхъ игъунэгъухэр: Краснодар, Щачэ ( ур-бз. *Сочи* ), Псыфаб ( ур-бз. *Горячий Ключ* ), Хъулъыжъый ( ур-бз. *Геленджик* ), Хъыдыжъы ( ур-бз. *Хадыженск* ).

## Джылэр

Джылу дэсамрэ дэсымрэ гъэхэмкӀэ
* 1916 - мин 25, 0
* 1926 - мин 12, 0
* 1959 - мин 36, 7
* 1970 - мин 51, 4
* 1979 - мин 59, 8
* 1989 - мин 63, 0
* 2000 - мин 65, 4
* 2004 - мин 64, 2
* 2008 - мин 62, 1

Лъэпкъ нэхъыбу дэсхэр - урысрэ ермэлыхэмрэ; адыгэ ( шапсыгъ ), алыдж.
Уашхэ

**Уашхэ** (лат-бз.: *Meles meles*, ур-бз.: *Барсук*) — шъакӀуэ псэушъхьа дзыдзэ лъэпкъым ящыщу

## Аплъэпкъыр
ИкӀыфэм икӀыхьагъыр см 60-90 мэхъу, кӀапэм см 20-24, ихьалъагъыр кг 24, бжыхьам, гъуэм игъуэлъхьаным ипэм кг 34 носыр. Иаплъэпкъыр икӀэмкӀэ бгъуэфӀу щыт игупэмкӀэ Ӏузэ хъууэ нэӀу памцӀэм хохьа. Ипшъэр кӀэкӀыу, къыхэмыщу щыт. Илъакъуэхэр кӀэкӀ, къэрууфӀэ, лъэгу псом теувурэ зокӀуэ. Илъэхъуамбэхэм Ӏабжъанэ дзагуэ-кӀыхьхэр пыт шӀыгу къэтӀыным хуегъэпсауэ.

Ицыр шъабэкъым. КӀыбымрэ гъунэхэмрэ фэр гъуэбджафэ-псыфу щыт дыжьыныфэ къыкӀэу, кӀыфэм икӀагъыр къуафӀцӀу щыт. НэӀум илъэныкъуэтӀымкӀэ, пэм къыщыкӀэдзауэ тхьакӀумэхэм нэгъунэ къуафӀцӀу ирокӀуэ.

## Здэпсохэр
Еуропэ псом щопсоу (Скандинав хы тӀыгуныкъуэм, Финлэндым, Урысейм ишъхъэрэ лъэныкъуэхэм щымыхъукӀэ) Къаукъазым, Къаукъаз КӀыбым, Крымым, Азиэ ЦӀыкӀум, Азиэ Курытым, Ишъхъэрэ Сыбырым, Курыт Сыбырым, КъуэкӀыпӀэ Джыжьэм и ипшъэмкӀэ, КъуэкӀыпӀэ Китайм, Корей хы тӀыгуныкъуэм, Японым

## ЛъэпкъцӀыкӀу зэрзэхэкӀхэр
* Meles meles meles (КъуэхьапӀэ Еуропэм)
* Meles meles marianensis (Эспаниэмрэ Португалымрэ)
* Meles meles leptorynchus (Урысейм)
* Meles meles leucurus (Китаймрэ Тибетымрэ)
* Meles meles anaguma (Японым)

Псэушъхьа Ӏазэгъу гуэрэхэм абы пэмыкӀыу иджыри зэ къыхагъэкӀы азиэ уашхэ (Meles amurensis)

## Зэрыпсохэмрэ яшхымрэ
Здэпсохэр нэхъыбу мэздэгухэм, къушъхьамэзхэм. Ипшъэ лъэныкъуэхэм къум хуэдэхэм, губгъуэхэм щопсоухэ. Гъуэр здишъхэр лъэныкъуэ нэхъ гъушъэхэм, шӀы псы зкӀэмытхэм, ауэ псыхъурейхэм, псыпцӀэхэм ягъунэгъу (км. 1 нэхъыбэ якум дэмылъу), шхын нэхъыбу здигъуэтыфын.

Игъуэхэр кууэ ешъыр пшахъуэ джабэхэм, мэз къуэхэм, псыхъуэхэм ядежь. Уашхэхэм лъэпкъ бжыгъэкӀэ зыр-зым яуж итурэ шӀыпӀэ здетӀысэхахэм, нэхъ ягу ирихьам щысхэ

Зэрыпсор нэхъубе джэщым, сэхьат 5-6 бджэхьашъхьам къыщыкӀэдзауэ, пщэджыжьым сэхьат 8 нэгъунэ

ШхынкӀэ зэхэдз ишъкъым. Дзыгъуэхэр, хьандрыкъуакъуэ, щындрыхъуэ, бзу, бзухэм я джэдыкӀэ, хьапӀацӀэ, цӀыв, псы хьамблухэр, хьамблу, Ӏаргъэбэгу, мэракӀуэ, дэ, удз Ӏамэ ешхыр. Щы шъакӀуэм идей уашхэм дунейр къэкӀухь, жыг уфэрэнкӀахэр зэпиплъыхьу, я фэр къыкӀэритхъурэ хьамблухэмрэ цӀывхэмрэ лъохъуэ. ЗэшъэкӀуэгъуэм уашхэм хьандрыкъуакъуэ 50-70 къыубыдыфыну, шъэ хьаблурэ-цӀыврэ. Ауэ зы махуэм кг 0, 5 фӀэкӀа ишхкъым, бжыхьам идежь шхыным кӀасу зщыритыр, пчэр хъууэ, ишэм шӀымахуэм жеихукӀэрэ иӀыгъу.

## Зэрзэхэтхэмрэ, зэрзэпыхьахэмрэ
Уашхэхэр зэргъуэтмэ гъашъэ псом зэрыкӀыгъу мэпсохэ. Бжыхьахэм идежь зэпыхьан кӀадзэ. Бзыр махуэ 271 псэф (гъэмахуэм зэпыхамэ) махуэ 450 (шӀымахуэ рамэ). Чыру къылъхур 2-6. Еуропэм дыгъэгъазэм малъхуэ, Урысейм гъатхэпэ-мэлыжьыхьым. Махуэ зтущ текӀауэ бзыхэр аргуэру зэпохьахэ. Чырхэм янэхэр махуэ 35-42 къызэтрах, мэзищ щыхъухэм езыхэм шхын къагъуэтын кӀадзэ.

## Сурэтылъэ

File:Meles.meles.jpg
File:Meles meles norway 1.JPG
File:Badger1.jpg
File:Steinhagen - Brockhagen Dachsbau.jpg
File:Meles.meles.tracks.on.snow.jpg
File:Meles meles norway 2.JPG


Категориэ:ШэрыпӀхэр
Категориэ:Дзыдзэ
Убыхыбзэ

**Убыхыбзэ** (*уб-бз*. tʷaχəbza — *туахэбза*)  — дунем темытыжь бзэ, абазэ-адыгэбзэ унагъуэм я щыщ. Убых лъэпкъым яуэ, 1990 гъэм нэгъунэ ирапсалъу.

Убыхыбзэр здызэфӀэувауэ драпсалъэтэр Хы ФӀыцӀэм и Ӏуфэм, Ишъхъэрэ Къаукъазым, иджыпсту урысыбзэ здызэрахьэ лъэныкъу щыт ПсышӀуап (Лазаревскэ), Курыт, Хъуэпсэ къедзыгъуэхэр Щачэ-къалэм. 1860 гъэхэм Къаукъаз зауэр щыухым идежь Убых лъэпкъыр Тыркум ирагъэкӀа. Мы куэду, къэнэжьа тӀэкӀур адыгэ иэ абазэ къуаджэхэм хагъэтӀысхьурэ яхэгъуэщыхьахэ. Апхуэдурэ убыхыбзэм и шӀыналъэр фӀэкӀуэда.

Убыхыбзэр зышъэжьу икӀэм изакъу къэнэжьа Тефик Есенчыр 1992 гъэм дунем ехыжьа Тыркум щыпсэуауэ.

Убыхыбзэр зэрагъэшъагъуэр и фонетикэмкӀэ - 84 согласнэ макъу иӀа (абыхэм плӀыр мы убыху, псалъэ хамэхэм шъхьакӀэ, бзэм къыихьахэр), гласну тӀу къуэдей ( «а» кӀыхьу «а» кӀэкӀыу ). Убыхыбзэм нэхъыбу согласнэ зиӀа бзэуэ яшъэр "койсаныбзэхэм" Ипшъэ Африкэм щыпсоу лъэпкъхэм ябзэхэра.

## Тхыпкъылъэхэр
Латин тхыпкъэхэмкӀэ зэхэгъувар — 

## Убых псалъалъэ
* **абгъьа** - абгъуэ
* **абына** - мэз
* **аба** - сымаджэ, лъэрмыхь **Саба** - сысымаджэ
* **аба цуыйа** - сымаджэщ
* **абаплъа** - Ӏазэ
* **абащ** - уз
* **агъанцӀуыхъ** - япэрей
* **агъатӀкъуыхъ** - етӀуанэ
* **уа** - хьэ
* **адыга** - адыгэ
* **агьа** - бзаджэ, къытехьа. **Сыгьа агьа** - скъытехьа.
* **агьары** - пщылӀ
* **бач** - баш
* **бзы** - псы
---
ЛъытакӀэ
* **за** - зы
* **ткъӀуа** - тӀу
* **шъа** - щы
* **плӀы** - плӀы
* **щхы** - тху
* **фы** - хы
* **блы** - блы
* **гъуа** - и
* **бгъьы** - бгъу
* **жъуы** - пшӀы

## ТехьэпӀэхэр
*Hans Vogt, Dictionnaire de la Langue Oubykh, Oslo - 1963
Ужьэ

**Ужьэ** (лат-бз.: *Mustela nivalis*, ур-бз.: *ласка*) — шъакӀуэ псэушъхьа, шэрыпӀ, дзыдзэ лъэпкъым ящыщу. ШӀыпӀэм я нэхъыбэм щопсо.

## АплъэпӀкъыр
Ижьэр шъакӀуэ псэушъхьахэм я нэхъ цӀыкӀу. ИаплъэпӀкъыр псыгъу, кӀыхьу, лъакъуэкӀэкӀыу (абыхэми абжъанэ памцӀэ я тету), ишъхьар псыгъуэкӀыхь, тхьакӀумэхэр хуэхъуреуэ цӀыкӀу, ипэр дзасу.

Я сурэтымкӀэ хъухэмрэ бзыхэмрэ зэрзэшъхьащыкӀыр я инагъ закъуэра. Я кӀыхьагъхэр 11,4 см. къыщыкӀэдзауэ 21,6 см носыр. Я хьэлъагъыр 40-100 гр.

ГъэмахуэкӀэ шъхьашыгур, кӀыбыр, гъунэхэр, кӀапэр, лъакъуэхэм ягупэлъэныкъуэхэр гъуабджу щытхэ. Пшъэр, жъэпӀкъыр, бгъэр, ныбэр, лъакъуэ кӀыбагъухэр хужьу щытхэ. Цы иӀувагъыр шӀымахуэми гъэмахуэми зэхуэдэ. Ауэ гъэмахуэм цым икӀыхьагъыр нэхъ макӀэ мэхъур. Бжъыхьам ижьэр (ипшъэ шӀыпэхэм псохэм щымыхъукӀэ) ицыр хужькӀэ зэрехъуэкӀыр. Здэпсор: Еуропэм, Ишъхъэрэ Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм.

ЗдызекӀуэ-здэпсохэр губгъуэхэм, мэзхэм, къуэкӀэ-бгыкӀэм, къуаджэхэми блэмыкӀыу. Гъуэхэр нывэ кӀагъхэм, жыгкӀуэцӀгъуэхэм, бохэм. Гуэм илъэгум мэкъу, тхьампэ амэ ирелъхьа.

## Ишхыр
Ижьэр псынкӀэ Ӏэйуэ зегъазэ икӀи джан Ӏэй, псынкӀыу къэжыхьыф, жыгхэм допшеиф, фӀыуэ ерсыфыр. ИшэнкӀэ гушхуэ икӀи бзаджэ, псэушъхьа цӀыкӀу къомым я биуэ щыт... Иубыду ишххэр: унэм, губгъуэм щыпсо дзыгъуэ, фей, шӀыгунэф, тхьакӀумэкӀыхь, джэджъэй, тхьарыкъуэ, щындрыхъуэ, блэ, хьандыркъуакъуэ, цӀыв амэ. Яуж пари имэтмэ, зэран къыхуэмыхъумэ ижьэр джэщми махуэми мэшъакӀуэ. Дзыгъуэхэмрэ фейхэмрэ зэриукӀымкӀэ сэбэпышхэ къэхь, сэбэпым иинагъымкӀэ джэдэщым ирихыр хуагъэгъуми хъуну.

## Щызэпыхьахэр
Щызэпыхьахэр гъатхэпэм. ТхьамэхуитхукӀэ псэфа яужым 5 иэ 7 чыру къэлъху, яшъхьщыту кӀэлъыплъу епӀхэр. Згуэрэ зэран я хуэхъун игугъэмэ пэмыкӀ абгъуэм зэрызурэ ехьхэр, жэдэлъу.

## Тхыдэм
Пэсырей Урымымрэ лъэхъэнэку Еуропэмрэ ижьэр унагъуэм яӀыгът дзыгъуэ зэриубыдым шъхьакӀэ. Ауэ арыпӀы зэрмыхъум шъхьакӀэ хом-хомурэ пэмыкӀы псоушъхьахэр япӀэм иувахэ ( джэдухэр )

Категориэ:ШэрыпӀхэр
Категориэ:Дзыдзэ
Уолт Дисней

**Уолтер Илайес Дисней** (, 1901 дыгъэгъазэм и 5-м - 1966 дыгъэгъазэм и 15-м) — америкэм щыщ лэчтхыгъэкӀэ, продусэр, компаниэ "The Walt Disney Company" хэзылъхьара.

## Гъашъэтхыдэр
Къыздэхъуар Чикаго къалэм, АШЗ-м, школым щыкӀэдзауэ сурэттехынымрэ лэчтхыгъэхэмрэ хуэплъэкӀт. 1918 гъэм Япэрей дунейпсо зауэм щыгъуэ Джор Плъыжьым хэхьэри зауэ гъунапкъэм Фрэнджым дей амбулансиэм и гузешу хэта.

Зауэр иуха яуж Диснейр Канзас Ситим егъэзэжь, абым дежь лэчтхыгъкӀыу лэжьапӀэм Ӏохьэ. 1920 гъэм и япэрей анимациэ ешъыр. 1923 гъэм Диснейр Голивудым мэкуэч и къуэш Ройм дэкӀыгъу, абым киностудиэ цӀыкӀу яшъыр, анимациэ кӀэкӀхэр къыкӀагъэкӀыу.

1928 гъэм Диснейм дунем и япэрей анимациэ къыдегъэкӀ макъ кӀэту - "КхъухьцӀыкӀу Вили", а анимацыэм нэхъышъхьу хэту ишъар дзыгъуэ Микки Маус.

1920-хэм я кӀэм - 1930-хэм я пэм Диснейм нэхъыбу анимациэ къыкӀигъэкӀын кӀедзэ, абыхэм нэхъ куэду зэпыт "ГуфӀэгъуэ макъамэхэр", а зэпытхэм къахокӀыр: Доналд Дак, Плуто, Гуфи пэмыкӀ бжыгъи.

1937 гъэм Диснейм и компаниэм япэрей анимациэ кӀыхь къыдегъэкӀ - "Snow White and the Seven Dwarfs" ("Дахэуэсрэ испиблрэ"). Дисней и гъашъэм зэхэту анимациу къыдигъэкӀар 100-м фӀокӀыр абыхэм ящыщхэр: "Пинокио", "Джамбо", "Синдорела", "Питэр Пэн" пэмыкӀ бжыгъи.

1966 гъэм, дыгъэгъазэм и 15-м Уолт Диснейр дунем ехыжьа, хьэмблу узым ихьауэ, тутын ефэным къыхэкӀауэ.

## ТехьэпӀэхэр
* Дисней и гъашъэтхыгъэр Disney.ru дежь 
* Мемориал сайт 
* Justdisney.com 
* Уолт Диснейр IMDB.com сайтым 

Дисней, Уолт
Дисней, Уолт
Италэбзэ

**Италэбзэ** (*italiano, lingua italiana*) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, роман бзэ группэм хэту. 

Италэбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 70 хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Италэ, Сан-Марино, Ватикан, Шуэцарэ.

Тхыбзэр зэрщыт — латин.

Linguistic map of the Italian language.svg
File:Idioma%20italiano.png
Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|Пшетыжэу итальнэмэ шъуызэфэ жъэфэ къэбурым иунын]

## Хьарыфылъэр

## Гулъытыгъуэхэр

* Simone, Raffaele (2010). *Enciclopedia dell'italiano*. Treccani.
* Berloco, Fabrizio (2018). *[https://books.google.com/books?id=DYynDwAAQBAJ&pg=PA1#v=onepage&q&f=false The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition]*. Lengu. ISBN 9788894034813.
* Palermo, Massimo (2015). *Linguistica italiana*. Il Mulino. ISBN 9788815258847.
Урысейм и федерациэ зэхэтыкӀэр

**Урысей Федерациэр** — къэрал пӀалъэкӀэ зэхуэгъэзахэу, гуэшауэ щыт, я бжыгъэр (2014 гъэмкӀэ) зэрыхъур **85**. Федерациэм и къэралхэр урысыбзэкӀэ зэрзэхэкӀхэр: *Республика* (22 мэхъу), Област (46 мэхъу), Край (9 мэхъу), Автоном округ (4 мэхъу), Федерал Къалэхэр (3 мэхъу), Автоном област (1 мэхъу).

## Республикэхэр

# Адыгей
# Алтай
# Башкырей
# Буратей
# Дагъыстэн
# Ингушей
# Карелей
# Коми
# Къалмыкъэй
# Къабардей-Балъкъэр
# Къэзаней (Татарстан)
# Къэрэшей-Шэрджэс
# Марий Эл
# Мордовей
# Мычгышей
# Якутей
# Ишъхъэрэ Осетиэ
# Тыва
# Удмуртей
# Хакасей
# Чувашей
# Чечня

## Крайхэр
# Алтайскэ
# Забайкалскэ
# Камчатскэ
# Краснодарскэ
# Красноярскэ
# Пермскэ
# Приморскэ
# Ставрополскэ
# Хабаровскэ

## Областхэр
# Амурскэ
# Архангелскэ
# Астэрхъанскэ
# Белгородскэ
# Бранскэ
# Владимирскэ
# Волгоградскэ
# Вологодскэ
# Воронежскэ
# Ивановскэ
# Иркутскэ
# Калининградскэ
# Калужскэ
# Кемеровскэ
# Кировскэ
# Костромскаэ
# Курганинскэ
# Курскэ
# Ленинградскэ
# Липецкэ
# Магаданскэ
# Московскэ
# Мурмэнскэ
# Нижегородскэ
# Новгородскэ
# Новосибирскэ
# Омскэ
# Оребургскэ
# Орловскэ
# Пензенскэ
# Псковскэ
# Ростовскэ
# Разанскэ
# Самарскэ
# Саратовскэ
# Сахалинскэ
# Свердловскэ
# Смоленскэ
# Тамбовскэ
# Тверскэ
# Томскэ
# Тулскэ
# Тюменская област
# Улиановскэ
# Челабинскэ
# Ярославскэ

## Федерал къалэхэр
# Мэзкуу
# Бытырбыху
# Севастополь

## Автоном област
# Джуртей автоном

## Автоном округа
# Ненецкэ
# Хантей-Мансийскэ
# Чукотскэ
# Ямал-Ненецкэ
Урысыбзэ

**Урысыбзэ** (*русский язык*) — Урысейм и бзэ нэхъыщхьэщ. Урысыбзэм Урысейм ис урысхэм я анэдэлъхубзэщ, абы щынэмыщӀауэ адрей лъэпкъхэми ящӀэ, иропсалъэ. Урысыбзэращ лъэпкъ зэмылӀэужьыгъу Урысейм исхэр зэрызэпсалъэр.

## Хьарыфылъэр

## Гулъытыгъуэхэр