open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рутулхэр

**Рутулхэр** (рут-бз. *Myhabyr*) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, Рутулыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 55, 000 мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 27, 849) Дагъыстэным исщ.

## ТехьэпӀэхэр
* '''rutulia.com''' —  рутулыбзэ сайт.
Къалмыкъ БетӀал

**Къалмыкъ БетӀал, Едыдж и къуэ** - адыгэ къэрал лэжьакӀуэ цӀэрыӀуэ, КъБР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутат.

## Биографиэ
Къалмыкъ БетӀал 1893 гъэм ХьэтӀокъущӀыкъуей къуажэм къыщалъхуащ.

## ТехьэпӀэхэр
* Къалмыкъ БетӀалрэ Микоян Анастасрэ
* Калмыков Бетал Эдыкович - статья из Большой советской энциклопедии 

Категориэ:Къэрал лэжьакӀуэхэр
Категориэ:Адыгэ къэрал лэжьакӀуэхэр
Категориэ:Мыслъымэнхэр
Джэду Ӏэниуар

**Джэду Ӏэниуар, Борис и къуэ** - адыгэ бэнакӀуэ хуит; Урысейм спортымкӀэ щӀыхь зиӀэ и мастер цӀэ лӀапӀэр зезыхьэ.
Зыгъасэр Хьэсэн Арсен, Къэзий Алексей, Закуев Арсен, Магомедов А.

## Биографиэ
Джэду Ӏэниуар 1987 гъэм Псыгуэнсу къуажэм къыщалъхуащ.

## ТехьэпӀэхэр
* Ди пелуанхэр. Джэду Ӏэниуар
* НэкӀубгъу Урысейм и бэнак1уэ Федерацэм и сайт

Категориэ:Адыгэ бэнакӀуэхэр
Категориэ:Мыслъымэнхэр
МэщбэщӀэ Исхьэкъ

**МэщбэщӀэ Исхьэкъ** - адэгэ тхакӀуэшхуэ. КӀахэ адыгэбзэкӀэ тхэуэ щытщ.

## НэмыщӀу еплъ
* Хъан Джэрий
* Нэгумэ Шорэ
* ЩоджэнцӀыкӀу Алий
* КӀэрэшэ Тембот
Бэрэгъун Владимир

**Бэрэгъун Владимир, Хьэтиз и къуэ** - адыгэ уэрэджыӀакӀуэ цӀэрыӀуэ, КъБР-м и цӀыхубэ артист (1981), Урысей Федерацэм гъуазджэхэмкӀэ щӀыхь зиӀэ я лэжьакӀуэ (1996).

## Биографиэ
Бэрэгъун Владимир 1931 гъэм Къуэшрокъуей къуажэ къыщалъхуащ.

1969 гъэм Собинов Леонид и цӀэр зэрихьэу Саратов къалэм дэт къэрал консерваториер къиухащ.

1969 гъэм щыщӀэдзауэ 1977 гъэ хъуху КъБР-м и Музыкэ театрым щылэжьащ.

1997 гъэм, жэпуэгъуэм и 13 дунейм ехыжащ.

Пасэрей нарт уэрэд зыбжанэ игъэзэщӀащ, псалъэм папщӀэ «Ашэмэз и пшыналъэ», «Нартыжь уэрэд», «Бэдынокъуэ и пшыналъэ», «Сосрыкъуэ мафӀэ къехь» жыхуиӀэ уэрэдхэр.

## Уэрэдхэр
Нарт щӀыналъэу къэбэрдей - Бэрэгъун Владимир
Азэпщ и къуэ Гъудэбэрд и тхьэусыхэ - Бэрэгъун Владимир
Сосрыкъуэрэ Тотрэшрэ - Бэрэгъун Владимир, Сосмакъ Валентинэ
Сосрыкъуэ - Бэрэгъун Владимир
Мэзгуащэ - Бэрэгъун Владимир
Сосрыкъуэ мафӀэр къызэрихьар - Бэрэгъун Владимир
Къафэжь - Бэрэгъун Владимир
Инарыкъуей мафӀэсым и уэрэд - Бэрэгъун Владимир
Си Пакъ! - Бэрэгъун Владимир
Батэрэз Гъунд-Гъунд къалэр къещтэ - Бэрэгъун Владимир
Къербэч - Бэрэгъун Владимир
Андемыркъан и уэрэд - Бэрэгъун Владимир
Батэрэз и пшыналъэ - Бэрэгъун Владимир
Нысэ къыдошэ - Бэрэгъун Владимир
Ашэмэз и пшыналъэ - Бэрэгъун Владимир, Сосмакъ Валентинэ
Нартыжь уэрэд - Бэрэгъун Владимир
Абазэ Къэмбот и тхьэусыхэ (Сэрмахуэ) - Бэрэгъун Владимир
Псынэдахэ - Бэрэгъун Владимир
Мой край Кабардино-Балкария - Бэрэгъун Владимир 
Зауэм докӀуэ - Бэрэгъун Владимир
Насрэн жьакӀэ - Бэрэгъун Владимир
Нарт Орзэмэсрэ Сэтэнейрэ я пшыналъэ - Бэрэгъун Владимир
Мэлыхъуэ уэрэд - Бэрэгъун Владимир
Ахьмэд и уэрэд - Бэрэгъун Владимир
Наурыз Мамышэ и уэрэд - Бэрэгъун Владимир
Бэдынокъуэ чынтхэм зэрезэуар - Бэрэгъун Владимир, Жылокъуэ Хь.
Бэдынокъуэ нарт хасэм зэрыкӀуар - Бэрэгъун Владимир

## ТехьэпӀэхэр
* НэкӀубгъу АДЫГИ.RU
* Бэрэгъун Владимир и цӀэкӀэ ящӀа сайт

Категориэ:Адыгэ уэрэджыӀакӀуэхэр
Категориэ:УэрэджыӀакӀуэхэр
Категориэ:Мыслъымэнхэр
Шипраге

**Шипраге** (Šiprage) — Босниэрэ Герцеговинэрэм и шъхьэр.

## Джылэр
Джылэр — 788 цӀыхухэр (2013).

## Kлимат

## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр

* http://opstinakotorvaros.com/ 
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.udaljenosti.com/bosna/- Distances in B&H
Категориэ:Босниэрэ Герцеговинэрэ
Майкл Джексон

**Майкл Джо́зеф Дже́ксон** (; род. 29 августа 1958, Гэри, США — 25 июня 2009, Лос-Анджелес, США) — Америкэм актёр.

## Гулъытыгъуэхэр


## ТехьэпӀэхэр

* Официал сайт
Стокголм

**Стокголм** () — Шуецэым и къалэ нэхъышъхьэр.

## Джылэ
Джылэр — 942 370 цӀыхухэр (2017). Агломерациэ — 2 287 950 цӀыхухэр.

Категориэ:Шуэц
Категориэ:Хьэблэхэр хьэрыфылъэкӀэ зэхэдзауэ
Эдирне

**Эдирне** — Тыркуем и къалэмэ анахь иныр.

Категориэ:Эдирне
Джэдухэр

**Джэдухэр **(Felidae) — псэущхьэшх хэкӀыгъуэм щыщ шэрыпӀ лъэпкъщ.
Ермэлые

**Республикэу Ермэлые**, – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаӀэр Ереван. ЦӀыфэу нэбгырэ млн 3-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чӀырэу иӀэр 29 743 км². БзэшъхьаӀэр - ермэлыбзэ.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лӀышъхьэр – НикӀол Пашинян.

## Географие

Гъунэгъухэр: Хъырцей, Тыркуе, Азербайджан, Иран.
Basshunter

**Basshunter** (; род. 22 февральа 1984, Halmstad) — певaц.

## Гулъытэгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Официал сайт

Категориэ:Дыгъэгъазэм и 22-м къалъхуахэр
Категориэ:Артистхэр
Категориэ:Шуэц
Беслъэнейхэр

**Bеслъэнейхэр**, **Бэслъэнейхэр** е **Беснийхэр** - къэбэрдейм щыпсэурэ адыгэ лъэпкъщ. Иджирей Тыркуемрэ Урысыемрэ щыпсэущ. Закъуэу Къонакъо унагъуэр абыхэм я пщы лъакӀощ. Лабэшхуэм иджабгъу Ӏуфэмрэ Урупрэ Таджэмшхуэмрэ я Ӏуфэхэмрэ щыпсэуащ. Я бзэр къуэкӀыпӀэ адыгэбзэм и лъэпкъщ.

1830-1850-гъэхэм Беслъэней къуажэхэм ящӀыпӀэхэр.
Иудэдин

Иудэдэдин (Алыджыбзэ Ἰουδαϊσμός) - журтхэм я лъэпкъзэхэщӀыкӀ, дунейтеплъэ зыухуа дин. Дунейм япэу къэхъуа тхьэзакъуэ динхэм ящыщ. Авраам динхэм япэ дыдэщ.

Дунейм иудэдин зезыхьэм я 42% Исраел исщ, иджыри 42% Америкэ Штат Зэгуэтхэм, къэнэжам инэхъыбапӀэр Еуропэм.
Къэбэрдей пщыгъуэ

**Къэбэрдей** – Адыгэ Хэкум и зы пщыгъуэ. Ищхъэрэ Къаукъазым я нэхъ лъэщ пщыгъуэхэм щыщу щытащ. 
## Тхыдэ
ӀуэрыӀуатэм зэрыжиӀэмкӀэ Инал Нэху (Нэф) и дэӀэпыкъуэгъу Къэбардэ, иджырей Къэбэрдейм къэӀэпхъуауэ щытащ, Иналым емызэгъыу. Къэбардэ дунейм ехыжа нэужь, Иналым и къуэрылъхуххэр мы щӀыпӀэм къэӀэпхъуэри, Къэбэрдейр яугуэшащ (Къэбэрдеишхуэрэ, Джылахъстэнейрэ). 
Инал и къуэ нэхъыжь Тобылэ къилъхуащ Инэрмэс, Жанхъуэт, Минболэт.
Фенербахьче С.К.

**Фенербахьче** – истамбылым хэт тырку профеционел футбол гуп.

## ТехьэпӀэхэр
* Официальный сайт
* instagram
* foot.dk
Бжэнлъэгуажьэхэр

**Бжэнлъэгуажьэхэр** () — лӀэужьыгъуэ бжыгъэ, 100-м фӀэкӀыу зэщӀыубыдэ лъэпкъщ, бжьэгъалӀэ унагъуэм хеубыдэ.
## Теплъэр
Илъэс бжыгъэкӀэ къэкӀ удз е жыг лъахъшэ. Я нэхъыбэм лъабжьэ гъум, занщӀэу екӀых яӀэщ. Тхьэмпэхэр зэщхьэщокӀ хуэхъурей лэдэххэр яӀэу е бгъузэ-кӀыхьхэу. Пкъыр я нэхъыбэм къудамэншэу щытщ. Къудамэ щхьэкӀэ ящӀым щхьэ жьей якӀэщӀэсу гъагъэ цӀыкӀу бжьыгъэхэр къыпидзэу гъэмахуэм къыдадз.

## КъыздэкӀыр
Еуропэ псом (Ипщэм щымыхъукӀэ), Урысеим (Сыбыр псор хиубыдэу), Ищхъэрэ Хъутей, Япон хытӀыгухэм уащырохьэлӀэщ.

## ЛӀэужьыгъуэхэр
ЛӀэужьыгъуэ нэхъ цӀэрыӀуэхэм ящыщхэр:

* *[[Scabiosa atropurpurea]]*

* *[[Scabiosa canescens]]*

* *[[Scabiosa caucasica]]*

* *[[Scabiosa columbaria]]*

* *[[Scabiosa graminifolia]]*

* *[[Scabiosa lucida]]*

* *[[Scabiosa maritima]]*

* *[[Scabiosa ochroleuca]]*

* *[[Scabiosa palaestrina]]*

* *[[Scabiosa prolifera]]*

* *[[Scabiosa stellata]]*

* *[[Scabiosa triandra]]*

* *[[Scabiosa vestina]]*

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Bad Cat

**Bad Cat** () — фантастикэ филм.

## ТехьэпӀэхэр
* IMDb сайтым
* КиноПоиск сайтым

Категориэ:Тырку
ПлӀанэпэ

**ПлӀанэпэ** — зы точкэм и деж къыщежьэ занщӀитым я зэхуаку дэлъ гущӀыӀу захуэм и Ӏыхьэ.

## Литературэ
*Геометрие, япэ Ӏыхьэ, планиметрие. Илъэсибл школхэмрэ курыт школхэмрэ я 6—9-нэ классхэм папщӀэ учебник. А. П. Киселёв. Къэбэрдей тхылъ тедзапӀэ. Налшык — 1954.

## ТегъэщӀапӀэхэр
*Табыщ Мурат: Адыгэбзэр бгъэлажьэмэ — Геометрием епха фӀэщыгъэцӀэхэр.
Стереометрие

**Стереометрие** (грекыбзэ псалъэщ) — зы гущӀыӀу захуэм темылъ пкъыгъуэхэр зыдж геометрием и Ӏыхьэщ.

## Литературэ
*Геометрие, япэ Ӏыхьэ, планиметрие. Илъэсибл школхэмрэ курыт школхэмрэ я 6-9-нэ классхэм папщӀэ учебник. А. П. Киселёв. Къэбэрдей тхылъ тедзапӀэ. Налшык - 1954.
Ахьмэт Сонуч

**Ахьмэт Сонуч (Jahrein)** (Тыркубзэ: Ahmet Sonuç) - Тырку Туитч стримыр.

## Гулъытэгъуэ
Интерлингуэ

**Интерлингуэ** зэфӀищӀа искусственнэ бзэр 1922 гъэм Эдгар дэ Вал къигупсысауэ щытащ.

## Литературэ
Литературнэ тхыгъэ нэхъыщхьэхэр КосмоглоттыбзэкӀэ къыдэкӀащ. Абы къинэмыщӀкӀэ Интерлингуэ бзэмкӀэ тхыгъэ гуэрхэр, оригиналыуи нэгъуэщӀ бзэуэ зрадзэкӀауи, къытрадзащ,

ОксиденталкӀэ тхыгъэ гуэрхэр:
* Kajš, Jan Amos (1938) *Krasina, raconta del subterrania del Moravian carst*.
* Podobský, Jaroslav (1935/1947) *Li astres del Verne*.
* Косталаго, Вичентэ (2021) *Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas*.
* Косталаго, Вичентэ (2021) *Antologie hispan*.
* CКосталаго, Вичентэ(2021) *Fabules, racontas e mites*.

## ТехьэпӀэхэр
* Occidental: The International Auxiliary Language
ЩӀы

**ЩӀы** е **щӀылъэ** е **дуней** - Шыхулъагъуэм и вагъуэкъан (планет/гезеген). Вагъуэкъаным и темыгъэ: . ЩӀыр цӀыхухэр зыщыпсэу вагъуэкъанщ. 

## Гулъытэгъуэ
Гуадалахара

**Гвадалахара** *(*эсп*. Guadalajara МФА: [ðwaðalaˈxaˈa]) —* Мексикэм и къалэ, Халиско штатым и къалащхьэр, зи цӏэ къитӏуа муниципалитетым хохьэ икӏи абы и административнэ центрэ. Цӏыху бжыгъэр, 2020 гъэм къызэрабжамкӏэ, цӏыху 1 385 621-рэ хъуа. Къалэм Гвадалахар и метрополитен щӏыпӏэм къыщызэрегъэпэщ икӏи хохьэ, Ар Мексикэм Мехикэ и ужькӏэ цӏыху бжыгъэкӏэ етӏуанэ.

## ЦIэр
Guadalajara цӏэр конкистадор Нуньо де Гусман щалъхуа къалэм къыӏаха, ар хьэрып wādi l-šijāra (واد الحجارة е وادي الحجارة) къытекӏа, зэбдзэкӏыфыну - нывэхэм я псы.

## Примечание
* 
## Референции

## Фотогалерия

Country1.JPG|'
GWTC1.JPG|'
Multiva1.jpg|
Tapatio tour bus.jpg|
15mpalace.JPG|
Plaza de Armas, Guadalajara, Jalisco, México.jpg|
Palacio de gobierno1.jpg|
Plazadeliberacion1.jpg|
Pedromoreno1.jpg|
FotoCH 32.JPG|
CH2Uni.jpg|
FotoCH 17.JPG|


Категориэ:Населены пункты Мексика
Шыхулъагъуэ

**Шыхулъагъуэ** - ар вагъуэлъщ (галактикэщ). Дыгъэ зыхэтыкIэр (систэмыр), абы къыхэкIыу вагъуэкъан (планет/гезеген) ЩIыгури (Дунери), а вагъулъэм и кIуэцIым итщ. Абы хуэдэу вагъуэ ЩIыгум щыплъагъуу хъуари, а впгъулъэм и гъунапкъэм итщ. 

## ЩIэн

### Статистикэ
Вагъуэлъ Шыхулъагъуэм 100-400 меляр (миллиард) вагъуэу хэтщ, нэхъ мащIэ дыдэу, вагъуэкъан апхуэдизи. 

### ЦIэ
Ди ЩIыгур а вагъуэлъым и кIуэцIым зэритым къыхэкIыу, а вагъуэлъыр ижьыж лъандэрэ япэу къацIыхуа вагъуэлъыу ябж. Ар и щхьэусыгъуэу, абы цIэ зэмыщхь куэд иIэщ, уэщIыгум и бзэхэм къыхэкIыу (; ; ; ).
## Гулъытэгъуэ
Ислъам

**Ислъам** е **Мыслъымэныгъэ** - "Ибрэхьим динхэм" ящыщ зы Тхьэ закъуэ зиӏэ динщ. Мыслъымэнхэм я фӏэщ мэхъу Тхьэм тхьэлӀыкӀуэ (бегъымбар) куэд, псалъэм папщӏэ, Ибрэхьим, Хьисэ, Мыхьэмэд (Мыслъымэнхэм хабзэу яӀэщ бегъымбар Мыхьэмэд и цӀэр къыщраӀуэкӀэ "саллаллахьу алэйхьи уэ сэллэм" жаӀэу), къигъэкӏуауэ цӏыхухэм гъуэгу захуэ ирагъэлъагъун икӏи хабзэ тэмэм ирагъэщӏэн папщӏэ. Мыслъымэнхэм махуэм тхуэ нэмэз ящӏ икӏи нэщӏмазэм нэщӏ яӏыгъщ. Ислъамым деж Мыхьэмэдыр иужьрей бегъымбару ялъытэ. 

Къурӏаныр мыслъымэнхэм я тхылъ лъапӏэщ. Мыслъымэнхэм я фӏэщ мэхъу Къурӏаныр бегъымбар Мыхьэмэд мелыӏыч Джэбрэӏил къыхуихьауэ. Абы ит 114-рэ Іыхьэ, "Сурэ"-кӏэ еджэу. Къурӏаным Іуэху куэдым тепсэлъыхь, псалъэм папщӏэ: хабзэфӏым и гъуазэхэм, тхыдэм, теологием, космологиэм, дунейм и къэхъукӏэм. Къурӏаным къыджеӀэ абы щыуагъэ е зэпэщӀэуэныгъэ къыхэдгъуэтэну е абы ещхь тхылъ дгъэхьэзырыну. Цӏыхубэмкӏэ зыкъытхуегъазэ, дуней псом тет ӏэщӏагъэлӏ псори зэхуэтшэсу а къалэныр дгъэзэщӏэну. Абы къыдегъэкӏуэкӏ мыри: ар зэи тхузэфӏэкӏынукъым, сыту жыпӏэмэ Къурӏаныр Тхьэм и псалъэ нэгъэсащ.

## Гулъытэгъуэ

Категориэ:Ислъам
КъурӀан

**КъурӀан** — Мыслъымэнхэм и тхылъ лъапӏэщ. Хьэрыпыбзэм Къурӏаным и бзэщ.

## Гулъытэгъуэ
Категориэ:Ислъам
Кэмал Кылычдарогълу

**Кэмал Кылычдарогълу** — Тыркум щыщ политикист. Ресбуликэм и Жылэ Партием (CHP) и экс-тхьэмадэ.

## Гулъытэгъуэ
Категориэ:Мыслъымэнхэр
Истиклал Маршы

«**Истиклал Маршы**» (хуитыныгъэ марш; ) — Тыркуем и къэрал уэрэд. Марш хуитыныгъэмкӀэ гугъэмкӀэ теухуауэр. Осман Зеки Ӏюнгёр мы уэрэдым ищӀащ икӀи Мэхьмэт Акиф Эрсой, цӀэрыӀуэ тхакӀуэ псалъэхэр итхащ.

## Къэрал уэрэдым и текст
:Korkma! Sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak,
:Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak.
:O benim milletimin yıldızıdır, parlayacak;
:O benimdir, o benim milletimindir ancak.

:Çatma, kurban olayım, çehreni ey nazlı hilal!
:Kahraman ırkıma bir gül; ne bu şiddet, bu celal?
:Sana olmaz dökülen kanlarımız sonra helal…
:Hakkıdır, Hakk’a tapan milletimin istiklal.

:Ben ezelden beridir hür yaşadım, hür yaşarım,
:Hangi çılgın bana zincir vuracakmış? Şaşarım.
:Kükremiş sel gibiyim, bendimi çiğner, aşarım,
:Yırtarım dağları, enginlere sığmam, taşarım.

:Garbın afakını sarmışsa çelik zırhlı duvar,
:Benim iman dolu göğsüm gibi serhaddim var.
:Ulusun, korkma! Nasıl böyle bir imanı boğar,
:“Medeniyet” dediğin tek dişi kalmış canavar?

:Arkadaş! Yurduma alçakları uğratma sakın,
:Siper et gövdeni, dursun bu hayâsızca akın.
:Doğacaktır sana vadettiği günler Hakk’ın,
:Kim bilir, belki yarın belki yarından da yakın.

:Bastığın yerleri “toprak” diyerek geçme, tanı,
:Düşün altındaki binlerce kefensiz yatanı.
:Sen şehit oğlusun, incitme, yazıktır atanı,
:Verme, dünyaları alsan da bu cennet vatanı.

:Kim bu cennet vatanın uğruna olmaz ki feda?
:Şüheda fışkıracak, toprağı sıksan şüheda.
:Canı, cananı, bütün varımı alsın da Hüda,
:Etmesin tek vatanımdan beni dünyada cüda.

:Ruhumun senden İlahî, şudur ancak emeli:
:Değmesin mabedimin göğsüne namahrem eli.
:Bu ezanlar, ki şehadetleri dinin temeli,
:Ebedî, yurdumun üstünde benim inlemeli.

:O zaman vecdile bin secde eder, varsa taşım,
:Her cerihamdan, İlahî, boşanıp kanlı yaşım,
:Fışkırır ruhumücerret gibi yerden naaşım,
:O zaman yükselerek arşa değer belki başım.

:Dalgalan sen de şafaklar gibi ey şanlı hilal!
:Olsun artık dökülen kanlarımın hepsi helal.
:Ebediyen sana yok, ırkıma yok izmihlal.
:Hakkıdır, hür yaşamış bayrağımın hürriyet;
:Hakkıdır, Hakk’a tapan milletimin istiklal.              

## Гулъытэгъуэ
Мэхьмэд Акиф Эрсой

**Мэхьмэд Акиф Эрсой** — Уэсмэн-Тыркум усакIуэ, ветеринар, педагог. Тыркум и къэрал уэрэдым (Истиклал Маршы) и автор.

## Гулъытэгъуэ
Категориэ:Мыслъымэнхэр
Ридадэ

**Ридадэ** е **Рэдэдэй**, курыт лъэхъэнэм и Адыгэ пщышхуэщ. Касогиэ пщыгъуэм и пщышхуэщ. И лъэщыгъэкӏэ цӏэрыӏуэ хъуащ икIи "иныжь ридадэ" цӏэлейр фӏащащ. Урысыпщ Мстиславрэ къэхъуа зэрыукӏ-рэ цӏэрыӏуащ. Мстислав хьилэ ищӏащи сэкӏэ ридадэм еуащ.

## Гулъытэгъуэ
ДыгъапӀэ Къыпрыс

**ДыгъапӀэ** **Къыпрыс** (е **ДыгъапӀэ** **Кипр**) (; ) —  Еуропэмрэ Азиэмрэ хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Никосиэ (Лэфкощэ).

## Гулъытэгъуэ
Категориэ:Еуропэм и къэралхэр
Категориэ:Азиэм и къэралхэр
Уэсмэн империэ

**Уэсмэн империэ** е Уэсмэн Къэралышхуэ (; Уэс-бз: دَوْلَتِ عَلِيَّهٔ عُثْمَانِیَّه) — Еуропэмрэ Азиэмрэ хэта къэрал, щыщэӀэ зэманыгъуэр 1299/1302 — 1922.

## Гулъытэгъуэ
Азэрбиджаным и къэрал уэрэд

«**Азербайджан Маршы**» () — Азэрбиджаным и къэрал уэрэд. Марш хуитыныгъэмкӀэ гугъэмкӀэ теухуауэр. Ӏюзеир Хьаджыбеков мы уэрэдым ищӀащ икӀи Ахъмэт Джавад, цӀэрыӀуэ тхакӀуэ псалъэхэр итхащ.

## Къэрал уэрэдым и текст
Azərbaycan! Azərbaycan!
Ey qəhrəman övladın şanlı Vətəni!
Səndən ötrü can verməyə cümlə hazırız!
Səndən ötrü qan tökməyə cümlə qadiriz!
Üçrəngli bayrağınla məsud yaşa!
Üçrəngli bayrağınla məsud yaşa!

Minlərlə can qurban oldu,
Sinən hərbə meydan oldu!
Hüququndan keçən əsgər,
Hərə bir qəhrəman oldu!

Sən olasan gülüstan,
Sənə hər an can qurban!
Sənə min bir məhəbbət
Sinəmdə tutmuş məkan!

Namusunu hifz etməyə,
Bayrağını yüksəltməyə
Namusunu hifz etməyə,
Cümlə gənclər müştaqdır!
Şanlı Vətən! Şanlı Vətən!
Azərbaycan! Azərbaycan!
Azərbaycan! Azərbaycan!

## Гулъытэгъуэ
Ромэ (Къалэ)

**Ромэ** – Италэм и къалэнэхъышъхьэ. Къалэ тхьэмадэр – Роберто Гуалтери (2023).
Хьатыкъуае Пщыгъуэ

**Хьатыкъуае Пщыгъуэ** — Адыгэ Хэкум и провинциэ, Хьатыкъуай-Адыгэ лъэпкъым и хэку. Пщы лъэпкъ: "*Керкеноко*".

## Гулъытэгъуэ
Ромэ Империэ

**Ромэ империэ** (; ) — хэта къэрал, щыщэӀэ зэманыгъуэр 27 Хьисэ ыпэу — 1453 Хьисэ ыужы. Ромэм и къэрал динхэр — Политэизмрэ Чыристэныгъэрэ.

## Гулъытэгъуэ
Чыристэныгъэ

**Чыристэныгъэ** (Чэлэхьстэн, Христиан; Алыджыбзэ: Χρῑστῐᾱνισμός; Джуртыбзэ: נַצְרוּת‎) – ар зы динщ. Исэ-Мэсыхьым (Иисус-Христ) Чыристэн диным и тхьэщ.

## Гулъытэгъуэ
Категориэ:Чыристэныгъэ
Къайсэркъалэ мафӀэгу станцие

**Къайсэркъалэ мафӀэгу станцие** (ӏистасйон) - Къайсэр къалэм и мафӀэгу (трен) станцие.
Къайсэр

**Къайсэр** (Тыркубзэ: Kayseri) — Тыркуем щыт къалэ. Джылу дэсыр — 1,434,357 (2021 гъэмкӀэ). Мы къалэм Адыгэ (Къэбэрдэй, Хьэтыкъуэй) куэд щэпсэу.
## Гулъытэгъуэ


## ТехьэпӀэхэр
Къайсэр Адыгэ Хасэм и интернет сайт
Ацумыжь Инал

**Ацумыжь Инал** () - Aдыгэ (Шапсыгъ) спортсмен.

## Гулъытэгъуэ
Категориэ:Мыслъымэнхэр
Сиддхартха Гаутама

**Сиддхартха Гаутама Будда -** Буддист диным и пэгъумбар.

## Гулъытэгъуэ
Дунейпсо Адыгэ Хасэ

**Дунейпсо Адыгэ Хасэ** () - дунейым Адыгэ Хасэхэм я федерациещ.

## Гулъытэгъуэ
Категориэ:Адыгэхэр
Рэджэб Тайиб Эрдогъан

**Рэджэб Тайиб** **Эрдогъан**  – Тыркуем и президент (2023).

## Гулъытэгъуэ
Категориэ:Мыслъымэнхэр
Аланхэр

**Аланхэр** (; ; ), ижь-ижьыж лъандэрэ щыпсэуа Къаукъаз лъэпкът. Тырку лъэпкъкъым. Иран/Скифмэ (Iискитмэ) къикӏа лъэпкъу щытахэщ.

## Гулъытэгъуэ
Категориэ:Къаукъазым ис лъэпкъхэр
Ищхъэрэ Къыпрыс

**Ищхъэрэ** **Къыпрыс** (е **Ищхъэрэ** **Кипр**) **Тырку Республикэ** () —  Еуропэмрэ Азиэмрэ хэт "де факто" къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Ищхъэрэ Никосиэ (Лэфкощэ).

## Гулъытэгъуэ
Искочый

**Искочый** е **Шотлэнд** (Инджылыбзэрэ Скотыбзэрэ: Scotland; Шотлэнд Гаэлыбзэ: Alba) — Еуропэм хэт къэрал, Инджылызым и ищхъэрэ лъэныкъуэр зэрыщыту зыубыд, Щӏым Инджылызым пэгъунэгъу къэрал. Инджылызымрэ Ирландие Ищхъэрэмрэ я Пащтыхьыгъуэ Зэгуэтым и автономнэ административно-политикэ ӏыхьэщ. Адрей лъэныкъуэхэмкӏэ Атлантикэ хым и тенджызхэмкӏэ ятхьэщӏ: къуэкӏыпӏэмкӏэ Щыӏэ ищхъэрэ тенджызымкӏэ, ищхъэрэ псыдэжыпӏэмкӏэ, къухьэпӏэмрэ ипщэ-къухьэпӏэмрэ Щыӏэ Ирланд хымкӏэ. Британием и хытӏыгу нэхъыщхьэм щыӏэ щӏыналъэм къищынэмыщӏауэ, Шотландиеми еуэ хытӏыгу цӏыкӏу 790-м нэблагъэ, абыхэм я нэхъыбэр цӏыху псэукъым. Къалэ нэхъыщъхьэр — Эдинбург.

## ЦIэр
«Шотландие» къэубыдыныр Гэлхэр къэзыгъэлъагъуэ Scoti латин псалъэм къытекӏа. Латиныбзэ кӏасэкӏэ Scotia («Гэлхэм я Щӏыналъэ») псалъэм Ирландиер къагурыӏуэрт. XI лӏэщӏыгъуэм ирихьэлӏэу а псалъэм къагурыӏуэрт Форт псым ищхъэрэкӏэ щыӏэ Шотландием щыщ ӏыхьэр. Къэралым и иджырей щӏыналъэм Курыт Лӏэщӏыгъуэ Кӏасэхэм Scotland — кӏэ, абы и щӏыналъэм щыпсэу цӏыхухэм Scots-кӏэ еджэу щӏадза. Alba псалъэм — шотландыбзэкӏэ (гэльыбзэкӏэ) зэреджэр-индоевропеибзэщ (кельтыбзэ) къызыхэкӏа лъэпкъкӏэ икӏи праиндоевропей лъабжьэм къытекӏа *h₂elbóós «хужь». Ар Епхащ Инджылызым зэрахьэ «альбион Пшагъуэ».

## АдминистрациэмкӀэ зэрыгуэшар

## Шотлэндым и уэрэдхэр

* Drunken sailor
* Wellerman

## Гулъытэгъуэ
Адам Нойзер

**Адам Нойзер** (; 1530 - 1576) - Нэмыцэ Мыслъымэн теолог.

## Гулъытэгъуэ
Категориэ:Мыслъымэнхэр
Хьисэ-Мэсыхь

**Хьисэ-Мэсыхь** (Иисус-Христос; ) — Исраилим щыщ тхьэлӏыкӏуэ.  Ар Чыристэныгъэм и тхьэщ.

## Гулъытэгъуэ
Категориэ:Чыристэныгъэ
Къудс Къалэ

Ерусэлэм къалэ

**Ерусэлэм** () - Израилим хэт къалэ.

## Гулъытэгъуэ
Ван-Пис

**Ван-Пис** (**One Piece**; ) - Японым щыт манга (комикс) сериэ. Эичиро Ода Ван-Пис сериэм и тхакӏуэщ (авторщ).
Эйичиро Ода

**Эйичиро Ода** - Японым щыщ манга/комикс автор (мангака).

## Гулъытэгъуэ
Категориэ: Персонэхэр
Хъуромэ

**Хъуромэ** — Тхьэлӏыкӏуэ Хьисэ и къалъхуным папщIэ Чыристэнхэм зэрахъуэхъу махуэшхуэ.

## Дунейпсом
КъухьэпIэ Чыристэнхэм Хъуромэр дыгъэгъазэм, КъуэкIыпIэ Чыристэнхэм шылэм яхъуэхъу. ЕтIуанэкӏэ мы Чыристэнхэми Хъуромэр яхъуэхъуну щӏадзащ.
## Адыгэхэм
Хъуромэ, язычник (паган) махуэшхуэу къыхэкIащ. Итӏанэ Адыгэхэм Чыристэн щыхъуам Чыристэнмэ рождеством (ноэлым) зихъуэжащ.

## Гулъытэгъуэ
Шорэ Туркан

**Шорэ** **Туркан, Хьалид и пхъу** () - Tыркум щыщ Адыгэ (Къэбэрдэй) актрисэ, сценарист, режиссер, тхакӏуэ.

## Гулъытэгъуэ
Категориэ: Мыслъымэнхэр
Категориэ: Персонэхэр
Категориэ: Адыгэхэр
Хэусай

Категориэ:Хьэблэ
**Хэусай** (Адыгэбзэ: Хэусай, Тыркубзэ: İnliören)**,** Къайсэр къалэм щыт къуажэ.
Ӏазэй, Къайсэр

**ӏазэй (Пынарбащы),** Къайсэр къалэм и район.

Категориэ:Район
Старфилд

**Старфилд (Starfield),** Бетхеста студиом и компутер джэгу. Жанрэр "Экшен-РПГ" (Action RPG).

## Гулъытэгъуэ
Ӏэнкъэрэ Адыгэ Хасэ

**ӏэнкъэрэ Адыгэ Хасэ** - Тыркуем и къэлэ шъхьаӀ ӏэнкъэрэкъалэм и Адыгэ Хасэ.
Билкент Университет

**Билкент Университет** () — Тыркум щыщ университетщ. Билкент университетыр ӏэнкъэрэм щыIэщ.
Хьакурынэхьабл

**Хьакурынэхьабл,** (Адыгэбзэ: Хьакурынэхьабл, Тыркубзэ: Oklubalı), Iэскищехир къалэм дэт Iинюну  районым епхыгъэ зы Адыгэ къуаджэ.

## Географие
Iэскищехир къалэм 24 км, Iинюну районым 8 км гъогу щыӀащ..

## Тарихъ
Темыр Кавказым 1864 илъэсым къикӀыгъэ Адыгэхэр  къуаджэр къыращӀэчыгъащ. Къуэджэ дэсхэр апэ дэдэу Булгарием щыпсэуащ.

## Къуаджэм ис цӀыфхэр

## НэмыкI

* НэмыкI 
Категориэ:Къуаджэ
Хъырцыбзэ, Курджыбзэ

**Хъырцыбзэ, Курджыбзэ** (Хъырцыбзэ: ქართული ენა / *Kartuli ena*), Къаукъаз лъэпкъым ищыщ Курджыхэм гущы1эрэр ябзэгуэщ.


## Тхэным и системэр

## Пчъагъэхэр
1-10 :

ერთი (Erti), ორი (Ori), სამი (Sami), ოთხი (Otkhi), ხუთი (Khuti), ექვსი (Ekvsi), შვიდი (Şvidi), რვა (Rva), ცხრა (Tskhra), ათი (Ati)

11-20 :

თერთმეტი (Tertmet'i), თორმეტი (Tormet'i), ცამეტი (Tsamet'i), თოთხმეტი (Totkhmet'i), თხუთმეტი (Tkhutmet'i), თექვსმეტი (Tekvsmet'i), ჩვიდმეტი (Çvidmet'i), თვრამეტი (Tvramet'i), ცხრამეტი (Tskhramet'i), ოცი (Otsi)

20 ык1и нахь бэхэ :

20 - ოცი (Otsi) 30 - ოცდაათი (Otsdaati) 40 - ორმოცი (Ormotsi) 50 - ორმოცდაათი (Ormotsdaati) 60 - სამოცი (Samotsi) 70 - სამოცდაათი (Samotsdaati) 80 - ოთხმოცი (Otkhmotsi) 90 - ოთხმოცდაათი (Otkhmotsdaati) 100 - ასი (Asi) 1000 - ათასი (Atasi)

## ТехьэпӀэхэр

## НэмыкI

* ''Yabancı Kelimeler Sözlüğü'' (Gürcüce) 15 Nisan 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* ''Açıklamalı Gürcüce Sözlük'' (Gürcüce) 7 Eylül 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* ''Gürcücenin Güney Diyalektlerinde Türkçe Kelimeler'' (Gürcüce) 14 Eylül 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Категориэ:Хъырцыбзэ
Категориэ:Бзэхэр
Башкъорт Сопротивлениэм и Комитет

**Башкъорт (Башкир) Сопротивлениэм и Комитет** - ар партизан гериллэ организацэщ. Организацэм и мурадыр - щхьэхуит Башкъортыстэн.

## Гулъытэгъуэ
Абу Хьанифэ

**ӏэбу Хьанифэ** (; Нуман ибн Сабит ибн Зута ибн Марзубан эл-Куфи, 699 - 767) - муслъымэн щӏэныгъэлӏ, юрист, теолог, аскет, икӏи Хьэнэфи мэзхьэбым и къежьапӏэр зи ӏэдакъэщӏэкӏщ, ар нэхъ цӏэрыӏуэ дыдэ мэзхьэбщ. Иракъым щыпсэу перс муслъымэн унагъуэм къыхэкӏащ, Мэччэрэ Мэдинэрэ щеджащ. Ар цӏэрыӏуэ хъуащ логикэр къигъэсэбэпу зэрыщытам щхьэкӏэ. Щӏэныгъэлӏ аз-Зэхьэби абы "гений" еджащ. Абы Имам ал-Аӏзам, "Имамышхуэ"-кӏэ йоджэ.

## Гулъытэгъуэ
Категориэ:Мыслъымэнхэр
Категориэ:Ислъам
Григори Зас

**Григори Зас** (; Адыгэ фолклор ӏуэрыӏуатэм абы **«Зац»** е **«Час»**-кӏэ) - урыс империэм и генералщ. Абы адыгэхэр фӀыуэ зэрылъэгъуакъым щхьэкӀэ цӀэрыӀуэт. Шынагъуэ куэд ищӏащ, адыгэ нанухэр, пщащэхэр иукӏащ. Абы и цӏэ леир «Иблыс» (Шэйтӏан) щытат.

## Гулъытэгъуэ
Категориэ:Персонэхэр хьарыфылъкӀэ зэхэдзауэ
Категориэ:Персонэхэр
Марк Цукерберг

**Марк Эллиот Цукерберг** () - Америкэм щыщ медиамагнат, бизнес-пащэ, филантроп. Фейсбук-ым и CEO.

## Гулъытэгъуэ
Фейсбук

**Фейсбук** - интернет сайтщ. Марк Цукерберг Фейсбук-ым и CEOщ.

## Гулъытэгъуэ
Грималдо Хоао

**Грималдо Хоао** (; 20.2.2003) — Перум щыщ футболист.

## Гулъытыгъуэхэр


## ТехьэпӀэхэр

* Joao Grimaldo – Transfermarkt 
* Joao Grimaldo – WorldFootball.net 
* Joao Grimaldo – Soccerbase.com 
* Joao Grimaldo – FootballDatabase.eu 
* Joao Grimaldo – fussballdaten.de 
* Joao Grimaldo – Soccerway 
* Joao Grimaldo – PlaymakerStats.com 
* Joao Grimaldo – Mackolik.com 
* Joao Grimaldo – FBref
Джордж Вашингтон

**Джордж Вашингтон** (22 Мэзай 1732 Уэстморлэнд- 14 Тыгъэгъаз 1799 Маунт-Вернон, Виргиния), дзэ къулыкъу, Амэрика Фитыныгъэ Зауэмм и ыкӏи Америкэ Штат Зэхэтхэм япэнэрэ президентэр.

## Тхылъхэр

# House-of-Burgesses
# Washington
# Washington
# sagepub
# 
# https://books.google.
# ContinentaCongre1775
Категориэ:Америкэ Штат Зэхэтхэр
Категориэ:Президент
Къарс зауэ

**Къарс зауэ** е **Сарыкамыш зауэ** (, "Сарыкамыш операцие"; ) - Япэрей дунейпсо зауэм и зауэщ.

## Линкхэр
Къарс зауэм и уэрэд/гъыбзэ

## Гулъытэгъуэ
ЦӀыцӀэкӀун

**ЦӀыцӀэкӀун**, е **Адыгэ лъэпкъгъэкӏуэд** - Урыс-Адыгэ зауэм и зэманым адыгэхэр зэтеукӏыным, лъэпкъыр гъэкӏуэдыным, икӏи хэкум ирахуным хуэгъэза ӏуэхугъуэт. Абы и зэранкӏэ цӏыху мин 625-рэ щегъэжьауэ мелуан 1.5-м нэс хэкӏуэдащ, Адыгэ Хэкур зэтракъутащ, икӏи ар Урыс империем гуигъэхьащ. Урыс империем Адыгэ Хэкум щызэрихьа хьэкӏэкхъуэкӏагъэхэм ящыщт цӏыхухэр пхъэм ираӏулӏэныр, бзылъхугъэ лъэщыджэхэм я ныбэр зэгуатхъыныр. Урыс генерал куэдым, псалъэм папщӏэ Григорий Засс, адыгэхэр "хабзэншэу", "лъэпкъцӏыкӏу"-у жаӏэрт, я зэтеукӏыныр ягъэпэжэн папщӏэ. Урыс сэлэтхэм хуит ящӏат адыгэ бзылъхугъэхэм лей ирахыну.

## Гулъытэгъуэ
Хьаудыкъуэ Мансур

**Хьаудыкъуэ Мансур (Мамсыр)** - Адыгэ (Нэтыхъуай*)* дзэпащэ, политикист.

## Гулъытэгъуэ
Гусэр Мухьэммэд-Зэхьид

**Гусэр Мухьэммэд-Зэхьид, Хьэсэн-Хьилми и къуэ** ("**эл-Кэусэри**"; ; ) Уэсмэн Империэм щыщ Адыгэ Ислъам теолог. Ар нэхъ пажэ дыдэу ялъытэ ислъам щӏэныгъэлӏхэм ящыщщ. Абы Хьэнэфи-Матуриди мэзхьэбыр ихъумащ икӏи Сэлэфи/Уэхьэби гупсысэкӏэм пэщӏэуващ.

## Биографие
Гусэр Мухьэммэд-Захьид Хьэсэн "ал-Кэусэри" 1879 гъэм Дюзджэ къалэм адыгэ унагъуэм къыщалъхуащ. И адэ Гусэр Хьэсэн Хьилми 1831 гъэм Шэбзэр щӏыпӏэм къыщалъхуащ Адыгэ Хэкум. Хьэсэн Хьилми езыри ислъам щӏэныгъэлӏт, икӏи Хэкум егъэджакӏуэу щылэжьащ  ЦӀыцӀэкӀун (Адыгэ лъэпкъгъэкӏуэд) и зэманым Тыркум ирагъэкӏын и пэ. 1863 гъэм Хьэсэн Хьилми Тыркум кӏуащ. 

Мухьэммэд-Зэхьид Ал-Кэусэрим еджапӏэ куэдым щеджащ, егъэджакӏуэ куэдым я деж щӏэныгъэ щызригъэгъуэтащ, и адэри абыхэм яхэту. Тырку Кемалист хъукумэтым ислъам щӏэныгъэлӏ куэд яубыду, адыгэбзэри щагъэтӏыгъуэм, ар Тыркум икӏри Мысырым кӏуащ. Мысырым тхылъ куэд щитхащ икӏи дуней псом цӏэрыӏуэ щыхъуащ. Абы Хьэнэфи-Матуриди мэзхьэбыр ихъумащ икӏи Сэлэфи/Уэхьэби гупсысэкӏэм пэщӏэуващ. Тхылъ 40-м щӏигъу итхащ. Ар ислъам щӏэныгъэлӏ нэхъыфӏ дыдэхэм ящыщу къалъытэ.

## Гулъытэгъуэ
Категориэ:Мыслъымэнхэр
Категориэ:Ислъам
Шугнибзэ

**Шугнибзэ** (хуг̌ну̊ни зив, خُږنۈنے زِڤ, xuɣnůni ziv) — индоеуропейбзэхэм ящыщ.
Автобиографие

**Автобиогра́фие** — я гъащӀэр къызэрекӀуэкӀар къыщаӀуэтэж тхыгъэ.

= Гулъытыгъуэхэр =
Джеймс Белл

**Джеймс Станислау Белл** () - Британиэшхуэм щыщ бизнес-пащэрэ тхакӀуэу щытащ, Урыс-Адыгэ зауэм адыгэхэм я лъэныкъуэкӀэ хэтауэ. АбыкӀэ и ужькӀэ Адыгэм щиплъэгъуахэм теухуауэ итхыжащ. СатуущӀэ зищӀурэ, ар адыгэхэм Урыс пащтыхьыгъуэм зэрыпэщӀэтым дэӀэпыкъуащ.
Джеймс Белл 1796 гъэм Шотлэндым и къалэу Данди къыщалъхуащ. И адэр Уилям Белл, и анэр Аннэ Янгт. Ар сатуущӏэу и гъащӏэр ирихьэкӏащ. Сату ӏуэхукӏэ дунейм и щӏыпӏэ зэмылӏэужьыгъуэхэм кӏуащ. И сату гъуэгуанэхэм ящыщ зым Адыгэ Хэкум къэкӏуащ икӏи Адыгэ лъэпкъым я щхьэхуитыныгъэм щӏэбэн бэнэныгъэм гу лъитащ. Адыгэхэм зэрыхузэфӏэкӏкӏэ защӏигъэкъуащ. Адыгэ Хэкум Ӏэщэрэ гынрэ хуэдэ хэкӏыпӏэхэр къыхуришащ. Урыс къэрал тхыгъэхэм къызэратымкӏэ, ар инджылыз тӏасхъэщӏэхыу щытауэ жаӏэ, ауэ абы и щыхьэт гуэри къагъуэтакъым. Чристэн диным итми, ислъам диным пщӏэ хуищӏырт, икӏи а пщӏэм къыхэкӏыу фадэ ефэртэкъым, нэщӏи иӏыгът нэщӏмазэм. Нэмэзи ищӏу щытагъэнкӏи мэхъу.

## Гулъытэгъуэ
Ӏаткъуадж зауэ

**Ӏаткъуадж зауэ** (урбз Кра́снополя́нская битва) зауэшхуэ щыӀагъа къэхъун 1864 гье Ӏуэхугъуэхэм адыгэхэр икӀи Урысхэр. Бытырбыху пащтыхь щхьэмыгъазэу бийр хэгъэщӀэн, кӀэлъыгъэкӀуэн 250 000 зауэлӀ хуэмейуэ 20 000 цӀыхухэр.
## КъыхэкӀар

100 зауэлӀ щыӀагъа щхьэр пылъэныгъэ. Мыр игу къэгьэкӀыжыныгъэ жьэхэщыуагъэ нэщхъей бдэкӀа.
## ТехьэпӀэхэр

Категориэ:Тхыдэ
Автомат

**Автома́т** — механизм къарукӀэ лэжъыгъэ гуэр езыр-езыру зыгъэзащӀэ Ӏэмэпсымэ.

= Гулъытыгъуэхэр =
Уикипедиэ

**Уикипедиэ** (англыбзэкIэ *Wikipedia*) — шъхьафит бзэпчъагъэ интернет-шIэнгъуазэу щыт, хэти еIэзэн лъэкIыщт
Хьатыкъуайхьаблэ

**Хьэтыкъуае** е **Хьатыкъуайхьаблэ** () - Тыркум ит Адыгэ (Хьэтыкъуай) къуажэщ. Хьэтыкъуае Билэджик областым и Бозюк щIыналъэм хэтщ.

## Историэ
Мы къуажэр зыухуахэр 1878 гъэм Адыгэ лъэпкъгъэкIуэдым и ужькIэ Тыркум къэIэпхъуащ. Тырку Республикэр къызэрагъэпэща нэужь, къуажэм Пойра фIащащ.

## Гулъытэгъуэ
Данылд Трамп

**Данылд Джон Трамп** **-** Америкэм щыщ политикист, бизнес-пащэ икlи миллиардер. Ар Америкэ Штат Зэгуэтхэм и 45-нэ, икlи 47-нэ президенту щытащ. Ap Республикан партым хэтщ икlи и консерватив еплъыкlэхэмкlэ цlэрыlуэщ.

## Гулъытэгъуэ
Tӏэшъу Стефан

**Tӏэшъу Стефан** () - Aдыгэ дохутырыр Бaлгарием щыщщ. И гъащӀэр итащ цӀыхухэр автобус мафӀэм къыхишу ахэр къригъэлын папщӀэ, абы къыхэкӀыу ар Болгарием и лъэпкъ лӀыхъужьщ.

## Биографие
Ар къалъхуащ 1937 гъэм мэлыжьыхьым и 26-м Виноград къуажэм. Ар Адыгэ унагъуэ "Тӏэшъу" (Тешев) щыщт.**** 1963 гъэм щӏышылэм и 1-м щегъэжьауэ Стрелец къуажэм дохутыру щылэжьащ.

Гъэм шыщхьэуӏум и 15-м, 1963, къэхъуащ насыпыншагъэ хьэлъэ. Автобусыр цӏыхухэмкӏэ гъэнщӏауэ фэху машинэм жьэхэуэри, мафӏэ къыщӏэнащ. Дохутыр Стефан автобус мафӏэм цӏыху 47-рэ къыхишащ, икӏи къригъэлащ. Ар къыкӏэлъыкӏуэ махуэм лӏащ, мафӏэм щигъуэта фэбжь хьэлъэхэм къыхэкӏыу. Болгарием лъэпкъ махуэшхуэ щагъэлъапӏэ абы и фэеплъу икӏи щӏыпӏэ куэдым и цӏэр фӏащащ.

## Гулъытэгъуэ
Чэбэ

**Чэбэ** () **-** Ислъамым и мэжджыт нэхъ лъапӏэм и купсэм хэт мывэ куб. Чэбэ Мэччэ щыӏэщ, Сауд Хьэрыпым. Муслъымэнхэм Чэбэр "Тхьэм и Унэу" ябж. Чэбэ дуней псом муслъымэну тетым я къаблэщ.

"Каабэ" псалъэм хьэрыпыбзэкӏэ "куб" къокӏ. Ислъамым ипкъ иткӏэ, Япэрей цӏыхухэм Тхьэм щхьэщэ хуащӏыну Чэбэ яухуащ. Зэман дэкӏри унэр щӏыуэпс щхьэусыгъуэхэм кърикӏуэу зэтракъутащ. Иужькӏэ Ар Иухуащ Ибрэхьим тхьэлӏыкӏумрэ абы и къуэ Исмэхьилрэ.
Доминикан Республикэ

**Доминикан Республикэ** () — Ишъхъэрэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Санто-Доминго.

Категориэ:Доминикан Республикэ
Дэлъэшъу

**Дэлъэшъу** () — Урысейм и ипшэ лъэныкъуэм щыщ къалэ нэхъ ину щытщ. Ар Псыжъ и псыхъуэм тетщ, Хы ФӀыцӀэмрэ Хы МыутӀэмрэ я гъунэгъуу. Къалэм дэс цӀыху бжыгъэр цӀыху миллиуан щӀигъу мэхъу. Ар 1793 гъэм яухуащ, и цӀэжьыр **Екатеринодар**т. А къалэр къэралым и лэжьыгъэ, щэхуэн, культурэ гупсысэшхуэщ. Ар нэхъыбэу еджэхэр Урысейм и ипшэ къалэ нэхъыщхьэщ жыхуиӀэу.

## Сурэтылъэ

Krasnodar, Russia, near natural colors, Sentinel-2 satellite image 2018-SEP-18.jpg
Триумфальная арка и памятник Святой Екатерине (1).jpg
Медакадемия Краснодар Russia.JPG
View of Krasnodar taken from Kozhevennaya street, 24 2020-04-18-5.jpg
Здание гостиницы централь 03.JPG
Karasunskiy okrug, Krasnodar, Krasnodarskiy kray, Russia - panoramio (27).jpg
2022. Краснодар DSC 9475.jpg
Екатерина Великая. Монумент.JPG


## Гулъытыгъуэхэр

## ТехьэпӀэхэр
* 


Категориэ:Къалэхэр
Барбадос

**Барбадос республикэ** (инджылыз. *Barbados* [bːːrˈbeɪdɪs] е [bːːrˈbeɪdoɪs]) — Кариб хым Антильскэ хытӏыгу Цӏыкӏухэм гупым я хэ къэрал хытӏыгу, Ипщэ-Америкэ континентым пэмыжыжьэу щыт, Венесуэлэм и ищхъэрэ-къуэкӏыпӏэ лъэныкъуэмкӏэ километр 434,5-кӏэ пэжыжьэу.

Хытӏыгум и инагъыр километр зэбгъузэнатӏэ 430-рэ мэхъу, ар нэхъыбэу пӏащӏэщ, и кум ӏуащхьэ цӏыкӏухэр иту. Щӏым и зэхэлъыкӏэм къегъэлъагъуэ хытӏыгур вулкан лъэпкъым къызэрыхэмыкӏар икӏи нэхъыбэу коралл гъэтӏылъыгъэу зэрызэхэтыр.

2021 гъэм щэкӏуэгъуэм и 30-м Барбадос конституцэ монархием икӏыу парламент республикэм тетыкӏэр ихъуэжащ, абы щыгъуэми лъэпкъхэм я Зэгу-хьэныгъэм хэту къанэу.

Къалащхьэр — Бриджатаун.

## ЦIэр
«Барбадос» фӏэщыгъэр е портым къытекӏащ. Os Barbados, е исп.Los Barbados-м къыбгъэдэкӏыу, а псалъитӏми къикӏыр «жьакӏэхухэрщ».

## Тхыдэ
Барбадос япэу щетӏысэхар индей ӏэпхъуэшапхъуэхэрт. Ӏэпхъуэшапхъуэ толъкъунищыр хытӏыгум кӏуэцӏрыкӏащ, итӏанэ Америкэ Ищхъэрэмкӏэ яунэтӏырт. Япэ толъкъуным хыхьащ Ди эрэм и 350 гъэм Ориноко псыхъуэм къикӏыу каноэкӏэ хытӏыгум къесылӏа Венесуэлэм щыпсэу саладоид — барранкоид гупым (Saladoid-Barrancoid) я лӏыкӏуэхэр. Ахэр елэжьащ мэкъумэшым, бдзэжьей ещэным, керамикэ хьэпшыпхэр щӏыным.

«Барбадос» цӏэр португалием щыщ къэхутакӏуэ Педру Кампуш къыбгъэдэкӏащ (порт. Pedro Campos) 1536 гъэм, япэщӏыкӏэ Os Barbados («жьакӏэхухэр») хытӏыгум фӏищащ, жьакӏэм ещхь эпифитхэмкӏэ къешэкӏа лимонолист Фикус (Ficus citrifolia) фиговэ жыгхэр зэрыкуэдым къыхэкӏыу. 1536-1550 гъэхэм я зэхуакум испан конкистадорхэм хытӏыгум кариб куэд щаубыдри, плантацэхэм пщылӏу къыщагъэсэбэпащ. Языныкъуэ карибхэр хытӏыгум къикӏуэсыкӏыжащ. 1620 гъэхэм Иджырей Хоултаун къалэм и пӏэм хытӏыгум щитӏысыкӏа британием и хыдзэлӏхэм хытӏыгур цӏыху щымыпсэу къагъуэтащ. 1627-1628 гъэхэм япэу британием итӏысхьахэм къыщыщӏэдзауэ 1966 гъэм щхьэхуитыныгъэ ягъуэтыху, Барбадос зэпымыууэ британием и нэӏэм щӏэтащ[7]. Апхуэдэу щытми, Барбадос абы кърита автономие инымкӏэ арэзы хъурт. Абы и парламентыр, Хабзэубзыху зэхуэсым и Палатэр (инджылыз. House of Assembly), 1639 гъэм къызэрагъэпэщащ. Британием и япэ лӏыкӏуэ нэхъыщхьэхэм ящыщт сэр Уильям Куртен (инджылыз. sir William Courten).

2021 гъэм щэкӏуэгъуэм и 30-м Барбадос фэрыщӏыгъэкӏэ икъутэжащ британием и Тажым и властым и тепщэныгъэр, хабзэубзыху щӏыкӏэм тету ар къэралым и президентым иригъэбыдылӏэри. А ӏуэхум теухуа дауэдапщэм къэралым щыщ уэрэджыӏакӏуэ Рианнэ къыфӏащащ республикэм и лъэпкъ лӏыхъужь цӏэр.

## Ссылкэхэр
Симона Уейл

**Симонэ Адолфинэ Уейл** () - Фрэндж-Журт философ, мистик икӀи тхакӀуэщ. Ар тхакӀуэ цӀэрыӀуэщ. Абы итхащ политикэм, феминизмэм, щӀэныгъэм, егъэджэныгъэм теухуауэ.

И фӀэщхъуныгъэхэр Чыристэн диным, Журт диным, Хьиндуизмэм, Буддизмэм икӀи пасэрей Алыдж философием я ӀуэхущӀафэхэм зэрахьащ. АрщхьэкӀэ, абы диныр зэгухьэныгъэу игъэкъуэншащ.

## Гулъытэгъуэ
Инджылыз

**Инджылыз** *([[Инджылыбзэ|инджылыз]]. England [ˈɪŋələnd]) — Пащтыхьыгъуэ Зэгуэтым хэт къэрал. Инджылызым Щыпсэухэр Инджылызым цӏыхуу исым я процент 84-рэ мэхъу. Къалащхьэр [[Лондон]], Инджылызым и къалэ нэхъ ин Дыдэ*.

Инджылызыр зэгуэр зэбий пащтыхьыгъуиблым я зэгухьэныгъэ хъуащ 927 гъэм икӏи V—VI лӏэщӏыгъуэхэм Инджылыз хытӏыгум щетӏысэха инджылыз пасэрей германием и лъэпкъым и цӏэр фӏаща. Инджылызыр инджылызыбзэр, англиканскэ члисэр, иджы дунейм и къэрал куэдым я юридическэ системэхэм лъабжьэ яхуэхъу инджылыз хуитыныгъэр къызыхэкӏа щӏыпӏэщ. Абы къищынэмыщӏауэ, Лондон Британием и колониальнэ империем и курыхт, къэралыр Промышленнэ революцэм щыщӏидза щӏыпӏэт. Инджылызыр япэ промышленнэу зызыужьа къэралт, парламент демократие зиӏэ къэралт, конституцэ, правительствэ, юридическэ щӏэщыгъуэхэр нэгъуэщӏ лъэпкъхэмрэ къэралхэмрэ къащта. Инджылыз пащтыхьыгъуэр, Уэльс пщыгъуэри хэту [инджылыз.], Къэрал щхьэхуэу щытащ 1707 гъэм накъыгъэм и 1 пщӏондэ, Шотландие Пащтыхьыгъуэм Инджылызым и Пащтыхьыгъуэу гухьауэ.

## Ссылкэхэр
Эспаныбзэ

**Эспаныбзэ (испаныбзэ), е кастилыбзэ** *([[Эспаныбзэ|зэрызэджэжъ]]: español [espaˈˈol]), е *'кастилыбзэ*' (и цӏэр: castellano [kasteˈˈano] е [kasteˈˈano]) —* испанхэмрэ Латин Америкэм щыпсэу лъэпкъхэм я нэхъыбэмрэ я бзэр. Испаныбзэр роман гупым хохьэ. ООН-мрэ ЮНЕСКО-мрэ я бзэ нэхъыщхьэхэм ящыщ. Испаныбзэр дунейпсо зэгухьэныгъэ куэдым я официальнэ бзэщ икӏи инджылызыбзэмрэ франджыбзэмрэ яхуэдэу дуней псом нэхъ щадж хамэ къэралыбзэхэм ящы. Дунейм и етӏуанэ анэдэлъхубзэр (ищхъэрэ китайыбзэм и ужькӏэ), дунейм и бзэр зыӏурылъхэм я бжыгъэмкӏэ еплӏанэр, инджылызыбзэм, китай ищхъэрэм, хиндустаным яужькӏэ. Къызэралъытэмкӏэ, дуней псом испаныбзэкӏэ анэдэлъхубзэу цӏыху 500 мелуан нэс щызопсалъэ, испаныбзэкӏэ етӏуанэ бзэу псалъэ цӏыхухэм я бжыгъэр къэплъытэмэ, къэпсалъэхэм я бжыгъэр 600 мелуан  щӏегъу. Испаныбзэри Инджылызыбзэмрэ китаибзэмрэ яужькӏэ Интернетым ит веб-сайтхэм ещанэ бзэ нэхъ къыщагъэсэбэпу щыт.

## Ссылкэр
Белиз

**Белиз** (инджылыз. *Belize* [bɛˈliːz]) Америкэ Курытым щыӏэ къэрал. 1973 гъэм и мэкъуауэгъуэ пщӏондэ Британием и Гондурас цӏэр зэрихьэу щытащ.

Ищхъэрэкӏэ Мексикэмрэ къухьэпӏэмкӏэ Гватемалэмрэ я гъунэж. Къалащхьэр Бельмопан. Белиз и къуэкӏыпӏэ ӏуфэр Кариб тенджызым етхьэщӏ. Америкэ курытым и къэралхэм ящыщу хы Хуэмым хуэмыкӏуэу зы закъуэщ. Ар америкэ курытым и къэралитӏым язщ, хышхуэхэм ящыщ зым фӏэкӏа хэкӏыпӏэ имыӏэу: нэгъуэщӏ апхуэдэ къэралщ Сальвадорыр, хы Хуэмым фӏэкӏа хэкӏыпӏэ имыӏэу. Къэралым и инагъыр — километр зэбгъузэнатӏэ 22 966 — рэ, цӏыху бжыгъэр-цӏыху 430 131-рэ (2021 гъэм).

## ЦIэр
Белиз фӏэщыгъэм и къежьапӏэр къахутэпакъым. Зэраӏуэтэжымкӏэ, ар be'lix майяныбзэм щыщ псалъэщ, «псы утхъуа " къикӏыу, Белиз псым и цӏэм къыхуагъэсэбэпу.

## Географие
Къэралым и щӏыналъэм и нэхъыбэр еубыд гуэл, лагун куэд зиӏэ шэдылъэ тафэ уэхым, щӏыпӏэ-щӏыпӏэкӏэрэ. Ипщэкӏэ метр 1122-м нэс зи лъагагъ Майе бгыхэм зыщаубгъу. Ар Белизым и ӏыхьэ нэхъ мащӏэ дыдэ. Къэралым и щӏыщӏагъхэр мащӏэу джа хъуа, щӏыдагъэ къыщӏэхыпӏэхэр къалъыхъуэ. Белизым и хьэуар тропическэ пассат. Ику иту мазэ температурэр градус 26-м нос, лъэхъэнэхэмкӏэ мащӏэу зихъуэжу. Ищхъэрэ-къуэкӏыпӏэ пассатым уэшх куэд къошх. Абыхэм я бжыгъэр ищхъэрэкӏэ къыщыщӏэдзауэ ипщэкӏэ илъэсым мм 1300-м къыщыщӏэдзауэ 3500-м нос. Уэшх къыщешх лъэхъэнэр накъыгъэм къыщыщӏэдзауэ бадзэуэгъуэ пщӏондэ йокӏуэкӏ, щӏышылэм къыщыщӏэдзауэ накъыгъэ пщӏондэ уэгъу лъэхъэнэр йокӏуэкӏ. Кариб хым къикӏ жьапщэшхуэхэм, уэшхышхуэрэ псыдзэрэ щӏыгъуу, къэралым гузэвэгъуэ хьэлъэхэр къыхуахь. Къэралым и щӏыналъэм и зэхуэдитӏым нэблагъэм тропик мэз псыӏэхэр щӏахъумэ. Белиз и ипщэ-къухьэпӏэмрэ ищхъэрэмрэ утыкушхуэхэр щаубыдащ тхьэмпэ бгъуфӏэ, кхъуакӏэпыкӏэ мэз тхьэмпэхэм. Хы ӏуфэм ӏуту мангрхэм я пабжьэм зеукъуэдий. Мэзхэр жыг лъэпкъ лъапӏэхэмкӏэ къулей, абы щыщу хозяйствэ мыхьэнэ нэхъ зиӏэр махагонхэмрэ уэздыгъеймрэ. Белиз и псэущхьэ дунейр зэмылӏэужьыгъуэ дыдэщ. Псэущхьэ дунейр Неотропическэ зоогеографие областым и Америкэ курытым хохьэ. Абы щопсэу номин пэ бгъуфӏэхэр, ягуархэр, броненосецхэр, игуанышхуэхэр, нэгъуэщӏ псэущхьэхэри. Къуалэбзу куэд дыдэ щыӏэ, попугайхэри колибри-хэри яхэту. Псы ӏуфэхэм ӏут хыпсхэр бдзэжьейкӏэ, лышх лӏэужьыгъуэхэмкӏэ, шылъэгухэмкӏэ къулей.

## Ссылкэхэр
Гаити Республикэ

**Гаити Республикэ** (гаит. креол. Repiblik Ayiti [ɣepibˈlik ajiti], фр. République d'Haïti [ʁe.py.bˈlik da.i'ti]) — къитӏуа хытӏыгу къарал и къухьэпӏэ лъэныкъуэм (абы и къуэкӏыпӏэ лъэныкъуэр Доминикан Республикэм еубыд) псы ӏуфэ хытӏыгу зыбжанэмрэ щыӏэ.

Гаитим и къалащхьэр — Порт-о-Пренс. Официальнэ бзэхэр франджыбзэмрэ, гаитяныбзэмрэ креолыбзэ. Ищхьэрэ Америкэ континентым ар франджыбзэр щытепщэ къэрал щхьэхуит закъуэ тӏум яз, Канадэм къыдэкӏуэу, ар официальнэу здэщыӏэр. Къэралым щыпсэухэр — цӏыху 11 470 261 (2023 гъэ, абыхэм ящыщу мелуани 1-м нэблагъэр хамэ къэралхэм щопсэу - нэхъыбэу, АШЗ-м). Гаити республикэм Франджым щхьэхуитыныгъэ къыщихьа 1804 гъэм гаитян революцэ ехъулӏам икӏи АШЗ-м и ужькӏэ Америкэм етӏуанэ къэрал щхьэхуит, цӏыху фӏыцӏэхэр зи пашэ дунейм щыяпэ республикэ хъуа. Гаитир дунейм и къэрал нэхъ къулейсыз дыдэхэм, мыбэлэрыгъхэм ящыщщ; Америкэмрэ Къухьэпӏэ лъэныкъуэмрэ я къэрал нэхъ къулейсыз дыдэ, мэжэщӏалӏагъэм, дунейм и къэхъукъащӏэхэм, къэрал зэхъуэкӏыныгъэхэм зэпымыууэ гугъу ирегъэхь. Хытӏыгу къэралхэм Ящыщу Гаити Республикэр дуней псом щынэхъ къулейсыз дыдэхэм ящыщ. Гаити хытӏыгум и гъунэгъу Доминикан Республикэм и къэралым и экономикэр, цӏыху нэхъ мащӏэм деж, ВВП-мкӏэ (ппс) процент 572-кӏэ, ВВП-мкӏэ (номиналымкӏэ) Гаитим и экономикэм нэхърэ процент 552-кӏэ нэхъыбэ. 2022 гъэм щыщӏэдзауэ Гаитим зы цӏыхум хуэзэу къыщабж ВВП-р (номиналыр) доллар 1 702-рэ, Доминикан Республикэм — доллар 10 711-рэ, Зы цӏыхум ХУЭЗЭУ ВВП-МКӀЭ (ППС) Гаитим доллар 3 161 — рэ, Доминикан Республикэм-доллар 24 117-рэ.