open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мысырпсыхэуэ

**Мысырпсыхэуэ** () — псыхэуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Теплъэ нэхъыщхьэр хужьыфэщ, бгъэмрэ пщэмрэ гъуэжь-плъыжьыфэщ, тхыцӀэр ягъэдахэ плъыжь-улъиягъафэ цы кӀыхьхэм. Пэ гъуэжьщ, пщагуэщ. 

## Здэпсэухэр
Мысырпсыхэуэхэр щопсэу Азиэ Ипщэм, Африкэм, Америкэм. Ди къэралым щымащӀэщ. Мэпсэу Къаукъазым и ипщэ-къуэкӀыпӀэм, Индыл и хэлъэдапӀэм, Ищхъэрэ Къаукъазым деж зэзэмызэ уащыхуозэ чыцэ, къамыл здыӀут Ӏуфэхэм, хъупӀэхэм, ауэ щыгъуалъхьэкъым. 

## Ӏусыр
Мысырпсыхэуэм нэхъыбэу ишхыр гъудэбадзэ пӀащэхэращ, къапщтэмэ, пкӀауэхэр. Ӏумпэм ищӀкъым псым хэс псэущхьэ цӀыкӀухэри. Былымхэм (псалъэм папщӀэ, хьэрэхэм, пылхэм) я тхыцӀэм тетӀысхьэурэ щӀыфэм къыхех хьэпӀацӀэ зэмылӀэужьыгъуэ куэд. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Псыхэуэхэр
НатӀэплъджэд

**НатӀэплъджэд** () — мэкъупӀэджэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Псыджэдым и гъунэгъу дыдэщ, ауэ хьэпщӀыкӀыу нэхъ пӀащэ лӀэужьыгъуэщ. КъэщӀэгъуафӀэ дыдэщ: лъакъуэ лъагэ лъэщщ, лъэпхъуамбэ кӀыхьщ; пэ кӀэщӀ Ӏувыр, натӀэ цыншэр, лъакъуэхэр — плъыжьщ; адрей теплъэр — щхъуэ-удзыфэ лыдщ, кӀэ щӀагъым тэхуфэ къыщӀэуэу. 

## Здэпсэухэр
Щопсэу къамыл, чыцэ Ӏув лъагэ къыздэкӀ щӀыпӀэхэм — Хы Каспий и гъунэхэу Тэрч, Сулак, Артек я хэлъэдапӀэхэм. Апхуэдэуи — Еуропэ Ипщэм, Азиэм, Аустралиэм, нэгъуэщӀ хэгъуэгухэми. Зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀи 6-7-щ. Къуртыжыр нэхъыщхьэу анэращ, ауэ къишынымкӀэ адакъэри дэӀэпыкъуэгъу мэхъу. Адрей лӀэужьыгъуэхэм ялъытауэ зы щӀыпӀэм къыщизыш натӀэплъжэдхэр икъукӀэ зэрыӀыгъхэщ, бын пӀынкӀэ зэдоӀэпыкъу.

## Ӏусыр
Ӏусыр къэкӀыгъэщ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Мысырбзу лъэпкъыр

**Мысырбзу лъэпкъыр** () — псыхэуэбзагуэ хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.

ЩӀыпӀэ хуабэхэм куэду щыпсэу лъэпкъщ. Абы хэхьа лӀэужьыгъуэхэр къэщӀэгъуафӀэщ я пщэ, лъакъуэ, пэ псыгъуэ кӀыхьхэмкӀэ (пэхьэнцэбзум къанэмыщӀауэ). Нэхъыбэм я щхьэр, пщэр цыншэщ, хьэгуагуэ яӀэщ. Мысырбзухэр хулъэншэщ. Гупышхуэхэурэ псыӀуфэхэм гъунэгъуу щогъуалъхьэ.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
Лъэпкъ къуэдзитӀу, лъэпкъыгъуэ 13-рэ лӀэужьыгъуэ 32-рэ къызэщӀеубэдэ, ахэр:

**[[Мысырбзу лъэпкъ къуэдзэр]] Threskiornithinae**
* **Лъэпкъыгъуэ ''[[Мысырбзухужьхэр]] Eudocimus***
** *Мысырбзухужь Eudocimus albus*
** *Мысырбзууплъ Eudocimus ruber*
* *'Лъэпкъыгъуэ *[[Plegadis]]***
** ''[[Plegadis falcinellus]]''
** ''[[Plegadis chihi]]''
** ''[[Plegadis ridgwayi]]''
* **Лъэпкъыгъуэ *[[Lophotibis]]***
** ''[[Lophotibis cristata]]''
* **Лъэпкъыгъуэ *[[Cercibis]]***
** ''[[Cercibis oxycerca]]''
* **Лъэпкъыгъуэ *[[Mesembrinibis]]***
** ''[[Mesembrinibis cayennensis]]''
* **Лъэпкъыгъуэ *[[Phimosus]]***
** ''[[Phimosus infuscatus]]''
* **Лъэпкъыгъуэ *[[Мысырбзупщэхухэр]] Theristicus***
** ''[[Theristicus caerulescens]]''
** ''[[Мысырбзупщэху]] Theristicus caudatus''
** ''[[Theristicus melanopis]]''
* **Лъэпкъыгъуэ *[[МысырбзупщэфӀыцӀэхэр]] Threskiornis***
** ''[[Мысырбзу]] Threskiornis aethiopicus''
** ''[[Threskiornis melanocephalus]]''
** ''[[Threskiornis molucca]]''
** ''[[Threskiornis spinicollis]]''
* **Лъэпкъыгъуэ *[[Pseudibis]]***
** ''[[Pseudibis papillosa]]''
** ''[[Pseudibis davisoni]]''
** ''[[Pseudibis gigantea]]''
* **Лъэпкъыгъуэ *[[Geronticus]] ***
** ''[[Geronticus eremita]]''
** ''[[Geronticus calvus]]''
* **Лъэпкъыгъуэ *[[Nipponia]]***
* ''[[Nipponia nippon]]''
* **Лъэпкъыгъуэ *[[Bostrychia]]***
** ''[[Bostrychia olivacea]]''
** ''[[Bostrychia rara]]''
** ''[[Bostrychia hagedash]]''
** ''[[Bostrychia carunculata]]''

**Пэхьэнцэбзу лъэпкъ къуэдзэр Plateinae**
* **Лъэпкъыгъуэ *[[Пэхьэнцэбзухэр]]**'
** *Пэхьэнцэбзу Platalea leucorodia*
** *Platalea regia*
** *Platalea alba*
** *Platalea minor*
** *Platalea flavipes*
** *Platalea ajaja*



== Тхылъхэр ==
* *Брат Хьэсин''. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Ныбэхубзу

**Ныбэхубзу** () — Ӏуфэбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ТхыцӀэр гъуабжэ-щхъуафэщ; жьэгъур, пщэр ирекӀуэкӀыу, ныбэ щӀагъыр зэрыщыту хужьщ, Ӏэлъыным ещхьу пщэм кусэ фӀыцӀэ ирокӀуэкӀ; нэщӀащхьэр хъурейуэ гъуэжьщ, и пэр фӀыцӀэщ, натӀэ щӀагъыр хужьщ. Мы бзухэр псыӀуфэ мывэкъуршым къыхэлъагъукӀыгъуейщ, апхуэдизкӀэ хогъуащэри. 

## Здэпсэухэр
Урысейм къинэмыщӀауэ, къэрал куэдми уащыпэщӀэхуэнущ. Ныбэхубзухэм гъащӀэр здагъакӀуэр псы, хыкъум Ӏуфэ пшэхъуалъэ, мыфэкӀэщхъ здэкуэдыращ. Абгъуэ щащӀ жыгым и гъунэгъуу ятӀагъуэ, пшахъуэ, мывэкӀэщхъ къихыпӀэ мащэхэм. Къаукъазым и псыхъуэхэм ныбэхубзур щыкуэдщ, къыщылъатэр мэлыжьыхьым икӀэхэращ; бжьыхьэкӀэхэм, япэрей уэсым иужькӀи псынэ Ӏуфэхэм щалъагъу.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Ныбэхубзухэр

**Ныбэхубзухэр** () — Ӏуфэбзу лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ.

КъызэщӀеубыдэ лӀэужьыгъуэ 30-щ, къуалэбзу курыту е жьгъейуэ. Теплъэр нэхъыщхьэу щхъуэ, пшахъуафэ е ятӀафэу щытщ, лӀэужьыгъуэ гуэрэхэм мащӀэу ӀэпапӀэхэр яхэпхъауэ.

Дуней псом и щӀыпӀу хъуам уапэщӀэхуэнущ (Антарктидэм къанэмыщӀа). Я Ӏусыр нэхъыщхьэу хьэпщхупщ, гъудэбадзэ е хьэмблущ.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
* *[[Ныбэхубзу]]* - Charadrius dubius
* *[[Charadrius hiaticula]]* 
* *[[Charadrius semipalmatus]]* 
* *[[Charadrius placidus]]*
* *[[Charadrius obscurus]]* 
* *[[Charadrius wilsonia]]* 
* *[[Charadrius vociferus]]* 
* *[[Charadrius melodus]]* 
* *[[Charadrius thoracicus]]*
* *[[Charadrius pecuarius]]*
* *[[Charadrius sanctaehelenae]]*
* *[[Charadrius tricollaris]]*
* *[[Charadrius forbesi]]*
* *[[Charadrius alexandrinus]]* 
* *[[Charadrius javanicus]]*
* *[[Charadrius marginatus]]*
* *[[Charadrius ruficapillus]]*
* *[[Charadrius peronii]]*
* *[[Charadrius pallidus]]*
* *[[Charadrius collaris]]*
* *[[Charadrius alticola]]*
* *[[Charadrius bicinctus]]* 
* *[[Charadrius falklandicus]]*
* *[[Charadrius mongolus]]*
* *[[Charadrius leschenaultii]]*
* *[[Charadrius asiaticus]]*
* *[[Charadrius veredus]]*
* *[[Charadrius morinellus]]*
* *[[Charadrius modestus]]*
* *[[Charadrius montanus]]*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Ныбгъуэхэр

**Ныбгъуэхэр** () — мэзджэд лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ.

Къуалэбзу жьгъейщ, кӀагуэхэщ. 

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
* *[[Ныбгъуэбзагуэ]] — Coturnix japonica*
* *[[Ныбгъуэ]] — Coturnix coturnix*
* *[[Coturnix delegorguei]]*
* *[[Coturnix coromandelica]]*
* *[[Coturnix pectoralis]]*
* *[[Coturnix novaezelandiae]]* †
* *[[Coturnix ypsilophora]]*
* *[[Coturnix chinensis]]*
* *[[Coturnix adansonii]]*

## Тхылъхэр
*  *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Ныбгъуэбзагуэ

**Ныбгъуэбзагуэ** () — мэзджэд лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ.

ЩыӀэкӀэ-псэукӀэр ныбгъуэм хуэдэ дыдэщ, ауэ теплъэкӀэ зэщхьхэкъым. Щопсэу Хъутейм и ищхъэрэ-къуэкӀыпӀэм, Корейм, Японым. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Ныбгъуэхэр
НыбгъуэщӀэф

**НыбгъуэщӀэф** () — вэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

Щопсэу чыцэ здэӀув мэзхэм, бгы лъапэхэм къыщыщӀэдзауэ къущхьэхъу лъэгапӀэхэм нэсу. Ищхъэрэ Къаукъазым щымащӀэщ. Мэлъэтэж. 

НыбгъуэщӀэфхэр щогъуалъхьэ апхуэдэу, Тыркумэным, Тыркум, Къажэрым и ищхъэрэм, Афганистэным. ЩӀымахуэр щрах Индостэным и ипщэ лъэныкъуэм. Зэрыз дыдэ щӀымахуэм Батум и гъунэгъуу щалъагъущ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Пэкъыу

**Пэкъыу** () — бзупэгъум лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Теплъэр плъыфэ-лыдщ, дамащхьэхэм гъуабжэ къащӀэуэу. ТхьэкӀумэцхэр, дамэхэр, кӀэр — гъуабжэщ. Анэхэм я теплъэм щхъуэ-удзыфэ йобэкӀ. Пэкъыухэм я пэ кӀапэр гъэшауэ зэблэдзащ

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм, Ищхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Африкэм я кхъуакӀэ мэзхэм, нэхъыбэу псей здэкуэдхэм. Ищхъэрэ Къаукъазым щымащӀэщ, ауэ лъэтэжкъым, куэдрэ мэӀэпхъуэ. Абгъуэр лъагэу Ӏэтауэ къудамэ Ӏувхэм щащӀ, нэхъыбэм псейхэм я щхьэхэм. 

## Ӏусыр
Адрей къуалэбзу лӀэужьыгъуэхэм къагуэкӀыу пэкъыухэм я гъуэлъхьэгъуэр Ӏусым елъытауэ ягъэӀэпхъуэ. ЩыкӀэцӀ щыӀэщ бжьыхьэми, уеблэмэ щӀымахуэми (а зэманым псейми уэздыгъейми я шыкӀуртӀымхэр куэду ягъуэт). 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Пэкъыухэр
Нуну

**Нуну** () — кӀукӀумяу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Теплъэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ. Щхьэм, дамэхэм ӀэпапӀэ хужь хъурейхэр хэсщ, кӀэ къабзийхэмрэ къабзий пхъашэхэмрэ кусэ хужьхэр тӀурытӀурэкъарох. Ныбэ щӀагъыр хужь-фӀеифэщ. Лъакъуэхэм цы ятетщ лъэбжьанэм нэсу.

## Здэпсэухэр
Урысейм, Къаукъазымрэ абы и щӀыбымрэ къанэмыщӀауэ, хамэ къэрал куэдым я бгылъэ, кхъуакӀэ мэзхэм щопсэу. Абгъуэр — жыг гъуанэхэм. ДэнэкӀи щыӀэхэр лъэтэжкъым, ауэ мэӀэпхъуэ.

## Ӏусыр
Ӏусыр адрей кӀукӀумяу лӀэужьыгъуэхэм яйм ещхьщ. 

## ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэхэр
Мы лӀэужьыгъуэм лӀэужьыгъуэ къуэдзибл зэщӀеубыд, ахэр:
* *Aegolius funereus beickianus* 
* *Aegolius funereus caucasicus* 
* *Aegolius funereus funereus* 
* *Aegolius funereus magnus* 
* *Aegolius funereus pallens* 
* *Aegolius funereus richardsoni* 
* *Aegolius funereus sibiricus*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:КӀукӀумяухэр
Нунухэр

**Нунухэр** () — кӀукӀумяу лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ.

Псэущхьэшх къуалэбзу мыинщ. КӀукӀумяухэм хуэдэщ я теплъэкӀи я инагъымкӀи, ауэ я лъакъуэхэм лъэбжьанэм нэсу Ӏуву цы тетщ.

## ЗэхэгъэкӀыгъэ
**[[Aegolius acadicus]];*
**[[Нуну]] Aegolius funereus;*
**[[Aegolius harrisii]];*
**[[Aegolius ridgwayi]];*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Пэкъыухэр

**Пэкъыухэр** () — бзупэгъум лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ.

КхъуакӀэ мэзхэм щопсэухэ, мэгъуэлъхьэфхэ гъэмахуэм хуэдуи щӀымахуэми. Я Ӏусыр нэхъыщхьэу шыкӀуртӀымхэращ.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
Лъэпкъыгъуэм лӀэужьыгъуих зэщӀеубыдэщ, ахэр:
* *[[Пэкъыу]] — Loxia curvirostra*
* *[[Loxia pytyopsittacus]]*
* *[[Loxia leucoptera]]* 
* *[[Loxia megaplaga]]* 
* *[[Loxia sibirica]]* 
* *[[Loxia scotica]]*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:Пэкъыухэр
ПэнцӀывгъэша хэкӀыгъуэр

**ПэнцӀывгъэша хэкӀыгъуэр** () — къызэщӀеубыдэ зи теплъэкӀи, инагъкӀи ину зэщхьэщыкӀ хы къуалэбзу гупышхуэ.

Быдэу зэхэщӀыхьахэщ, цы Ӏув ятетщ; пӀащэхэм ч. 12-м нэс къашэч, нэхъ цӀыкӀухэм я хьэлъагъыр г. 42-м нос. ПхузэхэмыгъэкӀыу анэхэри хъухэри зэщхьщ, я гъуэлъхьэгъуэр зы джэдыкӀэщ. Я пэхэр инагъкӀэ курытщ, пэнцӀывыр къегъэшыхащ, пэзджынэхэм бжьэмий теплъэ яӀэщ. 

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
* **ПэнцӀывгъэша хэкӀыгъуэр**
** *[[Борэнпежьэ лъэпкъыр]] — Procellariidae*
** *[[Diomedeidae]]*
** *[[Hydrobatidae]]* 
** *[[Pelecanoididae]]* 

ХэкӀыгъуэм и гъунэгъу дыдэу мэхъу вымпӀу хэкӀыгъуэри.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:ПэнцӀывгъэша хэкӀыгъуэр
Категориэ:Къуалэбзу хэкӀыгъуэхэр
Пэхьэнцэбзу

**Пэхьэнцэбзу** () — мысырбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ПӀащэщ, дамэ лъэныкъуэр см. 39-м нос. Теплъэ нэхъыщхьэр хужьщ, лъакъуэхэр фӀыцӀэщ, пэ пӀащӀэ хьэнцэм ещхьыр гъуэжьыфэщ. И щхьэ щӀыбым цы кӀыхь Ӏэрамэ къыхокӀ.

## Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ Хы ФӀыцӀэ, Хы МыутӀэ, Хы Каспийм я псы хэлъэдапӀэхэм, атӀанэ Еуропэм, Азиэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм. 

## Ӏусыр
Ӏусыр псы псэущхьэ жьгъейхэр, гъудэбадзэ, абыхэм я хупсхэрщ, Ӏумпэм ящӀкъым хьэндыркъуакъуи шындырхъуои.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Пэхьэнцэбзухэр
Псэущхьэшх къуалэбзу хэкӀыгъуэр

**Псэущхьэшх къуалэбзу хэкӀыгъуэр** — абы хохьэ лъэпкъих. Ахэр къуалэбзу курытщ, е пӀащэщ. 

## Теплъэр
Я пэхэр къэгъэшащ, лъэбжьанэхэр папцӀэщ, кӀагуэщ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэм хъухэри анэхэри я теплъэкӀэ зэщхьщ, анэр нэхъ пӀащэщ. Илъэсым зэ цы япхъыж. 

## Здэпсэухэр
Дэнэ щӀыпӀи щопсэу. Псэущхьэшххэм илъэсым зэщ къызэрырашыр, япэ къызэдизышахэр я гъащӀэ псом зэгъусэхэщ. Гъуэлъхьэгъуэм къакӀэцӀ джэдыкӀэ бжыгъэр зэхуэдэкъым. Нэхъ пӀащэ пэтми къикӀэцӀыр нэхъ мащӀэщ, абгъуэм зэрытесыр нэхъыбэщ. Псалъэм папщӀэ, бланэукъым къикӀэцӀыр зы джэдыкӀэщ, е тӀущ. Къришын папщӀэ мэзитӀ хуейщ. Лъэтауэ къинэмыщӀа зэрымыщакӀуэхэм папщӀэ псэущхьэшх къуалэбзухэм я дамэхэр лъэщщ, нэхъ жанщ. Ахэр щӀыуэпсым сэбэпышхуэ хуохъу, шэч хэмылъыуи хъумэн хуейхэщ.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
**[[Къаргъей теплъэ хэкӀыгъуэр]] Falconiformes**
* **[[Cathartidae]]**
* **[[Pandionidae]]**
* **[[Къашыргъэ лъэпкъыр]] Accipitridae**
* **[[Sagittariidae]]**
* **[[Къаргъей лъэпкъ]] Falconidae**

**[[КӀукӀумяу теплъэ хэкӀыгъуэр]] Strigiformes** 
* **[[КӀукӀумяу лъэпкъыр]] Strigidae** 
* **[[Tytonidae]]** 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Псейбзу

**Псейбзу** () — псейбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Ди къуалэбзухэм я нэхъ жьгъей дыдэу къыщӀэкӀынщ: дамэ лъэныкъуэм мм. 47-55-щ зэрыхъур, къешэч г. 5-7. Щхьэщыгур гъуэжь-лыдщ, кусэ фӀыцӀэ пщэдыкъым нэс ирекӀуэкӀыу. ТхыцӀэр гъуэ-удзыфэ лыдщ, ныбэ щӀагъыр щхъуэ-тэхуфэщ, жьэгъумрэ джабэхэмрэ гъуэжьыфэщ.

## Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ Къаукъазым и къухьэпӀэ кхъуакӀэ мэзхэм, къинэмыщӀауэ — Еуропэм, Азиэм, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм, Ищхъэрэ Америкэм.

## Ӏусыр
И Ӏусыр нэхъыщхьэу гъудэбадзэ, хьэпщхупщ, абыхэм я хупсхэр, бэджхэр.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Псейбзухэр
Псыбзу

**Псыбзу** () — псыбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И инагъкӀэ бзуупцӀэм хуэдизщ, фӀыуэ зэхэщӀыхьащ. И теплъэр нэхъыщхьэу гъуабжэщ. Жьэгъум къыщыщӀэдзауэ, бгъэгур, ныбэщӀагъыр хужьщ.

## Здэпсэухэмрэ щэнымрэ
Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Ипщэ-КъухьэпӀэ Африкэм я бгылъэхэм. Псыбзухэм абгъуэ щащӀ щӀыпӀэ зэхуэщӀахэм, и нэхъыбэм блын зэгуэкӀыпӀэ цӀыкӀухэм, е псым и гъунэгъу дыдэ дэхьэпӀэхэм. 

Абгъуэ ихьэпӀэр зэхуещӀ псыкъелъэм икӀи абы кӀуэжын папщӀэ бзур ену псы блыным пхырылъэтын хуей мэхъу. Ар гъэщӀэгъуэнкъым, езы бзум къуршыпс уэрым и щӀагъым хуиту къызэрыщикӀуфыхьыр къэплъытэмэ. 

Абгъуэр зэпэхъурей инщ, жыглыц псыӀэм къыхэщӀыкӀауэ, ихьэпӀэр ибгъумкӀэ щыӀэу. Зыухуэр хъуращ. Абгъуэ кӀуэцӀым анэм гъуэлъхьэпӀэ щещӀ, хьэцэпэцэ къэкӀыгъэхэм япкъхэмрэ тхьэпэхэмрэ къыхех. 

Къаукъазым щымыкуэдми мылъэтэжу щыӀэщ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Псыбзухэр
ПсыбзукӀэплъ

**ПсыбзукӀэплъ** () — жьыкъан лъэпкъым щыщщ. 

## Теплъэр
БзукӀэплъхэм нэхърэ нэхъ инщ, дамэ лъэныкъуэр мм. 84-104 нос, теплъэр къызэрымыкӀуэщ: жьэгъур, бгъэгур, пщэдыкъыр, тхыцӀащхьэр — фӀыцӀэщ, къащхъуафэ лыд къыщӀэувэу; кӀэ плъыжьыр фӀэцӀэкӀэ еух.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Азиэм и бгылъэ псы уэрхэм я Ӏуфэм. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Псыджэд

**Псыджэд** () — мэкъупӀэджэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Бабыщ курыт хуэдиз хъунщ. Теплъэр щхъуэ-фӀыцӀафэщ, натӀэхущ. Пэхущ, лъакъуэ щхъуэ-удзыфэщ. Анэхэм нэхъ хужьыфэ къащӀоуэ.

## Здэпсэухэр
Урысейм къинэмыщӀа хэку куэдым щыӀэ. Псы фӀыуэ ялъагъу, къыщыхэкӀыр зэзэмызэ дыдэщ. Щышхэну, щыгъуэлъхьэну нэхъ къыхах псы инахэм я гъунэ гъурц Ӏувхэр, къамылылъэхэр. Абгъуэр щаухуэ псы гущӀыӀум.

## Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр псы удзхэмрэ абыхэм я жылэмрэщ: ӀутӀанэ, къамыл, бгъэн, хьэндыркъуакъуэ кӀэнтхъ, н.къ.; псы хьэпщхупщхэр, абыхэм я хупсхэр.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Псыкъуакъо

**Псыкъуакъо** () — псыкъуакъо лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И теплъэкӀэ къэщӀэгъуафӀэщ: пэ псыгъуэ кӀыхь фӀыцӀэщ, къуаншэу худэгъэзеяуэ. Лъакъуэ кӀыхь тэхущ, щхъуафэ мащӀэу къыщӀэуэу, лъэтхьапэхэр бабыщым ейм хуэдэщ. Щхьэ щыгумрэ пщэ щӀыбагъымрэ фӀыцӀэщ.

## Здэпсэухэр
Псыкъуакъохэр, Ищхъэрэ Къаукъазым и хыкъум шыугъуэхэм, Хы ФӀыцӀэ, Хы Каспийм я Ӏуфэхэм къанэмыщӀауэ, щӀыпӀэ куэдым щыӀэщ, Еуропэм къыщыщӀэдзауэ Сыбырым нэс, апхуэдуи — Азиэм, Африкэм. Къаукъаз псыкъуакъохэр мэлъэтэж, зэрыз дыдэхэм, Хы Каспий Ӏуфэм и ипщэ лъэныкъуэм щӀымахуэр щизыххэм, къанэмыщӀа. Мы къуалэбзур Ищхъэрэ Къаукъазым къолъэтэж гъатхэпэм икӀэхэм — мэлыжьыхьым ипэхэм. Абгъуэ щӀыпӀэхэр пшэхъуалъэ, мывэкӀэщхъ, ятӀэ кумб-лъэмб, псыдэуэ гъунэхэрщ. Зэгъунэгъуу абгъуэ ящӀ.

## Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр псы псэущхьэ жьгъей, гъудэбадзэхэр.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Псыкъуакъохэр
Псыкъуакъо лъэпкъыр

**Псыкъуакъо лъэпкъыр** () — Ӏуфэбзу хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.

Къуалэбзу пӀащэхэщ, я теплъэр нэхъыщхьэу фӀыцӀэ-хужь зэхэлъщ. Я пщэмрэ лъакъуэхэмрэ кӀыхьщ, пэ псыгъуэ кӀыхьхэщ. Хъухэмрэ анэхэмрэ зэфэгъущ.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
Лъэпкъым лъэпкъыгъуищрэ лӀэужьыгъуапщӀрэ зэщӀеубыдэщ, ахэр: 
* *Лъэпкъыгъуэ *'БзулъэкӀыхьхэр Himantopus***
** ''[[БзулъэкӀыхь]] Himantopus himantopus''
** ''[[Himantopus leucocephalus]]'' 
** ''[[Himantopus novaezelandiae]]''
** ''[[Himantopus mexicanus]]''
** ''[[Himantopus melanurus]]'' 

* ''Лъэпкъыгъуэ '''[[Cladorhynchus]]*** 
** *[[Cladorhynchus leucocephalus]]* 

* *Лъэпкъыгъуэ *'Псыкъуакъохэр Recurvirostra**'
** *[[Псыкъуакъо]] Recurvirostra avosetta*
** *[[Recurvirostra americana]]* 
** *[[Recurvirostra novaehollandiae]]* 
** *[[Recurvirostra andina]]* 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Псыбзухэр

**Псыбзухэр** () — унэбзу хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъыгъуэщ.

Лъэпкъыгъуэм лӀэужьыгъуитху зэщӀеубыдэщ, ахэр: 
* *[[Псыбзу]] Cinclus cinclus*
* *[[Cinclus pallasii]]*
* *[[Cinclus mexicanus]]*
* *[[Cinclus leucocephalus]]*
* *[[Cinclus schulzi]]*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Псыбзухэр
Псейбзухэр

**Псейбзухэр** () — унэбзу хэкӀыгъуэм щыщщ.

## Теплъэр
Мыхэр къуалэбзу жьгъей дыдэщ, г. 5-7 нэхъыбэ къамышэчу, дамэ лъэныкъуэр мм. 60 щӀимыгъуу. Пэ пӀащӀэхэр ину гъэшащ. 

## Здэпсэухэр
Псейбзухэр Еуропэм, Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм и кхъуакӀэ мэзхэм щопсэухэр.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
Лъэпкъыгъуэм лӀэужьыгъуибл зэщӀеубыдэщ, ахэр:
* Бзущхьэгъуэжь (*Regulus regulus*) 
* Псейбзу (*Regulus ignicapillus*) 
* Regulus teneriffae
* Regulus madeirensis
* Regulus goodfellowi
* Regulus satrapa
* Regulus calendula

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Псыкъуаргъ

**Псыкъуаргъ** () — псыкъуаргъ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Тхыр, щхьэр — къащхъуэ-лыдщ; жьэгъур, бгъэгущхьэр, ныбэ щӀагъыр — улиягъуафэщ. Лъакъуэ плъыжьщ, дамэбгъуэ кӀэщӀщ, пэ кӀыхь захуэщ. 

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Африкэм, Азиэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм. Щогъуалъхьэ нэпкъ задэ псы хуом Ӏуфэхэм, чыцэ, жыг зэщӀэкӀахэр зыӀутхэм. И нэхъыбэм абгъуэр псыщхьэ нэпкъым щащӀ ихьэпӀэр къудамэхэм ягъэпщкӀуу, абы «гъуэкӀэ» уеджэмэ нэхъ хуэфащэщ, и гъэпсыкӀэр апхуэдэщи. Хъури анэри зэдэӀэпыкъуурэ, нэпкъым пэкӀэ къыщырауд бгъуэнщӀагъ см. 30-100-м нэс кууагъыу, къыраудар лъэбжьанэкӀэ къыратхъуурэ. Ар илъэс бжыгъэкӀэ къагъэсэбэп. Гъэм тӀо къраш. Ди псыӀуфэхэм, псалъэм папщӀэ: Балъкъ, Бахъсэн, ИнжыджцӀыкӀу, Инжыджышхуэ, Псыжъ, Шэрэдж, Тэрч я деж мылъэтэжу щопсэу. Я бжыгъэкӀэ курытщ. 

## Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр бдзэжьейщ. Яшх гъудэбадзи, хьэмблыуи, псы псэущхьэ цӀыкӀуфэкӀухэри. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Псыкъуаргъхэр
Псылъэдзэхубзу

**Псылъэдзэхубзу** () — вэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Теплъэр къамылыфэщ, бзу жьгъейщ. ТхыцӀэр, дамэхэр, щхьэщӀыбыр, кӀэр — гъуабжэщ; жьэгъур, бгъэр, ныбэщӀагъыр — гъуэжьщ, хужь къыщӀэуэу; джабэхэр пшэхъуафэщ. 

## Здэпсэухэр
Къышыраш Къаукъазым и Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэм, Псыжъ Хы МыутӀэм гъунэгъу щыхуэхъу щӀыпӀэ бгъэнылъэхэм, чыцэ гуэрэнхэр зэрытхэм. КъинэмыщӀауэ щопсэу Урысейм и ищхъэрэ хэгъуэгухэм, Еуропэм, Азиэм я щӀыпӀэ тегъэпсыхьахэм. Псылъэдзэхухэм я абгъуэхэр бгъэн, ӀутӀанэ, къамыл къэкӀыгъэхэм хуэдэ къэкӀыгъэхэм фӀащӀыхь, ищӀагъымкӀэ къыщӀэзыӀыгъэ имыӀэу. Зы абгъуэм къэкӀыгъищ-плӀы щызэрипх щыӀэщ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Бгъэнбзухэр
ПсыпцӀэбабыщ

**ПсыпцӀэбабыщ** () — псыбабыщ лъэпкъыгъуэм щыщ лӀэужьыгъуэщ. 

## Теплъэр
Мыр бабыщ лӀэужьыгъуэхэм я нэхъ цӀыкӀу дыдэщ. Адрейхэм къахыбогъэщхьэхукӀыф и дамэхэм удзыфабзэу Ӏэгуфэ ныкъуэ хуэдиз зэрыхэлъымкӀэ. Хъухэм я щхьэр щхъуэ-гъуафэщ, джабэхэмкӀэ фӀыцӀэ-удзыфэ кусэ лыдхэр ирокӀуэкӀ. Хулъащхьэм гъуэжьыфэ-фагъуэ къащӀоуэ. И пэр фӀыцӀэщ, лъэдийхэр щхъуэ-гъуэжьыфэщ.

## Здэпсэухэр
Къэрал куэдым щопсэуэ. Псы гущӀыӀум задэу къызэрытелъэтыкӀыфым лъегъэкӀ, чыцэ, къамылылъэхэм щыӀэ псы гъуджэ цӀыкӀухэм Ӏус щылъыхъуэну. Губгъуэбабыщым хуэдэу, мыри щӀымахуэм мыщт псы Ӏуфэхэм щыплъагъунущ ди хэгъуэгум. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Псыбабыщхэр
ПсыпцӀэджэд

**ПсыпцӀэджэд** () — мэкъупӀэджэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ТеплъэкӀи инагъкӀи мэкъупӀэджэдым хуэдизщ. ТхыцӀэр фӀыцӀэ-лыдщ, цы гъунэхэр гъуэжь-гъуабжафэу къекӀуэкӀыу. Ныбэ щӀагъыр щхъуэ-жырыфэщ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм къыщыщӀэдзауэ КъуэкӀыпӀэ Жыжьэм нэгъунэ, Ищхъэрэ Африкэм, Азиэм ипщэ лъэныкъуэм. Къаукъазым щымащӀэкъым. Орнитолог *Росиковым* 1884 гъ. зэригъувамкӀэБалъкъ псыхъуэм мылъэтэжу щопсэу. Уеблэмэ, мыбдежым бжыхьэм псыпцӀэджэдхэр нэхъыбэ щохъу, ищхъэрэ щӀыпӀэхэм къилъэтыкӀыурэ. 

Уащыхуозэ тафэхэм, бгы лъапэхэм. Щогъуалъхьэ къамыл, ӀутӀанэ, бгъэн, нэгъуэщӀ псыудз кӀырхэм. Йосыф, псым телъ удзыпкъэхэм, тхьэпэхэм ирокӀуэф. ЩӀымахуэм щыплъагъунущ псы мыщтхэм ягъунэгъуу.

## Ӏусыр
Ӏусым хохьэ псыудз, хьэмбылу, псыдыуэ, нэщӀэпкӀэ, псыцӀыв, н.къ. 

## Гу лъытэ

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Псыбабыщхэр
ПсысхуолӀэ

**ПсысхуолӀэ** () — бзупэгъум лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Унэбзум хуэдизщ, ауэ нэхъ псыгъуэ зэкӀужщ. Хъухэм я теплъэм плъыфэ йобэкӀ, нэхъыбэу хулъащхьэм, бгъэм, кӀащхьэм деж. ТхыцӀэм фӀыцӀафэ нэхъ къыщӀокэ; дамэхэр, кӀэр — плъыжь-гъуэбжафэщ; ныбэ, кӀэ щӀагъыр — хужьщ. Анэр щхъуэ-гъуэбжафэщ, и щӀагъыр нэхъ хужьыфэу. 

## Здэпэсэухэр
Ди щӀыпӀэхэм нэхъ бэгъуауэ щыпсэу лӀэужьыгъуэ дахэщ. Псом хуэмыдэу абыхэм я уэрэд нэщхъеягъуэр къызыщӀэуэр гъэмахуэм нэхъ щоӀу Инжыджышхуэ, ИнжыджцӀыкӀу, Псыжъ, Тэрч, Сындж, нэгъуэщӀ псыхъуэхэм. 

Щопсэу КъуэкӀыпӀэ Еуропэм, Сыбырым, Азиэм. ЩӀымахуэр щрех Индиэмрэ Хъутейм и ипщэ-къуэкӀыпӀэмрэ. Щогъуалъхьэ мэз лъапэхэм, гъурцхэм, псыхъуэ мэзхэм, жыг хадэхэм, дзэл, екӀэпцӀэ гуэрэн зэрыт мэкъупӀэ псыӀэхэм. Абгъуэр зыщӀри гъуэлъхьэжри анэм и закъуэщж

## Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр — жылэ, мэракӀуэ, удз гъэгъа; нэхъ мащӀэу — хьэпщхупщ, гъудэбадзэ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:ПсысхуолӀэхэр
Псытхьэрыкъуэ

**Псытхьэрыкъуэ** () — псытхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## ТӀеплъэр
Дамэ кӀыхь бгъузэщ, кӀэ дыкъуакъуэщ. Гъуэлъхьэгъуэм и тхыцӀэр щхъуэ-фӀыцӀафэщ, щӀагъыр хужьыфэщ. Щхьэщыгу фӀыцӀэщ, пэплъщ. 

## Здэпсэухэр
Мы лӀэужьыгъуэм ущыпэщӀэхуэнущ Еуропэм, Азиэм, Африкэм я хыкъумхэм, псыежэххэм, хыӀуфэхэм. Ди къэралым щыӀэхэр мэлъэтэж. Гуп-гупурэ щогъуалъхьэ псыхъуэ Ӏуфэ удзым, мывэкӀэщхъым. Къаукъазым и псыхъуэхэм, хы, хыкъум Ӏуфэхэм къызэрыкӀуэ къуалэбзу.

## Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр бдзэжьей, хьэпщхупщ, псэущхьэ жьгъейщ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Псытхьэрыкъуэхэр
ПсытхьэрыкъуапцӀэ

**ПсытхьэрыкъуапцӀэ** () — псытхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Пэ папцӀэ фӀыцӀэщ, лъакъуэхэр гъуэ-плъыфэщ; щхьэр, бгъэр, ныбэщӀагъыр фӀыцӀэщ; кӀэр, тхыцӀэр, дамэхэр щхъуэщ.

## Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ Еуропэм и КъуэкӀыпӀэ, Ипщэ лъэныкъуэхэм, Анадолейм я хыкъум Ӏуфэхэм. ЩӀымахуэр щрех Африкэм.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Псыкъуаргъхэр

**Псыкъуаргъхэр** () — псыкъуаргъ лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ.

Къуалэбзу мыин. И теплъэр щӀэращӀэу лыдщ, пэ занщӀэ кӀыхьщ, кӀэ кӀэщӀхэщ. Щопсэухэр Африкэм, Ипщэ Азиэм, Ипщэ Еуропэм, Аустралиэм, Гуинеэ ЩӀэм, Соломон хытӀыгухэм я псыхъуэ Ӏэгъуэблагъуэхэм. 

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
Лъэпкъыгъуэм лъэужьыгъуэ 15 зэщӀеубыдэщ, ахэр:
* *[[Псыкъуаргъ]] Alcedo atthis* 
* *[[Alcedo argentata]]*
* *[[Alcedo azurea]]*
* *[[Alcedo coerulescens]]*
* *[[Alcedo cristata]]*
* *[[Alcedo cyanopecta]]* 
* *[[Alcedo euryzona]]* 
* *[[Alcedo hercules]]* 
* *[[Alcedo leucogaster]]* 
* *[[Alcedo meninting]]* 
* *[[Alcedo pusilla]]* 
* *[[Alcedo quadribrachys]]* 
* *[[Alcedo semitorquata]]* 
* *[[Alcedo vintsioides]]* 
* *[[Alcedo websteri]]*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Псытхьэрыкъуэдамэху

**Псытхьэрыкъуэдамэху** () — псытхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Щхьэр, пщэр, тхыцӀэр — фӀыцӀэщ; кӀащхьэр, кӀэр, дамэкӀэхэр — хужьщ. Дамэхэр къащхъуэщ ищхьэмкӀэ кусэ хужь ирикӀуэу, ищӀагъымкӀэ хужьу. Пэ папцӀэ кӀыхьыр фӀыцӀэ-плъыфэщ. Лъакъуэ кӀэщӀхэр плъыжьщ. 

## Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ Курыт Еуропэм къыщыщӀэдзауэ КъуэкӀыпӀэ Жыжьэм нэгъунэ. ЩӀымахуэр щрах Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм, Аустралиэм, Африкэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Псыхэуэхэр

**Псыхэухэр** () — псыхэуэ лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ.

Къуалэбзу пӀащэхэщ, псыхъуэхэм, псыпцӀэхэм, хыкъумхэм я Ӏуфэм гъунэгъуу мэпсэухэр. ФӀыуэ зэхэщӀыхьахэщ: лъакъуэ, пщэ кӀыхьхэщ, пэ папцӀэ кӀыхь лъэшщ, лӀэужьыгъуэ куэдым я щхьэщӀыбым цы Ӏэрамэ къыхокӀ. 

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
Лъэпкъыгъуэм лӀэужьыгъуэ 14 зэщӀеубыдэ, ахэр: 
* *[[Псыхэуэ]] Ardea cinerea*  
* *[[Псыхэуэцыплъ]] Ardea purpurea *
* *[[Псыхэуэхужь]] Ardea alba*  
* *[[Ardea cocoi]]*
* *[[Ardea pacifica]]*
* *[[Ardea melanocephala]]*
* *[[Ardea humbloti]]*
* *[[Ardea insignis]]*
* *[[Ardea sumatrana]]*
* *[[Ardea goliath]]*
* *[[Ardea herodias]]*
* *[[Ardea picata]]*
* *[[Ardea intermedia]]*
* *[[Ardea eulophotes]]* 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Псыхэуэ

**Псыхэуэ** () — псыхэуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ТхыцӀэр къащхъуэщ; пщэр, щӀагъыр — хужьщ; пщэбгъухэмрэ хулъащхьэмрэ ӀэпапӀэ фӀыцӀэхэр хэсщ. Къабзий пхъашэхэр фӀыцӀэщ. Пэр гъуабжэ-гъуэжьыфэщ, лъакъуэ кӀыхьхэр щхъуэудзыфэщ.

## Здэпсэухэр
Къэрал куэдым щопсэу. Мэлъэтэж. ЩӀымахуэр Африкэм, Индокитайм щрах. Къаукъазым деж щӀымахуэм къанэ къахокӀ. Щогъуалъхьэ псым и гъунэгъуу гъурц, къамыл, арджэн, бгъэн Ӏувхэм. Абгъуэр нэхъ лъагэу зэраӀэтынум пылылъхэщ.

## Ӏусыр
Яшх хьэпщхупщ, бдзэжьей, елыркъэш, хьэндыркъуакъуэ, шынакъыкӀ, шындырхъуо, блэ, дзыгъуэ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Псыхэуэхэр
Псыхэуэбзагуэ лъэпкъыр

**Псыхэуэбзагуэ лъэпкъыр** () — псыхэуэ хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.

## Теплъэр
Къуалэбзу пӀащэхэщ. Я пэ кӀыхьхэр пэнцӀывымкӀэ хуэкӀуэу папцӀэ мэхъу. Хулъэ яӀэкъым. Лъэпхъуамбэ щӀыбыр нэхъ цӀыкӀущ, зызмыужьащ, адрей щым я зэгуэкӀыпӀэм фэ пӀащӀэ дэлъщ. Лъэпкъым и лӀэужьыгъуэхэм макъ гуэри къагъэӀукъым, «*мэӀущащэ*» къуэдей мыхъумэ, абы папщӀэ «*бзагуэ*» хужаӀэ. Дамэхэм ятетщ бжьанэ зэрыз. ЩылъатэкӀэ пщэр ипэкӀэ яукъуэдий.

## Здэпсэухэр
Дэнэ щӀыпӀи уащыпэщӀохуэ. Нэхъыбэр здэпсэур КъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм и къэрал хуабэхэрщ. 

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
* *Лъэпкъыгъуэ *'Mycteria*** 
** ''[[Mycteria americana]]''
** ''[[Mycteria cinerea]]''
** ''[[Mycteria ibis]]'' 
** ''[[Mycteria leucocephala]]''
* ''Лъэпкъыгъуэ '''[[Anastomus]]***
** *[[Anastomus lamelligerus]]* 
** *[[Anastomus oscitans]]*
* *Лъэпкъыгъуэ *'Псыхэуэбзагуэхэр Ciconia***
** ''[[Къырпсыхэуэ]] Ciconia nigra''
** ''[[ПсыхэуэщӀыбыпцӀэ]] Ciconia ciconia'' 
** ''[[Ciconia abdimii]]''
** ''[[Ciconia episcopus]]''
** ''[[Ciconia stormi]]'' 
** ''[[Ciconia maguari]]'' 
** ''[[Ciconia boyciana]]''
* ''Лъэпкъыгъуэ '''[[Ephippiorhynchus]]*** 
** *[[Ephippiorhynchus senegalensis]]*
** *[[Ephippiorhynchus asiaticus]]* 
* *Лъэпкъыгъуэ *'Jabiru*** 
** ''[[Jabiru mycteria]]'' 
* ''Лъэпкъыгъуэ '''[[Leptoptilos]]*** 
** *[[Leptoptilos javanicus]]*
** *[[Leptoptilos crumeniferus]]* 
** *[[Leptoptilos dubius]]*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Псыхэуэбзагуэхэр
Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
Псыхэуэгъуэжь

**Псыхэуэгъуэжь** () — псыхэуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Пщэмрэ хулъащхьэмрэ гъуэжь-фагъуэщ, адрей лӀэужьыгъуэхэм ялъытауэ нэхъ цӀыкӀущ. 

## Здэпсэухэр
Ищхъэрэ Къаукъазым куэду щогъуалъхьэ Псыжъ, Тэрч, нэгъуэщӀ псыежэххэр Хы ФӀыцӀэм, Хы МыутӀэм, Хы Каспийм щыхэлъадэ щӀыпӀэхэм. Щопсэу Азиэм, Еуропэ КъуэкӀыпӀэм, Африкэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэм.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Псыхэуэхэр
Псыхэуэ лъэпкъыр

**Псыхэуэ лъэпкъыр** () — псыхэуэбзагуэ хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.

Пкъы Ӏузэ кӀыхьхэщ. Нэхъыбэм я лъакъуи, пщэи, пэи кӀыхьщ. Лъэбжьанэхэр псыгъуэ кӀыхь папцӀэхэщ. Псыхэуэ лӀэужьыгъуэхэм я цы пхъашэхэр зымыгъэупсыф цыщӀэудэ яӀэщ. Ар хэхъуэхункӀэ щащэурэ хьэжыгъэм хуэдэу цы пхъашэхэм хотӀысхьэ, псы кӀэримыгъапщӀэу. ЦыщӀэудэр къыздэкӀыр тхыцӀэмрэ бгъэмрэщ. Псыхэуэ лӀэужьыгъуэхэр я инагъкӀэ ину зэщхьэщокӀ, щылъатэкӀэ я лъакъуэ кӀыхьхэр къызщӀадз, я пщэр дамэпкъым ирагъапщхьэ, щхьэ щӀыбыр тхыцӀэм тыралъхьэрэ жыпӀэу.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
Лъэпкъым зыщӀеубыдэ лъэпкъыгъуэ 16, ахэр:
* *[[БгъэкӀэххэр]] (Botaurus)*
* *[[Мысырпсыхэуэхэр]] (Bubulcus)*
* *[[Псыхэуэхэр]] (Ardea)*
* *[[Псыхэуэпщагуэхэр]] (Nycticorax)*
* *[[ПсыхэуэцӀыкӀухэр]] (Egretta)*
* *[[Cochlearius]]*
* *[[Cochlearius]]*
* *[[Tigriornis]]*
* *[[Zonerodius]]*
* *[[Zebrilus]]*
* *[[Ixobrychus]]*
* *[[Gorsachius]]*
* *[[Butorides]]*
* *[[Agamia]]*
* *[[Pilherodius]]*
* *[[Ardeola]]*
* *[[Syrigma]]*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Псыхэуэхэр
Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
Псыхэуэхужь

**Псыхэуэхужь** () — псыхэуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Адрей лӀэужьыгъуэхэм къагуокӀ и теплъэ хужьыбзэмрэ зэрыпӀащэмрэкӀэ. Ику иту къешэч ч. 1,5 кӀигъу, дамэ лъэныкъуэм и кӀыхьагъщ см. 43-44. КӀэцӀыгъуэ зэманым псыхэухужьым и пщэдыкъым къыхокӀ хьэгуагуэ мыин, и пщэ щӀагъым — цы кӀыхь зэгуэкӀхэр, дамащхьэхэми — апхуэдэ цы кӀыхьхэр, кӀащхьэм блэкӀыу. Ахэр — агреткэ жыхуаӀэ цы цӀэрыӀуэхэрщ. Пэр, лъакъуэхэр фӀыцӀэщ, нэ хъуреягъыр удзыфэщ.

## Здэпсэухэр
Урысейм уеблэмэ, щыбэгъуэжьауэ къалъытэ. Гуп-гупури щхьэхуэ-щхьэхури мэгъуалъхьэ. Абгъуэ щещӀ бгъэн Ӏув кӀырхэм. УащыпэщӀохуэ Ипщэ Еуропэм, Азиэм, Ищхъэрэ, Ипщэ Америкэхэм, Африкэм, Аустралиэм, Зелэнд ЩӀэм я тропик е субтропик лъэныкъуэхэм. Къаукъазым щымащӀэкъым, мэлъэтэж.

### Хъумэным и тхыдэр
Агреткэ цыр зыӀэрагъэхьэн папщӀи 19 лӀэщӀыгъуэм псыхэуэхужьхэр гущӀэгъуншэу куэду зэтраукӀащ. Абы папщӀэ гъэщӀэгъуэнкъым, мы къуалэбзу лӀэужьыгъуэр япэм здыщыгъуалъхьэу щыта щӀыпӀэ куэдым зэрыщымыӀэжыр, е мащӀэ дыдэ зэрыхъуар. Е 20 лӀэщӀыгъуэм и 20 гъэхэм мы къуалэбзур хъумэн зэраублам, зэрырамыгъэщакӀуэжым и фӀыгъэкӀэкъэрал куэдым и бжыгъэр къызэрыкӀуэ хъужьащ. 

## Ӏусыр
Псыхэуэхужьым и Ӏусыр бдзэжьей, псы хьэпщхупщ, пкӀауэ, мацӀэ, шэрыпӀ псэущхьэ жьгъейхэр. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Псыхэуэцыплъ

**Псыхэуэцыплъ** () — псыхэуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И пкъымкӀэ псыхэуэм ещхьщ, ауэ теплъэр гъуэ-фӀыцӀабзэщ, нэхъ цӀыкӀущ.

## Здэпсэухэр
Еуропэм, Азиэм, Африкэм я щӀыпӀэ куэдым щыӀэщ. Къаукъазым щыпсэухэр мэлъэтэж. Псыхэуэцыплъхэр гуп-гупурэ щогъуалъхьэ псы зи гъунэгъу бгъэн, къамыл, ӀутӀанэ къэкӀыгъэхэм, дзэл, гъурц жыг зыхэт удз Ӏув лъагэхэм. Псыхэуэ псоми яхуэдэу, мыхэри моногамнэхэщ — зэгуэгъу хъуахэр я гъащӀэ псом зэдопсэу. Я абгъуэ Ӏэгъуэблагъуэр къыхах тафэ зэӀуха, хыкъум здэщыӀэ, щӀыпӀэ псыӀэхэр, къамыл, нэгъуэщӀ псы удзхэр, чыцэ лъахъшэхэр къыздэкӀхэр. Мэзхэм зыпыӀуадз. Псыхэуэцыплъхэр мэгъуалъхьэ гуп-гупури тӀурытӀури. 

## Ӏусыр
Яшх хьэпщхупщ, бдзэжьей, елыркъэш, хьэндыркъуакъуэ, шынакъыкӀ, шындырхъуо, блэ, дзыгъуэ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Псыхэуэхэр
Адыгэ тренерхэр

Адыгэ тренерхэр :

* Кунижев Мухарби Жанхотович (Кунижъ Мухарби Жанхот экъо)- Адыгэ Республикэм изаслуженнэ тренер 
* Мерич Сервет (Мэлыщ)- Тэрк!уэм изаслуженнэ тренер 
* Шеожь Мурдин 
* Хуажев, Меджид Хуажъ Мэджыдэ - Адыгэ Республикэм изаслуженнэ тренер 
* Чэмбэхъу Анзор
* Тлецери Хазрет Асланбечевич (Тлецери Хазрет Асланбеч экъо) - Адыгэ Республикэм изаслуженнэ тренер 
* Нэгъой Мурат
* Беданэкъо Рэмэзан 
* Бэгъэдыр Руслъан
* Нэпсэу Бислъан 
* Дэхъу Бислъан
* Хъот Юныс
* Нэпсэу Байзэт - Адыгэ Республикэм изаслуженнэ тренер  
* Сергей Караманьян
* Виктор Воронов
* Шъаукъо Индар
* Игорь Вержбицкэр - Адыгэ Республикэм иза­служеннэ тренер 
* Акъущ Мыхьамод
* Нэ­джыкъо Руслъан 

* Коблев, Якуб Камболетович (Кобль Якуб Камболет экъо) - Адыгэ Республикэм изаслуженнэ тренер 
* Пшиканов Аслан Богарсукович (Пшикъан Аслан Богарсокъо экъо)
ПсыхэуэцӀыкӀу

**ПсыхэуэцӀыкӀу** () — псыхэуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Псыхэуэхужьым ещхьщ и теплъэкӀи щыӀэкӀэ-псэукӀэкӀи, ауэ нэхъ цӀыкӀущ, пкъы мызагъуэщ, гуоурейщ, апхуэдуи сакъкъым. 

## Здэпсэухэр
Урысейм ущыпэщӀэхуэнущ Хы ФӀыцӀэм, Хы МыутӀэм, Хы Каспий псышхуэхэр здыхэлъадэм. Мэлъэтэж. Адрей псыхэуэхэм яхуэдэуи мыбыи фӀыуэ елъагъу псытепхъэ чэнжхэр, сэхьэт бжыгъэкӀэрэ хэтщ лъакъуэ лъэныкъуэкӀэ и нэхэр ныкъуэ зэтепӀауэ. 

## Ӏусыр
Ауэ жьэм екӀуну зы псэущхьи гу лъимытэу блэкӀкъым — иребдзэжьей, хьэндыркъуакъуэ цӀыкӀу, псыӀцыв — зы метыр хуэдизкӀэ и хъуреягъым зэ уэгъуэкӀэ абы напӀэзыпӀэм хэти къеубыд. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ПсыхэуэщӀыбыпцӀэ

**ПсыхэуэщӀыбыпцӀэ** () — псыхэуэбзагуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Къуалэбзу пӀащэщ; лъакъуэ, пщэ, пэ кӀыхьщ. Къешэч ч. 3,5-4, дамэ лъэныкъуэр см. 58-61. Теплъэ нэхъыщхьэр хужьщ, дамэкӀэхэр фӀыцӀэ-лыдщ, абы папщӀэ щыщыткӀэ дамэ зэгуэлъхьахэм и щӀыб щӀагъым къыщыщӀэдзауэ и кӀэм нэс зэфэзэщу фӀыцӀэу болъагъу. Пэмрэ лъакъуэхэмрэ плъыжьщ. Анэхэр мащӀэу нэхъ цӀыкӀущ, ауэ теплъэкӀэ хъум ещхьщ. Моногамнэхэщ — зэхъузэбзхэр я гъащӀэ псом зэгъусэщ.

## Здэпсэухэр
ЩыӀэщ Еуропэм, КъаукъазщӀыбым, Анадолейм, Къажэрым, Африкэм и Ищхъэрэ-КъуӀэпӀэм. ЩӀымахуэр Африкэм щрах. ПсыхауэщӀыбыпцӀэхэр щогъуалъхьэ къуажэхэм я гъунэгъуу, псэуалъэ зэхуэмыдэхэм я щхьэхэм, жыгхэм, телджырам пкъуохэм. 

## Ӏусыр
Щошхэ псыпцӀэхэм, мэкъупӀэ псыӀэхэм. Я Ӏусыр псыхэуэ псоми яхуэдэу, псэущхьэщ — хьэндыркъуакъуэ, шындырхъуо, хьэпщхупщ, бдзэжьей, дзыгъуэ, тхьэкӀумэкӀыхь шыр, нэгъуэщӀхэри.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Псыхэуэбзагуэхэр
Псыхэуэпщагуэ

**Псыхэуэпщагуэ** () — псыхэуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И щхьэщыгур, тхыцӀащхьэр фӀыцӀэ-щӀыху лыдщ. НатӀэр, нащхьэр, ныбэ щӀагъыр сырыхуфэщ. Дамэхэр, кӀэпкъыщхьэр, кӀэ кӀагуэр фӀыцӀэщ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуразиэм, Африкэм, Ипщэ Америкэм. Къаукъазым щымащӀэщ. Мэлъэтэж. Мэгъуалъхьэ гуп-гупурэ, псы, псыпцӀэлъэм — къэкӀыгъэ Ӏув лъагэ здэщыӀэхэм. Гуоурейщ, махуэкӀэ жьауэ щӀэсщ, жэщкӀэ мэщакӀуэ. 

## Ӏусыр
Ӏусыр — хьэпщхупщ, хьэндыркъуакъуэ, шындырхъуо, дзыгъуэ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Псыхэуэхэр
ПсыхъуэжыгыуӀу

**ПсыхъуэжыгыуӀу** () — жыгыуӀу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Щхьэщыгур плъыжьщ (хъухэм), фӀыцӀэщ (анэхэм), е гъуэжь-плъыфэщ. ЩхьэщӀыбымрэ тхыцӀащхьэмрэ фӀыцӀэщ, тхыцӀэкур хужьщ, и щӀагъымкӀэ кусэ фӀыцӀэхэр щызэпрыкӀыу, ныбэщӀагъыр хужьщ, ныбакӀэмрэ кӀэ щӀагъымрэ плъыжьщ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Азиэм. Къаукъазым деж нэхъыбэу здэплъагъур псыхъуэ мэзхэу екӀэпцӀэрэ дзэлрэ къызэбэкӀхэрщ. Мы лӀэужьыгъуэм щыщхэр, адрей жыгыуӀухэм къагуэкӀыу, мамыру зэхущытщ, зы жыгым гуп щызэдэшхэу.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:ЖыгыуӀухэр
Псыхъуэжьынду

**Псыхъуэжьынду** () — кӀукӀумяу хэкӀыгъуэм, жьынду лъэпкъыгъуэм я нэхъ пӀащэщ.

## Теплъэр
Дамэ дияхэр м. 2-м, къишэчыр ч. 4-м нос. Теплъэ нэхъыщхьэр гъуабжэщ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Урысейм и КъуэкӀыпӀэ Жыжьэм, Сахалин, Курил хытӀыгухэм. Азиэм я псыхъуэхэ мэзхэм. Мэгъуалъхьэ псым пэмыжыжьэу. 

## Ӏусыр
Ӏусыр — бдзэжьей, елыркъэш, хьэндыркъуакъуэ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
ПсыхъуэпцӀащхъуэ

**ПсыхъуэпцӀащхъуэ** () — пцӀащхъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Адрей лӀэужьыгъуэхэм я нэхъ цӀыкӀущ. ТхыцӀэр гъуабжэщ, ныбэ щӀагъыр хужь-фӀеифэщ (сырыхуфэщ), и хулъащхьэмрэ бгъэмрэ щхъуэ-гъуабжэщ кусабгъуэ ирекӀуэкӀыу. Анэхэр нэхъ цӀыкӀущ хъуэхэм нэхърэ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Азиэм и Ӏэхьэ нэхъыбэм, Еуропэ псом. Къаукъазым щыкуэдщ, щогъуалъхьэ, мэлъэтэж. Абгъуэр ятӀагъуэ нэпкъ лъагэхэм щащӀ, лъэбжьанэкӀэ къыратхъуурэ.

## Ӏусыр
Ӏусыр адрей пцӀащхъуэ лӀэужьыгъуэхэм яйм хуэдэщ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:ПсыхъуэпцӀащхъуэхэр
ПцӀащхъуэ

**ПцӀащхъуэ** () — пцӀащхъуэ лъэпкъым хыхьэ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Пкъы псыгъуэ кӀэ дыкъуакъуэ кӀыхьщ, дамэ папцӀэ псыгъуэщ, пэ кӀэщӀ жьабгъуэщ, лъакъуэ кӀэщӀ къару мащӀэщ. НатӀэмрэ жьэгъумрэ плъыжь-улъиягъафэщ. ТхыцӀэр фӀыцӀэ жырыфэщ, морафэ и пщэм къырекӀуэкӀыу къыщӀэуэу. Ныбэ щӀагъыр хужьщ.

## Здэпсэухэр
Къаукъазым щыкуэдщ, мэлъэтэж. Абгъуэ кӀэрещӀыхь унэ блынхэм, нэгъуэщӀ лъэгапӀэхэм. Гъэм тӀо къыреш. 

## Ӏусыр
Ӏусыр фӀыуэ лъэтэф гъудэбадзэщ.

## Адыгэ ӀуэрыӀуатэм
ПцӀащхъуэр, унэбзум хуэдэу, ижь-ижьыж лъэандэрэ цӀыхум и гъуэнэгъуу мэпсэу, и абгъуэр псэуалъэхэмзэрыщищӀынум хущӀэкъуу, и бзэрабзэр нэгъуэщӀ бзум ейм хэгъэгъуэщэгъуейщ.

Абы ди ӀуэрыӀуатэм хуэфащэ увыпӀэ щиӀыгъщ и фӀэщыгъэм щӀагъыбзэ мыхьэнэ хэха иӀэу. Ар къуажэ гъащӀэм, псынщӀагъэм я дэмыгъэщ, унэбзум, бжэндэхъум яхуэдэу, гъатхэр къезыгъэблагъэхэм ящыщщ, хъыбарыфӀзехьэщ. Лъэтеувэ уэрэдхэм ящыщ зым япэ лъэбакъуэхэр зыч щӀалэ цӀыкӀур къыхуреджэ: , фызышэ уэрэдым деж щӀалэу къэзышэр 

Адыгэхэр пцӀащхъуэм зэран хуэхъукъым, абгъуэр я пэш блыным кӀэрищӀыхьми, зэрагъэзэгъ. Абы ини цӀыкӀуи щытыкӀэ хуаӀэр псом хуэмыдэу щынэрылъагъущ фӀылъагъуныгъэ хэлъу хузэхалъхьэ къуажэхьхэм:
* «*Барабатинэ, бэрэтинащхьэ, данагъуэ Ӏупэ, кӀэ дыкъуакъуэ*» 
* «*ХьэпкӀэрапкӀэу гуэщым щӀэпкӀэ*» 
* «*Зи кӀэр дыкъуакъуэ бгыкъур зи унапӀэ*» 
Псалъэжьым щыщхэм къеӀуоху:
* «*Ахъшэр пшахъуэщи, гъащӀэр пцӀащхъуэщ*» 

## Гулъытыгъуэ

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:ПцӀащхъуэхэр
Сыр-сыр

**Сыр-сыр** () — сыр-сыр лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ

## Теплъэр
БзуупцӀэм хуэдизынщ. Теплъэр фӀыцӀэ-гъуабжафэщ, кусэ гъуэжьыфэхэр, хужь-гъуафэхэр ирехэу хэлъу. Ныбэ щӀагъыр хужьыфэщ, хулъащхьэмрэ бгъэгумрэ гъуэжьыфэ мащӀэ къыщӀэуэу, кусэ фӀыцӀэхэри хэлъу. Пэ кӀыхьщ. 

## Здэпсэухэр
Еуропэмрэ Ипщэ Азиэмрэ хуабжьу зыщызубгъуа лӀэужьыгъуэщ. Къаукъазыкум куэду уащыӀуощӀэ гъатхэмрэ бжьыхьэмрэ щыблэлъэтыкӀкӀэ, ауэ щыгъуалъхьэхэкъым. ЩӀымахуэр здырах щӀыпӀэхэм ящыщ КъаукъазщӀыбагъыри, ауэ нэхъыщхьэу здэлъэтэжхэр Африкэм и щӀыпӀэ щхьэхухэмрэ Ипщэ Азиэмрэщ.

## Ӏусыр
Ӏусым хохьэ хьэмбылу, цӀыв, хьэндырабгъуэ, мащӀэу удз жылэ. ЩышхэкӀэ сыр-сырым куэдрэ ятӀэ хъудырым, е псым и пэр хеӀу, хьэмбылу цӀыкӀу сыт къыпэщӀэхуэмэ и пӀэр къимыӀэту ирегъэнтӀрэх.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Румат

**Румат** () — бзупэгъум лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Унэбзум нэхърэ мащӀэу нэхъ цӀыкӀущ. НатӀэ фӀыцӀэщ, щхьэщыгумрэ пщэ щӀыбагъымрэ къащхъуафэщ, тхыцӀэкур гъуабжэщ. Анэм и теплъэр гъуабжэ-удзыфэщ, кӀащхьэмрэ кӀэпкъымрэ гъуэжь-удзыфэ къащӀоуэ, ныбэ щӀагъыр гъуэбжафэ-щхъуэщ.

## Здэпсэухэр
Ди мэзхэм нэхъыбэу щыпсэухэм ящыщщ. УащыпэщӀохуэ Еуропэм, Сыбырым, Ищхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Африкэм, Азиэ КъухьэпӀэм. Щогъуалъхьэ сыт хуэдэ мэзми, жыг хадэми, паркхэми, ауэ нэхъ къыхах псей, уэздыгъей къызэбэкӀ, зи щӀагъыр гъущэ мэзхэр. Хуабжьу зэхэщӀыхьа и абгъуэр щыплъэгъунущ къудамэ зэгуэкӀыпӀэхэм, е къудамэм.

## Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр жылэщ, шырхэр зэрапӀыр гъудэбадзэщ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Руматхэр
Тафэбзу

**Тафэбзу** () — мывэкӀэпыс лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. 

КъызэралъытэмкӀэ, Къаукъазым и зы щӀыпӀи щыгъуалъхьэкъым, ауэ щыблэлъэтыкӀкӀэ тафэхэм куэду щалъагъу

## Гулъытыгъуэ

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Псыкъуаргъ лъэпкъыр

**Псыкъуаргъ лъэпкъыр** () — къуаргъэкъащхъуэ хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ.

## Теплъэр
Къуалэбзу инхэкъым, я теплъэр нэхъыщхьэу къуэлэнщ. КъэщӀэгъуафӀэу я теплъэм иӀэр пэ лъэшымрэ лъакъуэ кӀэщӀхэмрэ. ЛӀэужьыгъуэхэм я инагъыр куэду зэщӀхьэщокӀыр, псалъэм папщӀэ: лъэпкъым и нэхъцӀыкӀу дыдэ лӀэужьыгъуэм (Ceyx lecontei) и кӀыхьагъыр см. 10, къешэч г. 10; нэхъ пӀащэм (Megaceryle maxima) я кӀыхьагъыр см. 40, къашэч г. 400. 

## Здэпсэухэр
ЛӀэужьыгъуэхэм я нэхъыбэр Африкэм, Азиэм, Аустралиэм я тропик мэзхэм щопсэухэр. Ди хэгъуэгум зы лӀэужьыгъуэ закъуэщ щыпсэур (Псыкъуаргъ). Мы къуалэбзухэр мэзхэм зэрыпсэум хуэдыуи псы Ӏуфэхэми уащыпэщӀохуэщ. 

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
* *Лъэпкъ къуэдзэ *'Alcedininae***
** ''[[Псыкъуаргъхэр]] Alcedo'' 
** ''[[Ceyx]]'' 
* ''Лъэпкъ къуэдзэ '''Cerylinae***
** *[[Ceryle]]* 
** *[[Chloroceryle]]* 
** *[[Megaceryle]]* 
* *Лъэпкъ къуэдзэ *'Halcyoninae**'
** *[[Actenoides]]* 
** *[[Caridonax]]* 
** *[[Cittura]]* 
** *[[Clytoceyx]]* 
** *[[Dacelo]]* 
** *[[Halcyon]]* 
** *[[Lacedo]]* 
** *[[Melidora]]* 
** *[[Pelargopsis]]* 
** *[[Syma]]* 
** *[[Tanysiptera]]* 
** *[[Todiramphus]]* 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Тафэджэд

**Тафэджэд** () — Ӏуфэбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

Къуалэбзу щӀылъэрыгъуалъхьэщ. Къаукъазым къышыришкъым, блолъэтыкӀ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Тафэмысырджэд

**Тафэмысырджэд** () — мэзджэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

Молэмусэ Хь. къызэрилъытэмкӀэ мы къуалэбзу лӀэужьыгъуэр гъэщӀэгъуэныр щыпсэууэ щытащ Къаукъазым и губгъуэ мывалъэхэм. Е 19-нэ лӀэщӀыгъуэм и 60-70 илъэсхэм кӀуэдыжьыпащ. 

## Гулъытыгъуэ

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Къущхьэджэдхэр
Темэнбзу хэкӀыгъуэ къуэдзэр

**Темэнбзу хэкӀыгъуэ къуэдзэр** () — Ӏуфэбзу хэкӀыгъуэм щыщ къуэдзэщ.

ЗэщӀеубыдэ лъэпкъ бжыгъэр. Я теплъэкӀэ куэду зэщхьэщыкӀ (нэхъ цӀыкӀум г.20, нэхъ пӀащэм ч. 1 къешэч). ЛӀэужьыгъуэм я нэхъыбэр псы Ӏуфэхэм щопсэу.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
ХэкӀыгъуэ къуэдзэм лъэпкъих зэщӀеубыдэ, ахэр:
* *[[Джэдкусэ лъэпкъыр]] Burhinidae*
* *[[Ӏуфэбзу лъэпкъыр]] Charadriidae*
* *[[Chionidae]]*
* *[[Glareolidae]]*
* *[[Thinocoridae]]*
* *[[Jacanidae]]*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Ищхъэрэ Къаукъаз

**Ищхъэрэ Къаукъаз** — КъуэкӀыпӀэ Еуропэм щыщ щӀыпӀэщ, Урысейм хиубыдэу. 

## Хэкумэтхыр

Ищхъэрэ Къаукъазыр къухьэпӀэмкӀэ Хы ФӀыцӀэмрэ Хы МыутӀэмрэ, къуэкӀыпӀэмкӀэ Хы Каспийм я зэхуакум дэлъщ. ИпщэмкӀэ и гъунапкъэр Къаукъаз Ӏуащхьэшхуэ тхым и къущхьэ зэӀухуэпхъымкӀэ ирокӀуэ, КъаукъазщӀыбым къыхигъэкӀыу. ИщхъэрэмкӀэ Гум-Маныч губгъуэм Ищхъэрэ Къаукъазыр къыхегъэкӀырщ КъуэкӀыпӀэ-Еуропей тафэм, и гъунапкъэу ирикӀуэу. Ищхъэрэ Къаукъазым и гупэмкӀэ щылъ тафэ-бгылъэр Ӏыхьищу гуэшащ:
* Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Къаукъаз 
** МыутӀэ губгъуэ (Тэнрэ Псыжьрэ я зэхуакум дэлъ губгъуэжь)
** Басэ губгъуэ (Псыжъ и сэмырабгъумкӀэ Уэрпрэ Лабэжьрэ я зэхуакум дэлъ губгъуэжь)
** Псыжьыпэ (Темэн хытӀыгуныкъуэр хиубыдэу)
* Къаукъазыку
** Шэнт бгылъэ
** Тэрч бгылъэ, абыми хыхьэ: Сэнджытх, Тэрчытх
** ЯпэреитӀым я зэхуакум дэлъ тафэм Ӏуащхьитху (Бещто) щӀыпӀэр дэлъщ.
* Ищхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Къаукъаз
** Гум губгъуэ
** Сэтей

## Жылэр

Уеблэмэ и инагъкӀэ щӀыпӀэшхуэкъым, ауэ лъэпкъ дэсым я бжыгъэкӀэ Урысей къэралым япэрей пӀэр еубыдщ. Лъэпкъым я нэхъыбэхэр къаукъаз расэхэм (арменойд расэ, къаукъаз расэ, каспий расэ, понтид расэ) щыщщ. 
### Лъэпкъхэр
КъаукъазыбзэкӀэ псалъэ лъэпкъхэр:
* Абазэ-Адыгэ лъэпкъхэр:
** Абазэхэр, Азгъэхэр
** Адыгэхэр
** Убыххэр
* Дэгъыстэн-мышгыч лъэпкъхэр:
** Дэгъыстэн лъэпкъхэр 
** Мышгычхэр
** Ингушхэр
ТуркубзэкӀэ псалъэ лъэпкъхэр:
* Балъкъэрхэр
* Къэрэшейхэр
* Къумукъухэр
* Нэгъуейхэр
* Тыркумэнхэр
** Монгол лъэпкъ къуэдзэ
*** Къэлмыкъхэр
Индоеуропей бзэ лъэпкъым щыщхэр:
* Осетинхэр
Ле Корбузие

**Ле Корбузие** (фр-бз.: *Le Corbusier*, 1887 жэпуэгъуэм и 6 — 1965 шыщхьэӀум и 27) — фрэндж архитекторщ. Модернизмыр къезгъэжахэм ящыщщ, абым нэмыщӀэу лэчтхыгъакӀэ, дизайнерщ.

## ГъащӀэм и тхыдэр
Къыздэхъуар Шуэцариэм, къалэ Ла Шо де Фон (1887 жэпуэгъуэм и 6). И япэрей лъэжьыгъэр илъэс 18-й иримыкъуауэ ищӀащ, зы архитектор Ӏэсэм дэщӀыгъуу. Ахъшэ къилэжьамкӀэ Еуропэ къэралхэм къикӀухьа, архитектурэ щӀэныгъэхэм зыригъасэу. Яужым илъэс бжыгъэкӀэ архитектор Ӏэсэхэм ядэӀэпыкъурэ еджащ. 

## Гулъытэгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Дизайнер цӀэрыӀуэхэр — Ле Корбузие 

Категориэ:Архитекторхэр
Салвадор Дали

**Салвадор Доменек Фелип Жасинт Дали и Доменек, Пубол и маркиз**, нэхъ къызэрацӀыхур **Салвадор Дали** (; 1904 накъыгъэм и 11 — 1989 щӀышылэм и 23) — эспаниэ лэчтхыгъакӀэ, режисор, усакӀэ. Суреализмым и нэхъ цӀэрыӀуэлӀщ. 

## ГъащӀэм и тхыдэр
Къыздэхъуар Каталониэм и къедзыгъуэ Жиронэм щыщ къалэ Фигерасе (Эспаниэм) 1904 нэкъыгъэм и 11, къуэлей унагъуэм къыхэкӀащ. И сэбиигъуэм щэн хьэлъэ хэлъу ихьащ, гу лъытыгъуэ абым куэду иретыр и жьыщхьэм тхылъ къыдигъэкӀам итхуу ар. Сэбиигъуэм щыщӀэдзауэ лэч тхэным зыригъасэрт, япэ арт школхэм, яужым академиэм щӀэхьауэ. 

ЩӀэлэгъуэм деж и лэч тхыгъэхэр гъэлъэгъуэн бжыгъэм хэт, жылэм яр яублэр, щӀалэр цӀэрыӀуэ мэхъур Эспаниэ къуэдейкъым, зэр Еуропэу. 

## Лэжьыгъэхэм я теплъэхэр

Dalí. Caballo.JPG|Шы лъэпэуа
Dalí DonQuijotesentado.JPG|ТӀыса Дон Кихоте
Dalí.Perseo.JPG|Персей


## ТехьэпӀэхэр
* Салвадор Дали
Албрехт Дурер

**Албрехт Дурер** (джэр-бз. *Albrecht Dürer*; 1471 нэкъыгъэм и 21 — 1528 мэлыжьыхьым и 6) — джэрмэн лэчтхыгъакӀэ, ксилографиэм и нэхъ Ӏэзэгъуэщ. 

## ГъащӀэм и тхыдэр
Къыздэхъуар Нунберг къалэм 1471 нэкъыгъэм и 21-м. Албрехт и адэр Мэжарейм къикӀауэ дэтӀысхьат а къалэм и щхьэгъусэри дэщӀыгъуу. Я унагъуэм сэбий пщӀыкӀуий ягъуэтат, ауэ псэуэ къэнахэр ий къуэдей. И адэм дыщэкӀ ӀэщӀагъэм иригъэсэну пылъат и сэбиигъуэм къыщыщӀэдзауэ, ауэ щӀалъэм лэчтхыгъэр къыхихащ. 

## Лэжьыгъэхэм я теплъэхэр

Durer Young Hare.jpg|ТхьэкӀумэкӀыхь
Albrecht Dürer 092.jpg|Пщащэм и теплъэ
Albrecht Dürer - The Four Holy Men (detail) - WGA07027.jpg|ЛӀыжь нэӀум и теплъэ


## Гулъытэгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Дурер и тхыгъэхэр
Франсиско Гойя

**Франсиско Хосе де Гойя и Лусиентес** (; 1746 гъатхэпэм и 30 — 1828 мэлыжьыхьым и 16) — эспаниэ лэчтыгъакӀэ, романтизм лъэхъэнэм и нэхъ цӀэрыӀуэщ.

## ГъащӀэм и тхыдэр
Франсиско Сарагоса къалэм къэхъуа 1746 гъэм. И адэр дыщэкӀ ӀэщагъэмкӀэ цӀэрыӀуэт. 1760 гъэм щӀалэр еджэну щӀагъэхьэщ лэчтхыгъакӀэ Лусан и Мартинес идеж. 1780 гъэм Гойя пэштыхьым идеж лъэжьэну къащтэщ, апщыгъуэми пэштыхьым и теплъэр етхщ. Яуж къакӀуэ гъэхэм цӀэрыӀуэ Эспаниэм мэхъур пэштыхьхэм я теплъэхэр итху (япэ Карл III, яужым Карл IV).

## Лэжьыгъэхэм я теплъэхэр

La familia de Carlos IV, Francisco de Goya.jpg|Карл IV и унагъуэ
Hombres leyendo.jpg|Хулъхугъэ еджэхэр
The Water Carrier by Goya.jpg|Псыхь


## ТехьэпӀэхэр
* Франсиско де Гойя
Кацусика Хокусай

**Кацусика Хокусай** (яп-бз. *葛飾 北斎*; 1760 — 1849 нэкъыгъэм и 10) — япон лэктыгъакӀэ цӀэрыӀуэ, и лэжьыгъэхэр укийо-э щӀэнхабзэ къудамэм щыщщ.

## ГъащӀэм и тхыдэр
Къыздэхъуар Эдо къалэм, 1760 и фокӀадэм. И цӀэдыдэу щытар Токитаро, и гъащӀэ псом лэжьэхукӀэрэ цӀэлей бжыгъэ къиштурэ зэрихъуэкӀащ. ЛъэпкъкӀэ унагъуэ тхьэмыщкӀэ дыдэм къыхэкӀащ. 

ЛэчкӀэ тхэн щыщӀидзар илъэсих щырикъуам. 

## Лэжьыгъэхэм я теплъэхэр

Kajikazawa in Kai province.jpg|Кадзикадзава псыпцӀэ, Косиу деж
Ukiyoe calendar June 2010 hokusai -- yuri.jpg|Махуэгъэпсым хэтха аӀуейхэр
The Great Wave off Kanagawa.jpg|Хысыджышхуэ, Каганава деж


## ТехьэпӀэхэр
* Кацусика Хокусай и лэжьыгъэхэр
Фрида Кало

**Магдалена Кармен Фрида Кало и Калдерон** (; 1907 бадзэуэгъуэм и 6 — 1954 бадзэуэгъуэм и 13) — мексикэ лэчтыгъакӀэ.

## ГъащӀэм и тхыдэр
Мексикэм и къалащхьэ Мехъиком къэхъуащ. И адэр лъэпкъкӀэ джэрмэнт и анэр индей лъэпкъхэм къыхэкӀырт. И сэбиигъуэм палеомелит къеузащ, абым папщӀэ и гъащӀэ псом лъашэу щытащ. 

Илъэс пщӀыкӀуий щыхъуам авариэ хьэлъэм хэхуащ. И узыншагъэр Ӏеуэ абым хэкӀуэда хъуащ. Операциэ бжыгъэ къехъуалӀауэ, илъэскӀэ гъуэлъыпӀэм къэмытэджу ихьащ, а зэманыгъуэра Фрида тхэн щыщӀидзар. Нэхъыбу итхтэр езым и теплъэхэрат (гъуэлъыпӀэм и щхьэшыгум гунджэ палъауэ фӀэлъырт, абым иплъурэ и сурэт итхыжырт).

1954 гъэм Фридэ тхьэмбыл узым ихьа, илъэс 47 ирикъуауэ.

## ТехьэпӀэхэр
* Фрида и гъащӀэ тхыдэмрэ лэжьыгъэхэмрэ
Анри Матис

**Анри Эмил Бенуа Матис** (фр-бз. *Henri Matisse*; 1869 дыгъэгъазэм и 31 — 1954 шыщхьэӀум и 3) — фрэндж лэчтыгъакӀэ, щӀэнхабзэм и къудамэ фавизмым и тхьэмадэу къалъытэр. 

Къыздэхъуар Ле Като-Камбрези къалэм (Фрэндж). И щӀэлэгъуэм захуэгъуэ хабзэр зэригъэщӀащ. Илъэс тощӀ ирикъуауэ апендицит къехъулӀащ. Узыщым мэзитӀкӀэ щыӀэху лэч тхэным зыригъэса (и анэм Ӏэмэ-псымэхэр къыхуихьауэ), абым къыщыщӀэдзауэ ӀэщӀагъэр къимыгъану иджын щӀидзащ. 

## Гулъытэгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Анри Матис. И лэжьыгъэхэмрэ тхыдэмрэ
Аслъан ЛӀыбзэу

**ЛӀыбзэу Аслъэн** (, , 1981 щӀышылэм и 24) — усакӀэ, адыгэ пщынауэ Урысейэм щыщ. НэпэрамкӀэ, ежь пщынауэ янэхь хэӀуагъхмэ ящыщ.

Къыздэхъуар Адыгэ республикэм и Теуцожъ къедзыгъуэм хэт Джэджэхьэблэм. Адыгэкъалэм школрэ мэкъамэ школрэ къиуха яуж Адыгэ Къэралыгъуэ ЩӀэнхабзэ университетым щӀэхьащ, фэкултет «*Макъамэрэ мэкъамэ щӀэныгъэрэ*».

Еджэхун зэманыгъуэм «Ошъутенымрэ» къэфакӀуэ гупымрэ яхэтащ, абым нэмыщӀу къафэмрэ уэрэдымрэ и Къэралыгъуэ ансамбыл  «Ислъэмейми» хэтауэ щытащ пшынауэу.

Категориэ:Мыслъымэнхэр