open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
КиноПоиск

**«КиноПоиск»** — кинемотогрофым теухуауэ урысыбзэ интернет-проект. Сайтым илъщ филмхэм, сериалхэм, актерхэм, режиссорхэм сытхэм ятеухуауэ информациэ. Социал хъым и зэфӀэкӀхэр иӀэщ. Ахэм нэмыщӀ сайтым кином и сытхуэдэ гъэзапӀэм теухуауи махуэ къэс хъыбэрыщӀэхэр къралъхьэхэр, кино екӀуэкӀхэм ахъшэ къыщӀаххэм ятеухуауи анализхэр ящӀ. 

2014 гъэм и мэкъуауэгъуэ мазэм сайтым цӀыхуу регистрациэ зыщӀахэм я бжыгъэр милуанищым щӀигъуащ. 

2013 гъэм и жэпуэгъуэ мазэ хъухъу сайтым и 60% Ӏыхьэр ООО «Кинопоиск» иӀыгъыу, адрей 40% абы и дэзыӀыгъыгъуэ фрэндж компаниэ AlloCiné ӀэщӀэлъу щытащ. Жэпэуэгъуэм и 15-м сайтыр къищэхуащ Яндекс компаниэм.

## Сайтым и щытыкӀэр
Сайтым уегъэлъагъу кинохэм, сериалхэм, мултхэм икӀи абыхэм епха киноиндустриэм и лэжьакӀуэхэм ятеухуаухэу информациэ зэмылӀэужыгъуэхэр. Сайтым и медиэбазэм хохьэхэр вагъуэхэм я сурытхэр, кино сериалхэм къыхэха кадрхэр, абы япха саундрекхэр, трейлерхэр икӀи нэгъуэщӀхэр

**Зэрзэхэлъхэр:**
Сайтым иӀэ пычыгъуэхэр:
* филмхэм я напэкӀуэцӀхэр
* кинолэжьакӀуэхэм я персонал напэ 
* кинохэм я хъыбарыщӀэхэр
* интервиухэр
* фоторепортажхэр
* кино, Blu-ray, DVD къыдэкӀынухэм я график
* телепрограммэ 
* джэгурэ зэпеуэра киноманхэм щхьа
* социал щӀэупщӀэхэр
* филмхэм я рейтингхэр
* Урысейм, АШЗ-м, дунейм щекӀуэкӀ ахъшэ щӀэххэр
* DVD  Blu-ray каталогхэр
* премиэхэм я архив
* вагъуэхэр социал хъым
* нэхъыфӀ дыдэ филмхэм я Топ-250 

## Сайтым и тхыдэ
Сайтыр яухуаущ 2003 гъэм и щакӀуэуэгъуэм и 7-м. Сайтыр зыухуауэ щытхэр Виталий Тацийрэ Дмитрий Сухановрэщ.

## Рейтинг
2012 гъэм и гъатхэпэ мазэмкӀэ сайтым махуэ къэс 1,3 милуан цӀыхуу ихьэу щытащ.

Alexa Internet компаниэм къызэрибжамкӀэ сайтым дунейм 517 увыпӀэр (Урысейм 27 увыпӀэр) иӀыгъщ уеб-сайтхэм популарнагъкӀэ. 

## ТехьэпӀэхэр
* Сайт «КиноПоиск»

## Гулъытэгъуэхъэр

Категориэ:Киносайтхэр
Креус

**Къуапэ Креус** () — ныкъуэтӀыгуу щыту Эспаниэм и континетал Ӏыхьэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэ къуапэ. Пиреней ныкъуэтӀыгум и къуэкӀыпӀэ дыдэ къуапэ. Къуапэр хэтщ Эспаниэм и Кадакес муниципалитетым. Нэхъ и гъунэгъу дыдэ ин къалэр — Фигерас. 

## Сурэтылъэ


File:Paisaje Cabo de Creus.jpg|Къуапэм и фэеплъ
File:Cap Creus 1.JPG|Къуапэм хыжьэ цӀыкӀу дыхьэр
File:El golfet from cap gros.jpg|Къуапэр



## ТехьэпӀэхэр
* El Cabo de Creus 
* Espacios Protegidos en España. Parque Natural Cabo de Creus 
* Faro de Cap de Creus 
* Arquitectura de piedra seca en el Cabo de Creus 

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Еуропэм и къуапэхэр 
Категориэ:Эспаниэ и хэкумэтх
Стоккснес

**Стоккснес** () — Ислэндым и ипшэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ щыӀэ къуапэ. Къуапэм пэмыжыжэу иӀэщ фиорд Хорнафиордюр, абы и Ӏуфэм Ӏусщ къуапэм и нэхъу пэгъунэгъу дыдэ къалэ — Хёбн 

ЩӀыӀэ зауэ лъэхъэнэм щыгъуэ къуапэм деж 1955 гъэм тращӀыхьауэ щтащ американэ зауэ базэ, сэлэту 200 тесхэу. Иджырей зэманым ар ящӀыжащ радиолокационнэ станциэ «Расиаурстобнюн». Къуапэм деж тетщ къаблэнэ.  

 

 

Категориэ:Къуапэ 
Категориэ:Еуропэм и къуапэхэр 
Категориэ:Ислэнд и хэкумэтх
Аскъэлай (Тыркуей)

**Аскъэлай** е **Хьаджыкой** () — Адыгэ къуаджэу/куэйэу Тыркум ит. Аскъэлай къуаджэр Чанаккалэ епхъыгъэ къэлэжъыеу Бигэм ит. Тыгъаджэ Кафказым 1864 илъэсым къикӀыгъэ Адыгэхэр ары къуаджэр зыгъэуцугъэр. Ар Бжъэдыгъурэ Абдзахрэ Шапсыгъэрэ къуадж/куэй, ТыркубзэкӀэри АдыгабзэкӀэри щэгушаӀэх.
Аскъэлай Адыгэу Кафказ заом хэкужъым къырафыгъэхэмэ 1872 илъэсым ягъэтӀысэгъ. Непэ Аскъэлайым 500 рагъо цӀыф дэс. Къуаджэм Адыгэхэррэ Тыркухэррэ ящэпсэух. Тыркухэр Булгариям къэкӀуагъэх. 

## Аскъэлайым дэтхэр
* Джамё/Мэщыт : Аскъэлайым иджамё/имэщытытӀу Тырку джамёмэ яфэд.

## Аскъэлайым ЛъэкъуацӀэу дэсхэр
* Блэгъожъ
* Ефэд
* Къошк
* ЛӀыхъукӀ
* Нэгъой
* Нэхай
* Пэнэшъу
* Теуцожь
* Хъуажъ
* Хьанахэкъу
* ЦӀэӀугъошӀу
* Нэшъукъу
* ДжэгуакӀуэ

## Аскъэлайым ихасэ тхьэмэтагъхэ/мухтархэ

* Сюлейман Юртэри (1984)
* Сюлейман Юртэри (1989)
* Ӏихьсан Эрэн (1994)
* Ӏилхьан Озджан (1999)
* Сюлейман Юртэри (2004)
* Нэдим Энгин (2009)

## Егъэпхыгъэ линкыхэр
*Аскъэлайым исайт

Категориэ:Тыркуейм хэт Адыгэ къуажэхэр
Истамбыл

**Истамбыл** — Тыркуем и къалэмэ анахь иныр. 1923-рэ илъэсым нэс Осмэн Империем и къэлэшъхьаӀэу щытыгъ. Дунаем тет къалэмэ анахь жъы дэдэмэ, ыкӀи анахь дэхэ дэдэмэ ащыщ. ЦӀыф млн 13-м нахьыбэ дэс и Ӏэгъо-благъохэри дэплъытэмэ. ПсыдэкӀыпӀэу Босфор ынэпкъмэ атет.

## ИцӀэр

## Тарихъ

## Географие

## ЦӀыхуу дэсхэр

## Архитектурэр

## Къош-къалэхэр

## Зэпыщэхэр
Ӏэнкъэрэкъалэ

**Ӏэнкъэрэ къалэ** —  Тыркуем и къэлэ шъхьаӀ. Нэбгырэ млн 5-м фэдиз цӀыф дэс. ЦӀыху пчъагъэкӀэ Истамбылым ыуж къэкӀо.

## Географие

## Тарихъ
АзиецIыкIум и къэлэ жъыдэдэмэ ащыщ. Ижъ-ижъыжь зэманым щегъэжьагъэу Алыдж къуаджэу АнгирэкIэ е АнкирэкIэ лэлъашIэщтыгъэ. 1071-рэ илъэсым, Манцикерт заом ыуж тыркумэ аубытыжьыгъ.

## ЦӀыфэу дэсхэр

## Къош-къалэхэр

## НэмыкӀэу уеплъыныр

## Зэпыщэхэр
Чанаккалэ

**Чанаккалэ** — Тыркуем и къалэ. Нэбгырэ мин 150-м фэдиз цӀыф дэс. ПсыдэкӀыпӀэу Чанаккалэ ынэпкъмэ атет.

## ЫцӀэр

## Тарихъ

## Географие

## ЦӀыфэу дэсхэр

## Архитектурэр

## Къош-къалэхэр

## Зэпыщэхэр
Бигэ

**Бигэ** () — Чанаккалэм и къалэжъый.  Нэбгырэ мин 85-м фэдиз цӀыф дэс. 

## Хэкумэтх

## Тхыдэ

## Жылэ

## Архитектурэ

## Къуэш-къалэхэр

## Зэпыщэхэр
Республикэ Калифорниэ

**Республикэ Калифорниэ** — Ишхъэрэ Америкэм щыӀауэ щта къэрал. АШЗ-ым къиӀэпхъукӀахэм 1846 гъэм, мэкъуауэгъуэм и 14-м къэрал щхьэхуиту забжыжауэ щытащ. Къэралыр ауэ мазэ нэхъ мащӀэщ зэрыщыӀар. Бадзэуэгъуэм и 9-м ар АШЗ-м хыхьащ. Къэралыр щхьэхуитыху абы иджыри иреджэу щтащ **Мыщэ ныпым и республикэу**.

## Тхыдэ

1846 гъэм, нэкъыгъэм и 13-м АШЗ-рэ Мексикэрэ зэзэуэн щӀадзащ. Калифорниэм щыпсэу американхэм абы теухуауэ зыри ямыщӀэу, я щӀыпӀэ капитаным и унафэкӀэ зыкъаӀэтри, Мекикэм и Ишхъэрэ Калифорниэм и комендантыр тутнакъым ирадзэри, щхьэхуит къэрал Республикэ Калифорниэу загъэлъэпӀащ, Сономэ къалэр я къэлащхьэ ящӀри.

Республикэм и президенту хахащ Уиллиам Ид. Ар махуэ 25-кӀэ республикэм и пэщтыхьу щытащ. 

Бадзэуэгъуэм и 7-м, Калифорниэ Ӏуфэм американэ кхъухьыдзэр къитӀысыкӀри АШЗ-р Мексикэм зэрезэуар, республикэм жэраӀуэ щтащ. МахуитӀ дэкӀа иуж, бадзэуэгъуэм и 9-м зыкъызыӀэтахэм мурад ящӀащ республикэр якъутэжу, АШЗ-м хэхьэнухэу. АШЗ-м дэщӀыуи Мексикэм езэуэну.

Республикэм и ныпу щтар иужкӀэ, Калифорниэ АШЗ-м и зы штат хъуа иуж зэхъуэкӀа тӀэкӀу иӀэу штатм и ныпу ящӀыжауэ щтащ. 

## Литературэ
* Bancroft, Hubert Howe ''The Works of Hubert Howe Bancroft,'' *History of California* vol 22 (1886). Also at ''History of California, VOL. V. 1846-1848''
* Rice, Richard B. et al., *The elusive Eden: A new history of California* (2001) ch 7.
* Harlow, Neal *California Conquered: The Annexation of a Mexican Province 1846–1850*, ISBN 0-520-06605-7, (1982) 

Категориэ:Калифорниэ
Категориэ:Ишхъэрэ Америкэм къэрал щыӀахэр
Категориэ:Американэ-мексикэ зауэ
Рабий Ӏус-сани

**Раби́й Ӏус-са́ни** ( — *рабий етӀуанэ*) ерэ  **Рабиий Ӏул-ахир** ( — *рабий кӀэух*) — муслъым махуэгъэпсыи и еплӀанэ мазэ. 

## Махуэгъэпс

## ТехьэпӀэхэр
* The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia 
* Islamic-Western Calendar Converter (Based on the Arithmetical or Tabular Calendar) 

Категориэ:Ислъам мазэхэр
Коралл тӀыгу

**Коралл тӀыгу** — тропикэ хыхэмрэ хышхуэхэмрэ, рифыщӀ организмхэм я псэукӀэм къыхэхъукӀа тӀыгу. Коралл тӀыгу хъуреибзэу е хъурей зэпычауэ щытхэм атоллкӀэ йоджэ. Коралл тӀыгухэм я нэхъыбапӀэр Щэху хышхуэм и тропикэ Ӏыхьэращ здэщыӀэр. 

## Къызэрыхъу
Коралл тӀыгухэр къыщыхъум деж щытыкӀитӀ блокӀхэр — зыӀэтынрэ зыкӀэщӀэкӀынрэ. 

Япэу зыщиӀэтым деж кораллхэм я щхьэм щӀы трищӀэурэ дэкӀуэтейуэращ. ЗыщыкӀэщӀэкӀым деж тӀыгум и бгъуагъым хэхъуэн уэрпхэм жьыхэм тӀыгум къыӀуахьэ сытхэм я фӀыгъэкӀэ.

## Иджыри феплъ
* Атолл
* Коралл риф 

## ТехьэпӀэхэр
* Coral Island 

## Литературэ
* Игнатьев Г. М. Тропические острова Тихого океана. 270 напэ. Мэзкуу, 1978 гъэ. 

Категориэ:ТӀыгухэр
Категориэ:Атоллхэр
Ӏэта атолл

**Ӏэта атолл** (ерэ **теӀэтыкӀа атолл**) — япэм атоллу щытауэ, коралл тӀыгухэм я зы щытыкӀэ. И нэхъыбапӀэм апхуэдэ атоллхэр щӀы захуэхэу щытхэщ, я лъагагъ нэхъ инхэр метрэ 50-кӀэ е 60-кӀэ хы Ӏуфэм къыщхьэщыкӀхэу. КъуапэхэмкӀэ атоллым гуэхупӀэхэр иӀэщ, икум лагунэ итщ. 

Ӏэта атоллхэу щытхэщ Науру, Ниуе тӀыгухэр, архипелаг Тонгэм хыхьэ тӀыгу гуп гуэрхэр икӀи нэгъуэщӀ тӀыгухэр. 

Ӏэта атоллхэм иджыри макатеакӀэ йоджэхэр. 

## Литературэ
* Игнатьев Г. М. Тропические острова Тихого океана. Москва, изд-во «Мысль». 1978 гъэ, 270 напэ.
Категориэ:Атоллхэр
Новопавловск

**Новопавловск** () — Ставропол щӀыгум хэт къалэ. Киров къедзыгъуэм и къалащхьэ.
Атолл

**Ато́лл** — лагунэр хъуреибзэу е хъурей зэпычауэ къэзыухъуреихьыу щыт коралл тӀыгу. Нэхъ пэжу жыпӀэм атоллыр хышхуэм и лъэгум щыщӀэдзауэ псыщхьэм нэс къыдэкӀуей лъэгапӀэщ, и щхьэр кораллкӀэ дэщӀеижауэ икӀи и хъуреягъ тӀыгу цӀыкӀу гупкӀэ къэхъуреихьыжахэу. Хъуреибзэу щыт атоллхэм я лагунэр хышхуэм ӀузвкӀэ епхахэу щыткъым. Лагунэм ит псыри хышхуэм елъытауэ и щыгъуагъыр нэхъ мащӀэу щытщ. Атоллыр зэпыча хъурейуэ щытым, абыхэм я лагунэр хышхуэм ӀузэвкӀэ епхахэу щытщ тӀыгу цӀыкӀу къом къагъэхъухэу. Атоллхэр къохъу вулкан тӀыгухэр щыбзэхыжхэм деж. 

## Этимологиэ
«Атолл» псалъэр, малдивыбзэ псалъэ *атолу* (އަތޮޅު) къытехъукӀауэращ. 

## Атоллыр зэрыщыт
И нэхъыбапӀэм атоллыр ӀыхьищкӀэ зэхэлъщ: атоллым и щӀыб, риф платформэ итӀанэ лагунэ. Атоллхэм я лъэгапӀэ нэхъ инхэр метрэ 3-4 фӀэкӀ хабзэкъым. Атоллхэм зэмылӀэужыгъуэ щытыкӀэрэ конфигурациэрж яӀынкӀэ хъунущ. 

Дунейм и нэхъ ин дыдэ атоллу ябжыр, архипелаг Маршалл тӀыгухэм яхэт атолл Куаджалейнщ. Абы и инагъыр 2336 км² мэхъу, абы щыщу 92% еубыд лагунэ 300 километрэкӀэ хэшам. Псори зэхэту а атоллым и тӀыгу цӀыкӀу 92-м я инагъыр 14,5 км² мэхъу. 

Атолл цӀыкӀухэр хэгъэкӀауэ, мыдрей атоллхэм рифхэм процент зытӀущщ атоллым и инагъым щыщу яубыдыр. ЩӀыхым процент Ӏыхьэ тӀэкӀущ яхуэзэр. Адрейхэр псори лагунэм иубыду щытуращ. Ауэ псалъэм папщӀэ атолл Пангелаим рифмэ щӀымрэ яхозэр атоллым и инагъ 4 км² щыщу 3 км². 

Атоллхэр и нэхъыбэм къохъухэр коралл рифхэм вулкан тӀыгур псыщхьэм деж Ӏэлъыным хуэдэу хъурейуэ къыщаухъурейм деж. И нэхъыбапӀэм деж абы къыхэкӀыу вулканыр псы щӀагъым йотӀысэхыж. Апхуэдэу къэмыхъум, курылъ атолл къохъу, вулкан тӀыгур лагунэм и кӀуэцӀым иту. 

ЩӀым аткӀи зиӀэту щтымэ, Ӏэта атолл къохъу. ТӀысу щтымэ тӀыгур щӀэлъэфа атолл мэхъу. 

## Сурэтылъэ


File:Atoll forming-i18.png|Атоллыр къызэрыхъу:вулканэ тӀыгу, коралл риф, курылъ атолл, атолл
File:Coral atoll formation animation.gif|Атоллыр къызэрыхъур
File:Nasa diego garcia.jpg|Атолл Диегуэ Гарсиэ
File:Boraboraluft gerade.jpg|Атолл Борэ Борэ
File:Nukuoro ISS013-E-28610.jpg|Атолл Нукуоро (Микронезиэ)



## ТехьэпӀэхэр

* Scott G. A. J., Rotondo G. M."A model for the development of types of atolls and volcanic islands on the Pacific lithospheric plate". USA, Washington D. C.: Smithsonian Institution, 1983 
* Fosberg G. «Story of an oceanic arcipelago». USA, Washington D. C.: Smithsonian Institution, 1994 
* Rapaport Moshe. «Population pressure on cowl atolls: trends and approaching limits». USA, Washington D. C.: Smithsonian Institution, 1990 

Категориэ:ТӀыгухэр
Категориэ:Атоллхэр
Юлый Цезар

**Гай Юлый Цезар -** Ромэ Империэм и диктатор.

## Гулъытэгъуэ
Категориэ:Персонэхэр хьарыфылъкӀэ зэхэдзауэ
Болэтыкъуэ Джанболэт

**Болэтокъо Хьэтокъущыкъо и къо Джанболэт** (? — 1836 гъ. и жэпуэгъуэ) — КӀэмыргуеим и пщышхуэ. Урыс-адыгэ зауэм и зы пашэхэм ящыщщ. Болэтокъо Аитэч и къо Хьэтокъщыкъо и къуэ. Тхыдэ щӀэныгъэлӀхэм яхэӀуэа щытщ лӀыхъужь цӀэрыӀуэу.

## КӀэмыргуеим пщыщхуэу зэртехьар
Болэтокъо Аитэч дунейм ехыжа нэужь КӀэмыргуэй пщыгъуэр тӀууэ зэгуэкӀа хъуащ, и къуитӀым зэдагуэшауэ. Зы Ӏэхьэр Болэтокъуэ Хьэтокъущыкъуэм къылъысащ адрер Болэтокъо Аслъэнбэчым. XIX лӀэщӀыгъуэм и щӀэдзэгъуэм КӀэмыргуеим и пщыщху техьэр Болэтокъуэ Бэзрыкъо, ари куэду темыту абдзахэхэмрэ кӀэмыргуэйхэмрэ я ныкъуэкъуэгъум хуэкӀуадэ 1808 гъэм. Абым ипӀэкӀэ пщыщхуэу техьэр и къуэш нэхъыщӀэ Болэтокъуэ Мыщэуэст.

XIX лӀэщӀыгъуэм и 20 гъэхэм КӀэмыргуэй пщыгъуэр тӀууэ зэгуокӀыр, пщыщхуэм и ӀэнатӀэм хуэкӀыр Болэтокъуо Джанболэт и щӀыпӀэхэр (Мыщэуэст и ядэкъуэшым и къуэ), Джанболэтыр Болэтокъуэ Аслъэнбэчым и пщыгъуэ Ӏэхьэм нэхъыщхьу тетт. Джэанболэтым и пщыгъуэ щӀыпӀэр Лабэрэ Щхьэгуащэрэ я псыхъуэ зэхуакум дэлът, Пщыхьэпэм щыщӀэдзауэ Мыекъуэпэ къуэм нэгъынэ. КӀэмыргуэйхэм щымыхъукӀэ щыпсэухэт абдзахэхэр, еджэрыкъуаехэр, мэмхэгъхэр, хьэжырэт къэбэрдеихэр.

Болэтокъуэ Мыщэуэст лӀа нэужь (1927 гъ. и мазэем щыщӀэдзауэ бадзэуэгъуэм нэс) Джанболэт и ӀэнатӀэр лъэщ мэхъур пщыгъуэм. И унафэм едэӀухэу Псыжь псыхъуэм къыдокӀхэри къущхьэ лъэныкъуэхэм мэтӀысхэр Болэтокъуэ Шумафрэ (Мыщэуэст и къуэш нэхъыщӀэр) Болэтокъуэ Лъэустэнрэ (Болэтокъуэ Бэзрыкъуэ и къуэр) я жылэр ядэщӀыгъуу. 

1830 гъэм щыщӀэдзауэ 1836 гъэм нэс Болэтокъо Джанболэт КӀэмыргуей псом и пщыщхуэу мэхъур. 

## КӀуэдыгъэр
Джанболетыр къэзакъхэм яӀэкӀэкӀуэда хъуа. Дзэзэшэ Засым къыригъэблэгъауэ идеж Прошнэокопскэ быдапӀэм, дзызэхэсхэм гузэвэгъуэ къэхъуа хуэдэу хъыбар къаӀуэхуащ, адыгэ губ зы бжьанэ урыс гъунапкъэм пхырыкӀауэ. Засым къэзак гуп абыхэм апыригъэжьащ, Болэтокъуэм и щауэлӀыгъусэхэри ядэщӀыгъуу. Абым яуж, Засыр Болэтокъуэм хуэсакъ хуэдэу, гузэвэгъуэп къызэрхъеям папщӀэ елъэӀуащ Ермэл-хьэблэ Прошнэокопскэм ипэмыжыжэу щытымкӀэ екӀуэкӀынэу. Болэтокъуэм псалъэ абым пимыдзэу, Засым и Ӏуэхугъэ къэхъеяуэ игугъам зэран хуэмыхъун хуэмеэ идэри и зы уэркъ нэхъ имыгъусэу быдапӀэм дэкӀа. 

Куэд мыкӀуахэу, Болэтокъуэмрэ и уэркъымрэ къэзакъ гуп ятеуа хъуа. Зэшэ-зэпӀэу Болэтокъуэр абдежьым хэкӀуэдащ.

## ТехьэпӀэхэр

Категориэ:Мыслъымэнхэр
Таиз

**Таиз** () — Йеменым и зы къалэ нэхъ инхэм ящыщ.

Категориэ:Йемен
Мухьэфазэ

** Мухьэфазэ ** (‎ muḥāfaẓä, ерэ ‎ muḥāfaẓāt) — иныкъуэ хьэрып къэралхэм я администрациэм и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ. Бахърейн, Мысыр, Йордан, Иракъ, Йемен, Шам къэралхэм, мухьэфазэр администрациэм и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ нэхъыщхьэу щытщ. Оманым и иныкъуэ хэкухэм мухьэфазэкӀэ йоджэр. Сауд Хьэрыпейм и администрациэ гуэшыкӀэмкӀэ, провинциэм кӀэлъыкӀуэу щытщ. 

Адыгэбзэми мухьэфазэ псалъэр иныкъуэм деж къыщагъэсэбэпу щытщ.

## Иджыри феплъ
* Бахърейным и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ
* Йеменым и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ
* Йорданым и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ
* Иракъым и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ
* Шамым и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ

Категориэ:Мухьэфазэхэр
Категориэ:ЩӀыпӀэ гуэшыкӀэхэр
Уилэят

**Уилэят** (, , ) — иныкъуэ мусылмэн къэралхэм я нэхъыщхьэ щӀыпӀэ угуэшыкӀэ бжьыгъэ.

## Къыщагъэсэбэп къэралхэр
* Алджазаир и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ
* Афганистэн и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ
* Мэлайзиэ и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ
* Оман и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ
* Тэджикистэн и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ
* Танзаниэ и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ
* Тунис и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ
* Тыркуей и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ 
* Тыркуменистэн и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ
* Узбэчыстэн и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ

Ахэм нэмыщӀ нэгъуэщӀ дэтхэнэ мусылмэн къэралыми а псалъэр къыщагъэсэбэп хабзэщ, къэралым и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ бжьыгъэу официалну щымытми. Хъутейм и Синцзян-Уйгур аутономнэ куейм и щӀыпӀэ гуэшыкӀэу ябж.

Категориэ:Уилэятхэр
Категориэ:ЩӀыпӀэ гуэшыкӀэхэр
Рангун пэжыжэу

**Рангун пэжыжэу** () — режиссор Джон Бурмен, Бирмэм 1988 гъэм къыщыхъуа Ӏуэхугъуэхэм теухуауэ триха кино.

## Зэтеухуар
Америкэм щыщ дохутыр Лорэ Боумен и къуэмрэ и щхьэгъусэмрэ фӀэкӀуэдауэ, аткӀэ сыт щхьа псэунми имыщӀэу къэнащ. И шыпхъум и лъэӀукӀэ Лорэ зигъэпсэхуну макӀуэ Бирмэ, абы тӀэкӀу зыщытригъэужын щхьа. 

Бирмэм Лорэ хуозэ япэм профессору щытауэ иджы гиду лажьэ цӀыхухъу гуэрым. АбыкӀэ Лорэ къещӀэ къэралым къыщекӀуэкӀ Ӏуэхугъэхэр. ЗыкъэзыӀэтыну цӀыхухэм я мурадхэр кзэрегъащӀэр. 

А зэманым ирихьэлӀэу къэралым цӀыхухэм гупуурэ заӀэтын щӀадзэ. Лорэ а гуп яхэзэрыхьа мэхъу.
Къэбэрдей-шэрдэс газетхэмрэ журналхэмрэ я список

## газетхэмрэ
* Адыгэ псалъэ
* Черкес хэку
* Тэрч и макъ
* нур
* Абазашта

## журналхэмрэ
* Ӏуащхьэмахуэ
* адыгэ (бщыхьэм къыдэк1ынущ)

## См. также
:ru:Средства_массовой_информации_России#Печатные СМИ по языкам
Абэсэкъашт

Шэу еутӀупщыгъэу чъэрэм зыкъебгъэлэлэхынышъ, абасэу чӀыгум телъыр къэпштэныр ары. Ар нахь къэштэгъуае зэрэхъуным пае е мэшэ цӀыкӀоу см. I0 зикууагъэм ралъхьэщтыгъ, е ащ фэдиз зилъэгэгъэ пхъэ такъыр цӀыкӀум тыралъхьэщтыгъ. Машэм уиӀабэнышъ къипхын фэягъэ, пхъэ такъырыр умыгъэсысэу, умыгъэушъорэкӀэу абасыр къытепхын фэягъэ. ЩыӀагъэх абасым ычӀыпӀэкӀэ нэмыкӀ хьап-щыпхэр къэзыштэщтыгъэхэр. Джэгум къырихьылӀэгъэ шыухэм янахьыбэ къин къащымыхъоу абасри нэмыкӀ пкъыгъохэри шыр зэрэчъэрэм тетэу къаштэщтыгъ.
Авункулат

латин гущыӀ, avunculus - анэш. ЦӀыф лъэпкъыбэмэ къахэнэжьыгъэ хэбзэ гъэнэфагъ. А хабзэмкӀэ  тымкӀэ Ӏахьылхэм ялъытыгъэмэ, нымкӀэ Ӏахьылхэм нахь лъытэныгъэшхо яӀагъ. Лъытэныгъэ ин дэдэ зиӀагъэр анэшыр ары. Анэшхэирэ пхъорэлъфхэмрэ зэфыщытыкӀэ зэфэшъхьафыбэ къагъэгъунэн фэягъэ. Адыгэхэми а ижърэ хабзэр бэрэ ахэлъыгъ. Ащ къытекӀыгъэх мыщ фэдэ гущыӀэхэр: «анэш Ӏахь», «анэш шъуаш», «пхъорэлъфрэ хъанрэ» ыкӀи нэмыкӀхэр. ШӀэныгъэлэжьмэ янахьыбэмэ зэраӀорэмкӀэ, ар матриархатым къыкӀэныжьыгъэ къутаф.
Аргуаджэ

Бзыф пхъэшъо чӀэгъ лэнтхъу благъэм хэшӀыкӀыгъэ шэкӀэу, бзыуцыф е нэмыкӀхэр зыкӀоцӀапхэрэр.
ПӀур

ПӀурыр зыпӀурэ цӀыф. Шъэожъые е пшъэшъэжъые цӀыкӀухэр янэ-ятэхэм аӀызыхэу зыпӀущтыгъэр, зыгъасэщтыгъэр ары. Аталыкъ - пӀyp Ӏофыр ижъкӀэ къыщегъэжьагъэу адыгэмэ ахэлъыгъ. Ухэукъощтэп адыгэ шэн дэхэ зехьаным изэхэгъэуцонкӀэ аталыкъ хабзэм ишӀогъэшхо къэкӀуагъ пӀомэ. Ятэ-янэхэм анахьи аталыкъхэм нахьыбэ къадэхъущтыгъ сабый пӀун-гъэсэнымкӀэ. Аталыкъ Ӏофыр гъэсэпӀэ чӀыпӀэ шъхьаӀэу адыгэмэ яӀагъ. ПӀун-гъэсэныгъэмкӀэ гъэхъэгъэшхо адыгэмэ зэряӀагъэр къегъэшъыпкъэ нэмыкӀ лъэпкъмэ ащыщэу пӀурыбэ Черкесием зэрыщапӀущтыгъэм. Аталыкъ Ӏофым нэмыкӀ шӀуагъи къыкӀакӀощтыгъ. Лъэпкъ зэгурыӀонымкӀи ар тегъэкӀапӀэу щытыгъ. Аущтэу зэрэхъуным пае ежь адыгэхэми якӀалэхэр аратыщтыгъэх нэмыкӀ лъэпкъмэ арагъэпӀунэу.  ПӀурхэм ащыщыбэхэм  къафагъэшъуашэщтыгъэ зыпӀугъэхэмэ агъэлъэпӀэрэ цӀэхэу хъан, бек, султӀан, тэгъэур зыфэпӀощтхэр.
Aхъщэ хэдз орэд

ДжэгуакӀохэм апае ахъщэ къыхадзы зыхъукӀэ къырагъэӀорэ, гур къэзыӀэтрэ орэд. Хъярым къырихьылӀагъэхэм агу нахь хьалэлы ешӀы, ахъщэу къатрэри нахьыбэ мэхъу.
Ахъщэ хэх

Адыгэ джэгум щыщ хабз. ДжэгуакӀохэм пшъэшъэ цӀэрыӀо джэгу пчэгум тыраубытэти ар ащэфыжьэу "шъхьафит" ашӀыжьыфэ ахъщэ къаугъоищтыгъ. Ахъщэу къаугъойрэр алъытэнэу нэбгырэ заулэ агъэнафэщтыгъэ. Пшъэшъэ гъэшӀуагъэу тыраубытагъэр цӀэрыӀоу зэрэщытым елъытыгъэу нахьыбэ къыфатыщтыгъэ.
Ахын

Адыгэхэм чырыстан диныр къахэмыхьэзэ тхьэу яӀагъэмэ ащыщ. ЫужыкӀэ былымхэмкӀэ ухъумакӀоу алъытэу рагъажьэ. Енэгуягъо, ижъкӀэ
былымхэм ямызакъоу адыгэ шапсыгъэ лъэпкъым итхьагъэкӀэ. Джыри
Шапсыгъэ щызэхэпхыщт "Ахын ытамэ тычӀэсэу тэпсэу"; "Ахын
иӀэмыркӀэ тэтхъэжьы". Ащ нэмыкӀэу "Ахын там" зыцӀэ чылэ ХыӀушъо Шапсыгъэм ит. Ахын цӀыфышъо сурэт иӀагъэу къэзыӀорэ ӀорыӀуатэхэри щыӀэх. Пчэн къарэхэр къурмэнэу фышӀуабзыщтыгъэх. Ау нахьыбэу Ахын гущыӀэр зэпхыгъэу   къэнэжьыгъэр къурмэныпхъэу ежь-ежьырэу
зыкъэзгъэнафэщтыгъэ чэмыр ары. Ащ зэреджэхэрэр "Ахынэ ичэм
лъэрыкӀу". КъызэраӀотэжьрэмкӀэ, Ахын ичэм бжыхьэрэ Ӏэхъогъум ежь-
ежьырэу зыкъыхигъэщыщтыгъ къурмэныпхъэу (изекӀуакӀэкӀэ,
ибыукӀэкӀэ). Чэмыр щэкӀэ агъэпскӀыщтыгъ. ЕтӀанэ ар Ӏэхъогъум хафти,
ежь-ежьырэу къурмэн зыщашӀыщт чӀыпӀэм кӀощтыгъ. Ащ цӀыфхэр ыуж
итэу кӀощтыгъэх, ау афыщтыгъэп. Къурмэн зыщашӀрэ чӀыпӀэр Щэхашъхьэ
дэжь щытыгъэ мэз чӀэгъышхор ары.
Ахърэт

араб гущыӀ, «ahiret»  - адрэ дунай. Быслъымэн диным къызэриӀорэмкӀэ, а мафэм зэкӀэ лӀагъэхэр Аллахь талэм къыгъэхъужьынхэшъ, шӀушӀагъэу ыкӀи гунахьэу яӀэхэр зэхифыщтых. А мафэр зэфэныгъэ, гукӀэгъуныгъэ зыщызэрахьэрэ мафэу тхьэм ыгъэуцугъэу alo. Ахърэтыр зэрыщыӀэмкӀэ цӀыфым ыгу джэнджэш лъэпкъи къихьанэу щытэп. А мафэм, зэраӀорэмкӀэ зэкӀэ дунаир зыхъожьыгъэхэр Аллахьэм ыпашъхьэ къиуцощтых ыкӀи ащ щегъэжьагъэу яегъэшӀрэ псэукӀи ублагъэу хъущт.
Ашрай

Быслъымэнмэ къурмэным ыуж мэфэ гъэнэфагъэм щагъэжъорэ стырыпсэу къэкӀрэ зэфэшъхьафыбэрэ щыгъуи щыбжьыи зыхэлъыр ары. Ар Нухь пегъымбарым тхьэм къызегъэнэжьым къыфэнэжьыгъэ гъомылэпхъэ зэмылӀэужыгъохэм ахишӀыкӀыгъэгъэ стырыпсэу алъытэ.
Ашъо

Щылыч хъагъэм хэшӀыкӀыгъэ джан. Ашъор хъурджэнэ-хъурджанэу зэхэтыгъ, зы ашъом хъурджэнэ мин 20-м щегъэжьагъэу мин 25-рэм нэс хахьэщтыгъ. Адыгэ ашъохэр инэу агъэлъапӀэщтыгъэх, нэмыкӀ цӀыф лъэпкъхэм ягуапэу ащэфыщтыгъэх.
БАТЫРЫБЖЪ

Джэгум текӀоныгъэ къыщыдэзыхыгъэ шыум Ӏанэр шхынкӀэ ушъагъэу пагъохыщтыгъэ, ащ хъохъухэр къыфаӀощтыгъэх, тхьэ фелъэӀущтыгъэх, пшъашъэхэм гъэшӀуагъэ къыфашӀыщтыгъ, лӀыгъэр къыфагъэшъуашэщтыгъ. Ахэм адакӀоу батырыбжъи къыратыщтыгъ.
БГЫРЫПХКЪЕКӀОКӀ

Бзылъфыгъэ тыжьын бгырыпхэу тыжьын закӀэу шӀыгъэр ары.
Шапсыгъэбзэ

**Шапсыгъэбзэр** () — адыгэхэм и зы бзэ. Шапсыгъэбзэр Шапсыгъ Адыгэхэр Адыгэбзэу зэрэгущаӀэхэрэр. 

## Шапсыгъэбзэхэр
* Шапсыгъабзэ
**Шапсыгъэ шху (Шапсыгъэмэ ячӀыгужъ ыпшӀэ)
**КӀэмгуе-шапсыгъ (Шапсыгъэмэ ячӀыгужърэ КӀэмгуемэ ячӀыгужърэ языфагу)
**Шапсыгъэ-цӀыкӀу (Шапсыгъэмэ ячӀыгужъ ычӀэгъ, Хы ШӀуцӀэм идэжь)
**Кфар Камэм ишапсыгъэбзэ
**ХьакӀуцубзэ

## Хьарыфмэ ямакъэхэр

ШапсыгъэбзэкӀэ шыӀ хьарыф "сӀ" [sʼ] ыкӀи хьарыф "чъу" [t͡ʃʷ] адрэ АдыгэбзэхэмкӀэ ахэр цӀ [t͡sʼ] ыкӀи цу [t͡sʷ]. ШапсыгъэбзэмкӀи шыӀ хьарыф "цӀ" [t͡sʼ] мыфэдэ гущыӀэхэмкӀэ : *цӀыфы*, *цӀапӀэ* ыкӀи *цӀашъутэ*.

* Шапсыгъэ сӀ [sʼ] ↔ цӀ [t͡sʼ] Адрэ Адыгэбзэхэр :

ШапсыгъэбзэкӀэ шыӀэх хьарыф "гь" [ɡʲ], "кь" [kʲ] ыкӀи "кӀь" [kʲʼ] адрэ АдыгэбзэхэмкӀэ ахэр хъугъэх "дж" [d͡ʒ], "ч" [t͡ʃ] ыкӀи "кӀ" [t͡ʃʼ].  Шапсыгъэбзэм иӀэх хьарыф "дж" , "ч" ыкӀи "кӀ" мыфэдэ гущыӀэхэмкӀэ : *чэмы*, *джэмышх* ыкӀи *кӀалэ*.
 
* Шапсыгъ гь [ɡʲ] хъугъэ дж [d͡ʒ] Адрэ АдыгэбзэхэмкӀэ :

* Шапсыгъ кь [kʲ] хъугъэ ч [t͡ʃ] Адрэ АдыгэбзэхэмкӀэ :

* Шапсыгъ кӀь [kʲʼ] хъугъэ кӀ [t͡ʃʼ] Адрэ АдыгэбзэхэмкӀэ :

Хьэрыф чъ ыкӀи чӀ хъугъэх ч ыкӀи кӀ ШапсыгъэбзэмкӀэ.

* КӀэмыгуй чъ [ʈʂ] хъугъэ ч [t͡ʃ] ШапсыгъэбзэмкӀэ :

* КӀэмыгуй чӀ [ʈʂʼ] хъугъэ кӀ [t͡ʃʼ] ШапсыгъэмбзэмкӀэ  :

ШапсыгъэбзэмкӀэ зыгорэ гушыӀахэмкӀэ мыкӀодых н [n], м [m] ыкӀи р [r] хьарыфхэр.

* Хьарыф м [m] мэкӀоды ипэу итымэ б [b], п [p], пӀ [pʼ] :

* Хьарыф н [n] мэкӀоды ипэу итымэ дж [d͡ʒ], ч [t͡ʃ], кӀ [t͡ʃʼ] ыкӀи д [d], т [t], тӀ [tʼ] :

* Хьарыф  р [r]  мэкӀоды ипэу итымэ т [t] :

## Бзэхабзэ зэнымкӀырхэр

Шапсыгъ -мгьэ (-mɡʲa) я -гьэ (-gʲa) ↔ Адрэ АдыгэбзэхэмкӀэ -мкӀэ (-mt͡ʃa) я -кӀэ (-t͡ʃa).

* Шапсыгъ : КӀалэр Адыгэбзэ**гьэ** мэгущаӀэ ↔ КӀэмгуебзэ : КӀалэр Адыгэбзэ**кӀэ** мэгущаӀэ
* Шапсыгъ : Къэлэмы**мгьэ** сэтхэ ↔ КӀэмгуебзэ : Къэлэмы**мкӀэ** сэтхэ

## Текст
**Саусырыкъо гъэжъо чылапхъэр натымэ къызэрафихыжьыгъагъэр**:

Натыхэр гъэжъо шӀэным пылъыгъэх. Гъэжъо шӀэным пылъымэ анахьыжъэу щытыгъэр

Тхьагъэлыгь арыгъэ…

— ЫсӀэ къышъуиӀуагъэба? — ыӀуи Сэтэнае натымэ къяупкӀыгъ…

—Емынэжъ иунэ тэ щыӀ? — аӀуи натхэр кӀэупкӀагъэх.

## Гулъытыгъуэ

Категориэ:Адыгэбзэр
Варшавэ

**Варшавэ** () — Курыт Еуропэм ит къалэ, Лэхьыйм и къалэ нэхъышъхьэ.
## Джылэр

ImageSize = width:420 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:2000000
ScaleMajor = unit:year increment:500000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1500 from:0 till:6500  
  bar:1624 from:0 till:48000 
  bar:1800 from:0 till:63400  
  bar:1939 from:0 till:1289000 
  bar:1945 from:0 till:422000 
  bar:1960 from:0 till:1139189
  bar:2000 from:0 till:1610471 
  bar:2014 from:0 till:1735442
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1500 at: 6500 text: 6500 shift:(0)
  bar:1624 at: 48000 text: 48000 shift:(0)
  bar:1800 at: 63400 text: 63400 shift:(0)
  bar:1939 at: 1289000 text: 1289000  shift:(0)
  bar:1945 at: 422000 text: 422000 shift:(0)
  bar:1960 at: 1139189 text: 1139189 shift:(0)
  bar:2000 at: 1610471 text: 1610471 shift:(0)
  bar:2014 at: 1732707 text: 1735442 shift:(0)
  
## Администрациэ гуэшыгъуэр

## Сурэтылъэ

File:Warsaw Old Town 1945.jpg|Warszawa - 1945
File:Warsaw Castle Square Panorama 2010.jpg
File:Warszawa Pałac Prezydencki 2011.jpg
File:Poland Warsaw Łazienki Palace 5.jpg
File:Warsaw National Theater - panoramio - ekeidar.jpg
File:FB Warszawa panorama.jpg
File:Pałac Krasińskich BK2.JPG
File:Museum of the History of Polish Jews in Warsaw building 0010.jpg
File:VARSOVIA. Plaza del Mercado de la Ciudad Vieja (Rynek Starego Miasta) 2.JPG
File:POL Krakowskie Przedmieście Street in Warsaw 2008 07 12 (2).JPG
File:Elewacja wschodnia.jpg


## ТехьэпӀэхэр

* Warszawa.
Категориэ:Лэхьый
БэрэтӀинагъуэ

**БэрэтӀинагъуэ** () — илъэс куэдкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэщ. БэрэтӀинэ лъэпкъэгъум щыщщ.

## Теплъэр
И лъэгагъыр см 20-40-м нос, ипкъ гъуэплъыфэ къызыщӀэлъадэхэр занщӀэу докӀей.  Тхьэмпэ къыпидзэхэр хуэхъурей щӀыкӀэщ, дзэ цӀыкӀу яӀэщ. Гъэгъа пшэплъыфэ мащӀэхэр и щхьэкӀэм къыпедзэ бадзэуэгъуэм къыщыщӀэдзауэ фокӀадэм нэс. Удзым мэ дахэ къыкӀэрех.

КъэкӀыгъэм лъабжьэ кӀыхьхэр ещӀ.

## КъыздэкӀыр
МэкъупӀэхэм, псыхъуэхэм, щӀыпӀэ псыӀэхэм, къуэхэм къыщыкӀыу ухуэзэ.

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
Адыгэхэр куэд щӀауэ ироӀэзэ. КъэкӀыгъэм хэлъ дагъэр, эфирыр медицинэм, парфумериэм къыщагъэщхьэпэ.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
БгырыпхиӀэ

**БгырыпхиӀэ** () — жыг цӀыкӀущ, бгырыпхиӀэ лъэпкъэгъум щыщщ.

## Теплъэр
И лъэгагъыр м. 5-8-м нос. И пхъафэр щхъуафэщ,  щхъуафэ-фӀыцӀафэщ. Жыгыпкъым тет къудамэхэмрэ къудамэхэм ятет тхьэмпэ хъурей кӀыхьхэмрэ зэпэщӀэтщ. Гъэгъа фагъуэ-щхъуэнтӀафэхэр тхьэмпэхэмрэ къудамэ цӀыкӀухэмрэ я зэхуакум, Ӏэрамэ цӀыкӀухэу гъатхэм икӀэм щыщӀэдзауэ бадзэуэгъуэм нэс ирихьэлӀэу къыпедзэ.

Пхъэщхьэмыщхьэ къыпыкӀэхэр хъурей цӀыкӀухэщ, хъуа нэуж, фӀыцӀафэщ.

## КъыздэкӀыр
Мэз лъапэхэм, чыцэхэм къыщокӀ. Паркхэм, мэз Ӏэрысэхэм щыхасэ.

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
Адыгэхэм, абазэхэм  жыг пхъафэм, пхъэщхьэмыщхьэхэм иӀэгъэ зэмылӀэужьыгъуэхэр къыхах.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
БгъэдахэщӀудзхэр

**БгъэдахэщӀудзхэр** () — лӀэужьыгъуэ зыбжанэу гуэша удз лъэпкъэгъущ.

## Теплъэр
БгъэдахэщӀудзхэм яхэтщ зы гъэкӀэ, нэхъыбэкӀи къэкӀ лӀэужьыгъуэхэр. Япкъхэр занщӀэу докӀей м. 1-1,5-м  нэскӀэ, я тхьэмпэ хъурей, кӀы кӀыхь зиӀэхэр 5-9-уэ зэхэтщ. Удз щхьэкӀэм гъэгъа мэ дахэ къызыкӀэриххэр, Ӏэрамэ кӀыхьу зэхэту гъэмахуэм къыпедзэ. ЛӀэужьыгъуэхэр зэрызэщхьэщыкӀ щытыкӀэхэм хохьэ гъэгъахэм я фэри.

## КъыздэкӀыр
Ди щӀыпӀэм Ӏэрысу мыхъумэ, езыр-езыру къыщыкӀкъым. Урысеим къыщагъэкӀ зи гъагъэхэр хужьыфэ, пшэплъыфэ, къащхъуафэ бгъэдахэщӀудзхэр. Куэду щыӀэщ Хуэхуэлеим, Урысыхум, Балтикэ къэралхэм, Азэрбиджаным. Ар вагъэм щӀырагъэубыдэ, щӀыр игъэпшэрыным папщӀэ. Ӏэщым ирагъэшхи къохъу. БгъэдахэщӀудзыр щӀыпӀэ щӀыӀэтыӀэхэм нэхъыфӀыу къыщокӀ.

## ЛӀэужьыгъуэхэр
* *[[Lupinus albifrons]]*
* *[[Lupinus albus]]*
* *[[Lupinus alopecuroides]]*
* *[[Lupinus angustifolius]]* (БгъэдахэщӀудз щӀыху)
* *[[Lupinus hirsutissimus]]*
* *[[Lupinus arizonicus]]*
* *[[Lupinus arcticus]]*
* *[[Lupinus atlanticus]]*
* *[[Lupinus australeus]]*
* *[[Lupinus chamissonis]]*
* *[[Lupinus concinnus]]* (БгъэдахэщӀудз лъахъшэ)
* *[[Lupinus cosentinii]]*
* *[[Lupinus cytisoides]]*
* *[[Lupinus difusus]]*
* *[[Lupinus digitalis]]*
* *[[Lupinus elegans]]*
* *[[Lupinus exaltatus]]*
* *[[Lupinus excubitus]]*
* *[[Lupinus graecus]]*
* *[[Lupinus gredensis]]*
* *[[Lupinus hartwegii]]*
* *[[Lupinus hirsutissimus]]*
* *[[Lupinus hispanicus]]*
* *[[Lupinus La Demoiselle]]*
* *[[Lupinus linifolius]]*
* *[[Lupinus littoralis]]*
* *[[Lupinus luteus]]* (БгъэдахэщӀудз гъуэжь)
* *[[Lupinus macbrideanus]]*
* *[[Lupinus mariae-josephi]]*
* *[[Lupinus mexicanus]]*
* *[[Lupinus micranthus]]*
* *[[Lupinus microcarpus]]*
* *[[Lupinus montanus]]*
* *[[Lupinus multifloris]]*
* *[[Lupinus mutabilis]]*
* *[[Lupinus nanus]]*
* *[[lupinus neomexicanus]]*
* *[[Lupinus nootkasensis]]*
* *[[Lupinus perennis]]*
* *[[Lupinus pilosus]]*
* *[[Lupinus polyphyllus]]*
* *[[Lupinus reflexus]]*
* *[[Lupinus rotundiflorus]]*
* *[[Lupinus sulphureus]]*
* *[[Lupinus texensis]]*
* *[[Lupinus tidestromii]]*
* *[[Lupinus truncatus]]*
* *[[Lupinus variocolor]]*
* *[[Lupinus varius]]*

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Ӏэпэлъхэр

**БегъымбарӀэпэлъ** е **Ӏэпэлъ** () — лӀэужьыгъуэ зыбжанэу гуэшыжьа удз лъэпкъэгъущ.

## Теплъэр
Къаукъазым Ӏэпэлъэу лӀэужьыгъуитху къыщокӀри, псори илъэс бжыгъэкӀэ мэпсэу, лъабжьэ быдэ яӀэщ. Гъагъэхэр инхэщ, Ӏэрамэ кӀыхьхэу зэхэту, удз щхьэкӀэхэм къапедзэ, къапщӀийхэр, удзыр зыхуэдэ лӀэужьыгъуэм елъытауэ, плъыжьхэщ, пшэплъыфэхэщ, гъуэжьхэщ, гъуэжь-хужьыфэхэщ.

## КъыздэкӀыр
Зи къэпщӀийр плъыжь Ӏэпэлъ лӀэужьыгъуэр цӀыхухэм къагъэкӀ, Еуропэ КъухьэпӀэм къырашауэ, адрейхэр езыр-езыру ди щӀыпӀэхэм къыщокӀ. Мэзхэм, бгыщхьэхэм уащрохьэлӀэ.

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
ЛӀэужьыгъуэ псори хущхъуэу къагъэщхьэпэ.

## ЛӀэужьыгъуэхэр
**[[Digitalis canariensis]]*
**[[Digitalis ciliata]]*
**[[Digitalis davisiana]]*
**[[Digitalis dubia]]*
**[[Digitalis ferruginea]]*
**[[Digitalis grandiflora]]*
**[[Digitalis laevigata]]*
**[[Digitalis lanata]]*
**[[Digitalis lutea]]*
**[[Digitalis mariana]]*
**[[Digitalis obscura]]*
**[[Digitalis parviflora]]*
**[[Digitalis purpurea]]*
**[[Digitalis thapsi]]*
**[[Digitalis viridiflora]]*

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
БжэмышхлъэщӀ

**БжэмышхлъэщӀ** () — зы гъэкӀэ нэхъ къэмыкӀ удз лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И лъэгагъыр см 30-40 мэхъу.  Гъэгъа мм. 5-8 нэхъ зи мыинагъхэр и щхьэкӀэм гъатхэм, гъэмахуэм къыпедзэ. И тхьэмпэхэр кӀыхьщ, пагуэщ, и лъабжьэр инкъым.

## КъыздэкӀыр
Губгъуэхэм, гъуэгубгъухэм, псэупӀэхэм я гъунэгъуу, уэгъупӀэхэм къыщокӀ.

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
Ӏэщым яшх.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Бжэндэхъухэр (къэкӀыгъэ)

**Бжэндэхъухэр** () — лӀэужьыгъуэ куэду гуэшыжа удз лъэпкъэгъущ.

## Теплъэр
Бжэндэхъу лӀэужьыгъуэхэм я гъагъэхэм я щытыкӀэ, я жылэхэмкӀэ, я тхьэмпэхэмрэ пкъыхэмрэ зэрыгъэпсамкӀэ, зэтохуэ. Ахэр зэрызэщхьэщыкӀ щытыкӀи теплъи яӀэщ.

## КъыздэкӀыр
КъыщокӀхэ мэкъупӀэхэм,  хъупӀэхэм,  дыгъафӀэ джабэхэм, мэз лъапэхэм, хуейхэм, гъурцхэм яхэту.

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
Бжьэм фо къыхах.

## Лъэпкъыгъу къуэдзэхэмрэ лӀэужьыгъуэхэмрэ
#### Centaurea лъэпкъыгъуэ къуэдзэ

#### ''Lopholoma'' лъэпкъыгъуэ къуэдзэ

#### ''Acrolophus'' лъэпкъыгъуэ къуэдзэ

#### ''Cyanus'' лъэпкъыгъуэ къуэдзэ

#### ''Calcitrapa'' лъэпкъыгъуэ къуэдзэ

#### ''Solstitiaria'' лъэпкъыгъуэ къуэдзэ

#### ''Seridia'' лъэпкъыгъуэ къуэдзэ

#### ''Phalolepis'' лъэпкъыгъуэ къуэдзэ

#### ''Melanoloma'' лъэпкъыгъуэ къуэдзэ

#### ''Jacea'' лъэпкъыгъуэ къуэдзэ

#### ''Psephellus'' лъэпкъыгъуэ къуэдзэ

#### ''Heterolophus'' лъэпкъыгъуэ къуэдзэ

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Бжэндэхъупэж

**Бжэндэхъупэж** () — удз лӀэужьыгъуэщ. Зы гъэкӀэ е гъитӀкӀэ къокӀ.

## Теплъэр
ЗанщӀэу докӀей, и пкъым см. 30-60 и лъэгагъщ, цы щабэ тетщ, къудамэ къытокӀэ. И тхьэмпэхэр бгъузэщ, см 5-10 я кӀыхьагъщ. Къудамэ щхьэкӀэхэм гъагъэ къащхъуэхэр, щхьэ цӀыкӀу зэхэту, гъэмахуэм къапедзэ. КъэкӀыгъэм лъабжьэ ищӀхэр инкъым, псыгъуэщ. Дыгъэгъазэм ещхь и жылэ цӀыкӀухэр гъэмахуэкӀэм, бжыхьэм мэхъу.

## КъыздэкӀыр
Бжэндэхъупэжым ущрохьэлӀэ  губгъуэхэм, щӀыжьхэм, жыгхадэхэм, куэншыб идзапӀэхэм.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Йорданым и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ

Йордан къэралыр 12 мухьэфазэкӀэ угуэшащ. Балкъэ мухьэфазэм фӀэкӀ къэмынэу, ахэм псоми я къалащхьэхэр я цӀэджэгъухэу щытхэщ. Мухьэфазэу хъуар 52 куейкӀэ угуэшауэ щытхэщ.

Мухьэфазэхэм я нэхъыщхьапӀэхэм тетхэщ, Йорданым и пэщтыхьым а пӀэм къыхихыу тригъэувэ губернаторхэр. 

## Мухьэфазэхэр

## Гулъытэгъуэхэр
 

Категориэ:Азиэм и къэралхэм я щӀыпӀэ гуэшыкӀэхэр 
*
Ирбид (мухьэфазэ)

**Ирбид** () — Йорданым и ишхъэрэ-къухьэпӀэмкӀэ гъэзауэ щыӀэ мухьэфазэ. Мухьэфазэм и къэлащхьэр — къалэ Ирбидщ.

## Гулъытэгъуэхэр

Ирбид
Къэбэрдей Адыгэбзэ

**Къэбэрдей Адыгэбзэ, Къэбэрдеибзэ** йэ **Къэбэрдей псалъэ** (, , ) — къэбэрдейхэмрэ, беслъэнейхэмрэ я тхыбзэр зэрзэфӀэтыр.

## Къэбэрдеибзэ Диалектхэр
*Къэбэрдеибзэ
**Къэбэрдейбзэхэр
**Бэслъыныйбзэ

## Тхыпкъылъэр
**Къэбэрдей хьэрыфылъэ**

Категориэ:Абазэ-Адыгэбзэхэр
Категориэ:Адыгэбзэр
Беслъэнеибзэ

**Беслъэнеибзэ** () — адыгэхэм и зы бзэ. Беслъэнеибзэр Беслъэнейхэр Адыгэхэр Адыгэбзэу зэрэгущаӀэхэрэр. 

## Хьарыфмэ ямакъэхэр

## Гулъытыгъуэ

Категориэ:Адыгэбзэр
Лобез

**Лобез**,(, ) Лэхьый.

Джылу дэсыр — 10066 цӀыху (2019).
## Джылэр


ImageSize = width:420 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1680 from:0 till:800
  bar:1740 from:0 till:1191
  bar:1749 from:0 till:1339
  bar:1831 from:0 till:2443
  bar:1861 from:0 till:4756
  bar:1895 from:0 till:5187
  bar:1925 from:0 till:5994
  bar:1933 from:0 till:6947
  bar:1939 from:0 till:7310
  bar:1945 from:0 till:1710
  bar:1946 from:0 till:4144
  bar:1957 from:0 till:6026
  bar:1970 from:0 till:7355
  bar:1990 from:0 till:10953

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0)
  bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0)
  bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0)
  bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0)
  bar:1861 at: 4756 text: 4,8 shift:(0)
  bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0)
  bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0)
  bar:1933 at: 6947 text: 7 shift:(0)
  bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0)
  bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0)
  bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0)
  bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0)
  bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0)
  bar:1990 at: 10953 text:11 shift:(0)
  
## Бургомистр

## Сурэтылъэ

File:Lobez kosciol kz.jpg| 
File:Kamienica w Łobzie (obok dworca PKP).jpg|
File:Zabytkowa Poczta w Łobzie.JPG|
File:Zabytkowy dom w Łobzie.jpg|
File:Świętoborzec - dworek.jpg|

## ТехьэпӀэхэр

*  www.lobez.pl
* BIP Łobez
* Łobez - You Tube
*  Tourist Information
Фарнаваз I

**Фарнаваз I** (ფარნავაზ I) (326 — 234 гъэ ди лъ. я пэм) — Картлиэм (Хъырцейм) и пэштыхь.

## ТехьэпӀэхэр
* Georgian royal annals, Life of Pharnavaz: The first Georgian king of Kartli, Part IV.
* Suny, Ronald Grigor (1994) The Making of the Georgian Nation (2nd edition). Indiana University Press, ISBN 0-253-20915-3.

Категориэ:Тхыдэ
КӀэмыгуябзэ

**КӀэмыгуябзэр** () — адыгэхэм и зы бзэ. КӀэмыгуябзэр КӀэмыгуй Адыгэхэр Адыгэбзэу зэрэгущаӀэхэрэр. 

## Хьарыфмэ ямакъэхэр

КӀэмыгуябзэ хьарыф цу [t͡sʷ] хъугъэ чъу [t͡ɕʷ] адрэ КӀахыбзэхэмкӀэ:

## Тхыпкъылъэр
**КӀэмгуэй хьэрыфылъэ** ( *КӀах тхыбзэр зытет* )
Прото-Адыгэбзэ

**Адыгэбзэжъэр** йэ **Прото-Адыгэбзэр** () Адыгэхэмэ я бзэжъэр. кӀах псэлъэкӀэмрэ Къэбэрдей псэлъэкӀэмрэ я адэ бзэр.

## Фонология

### Согласныехэр

#### Palatovelar consonants
АдыгэбзэжъымкӀэ щыӀагъ гь , аспирированный кьʰ , кь  ыкӀи кӀь  хьарыфхэр. ШапсыгъэбзэмкӀи БэслъыныйбзэкӀи щыӀэх гь , кь  ыкӀи кӀь  хьарыфхэр. Адгэ АдыгэбзэхэмкӀэ ахэр хъугъэх дж [d͡ʒ], ч [t͡ʃ] ыкӀи кӀ [t͡ʃʼ]. Прото-Адыгэбзэ кь [kʲ] хъугъэ дж [d͡ʒ] къэбэрдейкӀэ (кь [kʲ] → ч [t͡ʃ] → дж [d͡ʒ]).

* Прото-Адыгэбзэ аспирированный кьʰ  хъугъэ аспирированный чʰ  БжъэдыгъубзэкӀэ, кь  ШапсыгъэбзэкӀэ  ыкӀи ч [t͡ʃ] адрэ адыгэбзэхэмкӀэ :

* Прото-Адыгэбзэ кь [kʲ] къэнагъ ШапсыгъэбзэмкӀэ. Адрэ КӀахыбзэхэмкӀэ хъугъэх ч [t͡ʃ], КъэбэдейбзэхэмккӀэ дж [d͡ʒ] :

* Прото-Адыгэбзэ кӀь [kʲʼ] къэнагъ ШапсыгъэбзэмкӀэ. Адрэ АдыгэбзэхэмкӀэ хъугъэх кӀ [t͡ʃʼ] :

* Прото-Адыгэбзэ гь [ɡʲ] къэнагъ ШапсыгъэбзэмкӀэ. Адрэ АдыгэбзэхэмкӀэ хъугъэх дж [d͡ʒ] :

#### Labiodentalization
Прото-АдыгэбзэмкӀэ щыӀагъэп хьарыф ф [f] ыкӀи в [v]. Прото-АдыгэбзэмкӀэ хьарыф цу [t͡sʷ], сӀу [sʷʼ], су [sʷ] ыкӀи зу [zʷ] хъугъэх цу [t͡sʷ], шӀу [ʃʷʼ], шъу [ʃʷ] ыкӀи жъу [ʒʷ] КӀахыбзэмкӀэ, хъугъэх в [v], фӀ [fʼ], ф [f] ыкӀи в [v] КъэбэрдеибзэмкӀэ.

* Прото-Адыгэбзэ су  хъугъэ шъу  КӀахыбзэмкӀэ ыкӀи ф [f] КъэбэрдеибзэкӀэ :

* Прото-Адыгэбзэ зу  хъугъэ жъу  КӀахыбзэмкӀэ ыкӀи в [v] КъэбэрдеибзэкӀэ :

* Прото-Адыгэбзэ сӀу  /  цӀу  хъугъэ шӀу  КӀахыбзэмкӀэ ыкӀи фӀ [fʼ] КъэбэрдеибзэкӀэ :

* Прото-Адыгэбзэ цу  къэнакъ КӀэмыгуябзэкӀэ. Ар хъугъэ чъу  адрэ КӀахыбзэмкӀэ ыкӀи в [v] КъэбэрдеибзэкӀэ :

Хьарыф ф [f] КӀахыбзэмэ яхэтэр къэкӀэгъ Прото-Адыгэбзэ хьарыф ху [xʷ]. Ар къэнагъ КъэбэрдейбзэхэмкӀэ.

## References

*STAROSTIN, Sergei A.; NIKOLAYEV, Sergei L. (1994). A North Caucasian Etymological Dictionary: Preface.

Категориэ:Адыгэбзэр
Бжъэдыгъубзэ

**Бжъэдыгъубзэр** () — адыгэхэм и зы бзэ. Бжъэдыгъубзэр Бжъэдыгъу Адыгэхэр Адыгэбзэу зэрэгущаӀэхэрэр. 

## Хьарыфмэ ямакъэхэр

КӀэмыгуябзэ хьарыф цу [t͡sʷ] хъугъэ чъу [t͡ɕʷ] БжъэдыгъубзэкӀэ :

## Бзэхабзэ зэнымкӀырхэр

Шапсыгъ -мджэ (-md͡ʒa) я -джэ (-d͡ʒa) ↔ Адрэ АдыгэбзэхэмкӀэ -мкӀэ (-mt͡ʃa) я -кӀэ (-t͡ʃa).

* Шапсыгъ : КӀалэр Адыгэбзэ**джэ** мэгущаӀэ ↔ КӀэмгуебзэ : КӀалэр Адыгэбзэ**кӀэ** мэгущаӀэ
* Шапсыгъ : Къэлэмы**мджэ** сэтхэ ↔ КӀэмгуебзэ : Къэлэмы**мкӀэ** сэтхэ

## Текст
Зэгорэм тыгъэжьымрэ тыгъэмрэ зынэкъокъугъэх анахь лъэшыр язэрымгъашӀэу. А лъэхъан дэдэм тефэу зекӀогорэ кӀакӀо техъуагъэу гъогум къэрыкӀоу алъэгъугъ ыкӀи рахъухьагъ тӀумэ язэу гъогурыкӀом икӀакӀо зыщэзгъэхэрыр анахь лъэшэу алъытэнэу. Ай дэй тыгъэжьым зэрыфэлъэкӀэу къэпщэу къыригъэжьагъ. Ау ар нахь лъэшэу къепщы къэсми, гъогурыкӀом кӀакӀом нахь зыкӀоцӀищахьытыгъэ. Ыужыпкъэм тыгъежьыр иморад ыужы икӀыжьын фае хъугъэ.ЕтӀуанэ тыгъэр къэпсыгъ, гъогурыкӀор фабэ къэпагъ, ыкӀи ай лъэпэтэу кӀакӀор зыщихыгъ. Аущтэу тыгъэжьым тыгъэр ей нахьыри нахьы зэрылъэшыр къэгурымэӀомэ мэхъонэу хъугъэ.

## Гулъытыгъуэ

Категориэ:Адыгэбзэр
Багдад

**Бэгъдад** - Иракъым и къалэ нэхъыщхьэщ. Нэбгырэ млн 6 хуэдиз щопсо. Къэралым и экономикэ, културэ икӀи социал гупчэу щытщ. Къалэ тхьамадэр - Сабир аль-Исави.

## Тарихъ
Ижъдыдэ лъэхъэнэм щӀэдзауэ мы щӀыпӀэр ящӀу щытащ. Муслъымэн хьалифу Абу Джафар аль-Мансурэм цӀэу "Мадинат аль-Салам" хуиуса. Ауэ я XI-рэ лӀэщӀыгъуэм щегъэжьауэ "Багдад" закъуэр аращ къытенэжьар.
Виндхук

**Виндхук** - Намибием и къалэщхьэщ. Нэбгырэ мин 330 щопсо. Къэралым и экономикэ, културэ икӀи социал гупчэу щытщ.

## Тарихъ
И цӀэр германыбзэм къыхэкӀащ, къикӀыр "жьыбгъэ къуапэ цӀыкӀу".
Намибие

**Намибие** - Африкэм ит къэралщ. Къалэ нэхъыщхьэр - Виндхук. Нэбгырэ млн 2.3 хуэдиз щопсо. Хэгъэгум иубыдыр 825 418 км². Бзэ нэхъыщхьэр - инджылыбзэрщ.

Къэрал лӀышъхьэр - Хаге Гейнгоб. Хэгъэгу тхьамадэр - Саара Куугонгельва-Амадхила.

## Географие
Гъунэгъухэр: South Африкэ Республикэ, Анголэ, Замбие, Ботсванэ.

Африкэ ипщэм ипӏэр иӏыгъщ, Атлант Океаным и Ӏуфэм тетщ.

## Тарихъ
1990-рэ гъэм щхьэхуиту хъуа. Абы ипэкӀэ South Африкэ Республикэм игъэконтроларт.
Урыш Анзор

**Урыш Анзор, Суадин и къуэ** - адыгэ бэнакӀуэ хуит; Урысейм спортымкӀэ щӀыхь зиӀэ и мастер цӀэ лӀапӀэр зезыхьэ.
Зыгъасэр Тембот Анзор, Миндиаишвили Дмитрий.

## Биографиэ
Урыш Анзор 1987 гъэм Псыхъурей къуажэм къыщалъхуащ. Япу зыгъасэн щӀэзыдзар и адэращ - Урыш Суадин, Мухьэмэд и къуэ.

## ТехьэпӀэхэр

* НэкӀубгъу Урысейм и бэнак1уэ Федерацэм и сайт
* Урыш Анзор, Суадин и къуэ "Кавказский узел" сайтым

Категориэ:Адыгэ бэнакӀуэхэр
Категориэ:Мыслъымэнхэр
Махуэ Билал

**Махуэ Билал, Валерэ и къуэ** - адыгэ бэнакӀуэ, лӀэужьыгъуитӀымкӀи мэбанэр. Урысейм спортымкӀэ щӀыхь зиӀэ и мастер цӀэ лӀапӀэр зырехьэр.
Зыгъасэр Къардэн Анзор, Гаджимагомедов Х. А, Гусейнов М. А.

## Биографиэ
Махуэ Билал 1987 гъэм НалщӀэч къалэм къыщалъхуащ.

## ТехьэпӀэхэр
* НэкӀубгъу Урысейм и бэнак1уэ Федерацэм и сайт

Категориэ:Адыгэ бэнакӀуэхэр
Категориэ:Мыслъымэнхэр
Урысейм спортымкӀэ щӀыхь зиӀэ и мастер

**Урысейм спортымкӀэ щӀыхь зиӀэ и мастер** - 1992 гъэм къырагъэжьауэ Урысей спортсменхьэм ират цӀэ лӀапӀэ.
Нэхущ Чэрим

**Нэхущ Чэрим, Хьэчим и къуэ** - адыгэ уэрэджыӀакӀуэ.

## Биографиэ
Нэхущ Чэрим 1970 гъэм Зэикъуэ къуажэ къыщалъхуащ.

## Уэрэдхэр
Алий и гъыбзэ Нэхущ Чэрим
Хьэтхым и къуэк1э ди Мыхьэмэт Нэхущ Чэрим

## ТехьэпӀэхэр
* Cherim TV YouTube-м Чэрим и нэкӀубгъу

Категориэ:Адыгэ уэрэджыӀакӀуэхэр
Категориэ:УэрэджыӀакӀуэхэр
Категориэ:Мыслъымэнхэр
Нало Заур

**Нало Заур, Мыхьэмэт и къуэ** - адыгэ тхакӀуэ, усакӀуэ, еджагъэшхуэ, жылагъуэ лэжьакӀуэ.
Филологие щӀэныгъэхэм я кандидат, «КъБР-м щӀэныгъэмкӀэ щӀыхь зиӀэ и лэжьакӀуэ», «Абхъаз Республикэм культурэмкӀэ щӀыхь зиӀэ и лэжьакӀуэ» цӀэ лъапӀэхэр зиӀэ, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я тхьэмадэу щытащ. 

## Биографиэ
Нало Заур 1928 гъэм Хьэтуей къуажэ къыщалъхуащ.

1952 гъэм Къэбэрдей пединститутыр къиухри, щригъэджэн щӀидзащ. 1954 гъэм щыщӀэдзауэ КъБР-м щӀэныгъэхутэ иджы гуманитар къэхутэныгъэхэмкӀэ и институтым щылэжьащ.

Усэ тхылъ зыбжанэм, новеллэ тхылъым, повестым, рассказхэм, адыгэ культурэм и тхыдэм пыщӀа къэхутэныгъэ тхылъхэм, статья щхьэхуэ куэдым я авторщ. И усэхэр, нэгъуэщӀ литературэ лэжьыгъэхэр дунйем къытохьэ 1948 гъэ лъандэрэ. Ахэр щызэхуэхьэсащ «Бзухэм я бзэм» (1959), «Аслъэныкъуэ» (1967), «Усэхэр» (1973), «Дыгъэеджэ» (1976) тхылъхэм, нэгъуэщӀхэми. 

## Тхыгъэхэр
«Послевоенная кабардинская поэзия», 3.М. Налоев, Нальчик: «Эльбрус», 1970 
«Из истории культуры адыгов», 3.М. Налоев, Нальчик: «Эльбрус», 1978 
«Культура и быт адыгов. Выпуск III», 3.М. Налоев, Майкоп: АдНИИЭЯЛИ, 1980 
«Этюды по истории культуры адыгов», 3.М. Налоев, Нальчик: «Эльбрус», 1985 
«Институт джегуако», 3.М. Налоев, Нальчик: ООО «Тетраграф», 2011 (ISBN 978-5-905288-23-4)

## Гулъытэгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Нало Заур
* Агънокъуэ Лашэ теухуауэ Нало Заур
* Сайт Фонда черкесской культуры «Адыги» имени Ю. Х. Калмыкова: Не стало Заура Налоева 

Категориэ:Адыгэ тхакӀуэхэр
Категориэ:Адыгэ усакӀуэхэр
Категориэ:Мыслъымэнхэр
КъардэнгъущӀ Зырамыку

**КъардэнгъущӀ Зырамыку, ПӀатӀурэ и къуэ** — адыгэ тхакӀуэ, этнограф, уэрэджыӀакӀуэ. КъБР-м и цӀыхубэ артист, КъБР-м, АР-м гъуазджэмкӀэ, щэнхабзэмкӀэ щӀыхь зиӀэ я лэжьакӀуэ, КъБР-м и Совет нэхъыщхьэм и Президиумым и щӀыхь тхылъыр тӀо зыхуагъэфэща.

## Биографиэ
КъардэнгъущӀ Зырамыку 1910 гъэм Псыгуэнсу къуажэм къыщалъхуащ, ауэ илъэс ныкъуэ мыхъуа щӀыкӀэ и адэр, илъэс 11 иримыкъуа щӀыкӀэ и анэр фӀэкӀуэдащ. Адэ-анэншэу къэна щхьэкӀэ зеиншэ хъуакъым – и къуэш нэхъыжь Мурид зришалӀэри ипӀыжащ, гъуэгу захуэми тригъэуващ.

Псыгуэнсу къуажэ еджапӀэм классибл къиуханэужь Мэзкуу Лунэчарскэм и цӀэр зезыхьэ ГИТИС-м щӀэтӀысхьащ, Сталиным и стипендие къырату еджащ.

1940 гъэм Зырамыку актеру мазитху фӀэкӀа мылажьэу Дзэ плъыжьым къулыкъу щищӀэну яшэ. Десант бригадэм хэту Борисполь къалэм къулыкъур щрихьэкӀыу 1941 гъэм Хэку зауэшхуэм щӀедзэ. А гъэ дыдэм КъардэнгъущӀыр зыхэт дзэр фашистхэм къаухъуреихь, Зырамыку уӀэгъэ хьэлъэ мэхъури гъэрыпӀэм йохуэ. 1944 гъэм Зырамыку дзэм хохьэж, Хэку зауэшхуэм и ордени къырат.

1949 гъэм Шортэн Асчэрбий ӀуэрыӀуатэ зэхуэхьэсыным хешэ, ди щӀэныгъэхутэ институтым я экспедицэхьэм хэтщ. 1941 гъэм иужькӀэ КъБНИИ-м адыгэбзэкӀэ къыдигъэкӀа ӀуэрыӀуатэ тхылъхэр Шортэнымрэ КъардэнгъущӀымрэ здащӀа лэжьыгъэщ.

1950 гъэм къыдэкӀа «Нартхэр» тхылъым и макетыр зэхалъхьэ КхъуэӀуфэ Хьэжбат, БищӀо Аслъэн, Албэч Ӏэуес, КъардэнгъущӀ Зырамыку сымэ.

1981 гъэм профессор Гиппиус и редакцэм щӀэту антологием и томиплӀ къыдэкӀащ, абы хыхьэу уэрэд макъамэхэу 414–м щыщу КъардэнгъущӀым жиӀэу ятхыжа уэрэдыр 45 мэхъу, езым къилъыхъуэжурэ магнитофонкӀэ итхыжауэ хэтыр 118 мэхъу.

Адыгэ уэрэдыжьыр къиӀэтыжу, радиом, телевидением, концертхэм щӀэзыхьар КъардэнгъущӀ Зырамыкущ. Ар Зырамыку и Ӏуащхьэмахуэхэм язщ.

2008 гъэм, дыгъэгъэзэм и 25 НалщӀэч дунейм щехыжащ.

## Унагъуэ
И щхьэгъусэр Къуралей Зулихъан, къуэ къыхуилъхуащ. 

## Уэрэдхэр
Сэрмахуэ КъардэнгъущӀ Зырамыку (зыусар Абазэ Къамбот)
Андемыркъан и уэрэд КъардэнгъущӀ Зырамыку
Хьэтх Мыхьэмэт и уэрэд КъардэнгъущӀ Зырамыку

## Гулъытэгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* КъардэнгъущӀ Зырамыку илъэс 90 ирокъу
* Сайт Фонда черкесской культуры «Адыги» имени Ю. Х. Калмыкова: Памяти Зарамука Кардангушева 
* ГушыӀэ таурыхъхьэр КъардэнгъущӀ Зырамыку

Категориэ:ТхакӀуэхэр
Категориэ:Адыгэ тхакӀуэхэр
Категориэ:Мыслъымэнхэр
Агънокъуэ Лашэ

**Агънокъуэ Лашэ, Уэсмэн и къуэ** (1851 - 1918) — адыгэ джэгуакӀуэ цӀэрыӀуэ, уэрэдус.

## Биографиэ

Агънокъуэ Лашэ (и цӀэ дыдэр Адэлджэрий) 1851 гъ. Докъушыкъуей (иджы Старэ Шэрэдж зицӀэм) уэркъ унагъуэм къыщалъхуащ.

Уэркъ жаӀэ щхьэкӀэ, мылъку зимыӀэж, къэрэхьэлъкъ псэукӀэм хуэкӀуэжа лъэпкъти, аращ Лашэ джэгуакӀуэм яхэхьэжын щӀэхъуар. Езым талантышхуэ иӀэу къыщӀэкӀри пщыри, уэркъри, къэрэхьэлъкъри къыдихьэхыфащ. 

Нэгъуеибзэ, урысыбзэ, кӀахэбзэ ищӀэрти, Кавказ Гупэр къызэхикӀухьу щытащ, къыхуей дэтхэнэми яхуэджэгуу. Нэхъ иусу щытар ауаныщӀ уэрэд, хъуэхъу, гупсысэшхуэ зыхэлъ усэхэращ.

Гъыбзэусхэм ящыщакъым. ДжэгуакӀуэгъуу нэхъ игъусар Абазэ Къамбот, Тырку Къасбот, ШэрыӀуэжь Мыхьмуд сымэщ - щыри шыкӀэпшынауэ Ӏэзэт.

Агънокъуэр 1918 гъэм дунейм ехыжащ.

## Гулъытэгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Агънокъуэ Лашэ (Адэлджэрий) и биографиэ Литературэ хасэ "Шыхулъагъуэ" сайт
* Агънокъуэ Лашэ и усэхэр CircassianCenter сайт
* Агънокъуэ Лашэ теухуауэ Нало Заур

Категориэ:ДжэгуакӀуэхэр
Категориэ:Мыслъымэнхэр
Хъущт Аслъэнбэч

**Хъущт Аслъэнбэч, Виталий и къуэ** - адыгэ алыдж-урым (классикэ) бэнакӀуэ, Урысейм спортымкӀэ щӀыхь зиӀэ и мастер цӀэ лӀапӀэр зырехьэр. 2008 гъэм Пекин щекӀуэкӀа Олимп джэгухэм чемпион щыхъуащ.

Зыгъасэр Къардэн Анзор, Гамзин Михаил Александрович. 

## Биографиэ
Хъущт Аслъэнбэч 1980 гъэм Белоглинкэ къуажэ къыщалъхуащ.

## Гулъытэгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* НэкӀубгъу Урысейм и бэнак1уэ Федерацэм и сайт 

Категориэ:Адыгэ бэнакӀуэхэр
Категориэ:Мыслъымэнхэр
КӀуэкӀуэ Валерэ

**КӀуэкӀуэ Валерэ, Мухьэмэд и къуэ** - адыгэ къэрал лэжьакӀуэ цӀэрыӀуэ, КъБР-м и япэ Президент.

КъБР-м, УФ-м я политикэ, экономикэ, щэнхабзэ зыужьы­ныгъэхэм хуищӀа хэлъхьэныгъэм къалъыту къыхуагъэфэщащ дамыгъэ лъапӀэ куэд: «Хэкум и пащхьэм щиӀэ фӀыщӀэхэм папщӀэ» орденым и II, III нагъыщэхэр; ГуащӀэдэ­кӀым и Бэракъ Плъыжьым, «ЩӀыхьым и Дамыгъэ», Зэныбжьэгъугъэм, Жэпуэгъуэ Революцэм я орденхэр.

## Биографиэ

КӀуэкӀуэ Валерэ 1941 гъэм Къруукъуэ къалэм къыщалъхуащ.

Курыт школыр къиуха нэужь, абы агро­ном ӀэщӀагъэмкӀэ щӀэныгъэ нэ­хъыщхьэ щызригъэгъуэтащ КъБКъУ-м.

1964 гъэм КӀуэ­кӀуэм лэжьэн щыщӀидзащ Бэхъсэн щӀыналъэм щызэхэт «Трудовой горец» колхозым.

1970 гъэм Мэкъумэш хозяйствэм и экономикэмкӀэ Союзпсо щӀэ­ныгъэкъэхутакӀуэ институтым и аспирантурэр Мэзкуу къыщиухри, ар лэжьакӀуэ ирагъэ­блэгъащ КъБАССР-м Мэкъумэш хозяйствэмкӀэ и минис­терствэм и къудамэм и уна­фэщӀу, иужькӀэ «Лэскэн» совхозым и директор ящӀащ.

1974 гъэм къыщыщӀэдзауэ илъэси 9-кӀэ КӀуэкӀуэ Валерэ Аруан куейм и Ӏэтащхьэу лэжьащ.

Къэралыр щытыкӀэ гугъум щихуа 90 гъэхэм ирихьэлӀэу КӀуэкӀуэ Валерэ КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и тхьэмадэт. Республикэм къыщыхъуа зэпэщӀэувэныгъэр игъэупщӀыӀун папщӀэ хэкӀыпӀэхэр къи­гъуэтащ. МазиплӀ нэхъ дэмыкӀыу хахащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и япэ Президенту.

1997 гъэм етӀану, 2002 ещану хахащ КъБР-м и Президенту.

2005 гъэм, жэпуэгъуэм и 29 дунейм ехыжащ.

КӀуэкӀуэ Валерэ пщӀэшхуэ щиӀащ Къэбэрдей-Балъкъэрми Урысей Федерацэми. УФ-м ФедерацэмкӀэ и Советым и УнафэщӀым и къуэдзэу, Къэрал Советым хэту, ар жы­джэру хэлэжьыхьащ мыхьэнэшхуэ зиӀэ Ӏуэхухэр зэфӀэхыным, цӀыхубэм я сэбэп зыхэлъ унафэхэр къэ­щтэным икӀи гъэзэщӀэным.

## Унагъуэ
Щхьэгъусэ Виолеттэ, Таубий ипхъу; и къуэ Къэзбэч, и пхъу Лэрисэ. 

## Гулъытэгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Политик цӀэрыӀуэ, къэрал лэжьакӀуэ пашэ

Категориэ:Къэрал лэжьакӀуэхэр
Категориэ:Адыгэ къэрал лэжьакӀуэхэр
Категориэ:Мыслъымэнхэр
Къанокъуэ Арсен

**Къанокъуэ Арсен, Башир и къуэ** - адыгэ къэрал лэжьакӀуэ цӀэрыӀуэ, КъБР-м и Президент.

КъБР-м, УФ-м я политикэ, экономикэ, щэнхабзэ зыужьы­ныгъэхэм хуищӀа хэлъхьэныгъэм къалъыту къыхуагъэфэщащ дамыгъэ лъапӀэ куэд: «Хэкум и пащхьэм щиӀэ фӀыщӀэхэм папщӀэ» орденым и IV нагъыщэр; Зэныбжьэгъугъэм и орденыр.

## Биографиэ

Къанокъуэ Арсен 1957 гъэм Шытхьэлэ къуажэм къыщалъхуащ.

1981 - 1983 гъэхэм армэм къулыкъу щищӀащ.

2005 гъэм, фокӀадэм и 28 КъБР-и и Ӏэтащхьу япу хахащ, 2010 гъэм етӀану хахыжащ.

2013 гъэм, дыгъэгъэзэм и 25 УФ-м ФедерацэмкӀэ и Советым КъБР-м хахащ.

## Унагъуэ
Щхьэгъусэ Фатимэ, Муаед ипхъу; и пхъу Мадинэ, и къуэ Альберт, и пхъу Аминэ. 

## Гулъытэгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Къанокъуэ Арсен «Лентапедиэ» 

Категориэ:Къэрал лэжьакӀуэхэр
Категориэ:Адыгэ къэрал лэжьакӀуэхэр
Категориэ:Мыслъымэнхэр
Бжэнкъурэхэр

**Бжэнкъурэхэр** () — лӀэужьыгъуэ бжыгъэ зыхэзубыдэ удз лъэпкъыгъуэщ.

## Теплъэр
Зы илъэс е илъэс бжыгъэкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэхэщ. Я лъэгагъэр метритӀым нэсхэу. 

## КъыздэкӀыр
Еуропэ Ипщэм щыщӀэдзауэ Ищхъэрэ Африкэм нэс къыщокӀхэр, абым нэмыщӀыу Азиэ Курытымрэ Азиэ Къухэпэм ущрехьылӀэ. 

## ЛӀэужьыгъуэхэр
ЛӀэужьыгъуэхэм ящыщ:
**[[Cephalaria alpina]]* 
**[[Cephalaria ambrosioides]]* 
**[[Cephalaria aristata]]* 
**[[Cephalaria coriacea]]* 
**[[Cephalaria flava]]*
**[[Cephalaria gigantea]]* 
**[[Cephalaria joppica]]* 
**[[Cephalaria laevigata]]* 
**[[Cephalaria leucantha]]* 
**[[Cephalaria linearifolia]]* 
**[[Cephalaria litvinovii]]* 
**[[Cephalaria pastricensis]]* 
**[[Cephalaria radiata]]* 
**[[Cephalaria setulifera]]* 
**[[Cephalaria squamiflora]]* 
**[[Cephalaria scabra]]* 
**[[Cephalaria syriaca]]* 
**[[Cephalaria tchihatchewii]]*
**[[Cephalaria transylvanica]]* 
**[[Cephalaria uralensis]]* 

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
Аруан (къуажэ)

**Аруан** () — Аруан куеим хыхьэ къуажэ. Ипэм Мысостей и цӀэу щытащ. 

## Гулъытэгъуэ

 

Категориэ:Аруан куейм и жылагъуэхэр