open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тхьэрыкъуащхъуэ

**Тхьэрыкъуащхъуэ** () — тхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Теплъэр зэфэзэщу щхъуафэщ, ныбэ щӀагъыр нэхъ тэхуфэу, хулъащхьэм плъыфэ къыщӀэуэу, балигъ хъуахэм — пщэ щӀыбым удзыфэ-лыд пщэхъу ныкъуэу къекӀуэкӀыу. 

## Здэпсэухэр
АбгъуэмкӀэ нэхъ къыхех жыггъуанэ здэкуэд мэзыжьхэр, къыр нэпкъ задэхэр. Лъэтэжкъым, бжыгъэкӀэ курытщ.

## Ӏусыр
Я Ӏусым къэкӀыгъэ нэмыщӀ хыхьэкъым: хадэхэкӀхэр, удз жылэхэр.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Тхьэрыкъуэхэр

**Тхьэрыкъуэхэр** () — къуалэбзу лъэпкъыгъуэ, тхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщщ.

ФӀэщыгъэм къызэщӀеубыдэ лӀэужьыгъуэ зыбжанэ. Мэзхэм, губгъуэхэм, хьэблэхэм бжыгъэу уащыпэщӀохуэ. ПщӀантӀэ гъэдахэ хьисэпкӀэ унэм щыӀыгъщ.

Цы Ӏув ятетщ; пэ, пщэ, лъакъуэ кӀэщӀхэщ, ауэ дамэ кӀыхь-папцӀэхэщ. ПсынщӀэу мэлъатэ, задэу заӀэтыф. Ӏусыр къанэ щымыӀэу къэкӀыгъэщ — нэхъыбэу жылэ, пхъэщхьэмыщхэ, мэракӀуэхэкӀ. Я хулъэр лъэщщ, зызужьащ, «шэ» ещӀыр, шырхэр ирагъашхэу. Абгъуэ щащӀ жыг къудамэхэм, къырхэм, нэпкъхэм, зэзэмызи — гъуэхэм, жыг гъуанэхэм. Бжьыхьэ-щӀымахуэ зэманым гупышхуэхэурэ зэрыӀыгщ. Я пэр псым къыхамыхыу, дырамгъэзейуэ йофэхэр. 

## ЩӀэнхабзэм и къэлъытыгъуэр
Адыгэхэм, Азиэм щыпсэу лъэпкъхэм, иужькӀэ слауанхэм я дежкӀэ тхьэрыкъуэр — щӀалэмрэ пщащэмрэ яку дэлъ лъэгъуныгъэ къабзэм,щэбагъэм я дэмыгъэщ (адыгэ уэрэдыжь «Тхьэрыкъуэпщэху», «Губгъуэм ит тхьэрыкъуэ»). Фызышэ уэрэдым деж нысэу къашэ дахэр: 

Къуалэбзум и адыгэ фӀэщыгъэр «*Тхьэм и лӀыкӀуэ (къуэ*)» жэуэ къыбгурыӀуэ хъунщ. Апхуэдэ лъытыгъуэ тхьэрыкъуэм иратыр чристэн динми. 

Нарт ӀуэрыӀуатэхэми я деж хышхуэ щӀагъым щыпсэу зэшыпхъуищыр «*Тхьэрыкъуафэхэр ятелъу*» псэгъу ящӀыным и лъыхъуакӀуэ Нарт Хэкужьым лъэтэрейхэт я дыщэ жыгым махуэм къыпыкӀэ мыӀэрысэ телъыджэ закъуэр ядыгъуу, абыкӀэри нарт щауэхэм гу зылъырагъэтэн ягугъэу 

## ЛӀэужьыгъуэхэр
Лъэпкъыгъуэм лӀэужьыгъуэ 50-рэ зэщӀеубыдэр, ахэр:
  
* *[[Губгъуэтхьэрыкъуэ]] Columba livia*
* *[[Тхьэрыкъуащхъуэ]] Columba oenas* 
* *[[Тхьэрыкъуэпщэху]] Columba palumbus*
* *[[Къыртхьэрыкъуэ]] Columba rupestris* 
* *[[Columba albinucha]]*
* *[[Columba albitorques]]* 
* *[[Columba araucana]]*
* *[[Columba argentina]]*
* *[[Columba arquatrix]]*
* *[[Columba bollii]]*
* *[[Columba caribaea]]*
* *[[Columba cayennensis]]*
* *[[Columba corensis]]*
* *[[Columba delegorguei]]*
* *[[Columba elphinstonii]]*
* *[[Columba eversmanni]]*
* *[[Columba fasciata]]*
* *[[Columba flavirostris]]* 
* *[[Columba goodsoni]]* 
* *[[Columba guinea]]* 
* *[[Columba hodgsonii]]*
* *[[Columba inornata]]* 
* *[[Columba iriditorques]]*
* *[[Columba janthina]]*
* *[[Columba junoniae]]*
* *[[Columba larvata]]*
* *[[Columba leucomela]]* 
* *[[Columba leuconota]]*
* *[[Columba maculosa]]*  
* *[[Columba malherbii]]*
* *[[Columba nigrirostris]]*
* *[[Columba oenops]]* 
* *[[Columba oliviae]]*
* *[[Columba pallidiceps]]*
* *[[Columba palumboides]]* 
* *[[Columba picazuro]]* 
* *[[Columba plumbea]]*
* *[[Columba polleni]]*
* *[[Columba pulchricollis]]*
* *[[Columba punicea]]*
* *[[Columba simplex]]*
* *[[Columba sjostedti]]*
* *[[Columba speciosa]]*
* *[[Columba squamosa]]*  
* *[[Columba subvinacea]]*
* *[[Columba thomensis]]* 
* *[[Columba torringtoni]]*
* *[[Columba trocaz]]* 
* *[[Columba unicincta]]*
* *[[Columba vitiensis]]*

## Гулъытыгъуэ

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Натхъо Пыйпэрыс

**Натхъо Пыйпэрыс** ( , 1988 щӀышылэм и 18), адыгэ футболист Исраэл Кфар Камэ чылэм щыш, шэджагу Урысейэм футбол Рубин Казаным хату. япэрэм Натхъор Исраэл Хапоэл Тел-Авивым фэджэгогъ. 2010 гъэм хэхьагъ Рубин Казанэм илъэсиплӀы фэшъкӀэ.
Категориэ:Мыслъымэнхэр
Абдзах

**Абдзах** — Адыгэ Хэкум и зы щӀыпэщ, абдзах лъакъуэр здэпсэуа. 

## Хэкумэтхыр
Абдзахыр Адыгэ Хэкум и курыкупсым итт, ипщэмкӀэ и гъунапкъэхэр абазэхэмрэ убыххэмрэ я щӀыпӀэхэм Ӏухьу, къухьэпӀэмкӀэ — Шапсыгъым; ищхъэрэмкӀэ — Бжьэдыгъу, КӀэмгуей пщыгъуэхэм; къуэкӀыпӀэм — Беслъэней пщыгъуэм. ЩӀыпӀэм и нэхъыбэр бгылъэт, мэз Ӏувхэр къыщыкӀыу, псы ежэхкӀэ бэгъуауэ, абыхэм я нэхъыщхьэхэр: Щхьэгуащэ, Пщыхьэ, ПкӀащ, Псейкъуэпс. Ӏуащхьэ нэхъ лъагэу щӀыпӀэм хэтхэр: Аулъ — м. 1, 845; Ошъутен — м. 2, 804; Фыщт — м. 2, 867; Ӏэбэгъу — м. 2, 689; ЧӀыгъушъ — м. 3, 238.

## Тхыдэр

## Жылэр

## Тхылъхэр
* *Н. Дубровин.* Черкесы (Адыге). «Документы и материалы по истории адыгов». Нальшыч. 1991 гъ.  

## ТехьэпӀэхэр
* Апснытека. А. Н. Дьячков-Тарасов. Абадзехи. Историко-этнографический очерк
ТхьэрыкъуэкӀэзэгуэх

**ТхьэрыкъуэкӀэзэгуэх** () — псытхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ПӀащэщ. Щхьэщыгур фӀыцӀэщ, дамакӀэхэр, кӀэр — щхъуафэщ; пщэр, хулъэр, ныбэ щӀагъыр — хужьщ; пэр — плъыжьщ; лъакъуэхэр — фӀыцӀэщ. 

## Здэпсэухэр
Ипщэ Америкэм къинэмыщӀа, дэни щопсэу. Къаукъазым и хы Ӏуфэхэм щыкуэдщ, мэлъэтэж. Гуп-гупурэ щогъуалъхьэ хыхэм, хыкъумхэм я пшахъуэ, мывэкӀэщхъ Ӏуфэхэм.

## Ӏусыр
Яшх бдзэжъей, елыркъэш зэзэмызэкӀэ гъудэбадзэ пӀащэхэр, джэдыкӀэ е шыр нэмыщӀ къуалэбзухэм яр. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Псытхьэрыкъуэхэр
Тхьэрыкъуэ лъэпкъыр

**Тхьэрыкъуэ лъэпкъыр** () — тхьэрыкъуэ теплъэ хэкӀыгъуэм хыхьэ лъэпкъитӀым язщ, къызэщӀеубыдэ лӀэужьыгъуэ 292-рэ. Ищхъэрэ, Ипщэ дыдэхэм я щӀыпӀэ щӀыӀэхэм къанэмыщӀа, дэни щопсэу.

## ЗэхэгъэкӀыгъэр
**[[Тхьэрыкъуэ лъэпкъ къуэдзэр]]** (*Columbinae*)
* Тхьэрыкъуэхэр (*Columba*)
* Мэзтхьэрыкъуэхэр (*Streptopelia*)
* Ectopistes (†)
* Patagioenas
* Macropygia
* Reinwardtoena
* Turacoena
* Turtur
* Oena
* Chalcophaps
* Henicophaps
* Phaps
* Ocyphaps
* Geophaps
* Petrophassa
* Geopelia

**[[Leptotilinae]]**
* Zenaida 
* Leptotila
* Geotrygon
* Starnoenas

**[[Columbininae]]** 
* Claravis
* Columbina 
* Metriopelia
* Uropelia
* Gallicolumba
* Trugon

**[[Otidiphabinae]]** 
* Otidiphaps

**[[Didunculinae]]** 
* Didunculus

**[[Gourinae]]** 
* Goura

**[[Treroninae]]** 
* Ducula 
* Treron 
* Lopholaimus
* Hemiphaga
* Cryptophaps
* Gymnophaps
* Ptilinopus 
* Natunaornis (†)
* Drepanoptila 
* Alectroenas 
* Phapitreron

**[[Caloenadinae]]** 
* Caloenas
* Leucosarcia 
* Microgoura (†)
* Dysmoropelia (†)

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Тхьэрыкъуэхэр
Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
Ащтэрхъан

**Ащтэрхъан** () — Урысейм хэт къалэ, Ащтэрхъан областым и къалащхьэщ.

## Хэкумэтхыр
Къалэр тафэ занщӀу ирикӀуэм хэтщ, Ӏуащхьэ мылъагэхэт м. 5-15 фӀэмыкӀыу иӀэу, езыр Индыл и Ӏуфэхэм Ӏутщ.  ЩӀым и нэхъыбэр (къалэр здыхэтым) дуней океаным м. -20 кӀэ нэхъ лъахъшу хущытщ. 

Хьэуар гъущэщ, гъэм уэ къехыр мм. 233-щ. Гъатхэмрэ гъэмахуэмрэ гъущэщ, уэшх мащӀэу къешху. Бжьыхьэр щӀыхьщ, хуабэщ, щӀымахуэр и нэхъыбэм щӀыӀэ Ӏей къеуэкъым, ауэ зэзэмызэкӀэ -20-м щехи мэхъу щӀыӀэгъыр, пшагъуэ куэду къохыр. Мазаем-щӀышылэм къалэм деж Индылыр мылым зэщӀещтэщ. 

## Тхыдэр

## Жылэр
Къалэм цӀыху 520, 700-рэ дэсщ, Урысейм и къалэ нэхъ инхэм ящыщщ. 

## Гулъытыгъуэ
Тхьэрыкъуэпщэху

**Тхьэрыкъуэпщэху** () — тхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ПӀащэщ, лъэпкъыгъуэм и нэхъ инщ. Щхьэр къащхъуафэщ; пщэбгъухэм, кӀэм — ӀэпапӀэ хужьхэр хэлъщ; тхыцӀащхьэр гъуабжэщ, и лъащӀэр къэщхъуафэщ, бгъэгум плъыфэ къыщӀоуэ. 

## Здэпсэур
Щогъуалъхьэ кхъуакӀэ мэзхэм, паркхэм, мэз зэхэпхъахэм. Хуабжьу сакщ, къудамэ Ӏувхэм хэсырейщ. Абгъуэ здыщӀри аращ. Щопсэу Еуропэм (ищхъэрэ Ӏыхьэхэр хэмыту), Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм, Азиэм, Сыбыр къухьэпӀэм. Мэлъэтэж. Къэукъазым куэду щопсэу икӀи лъэтэжкъым.

## Ӏусыр
Ӏусым хохьэ гъавэхэкӀ, удз жылэ, мэракӀуэ зэмылӀэужьыгъуэ, санэху, хьэцыбанэ, мышхумпӀэ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Тхьэрыкъуэхэр
Чэтаохэр

**Чэтаохэр** — абдзэхэ оркъхэмэ ащыщ адыгэ лъакъу. 

Урыс-Адыгэ заом ипэкӀэ, Чэтаохэр Пщэхь псыхъом ишъхьэрэ лъэныкъохэмкӀэ Тубэм дэсыщтыгъэх. Заом иуж егъэзыгъэкӀэ нэхьыбэр Адыгэ Хэкум къырафыгъ, къэнэжьыгъэ тӀэкӀур Адэмие, Очэпщые, ПсыкӀупс, ШахэкӀей фэдэ къуаджэхэм дагъэтӀысхьэгъэх.
Адыгэ Хэку

**Адыгэ Хэку** е **Адыгей** е **хэкужъэ** — хэку, Къаукъаз щӀыпӀэм хэтауэ, нэмыщӀ бзэхэмкӀэ пэсырей зэманым Зихиэ яужьым Касогиэ цӀэуэ зэрихьащ. 

## Тхыдэр
### Жылэр
Хэкум адыгэхэм щымыхъукӀэ лъэпкъ бжыгъэхэри исащ. Адыгэхэм яуж, бжыгъэкӀэ кӀуэхэтэр абазэхэмрэ азгъэхэмрэ (зы лъэпкъу), яужым къущхьэ лъакъуэхэр: осетинхэр, балъкъэрхэр, ингушхэр, къэрэшейхэр. А лъэпкъ псом щымыхъукӀэ хэкухэсу Адыгэ Хэкуми исахэщ. XV лӀэщӀыгъуэм, Хэкум ермэлхэр къыхохьэщ, Кърым хъанейм къикӀахэу, лӀэщӀыгъуэ зытӀущ текӀауэ нэгъуейхэми адыгэ щӀыгухэм я къуажэхэр халъхьэщ. Лъэпкъ Ӏув-Ӏуву зэхэсахэм щымыхъукӀэ Хэкум цӀыкӀу-цӀыкӀурэ хэсахэр бжыгъэрт, абыхэм нэхъ цӀэрыӀуэу ящыщхэр Кърымым къикӀа хъаныкъуэхэращ, Джэрий цӀэуэ зезыхьахэр. 

Жылэу исам Хэкум, и яужырей зэманым къэунэхуауэ хъыбар хъэрзынэ иӀэкъым. XVIII лӀэщӀыгъуэм Адыгэ Хэку псом (Къэбэрдей пщыгъуэри хэту) млн. 3-4 хуэдиз цӀыхуӀисащ. ЗэрыхъумкӀэ Ищхъэрэ Къаукъазым а зэманыгъуэм и къэрал нэхъ индыду щытащ.

### Пщыгъуэхэр
Адыгэ Хэкур пщыгъуэ зы бжьанэу зэщӀиубыдэу щытащ, я бжыгъэр лӀэщӀыгъуэ къэс зэрихъуэкӀыу. Пщыгъуэхэм щымыхъукӀэ Адыгэ Хэкум Хасэ Лъэпкъэгъу зэхэтхэри щыӀащ.

Хасэ Лъэпкъэгъухэм ящыщырт Шапсыгъыр (Шапсыгъышхуэмрэ ШапсыгъцӀыкӀумрэ), Абдзахыр, Натхъуэджыр.

Пщыгъуэхэм хэтхэтэр: 
* Къэбэрдей:
** Къэбэрдеишхуэ
*** Абазэ: Тапанта, Мысылбай лъакъуэхэр, къэрэшейхэр, балъкъэр лъакъуэхэр.
** Джылэхъстэней
*** Осетин лъакъуэхэр, ингушхэр, мышгыч лъакъуэ гуэрэхэр.
* Беслъэней:
** Абазэ лъакъуэхэр: Шэджырай, Къызылбэч, Бэрэкъай, Багъ, Там.
* КӀэмыргуей:
** Адэмый.
* Еджэрыкъуай
* Мэхуэщ.
* Мэмхэгъу.
* Бжьэдыгъу:
** Чэрчэней, Хьэмыщ.
* Хьэтикъуай.
* Жанэ
* Убых
** Абазэ лъакъуэхэр: Мыдэвей/Мыдэжъуей, Садзэ, Аибгэ.

## Пщышхуэхэр
### Пэсырейрэ курыт лӀэщӀыгъуэхэмрэ
НэмыщӀ къэрал тхыдэхэм хуэдэу Адыгэ Хэку тхыдэм и пэсырей пщышхуэхэр къэгъэунэхуауэ щыткъым. Ауэ, пэсырей Алыджейм, Румейм, Урымейм зэрызурэ я цӀэхэр къыхокӀыр, абым хуэдэу, нэхъ жьыдыдэу къынэсар ди зэманыгъуэм Ариан и къэӀуэхугъуэ (пэсырей Алыджым щыщ хъыбар), зэригъэунэхумкӀэ Зихей Хэкум и пэштыхьэу тетар и зэманыгъуэм Стахемфак.

1022 гъэм щыщ урыс хъыбархэм ягъэунэху адыгэпщ (Касогей Хэкум щыщ) Уэрдадэ (), урысыпщ Мстиславым бэнэну пэувар гъэпцӀэгъуэкӀэ хэкӀуэдауэ, абымкӀи урысыпщыр зауэм текӀуауэ. ЯужыкӀэ къакӀуэр къажэр хъыбархэм къыхӀэкӀ Рашид ад Дин и къэӀуэхугъуэщ, абым къызэриӀуатэмкӀэ 1237 гъэм адыгэпщ Тукар (Тыкъуэр) тыргъуэт зауэм хэкуэдауэ. 

1471 гъэм Румей тхьэмадэ XXII Иуаным адыгэпщ Верзахт (Уэрзэхут) тхылъ хуригъэхьу тхыдэм къыхокӀыр, абым хуэарэзыуэ къыхуетхыр, адыгэ лъэпкъым чристэныгъэр лъэпкъым хигъэхьэным зэрхуэщхьэпэм папщӀэ. 1471 гъэм щыщ тхылъ ди зэманым къынэсащ, а тхылъым зэригъэунэхумкӀэ Зихей Хэкум и пэштых Петрезок (Бэтрэзыкъуэ) Кафэ пщыгъуэм мэш ӀыхьэкӀэ щэхуэну. 

XV лӀэщӀыгъуэм Адыгэ Хэку пщыгъуэ зэрызэу зэбгырыдзауэ щытар зы къэралу зэхигъэхьащ Инал Нэху, Адыгэ Хэкум и пэштыхь. Адыгэ лъакъуэхэм щымыхъукӀэ абазэ лъэпкъ Тапантахэри Мыдэвейхэри Хэкум хигъэхьа хъуа, Къэбэрдейм къыщыщӀэдзауэ къуэкӀыпӀэмкӀэ, Псыжьыпэм нэс ищхъэрэмкӀэ, Бзыпс нэгъунэ ипщэмкӀэ Хэкур зы къэрал ищӀа хъуащ.

### Яужырей лӀэщӀыгъуэхэр (XVII-XIX)

## Хэкум и хэкӀуэдэгъуэр

## Гулъытыгъуэ
Шапсыгъхэр

**Шапсыгъхэр** (, ) — адыгэхэм и зы лъакъу, здэпсохэр Урысейм (Адыгеим, Краснодар крайм (Щачэ, ТӀуапсы). Урысейм щымыхъукӀэ пэмыкӀ къэралу шапсыгъхэр здисхэр: Тыркум, Йорданым, Шамым, Джэрмэным, АШЗ-м, Исраэлым, иджыри къэрал бжыгъэхэм джоуэ.

Шапсыгъэхэмэ я бзэр адыгэбзэ шапсыгъэбзэ, ауэ псэлъэкӀэмкӀэ пэмыкӀ кӀахэ лъакъуэхэм макӀэу ящхьэщокӀыр.

## Шапсыгъ лъакъуэцӀэ Йорданым дэсхэр
Кушъу, Пшыдэтыкъо, Шхьэлахъуэ, Псыкынуп, Джан, Тхьэркъахъо, Къуеж, Хьэдагъэ, Мишэ, Хьэтогъ, Нэгъуж, Тамохъ, Хъурмэ, Бгъанэ,шупащ,ШъэошӀу.

## Шапсыгъху Исраэлым исхэр
Исраэлым Шапсыгъэ чӀылэ дэд ицӀу Кфар Кама дэс 3,000 цӀыф. Кфар Камэм шапсыгъэху дэсхэр шапсыгъэбзэкӀэ мэгушаӀэх. 

### Шапсыгъ лъакъуэцӀэ Исраэлым дэсхэр
Абрэгь, Ачумыжъ (Ацумыжъ), Бгъанэ, Бат , БлэнгъэпсӀ, БэтӀыуашъ, Зази, Коблэ, Къалыкъу, Къэтыжъ, ЛъыӀужъ, ЛӀыпый, Наго, Натхъо, Наш, Нэпсэу, Тхьэухъо, Гъоркъыжъ, Хъэзэл, Хьэдищ, Хьэхъу, Чъуэмшъо, Чушъхьэ, Шэугьэн, Шъуагьэ, Шъэгьашъ.

## Еплъ
*Кфар Камэм ишапсыгъэбзэ

Категориэ:Адыгэ лъакъуэхэр
Категориэ:Адыгэхэр
Тхьэрыкъуэ хэкӀыгъуэр

**Тхьэрыкъуэ теплъэхэр** () — лъэпкъитӀ зызэщӀэзубыдэ хэкӀыгъуэщ. 

Зыхеубыдэ: дронтхэмрэ тхьэрыкъуэхэмрэ. Япэрейм хыхьэ лӀэужьыгъуищыр дунейм зэртемытыжрэ илъэс мин 40 хуэдиз мэхъу. ЕтӀуанэм хиубыдэ лӀэужьыгъуэхэр дэнэ щӀыпӀи щопсэу. 

## Здэпсэухэр
Урысейм уащыхуозэ лъэпкъигъуищым ящыщ лӀэужьыгъуэ II-м. Тхьэрыкъуэ лӀэужьыгъуэхэм я нэхъыбэр мэзхэм щыӀэщ, уащыпэщӀохуэ къырхэм, уэххэм, цӀыху псэуалъэхэм. Хъумрэ анэмрэ гъусэ гъащӀэ псомкӀэ зэхуохъу. ДжэдыкӀи 2-3 нэхъыбэ къакӀэцӀкъым. Илъэсым тӀо, нэхъыбэри къизыш яхэтщ.

## Ӏусыр
Ӏус нэхъыщхьэр къэкӀыгъэ жылэ, хьэпщхупщ. 

## Лъэпкъхэр
* Дронтхэр — дунем темытыж къуалэбзу мылъатэ пӀащэ. ЛӀэужьыгъуищ хъухэр, лъэпкъыгъуитӀым хиубыдэхэу. ХытӀыгу Маврикий, Родригес, Рейунион жыхуиӀэхэм щыпсэуахэщ.
* Тхьэрыкъуэ лъэпкъыр.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Хьэшхъуэбгъэжь

**Хьэшхъуэбгъэжь** е **Тынужь** () — къашыргъэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Теплъэ нэхъыщхьэр щхъуэ-гъуабжафэщ, ныбэ щӀагъыр гъуабжэ-фагъуэщ кусэ гъуабжэхэр хэлъу.

## Здэпсэухэр
Хэку куэдхэм щопсэу. Къаукъазым щыӀэхэр мэлъэтэж. Хьэшхъуэбгъэжьхэр щогъуалъхьэ щхьэхуэу щыт жыгхэм лъагэу Ӏэтауэ. 

## Ӏусыр
Нэхъыщхьэу яшхыр блэ зэмылӀэужьыгъуэхэращ, нэхъ мащӀэу — шындырхъуо, хьэндыркъуакъуэ, дзыгъуэ, нэмыщӀ шэрыпӀ псэущхьэ жьгъейхэр.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Къашыргъэ лъэпкъыр
Категориэ:Хьэшхъуэбгъэжьхэр
Уэгунэбзу

**Уэгунэбзу** () — унэбзу хэкӀыгъуэм щыщ уэгунэбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Унэбзум ещхьщ, и теплъэр щхъуэ-гъуэжьыфэщ, кусэ фӀыцӀэхэр хэлъу, ныбэ щӀагъыр хужьщ, гъуэжьыфэ мащӀэ къыщӀэуэу, ӀэпапӀэ фӀыцӀэхэр я бгъэгухэмрэ джабэхэмрэ хэлъу.

## Здэпсэухэр
ЛӀэужьыгъуэм ущыпэщӀохуэ Къаукъазым и губгъуэхэм, къумыпӀэхэм, нэгъуэщӀ хэкухэми щопсэу. ЩӀымахуэм ди хэгъуэгухэм уэгунэбзухэр нэхъыбэщохъу ищхъэрэмкӀэ къызэрилъэтыкӀым папщӀэ. 

Щогъуалъхьэ мывалъэ-пшахъуалъэхэм, ятӀагъуэ щӀыпӀэхэу къэкӀыгъэр здэпӀащэхэм. 

## Ӏусыр
Уэгунэбзухэм куэду яшх мацӀэ, пкӀауэ, цӀыв, бадзэ, хьэндырабгъуэ, щыгъыныхь, абыкӀи щхьэпэгъуэ ин мэхъу.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Къалмыкъ Юрий

**Къалмыкъ Хьэмзэт и къуэ Юрий** (1934 щӀышылэм и 1 — 1997 щӀышылъм и 16) — урысейм и политик, йурист, професор, йуриспурденциэ щӀэныгъэм и доктор.

## ГъащӀэм и тхыдэр
Къыздэхъуар Адыгэ автоном куейм и къуажэ Абазакт, 1934 щӀышылэм и 1-м. 

1952-1957 гъэхэм Ленинград къэралыгъуэ университетыр къиухащ, яужым Саратов и къэралыгъуэ академиэм и асперантурэр. 1963 гъэм кандидат дисертациэр итащ, 1971 гъэм Харкоу и пӀалъэ университетым деж доктор дисертациер етыр. 

## Лъэжьыгъэр
Лъэпкъ хеящӀу лэжьа Къэрэшей-Шэрджэс аутоном областым и Хьэбэз къедзыгъуэм, нэхъыжь егъэджакӀуэу, доценту, професору, кафедрэм и тхьэмаду (лъэпкъ пӀалъэмкӀэ, 1968 гъэм) Саратов и къэралъыгъуэ академием. Саратов деж илъэс тӀощӀым фӀэкӀыу кафедрэм и тхьэмадэу лэжьащ, къигъэна щыхъуар 1989 гъэм лъэпкъыгъуэ депутату РССЗ-м щыхахым.

РССЗ-м и Нэхъыщхьэ Хасэм хабзэ дэгъэкӀымкӀэ и тхьэмадэу лэжьа, яужым Урысей Федерациэм и юстицэ министру.

Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэу (1990-1993; 1996 гъэхэм)

## ТехьэпӀэхэр

Категориэ:Мыслъымэнхэр
Узбэчыстэн

**Узбэчыстэн** () — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Ташкент.
Абгъуэ

**Абгъуэ** () — щыгъуэлъхьэн, къышырашын, захъумэн папщӀэ къуалэбзухэм я ухуэныгъэщ.

ТеплъэкӀи, щӀыкӀэкӀи, къызыхахкӀи, уаздыпэщӀэхуэ щӀыпӀэкӀи хуабжьу зэщхьэщокӀ. КъызэрыкӀуэщ джэд хэкӀыгъуэ лӀэужьыгъуэхэм ящӀыр: кумб чэнжым и лъащӀэм щӀэдзын мащӀэ илъу аращ. БанэщӀэжым ейр топым хуэдэу зэпэхъуреибзэщ, ихьэпӀэр ибгъумкӀэ щыӀэу. ПцӀащхъуэм ятӀэр и ӀупсымкӀэ зэкӀэришхэурэ абгъуэр еухуэ. Ипщэ Азиэм щыпсэу хьэпцӀащхъуэ лӀэужьыгъуэхэм ейр зэрыщыту хьэуам щыдия Ӏупс къабзэщ, цӀыхухэм яфӀэфӀу яупщэфӀри яшх. 


image:Weaverbirdnest.JPG
File:Uoksas 6264.jpg
File:Eagle's Nest in Florida.jpg
File:Terpsiphone mutata -Madagascar -nest-8.jpg
File:Vultures in the nest, Orchha, MP, India edit.jpg
File:London Zoo 01230.jpg


Тропик къуалэбзу щхьэхухэм я абгъуэхэр гуп-гупу зэхэту ящӀ, ауэ нэхъыбэм яйр зэпэщхьэхуэщ. ЗэмылӀэужьыгъуэ къуалэбзухэм я абгъуэхэр зэгъунэгъуу щащӀыр зэзэмызэ дыдэщ. ЩыӀэщ нэгъуэщӀ псэущхьэхэм я гъуэхэр абгъуэ папщӀэу къэзгъэщхьэпэр (бжьэндэхъугъуэжь, бжьэшх, бабыщхэр). Абгъуэ ящӀыркъым, къапщтэм, Аустралиэм щыӀэ джэд лӀэужьыгъуэ Ӏэл гуэрэхэм — пшахъуэм, е къэкӀыгъэ, пщӀащэ зэхэфыхьам хокӀацӀэри абыкӀэ я абгъуэ щӀынри, гъуэлъхьэжьынри, къишынри зэфӀокӀ. 

ЩоджнцӀыкӀу Алий мы жыӀэкӀэм щӀагъыбзэ щӀилъхьащ социал (псэупӀэ, быдапӀэ, хъухъумэт) мыхьэна иритри: 

## Еплъ иджыри
* Абгъуэ Ӏэгъуэблагъуэ
* Абгъуэ щӀыгъуэ
* Гъуэлъхьэгъуэ

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

## Гулъытыгъуэ
МыдаӀуэпсы

**МыдаӀуэпсы** () — Краснодар крайм хэт къалэ Щачэм и къедзыгъуэ Новый Сочи деж ежэх псы цӀыкӀу. 

Псыхе и ипщэ лъэныкъуэм пэмыжыжэу къуэладжэ мыин иӀэщ. ЩӀыпӀэр нэхъыбэкӀэ мэзу щытщ. 

Урыс-адыгэ зауэм яуж псым ицӀэр урызыбзэкӀэ зэрахъуэкӀэщ, иджыреуэ цӀэ зэрихьэр Бочаров ручей, зэрыхъумкӀэ псыхъуэм дэж щӀыпӀэр урыс хулъхугъуэ къуэлей Бочаровым къищэхуати и цӀэр траӀуа хъуащ, адыгэбзэкӀэ зэбдзэкӀмэ «*Бочаров и псы*» мэхъур. 

1941 гъэм МыдаӀуэпсы и пэм деж пасэ лъэхъэнэм щыщ цӀыху псэуалъэ къагъуэтащ. 

Иджыпсту псыхъуэм идеж Щачэ къалэм и санаторийхэр дэт «Узбекистан»-рэ «Салют»-рэ, абым нэмыщӀу Урысейм и президентым и резиденциэр.

## ТехьэпӀэхэр
* Эдем Кавказа. Энциклопедия. 
* Топонимика Кубани.
Уэгунэбзу лъэпкъыр

**Уэгунэбзу лъэпкъыр** () — унэбзу хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ. 

## Теплъэр
Инхэкъым, унэбзум хуэдизынщ, е нэхъ пӀащаӀуэхэщ. Быдэу зэхэщӀыхьахэщ, я пкъым елъытауэ щхьэшхуэхэщ, лъакъуэ кӀэщӀхэщ, я дамэхэр кӀыхьщ, бгъуэщ, фӀыуэ къажыхь икӀи мэлъатэ. Я теплъэм кусэ бэуэ хэлъщ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Азиэм, Африкэм, Еуропэм. УащыпэщӀохуэ губгъуэ тафэхэм, вагъэхэм, къумхэм, мэз лъапэхэм. Здэгъуалъхьэр щӀылъэм деж. Шырхэр анэми хъуми зэдапӀ. 

## Ӏусыр
Я Ӏусым хохьэ удз жылэ, хьэпщхупщ, гъудэбадзэ.

## Лъэпкъыгъуэхэр
Лъэпкъыгъуэ 19 мэхъу, лӀэужьыгъуэ 78-рэу зэщхьэщыкӀыу, ахэр:
**[[Mirafra]]*
**[[Pinarocorys]]*
**[[Heteromirafra]]*
**[[Certhilauda]]*
**[[Chersomanes]]*
**[[Eremopterix]]*
**[[Ammomanes]]*
**[[Alaemon]]*
**[[Ramphocoris]]*
**[[Melanocorypha]]*
**[[Уэгунэбзухэр]] Calandrella*
**[[Spizocorys]]*
**[[Eremalauda]]*
**[[Chersophilus]]*
**[[Galerida]]*
**[[Pseudalaemon]]*
**[[Lullula]]*
**[[Alauda]]*
**[[Eremophila]]*

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Уэрэдбзу

**Уэрэдбзу** () — бзугъуабжэ лъэпкъщ. 

## Теплъэр
Унэбзум нэхърэ мащӀэу нэхъ инщ. ТеплъэкӀэ къызэрыкӀуэ дыдэщ. ТхыцӀэр гъуэ-гъуэбжафэщ, кӀэр нэхъ гъуафэщ. Ныбэ щӀагъыр хужьщ, джабэхэр гъуабжэ-щхъуафэщ; хулъащхьэм щхъуэ-гъуэжьыфэ ӀэпапӀэ хэлъщ.

## Щэныр
Щыгъуэлъхьэну фӀыуэ ялъагъу мэз лъапэ чыцэ Ӏув зыщӀэт жыг хадэшхуэхэм. Уэрэд жыӀан яублэ жыгхэм тхьэмпэ къапидза нэуж. Я макъамэ гуапэхэр, зэм нэщхъыфӀэр зэми нэщхъеягъуэ къызыщӀэувэр жэщи махуи зэхыбох. Щыщагъэтыр бын пӀын яублэмэщ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу КъуэкӀыпӀэ Еуропэм, КъухьэпӀэ Сыбырым ику, ипщэ лъэныкъуэхэм. ЩӀымахуэр здагъакӀуэр КъухьэпӀэ Африкэм и ипщэ тропик Ӏыхьэращ. Абгъуэр — щӀыгум, жыг, чыцэ лъабжьэхэм я зэхуакум, е щӀыгум пэмыжыжьэу къудамэ Ӏувхэм. Абгъуауэ хъуа шырхэр удз щӀагъым ӀэкӀуэлъакӀуэу щӀож. Быным зэгъусэу Ӏэпхъуэн еублэ псыхъуэхэмкӀэ, мэз лъапэ нэхухэмкӀэ. Ищхъэрэ Къаукъазым щогъуалъхьэхэр, мэлъэтэж фокӀадэм.

## Ӏусыр
Ӏусыр — хъумпӀэцӀэджхэр, цӀывхэр, щыгъыныхь, бадзэхэр, бэджхэр, мэракӀуэ жылэхэр. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Донгхой

**Донгхой** () — Виетнамым и къалэ щыт.

Джылу дэсыр — мин 108,000 (2010).

## Хэкумэтхыр

### Климатыр

## Джылэмрэ, бзэмрэ, динымрэ

## Тхыдэр

### ЦӀэр къызхэкӀар

## АдминистрациэкӀэ зэргуэча

## Сурэтылъэ

File:Donghoi2.jpg|Донгхой
File:Donghoi3.jpg|Донгхой
File:Bao Ninh Beach.jpg|Донгхой


Категориэ:Виетнам
Уэсбзу

**Уэсбзу** () — унэбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ТхыцӀэр гъуабжафэщ, щхьэр нэхъ фӀыцӀафэщ, жьэгъум ӀэпапӀэ фӀыцӀэ хэсщ, адэкӀэ пщэри, бгъэри, ныбэ щӀагъри гъуэжь-хужьыфэщ. И кӀэгум хэт бзий пхъашитӀыр фӀыцӀэ-гъуабжэщ, адрейхэр е хужь-къабзэщ, е я къыхэкӀыпӀэр фӀыцӀафэхэщ.

## Здэпсэур
Щопсэу мылъэтэжу Къаукъазым и къущхьэхъу щӀыпӀэхэм, апхуэдуи КъухьэпӀэ Еуропэм, Азиэм я бгыщхьэ лъагэхэм.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Уэсхьэгуагуэ

**Уэсхьэгуагуэ** () — бзухьэгуагуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Адрей и лъэпкъэгъухэм яхуэмыдэу бжьакъуэ цӀыкӀухэм ещхьу, и щхьэщыгубгъухэм цы пхьашэ кӀыхьхэр тетщ. ЩхьэщӀыбыр, пщэ щӀыбыр плъыфэ-щхъуэщ; тхыцӀэр — пщахъуэ-гъуабжафэщ; жьэгъур — хужьщ, е гъуэжь-фагъуэщ; ныбэ щӀагъыр хужьщ; джабэхэм щхъуэ-хужьыфэ, е гъуабжафэ къащӀоуэ.

## Здэпсэухэр
Щогъуалъхьэ — къущхьэхъупӀэ лъагэхэм, бгылъэ псыхъуэхэм, шыгъу, мывэ кӀэщхъ къызэбэкӀ губгъуэ тафэхэм, тундрэм. Абгъуэр — кумб-лъэмбхэм, кхъандзэгъухэм, мывэхэм, ягъэпщкӀу. 

## Ӏусыр
Ӏусым хохьэ нэщӀэпкӀэхэр, гъудэбадзэхэр, абыхэм я хупс, псыӀуфэ хьэпщхупщхэр, бжьыхьэм — удз жылэ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Куритиба

]

**Куритиба** () — Бразил и къалэ. Джылу дэсыр — 1 828 092 цӀыху (2008), Ӏувагъыр — 4.202,83 цӀыху/км². И инагъыр — 430.9 км².

## Сурэтылъэ

File:Bus Stops 3 curitiba brasil.jpg|
File:Museu Oscar Niemeyer 2 Curitiba Brasil.jpg|
File:Rua xv curitiba.jpg|
File:Southern Brazil in the Winter.jpg|
File:Universidade Federal do Parana 3 Curitiba Parana.jpg|
File:Ópera de arame - Curitiba.jpg|
File:PacoDaLiberdadeCuritiba1.JPG|
File:ParkParqueTanguaCuritiba.jpg|
File:JardimBotanicoCuritibaBrasil.1.JPG|
File:Metropolitan Cathedral 2 Curitiba Brasil.jpg|


## ТехьэпӀэхэр

* https://web.archive.org/web/20140626034932/http://www.curitiba.pr.gov.br/ 
* http://www.curitiba-brazil.com
Эльмесхъан Хьэгъундокъуэ

**Хьэгъундокъуэ Эльмесхъан (06.02.1898-21.01.1985)** Ц1ыхубэм зэриц1ыхумк1э **Гали Баженэ**, **Ирен Де Люар**- адыгэ ц1ыхубз ц1эры1уэ, ягъэлъап1эу япэ класс легионер, командор, бригадэ генерал, Фрэндж республикэм и орденым и офицер лъап1э и щ1ыхьым теухуауэ. Къэрал правительствэм я ордену: 1939-1945 зауэм и крест,лӀыгъэм и крест,дышэ крест Польскэ Ӏэрмэм ейуэ,Париж медаль плъыжь, Тунис ик1и Италия компанием я медаль къыхуагъэфэщащ. Коко Шанел и деж «Кавказ вагъуэ» жа1эу щылэжьащ 1920 гъэм.

Унагъуэк1э къызыхэк1ар адыгэ лъэпкъ ягъэлъап1э, щ1ыхь зи1э уэркъ Хьэгъундокъуэхэ. Я лъэпкъ къуажэ- Къармэ Хьэблэ (иджырей Каментомостское) Эльмесхъан и адэр генерал Константин Николай и къуэр, чристэн диныр къыщимыщтэм и ц1эр Едыдж Исмел и къуэт. Дикая Дивизия жыхуа1эм и ет1уанэ бригадэм и командиру щытащ. Эльмесхъан и анэр Елизавета Бредова хэт полаб славянхэм къыхэк1ыу етх, хэти немыцэ аристократием щыщу жа1э.

Эльмесхъан къыщалъхуар Санкт Петербургщ. Смольнэ ц1ыхубз еджап1эр къиухащ. Дунейпсо Зауэхэм япэми ет1уанэми хэтащ. И яп1э щхьэгъусэ дунейм пасэу ехыжам Николай Баженов и унэцэр зэрихьэу ц1эры1уэ хъуащ. Шанел и деж щылэжьащ щыгъын игъэлъагъуэу ик1и ц1эры1уэ тедзэхэм «ВОГ» ик1и «Фемина» и сурэт къылалъхьащ мызэ мыт1эу.
1934 гъэм граф Станислав де Люарым щхьэгъусэ хуэхъуащ, католик диныр къищтэри Ирене Лейла жа1эу еджэу щ1адзащ. Дунейпсо зауэ е1туанэм щыщ1ыдзам сымаджэщым и щхьэтету щытащ, ц1ыху куэди къыригъэлащ. Абы теухуауэ Фрэндж республикам къыхуигъэфэщащ къэрал правительствэм и ордену зэмыл1эужьыгъуэ абы яхэту Францым и нэхъ лъап1э дыдэр Ordre national de la Légion d'honneur. 
1985 гъэм дунейм щехыжам зауэлъхэм хуагъэфэщэ пщ1эшхуэ и1эу Сент-Женевьев-де-Буа кхъэм щыщ1алъхьащ. Абы хуэдэ пщ1э Эльмесхъан ф1эк1 нэгъуэщ ц1ыхубзым къыхуагъэфэщакъым.
2001 гъэм Фрэндж тхак1уэ Гимет Де Сэриньи(Guillemette de Sairigné «La Сircassienne»), тхылъ итхащ ирен и гъащ1эм теухуауэ « Адыгэ ц1ыхубз» и ц1эу.
2012 гъэм Жансурэт Зек1уэрей трихащ «Адыгэ ц1ыхубзыр к1уэдыжынкъым..» жыхуи1э документальнэ нэтынэр.
Категориэ:Мыслъымэнхэр
Иусыху

Иосиф (Адыгэбзэ КӀахыбзэкӀэ: Иусыф, КъэбэрдеибзэкӀэ: Иусыху, Иврит: יוֹסֵף‎, Хьэрыпыбзэ: يوسف‎) — Библиямрэ Къурӏанэмрэ къаӀуатэ Иосифэр тхьэлӀыкӀуагъэу. Иосифэр Иаковым икӀэлагъ.

## Иосифым итхыдэ
БиблиякӀэ Иаковым Иосифэр янэхь икӀэсагъ икӀалэхэмкӀэ. зычэщыгорэм Иосифым риӀуагъ ятэ пкӀыхьыу илъэгъугъэр. А пкӀыхьымӀкэ жъуагъипшӀыкӀузэрэ тгъэмрэ мазэмрэ къыфэпшъылъых Иосифым. 

Иосифым ишыхэр ехъупсагъэх Иосифым Иаковым зэрэикӀэсагъэм фэшкӀэ. Ахэмэ Иосифыр яуджэгъогъ.

Иосифым ишыхэмэ Иосифэр залъэгъом тыукӀыт яӀуагъ. Ар идагъэп яшнэхьыжъ. Ащ фэшкӀэ Иосифэр псынэм радзагъ. Лъы иджанэ тафэхьи джанэр Иаковым ратэгъ. Иаковым раӀуагъ тгъужъым Иосифэр ищхэгъ. ЦӀыфгорэхэр псынэм къэблэкӀхыу Иосифэр ялъэгъуи псынэм къырахыжьи Мысрым (Египетым) яхьэгъ. ау Иосифэр ахъчэкӀэ яшагъ. Иосифэр Потифарым фэлэжагъ МысрымкӀэ. Потифарым ишъуз Иосифым къенэцӀэгъ. Иосифэр дэгъолъныу фэягъ. Ар Иосифым земдэм, Потифарым ишъуз хьэпсым кӀаригъэцӀхьагъ Иосифэр. Иосифэр хьэпсым кӀэсыу нэбгитӀу ӀукӀагъ пчыхь гъошъгъон горэ яӀагъыу. Иосифым пчыхь тӀури къафичэгъэкӀыжэгъ. А уахътэм Фараонэм пчыхь горэ илъэгъогъ игъэштагъыу игъэщынагъыу. Пчыхьыу илъэгъугъэмкӀэ чэмибл псыгъохэу ящхы чэмибл пшэрыхэу. Фараонэм иӀуагъ Иосифым къыфашэныу. къыфашэм Иосифым риӀуагъ Фараоным къэкӀот илъэсибл къемыщхытыу. Ащ икънэуыжь илъэсибл цӀыфхэр мэлацӀэ мэлӀэтхыу. Ащ фэшкӀэ Иосифым риӀуагъ Фараоным дэщхынрэ Ӏусрэ игъэухьэзырнэу. Фараонэм Иосифэр тхьэматэу хэӀуагъэу игъэхъогъ. 

ХанаанымкӀэ мэлацӀэ малӀэхэрэ багъ. Иаковым икӀалэхэмэ яриӀуагъ Мысыр ехынхыу дэщхынрэ псырэ шӀэщынхыу фахьныу. Ахэр Мысым яхыхэм къаӀуычагъ Иосифэр. Иосифэр ахэмэ къашӀэжьгъэп, Иосифым къишӀэжьгъэх. Иосифым ЯриӀуагъ яшныхьэкӀ Вениамин къахьныу Мысыр. Вениамин къахьым тгъуакӀо Иосифым риӀуи хьэпсым чигъэцӀхьэгъ, Иосифым адрэ ишыхэр Ханааным чигъэкӀыжьгъэх. Иосифым ишыхэр Ханааным чекӀыжьхэм Иаковым Вениамин къэшъухьыжь яриӀуи Мысыр ригъэхыжьгъэх. Иосифым илъэгъом ягъэ зэракӀрэ, яриӀуэтэжьэгъ зэрэ Иосифэр ежь. Иосифым ишыхэр Иосифым раӀуагъ зэрэчэгъожьхэрэ псынэм зэрадзагъэр. Иосифым яриӀуагъ Ханааным чикӀыжьнэхыу Иаковэр къыращэхныу Мысыр. Мысыр Иаковэр къыращэхым фэпшӀылъгъэх Иаковымри Иосифым ишыхэри Иосифым. Иосифым ишӀагъ зэджарэ пчыхьыу илъэугъагъэ.

Категориэ:Чыристэныгъэ
Мифоэпитет тхыпкъылъэхэр

**Мифоэпитет тхыпкъылъэхэр** — Даур Руслъэным и Ӏэдакъэм къыщӀэкӀа лэжьыгъэщ, адыгэхэм, абазэхэм, азгъэхэм, убыххэм я бзэхэм теухуауэ. Даур Руслъэным мы тхыпкъылъэр ищӀащ адыгэ абазэ азгъэ убых дэмгъэхэр къигъэщхьэпэу.

## тхыдэ

## Тхыпкъылъэхэр

## Сурэтхэр


File:CircassianAlphabet.gif | адыгэбзэ тхыпкъылъэр
File:AbkhazAlphabet1.jpg | азгъэбзэ тхыпкъылъэр
File:UbykhAlphabet1.jpg | убыхбзэ тхыпкъылъэр
File:AbazaAlphabet1.jpg | абазэбзэ тхыпкъылъэр



## ТехьэпӀэхэр
* Даур Руслъэн и сайт

Категориэ:Адыгэбзэ
Дыгъэгъазэ (махуэщӀ)

**Дыгъэгъазэ** — адыгэхэм я япэрей махуэщӀхэм ящыщ, дыгъэгъазэм и 22 махуэм. МахуэщӀым и цӀэми хуэдэм зытеухуар дыгъэгъазэращ, жэщыр нэхъ щӀыхь дыдэу илъэсым щекӀуэкӀыр.

Дыгъэгъазэм и 22-м бжыхьэщхьэм унэ пщӀантӀэм деж Хьэмкъутей баш (къудамибл пытыу) ягъэдахэр. Къудамэ къэс шэхукӀэ щӀа уэдыгъэхэр фӀагъэтысхьэт, башым и щхьэм кхъуей плъыжыр фӀалъхьэт. Хьэблу е къуажэу махуэщӀыр ирахтэмэ Хьэмкъутей башым и хъуреягъым пхъакъуибл хаӀут. 

Уэздыгъэ башым фӀэтхэр щӀэзгъанэн хуейр бзылъхугъэ нэхъ щӀалу унэм исыращ, абыжми бзылъхугъэм и напэр сыт щыгъуи къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ гъэзауэ щытын хуейщ. Бзылъхугъэ дэкӀуагъакӀэ унагъуэм имысмэ — пщащэ нэхъыщӀэ, махуэщӀыр хулъхугъэ закъуэхэм ирагъэкӀуэкӀмэ уэздыгъэхэр щӀэзгъанэр нэхъ щӀалэдыдэращ.

ЯужкӀэ тхьэмадэр хьэмкъутей башым и пащхьэ иту хъуэхъу жеӀэр
 

Яужым хьэмкъутей башыр унэм щӀахьэри Ӏэнэм щӀэротӀысхьэхэ. А жэшым ирафыр Санэ (санэху). Жэш псор мыжеуэ ирахыр, унагъуэм е ныбжэгъухэм ядэщӀыгъуу, джэгу ящӀым, уджхэм Ажыгъафэ яхэтыр.
Сындж

**Сындж** е **Сынджы** (кӀах-бз.) () — Ищхъэрэ Къаукъазым и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм ежэх псыщ, Тэрч и ижьырабгъумкӀэ хэлъадэу.

## Хэкумэтхыр
И щӀыхьагъыр км 278 мэхъур, псыхъуэм и инагъыр 12,200 км². Къущхьэхэм, бгылъэ лъэныкъуэхэм деж уэру йожэхыр. И къыхэжыпӀэр Къаукъаз тхышхуэм и ищхъэрабгъухэм хэлъщ.

Нэхъ гу лъытыгъу псы хэлъадэхэр Аса (ижьырабгъу), Аргун (ижьырабгъу).

И Ӏуфэм Ӏут къалэхэр: Насрэн, Къараболэкъ, Грозный, Гъудэмэз.
Сэтей

**Сэтей** е **Сэтей губгъуэ** () — Ищхъэрэ Къаукъазым и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм хэлъ тафэ Тэрчрэ Гумрэ я псыхъуэ зэхуакум дэлъу.

## Хэкумэтхыр
И инагъыр км² 9,500 хуэдиз мэхъущ. Тафэм и щӀыпӀэхэр хохьэ: къухьэпӀэмкӀэ — Ставропол къэралым; ипщъэмкӀэ — Мычгыш къэралым; ищхъэрэр, къуэкӀыпӀэр — Дэгъыстэным.  И щӀыфэр нэхъыбэкӀэ нэщӀу щытщ, мэз имыӀэу, пабжьэр мащӀэу, псыри мыбэгъуауэ. 

### Псэушъхьэхэр

### Псыхэр

## Лэжьыгъэ щекӀуэкӀхэр

## ТехьэпӀэхэр
* Дэгъыстэн къэралыгъуэм и хэкумэтхым теухуа сайт
Брижит Бардо

**Брижит Бардо** (, 28 и фокӀадэм 1934, Париж) — франдж хьэтий, уэрэджыӀакӀуэ, модел.

## Гулъытэгъуэ
Адыгэудзщхьэху

**Адыгэудзщхьэху** () — удз лъэпкъыгъуэм щыщ къэкӀыгъэщ.

## Теплъэр
И лъэгагъыр см 25-35-м нэс удз лъэпкъыгъуэщ. И тхьэмпэхэр хуэкӀыхь щӀыкӀэщ, и щӀагъ щӀэтхэр ищхьэм тетхэм нэхърэ гэхъ инщ. И пкъыр занщӀэу докӀейри гъэмахуэкум зи къэпщӀийхэр хужь гъэгъа гъуэжьхэр (къудамащхьэ къэс зэрыз) къыпедзэ.

## КъыздэкӀыр
КъыщыкӀыу ухуозэщ губгъуэхэм, щӀыжьхэм, псыхъуэхэм деж.

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
Адыгэхэм хущхъуэу къыщагъэщхьэпэ щыӀэщ.

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Эльбрус». Налшыч 1992 гъ.
Ажэгъуэмэ

**Ажэгъуэмэ** () — лӀэужьыгъуэ зыбжанэу гуэша къэкӀыгъэ лъэпкъыгъуэщ.

Ди щӀыпӀэм къыщыкӀ ажэгъуэмэ лӀэужьыгъуэхэр щӀышылэм, мазаем, гъатхэпэмазэм къогъагъэхэ. Нэхъыбэу абыхэм уащыхуозэ хъупӀэ е мэкъуапӀэу къагъэсэбэп дыгъафӀэ джабэхэм. Я лъабжьэр бжьыныщхьэм ещхьщ, лъэужьыгъуэ языныкъуэхэр адыгэ пщӀэфӀэгъуэхэм къагъэщхьэпэщ.
 
## Лэужьыгъуэхэр
* Galanthus alpinus
** Galanthus alpinus
* Galanthus angustifolius
* Galanthus cilicicus
* Galanthus elwesii
* Galanthus fosteri
* Galanthus gracilis
* Galanthus ikariae
* Galanthus koenenianus
* Galanthus lagodechianus
* Galanthus nivalis
** Galanthus imperati
* Galanthus peshmenii
* Galanthus platyphyllus
** Galanthus latifolius
* Galanthus plicatus
* Galanthus reginae-olgae
* Galanthus rizehensis
* Galanthus transcaucasicus
* Galanthus trojanus
* Galanthus woronowii

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Эльбрус». Налшыч 1992 гъ.
Ажэгъуэпщ

**Ажэгъуэпщ** () — лӀэужьыгъуэ зыбжанэу гуэша, илъэс бжыгъэкӀэ къэкӀ удз лъэпкъыгъуэщ.

## Теплъэр
Я тхьэмпэхэр хуэкӀыхь щӀыкӀэщ, я лъабжьэр бжьыныщхьэм ещхьщ. Гъатхэм пасэу ажэгъуэпщым къэкӀын ирегъажьэ, купсэ къыдожри и щхьэмкӀэ гъэгъа закъуэ къыпедзэ

## КъыздэкӀыр
Бгыщхьэм щыӀэ мэкъупӀэхэм, хъупӀэхэм, щӀыпӀэ псыӀэхэм, мэзхэм деж къыщокӀщ.

## И синонимхэр
* *Petilium* Ludw., Inst. Reg. Veg., ed. 2: 135 (1757).
* *Imperialis* Adans., Fam. Pl. 2: 48 (1763).
* *Amblirion* Raf., Amer. Monthly Mag. & Crit. Rev. 1: 265 (1818).
* *Rhinopetalum* Fisch. ex D.Don in R.Sweet, Brit. Fl. Gard. 6: t. 283 (1835).
* *Baimo* Raf., Fl. Tellur. 4: 27 (1836).
* *Corona* Fisch. ex Graham, Edinburgh New Philos. J. 21: 157 (1836).
* *Melorima* Raf., Fl. Tellur. 4: 53 (1838).
* *Eucrinum* (Nutt.) Lindl., Veg. Kingd.: 204 (1846).
* *Theresia* K.Koch, Linnaea 22: 232 (1849).
* *Tozzettia* Parl., Nuov. Gen. Sp. Monocot.: 11 (1854).
* *Liliorhiza* Kellogg, Proc. Calif. Acad. Sci. 2: 46 (1863).
* *Lyperia* Salisb., Gen. Pl.: 56 (1866).
* *Monocodon* Salisb., Gen. Pl.: 56 (1866).
* *Korolkowia* Regel, Gartenflora 22: 161 (1873).
* *Sarana* Fisch. ex Baker, J. Linn. Soc., Bot. 14: 251 (1874).
* *Ochrocodon* Rydb., Fl. Rocky Mts.: 164 (1917)

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Эльбрус». Налшыч 1992 гъ.

Категориэ:Ажэгъуэпщ
Категориэ:КъэкӀыгъэ лъэпкъэгъухэр
Амудэгу

**Амудэгу** () — зы гъэкӀэ фӀэкӀа къэмыкӀ удз лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
И лъэгагъыр см 20-60 хъу удз лӀэужьыгъуэщ. АмунэпцӀым и лъэпкъыгъуэщ. Ипкъ занщӀэу дэкӀейм цы теткъым, , и тхьэмпэхэр куууэ зэгуэбзащ, кӀы кӀыхь яӀэщ, амунэпцӀым и тхьэмпэм ещхьу. Гъэгъа хужьыфэхэр, Ӏэрамэ хъурейуэ, удз щхьэкӀэм гъэмахуэм къыпедзэ. ШыщхьэӀу мазэм жылэхэр мэхъу, я теплъэкӀэ кӀыхьщ, я фэкӀэ гъуабжафэщ.

## КъыздэкӀыр
Мэз лъапэхэм, гъурцейхэм, куэншыб идзыпӀэхэм, чэтыпӀэжьхэм къыщыкӀыу урохьэлӀэ. 

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Эльбрус». Налшыч 1992 гъ.
Мэзтхьэрыкъуэф

**Мэзтхьэрыкъуэф** () — илъэс куэдкӀэ къэкӀ, лъабжьэжь зиӀэ къэкӀыгъэщ.

## НэмыщӀ цӀэхэр
Адыгэбзэм мы къэкӀыгъэм цӀэ бжыгъэ зэрехьэр, ахэр: *анэрэ-анэнэпӀэсрэ* (урысыбзэм зэрхэтым хуэду псалъэхэр зэдзэкӀауэращ адыгэбзэм), *Ӏэдэ́м и цей*, *тхьэрыкъуэфдэгу*. 

## Теплъэр
Тхьэмпэ, къудамэ зытемыт и пкъыр гъатхэм пасу (гъатхэпэмазэм) щӀым къыхокӀри см 10-20-кӀэ докӀей, см 2-2,5-рэ зи инагъ щхьэ гъуэжь къещӀ. Жылэхэр псынщӀэу мэхъури полъэлъыж, пкъыри мэгъуэлэж. Абы иужкӀэ кӀы кӀыхь зиӀэ тхьэмпэ хъурей инхэр къыдедз. Тхьэмпэ щӀагъым цы щабэ цӀыкӀу тетщ, и гущӀыӀур цӀафтэщ. Удзым и тхьэмпэ щӀыӀум гъатхэ, гъэмахуэ жэщхэм, пщэдджыжьыпэхэм уэсэпсыр Ӏуву тохьэ, тхьэмпэщӀагъыр зэрыгъущу къонэ.

## КъыздэкӀыр
Удзыр къыщокӀ псыхъуэхэм, мэз лъапэхэм, щӀыпӀэ псыӀэхэм, псынащхьэхэм.

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
Хущхъуэу къагъэсэбэп. Бжьэхэм гъэгъахэм фо къыхах. 

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Эльбрус». Налшыч 1992 гъ.
Андэгурэ

**Андэгурэ** (), урысыбзэкlэ «Свербига Восточная» — гъитӀкӀэ е нэхъыбэкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэщ. 

## Теплъэр
Сантиметрэ 80-100-м нэсыхукӀэ докӀей, и пкъым и щхьэкӀэм мэкъуауэгъуэм гъэгъа гъуэжьхэр, Ӏэраму зэхэту, къыпедзэ. И лъабжьэ гъумыр куууэ йокӀых. ИщӀагъкӀэ щӀэт тхьэмпэхэр инщ, кӀыхьщ, лэдэх яӀэщ, ищхьэкӀэ тетхэр нэхъ цӀыкӀущ. И жылэхэр гъэмахуэкӀэм, бжьыхьэм мэхъу, я теплъэкӀэ хъурей цӀыкӀухэщ, я фэкӀэ гъуабжэщ е фӀыцӀэщ.

## КъыздэкӀыр
Губгъуэхэм, мэкъупӀэхэм, мэз лъапэхэм, хуейхэм, бгыщхьэхэм къыщокӀ.

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
Андэгурэпкъыр, гъэгъахэр къыпимыдзэ щӀыкӀэ, адыгэхэм, абазэхэм, къэрэшейхэм, балъкъэрхэм яукъэбзурэ яшх, коротин, витамин зэмылӀэужьыгъуэхэр хэлъщ. Адыгэхэм андэгурэпкъыр хущхъуэу, маркуэхэр ирагъэкӀуэду, къагъэщхьэпэ. 

## Тхылъхэр
Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Эльбрус». Налшыч 1992 гъ.
Андэгурэдэгу

**Андэгурэдэгу** () — зы гъэкӀэ нэхъ къэмыкӀ удз лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
Къудамэ зы бжанэу зызыгуэш и пкъыр см 50-100-кӀэ докӀейри и щхьэкӀэм къапщӀииплӀ зиӀэ гъэгъа гъуэжь цӀыкӀухэр (накъыгъэм-мэкъуауэгъуэм къыщегъэжьауэ бжыхьэ хъухукӀэ) къыпедзэ. КъэкӀыгъэм нэхъ и щхьэмкӀэ къыщыдидз тхьэмпэхэр бгъузэ-кӀыхьщ, и кум тетхэр хуэхъурей щыкӀэщ, ищӀагъымкӀэ къыдидзхэр нэхъ инщ, лэдэх куэду яӀэщ, тхьэмпэхэм псоми кӀы япытщ. Жылэ хъурей мм 1-2 нэхъ зи мыинагъыр гъэмахуэм и кӀэм мэхъу. 

## КъыздэкӀыр
Зэран хъууэ губгъуэхэм, хадэхэм, гъуогубгъухэм къыщокӀ. 

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
И гъэгъахэм бжыхьэм фо къыпах. ЦӀыхухэм куэд щӀауэ къагъэкӀ, и жылэхэм дагъэ зэрыщӀэтым щхьэкӀэ. 

## Тхыгъэхэр
* Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Эльбрус». Налшыч. 1992 гъ.
Андыз

**Андыз** () — илъэс зы бжанэкӀэ къэкӀ къэкӀыгъэ лӀэужьыгъуэщ.

## НэмыщӀ цӀэхэр
Адыгэбзэм мы удзым цӀэ бжыгъэ зэрехьэщ.

* *Андыз, андыдз* — туркубзэхэм къыхэкӀа псалъэщ, турк лъэпкъэхэм я нэхъыбэм къагъэсэбэп цӀэр мы удз андызым тохуэщ.
* *Сабыйуц* — кӀахэ лъэпкъхэм къагъэщхьэпэӀцӀэщ.
* *ЦӀыхуфӀгын* — беслъэнейхэм, инжыдж къэбэрдейхэм къагъэщхьэпэ цӀэщ, псалъэм хэт Ӏыхьэ «*гын*» мыхьэнэ зэрихьэр беслъэнеибзэм хущхъуэщ.

## Теплъэр
И лъэгагъыр м 2-2,5-м нос. ЗанщӀэу докӀей, пкъым гъэгъа щхьэ гъуэжь зыбжанэ къыпедзэ мэкъуауэгъуэм-бадзэуэгъуэм. Лъабжьэжь гъум ещӀ. И тхьэмпэхэр инщ, кӀыхьщ. ИщӀагъ тхьэмпэхэр нэхъ инщ ищхьэмкӀэ тетхэм нэхърэ. Андыз жылэхэр бжыхьэм мэхъу зэхьфиран, дыгъэгъазэ жылэм ещхьщ.

## КъыздэкӀыр
Андызыр къыщокӀ мэкъупӀэхэм, псыхъуэхэм, мэз лъапэхэм, мэзыбгъухэм, псынащхьэхэм, къуэхэм. Ищхьэрэ Къаукъазым и бгыжьэгъухэм куэду ущрохьэлӀэ.

## Къэгъэщхьэпэгъуэр
Хущхъуэ куэд зыхэлъ удзщ. Адыгэхэм андыз лъабжьэ зэхэгъэвамкӀэ ныбажэр, кӀэтӀий, ныбэ узхэр ягъэхъуж. Лъабжьэжьым къыщӀэвыкӀа псымкӀэ мэлхэр ирагъэпскӀыу щытащ, цыр изыгъэкӀ узыгъуэхэм щахъумэу. 

## Тхыгъэхэр
* Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Эльбрус». Налшыч. 1992 гъ.
Андзыш

Андзыш () — лӀэужьыгъуэ зыкъом хъу удз лъэпкъыгъуэщ. 

ХъупӀэхэм, мэкъупӀэхэм, гъурцхэм яхэту, мэз лъапэхэм къыщокӀ. Ӏэщым яшхыркъым. Мэкъур, андзышхэр хэмылъмэ, нэхъ къэуат мэхъу. Хущхъуэ къызыхах лӀэужьыгъуи яхэтщ.

## Лэужъыгъуэхэр

## Тхыгъэхэр
* Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Эльбрус». Налшыч. 1992 гъ.
Къыргъызстэн

**Къыргъызстэн** (, ) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Бишкек.
Тыркуменистэн

**Тыркуменистэн** (тыркуменб. *Türkmenistan*) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Ашхабад.

## Гулъытэгъуэ
Адамий

**Адэмэй**: Хьажрет къэбэрдэйхэм щыщыу адыгэ унагъощ. Нобэ Адыгэ рэспубликам и хуэдз къуажэмрэ, хамэм тыркум къуажэ щхьахуэхэм щыпсэухэщ.
Бочей

**Ботэщей** (**Плановскэ**, ) — Къэбэрдей-Балъкъэрым щыт къуажэ.

Джылу дэсыр — 3456 (2010 гъэмкӀэ).

ЛъэпкъкӀэ (2002) — адыгэхэр (98,6%).
Рихьаные

**Рихьаные** (; ; ) — Адыгэ къуаджэ Йзраелым ит. Рихьаныер Абдзах чӀылэ, ябзэ Адыгэбзэ Абдзахэбзэ. 1873 гъэм къуаджэр яшӀэгъ. 1878 гъэм абдзах унагъохэ дэцӀыхьагъэх. Непэ Рихьаныем 1,123 цӀыф дэс. чӀылэм дэт Джаме/Мэщыт, Музейирэ.
Уджэ

**Уджэ** () — тхьэрыкъуэ теплъэ хэкӀыгъуэм, и цӀэджэгъу лъэпкъым щыщщ. 

## Теплъэр
Губгъуэтхьэрыкъуэм хуэдизынщ. Теплъэр гум къинэжщ: пшахъуэ-гъуэжьыфэщ, ӀэпапӀэ гъуабжэхэр хэпхъауэ, кӀэ кӀыхь псыгъуэщ, лъэдийми лъэпхъуамбэхэми цы Ӏув кӀэщӀ ятетщ, лъэпхъуамбэхэр бжьагэм нэмысыпэу зэгуэтщ, лъэгу Ӏувым тету. 

Уджэхэр лъэбакъуэ кӀэщӀкӀэ мыпӀащӀэу зокӀуэ, я пкъыр щӀым къытрамыӀэтыкӀыу, ауэ щыхуейм деж псынщӀэуи мэжэф. Лъэтэну зыщаӀэткӀэ, дамэхэм даущ ин ящӀ.

## Здэпсэухэр
Щопсэу Сыбырым, Курыт Азиэм я къумхэм. Ину щыбагъуэ гъэхэм нэгъуэщӀ хэкухэми мэӀэпхъуэ, ар къыщыхъур илъэси 5-6-м деж зэщ. Апхуэдэу 1860 гъэм къыщыщӀэдзауэ 1923  нэс Къаукъазым пщӀэрэ куэду къэлъэтахэщ, зэманыфӀкӀи зыщаӀэжьащ., ауэ щыгъуэлъхьауэ зэи ялъэгъуакъым.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Уджэ лъэпкъыр

**Уджэ лъэпкъыр** () — тхьэрыкъуэ теплъэ хэкӀыгъуэщ. ЛъэпкъигъуитӀрэ лӀэужьыгъуэ 14-рэ къызэщӀеубыдэ. Нэхъыбэу здэщыӀэхэр Еуропэм, Азиэм, Африкэмщ.

## Лъэпкъыгъуэхэмрэ лӀэужьыгъуэхэмрэ
* Уджэ дыдэхэр (*[[Syrrhaptes]]*)
** Уджэ (*S. paradoxus*)
** Syrrhaptes tibetanus
* Уджэхэр (*[[Pterocles]]*)
** Уджэныбэху (*P. alchata*) 
** УджэныбапцӀэ (*P. orientalis*)
** Pterocles bicinctus 
** Pterocles burchelli 
** Pterocles coronatus 
** Pterocles decoratus 
** Pterocles exustus 
** Pterocles indicus 
** Pterocles gutturalis 
** Pterocles lichtensteinii 
** Pterocles namaqua
** Pterocles personatus 
** Pterocles quadricinctus 
** Pterocles senegallus 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Уджэ лъэпкъыр
Категориэ:Къуалэбзу лъэпкъхэр
Удзхуэусэ

**Удзхуэусэ** () —  уэгунэбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ.

## Теплъэр
ТхыцӀэр щхъуафэщ, е гъуэ-пшахъуафэщ, кусэ фӀыцӀэхэр хэсу. Ныбэ щӀагъыр хужьщ, хулъащхьэм налым ещхьу ӀэпапӀэ фӀыцӀэ хэсщ. КӀэ бзий гъунэхэр хужьщ. 

## Здэпсэухэр
Щопсэу Еуропэм, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Азиэм я мэз-губгъуэхэм. Къаукъазым щыӀэхэр лъэтэжкъым, бжыгъэкӀэ курытщ. Къриш мэкъамэм и дахагъкӀэ, жьгъырыуагъкӀэ удзхуэусэр хэпщӀыкӀыу ящхьэщокӀ и лъэпкъэгъухэм. Уэрэд жыӀэн иублэрэкӀэ хъум задэу уэгум дрегъэзей метрэ 50 хуэдизкӀэ, атӀанэ зэман гуэрэкӀэ хъурейуэ къелъэтыхь, иужькӀэ занщӀэу зыкъыредзыхри удзым къыхохуэ. 

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Унэ бабыщхэр

**Унэ бабыщхэр** () — илъэс минищ хуэдизкӀэ узэӀэбэкӀыжмэ губгъуэбабыщыр унэм ирагъасэу къытехъукӀыжа лӀэужьыгъуэхэращ.

## ПсэукӀэр
КӀэцӀын яублэ мази 6-7 ныбжьым итхэу. Гъэм къакӀэцӀ джэдыкӀэ 90-130. Цы япхъыж мазытӀым нэскӀэ. Ар зэраухыу кӀэцӀын яублэж. Я джэдыкӀэхэм къашэч г. 85-90. Къраш жэщмахуэ 27-28-рэкӀэ. Бабыщыхъухэм къашэч ч. 3-4, анэхэм 2-3,5. Унэбабыщхэр зэщхьэщагъэкӀ лыпхъэрэ ягъэкӀэцӀхэрэу. Япэрейхэм ящыщэу ди къэралым нэхъыбэу щагъэхъу бабыщхужьхэмрэ абыхэм къытрагъэхъукӀахэмрэщ. ДжэдыкӀэ хьисэпкӀэ зэрахуэр инд бабыщ жэрхэращ. Апхуэдэ зым Аустралиэм щекӀуэкӀа зэпеуэм 1927-рэ илъэсым джэдыкӀэ 366-рэ къикӀэцӀри сыт хуэдэ къуалэбзу лӀэужьыгъуэмкӀи дунейпсо рекорд игъэувауэ щытащ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Унэбзу

**Унэбзу** () — цӀыхум къыдэгъуэгурыкӀуэ къуалэбзу нэхъ цӀэрыӀуэ дыдэщ, и цӀэджэгъу хэкӀыгъуэм щыщщ.

## Теплъэр
Анэмрэ хъумрэ зэщхь дыдэкъым. тӀури гъуабжафэщ, я щӀагъымкӀэ нэхъ тэху хъууэ. Хъум и жьэгъумрэ бгъэмрэ фӀыцӀэщ, щхьэщыгур щхъуэфӀыцӀафэщ. 

## Здэпсэухэр
Унэбзухэр дэни щыкуэдщ, мылъэтэжу щопсэу. Абгъуэр щӀыпӀэ зэхуэмыдэхэм щащӀ: унащхьэхэм, боущхьэхэм, жыг къудамэхэм, зырегъэзэгъ адрей къуалэбзухэм я абгъуэхэми. Къаукъазым деж унэбзухэм зы гъэм щэ къыраш.

## Ӏусыр
Шырхэр гъудэбадзэкӀэ япӀ, я Ӏус нэхъыщхьэр гъавэщ, цӀыхухэм хэфӀадзэ ӀусхэкӀщ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Унэбзу лъэпкъыр
Касогей Хэку

Иджыпсту мы напэкӀуэцӀыр нэщӀ. Узхуэныкъуэм игугъ бгъуэтыфыну нэгъуэщӀ напэкӀуэцӀхэм, тхылъхэм абым теухуа тхыгъэхэм, иэ апхуэдэцӀэ зиӀэ напэкӀуцӀ быщӀыфынущ.
ЩыӀэцӀэ

**ЩыӀэцӀэ** — бзэм и хабзэм и щхьэху Ӏыхьэщ, зэубгъуа мыхьэнэ цӀэм хилъхьэу. 

Адыгэбзэм абым хуэдэу щыӀэцӀэр: цӀыхухэм — хулъхугъэ, бзылъхугъэ, пщащэ, щӀалэ, сабий нмщӀ.; псэущхьэхэм: домбей, шы, хьэщ, нуну нмщӀ.غانم الطائي  

## Гъэунэхугъуэр
ЩыӀэцӀэр бзэм къызэрхэбгъэщыр:
* *ЦӀэ зэдайщ, щхьэхущ*
* *Зэубгъуа гурыӀуэгъуэр зыуэ ещӀырщ*
Беслъэней

**Беслъэней**:
* Беслъэней — Адыгэ Хэкум и тхыдэм щыщ пщыгъуэ.
* Беслъэней — Къэрэшей-Шэрджэсым щыщ къуажэ.
* Беслъэней — адыгэхэм я зы лъакъуэ.
* Беслъэней е беслъэнеибзэ — адыгэбзэм и зы къудамэ псэлъэкӀэр.
Адакъэ

thumb|220px
**Адакъэ** —  джэд хэкӀыгъуэ лӀэужьыгъуэхэм я хъухэращ, тхьэджэд, бабыщ лъэпкъхэм къанэмыщӀауэ.

## Теплъэр
Анэм елъытауэ нэхъ пӀащэщ, гъэщӀэрыщӀащ, сыджышхуэщ, лъэджажэ кӀыхьщ, шырхэр къуртым дипӀкъым, и цы пхъыжыгъуэри анэм ем къыщхьэщокӀ. Я нэхъ цӀыкӀум — ныбгъуэ адакъэм — г. 120-рэ нэс къешэч, нэхъ пӀащэ дыдэм — хъунгъарым и хьэлъагъщ ч. 6-м нэс.

## ЩӀэнхабзэм
Адыгэхэм къалъытэт адакъэм и гупэр унэбжэмкӀэ гъэзауэ гъунэгъуу Ӏумэ ар куэд темыкӀыу хьэщӀэ къызэрыкӀуэнум и нэгъыщэу.
[thumb|130px|[Ла Гранхуэла (Исбухьэн) къалэм и дэмыгъэ]]
Адакъэм цӀыхубэхэм я щӀэнхабзэм, гъащӀэм къыщыхъу-къыщыщӀэхэм я дамыгъэ куэд къэзыӀуатэ щӀагъыбзэ ирахьылӀэ. Ар нэху щӀыным, сакъыным, къэщӀэрэщӀэжыным, зауэным къыхуезыджэ ижырей дэмыгъэщ. Фрэнджхэм адакъэр къалъытэт щхьэхуитыныгъэм, зауэным, къайгъэм я дэмыгъэу. КъуэкӀыпӀэ мыхуэгъэпсым и илъэс 12 псэущхьэ цыклым къуалэбзухэм ящыщу хэтыр адакъэщ, абы ейщ е 9-нэ илъэсыр. Урысхэм, нэгъуэщӀ лъэпкъхэм я дежкӀэ адакъэр мафӀэсым я дэмыгъэщ.
 
Лъэпкъыр къэщӀэрэщӀэжынымрэ сакъынымрэ я дэмыгъу адакъэ теплъэ Кениэ къаралъыгъуэ дэмыгъэм хэтщ.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Категориэ:Унэ псэущхьэхэр
Категориэ:Джэдхэр
Мэз

**Мэз** - къэкӀыгъэ лъагэ зэмылъэужьыгъуэкӀэ щӀэхъума щӀыщхьэфэм щыщ щӀыпӀэхэр. Мэзым къэкӀыгъэхэм хэтыу псэушъхьэхэр щопсэу.
Мэз псыӀэ

**Мэз псыӀэ** - ар тропикхэм, экваторым пэгъунэгъу щӀылӀэхэм щыӀэ мэз зэмылӀэужьыгъуэщ. Абы апхуэдэу еджэ щӀэхъуар зэманым и нахъыбэм уэшхыр къызэрешхыр, щӀыр зэрынэхъцӀынэр, хьэуар зэрынэхъпсыӀэр. Ар апхуэдэу щӀэхъум мыхьэнэ Ӏэджэ пылъщ: жьы къепщэр, хыхэр зэрыпэгъунэгъур, дунер зэрымыщӀыэр, илъэсым и къыхьагъкӀэ махуэ кӀыхьагъыр зэрызэхуэдэр.
Тырку тхыпкъылъэ

**Тырку тхыпкъылъэ** — тхыпкъэ 29 хэзубыдэщ.

Иджырейуэ тыркубзэм къагъэщхьэпэ тхыпкъылъэр латин тхыпкъэкӀэ зэхэлъхьауэ щытщ. Абым теухуауэ щытат 1928 гъэм Ататурк реформэ иригъэкӀуэкӀатэр. Ипэм щыгъуэ тхыбзэр хьэрып тхыпкъылъэм тетырт.

## Тхыпкъэхэр

*Гу лъытыгъуэ*: Тхыпкъэм и макъыр нэхъ зэшхь хъунур абазэбзэм е шапсыгъ псалъэкӀэм хэт макъ *гь* щабэм.
Журт тхыпкъылъэ

**Журт тхыпкъылъэ** — журтыбзэ бжыгъэм къагъэщхьэпэращ. Тхыпкъылъэм хэтщ тхыпкъэ 22-рэ.

## Тхыпкъэхэр
Латин тхыпкъылъэ

**Латин тхыпкъылъэ** — бзэ бжыгъэм къагъэщхьэпэ тхыпкъылъэщ. Иджырей латин тхыпкъылъэм тхыпкъэ 26 хеубыдэщ.

## Тхыпкъэхэр
Хьэрып тхыпкъылъэ

**Хьэрып тхыпкъылъэ** — дунейпсом бзэ бжыгъэм я тхыбзэхэм къагъэщхьэпэ тхыпкъылъэщ. Тхыпкъэ 28-рэ хэлъщ.

## Тхыпкъэхэр

Категориэ:Тхыпкъылъэхэр
Категориэ:Тхыбзэ
Хъырцэ тхыпкъылъэ

**Хъырцэ тхыпкъылъэ** (ქართული დამწერლობა) — тхыпкъэ 33-рэ зыхиубыдэ. Хъырцэ тхыбзэм къагъэщхьэпэр.

## Тхыпкъэхэр

Категориэ:Хъырцэ тхыпкъылъэ
Дамэ

**Дамэ** — къуалэбзум (апхуэдуи гъудэбадзэм, шэрыпӀ лӀэужьыгъуэ гуэрэхэм, псалъэм папщӀэ дзыгъуэнэфхэм) я пкъым щыщ Ӏыхьэ тӀуащӀэу зэрылъатэрщ. 

## ЗэфӀэтыкӀэр
Дамэ къупщхьэхэр икъукӀэ быдэу зэрыӀыгъщ, лъэтэнымкӀэ мыхьэнэ ин дыдэ зиӀэ къабзийхэр егъэбыдылӀауэ. Дамэхэр адрей пкъыгъуэхэм елъытауэ нэхъ щӀэгъэхуабжьауэ зэрылажьэм къыхэкӀыу абым япха лыпцӀэхэр лъэщщ. 

## ЩӀэнхабзэм
thumb|130px|Сэн Мишел (Фрэндж) хьэблэм и дэмыгъэ
Къуалэбзу дамэм цӀыхум и щӀэнхабзэм щӀагъыбзэ мыхьэнэ ин щиӀэщ. Адыгэм хъыбарыфӀ гуэрэ зэхахмэ, е Ӏуэхум щехъулӀэмэ «*дамэ къатокӀэ*», я щыӀэкӀэм зи пщэ умыкӀуэжын щытыкӀэ егъуэт, псэр нэхъ быдэ мэхъу. 

Ижьырей алыдж псысэжьхэм я деж дамэхэм псэр зыхэт пкъым нэгъуэщӀ теплъэ ират. Апхуэдэщ дамэ зытет тхьэхэр, уафэмрэ щӀымрэ я зэхуакум дэт тхьэм и лӀыкӀуэхэр; псысэхэм уащыхуозэ дамэ зытет псэущхьэ къэгупшысахэу пегас, феникс, сфинкс, сирен, гарпий, грифон нэмыщӀхэми. 

Дамэр, дамэхэр — ижь-ижьыж лъандэрэ псынщӀагъэм я дамыгъэщ, ди нобэми авиациэм, аутотранспортым, гущӀгъуэгум я дэмыгъэщ, я теплъэкӀэ зэрызэщхьэщыкӀыр мащӀэу. Е 18-19 лӀэщӀыгъуэхэм дамэми теплъэхэр зэмыфэгъуурэ къагъэсэбэпт зыгуэрым дэӀэпыкъуным, хуэфӀыным, нэӀэ тегъэтыным, нэфӀ щыхуэным я дэмыгъэу: фӀыцӀэр — бгъэ дамэт, пащтыхь нэфӀым и дамыгъэт; хужьыр — Тхьэм и нэфӀ къыпщихуэным ейт; дамэ дыщафэр — къаралъыгъуэ дамэгъэт. Е 18-19 лӀэщӀыгъуэхэм лъакъуэ ныпхэм/дамыгъэхэм хагъэувэ дамэ теплъэхэм емышыным, лъэрыхьагъым я дэмыгъэт.

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.
Уэгъу

thumb|220px|Уэгъум зэкӀишта щӀыпӀэм и теплъэ
**Уэгъу** — тхьэмахуэ бжыгъэм щыкӀэдзауэ илъэс зытӀущым нэс дуней зэхъуэкӀыгъуэщ, хуабэ дыдэ хъууэ щӀыфэр и гъэгъуу, уэр (уэшхыр) мащӀэу е езыр щымыӀэу. 

## ЩӀэдзэгъуэр
Уэгъум и щӀэдзэгъуэр нэхъыбэу зэпхауэ щытыр антициклон имыкӀыу щӀыпӀэм къихьэращ, дыгъэм и хуэбагъым псыӀэ, хыкъумхэр иригъэсурэ щӀыпӀэр къущ мэхъурщ. Апхуэдэурэ хом-хому щӀым псыхэр, хыкъумхэр, псыӀэхэр мэкӀуэдыр яужым къэкӀыгъэхэри хуэкӀуадэщ, куэдым деж псэущхьэ, цӀыхуи щихэкӀуадэ мэхъу. 

## Уэгъу зэщхьэщыкӀыгъуэхэр
Гъэм елъытауэ уэгъуми цӀэ ират, зэщхьэщагъэкӀыр гъатхэ, гъэмауэ, бжыхьэ уэгъухэр.
# Гъатхэ уэгъур пасэ хьэцэпэцэхэм папщӀэ нэхъ шынагъэу щытщ, хигъэкӀуадэу.
# Гъэмахуэ уэгъур пасэхэм хуэдэу яужирейхэм щхьэкӀи шынагъуэу щытщ, абым нэмыщӀыуи пхыщхьэмыщхьэхэри хигъэкӀуэдэфынущ.
# Бжыхьэ уэгъур бжыхьэсэм щхьэкӀэ шынагъуэщ.

ЩӀыпӀэ курытхэм ядеж уэгъур и нэхъыбэм къыздеуэр тафэ щӀыпӀэхэращ, илъэсищэм тӀо-щэ уэгъу мэз щӀыпӀэхэми къохъулӀэр.