open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Джэрмэн

**Джэрмэн Федерациэ Республикэ** е **Джэрмэный** (; ур-бз.: *Федеративная Республикэ Германия, Германия*) — къэрал Еуропэм икум. И гъунапкъэхэр здырикӀуэр Диниэм, Лахь жылэм, Чехым, Аустрэм, Шуэцарэм, Фрэнджым, Луксембургым, Белгэм, Нидерландхэм.

Къалащхьэр — Берлин. Къэрал ӀэнатӀэр — парламент республикэ. Къэралыр 16 къедзыгъуэкӀэ гуэшащ. Джэрмэныр Еуропэ Зэгуэтым, ЛъэпӀкъ Зэгуэт Хасэм яхэтщ.

## Тхыдэр
Япэдыду джэрмэнхэмрэ келт лъэпкъхэмрэ я гугъ тхыдэм щащӀыр пэсырей алыджхэмрэ урымхэмрэ. Апхуэду яперей дыдэхэм ящыщыр 98 гъэ ди лӀэщӀыгъуэм щыщу. Тацитым тхыдэ-тхыгъэм иритхауэ щыта. Урым къэралыр хэкӀуэда яуж КъухьэпӀэ Еуропэм Франк къэрал зэфӀоувэщ 300 илъэс текӀа яуж, Карлышхуэр тету. Карл икъэрал-щӀыпӀэм иджырей къэрал бжыгэр хеубыдэ, Джэрмэнри ящӀыгъуу. Ауэ Карлышхуэ и къэралыр куэдрэ щыӀакъым, и къуэрылъхухэм ягуэшыжри къэралищ хъуа — КъухьэпӀэфранк (яужкӀэ Фрэндж хъуащ), КъуэкӀыпӀэфранк (яужкӀэ Джэрмэн хъуащ), Курыт Къэрал (яужым Урым, Прованс, Лотарингэ хъужащ)

Джэрмэн къэралыр къыщыхъуар 2 мазае 962 гъэ рауэ ялъытэ. А махуэм пщы Отон I Ромэ Хэкум техьа. Пщыхэр тауэ мыпылъами Ромэ Къэралыр (Урым Къэрал) зэгуэту яхуэмыӀыгъу бжыгъу зэгуэкӀащ, къэрал хуиту. Апхуэду 1806 гъэм нэгъунэ щыта, фрэндж Наполеоныр къохьари Джэрмэным и нэхъыбэмрэ, Аустриэмрэ еубыд.

* 1914 гъэм Джэрмэныр Япэрей дунейпсо зауэм хохьа, а зауэм пэштыхь-къэралыр хокӀуадэри Веймар республикэ мэхъу.
* 1933 Джэрмэным и Ӏэтащхьэу Адолф Хьитлер трагъэувэ, яужкӀэ къэралым и ӀэнатӀэ псор еубыдри 1939 гъэм Ӏуохугъэ иригъэкӀуэкӀахэм ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр къыхокӀыр.

ЕтӀуанэ Дунейпсо Зауэм хэкӀуэда яуж къэралъыр пӀлӀыуэ ягуэшри акупацэ ящӀыр советымрэ, америкэмрэ, британымрэ, фрэнджымрэ джоуэ. 1949 гъэм америкэм, британиэм, фрэнджым яӀыгъар Джэрмэн Федерациэ Республикэ ящӀыр, советым иӀыгъар Демократ Джэрмэн Республикэ мэхъур

1990 гъэм ДжДР хохьа ДжФР зы хэку мэхъур

## Жылэр
1 щӀышылэм 2009 гъэм Джэрмэным 82 002 356 жылу дэс.

Къуажэхэм жылу дэсыр 10 % къуэдеращ, 90 % къалэхэмрэ, къыбгъэдэт урбанизациэхэмрэ.

Къалэ нэхъ инхэмрэ, жылу дэсхэмрэ (2008 гъэмкӀэ): Берлин — 3 424 700; Гамбург — 1 773 200; Миунхен — 1 315 400; Колн — 996 700; Франкфурт Майным — 670 600.

**Лъэпкъхэр**

Нэхъыбэр - джэрмэнхэращ (92 %), Бранденбург Саксониэ къедзыгъуэхэм лужхэр, сербхэр мэпсэу (мин 60); ищхъэрэ лъэныкъуэм Шлезвиг-Голштейным — даниэхэр мэпсэу (мин 50), абы нэмыщӀу хэкум 6 750 000 милыуану хэку-хэсу щопсэухэ, абыхэм: тыркухэр — 1 749 000; япэрей Югославиэм щыщ — 930 000; Урысейм — 187 000; Хуэхуэлейм — 129 000

## Диныр
Джэрмэным я нэхъыбэр — чыристэн, ахэм: католику — 32,4 %, лутерану — 32 %, мыслъымэну — 3,2 %, журт диным пылъу — 0,12 % абы нэмыщӀу 31 % джэрмэным иджылэр Тхьаншэ.

## Къедзыгъуэхэр

Категориэ:Джэрмэн
Дзэлыкъуэ къедзыгъуэ

**Дзэлыкъуэ къедзыгъуэ** () — Къэбэрдей-Балъкъэрэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.

Хьэблэ нэхъышъхьэр — Дзэлыкъуэкъуажэ.

Джылу дэсыр — мин 50, 433 (2010 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 2124 км².
Джэрмэныбзэ

**Джэрмэнбзэ** (*Deutsch, deutsche Sprache*) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, джэрмэн бзэ группэм хэту. 

Джэрмэныбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 110 хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Джэрмэным, Аустрэм, Шуэцарэм, Лихтэнштейным, Луксембургым, ЕЗ-м.

Тхыбзэр зэрщыт — латин.

## Хьарыфылъэр

## ТехьэпӀэхэр
* Steinke Institut

Категориэ:Бзэхэр
Дзыдзэ

**Дзыдзэ** (лат-бз.: *Martes*, ур-бз.: *Куница*) — шэрыпӀ шъакӀуэ, дзыдзэ лъэпӀкъым (Mustelidae) ящыщу.

## АплъэпӀкъыр
Я зэфӀэтыкӀэмкӀэ дзыдзэхэр мы ин дыду щытхэ, лъэгу-теуву зокӀуэхэ, лъапэхэм лъэхъуамбэ тхурытху ятет, лъэхъуамбэхэр хыиут щыту, лъэбжъамэ памцӀэ-цӀыкӀу къыдигъэж пыту, инэӀур памцӀу щыт, тхьакӀуэ кӀэкӀыу. ИпӀкъыр псыгъуэ-кӀыхь, цы Ӏув кӀыхьу тету. ИкӀапэр кӀыхь, икӀыфэ ныкъуэм хуэдиз мэхъу ебгъэлъэтэмэ. Дзэхэр памцӀэ, дзэжъу 5/6 жэдэт, икӀэм ититӀхэрр цӀыкӀу щыт. Я цыр гъуэжьфэм къыщыкӀэдзауэ гъуабджэ-къуафӀцӀафэм носыр, здэпсомрэ зыщыщымрэ елъытауэ.

## Яшхыр
Дзыдзэхэр псэушъхьа шъакӀуэм ящыщ. Нэхъ кӀасу яшхыр зэшъакӀуэхэр: кӀэпхъ, дзыгъуэ, фей, тхьакӀумэкӀыхь, бзу, цӀыв, бжъэжъей, джэдыкӀэ. Ягъуэтмэ пхъышъхьа-мышъхьа, дэ Ӏамэ.

## Шэныр
Дзыдзэхэр зэрызу псоу псэушъхьа, щызэпыхьахэр гъатхэм якӀэм гъэмахуэм ипэм. Къилъхур тхуы хуэдиз чыр; къуиху нэфху, гъатхэм ипэм къелъхухэ. МэзитӀ хуэдизкӀэ гъуэм исхэ янэр якӀэлъыплъу, мэзищ-мэзипӀлӀым анэм хут ишъын кӀедзэхэ хом-хомурэ.

## ЛъэпӀкъхэр
* Martes americana
* Martes flavigula
* Martes foina
* Martes gwatkinsii
* Martes martes
* Martes melampus
* Martes pennanti
* Martes zibellina

## Сурэтылъэ

File:TAUZoo eman158.JPG
File:American Marten.jpg|Martes americana
File:Martes flavigula Dresden.jpg|Martes flavigula
File:Steinmarder 01.jpg|Martes foina
File:Martes martes crop.jpg|Martes martes
File:Martes pennanti.jpg|Martes pennanti
File:Pine Marten in Kent.jpg
File:Baummarder 02.jpg


Категориэ:ШэрыпӀхэр
Категориэ:Дзыдзэ
Дзэлыкъуэбгъэ

**Дзэлыкъуэбгъэ** (лат-бз.: *Aegypiinae*, ур-бз.: *Грифы*) — псэушъхьа, шакӀуэ-бзу, бгъэхэм ящыщ

## Аплъэпкъыр
ЯкӀыхьагъыр см. 95 - 114, яшъхьамрэ пшъэмрэ цыкӀэкӀ нэхъ теткъым псэхэлӀэл, кӀуэцӀ-фэцӀхэр щашхым къатемынэн шъхьакӀэ. Дамэхэр бгъуэшху щытхэ, куэдрэ жьым ерсыну тегъэпсыхьауэ псэхэлӀэл лъыху (нэхъыбэ дзэлыкъуэбгъэ яшхын), Я лъакъуэхэр адрей бгъыхэм хуэду яубыдыфу яхьыфкъым шхыныр, зекӀуэнымрэ, къэжыхьынымрэ зтегъэпсыхьа къуэдер.

## Здэпсохэр
Дунейм ишӀыпӀу хъуам щопсоухэ Аустралиэм щымыхъукӀэ. Ипшъэ Еуропэм, Африкэм, Ишъхъэрэ Азиэм, Ипшъэ Америкэм, Ишъхъэрэ Америкэм.

Къушъхьа лъэныкъуэшэмкӀэ нэхъ заӀыгъхэр ауэ губгъуэхэмкӀы щыпсоун мэхъур ( шхын ирикъуу ягъуэтмэ ). Урысейм мы куэчу гъэпсом здэпсор Къаукъазым. Ӏуашъхьахэм м. 3 000 бгъуэхэр щешъыр, Алтайм м. 2 000 фӀэкӀыу.

## Зэрзэпыхьахэр
Илъэс щырикъухэм дзэлыкъуэбгъэхэр зэфӀэувауэ щытхэ, мазае – гъатхэпэхэм идежь я бгъуэхэм йокӀуэлъэжьхэ, кӀэ ямышъу, зэрамхъуэкӀыу. 

Бгъуэхэм я бгъуагъыр см. 130 - 140, я лъэгагъыр см. 60 - 200. Бгъуэ кӀуэцӀым гуафэ, пхъафэ, удз, цы такъырхэр ираубгъуэ.

ДжэдыкӀэ щыгъэтӀылъыр гъатхэпэм, зы мы нэхъыбу. ДжэдыкӀэм ифэр хужь-фӀеифу щыт, плыжьу-гъуабджэу хэпхъауэ.

ДжэдыкӀэхэм хъури бзыри зэрахъуэкӀху тес махуэ 55. Къыщыричхэр накъыгъэм ияпэрей махуэхэм. Чырхэр хомурэ хохъуэхэ, мазэ щырикъу къуэдем икӀыфэцхэр къытокӀэн кӀадзэ, дамэцхэр см. 2-3 носыр, мэзитӀ щырикъухэм бадзэуэгъуэм ияпэрей махуэхэм цыр икӀыфэм фӀыуэ тет, ауэ икӀапэмрэ идамэмрэ кӀэкӀыу щытхэ. Бгъуэ исын-пӀыныр 3 - 3, 5 мазэкӀэ йокӀуэкӀыр.

## Лъэпкъхэр
* **Torgos** - *Африкэ дзэлыкъуэбгъэ*
* **Trigonoceps** - *Дзэлыкъуэбгъэ шъхьаху*
* **Pseudogyps** - *Дзэлыкъуэбгъэ джэбэху*
* **Necrosyrtes** - *Дзэлыкъуэбгъэ гъуабджэ*
* **Gyps** - *Дзэлыкъуэбгъэ*
* **Sarcogyps** - *Индиэ дзэлыкъуэбгъэ*
* **Gypohierax** - *Бджэныбжъэ дзэлыкъуэбгъэ*
* **Neophron** - 
* **Aegypius** - *Дзэлыкъуэбгъэ къуафцӀэ*
* **Gypaetus** - *Дзэлыкъуэбгъэ жэкӀацэ*

## Сурэтылъэ

image:Gyps coprotheres1.jpg
File:Vulture.JPG
File:White-backed Vulture Metrozoo 1.jpg
File:Gyps bengalensis PLoS.png
File:Gyps coprotheres -St Augustine Alligator Farm, St. Augustine, Florida-8a-3c.jpg
File:Gyps fulvus -Basque Country-8.jpg
File:Himalayan Griffon I IMG 6811.jpg
File:VultureGriffon2.jpg
Днестырпыт Молдовэ Республикэ

**Днестырпыт Молдовэ Республикэ** (, , ) — дунейпсом къамылъыта къэрал, Еуропэм хэт. Къалэ нэхъыщъхьэр — Тираспол.
Дэшхуей

**Дей** (лат-бз.: *Juglans regia*, ур-бз.: *Орех грецкий*) — жыг дэхэм ящыщ къэкӀыгъэ.

## Сурэтыр
ИпӀкъым фэ псыфэ телъ, хуэзанкӀыу, мы зэгуэудауэ, икъудамэхэр фӀыуэ зэкӀэкӀыу пкӀашъэ ин ешъри, жыгышхуэ мэхъур.

Тхьампэхэр бжыгъу зэхэтхэ, 4, 6 иэ 8-уэ пытхэ, езы тхьампэхэр инкъым мм. 40-70 мэхъухэ, хуэпсыгъуэ-кӀыхьу, жыгыр щыгъагъэм иде къотӀэпӀхэ.

Езы дэхэм фэ Ӏув ятелъ, кумкӀэр быду щыт. Щыхъухэм идежь, фэр мэгъу, тӀууэ зэгуочыри езэр-езыру дэм къыкӀэрокӀыр.

## Ӏашъагъэм
Пэсырей лъэхъэнэхэм къыщыкӀэдзауэ дейр Ӏарысэ ящын кӀадзат, яужкӀэ бжыгъэ зэщымыщу къыхагъэкӀауэ. ЗэрзэшъхьащыкӀхэр я тхьампэхэмкӀэ, къудамэхэр зэрыкӀымкӀэ, кумкӀэм ибыдагъымкӀэ...

Жыгым ипхъэр ӀашъагъэмкӀэ кӀасэ мэхъу, фӀыуэ къалъытэ.

Езы дэхэр шхыным куэду макӀуэ, халъхьа, дагъэфӀы къыхашъыкӀыр нэхъыфӀхэм ящыщу къалъыту (ауэ кӀэху мэкӀуэд, кудрэ яӀыгъыфкъым)

## Сурэтылъэ

image:Noyer centenaire en automne.JPG
File:Walnuss-rinde.jpg
File:Walnuss-knospe.jpg
File:Walnussbluete-001.jpg
File:Juglans flower female 20050526 064 part.jpg
File:Juglans regia orzech wloski 2008.JPG 
File:Juglans regia Walnoot 'Buccaneer'.jpg
File:English Walnuts.jpg
File:Juglans regia autumn 2009.jpg


Категориэ:КъэкӀыгъэ
Елэн

**Елэн** ( лат-бз.: *Vormela peregusna*, ур-бз.: *Перевязка*) — шэрыпӀ псэушъхьэ, дзыдзэ лъэпкъым ящыщ. КъуэкӀыпӀэ Еуропэм, Азиэ КъуэхьэпӀэмрэ Курытымрэ щопсоу.

## Ӏэплъэпкъыр
И сурэткӀэ елэныр губгъуэ дзыдзэм ехьч, ауэ нэхъ цӀыкӀу щыт. И кӀыхьагъыр см 29-38 мэхъу кӀапэр хэту. Инхэм я хьэлъагъыр г 370-730 мэхъу. Адрей псэушъхьэ я лъэпкъым хэтхэм елъытамэ елэнхэм я хъухэри я бзыхэри зэхуэдиз, я инагъкӀэ зэшъхьэщыкӀхэкъым. Я кӀыфэр псыгъуэ кӀыхьу щыт, лакъуэхэр кӀэкӀыу, дзыдзэ псоми хуэду. КӀыфэм ишъхьэмкӀэ гъуабджэ-кӀынфӀу щыт, гъуэжь хэпхъауэ. И кӀагъымкӀэ фӀыцӀу щыт. Я нэӀур фӀыцӀэ хужьу зэхэлъ, хужьу я жэм ихъуреягъымрэ натӀэмрэ ирокӀуэ, яужкӀэ еху. Я тхьэкӀумэхэр иныфӀу щытхэ, кӀапэр бэлацэ.

## Здэпсохэр
Елэнхэм я шӀыпӀэр Еуропэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмрэ Азиэмрэ. Балкан хы тӀыгуныкъуэм къыщыкӀэдзауэ Азиэ КъуэхьэпӀэм носыр (Аравий хы тӀыгуныкъуэр хэмыту), Урысейм ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ хокӀыр, Китаймрэ Монголымрэ я ишъхърэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм нэс макӀуэ. Елэнхэр шӀыпӀэ нэхъ гъушъэхэм щопсоухэр , жыг здэщымыӀэ губгъуэхэм, пшахъуалъэхэм. ЗэзэмызэкӀэ удзкӀэ зэхэкӀа джабэ лъэныкъуэхэми щалъагъухэр. МакӀыу а псэушъхьэхэр къушъхьэхэми щагъуэтхэр м 3 000 лъэгапӀэхэм. Ди лъэхъэнэ къэкӀуэкӀым елэн куэдхэр санэхухадэхэм, паркхэм, хьаблэхэми щопсоухэ.

## Зэрыпсохэр
Я псоукӀэмкӀэ елэнхэр губгъуэ дзыдзэхэм яхьч. Нэхъ я фӀэфӀыр бджэхьэшъхьэмрэ джэщымрэ, макӀыу махуэхэм мэшъакӀуэхэ. И нэхъыбэм махуэр гъуэм ису ягъакӀуэ. Гъуэр иэ езыхэм къыратӀыкӀ иэ пэмыкӀ псэушъхьэхэм къагъэнауэ ягъуэтхэм иотӀысхьэхэ. Я гъашъэр зэрызу мэпсохэ, щы зэпыхьэнум идежь мыхъумэ. ШӀыпӀэ яубыдхэр зэхэхьэуи мэхъу ауэ ар зэпаубыду абы шъхьэкӀэ зэзау щыхъухэр макӀэ, и нэхъыбэм зэрмылъагъу, зэпэкӀэмыху псоун къыхаху. Згуэрэ къыщытеуэкӀэ иэ лыгъэ гуэрэ къыщыхъумэ и цыр еӀэтри и кӀапэр игупэмкӀэ егъазэ, абы ифэм къытеуам къыгуригъэӀуэн шъхьэкӀэ зэран зэрхуэхъуфынур. Ахэм мыхьэнэ къамыхьмэ елэным и кӀапэ кӀагъым къыреутхыкӀ мэ Ӏэй зиӀэ псы.

## Яшххэр
Елэнхэр шӀым зэршъакӀуэм хуэдэ къабзу, я лъэкъутӀым теувэху нэхъыфӀу заплъыхьын шъхьэкӀэ, жыгхэми дэпшеурэ мэшъакӀуэфхэр. Ауэ и нэхъыбэм зэрышъакӀуэр дзыгъуэхэм я гъуэхэм ипшъхьурэ. Зэ шъакӀуэхэр дзыгъуэхэм, жумэрэнхэм, жумэрэн гъуабджэхэм, бзухэм, щындырхъуэхэм, цӀывхэм. 

## Шырхэр
Елэным и псэфыныр мазэ пшъыкӀузым носыр, ар зытеухуар и яйцеклетка хур зыхэхьэр япэ шъыкӀэ «зегъэпсэху» яужым зэфӀэувэн кӀедзэ. Щылъхуэм идежь елэным зым къыщыкӀэдзауэ блым нэгъунэ шыр къыихьыфэну (нэхъыбэм плъы-тху къэлъху). Шырхэр цӀыкӀу Ӏэуэ, нэфу къохъухэ ауэ кӀэх хохъуэхэ, зы мазэ текӀа яуж бызышэр къагъанэ. Бзыхэм я Ӏэплъэпкъыр щызэфӀэувэр мэзищ щырикъум идежь, хъухэм илъэс щырикъум. Къагъэшъым шъхьэкӀэ яшъэр макӀэ ауэ ӀэрыпӀу яӀыгъхэр илъэсибгъу хуэдиз къагъашъэ.

## ТехьэпӀэхэр
* Урысейм и псэушъхьэхэр: Елэн (урысыбзэкӀэ) 
* Nature.ok.ru ит елэнхэм я Ӏохур зытетыр (урысыбзэкӀэ)
Еуропэ

**Еуропэ** — дуней лъэныкъуихым изы. Азиэм дэкӀыгъу Еуразиэ континентым хэт, зэхэту 1 

## ЦӀэр
Алыдж мифологием хэта бзылъхугъэ Еуропэм ицӀэкӀэ траӀуа, финикийхэм ягуащу щытауэ, ар Зевсым идыгъуауэ Критым ехьыр.

Езы цӀэр къызхэкӀар фрэндж лингвист Шэртеным къыхуэшъакъым (адре лингвист бжыгъэхэми хуэду).

## ШӀыпӀэгъунэр
Пэсырей алыджхэм япэм Еуропэр зыми хэмыту икӀи нэмысу, Азиэми, Африкэми ялъытэт. Яужым Еуропэр шӀышхуэ иджыпсту Еуразиэ зицӀэм итэкъыр цӀыкӀу зэрщытыр къыщашъэм ишӀыпӀэгъунэр къуэкӀыпӀэм ТэнкӀэ ирагъакӀу кӀадза.

XV илъэсишъэхэм, Эспаниэм мыслъымэну хъуар щырахум, византийхэр - Азиэм тыркухэм. Еуропэр зэман гуэрэкӀэ дунейпсом Чыристэну изакъуэ къынат. Ауэ иджыпсту, дунейм Чыристэну нэхъыбэ ис Еуропэм исым нэхърэ. XIX илъэсишъэхэм дунейпсом ипромышленностыр Еуропэм щыӀа.

В. Татищевым 1720 гъэм Еуропэм икъуэкӀыпӀэ шӀыпӀэгъунэр Уралым нэс ягъэкӀуэтэну мэлъаӀуэ. Хом-хомурэ шӀыпӀэгъунэ кӀэр апхуэду ялъытэн кӀадзэ, япэкӀэ Урысем яужкӀэ дунейпсом.

## Тхыдэ
КуэдрэкӀэ цӀыхухэр имысу, имытӀысхьу Еуропэм щыта. Курджым ипшъэ-къуэкӀыпӀэм къагъуэта 1,8 милыуанкӀэ узэӀабэкӀыжьмэ цӀыху исауэ, якъумшъэ, ахэр мрэ ящыщхэ, яужкӀэ а "лъэпӀкъхэр" зэр Азиэм и ипшъэмкӀэ зэбгырыкӀахэ.

ЦӀыхур тэнэ къыкӀыу Еуропэм къэкӀуами къашъэфкъым тынчу. Яшъэ къуэдер Еуропэм цӀыхур "къэхъуакъым", "зэфӀэувакъым". Индиэм япэрехэр къикӀа хуэдууи мэгугъэхэ ауэ гипотезэ нэхъ зтетхэр Африкэм къыкӀауэ.

Еуропэм дэтӀысхьапахэр гейделберг-цӀыхумрэ абы къытекӀа ( ягугъу ) неандерталымрэ, абы пэмыкӀыу етӀуанэр еуропэ дунем хуэгъэсэбэпауэ щытт.

Япэдыдэу Еуропэм иджырей цӀыхур (Homo sapiens sapiens) щихьар зэргугъэхэмкӀэ 35 иэ 28 илъэс минкӀэ узэӀэбэкӀыжьмэ, ар неандырталым икӀуэдыкӀэуи ящохъу.

## Еуропэм икъэралхэр

### Ныкъуэу е лъэныкъуэкӀэ Еуропэм хэт къэралхэр
* Урысей
* Къазахъстэн
* Тырку
* Азэрбиджан
* Ермэлый
* Хъырцей

## ТекӀыпӀэхэр

Категориэ:Еуропэ
КӀукӀумяу теплъэ хэкӀыгъуэр

**КӀукӀумяу теплъэ хэкӀыгъуэр** () — мыбы хохьэ жэщкӀэ щакӀуэ псэущхьэшх къуалэбзу лӀэужьыгъуэхэр. Абы тегъэпсыхьащ пкъым и гъэпсыкӀэри.

## Теплъэр
Я нэхэр пӀащэщ, гупэмкӀэ гъэзащ, тхьэкӀумэ гъуанэхэр инщ, тхьэкӀумэ къыпфӀощӀ бзий Ӏэрамэ пӀийхэу я щхьэбгъухэм тетыр. Дамэ кӀыхьхэщ, кӀагуэхэщ, лъакъуэ кӀэщӀхэщ. Цы Ӏув щабэ ятетщ. Хъумрэ анэмрэ зэфэгъущ, ауэ анэр нэхъ пӀащэщ. 

## Здэпсэухэмрэ шэнымрэ
Щопсэу мэз, къум, тундрэ, бхыгэм. Лъэтэжу яхэтыр мащӀэщ. Моногамнэхэщ. Абгъуэ лӀэужьыгъуэ нэхъыбэм ящӀкъым, щогъуалъхьэ жыг гъуанэхэм, къыр зэгуэкӀыпӀэхэм, абгъуэ ябгыныжахэм, псэуалъэхэм. 

## Ӏусыр
Я Ӏусыр псэущхьэщ — къуалэбзу, гъудэбадзэ. КӀукӀумяухэр зэрыз дыдэ къанэмыщӀа, икъукӀэ сэбэп мэхъу, абы папщӀэ къэрал нэхъыбэм щахъумэ. 

## ЗэхэгъэкӀыгъуэр
ЛъэпкъитӀ мэхъу, лӀэужьыгъуи 134 къызэщӀиубыдэу.
Лъэпкъхэр:
* Tyto
* КӀукӀумяу лъэпкъыр (*Strigidae*)

## Тхылъхэр
* *Брат Хьэсин*. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Категориэ:КӀукӀумяу теплъэхэр
Категориэ:Къуалэбзу хэкӀыгъуэхэр
Домбей

**Домбей** (ур-бз: *Зубр*; лат-бз.: *Bison bonasus*) — ШэрыпӀ классым хэт, бизонхэм ящыщ, бжъэнэкӀы лъэпӀкъым ящыщу, Американ бизоным ехьч Ӏэй, зэхэхьи мэхъу. Абы шъхьакӀэ зэзэмызэкӀэ зыуэ ялъытэхэ.

## ӀаплъэпӀкъыр
Домбейр нэхъ ину нэхъ хьалъу щыт Еуропэм ишӀэм ис псоушъхьахэм, икӀы изакъуэ къэнэжьа мыӀарыпӀ былымым ящыщу. ИкӀыхьагъыр 330 см мэхъу, илъэгагъыр метритӀым фӀокӀыр, ихьалъагъыр зытоннэм носыр. Бизонми хуэду, цы гъуабджэ ув тет, шкӀэхэм яр плъыжьыфу щыт. Шъхьао хуэкӀэкӀыу щыт, егъэзыхауэ, "жакӀэ" тету, мыину бжъакъуит иӀа. Домбеймрэ Бизонымрэ Ӏэуэ зэшъхьащыкӀкъым. Домбейм иджабэр нэхъ лъагэ, ибжъакъуэхэмрэ икӀэпэмрэ нэхъкӀыхьхэ. Домбейм ишъхьар Бизоным ем нэхъри нэхъ Ӏэта, гъэ хуабэр къыщихьакӀэ Бизоным икуэпкъхэм цыр йокӀыр, кӀэкӀыу къонэ, Домбейм илъэспсом зэркӀыфу цыр зэхуэдизу тет. ЯинагъкӀэ тӀури зэхуэдиз ауэ Бизоным ипӀкъыр егъэзыха хуэду зэрщытым шъхьакӀэ нэхъ быдафэ тоуэр.

Домбей лъэпӀкъыр тӀуэ ягуэч - беловеж домбейрэ (B. b. bonansus) къаукъаз домбейрэ (B. b. caucasus). Къаукъаз домбейм ицыр нэхъ къуафӀцӀэ икӀи нэхъ бэрину щыт.

## Гъашъэр зэрекӀуэкӀыр
* КӀыфэм икӀыхьагъыр - м. 3
* Илъэгагъыр - м. 2
* Ихьэлъагъыр - 1 тоннэ
* Зэрыпсор - 23-25 илъэскӀэ
* Зэрыпсэфыр - мэзибгъу
* ӀаплъэпӀкъыр щызэфӀэувэр - 1,5 - 2 илъэсым
* Нэхъиндыдэ щыхъур - 5-6 илъэсым дежь
* Гур 1/3 джэмым нэхъри нэхъ ин
* Япэ щылъхуэр - илъэс 4 идежь
* ШкӀэр мазитхум хуэдиз ягъашхэ
* ШкӀэр къыщалъхум ихьалъагъыр - 19-25 кг.
* 1,5сэхьат текӀауэ къалъхуа нэуж, шкӀэр лъэм тоувэ
* ШкӀэм удз ишхын щыкӀидзэр махуэ 19-22-хэм

## Здэпсохэр
Япэдыду Домбейхэр здэпсоуар Переней хы тӀыгуныкъуэм къыщыкӀэдзауэ Сыбырым икъуэхьапӀэм нэгъунэ, абы Инджылызымрэ Скэндинавиэм я ипшъэ лъэныкъуэр хэту, а хэкушхуэм мэз закъуэкъым здыкӀэсахэр, губгъуэми итахэ. ЦӀыхум зэпимыуду зэрешъакӀуэм шъхьакӀэ Домбейр мэздэгу къуэдехэм къыкӀыкӀэнар. Лэхьыйм иде зы къэнэжьар 1921 гъэм брэкониерхэм яукӀа, Къаукъазым щы къэнэжьар 1926 гъэм яукӀа, Ӏуашъхьа Алоус идежь. Идыпсу щыӀа Домбейхэр, зоопаркхэм къырагъэкӀауэ, специал программэмкӀэ, зэфӀагъэувэжьыным шъхьакӀэ. Заповедникхэм: Лэхьыйм, Урысыхум, Литуэм, Молдавиэм, Укрэинэм, Къаукъазым джоуэ.

## Шэныр
Домбейхэр гупурэ мэпсоухэ щым къыщыкӀэдзауэ тӀокӀым нэгъунэ, джэмрэ шкӀэрэ зэхэту. Гупым янэхъыжъыр джэм сытчыгъуи. Гухэм язакъу мэпсоухэ, илъэсым зэ нэхъ джэмхэм гупым яхэмыхьу. Джэмым яхэхьан щыхуэжьэр дунем елъыта: хуабэм, шӀыӀам, къэру яхуримыкъумэ. Абы шъхьакӀэ Домбей зэповедник-зэказникхэм яӀыгъхэр ( фӀыуэ здагъашхэм ) гур щыхуэм иде джэмхэм яхэхьафыну, дунер фӀымэ. Хуиту псо Домбейхэр шыщхьэӀу – фокӀадэм яхохьа джэмхэм. Гухэр зэпеуэн кӀадзэмэ хьалъу зауӀажьинкӀи мэхъур. ШӀымахуэм гуп зтӀущыр зэхыхьауи мэхъу зыгупышху, гу зтӀущи яхэту. Джэмыр мэзибгъукӀэ псэф. Накъыгъэмрэ мэкъуауэгъуэмрэ язэхуакум малъхуэхэ.

Категориэ:ШэрыпӀхэр
Дыгъужь

**Дыгъужь** (лат-бз.: *Canis lupus*, ур-бз.: *Волк*) — псэушъхьа шъакӀуэ, шэрыпӀхэм ящыщ, хьалъэпкъ. ХьэӀуцыдзхэмрэ кайотхэмрэ ядэкӀыгъу дыгъужъхэм хэт. Генетикэ шъэныгъэм зэригъэлъагъуэмкӀэ унагъуэ хьахэр дыгъужъхэм къатекӀауэ ягъува.

Дыгъужьыр хьалъэпкъхэм я нэхъ иным ящыщ, икӀыхьагъыр (кӀапэм дэкӀыгъу) см. 160 нос, илъэгагъыр см. 90 нос, ихьалъагъыр кг. 62 нэгъунэ носыр.

Япэрей лъэхъэнэхэм дыгъужъыр шӀыпӀэ нэхъыбэхэм щыпсот Еуразиэмрэ Ишъхъэрэ Америкэмрэ. Иджырей лъэхъэнэхэм шӀыпӀэ здэпсомрэ, псэушъхьахэм ябжыгъэмрэ куэдкӀэ нэхъ макӀэ хъуа. Лажьэ зтелъыр цӀыхум иӀашъагъэм. Дунем илъэныкъуэ бжыгъэхэм дыгъужьыр куэдыным нэса ауэ абы емылъытауэ иджыр къыздынэсым цӀыхур йошъакӀуэ дыгъужъым, игъашъэмрэ былым зэрихуэмрэ тегушъхьыху, иэ ауэ сытми джэгу-шъакӀуэнымкӀэ яукӀыр.

## Аплъэпкъыр
Дыгъужъхэм я инагъымрэ я хьалъагъымрэ Ӏэуэ зэшъхьащокӀхэ шӀыпӀэ здэпсом елъытауэ, Биргмэн къызэрилъытамкӀэ ( шӀыпӀэ нэхъ шӀыӀахэм нэхъ ину щытхэ ). Янэхъыбэм лъэгагъыр см. 60 - 85 носыр, кӀыхьагъыр см. 105 - 160, хьалъагъыр кг. 32 - 62. Ишъхъэрэ лъэныкъуэхэм Ишъхъэрэ Америкэм дыгъужъ гуэрэхэм я хьалъагъыр кг. 77 фӀокӀхэр, нэхъ индыду дыгъужъ къагъуэтар Аласкэм идежь 1939 гъэм, ихьалъагътэр кг. 80 хъут. Лъэпкъ нэхъ цӀыкӀу къалъытэр хьарып дыгъужъыра, дыгъужьыбз зэфӀэувахэм яхьалъагъыр кг. 10 фӀэкӀкъым. Гуп-зэхэтхэм дыгъужъыхъухэр счыгъуи бзыхэм нэхъри нэхъ ину щытхэ 20 % хуэдизкӀэ, нэхъ натӀэшхуэ шъхьауэ щытху.

ИаплъэпкъымкӀэ хьашхуэ тхьакӀумэпамцӀэм ехьчхэ. Лъакъуэхэр кӀыхьу, къэрууфӀу, илъэкъуапӀэм икӀыхьагъыр см. 15 хуэдиз, ибгъуагъыр см. 7 хуэдиз курытит лъэхъуамбэхэр куэдкӀэ гупэм къыхокӀхэр абыкӀэ хьалъэкъуапӀэм хагъэгъуащэкъым. НатӀэшху щыт, нэӀу бгъуэуэ, илъэныкъуэхэмкӀэ жъэкӀацу цыр тету, инэӀушхуэмкӀэ ХьэӀуцыдзхэмрэ кайотхэмрэ ямыхьчу щыт абыхэм яр нэхъ Ӏузу, памцӀу щыт ИкӀи инэӀумкӀэ псэушъхьа-шъэныгъэ азэгъуэхэм зэхашъыкӀыр къыригъэкӀыфу: бзаджэгъуэ, къытехьагъуэ, даӀуэгъуэ, шъэбагъуэ, гуфӀэгъуэ, гузавэгъуэ, сакъыгъэ, шъэхугъэ, чынагъуэ.

ИкӀапэр кӀыхьу, гъуму щыт хьахэм я кӀапэхэм елъытамэ счыгъуи егъэзыхауэ щыт.

Дыгъужъхэм яцыр Ӏуву, кӀыхьу щыт. Дыгъужъ лъэпкъхэм цым ифэр куэду зэшъхьащокӀхэр, шӀыпӀэ здэпсохэм тегъэпсыхьауэ. Мэзым щыпсоу дъыгъужъхэм яфэр псыфэ-гъуабджу щыт, тундрэ лъэныкъуэхэм щыпсохэр - нэхъ нэхуу, хужьым нэсу щытхэ, пшахъуалъэхэм щыпсохэр - псыфэ-гъуэжьыфу щытхэ, Азиэ Курытым икъушъхьахэм щыпсо дыгъужьхэм я фэр - гъуэплъу щыт. Абы пэмыкӀыу хужьыбзу, плъыжьу иэ фӀыцӀабзу щытуи къохъухэ зэрызу.

## Здэпсохэр
Еуропэм нэхъыбу дыгъужъхэр къыздэнар Эспаниэм, Хуэхуэлейм, Урысейм, Урысыхум, Португалым, Урымым, Лэхьыйм, Скандинавхэм, Балканхэмрэ, Балтикэ къэралхэм. Азиэм здэпсохэр Корейм, Китаймрэ Индиэмрэ илъэныкъуэ гуэрэхэм, Азэрбиджаным, Къэзахъстэным, Афганистэным, Ираным, Иракым, Аравий хы тӀыгуныкъуэм ишъхъэрэ лъэныкъуэр. Ишъхъэрэ Америкэм Аласкэм къыщыкӀэдзауэ Мексикэм нэс щопсоу.

Категориэ:ШэрыпӀхэр
Зей

**Зэ** (лат-бз: *Cornus*, ур-бз: *Кизил*) — къэкӀыгъэ, 30-50 хуэдиз лъэпкъкӀэ зэщхьэщыкӀыу, я нэхъыбэр жыгхэм ящыщ тхьэмпэ-пыху, къызэрыкӀхэр иэ жыг хуэду иэ пабжъэ хуэду, адрейхэр удз-къэкӀыгъэхэм ящыщ, илъэс бжыгъэкӀэ къэкӀыу, зытӀущ гъэ псом тхьэмпэ пымыху, удзыфу щытхэ.

* **Swida** лъэпӀкъым ящыщхэр - пабжъу къокӀхэ. Я нэхъыбэр декорым щхьэкӀэ къагъэкӀхэ я къудамэфэхэр плъыжьу иэ гъуэжьу зэрщытым шъхьакӀэ.
* **Benthamidia** лъэпкъыр - жыг мыин хуэду щытхэ, куэду паркхэм ягъэкӀыр, я сурэт дахэм щхьэкӀэ.
* **Cornus-ымрэ** **Benthamidia-мрэ** я мэрэкӀуэ пшхы хъунур, ауэ Ӏарысу ягъэкӀхэкъым. Swida-м и мэракӀуэхэр цӀыхум ишхмэ хуэзэранын хъуну ( ауэ бзухэм кӀасэ я хохъу )
Иисус Ичылисэ

**Хьисэ Ичылисэ** — дуней псом зыми пымышъа чылисэ хуит, Пекин къалэм Китаим 1917 гъэм зэӀуахауэ. Ар китай лъэныкъу щыт Протистан чылисэм къыхэкӀауэ Чыристан диным щыщу. А диным Хьисэ Ичылисэм хэт цӀыхухэр Зыпылъыр - Евангилэр лъэпкъу хъуам дунем нагъэсыну Хьисэым ИетӀуанэ къэсыгъуэм нэс. Ар зы чылисэ Китаим еуэ, револуцэ 1945 гъэм екӀуэкӀам ипэкӀэ щы хъухэт. 1995 гъэм Хьисэ Ичылисэр Мэзкуу идеи зы зэӀуиха. 

Мы пшъыр япэрей хабзэм:
# Тхьапсэ
# Чристэн диныр зепхьан
# Уи лъакъуэ птхьакӀыну
# ?
# Шъэбэт Махуэ
# Хьисэ
# Инджыл Тхылъыр
# Къэлыныр
# Чылисэ
# Гупшысэныгъэ
Инджыдж (Зеленчукскэ) къедзыгъуэ

**Инджыдж (Зеленчукскэ) къедзыгъуэ** (, ) — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.

Хьэблэ нэхъышъхьэр — Зеленчукская къуаджэ.

Джылу дэсыр — мин 49, 033 (2010 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 2931 км².
ИнжыджцӀыкӀу

**ИнджыджцӀыкӀу** (аб-бз.: *Йынджьыгь-ЧкӀвын*, ур-бз.: *Малый Зеленчук*) — Къэрэчей-Черкесым ежэх псы. СэмырабгъумкӀэ Псыжъ холъадэ.

ИкӀыхьагъыр - 59 км, Мэрыхъуэ игъусу - 123 км. Ишъхърэ Къауказым иде, Мэрыхъуэмрэ Аксаутымрэ щызэхэлъадэм ИнджыджцӀыкӀур кӀедзэ. Езы Аксаутмы хэлъадэхэр Гыды, Къышъкыт, АбыкӀара, Штара, Къэрдэныдж.

Категориэ:Къэрэшей-Шэрджэсым и псыхэр
ЗиландыщӀэ

**ЗилэндыщӀэ** (, ) — Хы ТӀыгуейэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Веллингтон.

Категориэ:ЗилэндыщӀэ
Иврит

**Иврит** (*עברית*) — афразийхэм ящыщ, семит бзэ группэм хэту.

Иврит я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху - млн 8 хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Исраэл.

Тхыбзэр зэрщыт — хьэрып.

## ИгбобзэкӀэ Уикипедиэ
* Zuckermann, Ghil'ad, 2003. ''Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew''. Palgrave Macmillan. (ISBN 9781403917232 / ISBN 9781403938695)

Категориэ:Бзэхэр
Инжыджышхуэ

**Инджыджышхуэ** (, ) — Ишъхъэрэ Каукъазым ежэх псы, сэмырабгъумкӀэ Псыжъ холъадэ.

ИкӀыхьагъыр - 158 км, псыхъуэр - 2730 км². Къэрэчей-Черкесым, Ставропол къэралым, Краснодар къэралым йожэх. Къызхэжхэр псы: Архъызрэ Псышърэ (Ӏуашъхьа Пшышъ къыкӀож, 3 790 м). 

Псым инэхъыбэр Зеленчукскэ станицэм иде хахри Псыжъ хадзэ, Ставропол каналым ягъэкӀуэн шъхьакӀэ.

Категориэ:Къэрэшей-Шэрджэсым и псыхэр
Инджылыбзэ

**Инджылыбзэ** (инджылыбзэкӀэ: *English, English language*; ур-бз.: *Английский язык*) — инджылызхэм ябзэ (Инджылызымрэ Британиэшхуэ псомрэ я бзэ Ӏаташъхьа), АШЗ-м ибзэ (31 штатым я бзэ Ӏаташъхьа), Ирлэндым, Канадам, Малтэм джоуэ бзэ ӀаташъхьатӀым ящыщ, Аустралием Зеланд КӀэм я бзэ Ӏаташъхьа. Ӏаташъхьа хуэду щыт, къагъэсэбэп Африкэмрэ Азиэмрэ я къэрал гуэрэхэм (Индиэ, Пакистэн...) ИнджылыбзэкӀэ псалъэхэм лингвистикэм англофонкӀэ йоджэхэ. Нэхъыбэу а псалъэр къыздагъэсэбэпыр Канадэм.

Джэрмэн бзэхэм ящыщ индоеуропей бзэхэм я унагъуэм. Анэдэлъхубзэу къэзылъытэр - 410 милыуан хуэдиз, псалъэхэр (етӀуанэ бзэ хуэдуи) - 1 млрд хуэдиз (2007). Лъэпкъ Зэгуэт Хасэм иӀаташъхьэ бзихым ящыщ.

## ТехьэпӀэхэр
* Английский язык в картинках.
* Найди пары английский - кабардино-черкесский.

Категориэ:Бзэхэр
Индиэ

**Республикэ Индиэ** (, Bhārat Gaṇarājya ) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Ниу-Дели.

Индиэм и щӀыгум и инагъымкӀэ дунейм 7 увыпӀэр щеубыд. Жылэ исымкӀэ етӀуанэр, Хъутейм иужькӀэ (1 210 193 422 цӀыху.). КъухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ Пакистэныр, темыр къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ viral4d Хъутейр, Непалыр, Бутаныр, къуэкӀыпӀэмкӀэ Мианмэр, Бангладэшыр къыпэщылъщ. Хы гъунапкъэхэр Индием диӀэщ Малдивхэм, Шри Ланкэм, Индонезиэм. 
 

Категориэ:Индиэ
Индонезиэ

**Республикэ Индонезиэ** () — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Джакарта.

Категориэ:Индонезиэ
Ипшэ Америкэ

**Ипшэ Америкэ** — ипшъэ шӀыпӀэ Америкэм, ШӀыгум ИкъуэхьапӀэмрэ Ипшъэ Лъэныкъуэм щыхэт. ТӀумщыгъуи ишӀыпӀэ гуэрэхэр Ишъхъэрэ Лъэныкъуэм хеубыдэ. Хыхэм Ӏуфэ здиӀар: Шъэху океаным — къуэхьапӀэмкӀэ, Атлантикэм — къуэкӀыпӀэмкӀэ, и гъунапкъэхэр Ишхъэрэ Америкэм и де Дариэн ӀузэвымкӀэ, Кариб хымкӀэ ирокӀуэ.

Ипшэ Америкэм абы пэмыкӀыу бжыгъэ хы тӀыгу амэ хабжэ, абыхэм янэхъыбэхэр къэрал хэтхэм яуэ. Кэриб хы тӀыгухэр Ишъхъэрэ Америкэм хабжэ. Ипшъэ Америкэм икъэрал Кариб хым илъхэр абы хэт: Колумбиэ, Венесуэлэ, Гайанэ, Суринам, Фрэндж Гуианэ яцӀэр — Кэриб Ипшъэ Америкэ

Псалъэ "Америкэр" япэдыду ицӀу тезытхар итхыпхъэм Мартин Валдзэмуллер, а итхыпхъэм шӀыпӀэм латиныбзэкӀэ Америго Веспуччи ицӀэр тритха. А хулъхугъэра жызыӀар Христофор Колумбым къыгъуэта шӀыпӀэхэр Индиэкъым, ахэр Хэку КӀэхэ, япэкӀэ Еуропэм ямышъахэр.

ШӀылъэм иинагъыр — 17,8 милыуан км², джылу дэсыр — 385, 742, 554.

## Тхыдэр
 
ШӀылъэм итхыдэр щыуэ бгуэч хъуну. Япэрер - лъэпӀкъ исахэм (Еуропэм имыубыд кӀышъэ) язэфӀэувэкӀэр, къэру къыщаштам, яхэкӀуэдэжьыгъэр. ЕтӀыуану — Еуропэ къэралхэм яубыдын щыкӀадзар (Конкиста) — 1500-1800 гъэхэм. А гъэхэм шӀылъэм инэхъыбэр къэралитӀым яӀыгът (Эспаниэмрэ Португалиэмрэ) Апщыгъуэра лэтин-амэрикэм икъэрал нэхъыбэм ябзэри, экономикэри, къэралыгъуэри щызэфӀэувар.

## Къэралхэр

## ЛъэпӀкъхэр

ЭтникэмкӀэ Ипшэ Америкэ щыуэ бгуэч хъуну: индехэр, еуропэхэр, африканхэр. Колумбиэ, Экуадор, Венесуэлэ къэралхэм янэхъыбу дэсыр лъэпӀкъ зэхэпхъа (эспанхэмрэ лъэпӀкъ исахэмрэ къатекӀахэр). КъэралитӀ къуэдем: Перурэ Боливиэрэ индехэм янэхъыбаӀуэр. Брэзил, Колумбиэ, Венесуэлэ нэхъыбэ хъухэр африканхэра. Архентинэм, Чили, Брэзилым нэхъыбэхэр еуропэм къикӀахэм ящыщ — Эспаниэмрэ Урымымрэ. Брэзилым португалхэр, джэрмэнхэр, урымхэр, эспанхэр джоуэ янэхъыбу мэпсо.

## Бзэр
Ипшэ Америкэм бзэ нэхъ яшъэхэр португалымрэ, эспаныбзэмрэ, Португал бзэмкӀэ здэпсалъэхэр Бразилым, ар 50 % джылу хъуам Ипшъэ Америкэм исхэм. Эспаныбзэр Ипшъэ Америкэм и нэхъыбэ къэралхэм ибзэ Ӏэташъхьа. Абы пэмыкӀыу индеэхэм ябзэхэр: кечуа (Экуадорым, Боливиэ, Перум джоуэ), гуарани (Парагуайрэ Боливиэрэ), араукани бзэр (Чилирэ Архентинэрэ)

Бзэхэмрэ, джылу зезыхьа-псалъэхэмрэ:
* Эспаныбзэ — 194 600 108
* Португалыбзэ — 191 480 630
* Инджылыбзэ — 800 00
* Нидерландхэбзэ — 510 000
* Фрэнджыбзэ — 230 000

Категориэ:Ипшъэ Америкэ
Ипшэ Африкэ Республикэ

**Ипшъэ Африкэ Республикэ** (, ) — Африкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Претория.

Категориэ:Ипшъэ Африкэ Республикэ
Ипшэ Ӏэсетиэ

**Ипшэ Ӏэсетиэ** (, , ) — дунейпсом къамылъыта къэрал, Къуакъаз кӀыбагъым хэт. Къалэнэхъышъхьэ — Цхинвал.

## Дунейпсо-дипломатиэмкӀэ и къэлъытэгъуэр
Ипшэ Ӏэсетиэм и хуитыныгъэр къзлъытэр Урысейрэ, Венесуелэрэ, Никарагуарэ, Наурурэ, абыхэм пэмыкӀыу Апхъазым — къэрал ныкъуэ къэлъытэгъу щытыр.

ЛъЗ-м и хабзэкӀэ, де-юре Ипшэ Ӏэсетиэм и шӀыпӀэр Курджым хохьэ, абы и конституциэмкӀэ «Цхинвал куей» зицӀэ ().

## Хэкумэтхыр
Ипшэ Ӏэсетиэм и шӀыпӀэр Къаукъазышхуэ бгытхым и ехыпӀэм хэлъ. ШӀыпӀэр нэхъыбаӀуэм къуэкӀэ-бгыкӀыу щыт. Климэтыр — курыт, шъышъылэм и шӀэӀэгъыр — 20 къыщыкӀэдзауэ −70&nbsp;°C носыр, шышъхьэӀум и хуэбагъыр -+21 — 24&nbsp;°C носыр.

Ипшэ Ӏэсетиэм и гъунапкъэхэр ишъхъэрэмкӀэ Урысейм Ӏохьэ, ипшъэмкӀэ Курджым. И шӀыпӀэм и инагъыр км² 3.900.

## Тхыдэр

Урысейм Ӏэсетиэр Кучыку-Кайнарджий тхылъымкӀэ хуэкӀуауэ щыта 1774 гъэм, урыс тырку зауэм яуж. 1843 гъэм Ӏэсетиэ куей мэхъур.

1918 гъэм Ипшэ Ӏэсетиэр Совет Урысейм идежькӀэ еуэкӀа, хэхьэным шъхьэкӀэ, апкӀэнтӀэху Курджым къэрал шъхьэхуиту зытриӀуауэ. Ипшэ Ӏэсетиэр Курджым аннексиэ ишъыну щыхуэжьэм зауэшхуэ къыхэкӀа хъуа 1918—1920 гъэхэм.

1922 гъэм ССР Курджейм хэту Ипшэ Ӏэсетиэ автоном куей мэхъур.

1989 шъакӀуэгъуэм и 10 Ипшэ Ӏэсетиэм и джылэ депутатхэм я Хасэм унафэ къадагъэкӀ автоном куейр республикэ хъууэ ССР Курджейм хэту. Езы курджы парламентым абым пэуву унафэ къыдегъэкӀ ишъхъэрэ осетиэ автономыр Ӏуахыну.

1990—1991 гъэхэм Курджымрэ Ипшэ Ӏэсетиэмрэ зауэ къахокӀыр Дъыгъэмыс тхылъкӀэ яужым зэфӀэкӀауэ.

1991 гъэм щыкӀэдзауэ Ипшэ Ӏэсетиэр де-факто къэрал шъхьэхуиту щыта, ауэ дунейм и къэрал зым къымылъытауэ шъхьэхуиту. 2008 гъэм шышъхьэӀум Курджым и къэрал ӀэнатӀэм Ипшъэ Осетиэр къэрукӀэ трихын мурад ешъыр, Урысейр а зауэм зэрхэхьэм шъхьэкӀэ республикэр къэнэфа.

2008 гъэм къэхъуам яуж Урысеймрэ пэмыкӀэ къэралхэри хэту Ипшэ Ӏэсетиэм и хуитыныгъэр къалъыта.

## Къэрал политикэ зэхэтыкӀэр
Ипшэ Ӏэсетиэр президентым и республику щытщ. Къэралым и тхьэмадэр хабзэ гъэзанкӀэр президентыра. Хабзэ къадэгъэкӀ ӀэнатӀэр парламентым иӀыгъ, депутат 33 зыхэтым.

## Джылэр
Советым джылэбжыгъэ икӀэу ирагъэкӀуэкӀамкӀэ 1989 гъэм, Ипшэ Ӏэсетиэм цӀыху дэсар мин 99. Абым я нэхъыбэр осетинхэ, пэмыкӀыу курджыхэр, урысхэр адрей лъэпкъхэр джоуэ. Дин зыпылъхэр — чыристэн.

## АдминистрациэкӀэ зэрыгуэчыр
Республикэр куеиплкӀэ мэгуэч — Дзау куей, Знаур куей, Ленингор куей, Цхинвал куей.

Цхинвалым щымыхъукӀэ кълэ статус зиӀэр хьэблэ Квайсара.

## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* «Ипшъэ Осетиэм културэм и министериэ» 
* «Ипшъэ Осетиэ Республикэм и Нэхъышъхьэ комиссиэ хэхынымкӀэ» 
* «РЕС» Информационное агентство и «Министерство печати и массовых коммуникаций Республики Южная Осетия» 
* Посольство Республики Южная Осетия в Российской Федерации 

Категориэ:Ипшъэ Осетиэ
Иракъ

**Иракъ** () — Азиэм (КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум) хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Багдад.

Категориэ:Иракъ
Ирлэнд

**Ирлэнд** (, ) — Ищхьэ Еуропэм хэт къэрал. Ирландие хытӏыгум и нэхъыбэр еубыд. Ищхъэрэкӏэ Ирландие Ищхъэрэм (Инджылызым щыщ ӏыхьэм) гъунэгъу. И инагъыр километр зэбгъузэнатӏэ мин 70,2-рэ мэхъу. Къалэ нэхъыщъхьэр — Дублин. 

Къэралым и цӏэр къызытекӏар пасэрей ирланд Eriu, е Эриу-ирландие мифологием тхьэӏухудым и цӏэр.

2022 гъэм цӏыху 5 123 536-рэ щопсэу; ирландхэр къызытехъукӏар кельтхэ. Къалащхьэр дублин къалэщ, къэралым цӏыхуу исым я ӏыхьэ плӏанэм нэблагъэр (цӏыху мелуан 1,4-рэ) щопсэу. Ирландием иджыпсту нэхъыбэу къыщагъэсэбэпыр инджылызыбзэ (ирланд диалект); хытӏыгум ижь — ижьыж лъандэрэ къыдекӏуэкӏ бзэр — кельт къудамэм ехьэлӏа ирландыбзэр-мащӏэ дыдэу къыщагъэсэбэп, нэхъыбэу гэлтахт. Апхуэдэу щытми, къэралыбзэу къалъытащ бзитӏри.

Категориэ:Ирлэнд
Ислэнд

**Ислэнд** () — ишъхъэрэ Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Рейкиявик.

## Гулъытыгъуэ

Категориэ:Ислэнд
Ишхъэрэ Америкэ

**Ишхъэрэ Америкэ** — континент, ШӀыгум ИкъуэхьапӀэмрэ Ишъхъэрэ лъэныныкъуэмрэ дэлъ. 500 милыуан джылу дэс.

## Хэкумэтх
Ишхъэрэ Америкэр къуэхьапӀэ лъэныкъуэмкӀэ океан Шэхумрэ, Беренг хымрэ Ӏулъ, абы пэмӀыкӀыу Калифорниэмрэ Аласкэ - хыжъэхэмрэ дэкӀыгъу. КъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ - Атлантик океаныр, хыуэ: Лабрадор, Кариб. Мексикэ хыжъэ, Сант Лаурен хыжъэ. Ишъхъэрэ Лъэныкъуэм - Ипшъэ океан абы хы игъусу: Бофорт, Баффин, Гренланд джоуэ, Гудзон хыжъэ яхэту. 

КъуэхьапӀэмкӀэ Еуразиэм хэзгъэкӀыр Беренг Ӏузэвым, къуэкӀыпӀэмкӀэ Ипшъэ Америкэм хэзгъэкӀыр Панам Ӏузэвым.

## ИзэхэтыкӀэр

### Къушъхьахэр
* Бгъуэн къушъхьахэр
* Канадэ къушъхьахэр
* Хы Ӏуфэ къушъхьахэр
* Сиерра-Невада
* Аппалач
* Кордилиерэ

Ӏуашъхьа нэхъ лъагэр Мак-Кингли - 6 192,5 м

### Псыхэр
* Миссисипи
* Миссури
* Макензи
* Колумбиэ
* Саскачеуан
* Иукон
* Колорадо
* Рио-Гранде

### Псыхъурейхэр
* Псыхъуреишхуэхэр:
# Ишъхьэ. 
# Эри. 
# Гурон. 
# Мичиган. 
# Онтарио. 
* Мышъэм я псыхъуреишхуэ
* Хуимыт псыхъуреишхуэ
* Шыугъэ псыхъуреишхуэ
* Виннипег
* Крейтер

## Къэралхэр



Категориэ:Ишъхъэрэ Америкэ
Йордан

**Хьэшымыт Пэштыхьей Йорданымрэ** () — Азиэм (КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум) хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Амман.

Категориэ:Йордан
Канадэ

**Канада** (, ) — Ишъхъэрэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Оттава.

Категориэ:Канада
Караганда

**Караганда** (, ) — Къазахъстэным и къалэ щыт. 

Джылу дэсыр — мин 471, 800 (2010).

## Хэкумэтхыр

### Климатыр

## Джылэмрэ, бзэмрэ, динымрэ

## Тхыдэр
### ЦӀэр къызхэкӀар

## АдминистрациэкӀэ зэргуэча
**Къалэ куейхэр:**
# **Октябрь**
# **Казыбек би**

## Сурэтылъэ
Хъутейбзэ

**Хъутеибзэ** (*中文, 汉语*) — син-тибетхэм ящыщ бзэ хэту. 

Хъутыбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — 1,3 млрд хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Джылэ Республикэ Хъутей, Хъутей Республикэ, Гонконг, Сингапур.

Тхыбзэр зэрщыт — хъутей дэмыгъэ тхыбзэ.

Категориэ:Бзэхэр
Корей Лъэпкъ Демократ Республикэ

**Корей Лъэпкъ Демократ Республикэ, КЛДР** () — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Пхениан.

Категориэ:КӀэрей Джылэр Демократ Республикэ
Краснодар щӀыгу

**Краснодар щӀыгу** () — Урысейм и Ипшъэ Федерал Куейм хэт.

Щашъар 1937 гъэм и 13 фокӀадэм.

И гъунапкъэхэр здырикӀуэр: Ростов областымкӀэ, Ставропол краймкӀэ, Къэрэшей-ШэрджэсымкӀэ, Адыгэ РеспубликэмкӀэ, АзгеймкӀэ джоуэ. Кърым ӀузэвымкӀэ Хуэхуэлеймрэ Краснодар краймрэ я гъунапкъэ ирокӀуэ.

Къалащхьэр Дэлъэшъу (ур-бз. Краснодар).

И инагъыр — 75 500 км².

Джылу дэсыр — 5 161 042 (2010 гъэмкӀэ).

## Хэкумэтх
Урысейм ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ хэт, Ишъхърэ Къаукъазым и ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм. Ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ къэралым и гъунапкъэр Ростов къэралым Ӏулъ, къуэкӀыпӀэмкӀэ Ставропол къэралым, ипшъэм Азгъейм, ипшъэ-къуэкӀыпӀэм Къэрэшей-Шэрджэсым. Ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэмрэ ипшъэ-къуэхьэпӀэмрэкӀэ Хы МыутӀэмрэ Хы ФӀыцӀэмрэ я Ӏуфэм Ӏулъ.

Псы ежэххэр: Псыжъ, Лабэ, Уэрп, Шыхэгуащэ, Мдзымтэ пэмыкӀхэр джоуэ.

## Джылэр

### Лъэпкъу дэсхэр

### Хьэблэ нэхъ инхэр




### Куейхэр

## Сурэтылъэ

Pshish.jpg
Sukko valley (Krasnodarskiy region).jpg
080831 CRW 3947 Beregovaya w.jpg
Dolmen Russia Kavkaz Jane 3.JPG
EstoSadokFromAibga.jpg
Kardyvach4.jpg
Министерские озёра (25).jpg
Abrau.jpg


## Гулъытыгъуэ

Категориэ:Краснодар край
Кощхьаблэ къедзыгъуэ

**Кощхьаблэ къедзыгъуэ** () — Адыгэ Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.

Хьэблэ нэхъышъхьэр — Кощхьабл къуаджэ.

Джылу дэсыр — мин 31, 030 (2010 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 606 км².
Кубэ

**Кубэ** () — Ишъхъэрэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Хьаванэ.

Категориэ:Куба
Кроу

**Кроу** (зэрзэджэжхэр *абсэрока* иэ *апсалокэ* (apsáalooke əpsaːloːke) — индей лъэпкъ АШЗ щыпсоу. Яэреуэ яшӀыналъу щытар Йелустоным ипсыхъуэм, иджыпсту - резервым мэпсохэ Биллингс къалэм и гъунэгъу (Монтанэ штатым). Лъэпкъ Ӏаташъхьар Кроу-Эйдженсим дэт, Монтанэ штатым.

## Тхыдэр
Лъэпкъ апсалокэм яцӀэр япэрем мы тэрэзу къызэрагъэкӀа хъуа "цӀыху-къуагъ" хуэду (абы инджылызхэм зэреджэхэри къыкӀа Crow - къуагъ). Тэрэзу зэбдзэкӀмэ псалъэм къыкӀыр "бзуушхуэм ибын"; апхуэду я лъэпкъ гъунэгъу хидатсахэр яджэт. Бзу шхуаӀар дунейм темытыжьу хъун, исурэт къаӀутэмкӀэ икӀапэр гуахъуэм хуэду щытт къанджэ-пэкъуафцӀэм иэ мэзкъанджэм ехьчу.

Япэреуэ еуропейхэм щыпэкӀэхуахэр 1743 гъэм, иджырей къалэ Хардиным ипэмыджыжьу (Монтанэ штатым) - Канадáм щыщ фрэнджху къыкӀэкӀахэ, зэкъуэш Ла Верандри, лъэпкъым цӀэ траӀуар beaux hommes, "цӀыху дахэ". Езы кроухэм (апсалокэхэм) еуропейхэм траӀуар baashchíile "цӀыху нэгъуэжь".

Шъэныгъэ-азэгъуэ гуэрэхэм кроухэмрэ хидатсахэмрэ я пэсырей шӀыналъэр Миссисипи къыздыкӀидзэм и ишъхъэрэ лъэныкъуэм Мннесотэм иэ Висконсиным; адрейхэм Уиннипегм Манитобе идежь. Яужым кроу-хидатсахэр куэчахэ Ишъхърэ ДакотомкӀэ, абдежьым кроухэр хидатсахэм яхокӀхэри къуэхьпӀэ лъэныкъуэмкӀэ йожьэхэ. Монтанэмрэ Уайомингымрэ идежь тӀыса нэуж лъэпкъыр "къушъхьа кроурэ" "псыхъуэ кроурэ" зэхокӀхэр.

## ПсоукӀэр

Кроухэм я унэхэр - типи, домбеяфэхэмрэ чы гъумхэмрэ къыхэшъыкӀауэ. Кроухэр адрей лъэпкъхэм нэхъри нэхъ цӀэрыӀу щыт я типихэм я инагъымкӀэ. ИкӀуэцӀым ихъуреягъкӀэ уэншокхэр ираубгъуэт, икум нафӀэр иту, Ӏугъуэр типим ишъхьа гъуанэ иӀамкӀэ икӀт. Кроу унагъуэ куэдым иджыри къыздынэсым типихэм кӀэсу мэпсохэ, нэхъыбу куэчу псохэм.

Бзылъхугъэхэмрэ хулъхугъэхэмрэ я щыгъыныр зэшъхьащыкӀт. Бзылхугъэхэм я зэгъалъэхэр (бохцей) еуропейхэм яде къащэху шэкӀхэмкӀэ ядт иэ домбеяфэ, шъыхьыфэм къыхахт, шъыхьыдзэхэр траду. ЛъакъуэфӀэлъхьу мокасинхэмрэ лъей кӀэкӀ (леггин джоуэ) зэрахьат. Хулъхугъэхэм я щыгъыныр нэхъыбэм джанэ, лъей, плъэӀурыдз иэ шхэӀан, мокасин джоуэ зэфӀэлъа. Я шъхьацхэр кӀыхьу зэрахьар, зэзэмызэкӀэ шӀым нэсу, згуэрэхэр халъхьурэ ягъэдахэт.

Кроухэр адрей индей-лъэпкъ Ишъхърэ губгъуэм исахэм ялъытамэ нэхъ къуэлеуэ щытахэ шыхэмкӀэ. 1914 гъэм зэрыхъухэтэр мин 4, ауэ 1921 гъэм идежь миным нэсахэ, абы пэмыкӀыу куэду хьа яӀыгъа, адрей лъэпкъхэм ялъытамэ кроухэм хьал яшхтэкъым.

Лъэпкъыр къызхэкӀыр бзылъхугъэмкӀэ ялъытэт, абы пэмыкӀыу лӀым къыча нэуж ифызым иунэм кӀуэуэ кӀэтӀысхьажьт. Бзылъхугъэхэм лъэпкъым ӀанатӀэ куэд яӀат.

## Здэпсохэр
Джылу зэрыхъухэр мин 10. Здэпсохэр: Биллингс, Хардин, Боузмэн, Миссула, Албукерк, Денвер, Лоренс, Бисмарк, Спокейн, Сиэтл, Чикаго.

## ТехьэпӀэхэр
* Crow Tribal website
* Crow Tribal Council Website
* Little Big Horn College Library*

Категориэ:Лъэпкъхэр
Хъуэрджэ

**Хъуэрджэ** (лат-бз.: *Prunus armeniaca*, ур-бз.: *Абрикос*) — къэкӀыгъэ-жыг КъымцӀэ лъпӀкъым ящыщу.

КъыздикӀауэ ялъытэр Китайм, абдежым мы Ӏарысу къокӀхэр. Еуропэм къызэрашъар Ермэлым икӀауэ (лэтин цӀэр къызхэкӀыр ара: armeniacus - ермэлей). ЯужкӀэ Римым носыр, абы топсэлъыхь пэсырей урым тхыдэтх Плиний Нэхъыжъыр.

**ПэмыкӀ цӀэуэ иӀар**: *хъуэрэджэ*, *абрикосжыгей*.

## ЗэрзэфӀэтыр
Тхьампэпыху жыг, мы индыду, пкӀашъхьа хъурей иӀу.

Тхьампэхэр хъуреуэ щыт, я кӀапэр памцӀу, игъунэхэр дзасу.

Хужьу иэ плъыжьыху мэгъагъэ тхьампэхэр къэмытӀэпӀа кӀышъэ.

Пхъышъхьахэм зы кумкӀэ ярылъ, езыхэм яфэр, гъуэжь-плъыжьыфу щытхэ, хъурейху. КумкӀэм ифэр Ӏуву щыт, цӀанлъу.

## КъыздэкӀыр

Курхьэхэр пэсырей лъэхъэнэхэм къыщыкӀэдзауэ къэрал ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀахэм арысу ягъэкӀыр

Урысем куэду Къаукъазымрэ, ипшъэ куейхэм Еуропэ лъэныкъуэм ягъэкӀыр.

## Сурэтылъэ

image:Pink Rhododendron.jpg
File:Apricot01.JPG
File:Apricot Blossom. Japan.jpg
File:Abricot.jpg
File:Apricot seeds.jpg
File:Prunus armeniaca1.jpg
File:Meruňka1.jpg
File:Owoce Morela.jpg
Кхъужьей

**Кхъужь, Кхъужъ** (лат-бз.: *Pyrus communis*, ур-бз.: *Груша*) — Кхъужьей, къуэкӀыпӀэ Еуропэм къыщыкӀэдзауэ къуэхьапӀэ Азиэм нэс къыщокӀыр.

Кхъужейра къызхагъэкӀар Ӏарысэ-кхъужьхэм я нэхъыбэр Еуропэм, Ишъхъэрэ Америкэм, Аустрилиэм къыщагъэкӀхэр.
Кхъуейудз

**Кхъуейудз** (лат-бз.: *Malva*, ур-бз.: *Мальва*) — къэкӀыгъэ кхъуэйудз-лъэпкъым ящыщу.

## КъыздэкӀхэр
30 лӀэужьыгъуэ хуэдиз лъэпкъым щыщу Еуропэм, Азиэм, Ишъхъэрэ Африкэм, Ишъхъэрэ Америкэм къыщокӀхэ, къызэрхагъэкӀхэр я гъагъэпкъыр тхьампищу зэрзэгуэтыр, езы гъагъэхэр тхьампэ тхурытху щытхэ, гъэч зыфӀэтхэм тхьампэ куэд ятету. КъыздэкӀыр мэзхэм, гъогугъунэхэм, губгъуэхэм, хадэхэм, бжьыхькӀагъхэм; ежьужь.

Ӏарысу ягъэкӀыр куэду игъагъэхэм шъхьакӀэ.

## ЗэрзэфӀэтыр
Кхъуейудзыр - зыгъэпсоу, макӀыу илъэситӀ иэ гъэбжыгъэпсоу удз-къэкӀыгъэ, жэпкъ зыубгъу, зэфӀэт иэ занду щыт иӀу, илъэгагъыр см. 30 - 120 хъууэ. Итхьампэхэм кӀы иӀу, хъурейху, гъунэ 5 -7 зэхэкӀыу, пхъашу щыту.

Гъагъэхэр 1 - 5 тхьампэ кӀыхэм къыдедз; лӀэужьыгъуэ куэдым гъачу пытхэ, гъагъэ-тхьампэхэр я кӀапэмкӀэ тӀууэ зэгуокӀхэр, мы памцӀу хъуреуэ щытху, я фэр плъыжьыху. Щыгъагъэр мэкъуауэгъуэм щыкӀэдзауэ шыщхьэӀум нэгъунэ.

Лъабжъэхэр кӀыхь, бгъуэуэ зэкӀокӀхэр.

## ЛӀэужьыгъуэхэр

* Абазэкхъуей *Malva sylvestris*
* МатэкхъуейцӀыкӀу *Malva pusilla*
* Malva aegyptia
* Malva alcea 
* Malva assurgentiflora
* Malva brasiliensis	 
* Malva canariensis
* Malva cretica
* Malva dendromorpha 
* Malva hispanica
* Malva microcarpa
* Malva microphylla
* Malva mohileviensis
* Malva moschata 
* Malva neglecta
* Malva nicaeensis 
* Malva oxyloba
* Malva pacifica
* Malva parviflora 
* Malva preissiana
* Malva pseudolavatera 
* Malva qaiseri
* Malva rotundifolia 	 
* Malva sinensis
* Malva stipulacea
* Malva tournefortiana
* Malva trifida
* Malva verticillata
* Malva wigandii
Къабардеа (Теберда)

**Къабардеа (Теберда)** (, ) — Къэрэшей-Шэрджэсым и къалэ (1971 гъэм). Ишъхъэрэ Къаукъазым щыт.
Къажэрей

**Мыслъымэн Республикэ Къажэр** () — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Тегеран.

Категориэ:Къажэр
Къазахъыбзэ

**Къазахъыбзэ** (*қазақ тілі, قازاق ٴتىلى, qazaq tili*) — Къазахъстэнм и бзэ нэхъыщхьэщ. Къазахъыбзэм Къазахъстэн ис къазахъэм я анэдэлъхубзэщ, абы щынэмыщӀауэ адрей лъэпкъхэми ящӀэ, иропсалъэ.

## Хьарыфылъэр

## Гулъытыгъуэхэр
Къазмакъей

**Къазмакъей** (лат-бз.: *Hippophaë rhamnoides*, ур-бз.: *облепиха*) — пабжъэ иэ жыг къэкӀыгъэ. Еуразиэм икурыт лъэныкъуэхэм къыщокӀ.

## ЗэрзэфӀэтыр
Жэпкъ бжыгъу зэфӀэт, тхьампэпыху пабжъэ; зэзэмызэкӀэ, макӀыу жыгу мэкӀыр. Илъэгагъыр иныкъуэм м. 1 - 3 иэ м. 3 - 6, макӀыу м. 15 щынэс мэхъу, ипкӀашъхьар псыфу щыт, банэ кӀыхьу пыту. Къудамэхэм, гъэчхэм жыгым ипкӀахьар хъуреуэ иэ памцӀу иэ бгъуэуэ щыт.

Илъабжъэр шӀыфэм игъунэгъу щыт, см. 40 мы нэхъ кууэ, бгъуэуэ зэкӀэкӀыу.

Тхьампэхэр зэрызу, иэ зэпэщылъу къытокӀэхэ. ИшъхьамкӀэ псыфэ-удзыфу икӀагъымкӀэ гъуэплъ-псыфу иэ гъуэжь-псыфу; хужьу.

МэракӀуэхэр хъуреуэ щытхэ гъуэжьху иэ хуэплъыжьыфу, псы куэду якӀэту, гуашӀыу, мэ къадихьаху. КумкӀэр хуэхъуреуэ, кӀыхьу щыт, нэхъыбэм фӀыцӀу, лыду.

## КъыздэкӀыр
Мы Ӏарысэ къэкӀыгъу здэкӀыр Еуропэ (Къаукъазыр хэту), КъуэхьапӀэ, Курыт Азиэм, Монголым, Китайм, Пакистаным, Индиэм. Урысейм идежь къыздэкӀыр еуропей лъэныкъуэм ( Ишъхъэрэ Къаукъазыр хэту ), КъуэхьапӀэ, КъуэкӀыпӀэ Сыбырым, Алтайм. Куэду жыг-хадэхэм къагъэкӀыр, Урысейм цӀэрыӀу къалъыта.

## Сурэтылъэ

image:Hippophae rhamnoides MS 0169.jpg
File:Hippophae rhamnoides1 beentree bialowieza.jpg
File:Hippophae rhamnoides bud.jpg
File:Hippophae rhamnoides-01 (xndr).JPG
Къалэ нэхъыщхьэр

**Къалэ нэхъышъхьэ** — къэралым и ӀэнатӀэгъуэкӀэ и нэхъыжъ къалэ иэ и администрациэ къыхэгъэкӀыгъуэм (Аутоном республикэ, провинциэ, штат, куей), абым и нэхъыбэм къэрал тхьэмадэм и унэр (пэштыхьым, президентым, губернаторым), хабзэдэгъэкӀ, хабзэгъэзанкӀэ (Нэхъышъхьэ мэхьчэмэ, Хасэхэр, Нэхъышъхьэ министериэхэр) лъэжьыгъэхэр дэт.
Къалэ

**Къалэ** — хьэблэшхуэ, зи джылэр нэхъыбэм губгъуэ лэжьыгъэхэм емыпхауэ щытым.

Хьэблэм къалэ категориэр къэралыгъуэ ӀэнатӀэпӀашъхьэкӀэ зэфӀокӀыр, икӀи къэрал къэс джылу (и бжыгъэр щыкӀэдзауэ) дэсын хуэр зэшъхьэщокӀыр. Даниэр къэштамэ цӀыху 250 къыщыкӀэдзауэ, Японырамэ - мин 50 цӀыху дэсын хуэй.

## Тхыдэр

Къалэхэм я тхыдэр нэхъыбэм зэпхар «къалэ» псалъэм гурыӀуэгъуэ халъхьэхэм - джылэм я псоупӀу шӀыпӀэ яубыдым и инагъыр, джылу дэсым и бжыгъэр, хьэблэкум и шӀыпӀэм мыхьэнэ зэрихьэр, быдапӀэ иӀэмэ (къэлъытэгъуэ къалэ джоуэ ирату бжыгъи щыӀа, быдапӀэ зимыӀэ хьэблэхэм) пэмыкӀхэр джоуэ.

Къалу хъуам я тхыдэр щыкӀидзэр цӀыху я шӀыпӀэм щихьа лъандэрэ, цӀыху псэукӀэ лъэуж къэгъэнахэмкӀэ.

Джыпсту дунем и къалэ нэхъ жъыдыду къалъытэхэр VIII-VII мин гъ. ди лъ. я. щыщхэр, абыхэм ящыщ: Иерихон, Чатал Гуйук пэмыкӀхэр джоуэ.

Курыт лъэхъэнэхэм къалэхэр нэхъыбэм къыздыхэкӀхэтэр быдапӀэхэм здэщытам дежь иэ я хъуреягъкӀэ. Адыгэбзэм хэт псалъэми ар егъэлъагъуэ, туркубзэхэм къахэкӀауэ къыхэхьа псалъэ «къала»-р зэдзэкӀамэ мыхьэнэ хэлъыр «быдапӀэ» иэ «чэшъанэ».

XIX-XX лъэхъэнэхэм къалэхэм я зэфӀэувэныгъэр зэпхатэр Индустриал револуциэ екӀуэкӀам. Къалэшхуэхэм я пашъхьэм нэхъ факъырэдыдэхэм ящыщ лъакъуэхэр щыпсохэт, ауэ гушӀгъогу транспортым и зэфӀэувэныгъэр къыщысым Еуропэмрэ АШЗ-мрэ къалэпашъхьэ къыхэкӀыу кӀадзахэ унагъуэ къуэлейхэр дэсу.

## Къалэм и пкъыр

Къалэхэр гъогукӀэ зэпхауэ щытхэ, къалэ кӀуэцӀым ирикӀуэ гъогур урам мэхъур, урам гъунэхэм унэ (псоупӀу, лэжьапӀу, еджэщу) яшъыр

Къалэхэм унэ дашъыхьхэм ящыщ:

* Индустриалу:
** фабрикэхэр
** кхъухьӀухьэпӀэхэр
** Хьэпщыпылъэхэр
* ПсоупӀэхэмрэ хуэныкъуэгъухэмрэ:
** унэхэр
** хьэкӀэщхэр
** тучанхэр
* ШхапӀэхэр
** кафехэр
** ресторанхэр
* ЗыгъэпсэхупӀэхэр
** паркхэр
** проэкцион залхэр
** музейхэр

## Хэхъуэгъуэр зэрекӀуэкӀыр

## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр

* ЛъЗ-м и къэохугъуэ къалу хъуам а охур зтетыр 

Категориэ:Хэкумэтх
КъардэнгъущӀ, Зырамыку

**КъардэнгъущӀ Зырамыку** (щӀышылэм и 1-м 1918 гъэ — дыгъэгъазэм и 25-м 2008 гъэ) — Къ-Б-м искусствэмкӀэ щӀыхь зиӀэ и лэжьакӀуэ, Адыгэ къ-м искусствэмкӀэ щӀыхь зиӀэ и лэжьакӀуэ. 

## ГъащӀэтхыдэр
КъардэнгъущӀ Зырамыку ПӀатӀурэ и къуэр щӀышылэм и 1-м 1918 гъэм Арыуан куейм щыщ Псыгуэнсу къуажэм мэкъумэшыщӀэ унагъуэм къыщалъхуащ.

1926 гъэм Зырамыку къуажэ школым щӀэтӀысхьэри ар ехъулӀэныгъэкӀэ къиухащ.

1935 – 1940 гъэхэм Мэзкуу дэт ГИТИС – м щеджащ.

1940 гъэм Зырамыку Дзэм къулыкъу щищӀэну ираджащ. Дуней Зауэшхуэ етӀуанэм хохуэ. 1945 гъэм КъардэнгъущӀым и лъахэм къигъэзэжащ. Aр 1948 гъэ пщӀондэ Къэбэрдей Къэрал драмтеатрым и сценэм артисту щыджэгуащ. КъардэнгъущӀым адыгэ драматургием и зыужьыныгъэм лэжьыгъэфӀ хилъхьащ, ар лъэпкъым и уэрэджыӀакӀуэ.

1949 гъэм къыщыщӀэдзауэ 1952 гъэм нэс КъардэнгъущӀыр Къэбэрдей-Балъкъэр щӀэныгъэ-къэхутакӀуэ институтым ӀуэрыӀуатэмкӀэ и секторым щолажьэ. 

1952 гъэм Зырамыку Къэбэрдей-Балъкъэр Къэрал пединститутым щӀохьэри ар 1956 гъэм ехъулӀэныгъэкӀэ къеух. Абы и ужькӀэ ар Къэбэрдей-Балъкъэр «Элбрус» тхылъ тедзапӀэм редактору щолажьэ, литературэмкӀэ лэжьыгъэ зэмылӀэужьыгъуэхэр егъэзащӀэ, пщӀэрэ щӀыхьрэ иӀэу и ӀэнатӀэм пэрытщ.

Апхуэдэурэ илъэсищ хуэдизкӀэ редактору лэжьа нэужь, КъардэнгъущӀыр 1959 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр щӀэныгъэ-къэхутакӀуэ институтым егъэзэжри ӀуэрыӀуатэмкӀэ секторым Ӏохьэж.

КъардэнгъущӀым лэжьыгъэшхуэ ирегъэкӀуэкӀа адыгэ уэрэдыжьхэр зэхуэхьэсыным, ахэр джыным, гъэзэщӀэным теухуауэ.

Адыгэ уэрэдыжьхэр цӀыхубэм деж нэхьэсынымкӀэ зэфӀэкӀ иныр зэриӀэр къалъытэри, КъардэнгъущӀ Зырамыку 1964 гъэм «КъБАССР-м искусствэмкӀэ щӀыхь зиӀэ и лэжьакӀуэ» цӀэ лъапӀэр къыфӀащащ. Адыгэ щэнхабзэмрэ литературэмрэ хуищӀа зыужьыныгъэм папщӀэ КъардэнгъущӀым тӀэунейрэ къратащ Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩӀыхь тхылъ.

КъардэнгъущӀ Зырамыку 1964 гъэм УФ-м и ТхакӀуэхэм я зэгуэтым хэтт.

## Лэжьыгъэхэр

## И псалъэ цӀэрыӀуэ
КъэрдэнгъущӀ Зырамыку - Си гъащӀэм и мыхьэнэ нэхъыщхьэ дыдэр сыкъэзылъхуа си лъэпкъым сыхуэлажьэу зэресхьэкӀарщ. ГъащӀэ кӀыхь къызэрызгъэщӀам теухуауэ жысӀэнуращ. Сэ пасэрей губзыгъэжь гуэрым жиӀа псалъэ Ӏущхэм сызэрытетыным сыхущӀэкъуащ. Мыращ абы жиӀар:
* *Жьэр гъэкъабзэ,*
* *Бзэр гъэӀэсэ,*
* *ПцӀы умыупс,*
* *Псэм удэмылажьэ,*
* *Жьыгъэм зумыгъэхь,*
* *Хьэм уемытхьэкъу,*
* *Бзаджэм уемыӀуалӀэ,*
* *ЛӀыгъэм уримыбий.*

## ТехьэпӀэхэр
* Гъашъэм тепсэлъыхь

Категориэ:Мыслъымэнхэр
Къаукъаз

**Къаукъаз** — Еуропэмрэ Азиэмрэ я гъунапкъэм тету, Хы ФӀыцӀэм, Хы МыутӀэм, Хы Каспийм я зэхуакум дэту. Къаукъаз къушъхьахэм хэт (Къаукъазышхуэм) абы къыбгъэдэлъ шӀыпӀэхэри иубыду: Ишъхъэрэ Къаукъаз (Къаукъазыпэ), Ипшъэ Къаукъаз (КъаукъазкӀыб).

Ишъхъэрэ Къаукъазыр Урысейм хеубыдэ, Курджым икъуэ зытӀущым щымыхъукӀэ.

Ипшъэ Къаукъазыр Азэрбиджаныр, Апхъазыр, Ермэлыp, Ипшъэ Осетиэр, Курджыр джоуэ хеубыдэ.

Нэхъ лъагэ пӀэр — м 5 642 ( Ӏуащхьэмахуэ )

## Къэрал хэтхэр

Урысейм хиубыдыр:

## Хэкумэтх
Къаукъазым шӀыуэ иубыдыр мин 440 км², абы шӀыпӀэ хэтхэр: Ишъхърэ Къаукъаз (Къаукъазыпэ), Къаукъазышхуэ, КъаукъазкӀыб губгъуэхэр (Курамрэ Араксымрэ я псыхъуэхэр, Колхидэмрэ джоуэ), Къаукъаз ЦӀыкӀур, Джавахет-Ермэл бгыхэр (я ишъхърэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр). 

Ишъхърэ Къаукъазым и пашъхьэм Ставропол бгыхэр ит (Нэхъ илъагапӀэр Ӏуашъхьа Стрижамент, м 831 хъууэ) Псыжъ-Хы МыутӀэ губгъуэмрэ Тэрч-Гум губгъуэхэмрэ зэхигъэкӀыу. Ишъхъэрэ Къаукъазым Тэрчымрэ Сунжэмрэ я зэхуакум тэрч-джабэхэмрэ сунжэ-джабэхэмрэ дэлъ я зэхуакум Алханчурт къуэр ирикӀу.

Къаукъазышхуэм и къушъхьэ зэхэтыкӀэр мэгуэч **КъуэхьапӀэмкӀэ**, хомурэ Тэман хы тӀыгуныкъуэм къыщыкӀэдзауэ дэкӀуэурэ Ӏуащхьэмахуэ нэсыху (инэхъ лъагапӀэр — м 5 642). **Ӏуашъхьэшхуэ КурытхэмкӀэ** (Ӏуащхьэмахуэрэ Къэзбэч Ӏуащхьэрэ я зэхуакум), **КъуэкӀыпӀэмкӀэ** Къэзбэч Ӏуащхьэ идежь къыщыкӀэдзауэ Апшерон хы тӀыгуныкъуэм нэс ехын кӀидзу.  лъэныкъуэр Ӏуашъхьахэм зэву ирокӀуэ, къуэкӀыпӀэмрэ къуэхьапӀэ лъэныкъуэхэмрэ бгъуэуэ макӀуэхэ. Къаукъазышхуэм и Ӏуашъхьэхэм Ишъхъэрэ Къаукъазымрэ Къаукъаз кӀыбымрэ зэхагъэкӀыр я гъунапкъу ирикӀуу.

## Лъэпкъхэр
Къаукъаз лъэпкъхэр гуп щыуэ мэгуэчхэ:
* **Къаукъазыбзэ лъэпкъхэр:** *[[абазэхэр]], апхъазхэр, авэрхэр, агулхэр, [[адыгэхэр]], арчинхэр, андийхэр, ахваххэр, багулалхэр, бежтинхэр, ботлыхэр, будуххэр, гинуххэр, годоберинхэр, гунзибхэр, даргинхэр, дидойхэр, ингушхэр, каратинхэр, крызыхэр, курджы-джуртхэр, курджыхэр, лэкъхэр, лезгинхэр, мычгышхэр, рутулхэр, табасаранхэр, тиндийхэр, удинхэр, хваршинхэр, хиналугхэр, цахурхэр, чамалалхэр* джоуэ, пэмыкӀхэри.
* **туркубзэ лъэпкъхэр:** *азэрбиджанхэр, балъкъэрхэр, къэрэшейхэр, къумукъухэр, нэгъуэйхэр, тырку-месххэр.*
* **къажэрыбзэ (ираныбзэ) лъэпкъхэр:** *къушъхьа джуртхэр, курдхэр, осетинхэр, талышхэр, тытхэр.*
* **пэмыкӀ индоеуропей лъэпкъхэр:** *ермэлыхэр, алыджхэр, урысхэр.*

## Сурэтылъэ

Zweigipfel.jpg
View to the South from Mount Elbrus.jpg
Dombai 3760 Gornolyzhnie Trassy.jpg
Tsru 052.jpg
Ingushetia - Tsey-Loam.jpeg 
Кураг.jpg
VittfarneGeorgien 155.jpg