КӀах Адыгэбзэ

**КӀахыбзэ** йэ **КӀах псалъэ** (, ) — шапсыгъхэм, абдзэххэм, натхъуэджхэм, бжъэдыгъухэм, кӀэмыгуейхэм, хьатыкъуайхэм я тхыбзэр зэрзэфӀэтыр. Адыгеймрэ Хы ШӀуцӀэ Ӏуфэмрэ щыпсэу адыгэхэм я бзэ.

## КӀахыбзэ Диалектхэр
*КӀахыбзэ
**Хы ШӀуцӀэм идэжь Ӏутыхэр
***Нэтхъуаджэбзэ
***Шапсыгъэбзэ
****Шапсыгъэ шху (Шапсыгъэмэ ячӀыгужъ ыпшӀэ)
****КӀэмгуе-шапсыгъ (Шапсыгъэмэ ячӀыгужърэ КӀэмгуемэ ячӀыгужърэ языфагу)
****Шапсыгъэ-цӀыкӀу (Шапсыгъэмэ ячӀыгужъ ычӀэгъ, Хы ШӀуцӀэм идэжь)
****Кфар Камэм ишапсыгъэбзэ
****ХьакӀуцубзэ
**Псыжъым идэжь Ӏутыхэр
***Бжъэдыгъубзэ
***КӀэмыгуябзэ
***Абдзахэбзэ
***Хьатыкъуайыбзэ

## Тхыпкъылъэр
**КӀэмгуэй хьэрыфылъэ** ( *КӀах тхыбзэр зытет* )

**а** [a] макъ кӀыхьыр къегъэлъагъуэ. Ипэм щитым деж адрей бзэхэм къызэрыщеджэм хуэдэкъым. Псалъэм папщӀэ, урысыбзэкӀэ *арбуз* жаӀэу ятхыр адыгэбзэкӀэ *Ӏэрбуз* жыпӀэу тхын хуейщ.

**э** [ă] макъ кӀэщӀыр къегъэлъагъуэ. Урысыбзэм хэт "а"-мрэ "о"-мрэ щытемыгъэщӀапхъэм деж, абы ещхьу къеджэн хуейщ. Ипэм зэикӀ ирагъувэркъым. Ар псалъэм ипэм щигъэувапхъэм деи "а" ягъэув.

**б** [b] макъыр къегъэлъагъуэ. Ар урысыбзэм хэт "б"-ми, инджылызыбзэм хэт "b"-ми ещхьщ.

**в** [v] макъыр къегъэлъагъуэ. Зыхэтыр къэбэрдеймрэ иджырей шэрджэсымрэ беслъэнеймрэ ябзэращ. Адрейхэм ябзэм хамэбзэм къыхэкӀыу къыхэхьа псалъэхэм фӀэкӀ хэткъым. Абы ипӀэкӀэ е [ż°], [ċ°] е [dż°] къокӀӀуэ, ауэ абыхэм иджыри дытепсэлъыхьынущ.

**г** [ğ] макъыр къегъэлъагъуэ. Ар "г" "х"-м ещхьу къыщыппсэлъкӀэщ щыхъур. Хамэбзэ псалъэхэм [g] макъыр къыщегъэлъагъуэ.

**гу** [g°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр къэпсэлъын щхьа [g] макъым игъусэу [w] жыӀэн хуейщ.

**гъ** [γ] макъыр къегъэлъагъуэ. Ар шхын ехыпӀэ Ӏупхъуэр щыкӀэзызкӀэ къикӀ макъщ. Нэмыцэбзэмрэ францыбзэмрэ я R пхъашэм ещхьщ.

**гъу** [γ°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [γ]-рэ [w]-рэ, а [g°] къызэрапсэлъыу жыхуэсӀам хуэдэу, зэщӀыгъуыу къэппсэлъымэ мэхъу.

**д** [d] макъыр къегъэлъагъуэ. Ар урысыбзэми, инджылызыбзэми хэтым ещхьщ.

**дж** [dž´] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [č´] макъым и къэхъукӀэу, ауэ жьгъыжьгъыу щыту аращ. Нэхъ захуэу тхын хъумэ, мыр "джь"-уэ тхын хуейт, сыту жыпӀэмэ, абазэбзэм хэт "дж"-р тӀэкӀу нэгъуэщӀщи (дыдейм ещхьыр абазэбзэ "джь"-ращ). Инджылызыбзэм хэт "j"-м къызэреджэри аращ.

**дз** [dz] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр нэхъ ипэкӀэ стхам ещхьщ, ауэ [d]-рэ [z]-рэ щызэгухьэкӀэ къыхъуу аращ.

**дзу** [dż°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр къэбэрдеибзэм хэткъым. Зыхэтыр кӀахэбзэращ. Ар зыхэт псалъэ закъуэ-тӀакъуэхэм абы ипӀэ къэбэрдейм [v] жаӀэ. Мыр [d]-рэ [ż°]-рэ щызыгуэхьэкӀэ къэхъу макъщ. [ż°]-м и къэпсэлъыкӀэм иджыри сытепсэлъыхьынущ.

**ж** [ž] макъыр къегъэлъагъуэ. Урысыбзэм хэтым ещхьщ.

**е** псалъэм ипэм е макъ зешэм къыкӀэлъыкӀуэ къыщыкӀуэкӀэ [ja] къегъэлъагъуэ. Адрейхэм [e] макъыр къегъэлъагъуэ.

**ё** адыгэбзэм хэткъым, ауэ урысыбзэм къыхэкӀа псалъэхэм хэтынкӀэ мэхъу.

**жъ** [ż] макъыр кӀахэбзэм къыщегъэлъагъуэ. Мыр [ž] макъыр [z] хуэдэу къэппсэлъымэ аращ щыхъур.

**жъу** [ż°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыри зыхэтыр кӀахэбзэращ. ЗэрыжысӀащи мыбы ипӀэкӀэ къэбэрдеибзэм [v] къокӀуэ. Мы макъыр [w] бгъэзууэ къыщыппсэлъкӀэ мэхъу.

**жь** кӀахэбзэм [ž´] макъыр къыщегъэлъагъуэ, къэбэрдеибзэм [ż] макъыр къыщегъэлъагъуэ. [ž´]-р [š´]-м ещхьщ, ауэ макъ жьгъыжьгъщ.

**з** [z] макъыр къегъэлъагъуэ. Урысыбзэми инджылызыбзэми хэт [z]-м хуэдэщ.

**и** псалъэм ипэм е макъ зешэм къыкӀэлъыкӀуэ къыщыкӀуэкӀэ [jı] къегъэлъагъуэ (псалъэм папщӀэ, ибэ [j́ıba], щӀэин [ś'ajın]). Адрейхэм [i] макъыр къегъэлъагъуэ (псалъэм папщӀэ, зыри [zıri]).

**й** [j] макъыр къегъэлъагъуэ.

**к** [k] макъыр къегъэлъагъуэ. [kh]-уэ жыпӀи хъунущ, сыту жыпӀмэ, [k]-р [h]-м хэхьэж хуэдэу къапсэлъыри. 
Псалъэ закъуэтӀакъуэмрэ хамэбзэ псалъэхэмрэ фӀэкӀа хэткъым.

**ку** [k°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [k]-рэ [w]-рэ щызэгухьэкӀэ хъу макъщ; нэхъ ищхьэкӀэ [g°] къызэрапсэлъыу жыхуэтӀам хуэдэу мыри къапсэлъ.

**кхъ** [q] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [q']-р [x]-м хэхьэжу къэпсэлъын хуейщ. 
Зыхэтыр къэбэрдеибзэмрэ беслъэнеибзэращ, ауэ шапсыгъыбзэмрэ бжьэдыгъубзэмрэ мыбы нэхъ ещхьу макъ къапсэлъ. Арщхьа абыхэм къ хьэрф фӀэкӀа къагъэсэбэпкъым.

**къ** и нэхъыбэм [q'] макъыр къегъэлъагъуэ, ауэ [q] макъым нэхъ ещхьыу къапсэлъынкӀи мэхъу (п.п., шапсыгъхэмрэ бжьэдыгъухэмрэ). Мыр [g] макъым тӀэкӀу ещхьщ, ауэ джийм къокӀ, жьыр быударэ зэуэ къыщибгъэкӀкӀэ.

**къу** и нэхъыбэм [q°'] макъыр къегъэлъагъуэ. Ар [q']-мрэ [w]-мрэ зэгъусэу къыщыппсэлъкӀэ къокӀ; [q']-р джийм къикӀыу, [w]-р ӀупэкӀэ щӀыбгъужыу.

**кӀ** е [č´'], е [k´'], иныкъуэхэм деи [k'] къегъэлъагъуэ. 
[č´'] макъыр [č´] хэкъузауэ къыщыппсэлъкӀэ мэхъу. Япэм абы ипӀэ къапсэлъыу щытар [k´'] макъыращ; ар [k´] макъыр хэкъузауэ къыщыппсэлъкӀэ мэхъу. Нобэ ар къэзыпсэлъхэр джылахъстэнейхэмрэ, хыӀуфэ шапсыгъхэмрэ, ӀэщӀыбым щыӀэ адыгэхэмрэщ. Мы хьэрфыр псалъэ закъуэтӀакъуэм [k']-уэ къыщапсэлъ (п.п., шкӀэ, ткӀий, ӀэшкӀэ).

**кӀу** [k°'] макъыр къегъэлъагъуэ. Мы макъыр [k']-мрэ [w]-мрэ зэгъусэу къыщыппсэлъым мэхъу.

**л** [ĺ] макъыр е [l´] макъыр къегъэлъагъуэ. [ĺ] макъыр адыгэбзэ фӀэкӀа нэмыщӀыбзэхэм хэту къыщӀэкъынукъым. Ар къыщыппсэлъкӀэ бзэгупэр ищхьэ дзапэфӀанэхэм я лъащӀэм нэмысу Ӏущхьэм кӀэрыпкъузэу жьыр лъэщу бгъэвуун хуейщ. Адыгэм языныкъуэхэм [l´]-уэ къапсэлъ. Ар урысыбзэм "ль"-м къызэреджэм ещхьщ.

**лъ** [ł] макъыр къегъэлъагъуэ. Мы макъыри къыщыппсэлъкӀэ бзэгупэр ищхьэ дзапэфӀанэхэм я лъащӀэм нэмысыпэу кӀэрыкъузэн хуейщ, ауэ жьы къипгъэкӀыр бгъэвуунукъым.

**лӀ** [ł'] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [ł]-м ещхьщ, ауэ къыщыппсэлъкӀэ джийми макъ къигъэӀукӀын хуейщ. КъэпсэлъыкӀэу 2 иӀэщ.

**м** [m]

**н** [n]

**о** Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм [o] къыщегъэлъагъуэ, Адыгэ Республикэм [wă] къыщегъэлъагъуэ (хамэбзэ псалъэхэм нэмыщӀ). Къэбэрдеибзэм хэт [o]-р е [ă]-м къыхокӀ (п.п., сощӀэ / сэшӀэ), е [aw]-м къыхокӀ (п.п., дотэ / даутэ).

**п** [p].

**р** [r]

**с** [s]

**т**

**у** [w]

**ф** [f]

**х**

**I** [?] макъыр къегъэлъагъуэ (едэӀуэн). Мы макъыр [q'] макъым ещхьу къапсэлъ, икӀи а макъым къыхокӀ, е, нэгъуэщӀыу жыпӀэмэ, мы макъым ипӀэкӀэ япэм [q'] къапсэлъыу щытауэ жыпӀэ хъунущ. Нобэ къыздэсым адыгэм [?] макъым ипӀэ [q'] къэзыпсэлъ яхэтщ, псалъэм папщӀэ, убыххэм, хьэкӀувхэм. Мы макъыр зыхэт адыгэ псалъэхэм хуэзэ адзыгъэ псалъэхэм мыбы ипӀэ къакӀуэр [q'] макъыращ (п.п., ад. Ӏэзэ - адз. aq'aza). Адыгэми адзыгъэми я сабийхэм псалъэкӀэ зыщырагъащӀэм деж [q'] къапсэлъыу щӀадзэн ипэ [?] къапсэлъ. ИкӀи, нэхъ ищхьэкӀэ зэрыстхащи, [q'] макъыр [?] макъым хуокӀуэ (п.п., къэбэрдей адыгэхэм "-къым" суффиксым ипӀэ "-Ӏым" къапсэлъ). Мы макъым и къэпсэлъыкӀэр гурыгъэӀуэгъуейщ, ауэ урысыбзэ, тыркубзэ е нэмыщӀыбзэхэм макъ зешэхэм ипэ и нэхъыбэм итщ мыр. НыгъуэщӀыу жыпӀэмэ, мы макъыр къэпсэлъын щхьэкӀэ макъ зешэ гуэр жьыр къыумыгъэкӀыу быубыдарэ зэуэ къигъэӀукӀын хуейщ.

**Ӏу** [?°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [?] макъымрэ [w] макъымрэ зэгъусэу къыщыппсэлъкӀэ къокӀ. НыгъуэщӀу жыпӀэмэ, джиймкӀэ [?] къыбогъэкӀ, ар къыщикӀ дыдэми ӀупэкӀэ [w] къыбопсэлъ.

Категориэ:Абазэ-Адыгэбзэхэр