Псыфэнд

**Псыфэнд** е **псышъонт** () — шэрыпӀ псэущхьэщ, лапэтӀуа хьэкӀыгъуэм щыщщ, кхъуэ теплъэ хэкӀыгъуэ къуэдзэ, псыфэнд лъэпкъщ. Иджырей зэманым щыщ лӀэужьыкъуэ закъуэщ псыфэнд лъэпкъэгъум щыщу дунейм къытенэжа. 

Псыфэндыр псэущхьэ цӀэрыӀу щыт щхьэкӀэ, и псэукӀэ-дунейтетыкӀэр фӀыуэ гъуэнэхуауэ щыткъым. Абым хуэдэу, и псэукӀэр, шэныр, нэмыщӀ псэущхьэхэм генкӀэ зэрапыщӀар, Ӏэплъэпкъ щытыкӀэр мащӀэу щӀэныгъэкӀэ гъэпсауэ щытщ. НэхъыбэкӀэ ар къызхэкӀыр псыфэндхэм я щӀэлъыплъыныр гугъу зэрщытыращ, махуэм и нэхъыбэ зэманыр псым хэсу ягъакӀуэ. Абым хуэдуи иджыри къыздынэсым фӀыуэ къэгъэунэхуауэ щыткъым псыфэндым и эволуциэм и тхыдэр, дауэ щымытми, ящӀэщ зэман куэд дыдэ дэмыкӀауэ, эволуциэмкӀэ къэлъытамэ, Африкэм зэдэпсэуауэ щытащ псыфэнд лӀэужьыгъуэ зы бжьыгъэ. Иджыпсту Африкэм, псыфэндым щымыхъукӀэ, мащӀэу къэнэжауэ щопсэу зы лӀэужьыгъуэ , лъэпкъыгъуэ псыфэнджьейхэм ящыщу *Choeropsis liberiensis*

ШэнкӀэ псыфэндыр бзаджэ дыдэщ. Псыфэнд хъуитӀ щызэзауэм деж, и нэхъыбэм зыр хуокӀуадэр. ЦӀыхум щытеуэри куэдщ. Псыфэндыр Африкэм и псэущхьэ нэхъ щынагъуэ дыдэу щытщ, абым и ӀэщӀагъэу цӀыху нэхъыбэ хуокӀуадэ илъэс къэс, хьэщхэм, хывхэм, щомыщхэм яӀэщӀэкӀуадэм елъытамэ.

## Нэхъыщхьэ теплъэмрэ Ӏэплъэпкъымрэ
### Теплъэр
Псыфэндыр и теплъэкӀэ къэщӀэгъуафӀэщ. И пкъыр фэндышхуэ гъэпщам хуэдэу щытщ, лъэ кӀэщӀ гъумхэм тету. И лъакъуэхэр апхуэдизымкӀэ кӀэщӀщи, щызекӀуэм деж и ныбэр щӀым щилъэфыхь жыпӀэ хъунущ. И щхьэр иныжьщ, и бгъумкӀэ уӀуплъэмэ плӀимафэу щыту, и хьэлъагъкӀэ и Ӏэплъэпкъым и еплӀанэ Ӏыхьэ хуэдизщ, ч. 900 нэсу. Пэгъуанэхэр, нэхэр, тхьэкӀумэхэр, хуэӀэтауэ зэхуэзэху щытхэщ, абым папщӀэ псыфэндыр мэбауэ, маплъэ, мэдаӀуэ псым къыхэмыкӀыу, и щхьэшыгу къыхих къуэдеуэ. И пщэр кӀэщӀ дыдэщ, иӀэкъым жыпӀэ хъунэу. Нэхэр цӀыкӀущ, напӀэ Ӏувхэр я хъуреягъкӀэ къекӀуэкӀыу. И пэгъуанэхэр бгъуэщ, дэгъэзеяуэ щытху, быду зызэтрапӀэфӀ лыпцӀэ лъэш зэрахэлъым папщӀэ. ТхьэкӀумэхэр цӀыкӀущ, нэжэгужэщ. Псыфэнд псым хэсыр сыт щыгъуи и тхьэкӀумэхэр егъэджэгу гъудэ-бадзэхэр е бзухэр, и щхьэшыгум тетӀысхьэхэр триху.

Псыфэндым и нэӀур бгъуэщ, и гупӀэкӀэ Ӏув пащӀэхэр тету. Жьэбгъум и бгъуагъыр см 60-70 хуэдиз мэхъущ. И жьэр гу лъытыгъуэу ину зэтрехыфыр, градус 150 хуэдизу. И лъапэхэм лъпхъуамбиплӀу япытщ, псори лъабжьэ теплъу иуху. Лъэпхъуамбэ зэхуакухэм фэ ядэтщ, есыным къыдэӀэпыкъу. ЩӀым е псыпцӀэм тету псэущхьэм къыщикӀухьым деж, и лъэхъуамбэхэр зэгуокӀри я зэхуакум дэт фэр зэщӀэкӀаш, абым папщӀэ и лъэм фӀыуэ тетщ, ятӀэгъуэм хэмыфахъуэу. И кӀэр кӀэщӀщ, теплъэ зэхуэмызагъэ иӀэу, и къыхэкӀыпӀэм деж хъуреуэ, кӀапэм деж хуэкӀурэ пӀащӀэ хъууэ, апхуэдэ кӀэр къедзэщхьэпэщ и вэнвейр зэбгыридзыным папщӀэ, абым мыхьэнэ хэлъщ нэмыщӀ псыфэндхэм зыкъаригъэщӀэным щхьэкӀэ.

### Инагъыр
Псыфэндыр иджырей псэущхьэ щыӀэхэм я нэхъ индыдэхэм ящыщщ. Псэущхьэ т. 3 къэзышэч кудщ къахэкӀыр, къэӀуохугъуэ бжыгъи щыӀэщ псэущхьэ зи хьэлъагъхэр т. 4,5 щӀыгъу. Нэхъ хьэлъэдыдэу щытахэм я хъыбархэр заху щыткъым, згуэрэм къызэрыхэкӀымкӀэ ч. 4, 064 мэхъур, нэмыщӀхэм къызэрыхэкӀыр ч. 4, 500. Псыфэндым и лъэгагъыр м 1, 65 носщ. Псэущхьэ зэфӀэувам и кӀыхьагъыр м. 3 щӀогъур, м. 5,4 щынэси щыӀэщ. КӀэм и кӀыхьагъыр см 56. ЗэрыхъумкӀэ псыфэндыр пэбжьэхужым поуэр и хьэлъагъкӀэ етӀуанэ пэмкӀэ, нэхъ хьэлъэдыдэ псэущхьу щыӀэхэм дунейм.

## Гулъытыгъуэхэр

## Тхыгъэхэр
* Eltringham, Stewart Keith. *The hippos: natural history and conservation*. ТхылътедзапӀэ «Academic Press». 1999 гъэ. Нап. 190 ISBN 0-85661-131-X 
* А. Г. Банников, П. П. Второв, Т. Д. Гладкова. *Жизнь животных*. ТхылътедзапӀэ «Просвещение». 1971 гъэ. 6 ыхьэ. Нап. 446—449. 
* Chris & Tilde Stuart: *Field Guide to the Larger Mammals of Afrika*. Struik, 2000, ISBN 1-86872-534-0 
* Ronald M. Nowak: *Walker’s Mammals of the World*. Johns Hopkins University Press, 1999 ISBN 0-8018-5789-9 
* Almuth Behrmann: *Das Nilpferd in der Vorstellungswelt der Alten Ägypter*, Bern 1989, ISBN 3-631-48964-1

## ТехьэпӀэхэр
* Псыфэндхэм я теплъэхэр 
* Псыфэндхэм я теплъэхэр 
* Псыфэндым и гъуахъуэ 

Категориэ:Псыфэндхэр