open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Испаныбзэ

**Испаныбзэ, кастийэбзэ** (эс-бз.: *español, castellano*) — ибер-роман бзэхэм ящыщ, пэштыхь-къэрал Кастийэм, лъэхъэнэ курытхэм зэфӀэувауэ.

Индоеуропей унагъуэ бзэхэм ящыщ (роман группэм хэт) Тхыгъэр латин хьэрыфкӀэ зэхэт.

ЦӀыху милыуан 358 я анэдэлъхубзэ, абы пэмыкӀыу етӀуанэ бзэуэ зезыхьахэр хэбгъыхьамэ милыуан 430-450 мэхъур

## Къэралхэр

## Испаныбзэм ипсэлъэкӀэхэр
* Исбухьэнм хэт псалъэкӀэхэр
** Ишъхъэрэ псалъэкӀэхэр
*** Кастийэ псалэкӀэ
*** Риоха псалэкӀэ
*** Арагон псалэкӀэ
*** Чурро псалэкӀэ
*** Каталана псалэкӀэ
*** Галисиа псалэкӀэ
** Ипшъэ псалъэкӀэхэр
*** Мадрид псалэкӀэ
*** Ла-Манш псалэкӀэ
*** Мурсиэ псалэкӀэ
*** Эстремадура псалэкӀэ
*** Андалуз псалэкӀэ
*** Канар псалэкӀэ
* Африкэм и Испан псалэкӀэхэр
** Сахарам иИспан псалэкӀэ
** Экуадор Гуинеэ псалэкӀэ
* Америкэм и Испан псалэкӀэхэр
** Амазон псалэкӀэ
** Анд псалэкӀэ
** Антиох псалэкӀэ
** КуэкӀыпӀэ-боливий псалэкӀэ
** Кариб псалэкӀэ
*** Ишъхъэрэ-колумбий псалэкӀэ
*** Кубэ псалэкӀэ
*** Доминиканэ псалэкӀэ
*** Панамэ псалэкӀэ
*** Пуэрторико псалэкӀэ
*** Курытвенесуэлэ псалэкӀэ
*** Маракаиб псалэкӀэ
** Америкэкурыт псалэкӀэ
** Чили псалэкӀэ
** Чиэло 
** Колумбиэкурыт псалэкӀэ
** Экуадор псалэкӀэ
** Мексикэ псалэкӀэхэр
*** Ишъхъэрэ псалэкӀэ
*** Иукатан псалэкӀэ
** Парагуай псалэкӀэ
** Перуан хыӀуфэ псалэкӀэ
** Ишъхъэрэ-перуан хыӀуфэ псалэкӀэ
** Риоплато псалэкӀэ
*** Лунфардо
* Экуадор Гуинеэ псалэкӀэ
* Филиппин псалэкӀэ
** Испан-креол псалэкӀэ чавакано

Категориэ:Бзэхэр
Эстониэ

**Эстониэ** () — къэрал, къуэкӀыпӀэ Еуропэм хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: Латвиэм, Урысейм. Къалэ нэхъышъхьэр — Таллин.

## Гулъытыгъуэ

Категориэ:Эстониэ
Япон

**Япон** () — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Токио.

Категориэ:Япон
Японыбзэ

**Японыбзэ** (*日本語* и къэпсэлъыкӀэр *нихон-го*) — Японым и бзэ. 

Японыбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 125 хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Япон.

Тхыбзэр зэрыщыт — канджи, кана.

Канджи (яп. - 漢字) - хъутей дамыгъэ тхыбзэм и дамыгъэхэр къигъэсэбэп япон тхыбзэщ. 

Канэ (яп. - 仮名) - япон тхыбзэ, псалъэ пычыгъуэхэм дамыгъэ щхьэхуэ хуэзыгъэфащэу. ЛӀэужъыгъуитӀу еугуэшыж: катакана (яп. - カタカナ), хирогана (яп. - 平仮名).

Кана тхыбзэр, и нэхъыбэм деж катаканар, японыбзэм къэщагъэсэбэпыр нэгъуэщӀыбзэм къыхэкӀа гайрайго (яп. - 外来語) псалъэхэр щатхым дежщ.
Псалъэм папщӀэ:
* ロシア — росиа, Урысей;
* コーカサス — Кокасасы, Къуакъаз;
* チェルケス人 — черикешиджин, адыгэ, шэрджэс. 

Категориэ:Бзэхэр
Эспаниэм и нып

Эспаниэм и къэрал ныпыр щыуэ гуэчауэ щыт — ишъхьэмрэкӀэ икӀагъымрэкӀэ плъыжьу ирокӀуэ, икумкӀэ гъуэжьу щыт, гъуэжь лъэныкъуэр тӀоуэ нэхъ бгъуэ, плъыжьхэм нэхърэ. Гъуэжь лъэныкъуэм кӀым нэхъ игъунэгъу гъэкӀуэтауэ Эспаниэм и Дэмыгъэр тет. 

Ныпым и фэм и мыхьанэр къызхэкӀам теухуауэ щыт. Хъыбарыжьым къызэриӀуатэмкӀэ, Арагоным и зы пщыхэм езым и нып иӀэну унафэ ишъа. Хуашъа бзыпхъэхэм еплъурэ, зым инэр тена, икур дышъэпсу щыту. Яужым фалъэ псэушъхьэхэм я лъы иту къыратыну лъаӀуа а фалъэм и ӀэхъуамбитӀыр хигъауэри бзыпхъэм и гъунэхэр ирицӀэла.

Иджырей Эспаниэм и ныпыр зэрщытым хуэду щыхъуар 1785 гъэм, пщы Карлос III Бурбоным унафэ ишъа эспаниэм и кхъухьэдзэм и ныпхэр зэрихъуэкӀыну (апщыгъуэм эспаниэм и кхъухьхэм я нып хужьыр адрей къэралхэм я ныпхэм хэгъуащэт), абы лъандэрэ плъыжь-гъуэжьыфэ ныпым Эспаниэм и ассоциациэ къэтыр, ауэ ныпыр къэралым еуэ 1927 гъэра щытраӀуар.


image:Bandera_de_España_1701-1760.svg|1701 — 1748
File:Bandera_de_España_1760-1785.svg|1748 — 1785
File:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|1785 — 18731874 — 1931
File:Flag of the First Spanish Republic.svg|1873 — 1874 (I Эспаниэ Республикэ)
File:Flag of the Second Spanish Republic.svg|1931 — 1939 (II Эспаниэ Республикэ)
File:Flag of Spain under Franco 1938 1945.svg|1938 — 1945
File:Flag of Spain 1945 1977.svg|1945 — 1977
File:Flag of Spain 1977 1981.svg|1977 — 1981
Ӏуашъхьитху хьэблэхэр

**Ӏуашъхьитху хьэблэхэр** (ур-бз.: *Кавказские Минеральные Воды*) — Урысейм иӀыгъ Ставропол къэралым и зы лъэныкъуэ. Ставропол джабэхэмрэ Къаукъз Къушъхьахэм я ишъхъэрэ лъэныкъуэм дэтхэ.

Ӏуашъхьитху хьэблэхэр япэреуэ Псыхуабэрэ Нартсанэрэ къызхэкӀар, зыгъэпсэхугъэ-къалэхэу хуэду яужым Есэнкыт, ПсыхуабэцӀыкӀу, Гумкъалэ джоуэ хэхьэхэ, абым пэмыкӀыу Къэрэшей-Шэрджэсым и КъэрэшейцӀыкӀу куеймрэ Прикубанскэ куеймрэ ящыщ хеубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрми и Дзэлыкъуэ куейм щыщ. Апхуэдэм зэрыхъумкӀэ Ставропол къэралым 58 % абы и шӀыпӀэм иӀыгъ, Къэрэшей-Шэрджэсым - 33 %, Къэбэрдей-Балъкъэрым - 9 %.

## Сурэтылъэ

image:Beshtau5256.jpg|Псыхуабэ
File:Микрорайон Западный.jpg|ПсыхуабэцӀыкӀу
File:Грязелечебница, г. Ессентуки.jpg|Есэнкыт
File:Narzan Baths in Kislovodsk.jpg|Нартсанэ
File:Kislovodsk Kurortny boulevard.jpg|Нартсанэ
File:Pjatigorsk Lenin 2009.jpg|Псыхуабэ
File:Пятинорск с Машук.JPG
File:Proval lake view.JPG
Ӏуащхьэмахуэ къедзыгъуэ

**Ӏуащхьэмахуэ къедзыгъуэ** () — Къэбэрдей-Балъкъэрэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.

Хьэблэ нэхъышъхьэр — Къруукъуэ къалэ.

Джылу дэсыр — мин 35, 174 (2010 гъэмкӀэ).

И инагъыр — 1850,43 км².
Ӏаткъуаджэ

**Ӏаткъуаджэ** (**Ӏаткъуажэ**) (, ) Шъачэшхуэ хэт къалэ, Краснодар къэралым. Мдзымтэ ипсыхъуэм дэт, км 39 хы Ӏуфэм къыщыкӀэдзауэ удэкӀуэмэ. 

## Тхыдэ
Ижъ-ижъыжь лъандэрэ апхъаз лъэпӀкъхэм я къуаджэ щыӀа а шӀыпӀэм, япэреуэ садзхэм яужкӀэ медовеехэм. 1835 гъэмкӀэ Торнау зэритхым, хьаблэм АрткъуаджэкӀэ (Ӏаткъуадж) йоджэ, 1864 гъэм медовеехэм я къуаджэ Гәбаадәы ("Гунбэ я губгъуэ"). 1869 гъэм хьаблэ Красная Поляна урысхэм халъхьэ, 1878 гъэм Урысейм, Ставропол къэралым, Эстониэм къокуэчри, джылэ къыдотӀысхьа - урыс, алыдж, эстон Ӏамэ.

**21 накъыгъэм 1864 гъэм** а шӀыпӀэм урысейм идзипӀлӀы зэхохьа: Малолабинскэ - Граббе дзэзэшэм ей, Псхувскэ - Шатилов дзэзэшэм ей, Даховскэ - Гейман дзэзэшэм ей, Ачипсуховскэ - Святополк-Мирскэ дзэзэшэм ей. Я Ӏаташъхьа-пщы Михаил Николаевич ядэкӀыгъу абдежьым тхылъ къыкӀагъэкӀыр Урысей-Къаукъаз зауэр зэраухар.
Ӏуащхьэмахуэ

**Ӏуащхьэмахуэ** () — Ӏуашъхьа Къэукъазым иде, Кэбэрдей-Балъкъэрымрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ я къэрал гъунэр здырикӀуэм Къэукъаз Ӏуашъхьашхуэхэм ишъхъэрэмкӀэ къахэкӀыу щыт. Еуропэм, Урысейм инэхъ лъагэ уашъхьа. 

## Хэкумэтх
ӀуащхьитӀ иӀа къэхьапӀэмкӀэ щыӀам илъэгагъыр - 5 642 м. къуэкӀыпӀэмкӀэ щыӀам - 5 621 м. Я зэхуакум пшъэ дэлъым илъэгагъым 5 200 м. иӀа, езы ӀуащхьитӀым язэхуакум км 3 хуэдиз дэлъ.

## ИцӀэхэр
Нэхъыбэ лъэпӀкъхэр зэреджэр Элбрус иэ абы ехьч псалэкӀэ. Псалъэ Элбрусыр ираныбзэм къыхэкӀ хъун "*Айтибарес*" (Ӏуашъхьа лъагэ) иэ "*Элбурс*" (цӀуу, лыд).

Адрей цӀэхэр:
* *Минги тау* - къэрэшей-балъкъэр
* *Элбрус* - урыс
* *Уарп* - осетин
* *Елбурус* - нэгъуэй
* *Ялбуз* - курджы

## Тхыдэр
1813 гъэм урыс академ Вишневскэм япэреуэ илъэгагъыр ебжыр (5 421 м. елъытэ). Япэреуэ изы Ӏуашъхьам щыдэкӀуэяр 1829 гъэм, генерал Эмманеэлыр яхэту. Экспедицэр шъэныгъэ гугъэкӀэ ежьахэт, абы хэтахэр: акэдем - Адолф Купфер, Эмилий Ленц, Эдуард Минетриэ, Карл Мейер, Иосиф Бернардацци, Янош Бессе. Абы пэмыкӀыу Эммануэлым урыс дзэм щыщу 650 шъауэ, 350 къэзакъу дэкӀыгъуа.

Езы Ӏуашъхьа дыдэм дэкӀуэин кӀэздзахэр: Купфер, Ленс, Мейер, Минетриэ, Бернардацци, къэзакъ 20, гъусэхэмрэ. Ауэ гуп емысам къахьэлъакӀын кӀыдзэри дэкӀуэиныр я нэхъыбэм ягъэзэжьа. Къэнар нэрыбгипӀлӀ: Эмилий Ленц, Лысенко къэзакъыр, балъкъэр Соттайхэ Яхьиэрэ, адыгэ Хьашырхэ Къэлэр джоуэ. 5 300 м. нэсаху, я къэру къымыхьыжьу къэувэӀахэ.

Категориэ:Ӏуащхьэхэр
Аруан куей

**Аруан куей** (, ) — Къэбэрдей-Балъкъэр республикэм и зы администрациэ куейщ.

Къалащхьэр — Нарткъалэ. 

## Хэкумэтх
Аруан куейр Къэбэрдей-Балъкъэр республикэм и ипшэ-дыгъэкъыкъуэкӀыпӀэ ӀыхьэмкӀэщ щыӀэщ. ДыгъэкъухьэпӀэмкӀэ Шэджэм къедзыгъуэрэ Бэхъсэн къедзыгъуэрэ, ишхъэрэкӀэ Майскэ къедзыгъуэр, дыгъэкъуэкӀыпӀэмкӀэ ЛэскӀэн къедзыгъуэр, ипшэмкӀэ Шэрэдж къедзыгъуэхэр къыбгъуэдохьэхэр. И инагъыр — 458 км² мэхъу. 

Куейм и щӀымкӀэ нэхъ инхэу Шэрэджыпсыр, Арыуаныпсыр, Ахъсырэпсыр, Къэхъуныпсхэр ирожэхэ. 

## Тхыдэ
Куейр 1921-гъэм къагъэхъуащ нэхъыщхьэ къытеувахэм. 

1937-гъэм Аруан куейм ЛэскӀэн куейр хагъэщхьэхукӀащ, щхьэхуит куейуэ. 

1962-гъэм куеим хагъэхьэжахэщ ЛэскӀэн куеймрэ Совет куеймрэ, ахэм щынэмыщӀ Нартанрэ Джэрмэншычрэ къуажэхэр Шэджэм куейм хэту щтахэр къыхагъэхьащ. 

1964-гъэм Аруан куейрр Къэбэрдей-Балъкъэрым и куей ийм и зы куейуэ ящӀащ, Нартан къуажэр Шэджэм куейм иратыжри. 

2003-гъэм куейм аргуэру ЛэскӀэн куейр къыхагъэщхьэхукӀыжахэщ. 

## Административу зэрыугуэшар
Аруан куейм хеубыдэхэр: 

* **Къалэхэр**
# Нарткъалэ
* **Къуажэхэр**
# Аруан
# Джэрмэншыч 
# Докъушыкъуей
# Ишхъэрэ Къуэжьыкъуей
# Къэхъун
# Мэрзэхъу
# Псыгуэнсу
# Псыкуэд
# Псынабэ
# ФӀыцӀэпс
# Шытхьэлэ

## Жылэр
 

Жылэ исым и Ӏувагъыр — 160 цӀыху/км²

; Лъэпкъ исхэр (2010 гъэ):

; Урбанизацэр 
Жылу исыр — 71 782 цӀыхуу мэхъу. Абы щыщу 44 % Ӏыхьэр Нарткъалэ дэсхэщ. 

ЦӀыхухъухэр — 33 771 цӀыхуу мэхъу (47 %), цӀыхубзхэр — 38 011 мэхъу (53 %) 

; Ныбжь зэхэтыкӀэр (2010 гъэ): 

## Экономикэр
Къедзыгъуэм республикэм нэхъ зызуужауэ япэ итхэм ящыщщ. Нэхъ зрагъэужауэ зэрахьахэр пхъащхьэмыщхьэхэмрэ хадэхэкӀхэмрэ. Нэхъ цӀэ яӀэу къедзыгъуэм итщ предприятиеу 16, абы щыщу 11-р Нарткъалэ дэтхэщ.

## Гулъытыгъуэ
 

## ТехьэпӀэхэр
* Аруан къедзыгъуэм и официалнэ сайтыр
Бзэхэм я гинетикэ классификациэр

Дунейпсом мин бжыгъэ бзэуэ тет. Нэхъ цӀэрыӀуэ щӀэнгъуазэхэм хаубыдэхэр иджырей бзэ къуэдейхэра (иджы дунем тетхэмрэ, куэд мышъауэ кӀуэдахэмрэ). 

Унагъуэбзу къалъытэхэр генетикэмкӀэ бзэ зэпхауэ щытхэра, псалъэм папшъу индо-еуропеибзэхэм яхуэду, илъэс мин 6-7 хуэдиз хъууэ зэхэкӀахэр. Унагъуэбзэ гуэрэхэр, апхуэду зытеӀуауэ щытхэр, зэгъэшъа яуж я Ӏыхьлыгъуэр нэхъ быду зэпхауэ къыкӀокӀыр (аустронезиэбзэхэр, кушитыбзэхэр). АткӀэ тхылъым ахэм **унагъуэшхуэ** джоуэ ятеӀуа. 

Зэхэту дунем унагъуэбзу хашъыкӀхэр 240 хуэдиз, абыхэм 100 шъхьэхуиту щитхэ, 100 фӀэкӀыу классификациэ зэрамыта. Унагъуэхэр куэдым гупышхуэ *филум* джоуэ зэхагъэхьэхэ, ауэ, я нэхъыбэм апхуэдэм шъэныгъэмкӀэ лъэшыгъэ яӀэкъым. 

## ТехьэпӀэхэр
* Бзэуэ хъуам я къэӀохугъуэ
Биологиэ систематикэ

**Биологиэ систематикэ** — шъэныгъэм пылъ гъэсэныгъэ, мыхьэну зезыхьэр организымхэм классификациэ зэхэгъэкӀыгъэ языт. *Классификациэм* къыригъэкӀыр системэм организым кӀуэдахэри, дунем тетхэри ятепсэлъыхьауэ хэгъувэным. 

## Систематикэм и тхыдэр

Япэреуэ тхыдэм хэшъыкӀыгъуэ зиӀэр, систематикэм пылъауэ лъэжьыгъэ езгъэкӀуэкӀахэр Гептадор, абым яуж Аристотелымрэ абы и гъэса Теофрастымрэ, псэ зыӀуту хъуар я гурыӀуэгъуэхэмкӀэ зэгъэзэхуэгъуэ шъэныгъэм иратаху. Абыхэм организымхэм системэ фӀыуэ зэгъазэхуамкӀэ зэхагъэкӀахэ. КъэкӀыгъэхэр — жыгхэмрэ удзхэмрэкӀэ зэхагъэкӀахэт, псэушъхьэхэр — гупитӀ *лъышӀыӀэхэр* *лъыхуабэхэр* джоуэ зэхагъэкӀахэ. Апхуэду системэр къежьа, дунем и зэгъэзэхуэгъуэ щыӀэр зыгъэлъагъуэр. 

ЗекӀуэшхуэхэм я зэманыгъуэм, шъэныгъэ хулъхугъэхэм нэхъыбу амал ягъуэта, я хэшъыкӀыгъухэр дуней зэхэтыкӀэмкӀэ хагъэхъуэну. XVI — XVII лъэхъэнэхэм хуабжу дуней зэхэтыкӀэм и зэгъэшъэным похьэхэ цӀыхухэр.

1735 гъэм Карл Линнейм тхылъ «Systema naturae». Абым дунем тет псэ зыӀуту хъуар «лъэпкъыгъуищкӀэ» зэхигъэкӀахэ: минералхэр, къэкӀыгъэхэр, псэушъхьэхэр джоуэ. Абым пэмыкӀыу Линнейм рангиплӀ къигъэшъхьэпа: классхэр, зэхэдзыгъэ, лъэпкъхэр, лӀэужъыгъуэхэр джоуэ.

## Классификациэм и зэхъуэкӀыгъэм и тхыдэр

## ТехьэпӀэхэр
* классификациэмрэ шэныгъэ зэхэгъэкӀынымрэ теухуэгъуэ тхылъ
Абазэхэр

Басхьэгъхэр, ауэ нобэ **Абазэхэ** () жа1э зэзэмызэ — адыгэ-азгъэ бзэ гупым щыщ лъэпкъ (азгъэ къудамэ), Къаукъаз и зы лъэпкъ. Бжыгъэр — 50 мин цӀыху. Здэпсохэр: Урысей (Къэрэшей-Шэрджэс, Ставропол Къэрал, Къэбэрдей-Балъкъэр) — 37 942 (2002), Тырку — 10 000 (1995).

Бзэр — абазэбзэ.

Диныр — мыслъымэн-суннитхэр.

## Тхыдэ
КъаӀуэтэжым къызэрыхэщымкӀэ "абазэ" псалъэр лъэпкъ щхьэхуэм ицӀэу щытакъым, атӀэ адыгэм я нэхъыбэм хуахьыу щытщ.
Псалъэм папщӀэ, Люлье Леонтий адыгэхэр "абазэ жылэ"-рэ "адыгэ жылэ" жаӀэу зэхадзыу щытау етхыж. Абазэ жылэм убыххэри, шапсыгъхэри, абазэхэхэри хиубыдэт.
Лапинскэ Теофил (Тэуфикъ-бей) "абазэ" псалъэмрэ "адыгэ" псалъэмрэ зэхуэдэкъэпсыу итхырт.

## Тхыгъэхэр
* Абазины // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. —  

## Гулъытыгъуэ
Урысхэр

**Урысхэр** (зэрзэджэжьхэр —*русские*) : Урысыху, Укрэинэ, Къазахъстэн, АШЗ, Джэрмэн, пэмыкӀ хэкухэм.



## Гулъытыгъуэ
Бытырбыху

**Бытырбыху** (, 1914-1924 — *Петроград*, 1924-1991 — *Ленинград*) — федерал къалэм и Урысей, Ленинград областым и къалэ нэхъышъхьэр.

И инагъыр — 1439 км².

## Тхыдэр
Бгъэпсын къалэ 1703 урысей пэштыхьэм Петырым I.

## Джылэр
Джылэр — 4 868 520 цӀыху (2011).

## Гулъытыгъуэ

Категориэ:Бытырбыху
Руандабзэ

**Руандабзэ** (*ikinyarwanda*) — нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм хэту.

Руандабзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 12 хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Руанда.

Тхыбзэр зэрщыт — латин.

## Хьарыфылъэр



¹ **c** = ч

## -Хэр
* **<span style="color:green;">iki</span>renge** – **<span style="color:green;">ibi</span>renge** лъакъуэ – лъакъуэхэр
* **<span style="color:green;">iki</span>mera** – **<span style="color:green;">ibi</span>mera** къэкӀыгъэ – къэкӀыгъэхэр
* **<span style="color:green;">igi</span>ti** – **<span style="color:green;">ibi</span>ti** жыг – жыгхэр
* **<span style="color:green;">umu</span>gabo** – **<span style="color:green;">aba</span>gabo** лӀы – лӀыхэр
* **<span style="color:green;">umu</span>gore** – **<span style="color:green;">aba</span>gore** фыз – фызхэр
* **<span style="color:green;">iryi</span>nyo** – **<span style="color:green;">ame</span>nyo** дзэ – дзэхэр
* **<span style="color:green;">in</span>zu** – **<span style="color:green;">ama</span>zu** унэ – унэхэр
* **<span style="color:green;">urur</span>abyo** – **<span style="color:green;">ind</span>abyo** гъэгъа – гъэгъахэр
* **<span style="color:green;">urur</span>imi** – **<span style="color:green;">ind</span>imi** бзэ – бзэхэр

## Арифметикэ
* **rimwe** – зы
* **kabiri** – тӀу
* **gatatu** – щы
* **kane** – плӀы
* **gatanu** – тху
* **gatandatu** – хы
* **karindwi** – блы
* **umunani** – и
* **icyenda** – бгъу
* **icumi** – пщӀы

## РуандабзэкӀэ Уикипедиэ
* http://rw.wikipedia.org/wiki/Main_Page

Категориэ:Бзэхэр
Азгъэхэр

**Азгъэхэр** () — адыгэ-азгъэ бзэ гупым щыщ лъэпкъ, Къаукъазым и зы лъэпкъ. Бжыгъэр — ~ 185 - 250 мин цӀыху. Здэпсохэр: Азгъейм — 94 606 (2003), Урысей — 11 366 (2002), Тырку — 39 - 100 мин.

Кавказ автохтон цӀыф лъэпкъ. Ежьхэр апсуакӀэ зэджэжьых.   ПчъагъэмкӀэ   мин   93-рэм   къехъух,   янахьыбэ   Азгъэм щэпсэу, ащыщхэр Россием, Тыркуем, Сирием, Иорданием исых. Азгъэбзэр адыгэ-азгъэ   къудамэу   иберэ-кавказ   бзэ   унагъом   хахьэрэм, азгъэ къудамэм щыщ. Азгъэбзэр диалектитӀоу зэтеутыжьыгъ: зыр - абжуй гущыӀакӀ, арэу alo азгъэ литературабзэм лъапсэу фэхъугъэр, адрэр - бзыбэ диалект. ТхакӀэу яӀэм   ылъапсэр урыс графикэр ары. Азыныкъо православ диным рэлажьэ, азыныкъо быслъымэн суннит диныр алэжьы,  адыреихэр езы азгъэ лъэпкъ диным итщ. 
Азгъэхэр адыгэмэ афэдэкъабзэу ижърэ дэдэм щегъэжьагъэу хы ШӀуцӀэм итыгъэкъокӀыпӀэ Ӏулъэшъогъэ   шӀыналъэхэм ащэпсэух. ШӀэныгъэлэжьхэм янахьыбэм зэраӀорэмкӀэ, хьалэмэт дэдэу гъэпсыгъэ ижърэ Мыекъопэ культурэмрэ зыфэдэ къэгъотыгъое испунэхэу дольменкӀэ заджэхэрэм къяшӀэкӀыгъэ культурэмрэ япхыгъэ саугъэтхэр бэрэ   азгъэ шӀыналъэм уапэ къыщефэх. Азгъэхэм ялъэпкъ лъэпсэ зэхэуцон чыжьэу къыщежьэ. Ар зэпхыгъэу хъурэр адыгэхэр къызтекӀыгъэ синдо-меотхэм апэблэгъэгъэ абсилхэмрэ абазгхэмрэ пӀомэ ухэукъощтэп. Лъэпкъ зэхэуцоныр я 8-рэ лӀэшӀэгъухэм адэжь щеухы. Ащ дэжьыр ары абхъаз къэралыгъори гъэпсыгъэ зыхъурэр (я 8-рэ лӀэшӀэгъум икӀэуххэм). Я II-рэ Лион пачъыхьэм изэман Азгъэ къэралыгъом инэу зеушъомбгъу, тетыгъошхуи иӀэу мэхъу. Я I0-рэ лӀэшӀэгъум грузин пачъыхьэхэмрэ абхъазыпщхэмрэ дэкӀон-къэзэрэщэнэу къахэхьагъэм къыхэкӀкӀэ, зы къэралыгъо зашӀыжьы. Я I3-I5-рэ лӀэшӀэгъухэм Азгъэм шъхьафы зешӀыжьы. Ау ащ ыужми ар гупсэфыгъэп - зэо зэпымыужьхэм ахэтыгъ,  бэрэ язэуагъ Византием, Ираным, Тыркуем. Ащ фэдиз зэманым абхъазхэмрэ адыгэхэмрэ азыфагу илъ блэгъэныгъэр зэпыугъэ хъугъэп, зэдэӀэпыӀэжьхэу, зэхахьэхэу къахьы. I8I0-рэ илъэсым Урыс къэралыгъом хэхьагъэхэ нахь мышӀэми, ащыщыбэхэр адыгэхэм ягъусэхэу бэрэ пачъыхьэгъум ебэных, ыужым мэхьаджыр хьазабри адыгэмэ адагощы. Джы къызынэсыгъэми абхъазхэр адыгэмэ ягъусэу Тыркуем, Иорданием, Сирием ащэпсэух. 192I-рэ илъэсым Азгъэр Хъырцейм федеративнэ зэфыщытыкӀэ дыриӀэу Социалистическэ Республикэ мэхъу. Ау I93I-рэ илъэсым Азгъэр Хъырцейм хатэкъожьы. 1992-рэ илъэсым шъхьафитныгъэ заом ыуж икӀэрыкӀэу республикэ мэхъужьы.

Бзэр — азгъэбзэ.

Диныр — мыслъымэн-суннитхэр, чырыстэнхэр, азгъэдин.

## Тхыгъэхэр
* Инал-ипа Ш. Д. Абхазы. Сухуми, 1965. 
* Хашба М. Абхазские народные музыкальные инструменты. Сухуми, 1967. 
* Хашба М. Жанры абхазской народной музыки. Сухуми, 1983. 
* Hewitt B.G. (ed.). The Abkhazians. A Handbook. London: Curzon Press, 1999. 
* Абхазы // Сибирь. Атлас Азиатской России. — М.: Топ-книга, Феория, Дизайн. Информация. Картография, 2007. — 664 с. — ISBN 5-287-00413-3 
* Абхазы // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8 

## Гулъытыгъуэ

Категориэ:Къаукъазым ис лъэпкъхэр
Категориэ:Азгъэхэр
Мэзкуу област

**Мэзкуу област** () — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Курыт Федерал куей хэт. Администрацэм и къалэр — Мэзкуурэ Красногорскрэ.

Категориэ:Мэзкуу област
ЩытыкӀэ

**Щыты́кӀэ** — цӀыхухэмрэ псэушъхьэхэмрэ я шэным и хулъэкӀ зэхъуэкӀыгъуэ, дуней зыхэтхэм теухуауэ. 

ЩытыкӀэр психикэм елъытамэ нэхъ гурыӀуэгъуафӀу щыт, шъэныгъэ бжыгъэхэр абым пылъу: псикологиэ, этологиэ, зоопсикологиэ, зэлъытэ псикологиэ щытыкӀэ экологиэм джоуэ.

ЦӀыху щытыкӀэр — и щӀыгъэ зэпхауэ щытхэра, зыуэ зэблэдзаху. 

КъэкӀыгъэхэми бактериэхэми щытыкӀэ яӀэ. КъехъулӀыгъуэ екӀуэкӀхэм епхар, ицӀэр таксис. 

## Гулъытыгъуэ
Мазэ

**Ма́зэ** (дамугъэ: ) &ndash; ЩӀыгум и гъусэ дыдэ закъуэщ. ЩӀылъэм къырит нэхугъэмкӀэ етӀыуанэ увыпӀэр Дыгъэм иеужькӀэ иӀыгъщ, абы намыщӀкӀэ Дыгъэм и вагъуэкъанхэнхэм я гъусэхэм щыщыу инагкӀэ етхуанэ увыпӀэр иӀыгъщ. ЦӀыхур ауфэ пкъыхэм щыщыу ЩӀылъэм намыщӀ Мазэ зыращ зытеувауэ ябжыр.
ЩӀылъэм и купсэмрэ Мазэм и купсэмрэ я зэхуаку жыжьагъ нэхъыбэмрэ нэхъмащӀэмрэ якурытыр км 384 467'щ.

## Псалъэм и тхыдэ

АдыгэцӀэ *Мазэмрэ* апхъаз-абазэ *Амза*-мрэ зы пэсырей псалъэм къыхокӀыр. 

## Мазэм и къэхъукӀэр

ЩӀэныгъэлӀхэм Мазэм и щӀыщхьэфэр ӀэрымыхьащӀыкӀэ пари ящӀэтэкъым Мазэр къыщыхъуа зэманымкӀи, къызэрыхъуамкӀи. 
Гупщысыгъуищ щыӀэхэщ, а щыри зыкӀи зэмыщхьыу:
* Мазэри ШӀыгури зы зэманым зэгъусэу къэхъуахэу, газрэ сабэрэ зыхэт пшагъуэм къыхэкӀахэу; 
* Мазэр ШӀыгум пэмыкӀ пкъы хэуа яуж къыхэкӀауэ; 
* Мазэр пэмыкӀ пӀэм зэфӀэувауэ, яужьым ШӀыгум иубыдыу яужьым зыбгъэдишауэ.

Ауэ, къэӀуэхугъуэ щӀэуэ къыхэкӀа лэжьыгъэхэм, Мазэм и щӀышъхьэфэм къырахамкӀэ, Зэжьэхэуэшхуэм и теориэ джоуэ: илъэс миллиарди-4,5 зэӀэбэкӀыжамэ вагъуэкъан ЩӀыгумрэ (Гейэ) Тейэмрэ зэжьэхэуахэ. Еуэгъуэр и кум темыхуу и бгъумкӀэ техуауэ ялъытэ. Зэжэхэуэгъуэм яуж Мазэм къытриудахэмрэ щӀышъхьэми текӀахэмрэ ЩӀыгум и гъунапкъэм техуахэ. Тыкъыр къыхэкӀахэм яужьым Мазэжьыр къыхэкӀа. ЩӀыгум и лъагъуэм (орбитэм) джэрэзыурэ и радиусыр км-60000 хуэдиз хъууэ. Зэжьэхэуэгъуэм яужь ЩӀыгу джэрэзыгъуэм и псынщӀагъыр куэду хэхъуа (и зы къэгъэзэгъуэм сэхьэтитху нэхъ ихьтэкъым), икӀи зигъэча хъуа ипкъым. А гупшысыгъуэм (теориэм) хуэныкъуэгъуэ иӀэ щхьэкӀэ иджырей зэманым нэхъ лъэщу къалъытыу щыт.

Категориэ:Космос
Категориэ:ЩӀылъэ
Бэлут

**Бэлут** — филипинхэм шхыныгъуэ нэхъ цӀэрыӀуэхэм ящыщ зы — псы шугъэм ягъэва бабыщ джэдыкӀэщ. Ауэ ар зыгъэщӀагъуэр нэхъри и кӀуэцӀым кугъуэ гъуэжьым ипӀэкӀэ джэдыкӀэ бынжэ зэфӀэува зэрыилъыр. А бынжэр и теплъэкӀэ бабыщ шыр сурэтщ, и пэри и цыри зэтеувауэ щытщ. Бынжэм и хъуреягъкӀэ шырыр зыгъэпсэу джэдыкӀэпсымырэ нэгъуэщӀ пкъыгъуэхэри илъщ. А шхыныгъуэр Азиэ ныкъуэм ешхыр. Нэхъ щыцӀэрыӀуэр Виетнамымрэ Филипинхэмырэ. Урысейми Еуропэми здащэ пӀэхэри иӀэщ. Ауэ а джэдыкӀэхэр Азиэм къырашыу дунейпсом ягъэцӀэрыӀуэну Ӏейуэ мис иджы мурад Филипинхэм щызэрахьэр.
Езы Филипинхэм ар зышхыр нахъыбэм цӀыхухъухэращ. Сытым щхьэкӀэ? — жыпӀэмэ, — ар лӀым и къарум хуэсэбэпщ.


File:Inside a Balut - Embryo and Yolk.jpg|Бэлутыр ныкъуэ гъэвауэ
File:BALUT.jpg|ДжэдыкӀэ бынжэр фӀыуэ плъагъуу
File:15DayBalutEgg.png|Бынжэр махуэ 15-м и набжьым итыу ягъэвауэ соя шыпсым хэлъыу
File:Chinese Balut sold in Nanjing 20100115.jpg|Бэлут укъэбзар Хъутейм щащэр
File:Raul Arellano eating Balut.jpg|Бэлутыр ешх
Тхыпкъылъэ

**Тхыпкъы́лъэ** — тхыбзэм и щӀыпхъэ, дэмыгъэ зэгъэзэхуакӀэ зэхэту. Тхыпкъылъэм зы дэмыгъэм (хьэрыф) и мыхьэнэ макъ (фонемэ) зэрехьэ. 

Тхыпкъылъу зэшъхьэщагъэкӀхэр я щытыкӀэмкӀэ:
* Абджэд тхыпкъылъэхэр — хьэрыф консонант къуэдейхэр къизгъэкӀхэр, вокалхэр дактрикэ дэмыгъэхэмкӀэ иратхэхэ;
* ПсалъэӀыхьэ тхыпкъылъэхэр — хьэрыфхэм псалъэӀыхьэ псоуэ къыщырагъэкӀыра, икӀи псалъэӀыхьэхэм я консонантхэр зэхуэду щытхэ, ауэ, вокал зэщымыщхэмкӀэ дэмыгъэ зэщхьхэр къырагъэкӀыфыну. 

## Тхыпкъылъэхэм я тхылъ

* Финикий тхыбзэ
* Алыдж тхыпкъылъэ
** Коптэ тхыпкъылъэ
* Хъурцей тхыпкъылъэ
* Ермэлъы тхыпкъылъэ
* Журт тхыпкъылъэ
* Арамей тхыпкъылъэ
* Глаголитик тхыпкъылъэ
* Кирилл тхыпкъылъэ
** Башкыр тхыпкъылъэ
** Урысыху тхыпкъылъэ
** Болгариэ тхыпкъылъэ
** Къэзахъ тхыпкъылъэ
** Къыргъыз тхыпкъылъэ
** Македониэ тхыпкъылъэ
** Молдавиэ тхыпкъылъэ
** Монгольский алфавит
** Осетин тхыпкъылъэ
** Урыс тхыпкъылъэ
** Серб тхыпкъылъэ
** Къэзан тхыпкъылъэ
** Хуэхуэл тхыпкъылъэ
** КъущхьэфӀыцӀэ тхыпкъылъэ
** Мычгыш тхыпкъылъэ
** Чуваш тхыпкъылъэ
* Абур
* Латин тхыпкъылъэ
** Латвий тхыпкъылъэ
** Лахь тхыпкъылъэ
** Румын тхыпкъылъэ
** Слоуак тхыпкъылъэ
** Слоуен тхыпкъылъэ
** Къэзан латин тхыпкъылъэ
** Тырку тхыпкъылъэ
** КъущхьэфӀыцӀэ тхыпкъылъэ
** Чех тхыпкъылъэ
** Эсперанто тхыпкъылъэ
* Хьэрып тхыпкъылъэ
** Къэжэр тхыпкъылъэ
* Геэз (Эфиоп) тхыпкъылъэ
* Бенгал тхыпкъылъэ
* Рунхэр
* Угарит тхыбзэ
* Этрускэ тхыпкъылъэ
Эвебзэ

**Эвебзэ** (*Eʋegbe*) — нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм хэту.

Эвебзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 6 хуэдиз.

Тхыбзэр зэрщыт — латин.

## Хьарыфылъэр




## -Хэр
* **atí** – **atíwó** жыг – жыгхэр
* **ŋútsu** – **ŋútsu̍wó** лӀы – лӀыхэр
* **umugore** – **abagore** фыз – фызхэр 
* **xɔ** – **xɔwó** унэ – унэхэр 

## Арифметикэ
* **ɖeka** – зы
* **eve** – тӀу
* **etɔ̃** – щы
* **ene** – плӀы
* **atɔ̃** – тху
* **ade** – хы
* **adre** – блы
* **enyi** – и
* **asieke** – бгъу
* **ewo** – пщӀы

## ЭвебзэкӀэ Уикипедиэ
* http://ee.wikipedia.org/wiki/Axa_do_Ŋgɔ
Игбобзэ

**Игбобзэ** (*Asụsụ Igbo*) — нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм хэту.

Игбобзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 18 хуэдиз.

Тхыбзэр зэрщыт — латин.

## Хьарыфылъэр




## Арифметикэ
* **otu** – зы
* **abụo** – тӀу
* **atọ** – щы
* **anọ** – плӀы
* **ise** – тху
* **isii** – хы
* **asaa** – блы
* **asatọ** – и
* **itolu** – бгъу
* **iri** – пщӀы

## ИгбобзэкӀэ Уикипедиэ
* http://ig.wikipedia.org/wiki/Ihü_Mbu

Категориэ:Бзэхэр
Лингалабзэ

**Лингалабзэ** иэ  **Нгалабзэ** (*Lingála*) — нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм  хэту.

Лингалабзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 2 хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Конго Республикэ Демократ, Конго Республикэ.

Тхыбзэр зэрщыт — латин.

## Хьарыфылъэр




## Арифметикэ
* **mɔ̌kɔ́** – зы
* **míbalé** – тӀу
* **mísáto** – щы
* **mínei** – плӀы
* **mítáno** – тху
* **motóbá** – хы
* **nsambo** – блы
* **mwambe** – и
* **libwá** – бгъу
* **zómi** – пщӀы

## ЛингалабзэкӀэ Уикипедиэ
* http://ln.wikipedia.org/wiki/Lokásá_ya_libosó
Вендабзэ

**Вендабзэ** (*TshiVenḓa* иэ *Luvenḓa*) — нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм хэту.

Вендабзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — 875 000 хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Ишъхъэрэ Африкэ Республикэ 

Тхыбзэр зэрщыт — латин.

## Хьарыфылъэр




## Арифметикэ
* **thihi** – зы
* **mbili** – тӀу
* **raru** – щы
* **ina** – плӀы
* **ṱhanu** – тху
* **ṱhanu na nthihi** – хы
* **ṱhanu na mbili** – блы
* **malo** – и
* **ṱahe** – бгъу
* **fumi** – пщӀы

## ВендабзэкӀэ Уикипедиэ
* http://ve.wikipedia.org/wiki/Hayani

## Гулъытэгъуэ
Чевабзэ

**Чевабзэ** иэ **Ньянджабзэ** (*Chicheŵa* иэ *Chinyanja*) — нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм хэту.

Чевабзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 9,3 хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Малауий, Замбиэ.

Тхыбзэр зэрщыт — латин.

## -Хэр
* **mkazi** – **akazi** фыз – фызхэр 
* **nyumba** – **nyumba** унэ – унэхэр 

## Арифметикэ
* **modzi** – зы
* **wiri** – тӀу
* **tatu** – щы
* **nayi** – плӀы
* **sanu** – тху
* **sanu n’chimodzi** – хы
* **sanu n’ziwiri** – блы
* **sanu n’zitatu** – и
* **sanu n’zinayi** – бгъу
* **khumi** – пщӀы

## ЧевабзэбзэкӀэ Уикипедиэ
* http://ny.wikipedia.org/wiki/Tsamba_Lalikulu
Тумбукабзэ

**Тумбукабзэ** (*chiTumbuka*) — нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм  хэту.

Тумбукабзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 2 хуэдиз.

Тхыбзэр зэрщыт — латин.

## Арифметикэ
* **chimoza** – зы
* **vibili** – тӀу
* **vitatu** – щы
* **vinayi** – плӀы
* **vikhondi** – тху
* **vikhondi na kamoza** – хы
* **vikhondi na tubili** – блы
* **vikhondi na tutatu** – и
* **vikhondi na vinayi** – бгъу
* **khumi** – пщӀы

## ТумбукабзэкӀэ Уикипедиэ
* http://tum.wikipedia.org/wiki/Main_Page
Умбундубзэ

**Умбундубзэ** (*úmbúndú *) — нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм  хэту.

Умбундубзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — 4 хуэдиз.

Тхыбзэр зэрщыт — латин.

## -Хэр
* **elimi** &ndash; **ovalimi** бзэ – бзэхэр 
* **omahi** &ndash; **olomahi** лъакъуэ – лъакъуэхэр 
* **eyo** &ndash; **ovayo** дзэ – дзэхэр

## Гулъытэгъуэ
*Eric Bossard (1987), La medecine traditionelle chez les Ovimbundu
Белгород област

**Белгород област** () — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Курыт Федерал куей хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Белгород.

## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Официал сайтыр Белгород област и администрациэм
ПхъэцӀыч

**ПхъэкӀы́ч** иэ **пхъэцӀы́ч** — адыгэ мэкъамэ Ӏэмэпсымэхэм ящыщ, и нэхъыбэм пэмыкӀ Ӏэмэпсымэхэм ядеу кӀуэр (къэзанпшынэ, шыкӀэпшынэ, къамыл). МакӀыу пхъэкӀычхэр уэрэдхэм ядокӀыгъур. И макъыр, и лъэшыгъуэр нэхъыфӀу къыздыхэкӀыр мэкъамэ Ӏэмэпсымэ гупым щадеуэм ядежь. ПхъэкӀычым мэкъамэр кӀеубыдэр, егъэзандэ, псалъэжъым зэржьиӀэмкӀэ — 

## Тхыдэр

ПхъэкӀычыр къызхэкӀам хъыбар бжыгъэ лъэпкъым хэлъ, абыхэм ящыщ зыр Нартхэм ятеухуа, ауэ, тхыдэм и щӀэныгъэмкӀэ арэзыгъуэ имыӀу щыт.

Нартхэм я хъыбархэм зы къэӀохугъуэ хэлъ, пхъэкӀычыр къэзхэкӀам теухуауэ. А хъыбарим къызэриӀуатэмкӀэ нарт Ащэмэзым къигупшысауэ щыта. Тхуэшэм и пхъэмб зытӀущ иупсауэ, зэбгъэгуилъхьэхэри я зы лъэныкъуэмкӀэ зэкӀэришъахэ. Ащэмэз зэригугъэтэмкӀэ къамылым и макъыр нэхъ дахэ хъут пхъэкӀычыр дэкӀыгъу щытмэ. 

ЛӀэщӀыгъуэ XX ипэкӀэ, пхъэкӀычхэм хэт пхъэмбгъухэм я бжыгъэр макӀэ дыду хъут, плӀы нэхъ хэмыту я сурэткӀи бгъуэху, гъуму щытхэт. ЛӀэщӀыгъуэ XX и 30 гъэхэм щыкӀэдзауэ пхъэмбгъухэм я бжыгъэр 3-5 нэсу хъыбар къыносхэр, ЕДЗ-м яуж зэманыгъуэм пхъэкӀычым и пхъэмбгъухэм я бжыгъэр блым нэса, иджырейхэм я бжыгъэр 6 щыкӀэдзауэ 9 нэсыфыну, я сурэткӀи нэхъ Ӏузу икӀи псыгъуэху. 

## ЗэфӀэтыкӀэр

ЗэхъуэкӀыгъуэ къехъулӀауэ хъуар пхъэкӀычым и нэхъыбэм зытеухуахэтэр хуэгъэзэным шъхьэкӀэ пшынэ зэгъусу зыдеуэм. Пхъэмбгъу — «пхъэмбгъупӀокӀэ цӀыкӀу», кӀыхьхэр занкӀыу зэгуэхьу щытыфынухэ иэ я кӀапэм идежькӀэ нэхъ пӀакӀэ хъуху. Пхъэмбгъухэм я зым къу фӀэт — «утыкӀ» иэ «пкъы». Пхъэмбу хъуар фэрыпскӀэ утыкӀым пышъахэ. И къур (утыкӀыр) къабзэдыду джафауэ щытын хуэй, Ӏэм банэ химыхуэн щъхьэкӀэ иэ псыбыб имышъыным. 

Пхъэмбгъухэм я гъумагъыр я кӀыхьагъымкӀэ зэхуэмыду щытхэ, нэхъ зэв мэхъухэ фэпсыр здидзам дежь. Апхуэду кӀыщытыр пхъэмбгъухэр нэхъ хуиту «зэкӀэлъэлъыным» шъхьэкӀэ. 

ШъэныгъэлӀхэм зэщымыщ гъэхэм пхъэкӀычым и сурэтым и тепсэлъыхьыгъуэ къагъэнахэр зэшъхьэщокӀхэ, абым хуэду:

1960 гъэхэм щыкӀэдзауэ къэӀохугъуэм итыр: кӀыхьэгъыр — мм 300-350; пхъэмбгъухэм я гъумагъыр — мм 170-180, яужым ар мм 100-170 мэхъур. Пхъэмбгъухэм я бгъуагъыр мм 40-50, яужым мм 50-100 мэхъухэр. Иджырей пхъэкӀычхэм я къум и кӀыхьагъыр мм 260-290 хуэдиз мэхъур; пхъэмгъу хэтыр 6-9, я кӀыхьагъыр мм 165-170 хъууэ, мм 45-50 я бгъуагъу, мм 4-6 гъумагъу.

## ЕуэкӀэр

ПхъэкӀычэуэхэм джэгухэм, ансамбылхэм хэтхэм, нэхъыбэм пхъэкӀычитӀ яӀэхэ, пхъэмбгъухэм я бжыгъэр зэшъхьэщыкӀху. ӀэсэмэгумкӀэ пхъэкӀыч пхъэмбгъуих хъур яубыд, ӀэижьэмкӀэ пхъэмбгъу 7-8 хъур яубыд. Апхуэдэ тӀурытӀ пхъэкӀычхэм я сурэтри я инагъри зэхьчу щытхэ псомкӀи.

## Тхылъхэр
* «Пхачич - адыгские трещотки». А.Н. Соколова. Мыекъуапэ. 2002 гъэ.
Мифологиэ

**Мифологиэ** иэ **гъэсэпэтхыдэ** — филологиэ шъэныгъэм и зы къудаму щыт, пэсырей гъэсэпэтхыдэмрэ хъыбарыжъхэмрэ: миф, эпос, таурыхъхэр зыджыр.

## КъызхэкӀахэр

Мифологиэр и нэхъыбу хъуам лъэпкъ псоми диным епхауэ щыт.

Куэдым ядежь псалъэр къызэрагъэшъхьэпэр пэсырей динхэм щатепсэлъыхьхэм ядежь, псалъэм папшъу: алыдж мифологиэ, урым мифологиэ, скандинав мифологиэм яхуэду. Ауэ, гулъытыгъуэ етын хуей шъэныгъэлӀ гуэрэхэм ящыщхэм скандинавхэмрэ келтхэмрэ я гъэсэпэтхыдэхэр таурыхъ къуедеуэ къалъытэм, адрейхэм ахэр диныжъу щытху гулъытэгъуэ ярат (мэжусиикӀэм еплъ). Апхуэду хъуну лъэпкъ гуэрэм (Ипшъэ Америкэ индейхэм я мифологиэрами) и мифологиэр къапшту анализ ептмэ, иджыри къыздынэсым лъэпкъым хэлъыфыну хабзэ гуэрэ зэрихьу и уней диныжъым щыщу.

ЦӀыхухэм я нэхъыбэкӀэ гъэсэпэтхыдэр къалъытэкъым пкъы хуэду, дынхэр къахэкӀауэ: чыристэныгъэ, Ислъам, иудэныгъэ джоуэ, гулъытэгъуэ яратхэр зэкӀэлъыпыту зэрыпха къэхъуэлъыгъуэ хуэдэ гупшысэгъуэ иэ пкӀэ зыхуашъ дуней тетыкӀэ гурыӀуэгъуэ.

Абым емылъытауэ, цӀыху куэд атеисту, агностику иэ диным пылъхэми ящыщхэм псалъэ мифымрэ мифологиэмрэ къагъэшъхьэпэхэр гурыӀуэгъуэ халъхьэн шъхьэкӀэ тхыдэ хъыбархэм зи пэжьыгъуэм чэнджэш иӀу къыхэкӀам. Ауэ, цӀыху диным пылъхэм я нэхъыбэм гукъеуэ къыхахыр диныр гъэсэпэтхыдэм къыхэкӀауэ къалъытэмэ, апхуэдэм дежь я гурыӀуэгъуэхэр пцӀы къэлъытэгъуэ япт хъуну, ар диным ебакъуэ мэхъур. Апхуэдэ куэду къохъур чыристэнхэм ядежь, Инджылым ит хъыбархэм теухуауэ, диным пылъхэм а хъыбархэр мифологиэм щыщу къалъытэхэкъым, тхыдэм къехъулӀауэ, а псори екӀуэкӀауэ ягъэувыр, абым шъхьэкӀэ псалъэ «*мифологиэр*» я дежькӀэ гукъеуэ къэгъэсэбэпыгъу мэхъур.

Тауэ щымытми цӀыхухэм я нэхъыбэр арэзыуэ щытхэ дин къэс гъэсэпэтхыдэ зэхэгъэхьауэ щыту, а гъэсэпэтхыдэхэр тхыгъэ нэхъышъхьэм къахэкӀыурэ зэфӀэуваху; апхуэдэм дежь псалъэ мифыр хъубар мыхьэнэ хуэдэ зэрехьэ, чэнджэш иӀу ауэ ар бгъэзэнкӀэнымкӀэ амалыншу.

## Лъэпкъэм я мифилигиэхэр

Мифологиэр бзэм и зы къудамэ къуэдеуэ щыткъым гъашъэми и зы къудамэ, цӀыху лъэпкъэгъухэм яшъауэ.

### Мифологиэ прототипхэр

* Гъашъэм, лӀэныгъэм, реенкорнациэм я Тхьэхэр
* Мазэ Тхьэхэр
* Дыгъэм и мифологиэ
* Дыгъэгъазэ
* Хахуэ
* Хьэдырхэ
* ЩӀыгу-анэ
* Манас
* Япэрей цӀыху
* Уэгушхуэ-адэ

## ТехьэпӀэхэр

* Гъэсэпэтхыдэм и щӀэгъуазэ 
* kelpienet.net Алыдж пэсырей гъэсэпэтхыдэ
Мэсей Исуп

**Мэсей Исуп** (XIX ?) — джэгуакӀуэ, уэрэдус, уэрэдгъэӀу.

Мэсей Исуп щыпсэуар XIX лӀэщӀыгъуэращ. Къыщалъхуа-щылӀэжа махуэхэр нэхъ белджылыуэ къытхуэщӀакъым. Къыщалъхуар, зыдэсар, щыщӀалъхьэжар Андзорейщ (иджы – Лэсчэн-2). КъызыхэкӀар мэкъумэшыщӀэ унагъуэщ.    
 
Адыгэбзэм нэмыщӀ, осетиныбзэрэ урысыбзэрэ ищӀэу щытащ. Апхуэдизу гушыӀэрейти, щылӀэм щыгъуи и ӀуэрыӀуэдзыныр хинатэкъым. 

Иусам щыщу нобэкӀэ дызыщыгъуазэр «Жамботрэ Екъубрэ я уэрэд» закъуэрщ. А щиусар, хабзэ къекӀуэкӀым тепщӀыхьмэ, е 1859 (Екъуб щаукӀыжа гъэращ), е 1860 гъэращ (илъэс дэкӀмэ фэеплъ уэрэд ирагъэусу щытащ, гъыбзэ хузыхамылъхьамэ) – абы нэхъ гувауэ уэрэд Ӏуэху къаӀэтыжу хабзэтэкъым.
 

## Тхыгъэхэр

Адыгэ уэрэдыжьхэр. *Зэхуэзыхьэсыжар [[КъардэнгъущӀ, Зырамыку|КъэрдэнгъущӀ Зырамыкущ]]*. Налшыч, 1979, н. 192-194 (№31).
Таукъуэ Лъэпщыкъуэ

**Таукъуэ Лъэпщыкъуэ** (XVIII лӀ.) — джэгуакӀуэ тхьэмадэ, уэрэдус.

Хъыбарыжьым зэрыжиӀэмкӀэ, Къетыкъуэхэ я пщылӀт; хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкӀэ, Къетыкъуэ Хьэмырзэ и джэгуакӀуэ гупым я тхьэмадэу щытащ. Лъэпщыкъуэ дунейм тетар пэжмэ, ар щыпсэуар XVIII лӀэщӀыгъуэм икухэм, и етӀуанэ Ӏыхьэм хуозэ.
    
Ар зи тхьэмада джэгуакӀуэ гупыр лӀибл хъурт. Тхыдэм зэрыжиӀэмкӀэ, Къэбэрдейр шу мин 15-рэ лъэсыдзэшхуэрэ хъууэ Къурей губгъуэм щыпэуващ урысеидзэм, фи быдапӀэхэр ди щӀым тефх, фи дзэри тефшыж, жаӀэри.
 
Зи шыжьэ емыкъуж къэралым ар щимыдэм, зауэр ирагъажьэри (1779-м и гъатхэм) мазиблкӀэ зэзэуащ, урысыдзэри фӀыуэ ирагъэкӀуэтыжащ, быдапӀэ зыбжани ягъэсащ. АрщхьэкӀэ бийр нэхъыбэт, нэхъ узэщӀат, нэхъ зэгъэпэщати, къатекӀуэри 1779 гъэм фокӀадэм и 29-м къэбэрдеидзэр Къетыкъуэ тӀуащӀэм (Псыхъурей деж) даукӀыхьащ. А зауэм Къэбэрдей Жэщтеуэ фӀащащ.

Зауэ нэужьым, зэрыхабзэу, Жэщтеуэм уэрэд хурагъэусыну Таукъуэ Лъэпщыкъуэ и пщэ иралъхьащ. Уэрэдусхэм пщӀэуэ жэмыбгъэ зырыз иратащ. ДжэгуакӀуэхэр мэзым щӀэтӀысхьэри, мэзищкӀэ уэрэдым елэжьащ. Псоми яусар зэхалъхьэжри Лъэпщыкъуэм едзыгъуибл хъууэ къыхуахьыжащ. Тхьэмадэр едаӀуэри уэрэдым щытхъуащ, ауэ, зы пщы гуэрми зимыгъэгусэн щхьэкӀэ жиӀэри, нэгъуэщӀ къыщӀэдзапӀэ хузэхилъхьащ – ар зауэр зэрекӀуэкӀам теухуа Ӏыхьэрауэ пӀэрэ, жыдоӀэ.

«Къэбэрдей жэщтеуэм и уэрэдыр» адыгэ псоми я псэм дэхьауэ, илъэс 200-м щӀигъуащи, зэрахьэ.
ӀуэрыӀуатэжу зекӀуэ уэрэдхэр зэраусам хуэдэу къызэтенэ хабзэкъым. Мыбыи зэхъуэкӀыгъэ Ӏэджэ игъуэтагъэнущ, хэтаи хэуащ, хэмытаи къыхэхьагъэнущ.

## Тхыгъэхэр
* «Из истории «Песни Большого ночного нападения (песня и история)» – Налоев З. М. Из истории культуры адыгов. Нальчик, 1978, с. 100-116.
Хей

**Хей** псалъэм къик1ыр, зы 1уэхум теухуау щыуагъэ зыбгъэдэмылъ жи1эу аращ.
Аулъэ Тхьэйшъау

**Аулъэ Тхьэйшъау** (XIX лӀэщӀыгъуэ) — джэгуакӀуэ тхьэмадэ, уэрэдус, шыкӀэпшынауэ, хьэтыякӀуэ.

Аулъэ Пащэ икъоу Тхьэйщау абдзэхэ къуажэ Хьэкуринэхьэблэ къыщалъхуащ, щыпсэуащ, щыщӀалъхьэжащ. Ар XIX-нэ лӀэщӀыгъуэм и кум хеубыдэ. КъызыхэкӀар мэкъумэшыщӀэ унагъуэт.    
 
Езыми унагъуэ иӀэу, мэкъумэшри джэгуакӀуэнри зэдихьырт. Аулъэр зи тхьэмэдар уэрэдгъэӀу ансамбылт, джэгуакӀуихым езыр ебланэу яхэту. Апхуэдэм нэхъ я лэжьапӀэр хьэщӀэщхэрат, ешхэ-ефэр уэрэдкӀэ ягъэдахэу, зэзэмызи къагъафэу.

Тхьэйшау и гупым хэтащ шыкӀэпшынауэ цӀэрыӀуэ Джэнчатэр (ар уэркъым къахэкӀыу къоӀохур), уэрэдгъэӀу Ӏэзэ Шэджэмыкъуэр, адрейхэр ежьурт, пхъэцӀыч еуэрт. Тхьэйщау уэрэд щигъэӀукӀэ, ежьупашэр Джэнчатэрат, Шэджэмыкъуэм е Джэнчатэм уэрэдгъэӀуныр щалъыскӀэ, ежьупашэр Аулъэрат. ХьэщӀэщ джэгу щащӀкӀэ, Тхьэйщаур хьэтыякӀуэ хъурт.

А лъэхъэнэм щыӀа джэгуакӀуэхэм гъыбзи, зыгъэлъапӀэ уэрэди, ауаныщӀ, лъагъуныгъэ уэрэди яусу щытащ; Аулъэм къыщӀэнахэр лъагъуныгъэ, ауаныщӀ уэрэдхэщ.
Абазэ Къамбот

**Абазэ Къамбот, Мусэ и къуэ** (1837 - 1900
| дунейм здехыжар    = ) — джэгуакӀуэ, уэрэдус, шыкӀэпшынауэ. 

## Биографиэ

Абазэ Къамбот 1837 гъ. Ботэщей (иджы Плановскэ зицӀэм) къыщалъхуащ. КъызыхэкӀар уэркъ лъэпкъщ. Уэркъ щхьэкӀэ, пщылӀыншэ лъэпкъти, лажьэрэ шхэжу псэурт. ДжэгуакӀуэм и гъащӀэм щыщу дызыщыгъуазэр икъукӀэ мащӀэщ.

Мэдрэсэи урыс еджапӀи щӀэмыхьауэ къоӀуэхур. ДжэгуакӀуэ къэзыкӀухьхэм ягъэсати, и гъусэхэр къыщеджэм деж, дэкӀуэсыкӀырт е и лэжьакӀуэгъухэм ящыхьэ хуэдэ зищӀт аби ежьэрт, гупым яхэту Къаукъаз гупэр къыкӀухьырт, лъэпкъ-лъэпкъхэм яхэхьэу – езым осэтиныбзэрэ нэгъуеибзэрэ ищӀу къаӀуэху. Зыкъомрэ Агънокъуэм и джэгуакӀуэгъуу щытащ. Абы и нэгу щӀэкӀащ Къаукъаз зауэр, пщылӀӀугъэкӀыр, урысей хабзэмрэ псэукӀэмрэ хэкум зэрыщыувыр.

Ипхъухэр уэркъми лъхукъуэлӀми яритырт, зэхэгъэж имыщӀу. Дэтхэнэ джэгуакӀуэми хуэдэу гушыӀэшхуэ хэлъащ.
ЗэрыжаӀэмкӀэ, Къамбот етӀощӀанэ лӀэщӀыгъуэр къихьагъащӀэу дунейм ехыжащ, щӀыӀэ уз къыпкъырыхьэри.
Абы зэхилъхьэу щытащ гъыбзи, гушыӀэ уэрэди, тхьэусыхафи, уси.

## Гулъытэгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Абазэ Къамбот и биографиэ Литературэ хасэ "Шыхулъагъуэ" сайт
* Абазэ Къамбот и Тхьэусыхэ (Сэрмахуэ) КъардэнгъущӀ Зырамыку

Категориэ:ДжэгуакӀуэхэр
Категориэ:Мыслъымэнхэр
Барселонэ (топджэгу)

**Барселонэ топджэгу гуп** () — ар топджэгу лъэпкъэгъу Барселонэ къалэ Исбухьэнм щыщ. Лъэпкъэгъур ягъэувагъэр 29 мафэм, щэкӀуэгъуэ мазэм, 1899 рэ гъэм. Ары къэзщыгъэхэ шуицрэ цыхухэм катэланрэ инджылыз цыхухэм агъусу яшхэм тетыгъ Жоан Гампер.

Категориэ:Топджэгу
Шуэцэбзэ

**Шуэцэбзэ** (*svenska*) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, джэрмэн бзэ группэм хэту. 

Шуэцэбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — млн 9 хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Шуэц, Финлэнд, ЕЗ-м.

Тхыбзэр зэрщыт — латин.

## Хьарыфылъэр




## Арифметикэ
* **en, ett** – зы
* **två** – тӀу
* **tre** – щы
* **fyra** – плӀы
* **fem** – тху
* **sex** – хы
* **sju** – блы
* **åtta** – и
* **nio** – бгъу
* **tio** – пщӀы

## ШуэцэбзэкӀэ Уикипедиэ
* http://sv.wikipedia.org/wiki/Portal:Huvudsida

Категориэ:Бзэхэр
Ислэндбзэ

**Ислэндбзэ** (*íslenska*) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, джэрмэн бзэ группэм хэту.      

Шуэцэбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — 306 000 хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Ислэнд-м.

Тхыбзэр зэрщыт — латин.

## Хьарыфылъэр




## Арифметикэ
* **einn, ein, eitt** – зы
* **tveir, tvær, tvö** – тӀу
* **þrír, þrjár, þrjú** – щы
* **fjórir, fjórar, fjögur** – плӀы
* **fimm** – тху
* **sex** – хы
* **sjö** – блы
* **átta** – и
* **niu** – бгъу
* **tiu** – пщӀы

## ИслэндбзэкӀэ Уикипедиэ
* http://is.wikipedia.org/wiki/Forsíða

Категориэ:Бзэхэр
Шы плъыфэр

**Шы плъыфэ** — шым и цым, фэм, нэхэм я фэр. Гъэпсыгъуэ я зэшъхьэщыкӀыгъуэмкӀэ нэхъыфӀу языту щытыр. 

## Нэхъышъхьэ плъыфэхэр

Пэсырей зэманым щыкӀэдзауэ плъыфиплӀ нэхъышъхьу къалъытэхэ, ахэр:
* Гъуабджэ
* Гъуэзэфэзэ
* КъуафцӀэ/Къарэ
* ПцӀэгъуэплъ

Адрей плъыфэхэр къебжэкӀа плӀым къахэкӀху къэлъытэгъуэ яӀэ. 

## Плъыфэхэр

### Гъуабджэ

Зи цыр тхъуауэ щытыр. Схуэдэ плъыфэми къахэкӀыфыну, гъэ къэс я тхъугъэ хэхъурэ. ПцӀэгъуэплъу къэхъуар куэд темыкӀауэ шыкӀэ гъуабджэ хъуфыну мазэ зытӀущ текӀауэ, гъэ къэс цыпэ хужьхэм я бжыгъэр хэхъурэ. Шыр дунан (илъэсиплӀ) ныбджым и нэсыгъуэм дежь и фэр гъуэбджэху щытыфыну. 
* *Гъуабджэ плъыфэхэр*: 

File:TORDILITO.jpg| Гъуабджэ
File:Mangalarga Marchador.jpg| Гъуабджэ-ӀэпапӀэ
File:DominantWhiteHorsesD.jpg| ПкӀэгъуалэ


### Гъуэзэфэзэ

И кӀыфэпсор плъыжьу щыт; гъуэжьыхум щыкӀэдзауэ гъуабджэ хуэкӀыфӀым нэсу. И сокумрэ кӀапэмрэ я фэр и кӀыфэм ем шъхьэщыкӀыу щытыфыну — нэхъ хуэнэху иэ нэхъ хуэкӀыфӀу.
* *Гъуэзэфэзэ плъыфэхэр*: 

File:Zafira Al Saida 0001.jpg| Гъуэзэфэзэ
File:Palominofoal-pinkskin6.jpg| Гъуэпэху-пшъампӀэплъ
File:GoldChampagne.jpg| Гъуэпэху-пшъампӀэху
File:Champange.jpg| Гъуэ лъакъуэху
File:RedRoan.jpg| Шыгъуэшыгей


File:Palamino horse.JPG| Гъуэсырыху
File:Dancingcolors.jpg| Гъуэ тхъуэ макӀыу
File:Branded Shackleford Pony Dark.jpg| Гъуэ фӀыцӀафэ
File:Indiana 6 jaar.jpg| Гъуэ-ӀэпапӀэ
File:Atara.jpg| Гъуэплъ кӀэху-пщэху


File:Silver Campolina male 5 years.JPG| Мыщхъуэ-мыфэ

### КъуафцӀэ

КъуафцӀэ иэ къарэ — фӀыцӀэ. 
* *КъуафцӀэ плъыфэхэр*: 

File:719 Dark Ynte neu.jpg| КъуафцӀэ иэ къарэ
File:Dressage stallion 3.jpg| КъуафцӀэлъакъуэху
File:Sundaysilence.jpg| КъуафцӀэнатӀэху
File:Blue Roan New Forest with foal.jpg| КъуафцӀэ тхъуэгъэ


### ПцӀэгъуэплъ

Шы зи кӀыфэр гъуабджу щытыр, гъуэплъым къыщыкӀэдзауэ фӀыцӀафэм нэсыфу, ауэ и сокур, лъакъуэхэр (кӀэбдз зэрытыпӀэм щыкӀэдзауэ), кӀапэр джоуэ фӀыцӀу щытхэ.
* *ПцӀэгъуэплъ плъыфэхэр*: 

File:Etalon-shagya-bai.JPG|ПцӀэгъуэплъ
File:Jerome Kinsky Zlosyn 2005.jpg|ПцӀэгъуэплъсырыху
File:Tobiano.jpg| Къуэлэн (Цыджаныш)


### Плъыфу хъуам къахэкӀыфынухэр


File:Appaloosa stallion.JPG| Брул
File:Roan.jpg| КӀэбдзитӀ лъэкъуэху
File:Freiberger.jpg| Лъакъуэху 
File:MorganHead1.jpg| НатӀэгъуджэ



File:Clydeesdale.jpg| НатӀэфэкъу
File:ChestnutMorgan.jpg| НатӀэху
File:Criollo horse 3.jpg| Тхъуэ
File:RockySilverhorse.jpg| ӀэпапӀэхужь


File:JKRUK 20080813 KWESTURA OO KLACZ DSC07539.jpg| ФӀалъитӀ лъакъуэху


## Тхылъхэр

* ЯХУЭМЫФАЩЭУ лъэныкъуэ едгъэза псалъэхэр. *Шэрджэс А*. 2009 гъ.
* Черкесское наездничество — ЗекӀуэ. *Марзей А.С.* Налшыч. «Эльбрус». 2003 гъэ.
* Коневодство Кабарды. Налшыч. 1952 гъ. 

Категориэ:Шыхэр
Шым и зэхэзекӀуэкӀэхэр

**ЗэхэзекӀуэкӀэ** — шыхэм я зекӀуэкӀэ-жэкӀэ. 

Абыхэм къахэкӀыу щыӀэхэр: *[[Лъэбакъуэ (зэхэзекӀуэкӀэ)|лъэбакъуэ]], лъэбакъуэхъу, ущ, [[Лъэхъу (зэхэзекӀуэкӀэ)|лъэхъу]], [[КӀуэр (зэхэзекӀуэкӀэ)|кӀуэр]], [[ХьэмкӀэ (зэхэзекӀуэкӀэ)|хьэмкӀэ]], [[ХьэмкӀэ теутӀыпщхьэ (зэхэзекӀуэкӀэ)|хьэмкӀэ теутӀыпщхьэ]]*.

ЗэхэзекӀуэкӀэхэр тӀууэ зэхагъэкӀхэ, ахэр — *зэхэзекӀуэкӀэ къабзэмрэ*, *цӀыхум къигупшысамрэ* джоуэ. 

## ЗэхэзекӀуэкӀэ къабзэр
### Лъэбакъуэ

Лъэбакъуэм дежь шым и лъакъуэхэр зэкӀэлъыужурэ мэбакъуэ, псалъэм папшъу: сэмэгурабгъу икӀэр — сэмэгурабгъу гупэр, ижьырабгъу икӀэр — ижьырабгъу гупэр джоуэ. ЩызекӀуэм иӀэтыр зы лъакъуэ иэ лъакъуитӀ зэдэгъусу.

Лъэбакъуэ зекӀуэкӀэм и псынкӀагъыр метритӀ зы секундэм хуэдиз. Лъэбакъуэ зэхэзекӀуэкӀэр нэхъыбэм къыздагъэшъхьэпэр хьэлъэзешэшхэм я гъэлъэгъуэнхэм дежь, къэрууэ яхэлъыр гъэлъэгъуэным, гъэпсыным шъхьэкӀэ. 

#### Лъэбакъуэхъу

Лъэбакъуэ зекӀуэкӀэ мыхьэнэ, ауэ шыр нэхъ бгъуэуэ хэбакъукӀурэ зокӀуэ.

### Лъэхъу

Лъэхъум дежь шыр бгъунжырыкӀу мэбакъуэ, зэдэгъусу зытеувэхэр: сэмэгурабгъу гупэр — ижьырабгъу икӀэр, ижьырабгъу гупэр — сэмэгурабгъу икӀэр. ЩызекӀуэм идежь лъэкъуитӀыр еӀэтыр. 

Лъэхъум зэхэзекӀуэкӀыу *ущи* къыхокӀ зы къудаму, лъэхъу хом хуэду

Лъэхъу зекӀуэкӀэм и псынкӀагъыр метрипшъ зы секундэм хуэдиз. Къыздагъэшъхьэпэр нэхъыбэм шыгъажэхэра. ЗэхэзекӀуэкӀэм и цӀэм теухауэ шы лӀэужыгъуэ бжыгъэхэм траӀуа: орол, урыс, фрэндж, америкэ джоуэ.

### КӀуэр

КӀуэр зэхэзекӀуэкӀэм шым и лъакъуит зы лъэныкъуэхэмкӀэ бакъурэ макӀуэ: сэмырабгъу гупэ — сэмырабгъу икӀэ, ижьырабгъу гупэ — ижьырабгъу икӀэ. КӀуэр лъэхъум нэхъри нэхъ псынкӀыу щыт, къушъхьэ шыхэм я зекӀуэкӀэдыдэхэм щыщу (Кърым, Къаукъаз шыхэм, америкэ лъэхъухэми джоуэ). 

КӀуэр уанэ зытелъым иэ гум кӀэшъа шыхэм нэхъ тынч зекӀуэкӀыу къалъытэ.

### ХьэмкӀэ

Шым и нэхъпсынкӀэ зэхэзекӀуэкӀэра, и псынкӀагъыр км 80 сэхьэтым нэсыфыну. ХьэмкӀэр ижьрабгъу иэ сэмэгурабгъу лъэныкъу зэхагъэкӀыр: ижьырабгъу лъэныкъуэм дежь шыр япэ сэмэгурабгъу икӀэ лъакъуэмкӀэ мэбакъуэ, яужым ижьырабгъу икӀэмкӀэ — сэмэгурабгъу гупэмкӀэ, ижьырабгъу гупэмкӀэ, а псом яуж шым и лъакъу хъуар Ӏэтауэ щыту мэхъур, шыр гъогушъхьэм «щохуарзэ». ХьэмкӀэ ижьырабгъу (иэ сэмэгурабгъу) джоуэ кӀеджэр нэхь кӀыхьу щызекӀуэм и ижьырабгъу (иэ сэмэгурабгъу) гупэ лъакъуэр зэриукъуэдим шъхьэкӀэ.

#### ХьэмкӀэ теутӀыпщхьа

ХьэмкӀэ зэхэзекӀуэкӀэм и зы къудаму къыхагъэкӀ, зекӀуэкӀэ нэхъ псынкӀэдыдэра. Шым и пкъыр щыжэм дежь и джабэ лъэныкъуэр егъэч, и кӀэбдзитӀыр фӀалъитӀым япэ кӀидзурэ мажэр. Езы зекӀуэкӀэр адрей псомкӀи хьэмкӀэ хуэдэ къабзу щыт.

## Тхылъхэр

* ЯХУЭМЫФАЩЭУ лъэныкъуэ едгъэза псалъэхэр. *Шэрджэс А*. 2009 гъ.
* Черкесское наездничество — ЗекӀуэ. *Марзей А.С.* Налшыч. «Эльбрус». 2003 гъэ.
Кострома област

**Кострома област** () — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Курыт федерал округым хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Кострома.

## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Област администрациэм и сайтыр
Къалмыкъ республикэ

**Къалмыкъ республикэ** (, ) — Урысей Федерациэм и субъект (республикэ), Ипшъэ федерал округым хэт ящыщ. Къалэ нэхъышъхьэ — Элиста.

## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Республикэ тхьэмадэхэм и сайтыр
Карел республикэ

**Карел республикэ** (, , , ) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Ишъхъэрэ-Къуэхьэ федерал округым хэт ящыщ. Къалэ нэхъышъхьэ — Петрозаводск.

## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр
* Республикэ администрациэм и сайтыр 

Категориэ:Карел республикэ
Даниэбзэ

**Даниэбзэ** (*dansk*) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, джэрмэн бзэ группэм хэту. 

Даниэбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху — 5,7 млн. хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Даниэ-м.

Тхыбзэр зэрщыт — латин.

## Хьарыфылъэр




## Арифметикэ
* **en** – зы
* **to** – тӀу
* **tre** – щы
* **fire** – плӀы
* **fem** – тху
* **seks** – хы
* **syv** – блы
* **otte** – и
* **ni** – бгъу
* **ti** – пщӀы

## ДаниэбзэкӀэ Уикипедиэ
* http://da.wikipedia.org/wiki/Forside
Тхъуэжьей

**Тхъуэжье́й, Тхъожъе́й, Тхъожъы́е** — нарт хъыбархэм Сосрыкъуэ и алп шы хы лъашӀэм къыщыхъуа. Сосрыкъуэ и ӀохухэмкӀэ дэчэнджэш, уэгуми дэлъэтеиф, хыми икӀыф, къытекӀуэн шы Нарт хэкужъым имыс, и тӀасхъапӀэр и лъабжъэхэра — псыхъуэм дэлъ нывэжгъехэм дежь жэфкъым.

## КъэхъукӀэр

Хъыбар «Сосрыкъуэрэ Емынэжърэ» къызэриӀуатэмкӀэ, нартхэм я ху джылэ Емынэжъым я фӀидыгъуам Сосрыкъуэ пожьэр къахуихьыжьыну. Ауэ джылэр Сосрыкъуэм къидыгъу къызэрежьэжьым хуэду Емынэжъыр къыкӀэлъохьэ и шымкӀэ, и шым лъэкъуищ нэхъ кӀэмыт шъхьэкӀэ и псынкӀагъым текӀуэн щыӀэкъым Нарт хэкум, ЦӀэунэжъ удым и шыгуартэм къахэкӀа шы ар. А нэуэжъ удым де Сосрыкъуэр йожьэ зы шы къихьыным шъхьэкӀэ, унафэ ирет удым, джэщищкӀэ Сосрыкъуэм шыгуартэр игъэхъуну - зы шы щымыкӀыу джэщищыр ихьмэ, хэду и гуартэм зыхуэр къыхыригъэхыну егъэгугъэ. Япэре джэщым шыгуартэр зэбгырожри мэзым кӀолъадэхэ; дыгъужъхэр къыдоӀэпыкъур Сосрыкъуэм къыхукӀахужьурэ, етӀонэре джэщым шы гуартэр уэгум долъэтехэ къуалэхэр къыдоӀэпыкъухэр къырахухыжьурэ, удыжъым ар фӀэгъэшъэгъуэн мэхъур пщэджыжь къэс зы шы хущымыкӀыу Сосрыкъуэм къызэрихужьыр и гуартэр. Ещанэре джэщым шыхэр хым холъадэхэ, бжъэжъейхэр къыдоӀэпыкъу абым Сосрыкъуэ, шыгуартэр къыхухахужьу. Ещанэре пщэджыжьым удыжъым шыгуартэр ебжри зы шы леуэ къыхокӀыр, шыбз Тхъожъым и шыкӀэрауэ къыкӀокӀ ар, хы лъашӀэм къыщилъхуа шыкӀэ. Удыжъыр Сосрыкъуэр хегъадэри шы къыхихыну Тхъожъ и шыкӀэр Сосрыкъуэм къыхех. ЦӀэуэ триӀуэр Тхъожъей.

ШыкӀэм дэкӀыгъу Сосрыкъуэр къожьэжьыр, къыздэкӀуэжьым Тхъожъеир Сосрыкъуэм йолъэӀу иутӀыпщу и анэм иджыри зэ и быдзычэ ефу къигъэзэжьыну, Сосрыкъуэр арэзыуэ егъакӀуэ. ШыкӀэм кӀэху къегъэзэжьыр, Сосрыкъуэр и кӀыбым трегъэтӀысхьэри Емынэжъым идежь макӀуэхэ ху джылэр къытрахыжьыну.

## Хъыбар къэӀохугъуэхэр

## Тхъожъей и кӀуэдыкӀэр

## Тхыгъэхэр
* Нартхэр — адыгэ эпос. *ХьэдэгъалӀэ Асчэр*. Мыекъуапэ. 1969 гъ. 
* Нартхэр. Налшыч. 1995 гъ.
Консепсион (Чили)

**Консепсион** () — Чили и къалэ. Джылу дэсыр — 225,158 цӀыху (2007), Ӏувагъыр — 1016,0 цӀыху/км². И инагъыр — 221,6 км².

## Сурэтылъэ

File:Centronocheconce.jpg|
File:Arco de Medicina UdeC.jpg|
File:Moderno Edificio en Concepción.jpg|
File:Desembocadura del Biobío.jpg|
File:Ex Catedral de Concepción.jpg|
File:Biobus01.jpg|
File:Hotel El Araucano.JPG|
File:Plaza de Armas Concepción.jpg|


## ТехьэпӀэхэр
* Официал сайтыр
Сэтэней

**Сэтэне́й-гуа́щэ**, **Сэтэна́е-гуа́щэ** — нарт хъыбархэм хэт гуащэ, Сосрыкъуэ и анэ, бзылъхугъэ-уд, нарт лъэпкъыр чэнджэшыну къызхокӀуэхэр, жъы мыхъу зи дэхагъэр мыкӀуэд. 

## КъызхэкӀар

Хъыбар бжыгъэхэм зэщымыщу къыхокӀыр Сэтэней къызхэкӀ лъэпкъыр; зымкӀэ *Алыджхэ* ящыщ, пэмыкӀхэм — *Ешъокъуэхэ, Шъауэхужьхэ* ящыщу къыхокӀыр. 

И анэр *Лалыхуэ-гуащэ* и адэр *Уэзрокъатхъуэ* пэмыкӀыу *Уэрдэш*. ЗдапӀар Къэрдэнхэ я лъэпкъым. 

## Хъыбар къэӀохугъуэхэр

Сэтэней хъыбар псоми уду хэт, бзылъхугъэ зи дэхагъэ мыкӀуэд, и чэнджэшыгъуэхэмкӀэ нартхэм ху джылэри ягъуэтыжьыр, сани хахыфыр, гъубджэри яшъыр. Сэтэней и псалъэм дыгъэр къегъэувыӀэ, уае къырегъажьэ, псыр къырегъэу. 

И дэхагъэм димыхьэх Нарт Хэкум щыӀэкъым, хулъхугъу хъуари къохъуапсэр, ауэ Бэдынокъуэ и хъыбарым яуж йохьэ дихьэхыным пылъ къырегъэблагъэ шъауэр унэм, Бэдынокъуэм къидэкъым мыхъумэ. 

Сэтэней нарт псоми я анэ. Сосрыкъуи, Ащэмэзи, Щауеи зыпӀыр Сэтэней. Нарт лӀыхъужъхэм къагурымыӀуэ Ӏохугъуэхэр яхузэпкъырызыхыр Сэтэней.

Дунем къыщыхъу, къыщышъэхэми япэ гу лъызытэр ара. Бийхэр Нарт Хэкум къыщытеуэхэкӀэ нартхэр бим ятезгъакӀуэр «нарт анэ» Сэтэней. Лъэпшъ Ӏэдэуадэ шъыкӀэр къыхуэзгъуэтри Сэтэнейщ. Нартхэм санэху яхукӀэзыхури ара. 

Сэтэней и шъхьэ закъуэм епхауэ адыгэ нартхэм пчыналъэ хэткъым, ауэ Сэтэней зыхэмыт хъыбари уэрэди ӀуэрыӀуатэм хэткъым. 

Зыдэпсо лӀыи, езым къилъхуа быни иӀэкъым.

Сосрыкъуэ бжыгъэрэ доӀэпыкъур и зекӀуэхэм, Тотрэш иукӀа яуж и анэ уд Бырымбыхум къырегъэлыр, Сосрыкъуэ и кӀуэдыкӀэри елъагъур, дэӀэпыкъуну мэгуэӀэжьыр ауэ икъуэр къедэӀукъым. 

Хъыбару хъуам Сэтэней жъышъхьэм нэскъым, и гъашъэри иухкъым, зы хъыбар закъуэм къоӀохур Сосрыкъуэ яукӀам и псэр иретри езыр малӀэр.

## Сэтэней и цӀэр

ТӀуапс км 18 пэщылъ хьэблэ Олгинкэ дежь псы йожэх зи цӀэр Сэтэнаекъо ()

Псыжъ и пшъэмкӀэ иджырей Къэрэшейкъалэм и гъунэгъу мывэ щылъа, цӀэуэ зэрихьэтэр «Сэтэней и хьэку».

Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэм удз-гъагъэ Сэтэней цӀэ зэрехьэ. 

## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр

* Къаукъазым и топоним псалъалъэ. А. Твёрдый. 
* Нартхэр. Адыгэ ӀуэрыӀуатэхэр 
* Тхьэгъэлэджрэ Сэтэнейрэ я хъыбар