open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kà tootài mà hukuma ma Dambam

**Dambam** tootài mà hukuma ne ma Bàuçi ma Lanjèeriya. Jàgo tà maiwàa toh na akata jàga ta Dambam. Ka maiwàa mà màalaa ma ýali man ýila sàkwàayà kìlomìta dùubù wàaɗi ka bàcooɗì kà mɓad ka bàcooɗì (1,077km²) ka gàm mà mindi (alkii) dùubù zìilaa waaɗi kà âuyaa bèelu kà mɓàd ka zìila ɓannu ka âuyaa kà bèelu (150,922) a mbèesu ma àmin dùubù bèelu ka bàcooɗì (2006).

## Mindi
Gàm mà mindi a  màalaa (yannki) ma ditane ma Karai-Karai. Har ankuni, ka çaça bòo ma Filàatìn sìràm a tootài mà hukuma.

## Lammba
Lammba ma kwàrài wàyà ma yannki ditane zìila baciibèelù ka âuyaa bèelu kà mɓad ka wàaɗi (751).

## Jòogìràfi
Dita ne a gi gàazaa ma Bàuçi Gàmàatuka bòo ka tootàcin mà hùkumoomi ma Darazo, Misau, Katagum ka Gamawa.

## Calaa ma caca

Sashì:Lanjèeriya
Sashì:Tòotai mà hukuma ma Lanjèeriya
Kà tootài mà hukuma ma Fika

**Pikka** tootài mà hukuma ne ma Jàaha mà Yobe, Lanjèeriya gàmàatuka bòo ka tootài mà hukuma Gujba kà ɗîbî, tootài mà hukuma Pataskuma ka gàazaa, ka tootài mà jáháa ma Gwàmbe ka njàwò. Jàgo tà maiwàa toh na akata jàga ta Pikka. Ka maiwàa mà màalaa ma ýali man ýila sàkwàayà kìlomìta dùubù bèelu ka zìila kuunù ka âuyaa bàcooɗì kà mɓad ka wàɗi (2,371km²) ka gàm mà mindi (alkii) dùubù bèelu ka zìila fiifèeɗu ka baaɗu kà bèelu  (2,852) a mbèesu ma àmin dùubù bèelu ka bàcooɗì (2006).

## Mindì
Gàm mà mindì a màalaa (yannki) ma ditane ma Karai-Karai ka Finkankayin. Har ankuni, ka çaça bòo ma Ngamò,  Màlmò ka Filàatìn sìràm a tootài mà hukuma.

## Lammba ma kwarai waya
Lamba ma kwàrài wàyà ma yannki ditane zìila bàcooɗì ka âuyaa ka bèelu (622).

Sashì:Lanjèeriya
Sashì:Tòotai mà hukuma ma Lanjèeriya
Kà tootài mà hukuma ma Fune

**Fune** tootài mà hukuma ne ma Yobe ma Lanjèeriya gàmàatuka bòo ka tootài mà hukuma Damaturu kà ɗîbî, tootài mà hukuma Pataskumo ka gen, ka tootài mà hukuma Nangere ka gàazaa. Jàgo tà maiwàa na àkàatà jàga ta Damagum. Ka maiwàa mà màalaa ma ýali man ýila sàkwàayà kìlomìta dùubù bèelu ka zìila kuunù ka âuyaa bàcooɗì kà mɓad ka wàɗi (2,371km²) ka gàm mà mindi (alkii) dùubù zìilaa kuunù ka zìila baciibèelù ka âuyaa kuunù  (300,760) a mbèesu ma àmin dùubù bèelu ka bàcooɗì (2006).

## Àlkī
Gàm mà mindì a màalaa (yannki) ma ditane ma Karai-Karai. Har ankuni, ka çaça bòo ma Ngamàu, Ngizim,  Màlmò, Babur, Filàatìn, Bòoleewa ka Zan sìràm a tootài mà hukuma.

## Lammba kwàrài
Lamba ma kwàrài wàyà ma yannki ditane zìila bàcooɗì ka âuyaa ka bèelu (622).

## Foto Galari

File:Traditional Cap Seller sitting in the market with his guests.jpg|Bàa ɗibàtā jākùwàa à àskwī
File:A Calabash seller in Kolere market (3).jpg|Ndàlā ɗìbàtā bellàm a àsku
File:Decorated Calabashes in Kolere Market.jpg|Bellàm bàutu à àskwī ma jàga tà Kolere
File:Rope seller Tent in Kolere market (1).jpg|Zōrài ma bàutu à àskwī ma Kolere


## Çalaa ma çaça


Sashì:Lanjèeriya
Sashì:Tòotai mà hukuma ma Lanjèeriya
Kà tootài mà hukuma ma Gamawa

**Gamawa** tootài mà hukuma ne ma Bàuçi ma Lanjèeriya. Gàmàatuka bòo ka jàhàa ma Yobe. Jàgo tà maiwàa na àkàatà jàga ta Gamawa. Ka maiwàa mà màalaa ma ýali man ýila sàkwàayà kìlomìta dùubù bèelu ka zìila ɓannù ka âuyaa ka bàaɗu (2,925 km²) ka gàm mà mindi (alkii) dùubù zìilaa bèelu kà âuyaa kà fèeɗu kà bàcooɗì ka zìila kuunù ka âuyaa kà fèeɗu kà fiifèeɗu (286,388) a mbèesu ma àmin dùubù bèelu ka bàcooɗì (2006).

## Mindi
Gàm mà àabilàa a  màalaa (yannki) ma ditane ma Karai-Karai. Har ankuni, ka çaça bòo ma Filàatìn sìràm a tootài mà hukuma.

## Lammba
Lammba ma kwàrài wàyà ma yannki ditane zìila baciibèelù ka âuyaa bèelu kà mɓad ka bèelu (752).
Kà tootài mà hukuma ma Kirfi

**Kirfi** (ajami: كيرفي) tootài mà hukuma ne ma Bàuçi ma Lanjèeriya gàmàatuka bòo ka jàhàa ma Gwàmbe kà ɗîbî. Jàgo tà maiwàa toh na akata jàga ta Kirfi (koh Kirfi ma eli). Ka maiwàa mà màalaa ma ýali man ýila sàkwàayà kìlomìta dùubù bèelu ka zìila kuunù ka âuyaa bàcooɗì kà mɓad ka wàɗi (2,371km²) ka gàm mà mindi (alkii) dùubù zìilaa waaɗi kà âuyaa bèelu kà baciibèelù ka zìila bàcooɗì ka mɓad kà fiifèeɗu (147,618) a mbèesu ma àmin dùubù bèelu ka bàcooɗì (2006).

Gàm mà ƙabilàa a  màalaa (yannki) ma ditane ma Màlmò. Har ankuni, ka çaça bòo ma Bure sìràm a tootài mà hukuma.

## Lamba ma kwàrài wàyà
Lamba ma kwàrài wàyà ma yannki ditane zìila baciibèelù ka âuyaa bèelu kà kuunù (743).
Kà tòotai ma hukuma Shongom

**Shongom** ka tòotai ma hukuma ga mbândi a jàaha mà Gwambe, Eltà Lanjèeriya. Jàga tà mâiwàa na àkàatà jàga tà Boh a gi ma gàazaa ma hukuma tòotai.

## Çaɗaɗai ma Shongom
Ka men çaɗi ma zàaɓe mbàd (10) a tòotai ma hukuma Shongom.

* Çaɗi Bangunji
* Caɗi Boh
* Çaɗi Burak
* Çaɗi Filiya
* Çaɗi Kalishen
* Çaɗi Karel
* Çaɗi Kulishin
* Çaɗi Lalaipido
* Çaɗi Zambuk 

## Lardì ma Shongom
Bengunji; Bango, Bangunji, Bikutture, Bikwala, Bishiwai, Dilange (Dutse), Kalo, Kulan, Laluwa, Najeji, Suli, Yelchen-Yelchen.

Burak; Dabuki, Dajanwani, Kwanankukah, Lasanjang, Pirim, Sabonlayi, Shemyam, Tauni, Burak.

Filiya; Chengun, Disga, Farin-Kasa, Filiya, Jauro-Sajo, Lababali, Yapandi, Yarana.

Gundale; Anguwar Jauro Sule, Bebulo, Gundale, Gurwa, Kambuluk, Marke, Sakram, Swaja, Tudun Wada, Yelwa Gurwa.

Gwandum; Danjigiri, Garko, Golombi, Gujuba, Gwandum, Gwanlammeche.

Kushi; Dankunni, Dirang, Gomle, Kaure, Kommo, Kugwayam, Kushi, Ladongor, Lapandintai, Sabongari, Tanjania, Tatadar

Shongom; Amkolom,Boh, Kalishen, Karel, Kulishin, Labarya, Labayo, Labeke, Laduka, Lakenturum, Lakumji, Lalaipido, Lapan (Lapan), Lasadar, Lasanjang, Lasasap, Lashikoldok, Latatar, Latur, Lawishi, Layasakalak, Pokata, Tedmugzu.

## Àlkī
Ka men alki 151,520 a mbeesu ma àmin 2006.

## Lammba ma kwarai waya
Lammba ma kwarai waya ma tòotai ma hukuma Shongom ka 770.

## Mâiwàa ma Ýali
92,200 hectares 922.00 km2 (355.99 sq mi)

## Çalaa ma çaça


Sashì:Lanjèeriya
Sashì:Tòotai mà hukuma ma Lanjèeriya
Kà tòotai mà hukuma Bùrsari

**Bùrsari** tootài mà hukuma ne ma Yobe ma Lanjèeriya. Jàgo tà maiwàa toh na akata jàga ta Dapçi. Ka maiwàa mà màalaa ma ýali man ýila sàkwàayà kìlomìta dùubù kuunù ka zìila fiifèeɗu kà mɓad ka fiifèeɗu (3,818 km²) ka gàm mà mindi (alkii) dùubù zìilaa waaɗi kà ɓannu ka zìila wàaɗi ka âuyaa kà fèeɗu (109,124) a mbèesu ma àmin dùubù bèelu ka bàcooɗì (2006).

Gàm mà mindi a  màalaa (yannki) ma ditane ma Bade. 

## Lammba
Lammba ma kwàrài wàyà ma yannki ditane zìila bàcooɗì ka âuyaa (620).
Kà tòotai mà hukuma ma Bade

**Bade** tootài mà hukuma ne ma Yobe a Lanjèeriya. Jàgo tà maiwàa toh na akata jàga ta Gaşuwa. Ka maiwàa mà màalaa ma ýali man ýila sàkwàayà kìlomìta zìila bacìibèelu ka âuyaa kuunù kà mɓad ka bèelu (772 km²) ka gàm mà mindi (alkii) dùubù zìilaa waaɗi kà âuyaa bèelu kà mɓàd kà ɓànnù ka zìila bacìibèelu ka âuyaa fèeɗu kà bèelu (139,782) a mbèesu ma àminto dùubù bèelu ka bàcooɗì (2006).

## Mindi
Gàm mà mindi a  màalaa (yannki) ma ditane ma bòo Bade ka Duwai.

## Lammba
Lammba ma kwàrài wàyà ma yannki ditane zìila baciibèelù ka âuyaa bèelu kà mɓad ka wàaɗi (631).
Kà tòotai mà hukuma ma Bogoro

**Bogoro** tootài mà hukuma ne ma Bàuçi ma Lanjèeriya. Jàgo tà maiwàa toh na akata jàga ta Bogoro. Gàm mà mindi a  màalaa (yannki) ma ditane ma Sayawa koh Za'ar. Ka maiwàa mà màalaa ma ýali man ýila sàkwàayà kìlomìta zìila fèeɗu ka âuyaa fèeɗu kà mɓad ka fèeɗu (894km²) (354sq mi).

## Gàm ma mindi
Gàm mà mindi (alkii) dùubù âuyaa fèeɗu kà fèeɗu ka zìila bèelu ka mbad kà bàaɗu (84,215) a mbèesu ma àmin dùubù bèelu ka bàcooɗì (2006)

## Lammba
Lammba ma kwàrài wàyà ma yannki ditane zìila baciibèelù ka âuyaa bèelu kà mɓad ka wàaɗi (751).

## Jòogìràfi
Dita ne a gi njàwà ma Bàuçi Gàmàatuka bòo ka tootài mà hùkuma ma Tafawa Balewa ka jàhàa ma Taraba

## Mèntà nga

* Rt. Hon. Yakubu Dogara
* Suleiman Elias Bogoro
* Jude Rabo
* Rifkatu Samson Danna
* Baba Peter Gonto
* Barr Bukata Zhyadi
* Dr. Bukata B. Bukar

*
Kà tòotai mà hukuma ma Darazàu

**Darazàu** tootài mà hukuma ne ma Bàuçi ma Lanjèeriya. Jàgo tà maiwàa toh na akata jàga ta Darazàu. Gàm mà mindi a  màalaa (yannki) ma ditane ma Karai-Karai ka Filàatìn.
Ka maiwàa mà màalaa ma ýali man ýila sàkwàayà kìlomìta dùubù kuunù ka mɓad ka bàaɗu (3,015 km²) ka gàm mà mindi (alkii) dùubù zìilaa bèelu kà âuyaa bèelu kà mɓàd kà wàaɗi ka zìila bàaɗu ka âuyaa kà fèeɗu kà mbàd ka baciibèelu (251,597) a mbèesu ma àmin dùubù bèelu ka bàcooɗì (2006).

## Lammba
Lammba ma kwàrài wàyà ma yannki ditane zìila baciibèelù ka âuyaa bèelu kà mɓad (750).

## Bòo
Gàm mà mindi a  màalaa (yannki) ma ditane ma bòo Karai-Karai ka Filàatìn àsè Zumbun mbândi çaça a jàga ta Jimbim
Kà tòotai mà hukuma ma Gìyàaɗe

**Gìyàaɗe** tòotai mà hukuma ne a jáháa ma Bàuçi, Lanjèeriya. Jàga tà maiwàa toh na akata jàga ta Gìyàaɗe. Na ýutaka tòotai mà hukuma a àminto dùubù wàɗi ka zìila ɓànnù ka àuyaa fèeɗu kà mbàd ka bàcooɗì (1996). Gàm mà àabilàa a  màalaa (yannki) ma ditane ma Filàatìn, Màlmò ka bòo Karai-Karai.

## Jòogìràfi
Ka maiwàa mà màalaa ma ýali man ýila sàkwàayà kìlomìta zìila bàcooɗì ka âuyaa kuunù ka fiifèeɗu (668 km²) ka gàm mà mindi (alkii) dùubù zìilaa waaɗi kà âuyaa bèelu kà mɓàd kà bàaɗu ka zìila ɓannu ka âuyaa kuunù kà bèelu (156,969) a mbèesu ma àmin dùubù bèelu ka bàcooɗì (2006). 

## Lammba
Lammba ma kwàrài wàyà ma yannki ditane zìila baciibèelù ka âuyaa bèelu kà mɓad (750).

## Çaça
Kà tòotai mà hukuma ma Jakùskàu

**Jakùskàu** nanta sim ma jagò kà tòotai mà hukuma ne a Elta Yobe, Lanjèeriya. jàga tà maiwàa na àkàatà jàga tà Jakùskàu à gen ma jàgo . Mâiwàa ma ýali 3,941km kà mindì 229,083 a mbeesu ma 2006.

## Lammba ma kwarai waya
Lammba ma kwarai waya ma Jakùskàu 631.

Bòo ma Bade.

## Çalaa ma çaça

Sashì:Jagò
Sashì:Jága tà Lanjèeriya
Sashì:Jaha mà Yobe
Kà tòotai mà hukuma ma Misau

**Misau** tootài mà hukuma ne ma Bàuçi ga mbândi a gàazaa-dîbî ma Lanjèeriya. Jàgo tà maiwàa toh na akata jàga ta Misau. Ka maiwàa mà màalaa ma ýali man ýila sàkwàayà kìlomìta dùubù wàaɗi ka zìila bèelu ka àuyaa ka bàcooɗì (1,226km²) ka gàm mà mindi (alkii) dùubù zìilaa bèelu kà âuyaa kuunù kà kuunù ka zìila fèeɗu ka âuyaa fèeɗu ka baciibèelu (263,487) a mbèesu ma àminto dùubù bèelu ka bàcooɗì (2006).

## Mindi
Gàm mà àabilàa a  màalaa (yannki) ma dita ne ma bòo Karai-Karai. Har ankuni, ka çaça bòo Filàatìn, Zàan, Màlmò sìràm a tootài mà hukuma.

## Lammba
Lammba ma kwàrài wàyà ma yannki ditane zìila baciibèelù ka âuyaa bèelu kà mɓad (750).

## Jòogìràfi
Dita ne a gi gàazaa ma Bàuçi Gàmàatuka bòo ka tootàcin mà hùkumoomi ma Giaɗe, Darazàu, Dàmbàm, Katagum ka Gamawa.

## Çalaa ma çaça


Sashì:Jàgo
Sashì:Jága tà Lanjèeriya
Sashì:Bàuci
Sashì:Tòotacin mà hukuma mà Bàuci
Kà tòotai mà hukuma ma Şira

**Şira** ka tòotai mà hukuma mbândi àkàatà jàaha mà Bàuçi, Eltà Lanjèeriya. Jàga tà mâiwàa na àkàatà jàga tà Yana.

Nanta mâiwàa ma ýali kìlomìta dùubù wàaɗi kà zìila bèelu kà mbàd ka àuyaa ka wàaɗi 1,321 km2 ka mindì ka 234,014 a mbeesu ma àmin ma 2006.

## Lammba ma kwarai waya
Lammba ma kwarai waya ma tòotai mà hukuma ma Şira ka zìila àuyaa kuunù ka mbàd ka àuyaa bèelu kà mbàd 750.

Sashì:Lanjèeriya
Sashì:Tòotai mà hukuma ma Lanjèeriya
Kàtàfeefè

**Kàtàfeefè** nanta sim ma tàafè-tàafè.

File:Heliconius mimicry.png|*[[Heliconius]]* warns off predators with Müllerian mimicry.
File:Papilio cresphontes larva defensive.JPG|Giant swallowtail caterpillar everting its osmeterium in defence; it is also mimetic, resembling a bird dropping.
File:Bird-damaged Speckled Wood Pararge aegeria.JPG|Eyespots of speckled wood (*Pararge aegeria*) distract predators from attacking the head. This insect can still fly with a damaged left hindwing.
Anthocharis cardamines female (5709794696).jpg
Anthocharis cardamines Weinsberg 20080424.jpg
File:Arctia caja Buchstein02.jpg|Most butterflies fly by day, most moths by night: but *[[Arctia caja]]* is day-flying.
Kùnkùsu

**Kùnkùsu** ami men mà bìyu ta ƴasi.

File:Japanese Binchōtan (Japanese high-grade charcoal produced from ubame oak).jpg
File:Ogatan(JapaneseBriquetteCharcoal).jpg
Lam Adesina

**Lamidi Ona-Olapo Adesina** (; 20 Januwarì 1939 – 11 Nobemba 2012) nanka malami kà bâ siyàasa ne mà Lanjèeriya. Dika ne gamna mà jaha mà Oyo kà 1999 - 2003, a matsayi mà mamba mà jam'iyya mà Alliance for Democracy (AD) party.

## Càlaa

Sashì:Oyo
Sashì:Mundì Oyo
Sashì:Mindì
Sashì:Ndàlaa Lanjèeriya
Lancelot Hogben

**Lancelot Thomas Hogben** (9 Disàamba 1895 – 22 Ogos 1975) kasàntaka bâ àsim ma lòo mà rìya kà bâ àsim mà soorùm mà Bùrtaniya. Ɗautinki kwanca dìndì (*Xenopus laevis*) mà Afùrka a modèl ma kùnka kà bàkaa tà bàilogi a giiràwàa ma wàanai hnni. Dàbàane kàa kàa eugenics movement a gabài mà wàan hnni, kà rubùta littàfi mà kìmiya, mbeesu ka bòo a ngànanko wàano hnni. Ɗautinki bòo mà ƴali kà ƴali, Interglossa, ka 'a draft of an auxiliary for a democratic world order', ƴutinki sirìm mà bòo Glosa.

Sashì:Glosa
Lanjèeriya

**Lanjèeriya** àmi sim má yali a gen ta nàhìiya ma Afùrka.

## Càlàa

Sashì:Afùrka
Sashì:Ƴali
Sashì:Ƴal tà Afùrka
Lepa Shandy

**Lepa Shandy** (làawàa **Folashade Omoniyi** 16 Epril 1971), mbândi daga ci **Lepa Shandy** nanta bàa tà kàawàa ma fìm mà Yoruba à Lanjèeriya.
## Fìm
**[[Gidi Blues]] (2016) as Liquor Seller*
**Eri Ife Leyi (2016)*
**Nkan Agbara (2008)*
**Akámó (2007)*
**Iru Kileyi (2007)*
**Iyawo Elenu Razor (2006)*
**Ògo ìdílé (2004)*
**Oyato (2003)*
**Perosoko (2003) as Mosunmola*
**Tim ba Taiye Wa (2003)*
**Kosorogun (2002)*
**Lepa Shandy* *(1999)*
**Breaking Point (1996)*
Lilin Baba

**Shu’aibu Ahmed Abbas (Lilin Baba)** laawaansakò a fat ta wàaɗi ka tarai ma wàaɗi a àminto ka dùubù wàɗi ka zìila ɓànnù ka àuyaa fèeɗu ka mbad ka bèelu (1 Januwari, 1992) kasantaka bàa wàɗo ma Lanjèeriya, kà bâ àsku, ka bàa rubuta wàɗo, kà apto mà fìm a kwar ta silima ma gàazàa ma Lanjèeriya (Kannywood). Dìgo fim ka ne Hauwa Kulu.

## Laawunsakò
Lilin Baba kasantaka bâ ɗîbàtàa an'ara a Bata, tòotài mà hukuma ma Fagge, jahaa mà Kanàu. Lilin Baba ɗāfà-tà-Ndagèe hnni Musulinci, ɗàkwàruntakò Ummi Rahab làawù lèewi tà mìzì.

## Wàɗo
* Rabin Raina *Single* (2022)produce by blaisebeatz (Obah)
* Tauraro EP 2022
* Sound from the north (2021) Album
* Arewa (2016)
* Dabbing (2019)
* Ba Zama (2019)
* Tsaya (2019)
* Mata (2022)
* Malawu (2025)

## Feesiɗè

## Ɗàkwàrò
A fat tà 18 tarai ma Juun, a amun mà 2022, Lilin Baba ɗàkwàruko bàa kàawàa ma fim mà Kannywood, Ummi Rahab.

## Càlàa

Sashì:Ndala wàaɗò mà Lanjèeriya
Linden

**Linden** nànta jagà tà màaiwa ma  Upper Demerara-Berbice ka jagà tà màaiwa ma bēlu ka màala ma ƴali ma elta Guyana.

Sashì:Guyana
Lola Margaret

**Lola Margaret** nanta bàa tà kàawàa ma fìm à Lanjèeriya.

## Fìm
* *Apaadi,* 2009
* *Bisola Alanu 2014*
* *Eyin Akuko*, 2008
* *Omo Oloro*, 2016
* *Agbara Ife* (The Power of Love), 2016
* *Sparrow*, 2021

## Càlàa
London

**London** dita ne birni kà jàga tà mâiwàa ma Ingilan kà United Kingdom giɗ gaba waaɗi, ka gam mà mindì 9.1 miliyon a amun mà 2024.

Sashì:Bìrtaniya
Machina

**Machina** nanta jàgo kà hukuuma tòotai a jáháa ma Yobe, dîbî mà gàazàa mà Lanjèeriya.

## Càlaa

Sashì:Jàgo
Sashì:Tòotacin mà Hukuuma mà Yobe
Sashì:Yobe
Sashì:Lanjèeriya
Sashì:Tòotai mà hukuma ma Lanjèeriya
Liège

**Liège** àmi sim ta jàgo ka muninsipalitì mà Wallonia, kà jagà tà màaiwa ma eponymous province. Jàgai na a akata gòoya mà Meuse, a gii tà dîbî ma  ƴal tà Beljiyòm.

## Gàalarì
thumb|center|upright=3.3|Panorama of the city of Liège. Photo taken from the heights of the Citadel (left bank of the Meuse).

File:Liège BW 2019-08-17 12-50-39.jpg|Prince-Bishops' Palace, residence of former Prince-Bishops of Liège 
File:Palais Curtius Liège 2017.jpg|Curtius Museum, museum of archaeology and decorative arts, located on the bank of the Meuse
File:Montagne de Bueren Staircase.jpg|The stairway of the Montagne de Bueren
File:Tour du Mémorial Interallié - le Phare de Liège.jpg|The Art Deco Memorial tower of the Interallied Memorial of Cointe complex


Sashì:Beljiyòm
Madagaskàr

**Madagaskàr**, àmi sim má 'yali ne a dîbî mà nàhìiya mà Afùrka.

## Càlaa

Sashì:Madagaskàr
Sashì:Ƴali
Mafa

**Mafa** tòotai mà hukuuma ne mà jaha mà Barno, a gàazàa ta dîbî mà Lanjèeriya. Jàga tà màîwàa na akata jàga tà Mafa.
Magaji Auduwa

**Magaji Auduwa (Magaji Abdullahi)** laawaansakò a fat tà âuyaa kà bèelu ka tarài mà mbàd kà wàaɗi ma àmin ma dùubù wàaɗi ka zìila ɓànnù ka àuyaa bèelu kà baçìibèelu ka mettinki a fat tà âuyaa kà fèeɗu ka tarài mà bacìibèelu ma amin ma dùubù bèelu ka mbàd kà bàçooɗì. Kasantakà bàa siyàasa ma Lanjèeriya. Ɗautinki mataimaki ma Gamna ma Kanàu ka 2003 a 2007.

Sashì:Ndàala Lanjèeriya
Malawi

thumb|250px|Various scenes around the country, 2018

**Malawi**,; àmi sim má 'yali a njawa ta dibi mà nàhìiya mà Afùrka. Gàamatuka boo mà 'yali a gen ka elta Zambiya, Tànzaniya a gaaza ka gaaza ma dibi, ka Mazambik a dibi, njawo ka njawa ta gen. Ka maiwàa mà màalaa ma ýali man ýila 118,484 km2 (45,747 sq mi).

## Càlaa

Sashì:Malawi
Sashì:Ƴali
Sashì:Ƴal tà Afùrka
Mamman Bello Ali

**Mamman Bello Ali** (1958 – 26 Januwarì 2009) bâ siyàasa ne mà Lanjèeriya ka àsau gamma mà jaha mà Yobe kà 2007 har mettinkò  àkata Florida, USA a amin mà 2009.

## Càlaa

Sashì:Mindì
Sashì:Mundì Yobe
Sashì:Ndàlaa Lanjèeriya
Mangas

**Mangas** (**Ma’as** koo **Mantsi**) sim ta bòo ka asàli a gàazaa ta Lanjèeriya. Gàm ma mindi na çaça na tingèeno a jàga tà Mangas ma jáháa ma Bàuçi, Lanjèeriya

## Càlaa

Sashì:Bòo
Sashì:Bòo mà Lanjèeriya
Maiduguri

**Maiduguri** () jàga tà mâiwàa ne mà jahà mà Barno, Lanjèeriya. Gam mà mun ka Zan,  Babur, Gwoza, Shua Arab ka kine su.

## Fòoto

File:Ramat Polytechnic Maiduguri.jpg
File:Al'ansar university.jpg
File:UNIMAID GATE ONE (1).jpg
File:Old Rail Carriages Borno State Maiduguri Nigeria.jpg
File:Borno Express.jpg 01.jpg


Sashì:Jàga ta Lanjèeriya
Sashì:Jàgo
Mark Sutcliffe

**Mark Sutcliffe** (làawàa Julài 14, 1968) nanka bâ siyàasa mà Kanada mbândi ƴu ka Bulama zaɓaɓɓe mà hàuya beelu ka mbad ka ɓannu (59th) mà Ottawa à amun mà 2022.  Nanka bàa jarida mà kwàr tà jarida *Ottawa Today* àkata 1310News radio dàndè ƴu ka raa siyàasa.

## Calaa

Sashì:Mindì
Sashì:Mundì Kanada
Maryam Booth

**Maryam Booth** laawaantakò a fat ta àuyā kà fìifèeɗu ka tarai ma mbad a àminto ka dùubù wàɗi ka zìila ɓànnù ka àuyaa fèeɗu ka mbad ka kùunu (28, Oktoba 1993) nanta bàa tà kàawàa ma fìm ma Màlmò ka Nàsaaraa ka model a kwar ta silima ma gàazàa ma Lanjèeriya (Kannywood), Kanàu, Lanjèeriya. Ditai cai fìm tin dita amun fìifèeɗu (8). Dìgo fim ta ne Zainab. 

## Fim

* ''The Milkmaid'' (2020) as Zainab
* ''Sanitation Day'' (2021) as Munirat

* The Kiss of Death (2024)
* The Suyis (2024)
* The Two Aishas (2023)
* Beyond the Veil (2023)
* Lamba (2022)
* Sarki Goma Zamani Goma (2021)
* Tsakaninmu (2021)
* Lagos to Abuja Coach (2020)
* Jalil (2020)
* Maimuna (2020)
* Karki Manta Dani (2019)
* Na Yarda (2019)
* Gwarzon Shekara (2018)
* Ruwan Dare (2018)
* Hakkunde (2017)
* Rariya (2017)
* Mijin Biza (2017)
* Dijangala (2008)
* Bakar tukunya (2007).

### TV Series

* ''Sons of the Caliphate''

## Càlàa

Sashì:Ndala Lanjèeriya
Sashì:Ndala kàawàa fìm mà Lanjèeriya
Masàllaacì

**Masàllaacì** (mbândi dàgàakàu *Mosque* a bòo Nàasàara) gii tà ibàada mà ɗàfà-tà-Ndagèe mà Musùluncì. Masàllaacì ka nanka gàm mà mahimmancì à rayuwà mà musùlmi. Gii tà ibàada mà tà bài tìmbi mà cìiwàata mun ka kinèe mà wàan tà ɗàfà-tà-Ndagèe giɗi ɗaɗàkwàr kòo ina zinàa sim.

## Fòoto

File:Cairo, moschea di al-aqmar, 00.JPG|Aqmar Mosque, Cairo, Egypt (built in 1125-6)
File:Bibi-Khanym Mosque interior, Samarkand (мечеть Биби-Ханум, Северный зал мечети).jpg|Bibi-Khanym Mosque, Samarkand, Uzbekistan (completed in 1404)
File:The Mussaffar Mosque in Taiz.jpg|Mudhaffar Mosque, Taiz, Yemen (13th century)
File:Divrigi Darussifa.JPG|Divriği Great Mosque, Divriği, Turkey (built in 1228–9)
File:Mausoleum of Shah e Hamadan 01.JPG|The Khanqah-e-Moula, a 14th-century mosque in Srinagar, Jammu and Kashmir, India
File:Larabanga Mosque Ghana.jpg|Larabanga Mosque, Ghana founded in 1421
File:Guangdong Huaisheng Mosque 2024.jpg|Huaisheng Mosque in Guangzhou, China, dating back to 627 AD
File:Kazan Marjani Mosque 08-2016 img2.jpg|Marjani Mosque, oldest active mosque in Tatarstan, Russia (completed in  1770)
File:Badshahi Mosque front picture.jpg|Badshahi Mosque, in Lahore, Pakistan built between 1671-3
File:Mishkal mosque calicut.jpg|Mishkal Mosque, Calicut, Kerala, India, dating back to the 14th century
File:Masjid Kampung Laut, Nilampuri, Kelantan, Malaysia.jpg|Kampung Laut Mosque, one of the oldest mosques in Malaysia, showcasing the local architecture.  
File:Tuzla, hornicka mesita (drevena, 18. stol).jpg|Huseina Čauša džamija (a.k.a. Džindijska), 17th-century traditional wooden mosque in Tuzla, Bosnia and Herzegovina


## Muṣallá

File:Great_Mosque_of_Kairouan,_prayer_hall.jpg|Hypostyle prayer hall in the Great Mosque of Kairouan, Tunisia, from the Aghlabid period
File:Nuruosmaniye_Mosque_1175.jpg|alt=Ottoman Baroque architecture prayer hall of the Nuruosmaniye Mosque in Istanbul, Turkey|Ottoman Baroque architectureprayer hall of the Nuruosmaniye Mosque in Istanbul, Turkey
File:Jumma_mazjid,_Zinad_Baksh,_Bunder,_Mangalore-2.jpg|Central prayer hall of the Masjid Zeenath Baksh, in Dakshina Kannada, India from the Kingdom of Mysore period
File:Grande_Mosquee_de_Paris_salle_de_priere_20250824_163142.jpg|Moorish Revival prayer hall of the Grand Mosque of Paris in France
File:Songjiang_Mosque_-_Prayer_Hall.jpg|alt=Chinese Islamic-style prayer hall of the Songjiang Mosque in Shanghai, China  (established in 1368)|Chinese Islamic-style prayer hall of the Songjiang Mosque in Shanghai, China (established in 1368)
File:Sholat_5_waktu.jpg|alt=Neo-futurism and local style prayer hall of the Al Jabbar Grand Mosque in Bandung, Indonesia|Neo-futurism and local style prayer hall of the Al Jabbar Grand Mosquein Bandung, Indonesia


## Mun kà nnàa masàllaacì
[left|thumb|Masàllaacì mà Ibn Tulun àka tà [Kairo (ka ɗàkàu à  879).]]
Gàm mà mun kà nnàa masàllaacì à maakù à ƴal tà bai màalaa.

## Càlàa
Masàr

**Masàr**,(مصر, Miṣr) () kà bòo mà hukuuma **Arab Republic of Egypt**, ayam sim mà ƴali ne a nahiya ma Afùrka.

## Càlàa
Sashì:Masàr
Sashì:Ƴali
Sashì:Ƴal tà Afùrka
May Odegbami

**May Odegbami** mbândi daga ci **May7ven** nanta bàa tà kàawàa ma fìm mà Lanjèeriya, bâ tà wàaɗo, bâ tà kalem mà wàaɗo, bâ tà ele, purodusa, modèl kà bâ tà àskuu.

## Tour history

* 2008 How We Does Tour – Germany, Sweden
* 2009 Globalcom Rock n Rule Tour
* 2009 Koko Concert with D'banj and Mo Hits
* 2010 Koko Concert with D'banj and Mo Hits
* 2011 Afrobeats Club & Festival Tour
* 2014 UK School Tour (Anti Bullying & Sistas Unite)

## TV

* Star Host 1 Hour Special – Soundcity Music Channel 2009
* Naija's TOP 10 Count Down – Nigeezy with Andre Blaze
* Ben TV's Top 10 Count Down – Sky TV
* Atunda Half Hour Special – Biscon, Bisi Olatilo Show
* Malta Guinness Street Dance Africa 2010 – Celebrity Guest Judge
* Malta Guinness Street Dance Africa 2011 – Judge
* Fame Music

## Fèesiɗè

## References
Maîwàa mà Masallaci Abuja

**Maîwàa mà Masàllaaci Abuja** kòo **Maîwàa mà Masàllaaci a ƴal tà Lanjèeriya** na aka tà maîwàa mà jàgà tà taràyya, Abuja, Lanjèeriya. Dita ne maîwàa mà masàllaaci mà wàɗi ka akata maîwàa mà masàllaatài mà Afùrka wandè min mà alpa'ari ne ka musulmi mà Lanjèeriya ka jàama mà ƴali gabawàɗì.

## Tàrihi kà Ɗàkò
Ɗakansaka kà àmun ma dubu wàɗi ka zìila ɓannu ka àuyàa fèeɗu ka fèeɗu 1984 sabo ka deta tà masàllaaci mà taràyya. Àfaansakò à àmun mà 1984.

## Fòoto

MosqueinAbuja.jpg|The mosque during Harmattan
National mosque Abuja2.jpg|The exterior of the mosque
Underside of the dome of Abuja National Mosque.jpg|Underside of the dome
Main entrance to the Abuja National Mosque.jpg|Main entrance
The Holy Qur'an placed on a Rehal at the Abuja National Mosque.jpg|The Quran placed on a rehal
Inside the Abuja National Mosque.jpg|Interior of the mosque
Nigerian National Mosque.jpg|Aerial view
File:National Mosque Abuja 4.jpg|One of the many gates of the mosque
File:People at WikiIndaba 4.jpg|People and the mosque
File:本處劉代表夫婦於2021年9月間在奈國首都阿布加參訪規模宏偉的奈國國家清真寺(National Mosque) 02.jpg|People in front of the mosque
File:Heritage in Abuja 15.jpg


## Càlàa
Maîwàa mà Masallaci mà Malaysiya

thumb|Minaret of the National Mosque
thumb|An inside view of the National Mosque of Malaysia
thumb|Friday prayer inside main prayer hall
thumb|A structure part of the mosque
**Maîwàa mà Masallaci mà Malaysiya** kòo *(*مسجد نݢارا مليسيا‎) na aka tà maîwàa mà jàgà tà Kuala Lumpur, Malaysiya. Nanta 'yuka sànɗu mun 15,0000 ka na aka ta àaka 15 (53,000 m2) ma lambù.
Maureen Ihua

**Maureen Ihua** nanta bàa kàawàa ma fìm ma Lanjèeriya. Dita fìm ta ne *Domitila, Unplanned* kà *Unpredictable*.
Meles Zenawi

**Meles Zenawi Asres** (መለስ ዜናዊ ኣስረስ;  ), làawàa **Legesse Zenawi Asres** (8 Màayu 1955 – 20 Ogos 2012) bâ siyàasa ne ma Habasha. Dika ne àsau agwam ma ƴal tà Habasha.

## Calàa

Sashì:Habasha
Mercy Abang

**Mercy Abang** ba ta jarida ne ka ba ta paputuka ma kare hakki ma nga birim ma Lanjèeriya.

## Raparens

Sashì:Ndàlaa Lanjèeriya
Sashì:Ndàlā paputuka ma Lanjèeriya
Sashì:Mendài ƴu ka paputuka ma Lanjèeriya
Mombasa

**Mombasa** àmi sim ta jagà tà màaiwa ma ƴalta Kenya.

## Fotuna

File:Mombasa_Building.jpg|Mombasa CBD Building
File:Mombasa_beach_sunrise.jpg|Mombasa beach sunrise
File:Port_of_Mombasa.jpg|Port of Mombasa
File:Mombasa_old_town_view.JPG|View of the old town
File:New_Dwarikadham_Temple,_Nyali.JPG|New Dwarikadham Hindu temple in Nyali
File:Tusks_in_City_of_Mombasa.jpg|The Mombasa tusks, on Moi Avenue

Sashì:Kenya
Momee Gombe

**Momee Gombe** laawaantakò a fat ta mbad ka waàɗi ka tarai ma bacìibèelu a àminto ka dùubù wàɗi ka zìila ɓànnù ka àuyaa fèeɗu ka mbad ka ɓànnù (11, Julai 1999) kasantakàu bâ wâɗo ka bàa kàawàa ma fìm ma Màlmò a kwar ta silima ma gàazàa ma Lanjèeriya (Kannywood), Kanàu, Lanjèeriya.

## Laawuntakò
Momee Gombe laawaantakò a jagò ta Gombe, jahaa ma Gombe, Lanjèeriya. Ndukàu makàrànta mà Piramare ka Sikàndare a Gombe.

## Fim

* *Kishin Mata*
* *Asalin Kaun*
* *Sabon Shafi (2008) as Maimuna*
* *Gidan Kashe Ahu (2020)*
* *Zainabu Abu (2021)*
* *Sarki Goma Zamani Goma (2021)*
* *Alaqa (2021 TV Series) as Halisa*

## Càlàa

Sashì:Ndala Lanjèeriya
Sashì:Ndala kàawàa fìm mà Lanjèeriya
Mosun Filani

**Mosun Filani** nanta bàa tà kàawàa ma fìm mà Lanjèeriya.
## Fìm ci
* *Iku Ewa*
* *Ami Ayo*
* *Different Strokes (2023) as Dunni*
* *Imelda (2022) as Bisola*
* *Iyo Aye (2011)*
* *Oga Olopa (2010)*
* *Ise Onise (2009)*
* *Ise Imole (2009) as Sunmade*
* *[[Jenifa]] (2009) as Tracy*
* *Aje metta (2008) as Hadiza*
## Càlàa
Misau

**Misau** tootài mà hukuma ne ma Bàuçi ga mbândi a gàazaa-dîbî ma Lanjèeriya. Jàgo tà maiwàa toh na akata jàga ta Misau. Ka maiwàa mà màalaa ma ýali man ýila sàkwàayà kìlomìta dùubù wàaɗi ka zìila bèelu ka àuyaa ka bàcooɗì (1,226km²) ka gàm mà mindi (alkii) dùubù zìilaa bèelu kà âuyaa kuunù kà kuunù ka zìila fèeɗu ka âuyaa fèeɗu ka baciibèelu (263,487) a mbèesu ma àminto dùubù bèelu ka bàcooɗì (2006).

## Mindi
Gàm mà àabilàa a  màalaa (yannki) ma dita ne ma bòo Karai-Karai. Har ankuni, ka çaça bòo Filàatìn, Zàan, Màlmò sìràm a tootài mà hukuma.

## Lammba
Lammba ma kwàrài wàyà ma yannki ditane zìila baciibèelù ka âuyaa bèelu kà mɓad (750).

## Jòogìràfi
Dita ne a gi gàazaa ma Bàuçi Gàmàatuka bòo ka tootàcin mà hùkumoomi ma Giaɗe, Darazàu, Dàmbàm, Katagum ka Gamawa.

## Çalaa ma çaça


Sashì:Jàgo
Sashì:Jága tà Lanjèeriya
Sashì:Bàuci
Munich

**Munich** nànta jagà tà màaiwa ma Babàriya ka jagà tà màaiwa ma kuunu ka màala ma ƴali ma elta Jàamanī.

## Fotuna

File:Rathaus and Marienplatz from Peterskirche - August 2006.jpg|The New Town Hall 
File:Frauenkirche Munich - View from Peterskirche Tower2.jpg|thumb|Frauenkirche]]
File:GraphyArchy - Wikipedia 00383.jpg|Old Town Hall 
File:Ludwigstraße, München.jpg
File:Allianz arena golden hour Richard Bartz.jpg


## Auchi

File:Starnberger_See,_HB-03.jpg|Lake Starnberg
File:Ammersee.JPG|Ammersee
File:Chiemsee010.jpg|Chiemsee
File:Walchensee-Teilausschnitt.jpg|Walchensee
File:Gmund_Kaltenbrunn_Südausblick.JPG|Tegernsee
File:Osterseen_Gewitterabend_Grosser_Ostersee_02.jpg|Großer Ostersee
File:Kirchsee_in_der_Abendsonne.jpg|Kirchsee
File:Simssee_Suedufer_Wendelstein_Beuerberg_Riedering-1.jpg|Simssee
File:Wörthsee_+.jpg|Wörthsee

Sashì:Jàamanī
Muhammadu Buhari

**Muhammadu Buhari** laawaansako  mɓad kà bàcooɗì ma tarai ma bèelu ma àmin 1942 bàa àsàu sojàa mai ritàaya, gaama siyàasa ka àgwàm mà yali Lanjèeriya. Na daga "Baba Buhari". Na 'yutinki àgwàm mà Lanjèeriya a zaɓe mà àmun 2015 ta digo lòkàcī.

A lòkàcī na rawài mà jam'iyya mà APC na àsàu Àgwàm Goodluck Jonathan.

## Laawansako
Ɓi Buhari lawansako a jaga ta Dàurà, jàaha mà Katsina, a yali Lanjèeriya.

## Wàanò
Buhari na 'yutinki àgwàm mà Lanjèeriya a zaɓe mà àmun 2015.  

## Gi ta çaça

Sashì:Ndala Lanjèeriya
Munzali Jibril

**Munzali Jibril** nanka malami kà emeretus parpesa mà Bòo Nàsàarà a ƴal tà Lanjèeriya kà àsau Executive Secretary mà hukuma mà National University Commission.

Sashì:Mindì
Sashì:Ndàlaa Lanjèeriya
Murtala Muhammad Specialist Hospital

**Murtala Muhammad Specialist Hospital** à jàga tà Kano, jahà mà Kano, Lanjèeriya. Nanta àssibitì mà ɗàkò mà dawài mà bàlàk à ƴàli.
Musa Dakri Museum

thumb|Musa Dakri Museum
**Musa Dakri Museum** kwàr ta tàrihi ne a jàami'a mà Aligarh Muslim University, Indìya.

Sashì:Kwàr ta tàrihi ma Indìya
Sashì:Kwàr ta tàrihi
Musée National Boubou Hama

**Musée National Boubou Hama** kwàr ta tàrihi ne ma ƴali a elta Nijar. Na a gī ta jaga ta Niamey.

## Daraktòoci
* Pablo Toucet (1959–1974);
* Albert Ferral (1974–1990);
* Mahamadou Kélessi (1990–1992);
* Mariama Hima (1992–1996);
* Mahamadou Kélessi (1996–1999);
* Chaïbou Néino (1999–ànce)

## Càlàa

Sashì:Kwàr ta tàrihi
Sashì:Kwàr ta tàrihi ma Nijar
Musa Mohammed

**Musa Mohammed** bàa siyàasa ne mà Lanjèeriya kà Kanar mà soja  mbândi ƴuka gamna mà Yobe, Lanjèeriya kà tarai mà Ògos 1998 - Màayu 1999 a zàamani mà Janar Abdulsalami Abubakar.

## Càlaa

Sashì:Mindì
Sashì:Mundì Yobe
Sashì:Ndàlaa Lanjèeriya
Nafada

**Nafaɗa** nanta jàgo kà tòotai mà hukuuma ne à jahà mà Gombe, gàazàa tà dîbì mà ƴal tà Lanjèeriya.

## Idìfu
Idìfu mà ance mà Nafada nanka HRH Alhaji Muhammad Dadum Hamza

## Caɗi
Caɗi mà tòotai mà hukuma Nafaɗa:
* Barwo/Nasarawo
* Barwo Winde
* Birin Bolewa
* Birin Fulani East
* Birin Fulani West
* Gudukku
* Jigawa
* Nafada Central
* Nafada East
* Nafada West

## Gii
Jàgo akata tòotai mà hukuuma Nafaɗa. 

## Càlā

Sashì:Gombe
Sashì:Tòotacin mà hukuuma mà Gombe
Sashì:Lanjèeriya
Namur

**Namur** àmi sim ta jàgo ka muninsipalitì mà Wallonia, ƴal tà Beljiyòm. Nanta jagà tà màaiwa mà Namur kà Wallonia.

## Gàalarì

File:01-Namur-100109 (2) JPG.jpg|The citadel and the Meuse
File:01-Namur-300605 (1).jpg|The Belfry of Namur
File:Namur Ca1JPG.jpg|St Aubin's Cathedral is the only academic Late Baroque cathedral in Belgium.
File:Le cheval Bayard portant les quatre fils Aymon - Olivier Strebelle 1958.jpg|*The horse Bayard* carrying *[[The Four Sons of Aymon]]*, created by Olivier Strebelle for Expo 58
File:La Sambre in Namur viewed from Quai de l'Abbaye (DSCF5606).jpg|The Sambre
File:Arcs namur.jpg|Old town
File:Echasseurs-Echasse-Or-Fetes-de-Wallonie-3-Skuds.jpg|alt=Joust on stilts in Namur. The stiltwalkers fights date back to 1411.|Joust on stilts in Namur. The stiltwalkers fights dates back to 1411.


Sashì:Beljiyòm
Museum of Islamic Art, Doha

**Museum of Islamic Art, Doha** kwàr ta tàrihi ne a gī ta ndar kiilomèeta bacìibeelu (4.3 mi) a jaga ta Doha, ƴalta Qatar.
## Fòoto

File:Doha - Museum of Islamic Art.jpg|The use of arches and water features central to Islamic design
File:IslamicArtMuseumDohaSkyline.jpg|The museum with the city skyline in the background
File:Islamic Museum Doha - panoramio (14).jpg|Panoramic view of trees in the MIA park
File:Vertical Panorama of Foyer and Main Staircase - Museum of Islamic Art - Doha - Qatar (34492841612).jpg|Vertical Panorama of Foyer and Main Staircase
File:Islamic Museum Doha - panoramio (7).jpg|Stone writing Museum of Islamic Art
File:Doha, Museo de Arte Islámico 02.jpg|Museum in the Night
File:Doha, Museo con banderas 01.jpg|Museum Entrance
File:Foyer of Museum of Islamic Art - Doha - Qatar (34492873192).jpg|Foyer of Museum
File:Fisherman on the Doha Corniche next to the Islamic Museum.jpg|Fisherman on the Doha Corniche next to the Islamic Museum
File:Doha - towards the islamic art museum.jpg|Museum of Islamic Art with Doha skyline at left


Sashì:Kwàr ta tàrihi ma Qatar
Sashì:Kwàr ta tàrihi
Nangere

**Nangere** ami sim má jágòo kà hukuuma tòotai a dîbî ta Lanjèeriya a jáháa ma Yobe. Amɓì a gi ka gàazaa ta Pataskuma, gen tà jáháa ma Bàuçi.

## Càlaa

Sashì:Jàgo
Sashì:Tòotacin mà Hukuuma mà Yobe
Sashì:Yobe
Sashì:Lanjèeriya
Sashì:Tòotai mà hukuma ma Lanjèeriya
Nasarawa

**Nasarawa** nanta sim má jáháa ga mbândi a gàbai ma gàazàa mà Lanjèeriya. Gaamatuka boo a dîbî jahaa ma Taraba kà Pilatau, a gàazàa jahaa ma Kaduna, a njawo jahaa ma Binuwai ka Kogi, a gen jagata maiwaa ma Lanjèeriya, Abuja. Ka tootàcin mà hukuma mbad ka kuunu (13) amaa:  Nasarawa, Toto, Keffi, Karu, Kokona, Akwanga, Wamba, Nasarawa Eggon, Lafia, Obi, Awe, Doma kà Keana. Jàgotà maiwàa na a ka ta jàgata Lafia.

## Boo
Boo ma jahaa ma Nasarawa ciriɓtu ka tootacin ma hukuma:

## Tootàcin mà hukuma
Ka caɗi kuunu a jahaa ma Nasarawa, Njawo, Gaazaa ka Gen.

Ka tootàcin mà hukuma mbad ka kuunu (13) sim sunèe:

## Càlàa

Sashì:Lanjèeriya
Sashì:Nasarawa
National Ear Care Centre

**National Ear Care Centre** nanta àssibitì mà ɗàkò mà dawài mà bàlàk mà gammatì mà tarayya mà Lanjèeriya àkatà jàga tà Kaduna, jahà mà Kaduna, Lanjèeriya.

## Tarìihi
Ɗawu tà à àmun mà 1999

## CMD
Agwàm àssibitì mà ance (Chief Medical Director (CMD)) na Mustapha Abubakar Yaro.
National Hospital, Abuja

**Àssibitì mà Ƴali (National Hospital, Abuja)** àssibitì ne mà mun àka tà Abuja, FCT, Lanjèeriya.

## Daraktòoci

* Rt. Hon. Olubunmi P. Etteh CFR –Chairperson
* Prof Muhammad Raji Mahmud – Chief Medical Director
* Mene A. Sunny
* Dr Victor Amuta
* Bakura Shettima
* Isa Bawa Adamu
* Dr Chris Osa Isokpunwu
* Prof. Edward O. Ogirima, mni
* Prof. Olufemi Ogunrinde
* Prof. Oluwarotimi Ireti Akinola
* Mrs. Jumoke Smith
* Mrs. Elizabeth Egharevba
* Dr Abba Badamasi Kankarofi -Director Clinical Services/CMAC
* Engr. Olusegun Shokunbi – Ag Director Maintenance
* Danjuma Hassan Maaruf – Director Finance and Accounts
* Dr. Peter Egwakhide PhD. – Director Admin/ Board Secretary.
National Museum of Ghana

**National Museum of Ghana** kwàr ta tàrihi ne a jaga tà Akra, Ghana. Ɗawu ta a amun ma 1957, dita ne kwàr ta maiwàa ka àsàu a men ma kwàrta baciibēlu a far ta hukuma ma kula ka kwàr ta tàrihi ma ƴali.

## Reference

Sashì:Kwàr ta tàrihi
Sashì:Kwàr ta tàrihi ma Ghana
National Museum of Qatar

**National Museum of Qatar** kwàr ta tàrihi ne mà ƴali a jàga tà Doha, ƴaltà Qatar. Ɗàwu ta a fat tà 28 tarai ma kunnu amin ma 1975
## Fòoto

File:National Museum of Qatar shop.jpg
File:National Museum of Qatar Animals.jpg
File:National Museum of Qatar - Visuals.jpg
File:National Museum of Qatar 09.jpg
National Museum of Qatar under construction.jpg


Sashì:Kwàr ta tàrihi ma Qatar
Sashì:Kwàr ta tàrihi
Nasarawa, Kano

**Nasarawa** nanta hukuma tòotai mà Kanàu, à ƴal tà Lanjèeriya. Jàga tà mâiwàa na a bii tà Bompai. Ka mâiwàa mà màalàa mà ƴali 34 km2 kà gàm mà mindì 678,669 à mbeesu mà 2006.

Sashì:Tòotacin mà hukuma mà Kanò
National Museum of Unity, Ibadan

**National Museum of Unity, Ibadan** kwàr ta tàrihi ne ma mun a jàga tà Aleshinloye, jahaa ma Ibadan, elta Lanjèeriya. Ɗawu ta a amun ma 2002.

## References
Sashì:Kwàr ta tàrihi
Nauru

**Nauru**, mbândi daga kàu a hùkuuma **Republic of Nauru**, àsau sim ci na **Pleasant Island**, nanta ƴali mà tsibiri kà ƴal tà tòotai àkata dîbî mà Pacific Ocean. Gamatuka bòo kà Banaba (gii tà Kiribati) kà 300 kilometres (190 mi) kà dîbî.
Ka mâiwàa mà màalaa ma ƴali 21 square kilometres (8.1 mi2; 2,100 ha; 5,200 acres), Nauru dita ne ƴali tòotai ma kuunu (3rd) àkata baimàalaa, mbacì mâiwàa ka Bàtikan citì kà Monakò.

## Joogarapi

File:Nauru-map.gif|Map of Nauru
File:Coral reef on Nauru.jpg|Coastal beach area of Nauru, with its distinctive natural coral pillars
File:NauruBuada077.jpg|Buada Lagoon

### Caɗì

Kamen caɗi mbad ka feeɗu àkata Nauru.
thumb|upright=1.3|Map of Nauru showing its districts|250px|left

## Calaa

Sashì:Ƴal tà Oceania
Sashì:Ƴali
Sashì:Nauru
Nazifi Asnanic

**Nazifi Abdulsalam Yusuf** ***(Nazifi Asnanic)*** laawaansakò a fat ta bèelu ka tarai ma bèelu a àminto ka dùubù wàɗi ka zìila ɓànnù ka àuyaa fèeɗu ka bèelu (2 Fabuwairu, 1982) kasantakò bàa wàɗo ma Lanjèeriya, bâ rubuta wàɗo ka purodusa kà apto mà fìm a kwar ta silima ma gàazàa ma Lanjèeriya (*Kannywood*). Ƴàwèetinki a Kanau.
## Wàaɗo
* *Labarina* (2009)
* *Daga Ni Sai Ke* (2010)
* *Bunjuma* (2011)
* *Dan Marayan Zaki* (2012)
* *Dakin Amarya* (2013)
* *Rayuwa* (2014)
* *Kambu*
* *Ruwan Zuma* (2013)
* *Abu uku*

## Wàaɗ tà fim

## Càlàa

Sashì:Ndala wàaɗò mà Lanjèeriya
Ndokwa East

**Ndokwa East** sim mà tòotai mà hukuuma ne à jahà mà Delta, ƴal tà Lanjèeriya. Jaga tà mâiwàa na àka tà jàga tà Aboh. Gàm mà mâiwàa mà màalàa mà ƴali na 1,617 km2 gàm mà mundi mà hukuuma tòotai na 103,171 a mbeesu mà 2006.

Sashì:Tòotacin mà hukuuma à Jahà mà Delta
New Zealand

**New Zealand** ,  nanta ƴali mà tsibiri àkata njàwa tà dîbî mà Àucii mà Pacific. Nanta mâiwàa mà màalaa mà ƴali 263,310 km2 (101,660 sq mi).

## Càlaa

Sashì:Ƴali
Sashì:Ƴal tà Oceania
Sashì:New Zealand
Nguru

**Nguru** (koo **N'Gourou**) nanta jàgo kà hukuuma tòotai a jáháa ma Yobe, dîbî mà gàazàa mà Lanjèeriya.

## Càlaa

Sashì:Jàgo
Sashì:Tòotacin mà Hukuuma mà Yobe
Sashì:Yobe
Sashì:Lanjèeriya
Sashì:Tòotai mà hukuma ma Lanjèeriya
New Amsterdam

**New Amsterdam** nànta sim ma jagà tà màaiwa a gī ta gàazàa ka jagà tà màaiwa ma kuunu ka màala ma ƴali ma elta Guyana.

Sashì:Guyana
Neja

**Neja** nanta sim má jáháa ga mbândi a gàbai ma gàazàa mà Lanjèeriya. Gaamatuka boo a dîbî jahaa ma Kaduna kà Abuja (FCT), a gàazàa jahaa ma Kebbi ka jahaa ma Zamfara, a njawo jahaa ma Kogi ka Kwara àsē boo elta gen gaamatuka boo ma 'yali ka jamhooriya ma Benin. Jàgo tà maiwàa to na a ka ta jàga ta Minna. Jaga ta maiwàa mà beelu Bida àsē Kontagora ka Suleja.

## Boo
Boo ma jahaa ma Neja ka ta hukuuma tootai:

## Fotuna

File:State_secretariat_Minna_DJI_0957.jpg|Niger state secretariat
File:Mobil_Roundabout_Minna.jpg|Mobil Junction
File:Drone_shot_of_Bahago_roundabout_Minna.jpg|Bahago Roundabout
File:St._Michaels_Catholic_Church_Minna.jpg|St. Michael Catholic Cathedral Minna
File:City_gate_6_Minna_DJI_0944.jpg|Welcome to Minna
File:Inland_valley_rice_production_near_Bida,_Niger_State,_Nigeria_-_panoramio_(1).jpg|An Inland valley rice production near Bida, Niger State
Minna.photowalk Tudun Fulani City Gate.jpg 
Minna.photowalk Tunga Roundabout.jpg
Minna.photowalk AP Roundabout.jpg
Minna.photowalk Minna Central Mosque.jpg
St. Michaels Catholic Church Minna.jpg
Minna.photowalk Minna view 2.jpg


## Càlàa

Sashì:Neja
Sashì:Jàhà mà Lanjèeriya
Ningi

**Ningi** () nanta jàgo kà hukuuma tòotai mà jahà mà Bàuci a dîbî tà gàazàa ma Lanjèeriya.

## Càlaa

Sashì:Bàuci
Sashì:Tòotacin mà Hukuuma mà Bàuci
Sashì:Lanjèeriya
Nuella Njubigbo

**Nuella Njubigbo** **(**18 March 1984) bàa tà kàawàa mà fim ne kà bàa tà kalem kà model, ase kà personality mà television.

## Filmografì

* *Truth or Dare (2023) as Jasmine*
* *Greedy Hearts (2023) as Alex*
* *Christmas Choppings (2022) as Nkechi*
* *My Ex (2022) as Adaobi*
* *Desecrated (2021) as Ego*
* *A Tiny Line (2020)*
* *Miracle (2019)*
* *Weakness (2018) as Vivian*
* *Preye (2018) as Obiageli*
* *Light Will Come (2017)*
* *A Little Lie (2016) as Ogechi*
* *Cats of Darkness (2015)*
* *Palace war (2014) as Amanda*
* *Mad Couple (2014) as Chiboka*
* *Jujuwood (2013) Imelda*
* *Brazilian Hair Babes (2013) as Ashira*
* *Dumebi the Dirty Girl (2012) as Cynthia*
* *Lost Highway (2012) as Onyi*
* *Amnesty (2011) as Juliet*
* *Open & Close (2011) as Sandra*
* *Royal war (2009) as Amara*
* *Life's incidence (2008) as Amaka*
* *Heart of a slave (2008)*
* *Royal Grandmother (2007) as Ihuaku*
Nzérékoré

**Nzérékoré** nànta jagà tà màaiwa a gī ta gàazàa ma dîbî ka jagà tà màaiwa ma bēlu ka màala ma ƴali a elta Guinea.

Sashì:Guinea
Nzùmaayaa

**Nzùmaayaa** nanta tùumà mà ndaagàya.
[thumb|A centipede (''[Scolopendra cingulata'') being eaten by a European roller]]

Sashì:Kùnka
Nàmibiya

**Angola** àmi sim má 'yali a gen ta boo mà njawa mà nàhìiya mà Afùrka. Gàamatuka boo mà 'yali a gen ka Auçi Atalantik, a gaazaa ka elta Angola ka Zambiya, ka gen Basuwana, njawo ka Njawo Afùrka. Ka maiwàa mà màalaa ma ýali man ýila 825,615 km2 (318,772 sq mi).

Sashì:Angola
Nuhu Abdullahi

**Nuhu Abdullahi Balarabe** () laawaansakò a àminto ka dùubù wàaɗi ka zìila ɓànnù ka âuya feeɗu ka mbad ka wàaɗi (3 Januwarì 1991) apto ne mà Lanjèeriya (bàa kàawàa ma fìm) mà Màlmò, bàa siyàasa ka purodusa a kwar ta silima ma gàazàa ma Lanjèeriya (Kannywood), Kanàu.
## Filmogarapi

Sashì:Mindì
Sashì:Lanjèeriya
Sashì:Kwar tà Silima
Nupe

**Nupe** sim tà bòo ga mbândi ka sassala (asàli) a gàazaa-gabài ma Lanjèeriya gàm mà mindi (alkii) na chacha na tingeno a Jàhaa ma Nèejàa ka Kwara ka Kogi ka Àbùja, maiwàa mà bir̃ni ma Lanjèeriya, ka tootàcin mà hukumomi giɗi; Suleja ka Mìina ka  ka kinaisu. Na jaga tisu Mìina a Jàhàa mà Nèejàa, Lanjèeriya.
Oge Okoye

**Oge Okoye** (làawàa 16 Nobemba 1980) nanta bâ tà kàawàa mà fim mà Lanjèeriya kà Nnewi, jaha mà Anambara.

## Fìm

* *Spanner* (2002)
* *Endika Torices* (2002)
* *Blood Sister* (2003) as Tricia
* *Forever Yours* (2003)
* *Handsome* (2003)
* *Magic Love* (2003)
* *My Command* (2003) as Nwine
* *Sister Mary* (2003) as Sister Mary
* *[[Billionaire's Club|Billionaires Club]]* (2003) as Oby
* *Arsenal* (2004)
* *Beautiful Faces* (2004)
* *I Believe in You* (2004)
* *Indecent Girl* (2004) .... O'rel
* *I Want Your Wife* (2004) as Lara
* *Little Angel* (2004)
* *My Desire* (2004)
* *Separate Lives* (2004)
* *Spanner 3* (2004)
* *Spanner Goes to Jail* (2004)
* *11:45... Too Late* (2005)
* *Beyond Passion* (2005)
* *Black Bra* (2005) as Irene
* *Crazy Passion* (2005) as Tonia
* *Desperate Love* (2005)
* *Eagle's Bride* (2005) as Adaeze
* *Emotional Battle* (2005)
* *Every Single Day* (2005)
* *Face of Africa* (2005) as Ukheria
* *Friends & Lovers* (2005)
* *The Girl Is Mine* (2005)
* *It's Juliet or No One* (2005)
* *The King's Son* (2005)
* *Marry Me* (2005)
* *Orange Groove* (2005)
* *Paradise to Hell* (2005)
* *Shock* (2005)
* *To Love and Live Again* (2005)
* *Trinity* (2005)
* *Trouble Maker* (2005)
* *War Game* (2006)
* *The Snake Girl* (2006) as Ugonma
* *The Faculty* (2007) as Shakira
* *Pride of a Woman* (2007) as Victoria
* *Solid Affection* (2008) as Sandra
* *Corporate Maid* (2008) as Betty
* *Sincerity* (2009) as Joanne
* *Blackberry Babes* (2010) as Damisa
* *Bitter Generation* (2010) as Uche
* *Sinful Game*
* *[[Turning Point (2012 film)|Turning Point]]* (2012)
* *Festac Town* (2014)
* *Deceptive Heart* (2016) as Rose
* *Famously Single* (2017)
* *Chasing Rainbows* (2017) as Clara
* *Mr & Mrs Posh* (2018) as Jessica
* *Family Slavery* (2018) as Jane
* *[[Wetin Women Want]]* (2018) as Adaora
* *Unforgotten* (2018) as Emy
* *Wede* (2019) Edewede
* *Room Mates* (2019) as Lola
* *The Gift* (2019)
* *Drunk in Jealousy* (2021) as Grace
* *Royal Quest* (2021)
* *Heat* (2022) as Charlotte
* *Hide My Shame* (2022) as Olivia
* *Life in Pieces* (2024)

### Television series
Ogun

**Ogun** (ko Ogoun, Ògún, Ògún, Ogum, Gu, Oggun, Ogou, Ogún ko Ogum) nanta sim má jáháa ga mbândi a njawa ta gen mà Lanjèeriya. Mbùttuka boo ka njàwa kà jahaa ma Lègos ka Benin, ka dîbî ka jahaa ma Ondo, ka gàazàa ka jahaa ma Oyo kà Osun, ka gen mbùttuka bòo ma eli ka jamhòoriya ma Biinin. Jàgotà maiwàa na a ka ta jàgata Abekutà ka tòotacin ma hukuma hâuya (20) a jahaa ma Ogun.

## Mundi

## Càlaa
Okechukwu Oku

**Okechukwu Oku** mbândi dagà kàu **Okey Oku** ko ***"the Oracle"***, nanka purodusa, daraktò, fotogirapa mà fim kà bâ wàaɗo.

Sashì:Mindì
Okpe

**Okpe** sim mà kòodà kà tòotai mà hukuuma ne à jahà mà Delta, ƴal tà Lanjèeriya. Jaga tà mâiwàa na àka tà Orerokpe.
Oladeinde Joseph

**Oladeinde Olusoga Joseph** (làawàa 1948) nanka Navy admiral mbândi àsau gamna mà soja mà jaha mà Ogun, ƴal tà Lanjèeriya kà tarai mà Ogos amun mà 1990 kà Januwarì 1992 à mulki mà soja mà Janar Ibrahim Babangida.

## Càlaa

Sashì:Mundì Ogun
Sashì:Mindì
Sashì:Ndàlaa Lanjèeriya
Olufunke Baruwa

**Olufunke Baruwa** (Làawàa 9 Nòobemba 1976) bàa tà paputuka ma kare hakki ma nga birim a Lanjèeriya.

## Raparens

Sashì:Ndàala Lanjèeriya
Sashì:Ndàlā paputuka ma Lanjèeriya
Sashì:Mendài ƴu ka paputuka ma Lanjèeriya
Oluwayemisi Oluremi Obilade

**Oluyemisi Oluremi Obilade** laawaantakò a fat tà mbàd kà fèeɗu kà tarài mà mbàd ka wàaɗi ma àmin ma dùubù wàaɗi ka zìila ɓànnù ka àuyaa bèelu kà mbàd ka fiifèeɗu (14 Nubemba, 1958).

Sashì:Mindì
Sashì:Ba Lanjèeriya
Sashì:Maalàm
Omotola Jalade Ekeinde

thumb|Omotola Jalade Ekeinde
**Omotola Jalade Ekeinde** (làawàa **Omotola Jalade**, 7 Fabuware 1978) nanta bàa tà kàawàa ma fìm à Lanjèeriya, bâ tà wàaɗo, kà asàu modèl.

## Fìm ci

## Awards and nominations

## Càlàa
Ondo

**Ondo** nanta sim má jáháa ga mbândi a njawa ta gen mà Lanjèeriya.  Ɗàwuta a fat ta 3 tarài mà Fabawàiru a amun ma 1976. Mbùttuka bòo ka gaàzàa kà jahaa ma Ikiti, ka gàazàa ta dîbî ka jahaa ma Kogi a 45 km, ka dîbî ka jahaa ma Edo, ka njàwa ta dîbî ka jahaa ma Delta a 36 km, ka jahaa ma Ogun ka njàwa ta gen a 179 km, ka jahaa ma Osun ka gàazàa ta gen 77 km, gam tlàbu ka Auchi ma Atalantika. Jàgotà maiwàa na a ka ta jàgata Akure.

## Tòotacin mà Hukùma
Kamen tòotàcin mà hukuma mbad kà fìifeeɗu (18) a jàhà mà Ondo:

## Languages
Bòo mà jàhà mà Ondo àka tà tòotacin mà hukùma:

## Mundi ka Tòotàcin mà Hukuma

## Fotuna

File:Welcome_to_Ireakari_market_signpost,_Afo,_Ondo_state2.jpg
File:Welcome_to_Etiaro,_Akoko,_Ondo_state.jpg|Welcome to Etiaro, Akoko signpost
File:Welcome_to_Alayere_town,_Akure,_Ondo_state2.jpg|Welcome to Alayere town, Akure, Ondo State
File:The_Apostolic_High_School,_Ilara-Mokin,_Ondo_State.jpg|The Apostolic High School, Ilara-Mokin
File:St_James_Catholic_Church,_Ugbe-Afo,_Ondo_state3.jpg|St James Catholic Church, Ugbe-Afo, Ondo State
File:St_James_Catholic_Church,_Ugbe-Afo,_Ondo_state.jpg|St James Catholic Church, Ugbe-Afo, Ondo State


## References

Sashì:Ondo
Sashì:Lanjèeriya
Oron Museum

**Oron Museum** ayam kwàr ta tàrihi a jaga ta Oron, Lanjèeriya. Ɗawu ta a amun ma 1858. 

## References

Sashì:Kwàr ta tàrihi
Osun

**Osun** nanta sim má jáháa ga mbândi a njawa ta gen mà Lanjèeriya. Mbùttuka boo ka dîbî kà jahaa ma Ikiti ka Ondo a 84 km ka 78 km dik gaba wàaɗi, ka gàazàa ka jahaa ma Kwara a 73 km, ka njàwa ka jahaa ma Ogun a 84 km, ka gen ka jahaa ma Oyo gam tlàbu ka Auçi ma Osun. Jahaa ma Osun ɗàwu a fat ta 27 ma Ogos a amun ma 1991. Jàgotà maiwàa na a ka ta jàgata Osogbo.

## Tootàcin mà Hukùma
Ka tootàcin mà hukuma auyaa ka mbad (30) a Osun, amaa:

## Mundi

* Enoch Adeboye – bâ siyaasà
* Gbenga Adeboye – bâ wàaɗo
* Toyin Adegbola – bâ kàawàa mà fim
* Chief Dr. Oyin Adejobi – apto
* Sheikh Abu-Abdullah Adelabu – bâ siyaasà
* Sen. Ademola Adeleke – bâ siyaasà
* Isiaka Adeleke – bâ siyaasà
* Israel Adesanya – bâ wàaɗo
* Toyin Ajao – bâ siyaasà
* Chief Adebisi Akande – bâ siyaasà
* General Ipoola Alani Akinrinade – bâ siyaasà
* Akinloye Akinyemi – bâ siyaasà
* Bolaji Amusan – bâ wàaɗo
* Olusola Amusan – bâ wàaɗo
* Ogbeni Rauf Aregbesola – bâ siyaasà
* Lanre Buraimoh – apto
* Davido – bâ wàaɗo
* Patricia Etteh – bâ siyaasà
* Daddy Freeze – bâ wàaɗo
* Bola Ige – bâ siyaasà
* William Kumuyi – bâ siyaasà
* Duro Ladipo – apto
* Abideen Olasupo – bâ siyaasà
* Gabriel Oladele Olutola – bâ siyaasà
* Isaac Olayiwola – bâ wàaɗo
* Iyiola Omisore – bâ siyaasà
* David Oyedepo – bâ siyaasà
* Hameed Adekunle Makama Oyelude – bâ siyaasà
* Gboyega Oyetola – bâ siyaasà
* Prince Olagunsoye Oyinlola – bâ siyaasà

## Calàa

Sashì:Osun

Sashì:Lanjèeriya
Owo Museum

**Owo Museum** kwàr ta tàrihi ne a jaga ta Owo, jahaa ma Ondo, a elta Lanjèeriya. Ɗawu ta a amun ma 1968.
## References

Sashì:Kwàr ta tàrihi
Owodunni Teriba

**Owodunni Teriba** laawaansakò a fat tà àuyaa kà fiifèeɗu ma tarài ma bèelu ma àmin ma dùubù wàaɗi kà zìila bèelu kà mbàd ka fiifèeɗu (28 Febuwàari, 1938) mèettakàu a fat tà àuyaa kà kuunù ma tarài mà fèeɗu ma àmin ma dùubù bèelu kà àuyaa (23 Epìrìil, 2020).

Sashì:Mindì
Sashì:Ba Lanjèeriya
Oyin Adejobi

Chief **Oyin Adejobi** (1926–2000) bàa kàawàa mà fim mà Yoruba ne ka jahàa mà Osun, ƴal tà Lanjèeriya.